یەکێک لە بابەتە سەرەکییەکانی کتێبەکە مامەڵەیە لەگەڵ پرسیاری “ئایا ئیسلام سیاسییە؟” کە لە ڕاستیدا پرسیارێکی بنەڕەتییە لە باسی ئێستای کوردستان و هەموو رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەفسانە بە وردی شیکردنەوەی ئەو فکرە دەکات کە دەڵێت “ئیسلام دین و دەوڵەتە” و بە بەڵگە مێژوویییەکان ئاماژە بەوە دەکات کە ئیسلام سەرەتا پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە دامەزراندنی سیستەمێکی سیاسی نەبووە بەڵکوو ئەمە لێکدانەوەیەکە کە لەلایەن بەرپرسە سیاسییە ئایینییەکانەوە، کە بەرژەوەندیخوازانە بەکار هاتووە. ئەو جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەو شتانەی ئەمڕۆکە وەک خیلافەت و دەوڵەتی ئیسلامی بە شێوەی ئێستا تێیدا باس دەکرێن، دروستکراوی مێژووی سیاسین. کە خودی ئەمەش ڕەخنەیەکی ڕاستەوخۆیە لە بزووتنەوە ئیسلامییە سیاسییەکان لە کوردستان، ئەوانەی کە بە ناوی ئایین هەوڵی دەستبەسەراگرتنی دەسەڵاتیان داوە و بە شێوەیەکی سیستماتیک ترسە دینی و ئایینییەکانیان بەکار هێناوە وەک ئامرازێک بۆ کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگە.

لە هەمان کاتدا،  نووسەر لە بەشێکی ترەوە بە قووڵی دەچێتە ناو شیکردنەوەی پەیوەندیی نێوان دیکتاتۆر و ئایین، کە بە بڕوای من یەکێکە لە گرنگترین بەشەکانی کتێبەکە. ئەفسانە مستەفا بە شێوەیەکی نوێ سەیری ئەم پەیوەندییە دەکات و ئاماژە بەوە دەکات کە لە کۆمەڵگەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دیکتاتۆر و خودا هەردووکیان ڕۆڵێکی هاوشێوەیان لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا هەبووە. هەردووکیان “بێ تێڕامان”ن، لە سەرووی یاسان و بە “پیرۆز” دادەنرێن. ئەم باسە ڕوونکردنەوەیەکی جیاوازە بۆ ئەوەی کە بۆچی گەلانی رۆژهەڵات بە ئاسانی خۆیان ملکەچی دەسەڵات دەکەن. چونکە لە منداڵییەوە فێرکراون کە پرسیار نەکردن، بەهایەکی ئەخلاقییە. کاتێک منداڵێک فێر دەبێت کە نابێت پرسیار لە خودا و پێغەمبەر و ئایین بکات، بە شێوەیەکی سیستماتیک ئامادە دەکرێت بۆ ئەوەی لە داهاتوودا پرسیار لە بەرپرس و دەسەڵاتدار و دیکتاتۆر نەکات. هەر ئەم شیکردنەوەیە تیشک دەخاتە سەر ڕەگی کۆمەڵناسی و دەروونیی دیکتاتۆریەت لە کوردستاندا، کە تەنها بە گۆڕینی ڕژیم و دامەزراوە چارەسەر ناکرێت، بەڵکوو پێویستی بە گۆڕانێکی قووڵ لە بیرکردنەوە کۆمەڵایەتییەکان هەیە.

بەشێکی گرنگی دیکەی کتێبەکە تەرخان کراوە بۆ باسی تاکایەتی و گرنگی عەقڵ، کە لە ڕاستیدا ناوەندی هەموو بابەتەکانی ترە. نووسەر جەخت لەوە دەکاتەوە کە تاک نابێت خۆی لە هزری کۆمەڵگە بخاتە دواوە، دەشڵێت کە تاکایەتی و ئازادیی بیرکردنەوە بنەمای گەشەکردنی هەر کۆمەڵگەیەکە. ئەو ڕەخنە لەو کولتوورە دەگرێت کە دەیەوێت تاک بتوێنێتەوە لەناو “پۆل”دا، جا ئەو پۆلە هۆز بێت یان حزب یان ئومەت و یان خێڵ. کە وای لێ بکات هەست بە بەرپرسیاریەتیی کەسی نەکات. کە بێگومان ئەمەش لە کۆمەڵگەی کوردستاندا کە تا ڕادەیەک هێشتا کولتووری هۆزایەتی و خێڵەکی و حزبایەتی بەهێزە، ئەم باسە تایبەتمەندیی گرنگی هەیە. زۆر جار تاکی کورد بە ئازاد هەڵبژاردنی تاکەکەسی خۆی ناژی، بەڵکوو بەپێی ویست و هەڵبژاردنی بەرانبەرەکەی دەژی کە ئێستا باسم کرد. ئەمە واتە کە سیستەمێک دروست بووە کە مەترسی هەیە بۆ سەر هزری تاک و بیرکردنەوە. نووسەر ئاماژە بەوە دەکات کە هەر لەم پەیوەندەدا ئیسلامی سیاسی بەشێوەیەکی ئەرێنی، ئەم کولتوورە گەشە پێدەدات و تاک دەخاتە ناو گۆڕەپانێکەوە کە تێیدا “خودی کەسی” ون دەبێت.

لەو سێ بەشەی کە کتێبەکەی تێدا دابەش بووە، بەشی دووەم بە تایبەتی سەرنجڕاکێشە، کە تێیدا باسی پەیوەندیی نێوان ئەفسانە و ئایین دەکات. نووسەر بە وردی شیکردنەوەی ئەوە دەکات کە چۆن زۆرێک لە باوەڕە ئایینییەکان بنەڕەتیان لە ئەفسانەی کۆندا هەیە و چۆن بەکار هاتوون بۆ ڕوونکردنەوەی دیاردە سروشتییەکان کە مرۆڤی کۆن نەیدەزانی. ئەو ئاماژە بەوە دەکات کە ئایین لە سەرەتادا وەڵامدانەوە بوو بۆ ترسی مرۆڤ لە سروشت و لە نەزانین، وە لە ڕێگەی چیرۆک و ئەفسانەوە هەوڵی ڕوونکردنەوەی جیهانی دەدا. بەڵام کاتێک ئەم ئەفسانانە گۆڕان بە “وەحی ئاسمانی” و نەیانهێشت کەس پرسیاریان لێوە بکات، ئەوە بوو کە ئەمانە بوونە ئامرازێک بۆ کۆنترۆڵکردنی مرۆڤ. چونکە بەپێی بنیاتە ئەپیستمۆلۆژیکییەکانی زۆر لە باوەڕە ئایینییەکان، ئەمە ڕەخنەیەکی قووڵ و بڤەیە. بەڵام لە هەمان کاتدا نووسەر جیاوازی نێوان ئایینی تاکەکەسی و ئایینی سیاسی دەردەخات و دەڵێت مەبەستی ڕەخنەگرتن لە ئایینی سیاسییە، نەک لە باوەڕی تاکەکەسی.

یەکێکی دیکە لە خاڵە جێگەی گفتووگۆکان لە کتێبەکە، باسی “نیشتمان یان ئایین”ە. کە لە ڕاستیدا قەیرانێکی ناسنامەیی گەورەیە لە کۆمەڵگەی کوردستاندا. ئەفسانە مستەفا ئاماژە بەوە دەکات کە لە مێژووی کوردستاندا، زۆر جار ئایین بەکار هاتووە وەک ئامرازێک بۆ لەناوبردنی هەستی نیشتمانپەروەری. ئەو بە نموونەی قزڵباشەکان ئاماژە دەکات کە چۆن بە ناوی ئایین شەڕی دژی نیشتمانیان دەکرد. کە ئەمەش پرسیارێکی خستووەتە بەردەم کۆمەڵگەی کوردستان کە هێشتا بێ وڵامە، کە ئایا ئەولەویەت بۆ کوردایەتییە یان بۆ موسڵمانیەتی؟ بۆ نیشتمانە یان بۆ دین؟ نووسەر بە ڕوونی دەڵێت کە ئەم دوو هاوسەنگییە نابێت لە دژایەتیدا بن، بەڵام ئایینە سیاسییەکان بە دروشمی “ئومەتی ئیسلام” هەوڵیان داوە نیشتمانپەروەری بخەنە خوارەوە و تاکی کورد لەنێوان ئەم دوو ناسنامەیە بهێڵنەوە. ئەو ئاماژە بەوە دەکات کە لە سەردەمی ئێستادا، زۆرێک لە کوردان هێشتا لە ئەنجامی ئەم شڵەژانە دەناڵێنن و نازانن کە ئایا خۆیان بە کورد پێناسە بکەن یان بە موسڵمان، یان بە هەردووکیان و ئەگەر بە هەردووکیان، ئەوا کامیان لە کاتی پێکداداندا، ئەولەویەت دەبێت؟

لە درێژەدا کتێبەکە لە بەشێکی کورتدا ئاماژە بە چەمکی “پێداگۆگیی ستەملێکراوان”ی پاولۆ فرێری دەکات، کە لە ڕاستیدا خاڵێکی گرنگە بۆ تێگەیشتن لە چارەسەری ئەم قەیرانە. فرێری دەڵێت کە ڕزگاری ستەملێکراوان تەنها لە ڕێگەی دیالۆگ و هۆشیاری دێت نەک لە ڕێگەی گۆڕینی ستەمکارێک بە ستەمکارێکی تر. ئەمە ڕەخنەیەکی قووڵە لە زۆرێک لە شۆڕشە سیاسییەکانی رۆژهەڵات کە تەنها دیکتاتۆرێکیان بە دیکتاتۆرێکی تر گۆڕی بەڵام سیستەمی هزری و کۆمەڵایەتی هەر بە شێوەی کۆن مایەوە. بۆیە ئەمڕۆکە سیستمی پەروەردەیی لە کوردستاندا هێشتا لەسەر بنەمای “بانکی زانیاری”یە واتە مامۆستای ئایینی زانیاری دادەڕێژێت و قوتابی وەریدەگرێ بەبێ ئەوەی هیچ ئازادییەکی بیرکردنەوە یان ڕەخنەگرتنی پێ بدرێت. ئەمەش بەو واتایەی کە نەوەی نوێ هەر بە هەمان شێوازی نەوەی پێشوو فێر دەکرێن و قەیرانەکە درێژەی دەبێت. نووسەر پێی وایە کە تاکوو ئەم سیستەمە نەگۆڕێت و تاکوو خەڵک فێری بیرکردنەوە و پرسیارکردن نەبن، هیچ گۆڕانێکی ڕاستەقینە ڕوو نادات.

لە ڕووی پەیوەندیدان بە واقیعی ئێستای کوردستانەوە، پێشم باشە ئەوە بڵێم کە ئەم کتێبە دەتوانرێت بە ئاوێنەیەک بزانرێت کە ناخی کۆمەڵگەی کوردستان تێدا ڕەنگ دەداتەوە. کوردستانی ئێستا کۆمەڵگایەکە کە بە دوو ئاراستەی تەواو جیاواز دەکێشرێت. لە لایەک، بەشێک لە گەنجان بەرەو سیکۆلاریزم و مۆدێرنیزم ڕۆیشتوون و هەوڵ دەدەن کۆمەڵگەیەک بنیاد بنێن کە لەسەر بنەمای ئازادیی تاک و جیاکردنەوەی ئایین لە سیاسەتە. لە لایەکی ترەوە، بەشێکی تری کۆمەڵگە هێشتا لە چنگی کۆنەپەرەستی ئایینی و ترسی گوناهدان و بەشێکی تریش ڕۆیشتوون بەرەو ئیسلامی ڕادیکاڵ. ئەم دابەشبوونە قەیرانێکی کۆمەڵایەتی گەورەی دروست کردووە کە لە هەموو ڕووەکانی ژیانی ڕۆژانەدا دەبینرێت. وەک لە جل و بەرگەوە بگرە تاکوو سیاسەتی بەڕێوەبەری، پەروەردە تاکوو تەنانەت پرسی ئابووریش.

 ئەوەش بڵێم یەکێک لە باسە نائاشکراکانی کتێبەکە کە ڕاستەوخۆ باسی ناکات بەڵام لە نێوان دێڕەکاندا هەستی پێدەکرێت، باری ژنانە. کاتێک نووسەر باس لە تاکایەتی و ئازادیی بیرکردنەوە دەکات، ئەمە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر باری ژنانیش لە کۆمەڵگەی کوردستاندا هەیە. ژنانێک کە زۆر جار لە مافی بیرکردنەوە و بڕیاردانی سەربەخۆ بێبەش کراون. کاتێک باس لە ئەوە دەکات کە سیستەمی پەروەردە تاک فێری “فەرمانبردن” دەکات، ئەمە دوو ئەوەندە قورسایی لەسەر ژنان دەکات کە لە منداڵییەوە بۆ هەر شتێک زیاتر فێری بێدەنگی و ملکەچی دەکرێن. چونکە کاتێک باس لە ترسی ئایینی دەکات واتە بە شێوەیەکی سیستماتیک لە ڕێگەی ترسی گوناه و دۆزەخەوە، ژنان کۆنترۆڵ دەکرێن. بۆیە ئەگەرچی کتێبەکە بەشێکی تایبەتی بۆ پرسی ژنان لەم بابەتەدا، تەرخان نەکردووە، بەڵام لام وایە هەموو بابەتەکانی پەیوەندییان بە ئازادیی ژنانەوە هەیە.

لە ڕووی زمانەوانییەوە کتێبەکە لە نێوان زمانی ئاکادیمی و زمانی ڕۆژانەدا دێت و دەچێت. ئەفسانە موستەفا بە زمانێکی ڕوون دەنووسێت، بەڵام لە هەمان کاتدا بەکارهێنانی سەرچاوەی جیاواز لە فیلسوف و بیرمەندان وەک کانت، سۆکرات، فرێری، ماکیاڤێلی و زۆری تر، قووڵاییی تیۆرییەکی بە کتێبەکە دەبەخشێت. ئەمە واتەی ئەوەیە کە کتێبەکە لە یەک کاتدا دەتوانێت بۆ هەردوو گرووپ سوودبەخش بێت: بۆ خوێنەری ئاسایی کە دەیەوێت لە بابەتە ئایینی و سیاسییەکان تێبگات و بۆ توێژەر و ئەکادیمیسیەن کە بەدوای شیکردنەوەیەکی قووڵتردا دەگەڕێت.

لە کۆتاییدا، بێگومان بەپێی خوێندنەوەی هەر کەسێک و ئەو لایەنە ڕەخنەییانەی کە هەیانە، بەڵام پێم باشە سەرەڕای هەر شتێک، بڵێم کە کتێبەکە بەهایەکی گەورەی هەیە. یەکەم جار نییە کە کوردێک دەست دەخاتە سەر بابەتی ڕەخنەگری ئایینی، بەڵام شێوازی مامەڵەکردنی ئەفسانە موستەفا یەکەم وەک تاکێکی کورد و دووەم وەک ژنێکی کورد لەگەڵ ئەم بابەتە جیاوازە. کتێبی “ئاوەژووکردنی واقیع” هەوڵێکی ئازایانەیە بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ قەیرانەکانی کۆمەڵگای کوردی. لە سەردەمێکدا کە زۆر کەس دەترسن لە قسەکردن لەسەر ئایین و سیاسەت، ئەفسانە مستەفا بێ ترس و بێ دوودڵی ئەم بابەتانەی خستووەتە ڕوو. ئەو ڕەخنە لە بەکارهێنانی سیاسیی ئاین دەگرێت، لە ئەوانە دەگرێت کە بە ناوی خودا دەسەڵات دەست دەخەن، نەک لە ئەوانەی کە تەنها وەک تاکی موسڵمان هەڵسوکەوت دەکەن. بۆیە ئەو ڕەخنە لە سیستەم دەگرێت، نەک لە تاک.

لە سەردەمێکدا کە کۆمەڵگەی کوردی لە شڵەژانێکی ناسنامەیی کەوتووە، ئەم کتێبە ڕێگەیەکی سێیەم پیشان دەدات: نە بەرەو لایەنیزمی ڕەق و توند، نە بەرەو کۆنەپەرەستی کوێر، بەڵکوو بەرەو بیرکردنەوەیەکی ڕەخنەگرانە کە ئایین و مۆدێرنیزم، ناسنامە و ئازادی.

واقیعی ئەمڕۆی کوردستان پێویستی بە وتووێژی ئەم جۆرە هەیە. پێویستە کە تاکەکان تێیدا بتوانن بە ئازادی بیر بکەنەوە، پرسیار بکەن و ڕەخنە بگرن. تەنانەت لە “پیرۆزترین” بابەتەکان. ئەم کتێبە هەنگاوێکە کە بۆ داهاتووی کوردستان زۆر گرنگە. چونکە داهاتووی کوردستان لە دەستی ئەو نەوەیەدایە کە فێری بیرکردنەوەو تێڕامان دەبێت، نەک فێری دووپاتبوونەوە.

The post ڕانانێک لەسەر کتێبی “ئاوەژووکردنی واقیع” لە نووسینی ئەفسانە موستەفا appeared first on ژنەفتن.

دامەزراوە جۆراوجۆرەکانی وەک بنەماڵە، حکومەت و ئایین هەوڵیان داوە لە ڕێگەی یاسا و نۆرمە کۆمەڵایەتییەکانەوە ڕەفتاری جنسی ژنان کۆنتڕۆڵ بکەن. کە یەکێک لە گرنگترین ئامرازەکانی کۆنتڕۆڵکردنی جەستەی ژنان، سنووردارکردنی مافی لەباربردنی کۆرپەلەیە بە شێوەیەکی تەندروست یان تەنانەت ڕێگریکردنە لە دروستکردنی منداڵ. پرسیارێک کە دێتە ئاراوە ئەوەیە کە ئایا ئەم کۆنتڕۆڵانە ئامرازن بۆ سنووردارکردنی ئازادیی ژنان؟ لە ڕوانگەی کۆمەڵناسییەوە سێکسوالیتە بە یەکێک لەو بوارە سەرەکییانە دادەنرێت کە دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان کۆنترۆڵیان بەسەریدا هەیە. نەک تەنها بۆ ژنان بەڵکوو بۆ هەر تاکێکی کۆمەڵگە ڕێگری هەیە لە پێناسە و ڕەفتاری جنسی و جنسیەتی لە هەڵبژاردن و جۆری پێوەندیی ئەوان. بەڵام تایبەتی تر بۆ ژنان، سێکسوالیتە و سێکسیەتی لەڕێگەی نۆرم و یاساکانی کۆمەڵگاوە سنووردارترە و وەک ئامرازێکیشە بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵگا و ڕاگرتنی بەها باڵادەستەکان.‌ بەجۆرێک کە ژنان وەک پارێزەری شەرەف و پاکیزەیی خێزانی و کۆمەڵایەتی دادەنرێت. ئاماری خەتەنەکان لە کوردستان هێشتاش سەرسووڕهێنەرە. هاوسەرگیرییە زۆرەملێکان و دایکایەتیی زۆرەملێ لە نموونە هەرە دیارەکانن کە چاوداخستن لەسەریان تاوانە لەوەی کە چەندە سڵامەتی گیانی و داهاتووی هەزارانی کچی خستووەتە ژێر کاریگەری.

هەر لەم پێوەندەدا گەر چاوێکیش لە تیۆرییە فێمینیستەکان بکەین دەبینین کە سێکسوالیتە و کۆنترۆڵکردنی سێکسیەتی ژن پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە دەسەڵاتی کۆمەڵایەتی و باڵادەستی ڕەگەزییەوە هەیە. بەزۆری ژنان وەک بوونەوەرێکی جنسی پێناسە دەکرێن کە دەبێ بپارێزرێن یان کۆنترۆڵ بکرێن. لە ئەگەری ڕەفتاری جنسیش لە دەرەوەی چوارچێوە دیاریکراوەکان (وەک سێکسی پێش هاوسەرگیری یان سێکسی «لەشفرۆش» )بە سزای کۆمەڵایەتی بەرەوڕوو دەکرێنەوە. بە گشتی ئەم کۆنتڕۆڵە کۆمەڵایەتییەی سێکسوالیتە ئامرازێکە بۆ سنووردارکردنی ئازادیی ژنان لە بڕیارە شەخسی و جنسییەکانیان.

زۆر پرس دەتوانێ لە ژێر ئەم باسەدا بخرێتەڕوو بەڵام ئامانجی من لە نووسینی ئەم بابەتە ڕاستەوخۆ پرسی مافی لەباربردنی کۆرپەلەیە بە ڕێگەی تەندروست و لە کاتی پێویست. کە یەکێکە لە بابەتە گرنگەکانی بواری مافەکانی ژنان و سێکسوالیتە. لە زۆرێک لە وڵاتان لەباربردنی کۆرپەلە قەدەغەیە یان بە توندی سنووردارە و ژنان ناچارن بەردەوام بن لە دووگیانیی نەخوازراو بە هۆکاری یاسایی و کۆمەڵایەتی. ئەم یاسایانەش بێگومان هەڵبژاردنی ژنان سەبارەت بە جەستەیان سنووردار دەکات و مافی بڕیاردانیان سەبارەت بە منداڵبوون پێشێل دەکات. هەروەتر تەندروستی ژنان دەخاتە مەترسییەوە کە یەکێکە لە گرنگترین بەشی ئەم باسە و دەسەڵاتی دەوڵەتان و دامەزراوەکانیش لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنی جەستە و ژیانی تاکەکەسییەوە پرسی تەواوی کۆمەڵگە بەرەو ئاقارێکی دیکە دەبات کە نەک هەر ئازادیی تاکەکەسی ژنان، بەڵکوو کاریگەریی قووڵی لەسەر تەواوی تاکی کۆمەڵگە دەبێت. بەجۆرێک کە دەتوانن ببنە هۆی نایەکسانیی جێندەری، زیادبوونی فشارە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکان و کەمکردنەوەی دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە تەندروستی و یاسایییەکانی پەیوەست بە منداڵبوون بەتایبەتی لەو ناوچانەی کە چینی هەژار و کەمداهاتی کۆمەڵگە تێیدا نیشتەجێن. بێگومان باری ئابووریی ژنان کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر هەڵبژاردن و تەنانەت جۆر  و شێوەی لەباربردنیش هەیە.

لەلایەکی دیکەشەوە لەباربردن پەیوەستە بە پرسی دایکایەتیی نەریتییەوە ئەویش بەهۆی ئەو چەمکە کولتووری و کۆمەڵایەتی و ئەخلاقییانەی کە لە دەوری دایکایەتیدا دەسووڕێنەوە. کەواتە کاتێک لەم کۆمەڵگایەدا باس لە مافی لەباربردن دەکرێت، دژایەتی دەکەن. چونکە پێیان وایە شکستهێنانە لە پاراستنی فۆرمەکانی بنەماڵە و دایکایەتی ئەویش بەپێی خواستی کۆمەڵگای باوکسالار. وەک چۆن دایکایەتی زۆرجار وەک بەشێکی ناوەندیی ناسنامەی ژن لە کۆمەڵگا پیاوسالارەکاندا سەیر دەکرێت. پاشان ئەو ژنانەی کە ئەم نۆرمانە بەدی ناهێنن، بۆ نموونە کاتێک هەڵیدەبژێرێت کە کۆرپەلەکەی لەبار بەرێت یان بڕیاری منداڵ دروستکردن نەدات، ڕووبەڕووی گوشار و فشاری کۆمەڵایەتی دەبێتەوە. دایکایەتی لە فۆرمی نەریتی زۆرجاریش وەک داگیرکارییەک وایە چ ئەوەی لە ڕووی جنسییەوە بێ مەیل و بێ ئاگا دەدرێتە بەر بابەتی جنسی و سێکس کە جەستە و دەروون دەخاتە ژێر کاریگەری و چ ئەوەی بێ پرس و ڕا دایکایەتیشی دەخەنە ئەستۆ. دیارە دوای لە دایکبوونی کۆرپەش دایک ناتوانێت خاوەنداری بکات. لە کاتێکدا دەبێت وەک دایکێکی دڵسۆزیش ئەرکی بەخێوکردن و ڕاپەڕاندنی ماڵ و منداڵی هەبێت. هەر بۆیە لێرە لەباربردنی کۆرپەلە دەبێتە پرسێکی ئاڵۆز و دەتوانم بڵێم ڕووبەڕووی دوو جۆر لە ڕوانگەی سەرەکی دەبێتەوە، لۆجیکی و دینی. ئەوانەی لەسەر بنەمای فکری ڕەها و مافی یەکسانی و ژنانن پێیان وایە ئەم پرسە پێوەندی بە مافی جەستەی ژنان و مامەڵەکردنەوە هەیە. کەواتە ئەوەی کە دەبێت بەردەوام جەختی لەسەر بکرێتەوە و گفتوگۆی لەسەر بکرێت ئەوەیە کە مافی یەکپارچەیی جەستە و تەندروستی جنسی یەکێکە لە پایەکانی مافی ژنان. هەرچەندە ئەم پرسە وەک مافێکی بنەڕەتی تا ڕادەیەک لە کۆمەڵگا پێشکەوتووەکاندا چارەسەر کراوە بەڵام لە جیهانی سێهەم و وڵاتانی ئایینی و کولتووری، ئەم مافە پشتگوێ خراوە و هێشتا ناکۆکییەکان زۆرن. بۆ نموونە لەم کۆمەڵگایانەدا کە شەرەف پرسێکی زیندووەو و وەک فەرمانێکی نەریتی  لە ژیانی ڕۆژانەدا پەیڕەو دەکرێت، وای کردووە ژنان بە ئاستەم بتوانن ئەو مافە بەدەست بهێنن چونکە پرسی مافی ژن بۆ جەستەی خۆی لە دەرەوەی بازنەی بڕیاردانی کەسیدایە.

هەروەتر لەباربردنی کۆرپەلە پەیوەستە بە سێکسیزمەوە. ژنان لە زۆرێک لە کۆمەڵگاکاندا بەهۆی ڕەگەزەکەیانەوە ڕووبەڕووی سنووردارکردنی یاسایی و کۆمەڵایەتی دەبنەوە کە دەستڕاگەیشتن بە لەباربردنی منداڵ قورستر دەکات. یان لە لایەکی دیکەوە «لەباربردنی هەڵبژاردە»ش هەیە. لە پێوەند لەگەڵ ئەوەی کە بەهای کوڕان زیاترە لە کچان. لێرەدا دەمەوێت ئاماژە بەوە بکەم کە پرسی جێندەر پرسێکی ئاڵۆزە و ناتوانین لە سەرەتاوە بە وردی دیاری بکەین. بەڵام بەپێی ئامارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان ساڵانە زیاتر لە دوو ملیۆن کچ لە جیهاندا لەبار دەبرێن کە 90%یان لە هیندستان و چینن. لەلایەکی دیکەوە ڕەنگە ئامارێکی ورد لە زۆرێک لە وڵاتانی جیهان و بەتایبەت ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نەبێت، بەڵام خەتەنەکردنی ژنان، هاوسەرگیریی منداڵ، توندوتیژیی شەرەف و هتد، ئەوەمان بۆ دەردەخات کە زۆرێک لە منداڵە کچەکان ڕێگەیان پێنادرێت لەدایک ببن. کۆمەڵگەی کوردستانیش لەمە بێببەری نییە. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە لەباربردن تەنها پرسێکی تەندروستیی جنسی نییە، بەڵکو پەیوەندی بە نایەکسانی قووڵتری جێندەرییەوە هەیە. هەروەها ئەم جۆرە لەباربردنەش نایەکسانیی ڕەگەزی گەورەتر دەکات کە لێکەوتەی کۆمەڵایەتی و دیمۆگرافی بەرچاوی هەیە. بۆ نموونە ژمارەی کوڕان بە شێوەیەکی بەرچاو زیاتر دەبێت لە کچان کە دواترەکان کێشەکانی وەک فرەژنییش سەرهەڵدەدەن و توندوتیژی ئەمجارە دەچێتە بەرگێکی ترەوە.

بەڵام ئایا چۆن دەکرێت پرسی مافی ئۆتۆنۆمی جەستە”Body autonom” لەبەرچاو نەگیردرێت لە کاتێکدا یەکێکە لەو بنەما بنەڕەتییانەی لە تیۆرییەکانی مافی مرۆڤ و ئەخلاقیدا جەخت دەکرێتەوە، لەوەی کە هەموو مرۆڤێک مافی خۆیەتی بڕیاری سەربەخۆ لەبارەی جەستەی خۆیەوە بدات. هەروەها ئۆتۆنۆمی جەستەیی بە مانای پاراستنی جەستەی ژنە لە توندوتیژی سێکسی و زۆرەملێ. ئەمەش مافی ڕەتکردنەوەی هەر جۆرە پەیوەندییەکی جنسی نەخوازراو و مافی پاراستنی لە دەستدرێژی سێکسی و مافی بڕیاردان لە کەی و چۆنیەتیی سێکسکردن دەگرێتەوە. لێرەدا پێم باشە ئاماژە بە یەکێک لە وتارە هەرە تایبەتەکانی جودیت جارڤیس تۆمسۆن بکەم کە ئارگومێنتێکە لەبارەی “بەرگرییەک لە لەباربردن‏” (A Defense of Abortion). تۆمسۆن زۆر بە ڕوونی ئاماژە بە جیاوازی نێوان “مافی ژیان” و “مافی بەکارهێنانی جەستەی کەسێکی دیکە” دەکات. ئەو دەڵێت لە کاتێکدا ڕەنگە کۆرپەلە مافی ژیانی هەبێت، بەڵام مەرج نییە ئەم مافە بۆ ژیان بەو مانایە بێت کە کۆرپەلە مافی بەکارهێنانی جەستەی دایکی هەیە. کەسێک ناتوانێت بە سادەیی جەستەی کەسێکی تر بۆ مانەوەی خۆی بەکار بهێنێت مەگەر ئەو کەسە ڕەزامەندی ڕاشکاوی نەدابێت. لەلایەکی دیکەشەوە ئاماژە بەوە دەکات کە جیاوازییەکی گرنگ لە نێوان “کوشتن” و “لەباربردن هەیە. باس لەوە دەکات کە لەباربردنی کۆرپەلە بە مانای “کوشتنی” کۆرپەلە نییە، بەڵکو بە مانای بەردەوام نەبوون لە پشتیوانیکردنی کۆرپەلە بۆ مانەوەیەتی. واتا بێبەشکردنی کۆرپەلەیە لە مافی بەکارهێنانی جەستەی دایکی، نەک ڕاستەوخۆ ژیانی خودی کۆرپەلەکە.

«Body Positivity» «ئەرێنی جەستە».

سەرەڕای ئەم کۆنتڕۆڵە کۆمەڵایەتی، ئایینی و یاساییانە، ژنان بە درێژایی مێژوو خەباتیان کردووە بۆ ئازادییە جنسی و جەستەیییەکانیان. بزووتنەوە فێمینیستەکان و مافەکانی ژنان بە بەردەوامی هەوڵیان داوە باسی جەستە و سێکسیەتی ژنان بکەنەوە. یەکێک لە گرنگترین دەرکەوتەکانی ئەم بەرەنگارییە، شەڕکردنە بۆ مافی لەباربردنی کۆرپەلە. کە پێم باشە لێرەشدا ئاماژە بە بزووتنەوەی  ‏«Body Positivity» «ئەرێنی جەستە» بدەم کە جۆرێکی دیکەی بەرخۆدانی ژنانە لە بەرامبەر کۆنتڕۆڵە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر جەستەی ئەوان. ئەم بزووتنەوەیە ژنان بیردەخاتەوە کە جەستەیان بەنرخە و نابێت لە ژێر کاریگەریی ستانداردە سنووردارەکانی جوانکاری یان ڕۆڵی ڕەگەزیدا بێت. هەر لەم چوارچێوەیەشدا جەستە وەک گۆڕەپانێک بۆ بەرەنگاربوونەوە لە بەرامبەر کۆنتڕۆڵە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر سێکسییەتی ژنان و مافی منداڵ بوون یان مافی لەباربردنی کۆرپەلە، پێناسە دەکرێتەوە. کچان و ژنان، بگرە هەر تاکێکی کۆمەڵگە دەبێت لەبنەڕەتەوە وشیار بکرێنەوە لەسەر لەش، سێکس، پێشگیریکردن و بەگشتی مامەڵەکردن بۆئەوەی تەنانەت کچانی خوار تەمەنیش لە تەندروستی جنسی و لەباربردنیش پارێزراو بن.

سەرچاوەکان:

1. Foucault, M., 2002. Sexualitetens historia. Övers. R. Furenhed. Göteborg:Daidalos. (Originalverk publicerat 1976).
2. Judith Jarvis Thomson. (1971).A Defense of Abortion.Philosophy&Public Affairs
3. FN:s befolkningsfond (UNFPA), 30 March 2022, Seeing the Unseen.

The post کۆنتڕۆڵ بۆ سەر سێکسوالیتە و لەشی ژنان، هەڕەشەیەک بۆ سەر ئازادی appeared first on ژنەفتن.