ونبوونی ناسنامە لە تەمومژی ترۆماکانی مێژوودا

ڕۆمانی “ناوی خۆیان بیر نەماوە” لە ڕووی بنیادییەوە لەسەر تەوەری “تیشکی شکاو” کار دەکات؛ واتە گێڕانەوەیەک کە نایەوێت ڕاستەوخۆ ڕاستییەکانمان پێ بڵێت، بەڵکو لە ڕێگەی وردەشووشەی یادەوەرییەکانەوە دیمەنەکانمان بۆ دەسازێنێت. لە ڕوانگەی پۆستستراکچەریزمەوە، “ناو” تەنیا نیشانەیەک نییە بۆ ئاماژەدان بە کەسێک، بەڵکو ناو ماڵێکە بۆ نیشتەجێبوونی بوون. کاتێک کارەکتەرەکانی ئارام محەممەد ناوی خۆیان بیر دەچێتەوە، ئەمە تەنیا نەخۆشییەکی کلینیکی نییە وەک ئەوەی کە پێی دەگوترێت لەبیرچوونەوە (Amnesia)، بەڵکو جۆرێکە لە “نامۆییی بوون” و ونبوونی مێژووە لەناو تەمومژی لەبیرچوونەوەدا. نووسەر لێرەدا تەکنیکی “پێکهاتەی بازنەیی” و “پچڕانی کاتی” بە کار هێناوە بۆ ئەوەی خوێنەر هەست بەو سەرگەردانییە بکات کە سەلمـا، تابان، بوشرا و مستەفا تێیدا دەژین. ڕاستییەکەی، ئەم ڕۆمانە وەک ئاوێنەیەکی شکاو وایە؛ هەر پارچەیەکی چیرۆکی یەکێک لەم کەسایەتییانەمان بۆ دەگێڕێتەوە، بەڵام لە کۆتاییدا هیچ کام لەم پارچانە وێنەیەکی تەواومان پێ نادەن، چونکە خودی “ناسنامە” لەم ژینگەیەدا پارچەپارچە بووە. وەک دەبینین، بوشرا لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدا لە بەردەم باڵەخانەیەکی بەرزدا ناوی خۆی بیر دەچێتەوە، ئەمە لووتکەی تێکشکانی منی بیرکەرەوەی بڕیاردەرە لە بەردەم بنیادە گەورەکانی دەسەڵات و مێژوودا. لێرەدا دەتوانین بڵێین ئارام محەممەد لەژێر کاریگەریی فەلسەفەی وجودی و بەتایبەت چەمکی “نامۆبوون”ی سارتەر و کامۆدایە، بەڵام بە بەرگێکی کوردی و لەناو جەرگەی کارەساتی ئەنفالدا.

لە ڕوانگەیەکی فێمینیستییەوە، ڕۆمانەکە جەستەی ژن وەک جەستەی نەتەوە نیشان دەدات کە دوچاری توندوتیژی و سڕینەوە بووەتەوە. سەلما کە منداڵەکەی لە باوەشدایە و لە زیلەکەدا دانیشتووە، یان تابان کە بە دەست ژانەسەر و یادەوەریی برا و مێردە ونبووەکەیەوە دەناڵێنێت، تەنیا کارەکتەری ناو چیرۆک نین، بەڵکو “مێتافۆر”ی مێژوویەکی بێدەنگکراون. نووسەر تەکنیکی “خۆدوێنی(مۆنۆلۆگ)ـی ناوەکی” بە شێوەیەکی سەرکەوتووانە بە کار هێناوە بۆ ئەوەی نائاگاییی ئەم ژنانە دەربخات. ژن لێرەدا ئەو بوونەوەرەیە کە قورساییی هەموو ونبووەکان هەڵدەگرێت؛ ئەوان ناوی ونبووەکانیان لە بیرە بەڵام ناوی خۆیان لە بیر دەچێتەوە، ئەمەیش قوربانیدانێکی تراجیدییە کە تێیدا “خود” دەبێتە قوربانی بۆ پاراستنی “یادەوەریی ئەوی تر”. ئارام محەممەد بە توانیویەتی جەستەی ژن لە خودێکی سێکسی یان کۆمەڵایەتییەوە بگۆڕێت بۆ “گۆڕستانێکی گەڕۆک” کە ئیسکوپرووسکی مێژووی تێدا نێژراوە. ئەمە ڕێک ئەو خاڵەیە کە سیمۆن دو بوڤوار وەک تێکشکانی بنیادی جێندەری لەناو توندوتیژیدا باسی لێوە دەکات. لێرەدا “ناو” دەبێتە بارێکی گران، چونکە هەر ناوێک هەڵگری مێژوویەکی پڕ لە خوێنە، بۆیە “لەبیرچوونەوە” دەبێتە تاکە ڕێگەی مانەوە.

تەکنیکی گێڕانەوە لەم ڕۆمانەدا لەسەر بنەمای “فرەدەنگی” بنیاد نراوە، بەو مانایەی کە نووسەر ڕێگەی داوە بە هەموو دەنگەکان بێنە ناو کایەی گێڕانەوەوە. ئێمە تەنیا دەنگی گێڕەرەوەی هەمووشتزان نابیستین، بەڵکو دەنگی بوشرا، مستەفا، کاژین و تەنانەت دەنگە مۆتەکەیییەکانی ناو خەونەکانیشیان تێکەڵ دەبن. ئەم فرەدەنگییە خزمەت بە ناوەڕۆکی ڕۆمانەکە دەکات، چونکە لە جیهانێکدا کە مرۆڤەکان ناوی خۆیان بیر نەماوە، ناتوانرێت تەنیا یەک گێڕانەوەی ڕەها هەبێت. ڕاستی لێرەدا پەرشوبڵاوە. ئارام محەممەد بە بەکارهێنانی “ڕیالیزمی دەروونی” توانیویەتی سنووری نێوان خەون و کەتوار (واقیع)، مەرگ و ژیان بپێچێتەوە. بۆ نموونە، ئەو دیمەنانەی کە تێیدا ئیسکوپرووسک و کەلوپەل و پاشماوەی مردووەکان لەگەڵ زیندووەکاندا قسە دەکەن، نیشانەی ئەوەیە کە لە مێژووی ئێمەدا مردووەکان هێشتا نەنێژراون و لەناو ماڵەکانماندا پیاسە دەکەن. ئەمە جۆرێکە لە “گۆتیکی کوردی” کە تێیدا ترس نەک لە جنۆکە و شەیتان، بەڵکو لەو ڕابردووەیە وا نایەوێت کۆتاییی بێت. نووسەر لێرەدا زۆر بە وردی “کات”ـی تێک داوە؛ کات لێرەدا هێڵیی نییە، بەڵکو بازنەییە و هەمیشە دەگەڕێتەوە بۆ ساتەوەختی “ترۆماکە”.

لایەنێکی تری بەهێزی ئەم دەقە بەکارهێنانی “سیمبولیزمی شوێن”ـە. ماڵە کرێچییەکان، شووقەکانی ئیسکان، بیابانەکانی سەماوە و، ئەو باڵەخانە بەرزە بێدەنگەی کۆتایی، هەموویان ئاماژەن بۆ بێشوێنی. مرۆڤی کورد لەم ڕۆمانەدا “کۆچەرییەکی دەروونی”ـیە؛ تەنانەت کاتێک لەناو ماڵی خۆیشیدایە هەست بە بێگانەیی دەکات. ئارام محەممەد لێرەدا بە شێوازێکی مارکسییانە ئاماژە بەوە دەکات کە چۆن پەیوەندییە ئابووری و چینایەتییەکان (وەک کێشەی کرێچێتی و هەژاری) قورساییی ترۆماکە دووهێندە دەکەن. مستەفا کە دەیەوێت ئۆتۆمبێلێکی بچووک دروست بکات یان ئەو کەسانەی خەریکی بازرگانیی ئیسکوپرووسکن، نیشاندەری ئەو کۆمەڵگە شێواوەن وا تێیدا تەنانەت کارەساتەکانیش دەبنە کاڵا. ئەم ڕۆمانە ڕەخنەیەکی توندە لەو سیستمە سیاسی و کۆمەڵایەتییەی مرۆڤی کردووە بە “ژمارە” و “ناسنامەی بایۆلۆجی” و ڕێز لە “ناو” و “بوونی مرۆیی” ناگرێت. لێرەدا فۆرم و ناوەڕۆک بە جۆرێک یەکیان گرتووە کە زمانە پچڕپچڕەکە بووەتە ئاوێنەی ژیانە پچڕپچڕەکە.

ئارام محەممەد بووەتە دەنگی ئەو کەسانەی کە مێژوو زمانەکەی لێ بڕیون. ئەو بە بەکارهێنانی تەکنیکی “تاریک-ڕوون” لە وەسفەکانیدا جەستەی مرۆڤ و ژینگەی دەوروبەری بە جۆرێک کێشاوە کە خوێنەر هەست بە خنکان دەکات. ئەمە خاڵی هێزی ڕۆمانەکەیە؛ گواستنەوەی هەستی “خنکان” لە کارەکتەرەوە بۆ خوێنەر. بەڵام لە هەمان کاتدا هەندێک جار درێژدادڕی لە خۆدوێنییەکاندا دەبێتە هۆی ئەوەی ڕیتمی ڕووداوەکان خاو ببنەوە کە ئەمەیش دەکرێت وەک خاڵێکی لاواز لە ڕووی “تەکنیکی بیناکردنی درامی”ـیەوە ببینرێت. هەر ئەوەیش وای لە من کرد بۆ خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە قەبارە بچووکە کاتێکی زۆرم پێ بچێت.

زمانی بێدەنگی لەنێوان فەزای بیابان و تەلارە بەرزەکاندا

ئارام محەممەد لەم دەقەدا جەستەی کارەکتەرەکانی کردووە بە تەختەیەکی سپی کە مێژوویەکی ڕەش و پڕ لە برینی لەسەر دەنووسرێتەوە. لێرەدا ئێش و ئازار تەنیا دیاردەیەکی جەستەیی نین، بەڵکو زمانێکی جێگرەوەن بۆ ئەو وشانەی کارەکتەرەکان ناتوانن یان ناوێرن دەریانببڕن. کاتێک تابان دوچاری ژانەسەرێکی بێوچان دەبێت، یان لەیلان هەست دەکات مارێک لەناو سەریدا گینگڵ دەدات، لێرەدا جەستە دەبێتە “هۆکاری بوون لە جیهاندا”. لەم ڕۆمانەدا جەستەی مرۆڤی کورد “هەوێنی ئێش”ـە. ئەوانەی لە بیابانەکانی سەماوە گەڕاونەتەوە یان ئازیزێکیان لەوێ ون بووە، جەستەیان وەک ئامێرێکی تۆمارکەر کار دەکات. لەبیرچوونەوەی ناوەکان لە ڕاستیدا “کۆچکردنی مانا”یە لە زمانەوە بۆ ناو دەمار و خانەکانی لەش. نووسەر بە لێهاتوویییەوە نیشانمان دەدات کە چۆن ترۆما لەناو کایەی زماندا جێگەی نابێتەوە، بۆیە دەبێتە پەڵەی ڕەش لەسەر پێست، دەبێتە لەرزین و دەبێتە ئەو بێدەنگییە ترسناکەی کە بوشرا و کارەکتەرەکانی تری تێدا نوقم بوون. ئەم ڕەوتە جۆرێکە لە گۆڕینی وزەی دەروونی بۆ نیشانەی جەستەیی تا کەسەکە لە تەقینەوەی دەروونی بپارێزێت، بەڵام لە هەمان کاتدا ئەم پاراستنە دەبێتە هۆی داخورانی بوونی کەسەکە.

تەکنیکی گێڕانەوە لە بەشی دووەمی ڕۆمانەکەدا زیاتر بەرەو “هاونیشتمانیبوونی وڕێنە و کەتوار” دەچێت. نووسەر لێرەدا فەزایەکی وەها دەسازێنێت کە تێیدا سنووری نێوان ژووری ماڵەکان و بیابانی سەماوە دەسڕێتەوە. بیابان لێرەدا تەنیا شوێنێکی جوگرافی نییە، بەڵکو “مێتافۆر”ی نەمانی مانا و سەرگەردانییە. ژیلان و بوشرا کاتێک سۆراخی ئیسکوپرووسکی ونبووەکانیان دەکەن، لە ڕاستیدا بە دوای پارچەکانی خۆیاندا دەگەڕێن. گێڕانەوەکە لێرەدا لەسەر بنیادی “تارمایی” کار دەکات؛ مردووەکان وەک “تارمایی” ئامادەن و ڕێگە نادەن زیندووەکان بە ئارامی بژین. بازرگانیکردن بە ئیسکوپرووسکی مردووەکانەوە کە بورهان زنجاری نوێنەرایەتیی دەکات، نیشاندەری داڕمانی بەها مرۆیییەکانە لەژێر سایەی سیستمێکی سەرمایەداریی دڕندە و مێژوویەکی خوێناویدا. نووسەر لێرەدا بە زمانێکی پڕ لە ئیدیۆم و کینایە، باس لەو “ئاردی ناو دڕک”ـە دەکات کە ژیانی کارەکتەرەکانی پێ دەگوزەرێت. هەموو شتێک لێرەدا ساختەیە؛ تەنانەت ئەو ناسنامە و ناوانەی حکومەت بۆ ونبووەکانی دروست دەکات، تەنیا بۆ داپۆشینی تاوانە گەورەکانە. ئەم بێباکیەی دەسەڵات بەرانبەر بە “ناو” و “ڕاستی” دەبێتە هۆی ئەوەی کارەکتەرەکان متمانەیان بە خودی “ڕاستی” نەمێنێت و پەنا بەرنە بەر جیهانی خەون و وڕێنە. لێرەدا تەکنیکی “پارچەپارچەکردنی گێڕانەوە” دەبێتە ئاوێنەی ژیانە پارچەپارچەکەیان.

لە ڕووی بنیادی تەلاری ڕۆمانەکەوە شوێن ڕۆڵێکی کارا و درامی دەبینێت. باڵەخانە بەرزە بێدەنگەکە لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدا کە بوشرا تێیدا زیندانی دەکرێت یان خۆی تێدا دەبینێتەوە، هێمایەکی قووڵی “نامۆبوونی شارستانی”ـیە. ئەم باڵەخانەیە بەبێ مەسعەد و بە پلیکانە شکاوەکانیەوە هێمای ئەو “هەڵکشانە ئەستەمە”یە کە مرۆڤی کورد بۆ گەیشتن بە ناسنامەیەکی جێگیر دەبێت بیبڕێت. ئارام محەممەد لێرەدا فەزایەکی “کافکایی” دەئافرێنێت؛ شوێنەکان تەڵەن، دەرگاکان کڵۆم دراون و کەس ناچێتە ژوورەوە یان نایەتە دەرەوە. جیاوازیی نێوان “ماڵ” و “زیندان” لەم ڕۆمانەدا نامێنێت. هەر شوێنێک کە یادەوەریی تێدا بێت، دەبێتە زیندان. نووسەر بە لێهاتوویییەوە تەکنیکی “وەسفی وردی میکرۆسکۆپییانە”ی بەکار هێناوە، بۆ نموونە کاتێک باس لە تۆزوخۆڵی سەر ئاوێنەکان، یان ئەو موورووانە دەکات کە لە ملی ژنەکاندا وەک “چاوەزار” بەستراون، دەیەوێت بڵێت ژیان لەم وردەکارییە بچووکانەدا کۆ بووەتەوە، نەک لە درووشمە گەورەکاندا. ئەم شێوازی نووسینە کە لە ڕێژەییبوونی کەتوار دەدوێت، لە ڕەخنەی پۆستمۆدێرنیزمدا وەک “گومانکردن لە گێڕانەوە مەزنەکان” دەبینرێت. لێرەدا هیچ گێڕانەوەیەکی مەزنی نەتەوەیی یان دینی ناتوانێت چارەسەری ئازاری بوشرا و کاژین بکات.

یەکێکی تر لە خاڵە هەرە سەرنجڕاکێشەکانی ڕۆمانەکە پەیوەندیی نێوان “ناو” و “دین و ئەفسانە”یە. چیرۆکی مەرقەدی “شێخ بەهادین” کە لە بنەڕەتدا گۆڕهەڵکەنێک بووە و بە هەڵکەوت کراوە بە پیر و پیاوچاک، ڕەخنەیەکی توند و ژیرانەیە لە بنیادی پیرۆزیی ساختە لە کۆمەڵگەدا. نووسەر لێرەدا نیشانمان دەدات کە چۆن کۆمەڵگە بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشایییە گەورەیەی کە ترۆما درووستی کردووە، پەنا بۆ درووستکردنی ئەفسانە دەبات. لە جیهانێکدا کە باوکەکان و مێردەکان بێسەروشوێنن، مرۆڤەکان پێویستیان بە “باوکێکی پیرۆز” هەیە، تەنانەت ئەگەر ئەو باوکە گۆڕهەڵکەنێکی بکوژیش بێت. ئەمە جۆرێکە لە “ئایدیۆلۆجیای قەرەبووکەرەوە” کە تێیدا مرۆڤ بۆ ئەوەی لە شێتی ڕزگاری ببێت، باوەڕ بە درۆیەکی پیرۆز دەهێنێت. نووسەر لێرەدا تەکنیکی تەنزی بە شێوەیەکی کاریگەر بە کار هێناوە؛ تابان کە جگەرە دەکێشێت و بە دوای ڕاستیدا دەگەڕێت، تەنیا کەسە کە دەزانێت بنچینەی ئەو پیرۆزییە چییە، بەڵام بێدەنگی هەڵدەبژێرێت. ئەم بێدەنگییە “بێدەنگییەکی گەورە”یە کە هەموو جومگەکانی ڕۆمانەکەی تەنیوە. زمان لێرەدا ناتوانێت باری ڕاستی هەڵبگرێت، بۆیە کارەکتەرەکان ناچارن لەناو “کۆلاژ”ی یادەوەرییەکانیاندا بژین.

لە ڕووی زمانەوانییەوە ئارام محەممەد خاوەنی ستایلێکی تایبەتە کە دەتوانین ناوی بنێین “زمانی داڕماو”. ڕستەکان لێرەدا کورتن، پچڕپچڕن و زۆر جار بە پرسیار کۆتایییان دێت. ئەمەیش ڕێک گوزارشتە لەو دۆخە دەروونییەی کە کارەکتەرەکانی پێیدا تێ دەپەڕن. نووسەر توانیویەتی فۆرمی گێڕانەوە لەگەڵ ناوەڕۆکەکەدا یەک بخات. لەبەر ئەوەی ژیانەکان پچڕاون، زمانەکەیش نابێت ڕەوان و یەکپارچە بێت. بەڵام وەک لایەنێکی لاواز، هەندێک جار نووسەر دەکەوێتە داوی “دووبارەکردنەوەی وەسفەکان” کە دەکرێت خوێنەری ئاسایی ماندوو بکات. بۆ نموونە، وەسفی دۆخی ژانەسەر و شێواوی لە چەندین شوێندا بە هەمان شێواز پاتەوپات دەبنەوە کە دەکرا بە تەکنیکی تر یارییان پێ بکرێت. سەرەڕای ئەوەیش، توانای نووسەر لە ئافراندنی وێنەی مێتافۆریی وەک “سندووقی سوور” یان “پێڵاوە دزراوەکان” لەناو خەوندا دەقەکەی لە ئاستێکی ئەدەبیی بەرزدا هێشتووەتەوە. ئەم وێنانە دەبنە کلیلە-هێما بۆ تێگەیشتن لە نائاگاییی نەتەوەییی ئێمە. ئێمە نەتەوەیەکین کە هەمیشە پێڵاوەکانمان لێ دەدزرێت یان لە دوای ئیسکوپرووسکەکانمان دەگەڕێین بەبێ ئەوەی بزانین بۆ کوێ دەچین.

“ناوی خۆیان بیر نەماوە” تەنیا ناونیشانێک نییە، بەڵکو بانگەوازێکی بۆ دووبارە پێناسەکردنەوەی “خود” لە دوای هەرەس. نووسەر نیشانمان دەدات کە “ناو” کاتێک دەسڕێتەوە، مرۆڤ دەبێتە “تەنی وێڵ” لەناو فەزایەکی بێمانادا.

هەڵوەشاندنەوەی بنیادی خێزان لەژێر سێبەری مێژوویەکی سەربڕاودا

لێرەدا پێویستە سەرنج بخەینە سەر چەمکێکی زۆر گرنگی ئەدەبیاتی ترۆما کە ئەویش “پاش-یادەوەری” (Postmemory)یە. ئارام محەممەد لێرەدا وێنەی نەوەیەکمان بۆ دەکێشێت (مستەفا، بوشرا، کاژین) کە خۆیان ڕاستەوخۆ کارەساتە گەورەکانی وەک ئەنفایان نەبینیوە، بەڵام بە دەست “یادەوەرییە بەجێماوەکان”ـی دایک و باوک و نەنکەکانیانەوە دەتلێنەوە. ئەم نەوەیە پەیوەندییان لەگەڵ ڕابردوودا نەک لە ڕێگەی “بیرهاتنەوە”وە، بەڵکو لە ڕێگەی “خەیاڵکردن و وێنەگرتن”ـەوە دروست دەبێت. مستەفا کە سیمای کتومت لە باوکی دەچێت، ئەوەی ڕاستی بێت “شوێنگرەوەیەکی جەستەیی”ـیە بۆ باوکێکی ونبوو کە مێژوو ڕێگەی نەداوە ببێتە خاوەنی گۆڕێک. لێرەدا نووسەر تەکنیکی “ئاوێنەیی”ـی بە کار هێناوە. کارەکتەرەکان وەک ئاوێنەیەک کار دەکەن کە وێنەی ونبووەکان تێیاندا ڕەنگ دەداتەوە، بەڵام ئەم ڕەنگدانەوەیە ئازاربەخشە، چونکە “خود”ی کارەکتەرەکە لەناو وێنەی “ئەوی تر”دا دەسڕێتەوە. ئەم پەیوەندییە پڕ لە کێشمەکێشە دەبێتە هۆی ئەوەی نەوەی نوێ هەمیشە هەست بە قەرزاری بکات بەرانبەر بە ڕابردوویەک کە هیی ئەوان نییە، بەڵام وەک مۆتەکە باڵی بەسەر داهاتوویاندا کێشاوە. گێڕانەوەکە لێرەدا دەبێتە جۆرێک لە هەڵکۆڵینی شوێنەوارناسیی دەروونی کە تێیدا هەر پارچە دەستنووسێکی ژیلان یان هەر وێنەیەکی کۆنی سوڵتان نەراف دەبێتە بەڵگەیەک بۆ تاوانێکی بەردەوام.

لایەنێکی تری بنیادیی ئەم ڕۆمانە کە بە تەکنیکی “دەق لەناو دەقدا” ناسراوە، لە ڕێگەی باوڵە پڕ لە دەستنووسەکەی ژیلانەوە دەردەکەوێت. ژیلان وەک کارەکتەرێک کە خۆی دەکوژێت یان لەناو ئازاردا ون دەبێت، جێگەی “ئەرشیڤپارێز”ی خێزان دەگرێتەوە. ئەو دەستنووسانەی کە مستەفا و بوشرا دەیاندۆزنەوە، گێڕانەوەیەکی تری مێژووە کە لە پەراوێزی گێڕانەوە فەرمییەکاندایە. نووسەر لێرەدا دەیەوێت بڵێت ڕاستی تەنیا لەناو کاغەزە هەڵگیراوەکاندا دەدۆزرێتەوە. ئەم تەکنیکە جۆرێکە لە “کۆکردنەوەی پاشماوەکان” بۆ دروستکردنی مانا لەناو کاولکاریی پاش کارەساتدا. نووسەر لێرەدا زۆر بە وردی کار لەسەر بنیادی “خێزانی تێکشکاو” دەکات. پەیوەندیی نێوان بوشرا و نوورا (خەسووی) تەنیا کێشەیەکی خێزانیی باو نییە، بەڵکو ململانێی دوو جۆر لە ترۆما و دوو جۆر لە بێدەنگییە. نوورا کە ناوی خۆی گۆڕیوە و مێژوویەکی پڕ لە نهێنیی هەیە، نوێنەرایەتی ئەو ڕابردووە دەکات کە نایەوێت ڕاستییەکان بدرکێنێت، لە بەرانبەریشدا بوشرا نوێنەرایەتیی ئەو نەوەیەیە کە دەیەوێت لە ڕێگەی “ناونان و نووسینەوە”وە خۆی ڕزگار بکات. لێرەدا زمان دەبێتە چەکێک بۆ شەڕی نێوان “شاردنەوە” و “ئاشکراکردن”. ئەو “ئاردی ناو دڕک”ـەی کە تابان باسی دەکات، ڕێک مێتافۆری ئەو ڕاستییەیە وا دەرکردنی لە دەمی کارەکتەرەکان وەک بریندارکردنی جەستەیە.

لە ڕوانگەیەکی ئابووریی کۆمەڵناسییەوە ڕۆمانەکە تیشک دەخاتە سەر دیاردەیەکی مەترسیدار کە ئەویش “بازرگانیکردنە بە کارەسات”ـەوە. بورهان زنجاری کە کارەکتەرێکی ڕەش و مۆتەکەئامێزە، هێمای ئەو چینەیە لەناو جەرگەی خوێن و ئەنفالدا ئیسکوپرووسکی مردووەکانیان کردووە بە کاڵا. ئارام محەممەد لێرەدا ڕەخنەیەکی توند لە “ئاکاری مێژوویی” دەگرێت؛ چۆن دەکرێت نەتەوەیەک بۆ دۆزینەوەی باوکی خۆی، پارە بداتە بکوژەکان؟ ئەمە ئەو “کۆمیدیا ڕەشە”یە کە ژیانی کارەکتەرەکانی تەنیوە. مستەفا و بوشرا کە پەنا دەبەنە بەر زنجاری بۆ دۆزینەوەی ئیسکوپرووسکی باوکیان، لە ڕاستیدا دەچنە ناو کایەیەکی مارکسییانەوە کە تێیدا “هەستی مرۆیی” وەک دراو دەبێتە “بەهای ئاڵوگۆڕ”. بەشی دووەمی ڕۆمانەکە لە ڕووی تەکنیکییەوە لە نیشاندانی “داڕمانی بەهاکان”ـدا زۆر سەرکەوتووە. نووسەر بە زمانێکی پڕ لە توانج و پلار باس لەو دوکانی ئیسکوپرووسکانە دەکات کە لە شاردا کراونەتەوە. لێرەدا “ئێسک” تەنیا پاشماوەیەکی بایۆلۆجی نییە، بەڵکو “ناسنامەیەکی کڕدراوە”. ئەمە جۆرێکە لە بەبتکردنی کاڵا کە تێیدا مرۆڤی ونبوو دەبێتە کاڵایەکی گرانبەها بۆ دەوڵەمەندکردنی تاوانبارەکان. ئارام محەممەد لێرەدا پەردە لەسەر برینێکی قووڵی کۆمەڵایەتی لا دەدات کە تێیدا قوربانی ناچارە داوای یارمەتی لە جەلاد بکات بۆ ئەوەی پارچەکانی خۆی کۆ بکاتەوە.

یەکێک لە خاڵە هەرە درەوشاوەکانی ڕۆمانەکە تەکنیکی “گێڕانەوەی سینەمایی”ـیە لە وەسفکردنی دیمەنەکانی نەخۆشخانە و بیاباندا. نووسەر وەک کامێرایەک دەچێتە ناو وردەکاریی پێستی سووتاو، چاوی کێمگرتوو و، ئەو بۆنە تیژانەی کە لەناو داڵانەکانی نەخۆشخانەی کۆماریدا پەنگیان خواردووەتەوە. ئەم وەسفە میکرۆسکۆپییە دەبێتە هۆی ئەوەی خوێنەر “ترس” تاقی بکاتەوە، نەک تەنیا بیخوێنێتەوە. ئەم شێوازە لە ڕەخنەی ئەدەبیدا بە “ئیستێتیکای قێزەون” ناسراوە. لێرەدا جوانی لە وەسفکردنی ناشرینییەکاندایە تا ڕاستییە تراجیدییەکە بە تەواوی بگات. بۆ نموونە، کاتێک تابان باس لەو پیاوە بێدەستە دەکات هەنار دەفرۆشێت، نووسەر لێکچوواندنێکی قووڵ بۆ “کەمئەندامیی مێژوویی” دەسازێنێت. ئێمە نەتەوەیەکی بێدەستین کە هەنارەکانمان (خەونەکانمان) لێ دەڕژێت و ناتوانین کۆیان بکەینەوە. هەروەها بەکارهێنانی “ڕەنگەکان” (سپێتیی کراسەکەی حوسێن بەرانبەر بە ڕەشیی عەباکەی بوشرا) جۆرێک لە دژەیکیی بینایی دروست دەکات کە ململانێی نێوان هیوا و بێهیوایی نیشان دەدات. بەڵام لە هەمان کاتدا خاڵێکی لاوازی ئەم بەشە ئەوەیە کە هەندێک جار نووسەر ئەوەندە دەچێتە ناو وردەکاریی “ئازار”ەوە کە جڵەوی گێڕانەوەی گشتیی لە دەست دەردەچێت و دەقەکە بەرەو “ڕاپۆرتێکی پزیشکی” دەڕوات، هەرچەندە ئەمەیش دەکرێت وەک تەکنیکێک بۆ “ئیفلیجکردنی خوێنەر” ببینرێت.

دەبێت ئاماژە بە بنیادی “خەونە مۆتەکەیییەکان” بکەین کە وەک تانوپۆی ڕۆمانەکە کار دەکەن. خەون لێرەدا تەنیا پشوویەکی کارەکتەرەکان نییە، بەڵکو “کایەیەکی جێگرەوەی ڕاستی”ـیە. لە جیهانێکدا کە ڕاستی لێڵە، خەونەکان ڕاستگۆترن. بوشرا کە لەناو باڵەخانە بەرزەکەدا خەون بە پێڵاوە دزراوەکانیەوە دەبینێت، لە ڕاستیدا باس لە “دەستبەسەرداگرتنی داهاتوو” دەکات. ئارام محەممەد لێرەدا دەیەوێت نیشانمان بدات کە چۆن ترۆما وەک “گرێیەکە” کە هەرگیز ناکرێتەوە. ئەم ڕۆمانە ئاوێنەی باڵانوێنە بۆ ئەو کەسانەی کە “ناوی خۆیان بیر نەماوە” بەڵام “ئازاری خۆیان لە بیرە”.

زمان وەک دوا سەنگەری بوون لە بەردەم هەڵوەشانەوەی مێژووییدا

ئێستا دەگەینە خاڵی وەرچەرخانە گەورەکە کە تێیدا هەموو هێڵە درامییەکان لەناو فەزایەکی کۆتاییی دنیایانە و مۆتەکەئامێزدا یەک دەگرنەوە. دیمەنی باڵەخانە بەرزە بێدەنگەکە لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدا کە بوشرا تێیدا وەک زیندانییەک یان وەک سێبەرێکی وێڵ دەردەکەوێت، لووتکەی گوزارشتکردنە لە “بێشوێنیی مۆدێرنە”. ئەم باڵەخانەیە بەو پەنجەرە کراوە تاقانەیەی کە ڕووناکیی تێدایە، نوێنەرایەتیی جۆرێک لە زیندانی خڕ دەکات وەک ئەوەی میشێل فوکۆ باسی لێوە دەکات؛ شوێنێک کە تێیدا دەسەڵات نادیارە بەڵام چاودێریی هەموو جومگەکانی ژیان و یادەوەری دەکات. بوشرا کە بە کوتەکێکی ئاسن پلیکانەکان دەشکێنێت، لە ڕاستیدا خەریکی “هەڵوەشاندنەوەی بنیادی کات”ـە. شکاندنی پلیکانەکان لێرەدا لێکچوواندنێکی قووڵە بۆ پچڕاندنی پەیوەندی لەگەڵ سەرەوە (داهاتوو) و خوارەوە (ڕابردوو). نووسەر لێرەدا نیشانمان دەدات کە مرۆڤ کاتێک ناسنامە و ناوی لێ زەوت دەکرێت، تەنیا لە ڕێگەی “تێکشکاندنی فۆرمەکان”ـەوە دەتوانێت هەست بە بوونی خۆی بکات. ئەم باڵەخانەیە هێمای ئەو “دیوارە بەرزە”یە وا لە نێوان مرۆڤی تێکشکاو و ڕاستیدا کێشراوە؛ شوێنێک کە تێیدا “هەموو ژنێک بچێتە ناوی، دەکوژرێت”، ئەمەیش ئاماژەیەکی بەهێزە بۆ ئەو سنوورە قەدەغەکراوانەی مێژووی پیاوسالاری و سیاسی بۆ ژنی کورد کێشاویەتی.

دیمەنی کۆتاییی ڕۆمانەکە کە تێیدا بوشرا بەرانبەر بە چیاکان ڕادەوەستێت و ناوی خۆی بیر نەماوە، گوزارشتێکی بەهێزی “بوونناسی”ـیە. لێرەدا “ناو” کە مۆرکێکی کۆمەڵایەتی و سیاسییە، دەسڕێتەوە و تەنیا “جەستە و دەنگ” دەمێننەوە. ئارام محەممەد لێرەدا تەکنیکی “کۆتاییی کراوە”ی بە کار هێناوە، بەڵام کراوەیییەک کە پڕە لە کێشکردنی مەرگ. بوشرا کاتێک دەڵێت “حەزم لە مردنە”، ئەمە نیشانەی بێهیوایییەکی سادە نییە، بەڵکو گەیشتنە بەو خاڵەی کە ژان پۆل سارتر وەک “دڵتێکچوون” لە بەردەم بوونێکی بێمانادا وەسفی دەکات. ئەو “پەڕۆ سپییە”ی کە لە لووتی بوشرا نزیک دەکرێتەوە تا بێهۆش ببێت، لێکچواندنە بۆ هەموو ئەو هەوڵە سیاسی و کۆمەڵایەتییانەی بۆ “بێهۆشکردنی یادەوەریی نەتەوەیی” دەدرێن. بکوژەکان لێرەدا دەمامکدارن؛ ئەوان بێناون، چونکە بکوژ لە مێژوودا هەمیشە وەک سیستمێکی نادیار کار دەکات. نووسەر توانیویەتی “فەزای ترس” بە جۆرێک بنیاد بنێت کە سروشت (دارستان و چیا) ئیتر شوێنی پەناگە نین، بەڵکو دەبنە شایەتی کوشتارە نوێیەکان. ئەمە گەڕانەوەیەکی تراجیدییە بۆ “خاڵی سفر”ی مێژوو؛ ئەو شوێنەی کە تێیدا مرۆڤ تەنیا بە قیژەکەی دەناسرێتەوە.

قیژەی کۆتاییی ڕۆمانەکە: “دایە…”، لووتکەی ئیستێتیکای دەقەکەیە. لە ڕوانگەی ڕەخنەی دەروونشیکارییەوە “دایە” تاکە وشەیە کە پێش “ناو” و پێش “زمان” دێت. ئەم وشەیە گەڕانەوەیە بۆ ناو “کایەی دایکانە” وەک ئەوەی یولیا کریستێڤا باسی دەکات. کاتێک بوشرا ناوی خۆی و ناوی مستەفا و هەموو ناوەکانی تری بیر دەچێتەوە، تەنیا ئەم وشەیە دەمێنێتەوە چونکە ئەمە وشەی “ڕەگ”ـە. ئەم قیژەیە کە “چیاوچیا دەڕوات”، تەنیا هاوارێکی سادە نییە، بەڵکو “دوا سەنگەری مانا”یە. ئارام محەممەد لێرەدا نیشانمان دەدات کە لە دوای هەڵوەشانەوەی هەموو بنیادە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان و لەناو جەرگەی جینۆسایدێکی بەردەوامدا، زمان دەگەڕێتەوە بۆ شێوە سەرەتایییەکەی کە “دەنگ”ـە. ئەم قیژەیە “ئەرشیفێکی دەنگی”ـیە بۆ هەموو ئەو ئازارانەی لەناو ڕۆمانەکەدا باس کراون؛ قیژەی سەلما لەناو زیلەکەدا، قیژەی تابان لەناو نەخۆشخانەدا و، قیژەی ژیلان پێش خۆکوشتن. ئەم ڕۆمانە بە قیژەیەک کۆتاییی دێت کە دەنگدانەوەی هەموو ئەو بێدەنگییانەیە وا بە درێژاییی دەقەکە خوێنەریان خنکاندبوو. لێرەدا، نووسەر بە لێهاتووییەوە “فۆرم” (کۆتایییەکی کورت و خێرا) لەگەڵ “ناوەڕۆک” (هەرەسی کۆتایی) یەک دەخات.

هەڵسەنگاندنی ڕەخنەییی گشتی بۆ ڕۆمانەکە دەری دەخات کە ئارام محەممەد توانیویەتی “زمانێکی نوێ بۆ ترۆما” بدۆزێتەوە. یەکێک لە خاڵە هەرە بەهێزەکانی ئەم کارە دوورکەوتنەوەیە لە گێڕانەوەی کلاسیکی و ڕاپۆرتئاسا بۆ کارەساتی ئەنفال. دەبێت ئەوەیش بزانین کە ئەم تەکنیکی نووسینە هەم بۆ نووسەر و هەم بۆ خوێنەر ماندووکەرە. ئەو نەیویستووە مێژوومان بۆ بگێڕێتەوە، بەڵکو ویستوویەتی “کاریگەریی مێژوو لەسەر مێشکمان” نیشان بدات. تەکنیکی “پچڕانی کات و شوێن” و بەکارهێنانی “لێکچوواندنی جەستەی نەخۆش” وەک ئاوێنەی نیشتمان، ئەم ڕۆمانە دەباتە ڕیزی ئەدەبیاتی جیهانیی ترۆما (وەک کارەکانی پۆڵ سێلان یان “نازە (Beloved)”ی تۆنی مۆریسۆن). بەڵام لە هەمان کاتدا، وەک ڕەخنەیەک، دەکرێت بڵێین کە هەندێک جار “ناڕوونیی زیاد لە پێویست” لە پەیوەندیی نێوان کارەکتەرەکاندا (وەک پەیوەندیی مستەفا و بوشرا لە کۆتاییدا) دەبێتە هۆی ئەوەی خوێنەر لەناو تەمومژی دەقەکەدا ون ببێت. هەروەها گۆڕانی ناوی کارەکتەرەکان (وەک گۆڕانی ناوی گوڵزار بۆ نوورا) ئەگەرچی لە ڕووی سیمبولییەوە مانای “سڕینەوەی ناسنامە” دەدات، بەڵام لە ڕووی تەکنیکییەوە هەندێک جار باری گێڕانەوەکەی قورس کردووە. سەرەڕای ئەم تێبینییانە، “ناوی خۆیان بیر نەماوە” دەقێکی بێوێنەیە لە ڕووی “قووڵاییی دەروونی” و “وێناکردنی ترس”ـەوە.

ڕۆمانی “ناوی خۆیان بیر نەماوە” هەڵگری پەیامێکی گەورەیە: “بیرچوونەوەی ناو” مەرگی مرۆڤ نییە، بەڵکو مەرگی ئەو سیستمەیە کە دەیەوێت مرۆڤ لەناو “ناوێکی دیاریکراو”دا کورت بکاتەوە. بوشرا کە لە کۆتاییدا “ناوی خۆی بیر نەماوە”، لە ڕاستیدا لە هەموو ئەو ناسنامە ساختانە ڕزگاری بووە کە مێژوو و خێزان و دەسەڵات بەسەریاندا سەپاندبوو. ئەو قیژەیە هیوایەکی تراجیدییە؛ هیوایەک کە تەنیا لەناو قوڵاییی ئازاردا لە دایک دەبێت. ئارام محەممەد بەم ڕۆمانە توانیویەتی بیسەلمێنێت کە ئەدەبیاتی کوردی دەتوانێت کار لەسەر “برینە جیهانییەکان” بکات و لە ناوچەییبوونی ڕووداوەکان دەربچێت بەرەو “ئاسۆیەکی مرۆییی فراوان”. ئەم ڕۆمانە وەک ئەو “سندووقە سوورە” وایە کە لە ناویدا ئیسکوپرووسکی یادەوەرییەکانمان هەڵگرتووە؛ خوێندنەوەی ئەم دەقە، وەک کردنەوەی ئەو سندووقەیە، پڕە لە بۆنی دیتۆڵ و خۆڵ و خوێن، بەڵام لە هەمان کاتدا پڕە لەو “ڕاستییە ڕووتە”ی کە تەنیا ئەدەبیاتی ڕاستەقینە دەتوانێت بەرەوڕوومان بکاتەوە. ئەم ڕۆمانە کۆتاییی ناوەکانە، بەڵام سەرەتای “دەنگ”ـە.

لە ئەرشیڤی وێنەکانەوە بۆ مۆسیقای بێدەنگی

لەم باسەدا پێویستە تیشک بخەینە سەر ڕەهەندێکی تری قووڵی ئەم ڕۆمانە کە لە باسەکانی پێشوودا کەمتر ئاوڕی لێ دراوەتەوە، ئەویش چەمکی “نامۆیی”ـیە. ئارام محەممەد لەم دەقەدا ژینگەی “ماڵ” و “شوێنە ئاشناکان” دەگۆڕێت بۆ شوێنی ترسناک و نامۆ؛ لێرەدا ماڵ ئیتر شوێنی حەوانەوە نییە، بەڵکو دەبێتە “مۆزەخانەی مۆتەکەکان”. کارەکتەرەکان کاتێک لە ئاوێنەدا سەیری خۆیان دەکەن، یان کاتێک مستەفا لەناو شووقەکەیدا هەست بە کرمەکان دەکات، ئێمە لە بەردەم تێکشکانی بنیادی “ئاشنابوون”ـداین. ڕاستییەکەی، ئەم نامۆیییە گوزارشتە لەو دۆخە دەروونییەی مرۆڤی تێکشکاوی کورد تێیدا دەژی؛ نیشتمانێک کە دەبوو “ماڵ” بێت، بووەتە “گۆڕستان”. نووسەر بە لێهاتوویییەوە تەکنیکی “ئیستێتیکای نامۆکردن”؟ی بەکار هێناوە؛ ئەو شتانەی کە ڕۆژانە دەیانبینین (وەک نان، قاپوقاچاخ، عەتر، وێنە)، لێرەدا دەبنە ئامێری گواستنەوەی ترس. بۆ نموونە، وێنەی سوڵتان نەراف کە لە پشت سەری منداڵەکانەوەیە تەنیا یادگارییەک نییە، بەڵکو “چاوێکی چاودێر”ە کە ناهێڵێت نەوەی نوێ بژین. مرۆڤی ئەم ڕۆمانە لە هیچ شوێنێکدا “لە ماڵی خۆی” نییە، چونکە یادەوەرییەکان ڕێگەی نادەن “ئێستا” ئەزموون بکات.

لایەنێکی تری زۆر گرنگی ڕۆمانەکە کە شایەنی شیکردنەوەی وردە، “پەیوەندیی مۆسیقا و دەنگ”ـە. نووسەر لە چەندین جێگەدا ئاماژە بە مۆسیقای سەنتوور و گیتار دەکات وەک دوو جەمسەری دەروونی. مۆسیقا لێرەدا وەک “چارەسەری ناتەواو” دەردەکەوێت؛ ئەگەر سەنتوور گوزارشت لە ڕابردوویەکی مەقامئامێز و غەمگین بکات، گیتارەکە لای مستەفا ئارەزوویەکە بۆ گەیشتن بە مۆدێرنە و دەربازبوون لە “گرێی باوک”. ئارام محەممەد بە لێهاتوویییەوە “هەستی بیستن”ـی کردووە بە بەشێک لە بنیادی گێڕانەوە؛ خوێنەر تەنیا وێنەکان نابینێت، بەڵکو گوێی لە “چرکەچرکی کاتژمێر”، “هاژەی زێ” و، “گڤەی بای بیابان” دەبێت. ئەم تەکنیکە کە بە “پەیمانی دەنگی” ناسراوە، وا دەکات ترۆماکە نەک هەر ببینرێت، بەڵکو هەستی پێ بکرێت. مۆسیقای حەمەساڵح دیلان کە تابان گوێی لێ دەگرێت، تەنیا گۆرانی نییە، بەڵکو “ئاوی دەروونی”ـیە بۆ شوشتنەوەی ئەو ژەنگەی ترۆما لەناو دەمارەکاندا دروستی کردووە. لێرەدا نووسەر دەیەوێت بڵێت کە لە کاتی نەمانی “ناو”دا “ئاواز” دەبێتە تاکە ناسنامەیەک کە مرۆڤ دەتوانێت تێیدا کڕ بکەوێت. مۆسیقا لێرەدا دەبێتە “کاتی ناوەکی” بەرانبەر بە “کاتی فیزیکی” کە پڕە لە کوشتار.

ڤێرجینیا وۆڵف لە ڕۆمانی “ژوورێک بۆ خۆت یان ژووری خودی خۆت (A Room of One’s Own)”ـدا داوای ژوورێکی سەربەخۆ دەکات بۆ ئەوەی ژن بتوانێت بنووسێت، بەڵام ژنانی ناو ڕۆمانی “ناوی خۆیان بیر نەماوە” تەنانەت لەناو ژوورەکانی خۆیشیاندا زیندانین. ئارام محەممەد لێرەدا یارییەکی ژیرانە بەم دەقە جیهانییە دەکات؛ ئەو نیشانمان دەدات کە “ژوورەکە” لای بوشرا و تابان نەک نابێتە مەڵبەندی داهێنان، بەڵکو دەبێتە “کۆگای ئیسکوپرووسکەکان”. ئەمە ڕەخنەیەکی بەهێزە لە بنیادی کۆمەڵایەتیی ئێمە کە تێیدا تەنیایی ژن هەمیشە وەک “شێتی” یان “تاوان” لێک دەدرێتەوە. نووسەر لێرەدا توانیویەتی نیشانمان بدات کە مێژووی ژنی کورد مێژوویەکی “پەراوێزخراوە” کە تەنیا لەناو دەستنووسە سووتاوەکانی ژیلاندا دەدۆزرێتەوە. ئەم پەیوەندییە لەگەڵ ئەدەبیاتی جیهانی، ڕۆمانەکە لە دەقێکی ناوچەیییەوە دەگۆڕێت بۆ دەقێکی جیهانی کە لە ئازاری “بوون” دەدوێت.

لە ڕۆمانەکەدا بیابان و خۆڵ نوێنەرایەتیی سڕینەوە و هەڵلووشینی مێژوو دەکەن، لە کاتێکدا ئاسن (کوتەکەکە، ئۆتۆمبێلەکەی مستەفا، دەرگا کڵۆمدراوەکان) نوێنەرایەتیی هەوڵی مرۆڤ دەکەن بۆ مانەوە یان ڕووبەڕووبوونەوە. ئارام محەممەد جۆرە “فیزیکێکی دەروونی” دروست کردووە؛ کارەکتەرەکان هەمیشە لەنێوان “نەرمیی لم” کە دەیانشارێتەوە و “ڕەقیی پلیکانەکان” کە دەیانشکێنێت، لە هاتووچۆدان. ئەم ململانێ ماددییە ڕەنگدانەوەی ململانێی چینایەتی و سیاسییە لە کوردستان؛ نەتەوەیەک کە دەیەوێت لە “لم”ی مێژووەوە ببێتە “ئاسن”ـی دەوڵەت، بەڵام هەمیشە پلیکانەکانی لەژێر پێدا دەشکێن. نووسەر بە لێهاتوویییەوە تەکنیکی “لێکچوواندنی بنیادی” بە کار هێناوە؛ باڵەخانە بەرزەکە وەک “تەلارێکی بیابانی” وێنا کراوە، شوێنێک کە تێیدا تەکنەلۆجیا و مۆدێرنە (باڵەخانەکە) ناتوانن مرۆڤ لە بەربەریەت (کوشتن و ئەشکەنجە) بپارێزن. ئەمە ئەو خاڵەیە کە ئادۆرنۆ باسی دەکات کە چۆن مۆدێرنە دەبێتە جۆرێکی تری بەربەریەت ئەگەر لەسەر خوێن بنیاد بنرێت.

خاڵێکی تری هەرە سەرنجڕاکێش، “ئیستێتیکای وێنەی فۆتۆگرافی”ـیە لە ڕۆمانەکەدا. وێنەکان لە “ناوی خۆیان بیر نەماوە”دا تەنیا پارچە کاغەز نین، بەڵکو “بەڵگەی بوون”ـن. کاتێک کارەکتەرەکان چاویان لە وێنەی باوک یان مێردەکانیان دەبڕن، ئەوان خەریکی جۆرێک لە “جادووی ڕەش”ـن بۆ گەڕاندنەوەی مردووەکان. لێرەدا وێنە وەک ئەوەی ڕۆلان بارت باسی دەکات، خاوەنی “پونکتوم” (Punctum)ـە؛ واتە ئەو خاڵە وردەی کە لەناو وێنەکەدا دەچێتە ناو ڕۆحی بینەرەوە و برینداری دەکات. ملوانکەکەی ملی حوسێن لەناو وێنەکەدا، یان ئەو کچە پرچکورتەی لە پەنا وێنەکەی حوسێندایە، دەبنە هۆی دروستبوونی “گومانی مێژوویی”. نووسەر توانیویەتی وێنە بکاتە “دەقێکی هاوتەریب” کە مێژوویەکی جیاواز لەوەی دەسەڵات دەیگێڕێتەوە، پیشان بدات. لێرەدا وێنە تاکە شتە کە “ناو”ی تێدا پارێزراوە، بۆیە کاتێک بوشرا ناوی خۆی بیر دەچێتەوە، پەنا دەباتە بەر وێنەکان. ئەمە ململانێی نێوان “یادەوەریی بایۆلۆجی” (مێشک) و “یادەوەریی تەکنیکی” (وێنە و دەستنووس)ـە کە تێیدا مرۆڤی کورد بە هۆی ترۆماوە متمانەی بە مێشکی خۆی نامێنێت و تەنیا متمانە بە “پاشماوەکان” دەکات.

لە باسی ئەم ڕۆمانەدا دەبێت باس لە “پەیوەندیی نێوان سروشت و کارەسات” بکەین. ئارام محەممەد لەم ڕۆمانەدا سروشتی کوردستانی (چیا، دارستان، ڕووبار) وەک “ئەرشیڤێکی بێدەنگ” وێنا کردووە. چیاکان تەنیا پەناگە نین، بەڵکو ئەو شوێنەن کە “قیژەکان”ـیان تێدا حەشار دراوە. ئەو دیمەنەی کە تێیدا شۆفڵەکان خەریکی هەڵکەندنی گۆڕە بەکۆمەڵەکانن لەناو دارستاندا نیشاندەری “دەستدرێژیی مرۆڤە بۆ سەر پیرۆزیی زەوی”. نووسەر بە زمانێکی پڕ لە جادووی وشە، باس لە “بۆنی لم” و “تامی خوێن” دەکات کە وا دەکات ڕۆمانەکە ببێتە ئەزموونێکی “هەستیی تەواو”. ئارام محەممەد لێرەدا وەک “شاعیرێکی کارەسات” دەردەکەوێت کە توانیویەتی بێهیوایی بکاتە کەرەستەیەک بۆ داهێنان. “ناوی خۆیان بیر نەماوە” تەنیا چیرۆکی چەند کارەکتەرێک نییە، بەڵکو مێژوویەکی نهێنیی نەتەوەیەکە کە لەناو “بێناونیشانی”ـدا بە دوای خۆیدا دەگەڕێت. نووسەر سەلماندوویەتی کە ڕاستی هەمیشە لەناو “درزەکان”ـدا نیشتەجێیە؛ لەناو ئەو وشانەی کە نەگوتراون و لەناو ئەو ناوانەی کە بیر چوونەتەوە. ئەم ڕۆمانە وەک ئەو قیژەیە وایە کە لە کۆتاییدا لە چیاکاندا دەنگ دەداتەوە؛ ڕەنگە کەس نەزانێت کێ قیژاندوویەتی، بەڵام هەمووان دەزانن کە “ئازارێک هەیە و کۆتاییی نایەت”.

تێپەڕین لە تراجیدیای ناوچەیی

پێویستە تیشک بخەینە سەر ڕەهەندێکی بابەتی و سیاسیی زۆر گرنگ کە ڕۆمانەکە دەباتە ناو کایەی بیرکردنەوەی جیهانییەوە، ئەویش چەمکی “ژیانی ڕووت”ـە کە جۆرجیۆ ئاگامبێن باسی دەکات. کارەکتەرەکانی ناو ئەم ڕۆمانە، بە تایبەت ئەوانەی لەناو “زیل”ـەکاندا بەرەو بیابان دەبرێن یان ئەوانەی لەناو شوێنە پەراوێزییەکانی شاردا ناوی خۆیان بیر دەچێتەوە، نوێنەرایەتیی ئەو مرۆڤە دەکەن وا لە “بوونی یاسایی و سیاسی” داماڵراوە و تەنیا “بوونی بایۆلۆجی”ـی ماوەتەوە. ئەم مرۆڤە ئاگامبێن ناوی دەنێت “مرۆڤی خوێنحەڵاڵ Homo Sacer”، ئەو کەسەیە کە دەکرێت بکوژرێت بەبێ ئەوەی بکوژەکەی وەک “تاوانبار” سەیر بکرێت. لە ڕۆمانەکەدا، سەلما یان ئەو منداڵەی لەسەر سنگی دایکی مردووی دەمێنێتەوە، وەک “ژیانێکی ڕووت” وێنا کراون؛ نیشتمان بۆ ئەوان بووەتە “ئۆردووگایەکی گەورە” کە تێیدا یاسا پەکی کەوتووە و تەنیا ویستی بکوژەکان حوکم دەکات. نووسەر بە زمانێکی پڕ لە ئیدیۆمی وەک “ژیانیان لێ بووە بە چەرمی چۆلەکە”، گوزارشت لەو ناسکی و بێپەنایییە دەکات کە مرۆڤی کورد لە بەردەم ماشینە گەورەکانی سڕینەوەدا هەیەتی. ئەمە ڕێک ئەو خاڵەیە کە مێژووی ئێمە لە “مێژوویەکی مرۆیی”ـیەوە دەگۆڕێت بۆ “ئەرشیفێکی بایۆ-پۆلەتیکی” کە تێیدا مرۆڤەکان تەنیا ژمارە و پاشماوەی جەستەیین.

لایەنێکی تری بنیادی کە شایەنی باسە، تەکنیکی “تاریکاییی فەزا” و ململانێی نێوان “قووڵایی و بەرزایی”ـیە. ئارام محەممەد لەم ڕۆمانەدا دوو شوێنی دژبەیەک بە کار دەهێنێت: “زیل”ـەکە (کە ئاسۆیی دەڕوات و مرۆڤ بەرەو چاڵ و قووڵاییی بیابان دەبات) و “باڵەخانە بەرزەکە” (کە ستوونییە و بوشرا تێیدا هەوڵی هەڵکشان دەدات). ئەم دوو تەوەرە لێکچوواندنێکی قووڵی “جوگرافیای دەروونی”ـن. مرۆڤی ئەم ڕۆمانە یان لەناو قووڵاییی مێژوودا نێژراوە، یان لە بەرزاییی مۆدێرنەدا تووشی “سەرسووڕان” بووە. کاتێک بوشرا لە قاتی چواردەیەمی باڵەخانەکەدا خۆی دەبینێتەوە، ئەوەی ڕاستی بێت، ئەو لە “بەرزایییەکی بێمانا”دایە؛ شوێنێک کە تێیدا پەیوەندیی لەگەڵ “زەوی” و “ڕەگ” پچڕاوە. ئەم “بێماناییی شوێنە” وای کردووە کە کارەکتەرەکان تەنانەت کاتێک ناوی خۆیشیان بیر دێتەوە، شوێنێک شک نەبەن تێیدا نیشتەجێ بن. نووسەر بە لێهاتوویییەوە تەکنیکی “پێکهاتەی ڕیشاڵی”ـی بە کار هێناوە، بەو مانایەی کە چیرۆکەکان سەر و بنێکی دیاریکراویان نییە، بەڵکو وەک تۆڕێکی ئاڵۆزی ڕیشاڵی لەژێر زەویی یادەوەریدا بە یەک دەگەنەوە.

لە ڕوانگەی “ئیستێتیکای پاشماوەکان”ـەوە کارەکتەری مستەفا و پرۆژە بچووکەکەی بۆ دروستکردنی ئۆتۆمبێل، هێمایەکی قووڵی “هەوڵدان بۆ کۆنترۆڵکردنی کات”ـە. مستەفا کە دەیەوێت شتێکی میکانیکی دروست بکات، ڕاستییەکەی دەیەوێت لەو “شێواوییە دەروونییە” ڕزگاری ببێت کە مێژووی باوکی بۆی بە جێهێشتووە. بەڵام وەک دەبینین، ئەویش لە کۆتاییدا لە ئەردەن دوچاری “هەرەس” دەبێت. ئەمە ئەو ڕەخنە بنیادییەیە کە ڕۆمانەکە لە “خەونی ڕزگاریی تەکنیکی” دەیگرێت. مرۆڤی کورد ناتوانێت بە دروستکردنی ئۆتۆمبێل یان بە سەفەرکردن بۆ دەرەوە لەو “سندووقە سوورە” ڕزگاری ببێت کە یادەوەرییەکانی تێدا نێژراوە. ئارام محەممەد لێرەدا بە زمانێکی پڕ لە مانا دەڵێت: “ئەو کەسەی ناوی خۆی بیر نەماوە، جیهانیش نایناسێتەوە”. ئەم ململانێیەی نێوان “خودی تێکشکا و” و “جیهانی بێدەنگ” لایەنێکی لاوازی کارەکتەرەکان پیشان دەدات کە ئەویش “نەبوونی ویستی گۆڕانکاری”ـیە، بەڵام ئەمە لاوازییەکی بەئەنقەستە کە نووسەر ویستوویەتی وەک نیشانەی ترۆما پیشانی بدات. کارەکتەرەکان لێرەدا وەک “بووکەڵەی دەستی قەدەر” دەردەکەون، ئەمەیش گەڕانەوەیە بۆ بنیادی تراژیدیا یۆنانییەکان لە بەرگێکی هاوچەرخدا.

یەکێکی تر لە بابەتە گرنگەکان “برین”ـە وەک نیشانە لە گێڕانەوەکانی تاباندا. تابان کە بەردەوام باس لە “سەرئێشە” و “مارەکەی ناو سەری لەیلان” دەکات، ڕاستییەکەی ئەوەیە خەریکی خوێندنەوەی “دەقی جەستە”یە. لێرەدا برین تەنیا شوێنەواری توندوتیژی نییە، بەڵکو نیشانەیەکی زمانەوانییە. کاتێک کارەکتەرەکان وشەیان نییە بۆ وەسفی مێژوو، پەنا دەبەنە بەر نیشانە بایۆلۆجییەکان. ئارام محەممەد توانیویەتی زمانێکی نائاسایی بۆ کارەکتەرەکانی دابتاشێت؛ زمانێک کە تێیدا “بێدەنگی” لە “قسەکردن” بەهێزترە. ئەم تەکنیکە کە لای ساموێل بێکێت دەبینرێت، لێرەدا تەکنیکەکە کراوەتە کوردی؛ ئەو بێدەنگییە پڕە لە “هاواری نەبیستراو”. نووسەر بە لێهاتوویییەوە نیشانمان دەدات کە چۆن کۆمەڵگە لە ڕێگەی “نووشتە و نزا”وە دەیەوێت برینە مێژووییەکان سارێژ بکات، بەڵام هەموو ئەو هەوڵانە شکست دەهێنن، چونکە برینەکە لەناو “ناو”دایە، نەک لەناو “خوێن”ـدا. ئەم ململانێیەی نێوان “زانستی پزیشکی” و “جادووی کۆمەڵایەتی” یەکێکە لە تەوەره هەرە سەرنجڕاکێشەکانی ڕۆمانەکە کە ئاماژەیە بۆ “قەیرانی مەعریفە” لەناو نەتەوەیەکدا کە متمانەی بە ڕاستی نەماوە.

پێویستە ئاماژە بە “ئیستێتیکای پاش‌کارەسات” بکەین لە وێناکردنی باڵەخانە بێدەنگەکە و ئەو چەکدارانەی بوشرا دەبەن. ئەم دیمەنانە نیشانەی ئەوەن کە کارەسات لە مێژووی ئێمەدا “ڕووداوێک نییە کۆتاییی هاتبێت”، بەڵکو “دۆخێکی بەردەوامە”. ئارام محەممەد ناپرسێت “بۆ هاتین؟”، بەڵکو دەپرسێت “ئەگەر ناومان نەبێت، کێین؟”. ڕۆمانی “ناوی خۆیان بیر نەماوە” وەک ئاوێنەیەک وایە نیشتمانێکی تێدا دەبینرێت کە ناوی خۆی بیر چووەتەوە و تەنیا لە ڕێگەی قیژەکانیەوە دەناسرێتەوە. ئەم دەقە بانگەوازێکە بۆ ڕامان لەو “بێدەنگییە گەورەیە”ی کە باڵی بەسەر مێژووماندا کێشاوە. نووسەر سەلماندوویەتی کە تەنیا ئەدەبیات دەتوانێت لەو شوێنەدا قسە بکات وا مێژوو تێیدا زمانی مۆر بووە. ئەمە کۆتاییی ناوەکانە، بەڵام دەستپێکی هۆشیارییەکی نوێیە؛ هۆشیارییەک کە تێیدا “قیژە” دەبێتە تاکە ناسنامەیەک کە مێژوو ناتوانێت بیسڕێتەوە.

ململانێی نێوان ڕەوشتی گێڕانەوە و ملهوڕیی مێژوو

چەمکی “چەقی پێوار (غائب)” (The Absent Center) بابەتێکی تری زەقی ئەم ڕۆمانەیە. لە تەواوی ڕۆمانەکەدا کارەکتەری سوڵتان نەراف وەک باوک و وەک بنیادێکی سەرەکی پێوار(غائب)ـە، بەڵام هەموو ڕووداوەکان لە دەوری ئەو دەسووڕێنەوە. ئەمە ڕێک ئەو خاڵەیە کە جاک لاکان لە دەروونشیکاریدا بە “ناوی باوک” (The Name of the Father) ناوی دەبات. کاتێک باوک وەک “یاسا” و وەک “ناسنامە” لە مێژوودا بزر دەکرێت، نەوەکانی دوای ئەو تووشی جۆرێک لە دەروونشێواوی دەبن؛ چونکە ئەو بنیادە هێمایییەی وا دەبێت ناسنامەیان پێ ببەخشێت، هەرەسی هێناوە. ئارام محەممەد لێرەدا نیشانمان دەدات کە “بیرچوونەوەی ناوەکان” تەنیا گرفتێکی تاکە کەسی نییە، بەڵکو ئەنجامی ئەو بۆشایییە گەورەیەیە کە بێسەروشوێنکردنی باوکەکان لەناو جەستەی نەتەوەدا دروستی کردووە. نووسەر بە لێهاتوویییەوە تەکنیکی “دەنگەدانەوە لەناو بۆشایی”ـدای بە کار هێناوە؛ کارەکتەرەکان هاوار دەکەن بەڵام وەک ئەوەی لەناو بیرێکی قووڵدا بن، دەنگیان تەنیا بۆ خۆیان دەگەڕێتەوە. ئەمە لێکچوواندنی نەتەوەیەکە کە “چەقی مێژوویی”ـی خۆی لێ زەوت کراوە و لەناو پەراوێزەکاندا سەرگەردانە.

بابەتێکی تری هەرە گرنگ کە پێویستە بە وردی شی بکرێتەوە، “پاشماوە و قێزەونی”ـیە. نووسەر لە ڕۆمانەکەدا زۆر بە چڕی کار لەسەر “پاشماوەکان” دەکات؛ وەک: مێروولە، کرم، بۆنی دیتۆڵ، کێم و زووخاو، جلی پیس و، تۆزوخۆڵی سەر ئاوێنەکان. ئەم شتانە تەنیا وەسفی ژینگە نین، بەڵکو نیشانەی “هەڵوەشانەوەی مرۆڤ”ـن. “قێزەونی” ئەو خاڵەیە کە تێیدا سنووری نێوان “من” و “ئەوی تر”، نێوان “ژیان” و “مەرگ” تێک دەچێت. کاتێک بوشرا لەناو قاپە پیسەکاندا سەیری کرمەکان دەکات، یان کاتێک کاژین باوەش بە ئیسکوپرووسکەکاندا دەکات، ئەوان لەناو کایەی “قێزەونی”ـدا دەژین. ئارام محەممەد لێرەدا ڕاستییەکی تاڵمان پێ دەڵێت: مێژووی ئێمە لە “پاشماوەکان” دروست بووە. ئەمە جۆرێکە لە “بەرگریی ماددی”؛ کاتێک ناوەکان دەسڕێنەوە، تەنیا “پاشماوە قێزەونەکان” دەبنە بەڵگەی ئەوەی کە ڕۆژێک لێرە “مرۆڤ” هەبووە. نووسەر لێرەدا ترس نەک لە جنۆکە، بەڵکو لەو “گۆشت و خوێنە”یە کە مێژووی سیاسی کردوویەتی بە پاشماوە.

لە ڕووی ڕەوشتی گێڕانەوەوە ڕۆمانەکە پرسیارێکی جەوهەری دەورووژێنێت: چۆن دەکرێت کارەساتێک بگێڕدرێتەوە کە خۆی “بێزمان”ـە؟ ئارام محەممەد لێرەدا پەنای نەبردووە بۆ سۆزداریی هەرزان بۆ ڕاکێشانی بەزەییی خوێنەر، بەڵکو شێوازێکی دڵڕەقانەی بە کار هێناوە. ئەو ڕاستییەکان وەک برینێکی کراوە پیشان دەدات. خوێنەر ناچار دەکات بۆنی خوێن و تامی لمەکە بکات. ئەمە جۆرێکە لە ئەشکەنجەدانی خوێنەر تا بتوانێت لە دۆزەخی کارەکتەرەکان تێ بگات. لە ڕوانگەی ڕەخنەیییەوە، ئەمە خاڵی هەرە بەهێزی ڕۆمانەکەیە؛ گۆڕینی ئازار لە بابەتێکی گێڕانەوەوە بۆ “ئەزموونێکی جەستەیی” لای خوێنەر. بەڵام ئەم شێوازە لە هەمان کاتدا مەترسیی “پووچگەرایی”ـی تێدایە، چونکە کارەکتەرەکان هێندە لەناو ئازاردا نوقمن کە هیچ دەرچەیەک بۆ جووڵە و کردەوە نامێنێتەوە. ئەوان تەنیا پەرچەکردارن بەرانبەر بە ملهوڕیی مێژوو. ئەمەیش ڕەنگدانەوەی دۆخی “ئیفلیجیی سیاسی”ـیە لە کۆمەڵگەی پاش‌کارەساتدا کە تێیدا مرۆڤ تەنیا دەتوانێت چاوەڕێی مەرگی خۆی بکات.

لە لایەکی ترەوە، بوشرا کە لەناو کۆڵانەکاندا وێڵە، یان تابان کە لەناو ژوورەکاندا دێت و دەچێت، ئەوان خەریکی کێشانی “نەخشەی شێتی”ـن. ڕاستییەکەی، ئەم جووڵانە هێڵەکانی هەڵاتنن لەو بنیادە سەرکوتکەرەی کە دەیەوێت لەناو “ناوێکی دیاریکراو”دا زیندانییان بکات. شێتی لێرەدا نەک وەک نەخۆشی، بەڵکو وەک شێوازێکی بەرگری دەردەکەوێت. کاتێک بوشرا ناوی خۆی بیر دەچێتەوە، ڕاستییەکەی ئەوەیە ئەو “دەبێتە هەموو کەس و هیچ کەس”. ئەو لەو سنوورە تەسکانە دەردەچێت کە سیستم بۆی کێشاوە. ئارام محەممەد هەوڵی داوە نیشانی بدات چۆن واقیع بۆ ئەم کارەکتەرانە تەسک بووەتەوە. ئەم پچڕانی دەروونییە ڕەنگدانەوەی پچڕانی جوگرافیای کوردستانە؛ نەتەوەیەک کە یادەوەرییەکەی شێتۆکەیییانەیە، چونکە ناتوانێت لەنێوان “ڕابردوویەکی خوێناوی” و “داهاتوویەکی نادیار”دا هاوسەنگی دروست بکات.

خاڵێکی تری هەرە سەرنجڕاکێش کە تا ئێستا بە تەواوی ڕوون نەکراوەتەوە، “تیۆریی مۆنتاژ”ە لە بنیادی ڕۆمانەکەدا. ئارام محەممەد وەک دەرهێنەرێکی سینەمایی پارچە جیاوازەکانی مێژوو (ئەنفال، شەڕی ناوخۆ، کرێچییەتی، غەریبی لە هەندەران)ی بە یەکەوە “مۆنتاژ” کردووە. ئەمە وای کردووە کە خوێنەر هەست بە “تێکچوونی کات” بکات. ئەم شێوازە لە ڕەخنەی پۆست-سترەکچەریزمدا بە “کۆلاژی مێژوویی” دەناسرێت. واتە پارچەپارچەی ڕووداوەکان دەهێنیت و هەریەکەو لە شوێنێک دادەنێیت و ڕۆمانەکەتی لێ دروست دەکەیت نەک ئەوەی بە هێڵێک بیانگێڕیتەوە. نووسەر دەیەوێت بڵێت کە ئازاری مرۆڤی کورد “یەکپارچە” نییە، بەڵکو کۆمەڵێک تراجیدیایە کە بەسەر یەکدا کەڵەکە بوون. ئەو ئیسکوپرووسکەی کاژین دەیگێڕێتەوە، هەمان ئەو “تۆز”ەیە کە لەسەر ئاوێنەکەی بوشرا نیشتووە. ئەم پەیوەندییە ژێرخانەییەی نێوان ماددە و مێژوو ڕۆمانەکە دەباتە ئاستێکی جیهانی، چونکە باس لە “تەنیاییی مرۆڤ لە بەردەم ئامێرە گەورەکانی مەرگ”ـدا دەکات. خاڵە لاوازەکەی دەقەکە لێرەدا دەردەکەوێت کە هەندێک جار “بۆشایییە گێڕانەوەیییەکان” ئەوەندە گەورەن کە خوێنەری ئاسایی ناتوانێت پەیوەندیی نێوان کارەکتەرەکان بدۆزێتەوە، هەر بۆیە خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە بۆ خوێنەری ئاسایی زۆر قورسە، بەڵام ئەمە بۆ خوێنەرێکی بژاردە و ڕەخنەگر خاڵی هێزە؛ چونکە ڕێگە دەدات خوێنەر خۆی ببێتە “هاوکار” لە نووسینەوەی دەقەکەدا. نموونەیەک لە بۆشایییە گێڕانەوەیییەکان: نووسەر لە سەرەتادا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ پێمان ناڵێت کێ کچی کێیە یان چۆن ئەم خێزانانە بە یەکەوە بەستراونەتەوە. ئێمە چیرۆکی سەلما دەخوێنینەوە لەناو زیلەکەدا، پاشان باز دەدەین بۆ چیرۆکی تابان و بوشرا. خوێنەری ئاسایی لەوانەیە بپرسێت: “ئەمانە چ پەیوەندییەکیان بە یەکەوە هەیە؟” نووسەر “بۆشایی”ی خستووەتە ئەم پەیوەندییەوە. تەنیا خوێنەرێکی ورد دەتوانێت لە ڕێگەی نیشانەکانەوە (وەک ئێسکەکان، سەعاتەکە، یان ملوانکەکە) تێ بگات کە ئەمانە یەک مێژوو و یەک ڕەگ پێکەوەیان دەبەستێتەوە. بۆشاییی تریش هەیە وەک ئەوەی مستەفا کە بڕیار دەدات بچێت بۆ ئەردەن و بڕیاری خۆکوشتن بدات. ئەم کارەی مستەفا هۆکارەکەی لە دەقەکەدا نییە، خوێنەری ئاسایی دەپرسێت: “بۆچی هێندە بە خێرایی بڕیاری دا؟” نووسەر لێرەدا بۆشایییەکی گەورەی لەناو “نەستی” مستەفادا دروست کردووە. خوێنەری پیتۆڵ تێ دەگات کە ئەم بۆشایییە نیشانەی ئەوەیە مستەفا هێندە لە ناوەوە ڕزيوە کە ئیتر هیچ هۆکارێکی لۆگیکیی پێویست نییە بۆ هەڵوەرینی.

لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین ڕۆمانی “ناوی خۆیان بیر نەماوە” تەنیا دەقێکی ئەدەبی نییە، بەڵکو “تاقیگەیەکی زمانی”ـیە بۆ تاقیکردنەوەی بەرگەگریی مرۆڤ لە بەردەم سڕینەوەدا. ئارام محەممەد توانیویەتی “بێدەنگی” بکاتە پاڵەوانی سەرەکیی ڕۆمانەکە. ئەو نیشانمان دەدات لە وڵاتێکدا کە “ناوەکان” تێیدا دەبنە بارێکی گران، “لەبیرچوونەوە” دەبێتە تاکە ڕێگەی مانەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا “مەرگی ڕۆح”یشە. ئەم ڕۆمانە وەک ئەو “قیژە چیاوچیا”یە وایە کە لە کۆتاییدا دەبیسترێت؛ قیژەیەک کە ناتوانرێت ناو بنرێت، بەڵام هەموو کەس تامی ئازارەکەی دەناسێتەوە. ئەمە کۆتاییی مێژووی “ناونراوەکان”ـە و دەستپێکی مێژووی “هاوارەکان”ـە. ئارام محەممەد بەم بەرهەمە، نەک هەر ئەدەبیاتی کوردی دەوڵەمەند کردووە، بەڵکو “ئەرشیفێکی ڕەوشتی”ـی بۆ نەوەکانی داهاتوو بە جێ هێشتووە تا بزانن کە ڕۆژگارێک مرۆڤ لێرە هەبووە کە تەنانەت “ناو”یشیان لێ زەوت کرابوو، بەڵام “قیژەکەیان” هێشتا لە چیاکاندا دەنگ دەداتەوە.

سەرچاوەکان:

١.   Ricoeur, Paul, Memory, History, Forgetting, p. 44, University of Chicago Press, 2004.

٢. دوبووار، سیمون، جنس دوم، ترجمه: قاسم صنعوی، ص ٣١٢، انتشارات توس، تهران، ١٣٨٢.

٣. Bakhtin, Mikhail, Problems of Dostoevsky’s Poetics. Edited and translated by Caryl Emerson. University of Minnesota Press, 1984.

٤. شایگان، داریوش، آسیا در برابر غرب، ص ١٤٥، انتشارات امیرکبیر، تهران، ١٣٩٢.

٥. مجموعة من الباحثين، ليوتار والوضع ما بعد الحداثي، إشراف وتحرير: د. أحمد عبد الحليم عطية، الهيئة العامة لقصور الثقافة بالقاهرة،٢٠١٧.

٦. رولان بارت، أسطوريات، ترجمة: قاسم المقداد، ص ١١٠، دار نينوى٢٠١٧.

٧. احمدی، بابک، حقیقت و زیبایی: درس‌های فلسفه‌ی هنر، ص ٢٤٥، نشر مرکز، تهران، ١٣٨٠.

٨. شایگان، داریوش، افسون‌زدگی جدید: هویت چهل‌تکه و تفکر سیار، ص ٢١٢، انتشارات فرزان روز، تهران، ١٣٩٦.

٩. أدرنو، تيودور ف.، جدلية سلبية، ترجمة: ناجي العونلي، ص ١١٢، منشورات الجمل، العراق، ٢٠٢٣.

١٠. آل أحمد، جلال، غرب‌زدگی، ص ٩٢، انتشارات فردوس، تهران، ١٣٧٨.

١١. فتحي صدیق، السيد البدوي، مختارات من كتابات جاك لاكان (أعظم محلل نفسي فرويدي في أوربا)، مکتبة الأنجلو المصرية، قاهرة، ٢٠٢٢.

The post ئاردی ناو دڕکی مێژوو؛ لە هەڵوەشانەوەی باوکەوە بۆ هەرەسی یادەوەری appeared first on ژنەفتن.

بۆ خوێنەری کورد کە هەمیشە لەناو جەرگەی ململانێ مێژوویی و سیاسییەکاندا ژیاوە و زۆر جار مێژووەکەی لێڵ کراوە، ئەم ڕۆمانە وەک چرایەک لە شەوی تاریکدا وایە. نەک تەنیا چێژێکی ئەدەبیی بێوێنە دەبەخشێت، بەڵکو ڕێبازێکی بیرکردنەوەی نوێمان فێر دەکات بۆ ئەوەی ئیتر بە هەموو بایەک شەن نەکەین و بتوانین جیاوازی لە نێوان “ڕاستی” و “پیلان”ـدا بکەین.

 گرنگیی وەرگێڕانی ئەم ڕۆمانە بۆ کوردی و پڕکردنەوەی کەلێنی مەعریفی

وەرگێڕانی ڕۆمانێکی لەم چەشنە بۆ زمانی کوردی تەنیا گواستنەوەی دەقێک نییە لە زمانێکەوە بۆ زمانێکی تر، بەڵکو هەڵگەڕانە بە کێوی قافدا. زمانی کوردی لە بواری شیعر و ئەدەبی فۆلکلۆردا دەوڵەمەندە، بەڵام لە بواری زاراوەسازیی فەلسەفی، سیمیۆلۆجی و، عیرفانگەراییی بەراوردکاریدا هێشتا پێویستی بە دەوڵەمەندکردنە.

کتێبخانەی کوردی پێویستی بە ڕۆمانێکە کە تەنیا باسی خۆشەویستی یان خەباتی شاخ نەکات. ئێمە پێویستمان بە ڕۆمانێکە کە خوێنەر ناچار بکات بچێتە سەرچاوەکانی تر و بە دوای زانیاریدا بگەڕێت. ئەم ڕۆمانە نووسەری کورد فێر دەکات کە ڕۆمان دەتوانێت شوێنی کۆکردنەوەی مێژوو، زانست و هونەر بێت. وەک دەڵێن “هەموو گوڵێک بۆنی خۆی هەیە”، ئەم ژانرەیش بۆنی تایبەتی خۆی هەیە کە لە ئەدەبی کوردیدا کەمە.

خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە خوێنەری کورد لە بازنەی ناوچەیی دەردەهێنێت و دەیخاتە ناو جەرگەی فەرهەنگی ئەورووپایی و مێژووی جیهانی. تێ دەگات کە خورافیات و باوەڕ بە جادوو تەنیا تایبەت نییە بە ڕۆژهەڵات، بەڵکو ئەورووپایش مێژووەکی پڕ لە تاریکی و نهێنیی هەیە.

گرنگترین بەشی ئەم وتارە ئەوەیە: “ئایا ئەم ڕۆمانە ئیتاڵییە ئاڵۆزە چی بە ئێمەی کورد دەبەخشێت؟” وەڵامەکە لە دەربڕینێکدا چڕ دەبێتەوە: “ڕەخنە لە خود”.

تاکی کورد بە هۆی ئەوەی هەمیشە قوربانیی پیلانە نێودەوڵەتییەکان بووە (وەک سایکس-پیکۆ، لۆزان، ڕێککەوتنی جەزائیر، … هتد.)، تووشی جۆرێک لە بەدگومانی (Paranoia) بووە. ئێمە زۆر جار وا دەزانین هەر شتێک لە جیهاندا ڕوو دەدات، پەیوەندیی بە ئێمەوە هەیە یان دژی ئێمەیە. “پەندۆڵی فۆکۆ” پێمان دەڵێت: ئاگادار بە! زۆر جار ئەوەی تۆ بە پیلانی دەزانیت، تەنیا هەڵکەوتە. ئێکۆ گاڵتە بەو کەسانە دەکات کە دەیانەوێت مانا لە شوێنێکدا بدۆزنەوە کە مانای تێدا نییە.

ئەمە بۆ هزری کوردی زۆر گرنگە. دەبێت فێر ببین کە هەموو خڕێک گوێز نییە و هەموو ڕووداوێک بەشێک نییە لە پیلانێکی گەورە. ئەم ڕۆمانە یارمەتیمان دەدات لەو خەوی غەفڵەتە بێدار ببینەوە کە وای کردووە بەرپرسیارێتیی شکستەکانی خۆمان بخەینە ئەستۆی دەستی دەرەکی.

مێژووی کورد پڕە لە ئەفسانە و پاڵەوانبازی. فرە کەڕەت ئێمە ناتوانین جیاوازی بکەین لەنێوان ئەوەی “ڕووی داوە” و ئەوەی “حەزمان دەکرد ڕوو بدات”. لە ڕۆمانەکەدا کارەکتەرەکان مێژوو دەشێوێنن. نووسەر و ڕۆشنبیری کورد دەبێت لەمەوە فێر ببێت کە مێژوو زانستە، نەک چیرۆکی شەوان و حەکایەتی بەر ئاگردان. دەبێت فێر ببین سەرچاوەکان بپشکنین، نەک کوێرانە شوێن گێڕانەوە باوەکان بکەوین. ئەگەرنا، ئێمەیش وەک بێڵبۆ تەڵە بۆ خۆمان دادەنێینەوە و پێی پێدا دەنێین.

لە ڕۆمانەکەدا ئەوانەی باوەڕیان بە نەخشە و پیلانەکە هەیە، دەبنە بکوژ، چونکە وا دەزانن خاوەنی تاکە ڕاستیی ڕەهان. لەناو کایەی ڕۆشنبیریی کوردییشدا زۆر جار ئایدۆلۆجیاکان خۆیان بە خاوەنی هەق دەزانن و ئەوانی تر ڕەت دەکەنەوە. ئێکۆ فێرمان دەکات کە گومانکردن سەرەتای دانایییە.

جا سیاسەت لە دنیای ئێمەدا بە زۆری لەسەر بنەمای سۆز و درووشم بە ڕێوە دەچێت. ڕۆمانی “پەندۆڵی فۆکۆ” لەم ڕووەوە دەتوانێت وانەیەکی سیاسیی گەورە بێت. لە ڕۆمانەکەدا پاڵەوانەکان کۆمەڵەیەک دروست دەکەن بە ناوی “ترێس” (Tres) کە گوایە نهێنییەکەیان لایە. لە واقیعی سیاسیی کوردیدا زۆر چەل حیزبەکان بۆ مانەوەی خۆیان دژمنێکی وەهمی دروست دەکەن یان مەترسییەک گەورە دەکەنەوە تا خەڵک لە دەوریان کۆ ببنەوە. ئێکۆ پێمان دەڵێت: ئاگاداری ئەو گەمەیە بن، چونکە دواجار ئەو وەهمە دەبێتە ڕاستی و سەری خاوەنەکەی دەخوات.

سیاسەتمەداری زیرەک دەبێت وەک “کاسۆبۆن” بێت؛ واتە بتوانێت پەیوەندی لەنێوان ڕووداوەکاندا ببینێت، بەڵام نەکەوێتە داوی خەیاڵپڵاوییەوە. لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا کورد بە زۆری بە هۆی نەخوێندنەوەی دروستی هاوکێشەکانەوە، دەستبەتاڵ دەرچووە. ئەم ڕۆمانە ڕاهێنانە لەسەر بیرکردنەوەی ستراتیجی و دوورکەوتنەوە لە بیرکردنەوەی ڕووکەشانە.

ڕۆمانەکە باس لەوە دەکات کە “نهێنی” هێز دەبەخشێت. تەنانەت ئەگەر نهێنییەکە نەیشبێت، تەنیا ئەوەی خەڵک وا بزانن تۆ شتێک دەزانیت، دەسەڵاتت دەداتێ. سیاسەتمەدارانی کورد دەبێت تێ بگەن کە زانیاری گرنگترین چەکە. بەڵام دەبێت وریا بن کە ئەو هەویرە ئاوی زۆر دەوێت و یاریکردن بە زانیاری و چەواشەکاری دواجار متمانە لەناو دەبات.

شێوازی نووسین و هونەری گێڕانەوە

لە ڕووی هونەرییەوە “پەندۆڵی فۆکۆ” نموونەی باڵای پۆستمۆدێرنیزمە. ئومبێرتۆ ئێکۆ بەکارهێنانی تەکنیکی دەقئاوێزان دەگەیەنێتە لووتکە.

ڕۆمانەکە پڕە لە پارچە نووسینی کتێبە کۆنەکان، نامەکان و، بەڵگەنامەکان. ئەمە ڕۆماننووسی کورد فێر دەکات کە ڕۆمان تەنیا گێڕانەوەی ڕووت نییە، دەکرێت یاریکردن بێت بە فۆڕم.

ئێکۆ بە جددیترین شێوە باس لە گاڵتەجاڕترین بابەت دەکات. ئەم شێوازە لە ئەدەبی کوردیدا کەمە. زۆربەی بەرهەمەکانمان یان زۆر تراجیدین یان کۆمیدیای ڕووت. فێربوونی ئەم هونەرە دەشێت ڕەهەندێکی نوێ بە ئەدەبی کوردی ببەخشێت. وەک دەڵێن بە دەمێک پێدەکەنێت و بە دەمێک دەگری، ڕۆمانەکەیش ئا وا خوێنەر دەتاسێنێت.

ڕۆمانی “پەندۆڵی فۆکۆ” تەنیا چیرۆکێک نییە لە بارەی سێ نووسیار(ئیدیتەر)ی بێزارەوە، بەڵکو ئاوێنەیەکە بۆ هەموو مرۆڤایەتی، بە تایبەتی بۆ کۆمەڵگەیەک کە لە قەیرانی ناسنامە و مێژوودا دەژی وەک کۆمەڵگەی کوردی.

ئەم ڕۆمانە پێمان دەڵێت، ڕاستی لە دەرەوە نییە، ڕاستی لەو ساتەدایە کە تێیدا دەژین. ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە کە گەڕان بە دوای “مانای شاراوە”دا زۆر جار دەمانبات بۆ ناو “بۆشایی”. باس لەوە دەکات کە ئەگەر ئەقڵ ئەگەر جڵەو نەکرێت، دەتوانێت دڕندەترین ئەفسانە دروست بکات.

وەرگێڕانی ئەم بەرهەمە بۆ کوردی، وەک ئەوە وایە گەنجی قاروون بدۆزینەوە، بەڵام گەنجینەیەک لە وشە و مەعریفە. ئەم کتێبە بۆ ڕۆشنبیری کورد دەبێتە مەحەکی زێڕ؛ توانای بیرکردنەوەمان دەپاڵێوێت و لە خڵتەی خورافیات پاکی دەکاتەوە. با ئیتر شوێن قسەی پووچ نەکەوین و فێر ببین بە چاوی ڕەخنەگرانە سەیری جیهان بکەین.

ئێکۆ پێمان دەڵێت: تاکە ڕاستی ئەوەیە کە پەندۆڵەکە دەجووڵێتەوە، زەوی دەخولێتەوە و، ئێمەیش دەبێت لەگەڵیدا بژیین بەبێ ئەوەی هەوڵ بدەین هەموو شتێک بە زۆر بە پیلانێکی نهێنییەوە گرێ بدەینەوە. ئەگەر ئەمە فێر نەبین، ئەوا بە دەستی خۆمان گۆڕ بۆ خۆمان هەڵدەکەنین.

هیوادارم ئەم خوێندنەوەیە توانیبێتی هەق بەم شاکارە مەزنە بدات و دەروازەیەک بێت بۆ گفتوگۆی جددی لەسەر پێویستیی وەرگێڕانی دەقە فەلسەفی و ئاڵۆزەکان بۆ زمانی شیرینی کوردی.

The post خوێندنەوەیەک بۆ ڕۆمانی “پەندۆڵی فۆکۆ” و کاریگەرییەکانی لەسەر ئەقڵیەتی کوردی appeared first on ژنەفتن.

١. میراتگرانی عەشق، جەبار جەمال غەریب

٢. پەنجەرەکانی ماڵێکی ناتەواو، کاروان کاکەسوور

٣. قیژە، فەرهاد چۆمانی

٤. لەوێ مەمرە، ڕەزا عەلیپوور

٥. گەشتەکەی دێواری برادۆستی، نەبەز گۆران

 بەڵام کاتێک سەیری ئەو زنجیرە وتارەی “گۆران سەباح” دەکەین کە تێیاندا دەستی داوەتە “ئێدیتکردن” یان وردتر بڵێین “تاشین”ـی چەند ڕۆمانێکی دیاری کوردی، ئێمە ڕووبەڕووی دۆخێکی نامۆ دەبینەوە کە لە مێژووی ڕەخنەی ئەدەبیدا کەموێنەیە. ئەم وتارەی بەردەستت هەوڵ دەدات لە ڕێگەی تیۆرییە ئەدەبییەکانەوە وەڵامی ئەو پرسیارە جەوهەرییانە بداتەوە: “ئایا ئەوەی گۆران سەباح دەیکات ڕەخنەی ئەدەبییە یان جۆرێکە لە سەپاندنی دەسەڵاتی تاکڕەوانە بەسەر دەقدا؟ ئایا زمان و میتۆدەکەی لەگەڵ پێوەرە جیهانییەکاندا یەک دەگرنەوە؟”

سەرەتا دەبێت جیاوازیی نێوان “نووسیاری” (Editing) و “ڕەخنەی ئەدەبی” (Literary Criticism) ڕوون بکەینەوە، چونکە گەورەترین کێشەی مەعریفیی ئەم وتارانە تێکەڵکردنی ئەم دوو چەمکەیە. لە وتارەکانی گۆران سەباحدا خوێنەر ڕووبەڕووی تێکەڵەیەکی سەیر دەبێتەوە لەنێوان ڕەخنە و هەوڵی دەستکاریکردنی دەق و بۆچوونی کەسی کە بە زمانێکی دوور لە بنەمای ئەکادیمی داڕێژراون. بۆ تێگەیشتن لەم دۆخە، دەبێت سەرەتا ئەوە ڕوون بێت کە ئەرکی ڕەخنەگری ئەدەبی لە بنەڕەتدا بریتی نییە لە قسەکردن لەسەر ژمارەی وشە و کورتی و درێژیی ڕستەکان، بەڵکو ڕەخنەگر کار لەسەر “ڕاڤە”، شیکردنەوەی جیهانبینیی نووسەر، هێماکان، پەیوەندیی دەق بە دەروونی کارەکتەر و دۆزینەوەی فەلسەفەی پشت دەقەکە دەکات. ڕەخنەگر دەقەکە وەک بەرهەمێکی تەواوبوو وەردەگرێت و هەوڵ دەدات لایەنە شاراوەکانی بۆ خوێنەر ڕۆشن بکاتەوە، نەک قەڵەم هەڵبگرێت و وەک مامۆستای قوتابخانە ڕستەکان ڕاست بکاتەوە.

ئەوەی گۆران سەباح لەم وتارانەدا دەیکات لادانە لە کاری ڕەخنەگر و ڕۆچوونە بۆ ناو کاری “ئێدیتەری خام” (Copy Editor) (ئەمە پێویستی بە وتارێکی تایبەتە بۆ ئەوەی ئەرکەکەی ڕوون بکەینەوە). ئێدیتەر ئەو کەسەیە کە پێش قۆناغی چاپکردن دەق دەبینێت و وشە زیادەکان دەبڕێت و ڕستەکان ڕێک دەخاتەوە، بەڵام کاتێک بەرهەمێک چاپ کرا و بڵاو بووەوە، ئیتر کاری ئێدیتکردن کۆتایی هاتووە و نۆرەی ڕەخنە دێت. ئەوەی دوای چاپ دەکرێت و بە ناوی ڕەخنەوە پێشکەش دەکرێت بە شێوازی “ئەم پەرەگرافە دەبڕم و کورتی دەکەمەوە”، لە ڕاستیدا جۆرێکە لە سەپاندنی سەلیقەی تایبەتی بەسەر دەقێکی تەواوبوودا و دەرخەری مێنتاڵێتیی “ئێدیتەرێکی تووڕە”یە نەک ڕەخنەگر. ئەم شێوازە دەچێتە خانەی “ڕەخنەی دەستووردەرانە” (Prescriptive Criticism) کە لە سەردەمی مۆدێرندا باوی نەماوە، چونکە لە ئەدەبی نوێدا هیچ یاسایەکی پیرۆز نییە بڵێت دەبێت ڕستە کورت بێت یان نابێت وەسف هەبێت، بەڵکو هەر دەقێک یاسای ناوەکیی خۆیی هەیە.

بەپێی بۆچوونی ڕەخنەگری کەنەداییی بەناوبانگ نۆرسرۆپ فرای (Northrop Frye) لە کتێبی “توێکاریی ڕەخنە” (Anatomy of Criticism, 1957)دا، ڕەخنەگر نابێت وەک یاسادانەرێک هەڵسوکەوت بکات کە حوکم بەسەر نووسەردا بدات چۆن بنووسێت، بەڵکو دەبێت وەک زانایەک مامەڵە لەگەڵ ئەو داتایانەدا بکات کە لە بەردەستیدان (واتە دەقەکە). فرای دەڵێت: “ڕەخنەگر دەبێت بە دوای تێگەیشتن لە یاساکانی خەیاڵی نووسەردا بگەڕێت، نەک سەپاندنی یاسای دەرەکی.” ئەوەی گۆران سەباح دەیکات، ڕێک پێچەوانەی ئەم بنەمایەیە؛ ئەو ڕۆمانەکان وەک کەرەستەیەکی خاو دەبینێت کە دەبێت بەپێی پێوەرێکی “ڕۆمانی پڕفرۆشی ئەمریکایی” یان “کورتبڕیی ڕۆژنامەوانی” دابڕێژرێنەوە. ئێدیتکردن پرۆسەیەکە پێش چاپکردن ڕوو دەدات، بەڵام کاتێک کتێبێک چاپ کرا و بڵاو بووەوە، دەقەکە دەبێتە موڵکی مێژوو و خوێنەر. دەستکارییکردنی دەقی بڵاوکراوە و لابردنی پەرەگرافەکان بە پاساوی “زیادەنووسی”، لە تیۆریی ئەدەبیدا وەک جۆرێک لە “توندوتیژیی دەقی” (Textual Violence) سەیر دەکرێت، نەک شیکردنەوە.

کاتێکیش دێینە سەر هەڵسەنگاندنی پراکتیکیی ئەو “ئێدیت” و دەستکارییانەی کردوویەتی، دەبینین ئەنجامەکە کوشتنی گیانی دەقەکانە لەپێناو کورتکردنەوەدا. لە ڕووی هونەرییەوە گۆران سەباح پەیڕەوی قوتابخانەی “کەمگەرایی” (Minimalism) دەکات کە درووشمەکەی ئەوەیە “کەمتر باشترە”، بەڵام ئەم یاسایە بەسەر هەموو ژانرێکی ئەدەبیدا جێبەجێ نابێت.  بۆ نموونە لە دەقەکەی “فەرهاد چۆمانی”ـدا، وەسفە وردەکانی مەیخانە و بەفر و دۆخی باوکەکە کەشێکی سینەمایی و ئەزموونێکی زیندوویان دروست کردووە، بەڵام گۆران بە لابردنیان دەقەکەی کردووە بە هەواڵێکی وشک و بێگیان. هەروەها لە نموونەی “ڕەزا عەلی پوور”دا ڕستە درێژەکان خزمەتی دۆخی دەروونیی ئاڵۆز و ترۆمای کارەکتەرەکە دەکەن، بەڵام گۆران سەباح بە کورتکردنەوەیان دەقەکەی لە ئاستی سایکۆلۆجییەوە دابەزاندووە بۆ ئاستی ڕاپۆرتێکی پۆلیسی. تەنانەت لە مامەڵەکردنی لەگەڵ دەقەکانی “کاروان کاکەسوور”دا تەکنیکی بەرزی “تەوژمی هۆش” و مۆنۆلۆگی ناوەکی بە “وڕێنە” ناو دەبات و دەیانسڕێتەوە کە ئەمە سڕینەوەی تەواوەتیی دەنگی تایبەتیی نووسەرە. بێ گومان مینیماڵ شێوازێکی نووسینە (وەک لای ئێرنست هێمینگوەی یان ڕایمۆند کارڤەر)، بەڵام کێشەکە لەوەدایە ئەم شێوازە بکرێتە “تاکە پێوەری ڕاست” بۆ هەموو ئەدەبیات. ڤیکتۆر شکلۆڤسکی (Viktor Shklovsky)، ڕەخنەگری فۆرمالیستی ڕووسی لە وتارە بەناوبانگەکەیدا بە ناوی “هونەر وەک تەکنیک” (Art as Technique, 1917) چەمکی “نامۆکردن” (Defamiliarization) دەخاتە ڕوو. شکلۆڤسکی پێی وایە ئەرکی هونەر ئەوەیە شتە ئاسایییەکانمان لا نامۆ بکاتەوە تا هەستیان پێ بکەینەوە، ئەمەیش زۆر جار پێویستی بە درێژدادڕی، وەسفی ورد و، دواخستنی گەیشتنە بە واتایە. کاتێک گۆران سەباح لە ڕۆمانی “قیژە”ی فەرهاد چۆمانیدا وەسفی “کووپە دارینەکە” و “دیمەنی بەفرەکە” و “نهۆمی دووەم” لا دەبات و دەیکاتە هەواڵێکی وشک (“میرخان مەیخانەی هەیە و باوکم دەچێتە ئەوێ”)، ئەو لە ڕاستیدا “ئەدەبیبوونی” دەقەکەی کوشتووە. بە پێوەری شکلۆڤسکی، ئەم کورتکردنەوەیە دەقەکە لە هونەرەوە دەگۆڕێت بۆ “زانیاری”. ڕۆمان خوێندنەوەی ڕاپۆرتی هەواڵی و پۆلیس نییە تا بمانەوێت تەنیا بزانین “کێ کێی کوشت؟”، بەڵکو چێژبینینە لە چۆنیەتیی وەسفکردنی ساتەوەختەکان.

یەکێکی تر لە کێشە تیۆرییە گەورەکانی ئەم وتارانە تێنەگەیشتنە لە چەمکی “فرەدەنگی” (Polyphony) لە ڕۆماندا. میخایل باختین (Mikhail Bakhtin)، ڕەخنەگری گەورەی ڕووس، لە کتێبی “پرسەکانی شیعرییەتی دۆستۆیڤسکی” (Problems of Dostoevsky’s Poetics, 1929)دا جەخت لەوە دەکاتەوە کە ڕۆمان گۆڕەپانی ململانێی دەنگ و شێوازە جیاوازەکانە. هەر کارەکتەرێک، هەر دۆخێک، زمان و ئیقاعی تایبەتی خۆیی دەوێت. گۆران سەباح دەیەوێت هەموو دەنگە جیاوازەکان (دەنگی شێتانەی کارەکتەرەکەی کاروان کاکەسوور، دەنگی خەمبار و درێژوێژیی کارەکتەرەکەی نەبەز گۆران و، دەنگی شیعریی کارەکتەرەکەی جەبار جەمال غەریب) بخاتە قاڵبی یەک دەنگی یەکگرتووەوە کە ئەویش دەنگی “ڕۆژنامەنووسێکی کورتبڕە”. لە نموونەی ڕۆمانی “پەنجەرەکانی ماڵێکی ناتەواو”ی کاروان کاکەسوور، نووسەر شێوازی “تەوژمی هۆش” (Stream of Consciousness)ی بە کار هێناوە کە تێیدا ڕستەکان درێژ و لێکئاڵاو دەبن بۆ ئەوەی گوزارشت لە پشێویی دەروونیی کارەکتەرەکە بکەن. کاتێک ڕەخنەگر دێت و ئەم ڕستانە کورت دەکاتەوە بۆ ڕستەی سادەی بکەر و کردار، ئەو بە تەواوی سایکۆلۆجیای دەقەکەی سڕیوەتەوە. ئەمە وەک ئەوە وایە داوا لە جەیمس جۆیس بکەیت ڕۆمانی “ئولیس” کورت بکاتەوە چونکە زۆر درێژە! ئەم جۆرە مامەڵەیە نیشانەی نەشارەزایییە لە قوتابخانە جیاوازەکانی گێڕانەوەناسی (Narratology).

زمانی ڕەخنە دەبێت زمانێکی شیکاری و بابەتی بێت، تەنانەت کاتێک ڕەخنەکە توندیشە. بەکارھێنانی جنێو و سووکایەتی بە کەسایەتیی نووسەر بەهای زانستیی هەر نووسینێک سفر دەکاتەوە.

کێشەکە تەنیا لە تێکەڵکردنی ئەرکەکاندا نییە، بەڵکو لەو زمان و شێوازەیشدا دەردەکەوێت کە بەکارهاتووە. ئەو زمانەی گۆران سەباح پێی دەدوێت دوورە لە زمانی ئەکادیمی و ڕەخنەییی باڵا، پتر زمانێکی میللی و زبری ناو تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانە. لە ڕووی زمانەوانی و شێوازی دەربڕینەوە وتارەکانی گۆران سەباح دەچنە خانەی “شەڕەقسە” (Polemic)ـەوە، نەک ڕەخنەی ئەکادیمی. بەکارھێنانی وشەی وەک “قسەی قۆڕ”، “فشە”، “وڕێنە”، “قونسپی”، “کافرستانی” و، “جڕەجڕ”، دابەزینە بۆ ئاستێکی نزم لە گفتوگۆی ڕۆشنبیری. بەکارهێنانی ئەو دەستەواژانە و سووکایەتیکردن بە نووسەران لە ڕێگەی دەربڕینی وەک “فشەی بە تێبینییەکانم هات”، نیشانەی نەبوونی بنەمای زانستی و زاڵبوونی هەڵچوونی دەروونییە. تێری ئیگڵتۆن (Terry Eagleton) لە کتێبی “تیۆریی ئەدەبی: پێشەکییەک” (Literary Theory: An Introduction, 1983) ئاماژە بەوە دەکات کە زمانی ڕەخنە دەبێت زمانێکی شیکاری و بابەتی بێت، تەنانەت کاتێک ڕەخنەکە توندیشە. بەکارھێنانی جنێو و سووکایەتی بە کەسایەتیی نووسەر بەهای زانستیی هەر نووسینێک سفر دەکاتەوە. ئەم زمانە زبرە ئاماژەیە بۆ نەبوونی متمانە بە بەڵگەی زانستی؛ کاتێک ڕەخنەگر ناتوانێت بە تیۆری قسەکەی بسەلمێنێت، پەنا دەباتە بەر دەنگی بەرز و وشەی زبر. هاوکات دەرکەوتنی جۆرێک لە گرێی خۆبەدەستەوەدان بۆ فەرهەنگی ڕۆژئاوا بە ڕوونی دەبینرێت، کاتێک پێوەر لای ئەو تەنیا ستایلی ڕۆژنامەوانیی ئەمەریکایییە و بەردەوام ئاماژە بە “هاوڕێیەکی ئەمەریکی” یان “بیانییەکی قونسپی” دەدات وەک ئەوەی بوونی ئەوان تاکە پێوەری ڕاستی بێت، ئەمەیش خاڵێکی لاوازە بۆ هەر ڕەخنەگرێک کە نەتوانێت لە ناو فەرهەنگی خۆیدا بۆچوونەکانی بیردۆزسازی (تیۆریزە) بکات. ئەمە لە ڕەخنەی پۆست-کۆلۆنیالیزمدا (Post-colonial Criticism) لای بیرمەندانی وەک ئێدوارد سەعید (Edward Said)، وەک جۆرێک لە “خۆبەدەستەوەدان” یان “گرێی خۆبەکەمزانین” (Inferiority Complex) تەماشا دەکرێت. ئەدەب دیاردەیەکی فەرهەنگییە؛ ئەوەی لە بازاڕی کتێبی ئەمریکادا باوە (کە زیاتر مەیلی بۆ ئاکشن و خێرایییە)، مەرج نییە بۆ ئەدەبی کوردی گونجاو بێت کە مێژوویەکی پڕ لە تراجیدیا و کپکران و گێڕانەوەی زارەکیی هەیە.

ڕەخنەگری ئەدەبی نابێت ببێتە پۆلیس بەسەر دەقەوە، بەڵکو دەبێت ڕێز لە جیاوازیی شێوازەکان بگرێت و جوانیی زمان لە پێناو خێراییی خوێندنەوەدا نەکاتە قوربانی.

ئەم جۆرە وتارانە نموونەی “ڕەخنەی وێرانکەر”ن نەک بنیادنەر، چونکە خوێنەران لە خوێندنەوەی دەقی نووسەرانی خۆماڵی سارد دەکەنەوە. ئەگەرچی ڕەنگە تێبینییەکانی لەسەر بوونی وشەی زیادە لە هەندێک ڕۆمانی کوردیدا ڕاست بن، بەڵام ئەو چارەسەرەی دەیخاتە ڕوو کە بریتییە لە کوشتنی وەسف و شێواز و فەلسەفەی دەق لەپێناو “کورتبڕی”دا، مەترسیدارترە لە خودی نەخۆشییەکە. گۆران دەیەوێت هەموو ڕۆمانەکان وەک یەک لێ بکات: کورت، بەبێ وەسف و پڕ لە ڕووداوی خێرا، ئەمەیش دەبێتە هۆی لەدەستدانی فرەچەشنی و مەرگی هونەری گێڕانەوە. ڕەخنەگری ئەدەبی نابێت ببێتە پۆلیس بەسەر دەقەوە، بەڵکو دەبێت ڕێز لە جیاوازیی شێوازەکان بگرێت و جوانیی زمان لە پێناو خێراییی خوێندنەوەدا نەکاتە قوربانی. جا لە بارەی ئەو نموونانەوەی کە گوایە “وشەی زیادە”ن، دەبێت ئاماژە بە تیۆریی “بەهەڵەداچوونی مەبەست” (The Intentional Fallacy)ـی ویمسات و بیردسلی (Wimsatt and Beardsley) بکەین. ئەوان پێیان وایە واتای دەق لە لایەن خوێنەر و خودی دەقەکەوە دروست دەبێت، نەک ئەوەی نووسەر (یان لەم دۆخەدا، ئێدیتەر) بە زۆر بیسەپێنێت. بۆ نموونە، لە ڕۆمانی “میراتگرانی عەشق”ـدا گۆران سەباح پاتەوپاتبوونەوەی ڕستەی “ڕەشەکەت زیاتر لێ دێ” بە زیادە دەزانێت و دەیسڕێتەوە. بەڵام لە ڕووی شێوازگەرییەوە (Stylistics)، ئەمە هونەرێکی ڕەوانبێژییە کە پێی دەگوترێت (Anaphora) یان پاتەوپاتکردنەوە بۆ جەختکردنەوە و دروستکردنی مۆسیقای ناوەکی. ڕۆمان یاکۆبسن (Roman Jakobson) لە شیکردنەوەیدا بۆ “کارکردی شیعری” (Poetic Function)ـی زمان دەڵێت: لە ئەدەبدا پەیام تەنیا گەیاندنی زانیاری نییە، بەڵکو خودی فۆرمی پەیامەکە ئامانجە. پاتەوپاتکردنەوەی ڕستەکە لایەنێکی دەروونیی گرنگ پیشان دەدات کە بریتییە لە “واسواسی” و “خۆشەویستی”ـی قووڵی کارەکتەرەکە. سڕینەوەی ئەم پاتەوپاتکردنەوانە دەقەکە لە ڕیتم و مۆسیقا دادەماڵێت.

ناکرێت ناوەڕۆکی بەرهەمێکی ئەدەبی لە فۆرمەکەی جیا بکەینەوە و بە کورتی بیانگێڕینەوە، چونکە “چۆنیەتیی گوتنەکە” بەشێکە لە “چییەتیی گوتنەکە”.

لە مێژووی ڕەخنەدا جۆرێک ڕەخنە هەبووە پێی دەوترێت “دەستووردەرانە” (Prescriptive) واتە دانانی یاسا بۆ چۆنیەتیی نووسین (وەک ئەوەی ئەرستۆ یان هۆراس دەیکرد). بەڵام لە سەردەمی نوێدا بەپێی بۆچوونی تیۆریزانی وەک تێری ئیگڵتۆن لە کتێبی “تیۆریی ئەدەبی: پێشەکییەک Literary Theory: An Introduction”دا باسی دەکات، ڕەخنە گۆڕاوە بۆ وەسفکردن و شیکردنەوەی ئەوەی هەیە، نەک سەپاندنی ئەوەی دەبێت هەبێت. گۆران سەباح دەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سەپاندنی یاسا (دەبێت ڕستە کورت بێت)، لە کاتێکدا ئەدەبی مۆدێرن یاساشکێنییە. ئەوەی ئەو دەیکات (سڕینەوەی وشە)، وەک گوتمان، دەچێتە خانەی “نووسیاری خام” (Copy Editing) کە پیشەیەکی تەکنیکییە لە دەزگاکانی چاپ (وەک ئەوەی لە The Chicago Manual of Styleدا باسی دەکرێت)، نەک ڕەخنەی ئەدەبی دوای چاپ. هەروەها ئەو تووشی هەڵەیەکی کوشندە بووە کە ڕەخنەگری ناوداری ئەمریکایی کلینس برووکس (Cleanth Brooks) ناوی دەنێت “تاوانی پارافڕەیزکردن” (The Heresy of Paraphrase). برووکس لە کتێبی “گوڵدانی جوانکاری” (The Well Wrought Urn, 1947)دا دەڵێت: ناکرێت ناوەڕۆکی بەرهەمێکی ئەدەبی لە فۆرمەکەی جیا بکەینەوە و بە کورتی بیانگێڕینەوە، چونکە “چۆنیەتیی گوتنەکە” بەشێکە لە “چییەتیی گوتنەکە”. هەموو نووسەرێک “دەنگ” (Voice)ی تایبەتی خۆیی هەیە. دەستکاریکردنی شێوازی نووسین دەستبردنە بۆ ناسنامەی دەقەکە. کاتێک گۆران سەباح هەموو دەقەکان بە یەک شێواز (کورتبڕی) دادەڕێژێتەوە، “دەنگی” جیاوازی نووسەرەکان دەکوژێت و هەموویان دەکات بە یەک دەنگی ئامێرئاسا. ئەو بەردەوام دەڵێت: “ئەم ٣٠٠ وشەیە کورت دەکەمەوە بۆ ٣٠ وشە و هیچ لە ماناکەی کەم نابێتەوە.” ئەمە ئەستەمە. کاتێک تۆ ٣٠٠ وشەی وەسف و هەست و سۆز دەگۆڕیت بۆ ٣٠ وشەی هەواڵی، تۆ مانا هێمایی و جوانیناسییەکەیت کوشتووە و تەنیا ئێسکەپەیکەرێکی ڕووتت هێشتووەتەوە. ئەو دەقە کورتکراوانەی ئەو پێشکەشیان دەکات، بێگیان و میکانیکین، وەک ئەوەی لە لایەن ڕۆبۆتێکەوە نووسرابن نەک مرۆڤێک کە خاوەنی هەست و سۆزە.

کاتێک تۆ ٣٠٠ وشەی وەسف و هەست و سۆز دەگۆڕیت بۆ ٣٠ وشەی هەواڵی، تۆ مانا هێمایی و جوانیناسییەکەیت کوشتووە و تەنیا ئێسکەپەیکەرێکی ڕووتت هێشتووەتەوە. ئەو دەقە کورتکراوانەی ئەو پێشکەشیان دەکات، بێگیان و میکانیکین، وەک ئەوەی لە لایەن ڕۆبۆتێکەوە نووسرابن نەک مرۆڤێک کە خاوەنی هەست و سۆزە.

لە ئەدەبیاتی گێڕانەوەدا تەکنیکێک هەیە بەناوی “تەوژمی هۆش” (Stream of Consciousness). نووسەرانی وەک جەیمس جۆیس (لە ڕۆمانی ئولیس) و ڤیرجینیا وڵف شێوازی ڕستەی زۆر درێژ و پچڕپچڕ و تێکەڵیان بۆ وێناکردنی شێوازی بیرکردنەوەی مرۆڤ بە کار هێناوە. کاتێک گۆران سەباح ڕستە درێژەکان وەک “وڕێنە” ناو دەبات، ئەمە دەرخەری نەشارەزایییە یان خۆنەبانکردنە لەم قوتابخانە ئەدەبییە جیهانییە کە دانی بەوەدا ناوە پشێویی دەروونی پێویستی بە پشێویی زمانییە، نەک ڕستەی کورتی ڕۆژنامەوانی.

دەتوانین بڵێین ئەو وتارانەی گۆران سەباح لەژێر هیچ خانەیەکی ڕەخنەی ئەدەبیی مۆدێرن و ئەکادیمیدا جێگەیان نابێتەوە. ئەوەی ئەو دەیکات پتر لە “پشکنینی پۆلیسی” یان “ناوەندگەراییی دەقی” (Textual Centralism) دەچێت. کارەکە لە ڕووی تیۆرییەوە لاوازە چونکە جیاوازیی نێوان شێوازە ئەدەبییەکان (ڕیالیزم، تەوژمی هۆش، سیمبۆلیزم) ناکات و هەموویان بە یەک پێوەری تەسک دەپێوێت. لە ڕووی زمانیشەوە، بەکارھێنانی دەستەواژەی بازاڕی و هێرشبەرانە، بەهای وتارەکانی دابەزاندووە بۆ ئاستی ڕا دەربڕینی کەسیی توندوتیژ. کاری ڕەخنەگری ئەدەبی ئەوە نییە بە قەڵەمێکی سوورەوە بەسەر دەقدا بچێت و بڵێت “ئەمە ببڕە”، بەڵکو ئەوەیە کە دەقەکە بکاتەوە، چینەکانی شی بکاتەوە و، یارمەتیی خوێنەر بدات لەو جیهانە ئاڵۆزە بگات کە نووسەر ئافراندوویەتی. کورتبڕی هەمیشە بە مانای باشتربوون نایەت. هەندێک جار جوانیی ئەدەب لە خودی وردەکاری و درێژدادڕییە هونەرییەکەیدایە، وەک چۆن مارسێل پروست لە ڕۆمانی “گەڕان بە دوای کاتی لەدەستچوو”دا سەدان لاپەڕە بۆ وەسفی ساتێک تەرخان دەکات و بووەتە شاکاری جیهانی. ئەگەر گۆران سەباح ئێدیتەری پروست بووایە، ئەوا ئەو شاکارە جیهانییەی دەکردە ڕۆمانێکی ٣٠٠ لاپەڕەیی کە زیاتر لە ٣٠٠٠ لاپەڕەیە. کەواتە ئەم وتارانە زیان بە زەوقی ئەدەبیی خوێنەر دەگەیەنن و وێنەیەکی هەڵە لەسەر کاری ڕەخنەگەری دروست دەکەن. ئەوەی ئەو دەیکات وەک ئەوە وایە لەسەر برۆ دابنیشێت بۆ ئەوەی خەوشێک لە چاو بگرێت، بەڵام چاوەکە کوێر دەکات. ئەو دەیەوێت پۆلیس بێت بەسەر دەقەوە، هەموو ڕۆمانەکان وەک یەک لێ بکات: کورت، بێوەسف و ڕووتەڵە. ئەمەیش، وەک گوتمان، کوشتنی جوانی و مەرگی فرەچەشنییە. ڕەخنەگری ڕاستەقینە ئەو کەسەیە کە کلیل دەخاتە قفڵی دەرگای دەقەکانەوە بۆ کردنەوەیان، نەک بە چەکوش و تەور بەرببێتە دەرگاکان و تێکیان بدات.

The post کێردی قەساب و قەڵەمی ڕەخنەگر: appeared first on ژنەفتن.

ئەدەبیاتی لەقوتوونراو… ڕەتکردنەوەی قاڵب و ڕەهایەتیی نووسین

ئەدەبیات لە قاڵب نادرێت. ئەم ڕستەیە تەنیا درووشمێکی بریقەدار نییە، بەڵکو کرۆکی ئەو هێزە یاخی و ئازادەیە کە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا بەردەوام لە بەرانبەر هەر هەوڵێکدا بۆ کۆتکردن و سنووردارکردنی وەستاوەتەوە. تەنانەت لە سەردەمی شیعری کلاسیکیشدا کە کێش و سەروا و بەحر وەک چوارچێوەیەک بۆ جوانیی دەق دەبینران، هەمیشە “باری شاز” و دەرچوون لە یاسا باوەکان نیشانەی لێهاتوویی و داهێنانی گەورەترین شاعیران بووە. کەواتە، ئەگەر لەو سەردەمەدا لەوپەڕی پابەندبوون بە یاسا و ڕێساوە یاخیبوون نیشانەی لووتکە و داهێنان بێت، دەبێت ئەمڕۆی شیعر و چیرۆک و ڕۆمان چۆن بێت؟ بێگومان، ئەدەبیاتی ڕاستەقینە ڕەهایە و مل بۆ هیچ یاسا و ڕێسا و قاڵب و قوتوو و پاکەتێک نادات. بە باڵی خەیاڵ دەفڕێت و بە لاقی حەزی دڵ شەقاو دەهاوێژێت.

ئەو بیرۆکەیەی کە دەبێت نووسین بەگوێرەی ڕێنوێنی و قاڵبی ئامادەکراو بێت، لە بنەڕەتدا دژ بە فەلسەفەی داهێنانە. هیچ یاسایەکی مسۆگەر نییە بۆ درێژی و کورتیی ڕستە و پەرەگراف. هیچ کارگەیەکی تایبەت نییە کە قوڕی شیعر، چیرۆک یان ڕۆمانێکی تێدا هەڵشێلین و چاوەڕێ بین بە ئەندازە و قەبارەیەکی دیاریکراو وشک ببێتەوە و بێتە دەرەوە. نووسەر، جا شاعیر بێت یان چیرۆکنووس و ڕۆماننووس، لە بنەڕەتدا بوونەوەرێکی ئازادە و لە ڕێگەی هەوەسی دڵی خۆیەوە شێواز دادەهێنێت، ڕێڕەوی نوێ دەکاتەوە و فۆڕمی تازە دەئافرێنێت.

ئەوانەی بانگەشە بۆ ئەدەبیاتێکی لەقاڵبدراو دەکەن، یان لە جەوهەری ئەدەبیات نەگەیشتوون، یان بە ئاگایییەوە هەوڵی بەرهەمهێنانی “ئەدەبیاتی لەقوتوونراو” دەدەن؛ ئەدەبیاتێک کە وەک گۆشتی ئامادەکراو تەنیا بۆ بەکاربردنی خێرا و بێبیرکردنەوە دەشێت. ئەم جۆرە لە “بەرهەم” خوێنەرێکی سادەی خوار مامناوەند دروست دەکات کە وەک منداڵی نەستەلەخۆر تەمبەڵانە چاوەڕێیە هەموو شتێکی بۆ ئامادە بکرێت، پاک بکرێت و بخرێتە دەمیەوە. بەڵام ئەدەبیاتی ڕاستەقینە خواردنێکی ئامادەکراو نییە، بەڵکو گەشتێکی پڕ سەرکێشییە کە خوێنەر و نووسەر پێکەوە دەیکەن.

فەلسەفەی ڕەخنەییی سەدەی بیستەم بە شێوەیەکی بنەڕەتی ئەم چەمکەی چەسپاند. ڕەخنەگری فەڕەنسی، ڕۆلان بارت لە وتارە بەناوبانگەکەیدا “مەرگی نووسەر” ڕای گەیاند کە بەخشینی یەک مانای دیاریکراو بە دەقێک لە ڕێگەی مەبەستی نووسەرەکەیەوە، سنووردارکردنی دەقەکەیە.[1] [2] بارت پێی وایە “دەق بریتییە لە شانەیەک لە وەرگیراوەکان کە لە هەزاران سەنتەری کولتوورەوە سەرچاوە دەگرن” و یەکێتیی دەق لە سەرچاوەکەیدا (لە نووسەردا) نییە، بەڵکو لە مەبەستەکەیدایە (لە خوێنەردایە).[3] ئەمە بە واتای ئەوە دێت کە خوێنەر لە پرۆسەی خوێندنەوەدا دەبێتە بەرهەمهێنەری مانا، نەک تەنیا بەکاربەرێکی ناچالاک و مرێنەر. هەر خوێندنەوەیەک دەتوانێت مانایەکی نوێ بە دەق ببەخشێت و ئەمەیش ڕەهایەتیی ئەدەبیات مسۆگەر دەکات.

هاوکات، فەیلەسووف و ڕۆماننووسی ئیتاڵی، ئومبێرتۆ ئێکۆ، چەمکی “کاری کراوە” (Open Work)ی هێنایە ئاراوە. بە بڕوای ئێکۆ، زۆرێک لە بەرهەمە هونەرییە مۆدێرنەکان بە ئانقەست ناتەواو یان فرەمانا بە جێ دەهێڵرێن تا وەرگر (خوێنەر یان بینەر) بە شێوەیەکی چالاکانە بەشداری لە تەواوکردن و لێکدانەوەیدا بکات. بەرهەمە “کراوەکان” وەک کێڵگەیەکی پڕ لە پەیوەندی چاوەڕوانی وەرگر دەکەن تا بە شێوازی خۆی ڕێکیان بخات، لە بەرانبەردا بەرهەمە “داخراوەکان” (کە دەکرێت بە ئەدەبیاتی لەقوتوونراو ناوی ببەین) هەوڵ دەدەن خوێنەر بەڕێڕەوێکی دیاریکراودا بەرن و تەنیا یەک لێکدانەوەی دیاریکراوی بەسەردا بسەپێنن.

ئەم ئازادییە ڕەهایە لە ڕۆمانی مۆدێرن و پۆستمۆدێرندا گەیشتە لووتکە. بزووتنەوەی پۆستمۆدێرنیزم لە بنەڕەتدا ڕەتکردنەوەی “گێڕانەوە گەورەکان” (grand narratives) بوو؛ واتە ڕەتکردنەوەی هەر بیرۆکەیەکی گشتگیر و مسۆگەر کە هەوڵ بدات جیهان و مرۆڤ لە چوارچێوەیەکی داخراودا پێناسە بکات. ئەدەبیاتی پۆستمۆدێرن گومان لە ڕاستییە ڕەهاکان دەکات و فرەیی و جیاوازی پیرۆز دەکات.

ڕۆمانی “ئولیس” (Ulysses)ـی جەیمس جۆیس بە یەکێک لە شاکارە هەرە مەزنەکانی ئەدەبیاتی مۆدێرن دادەنرێت کە تێیدا هەموو یاسا و ڕێسایەکی باوی گێڕانەوەی تێک شکاندووە. جۆیس بە بەکارهێنانی تەکنیکی “تەوژمی هۆش” (Stream of Consciousness) ڕاستەوخۆ خوێنەر دەخاتە ناو ئاڵۆزی و پچڕپچڕی و لێشاوی بیرکردنەوەی کارەکتەرەکانەوە، بێ ئەوەی هیچ گێڕەرەوەیەکی دانای هەمووشتزان هەوڵ بدات ڕووداوەکان بە شێوەیەکی لۆگیکی و ڕێکوپێک بگێڕێتەوە.[4] [5] لەم ڕۆمانەدا ڕستەکان درێژ و ناتەواون، ڕووداوەکان بەبێ ڕیزبەندیی کاتی دەردەکەون و زمان خۆی دەبێتە بابەتی سەرەکی. جۆیس بەم کارەی سەلماندی کە ڕۆمان دەتوانێت لاساییکردنەوەی ئاڵۆزیی خودی ژیان بێت، نەک تەنیا گێڕانەوەیەکی ڕێکوپێکی ژیان.

ڤێرجینیا وۆڵف هاوشانی جۆیس بە یەکێک لە پێشەنگەکانی بەکارهێنانی تەکنیکی تەوژمی هۆش دادەنرێت.[6]  [7] لە ڕۆمانەکانی وەک “خاتوو دالۆوەی” (Mrs Dalloway) و “بەرەو منارە دەریایییەکە” (To the Lighthouse)، وۆڵف لە گێڕانەوەی ڕووداوە دەرەکییەکان دوور دەکەوێتەوە و تیشک دەخاتە سەر جیهانی ناوەوەی کارەکتەرەکانی.[8] لای ئەو ڕاستەقینەییی ژیان لە ڕووداوە گەورەکاندا نییە، بەڵکو لەو هەست و بیرکردنەوە و یادەوەرییە ورد و پچڕپچڕانەدایە کە لە یەک چرکەدا بە مێشکی مرۆڤدا دێن. ئەو بە ڕەتکردنەوەی پێکهاتەی باوی ڕۆمان توانیی قووڵایییەکی دەروونیی وا بە کارەکتەرەکانی ببەخشێت کە پێشتر لە ئەدەبدا وێنەی کەم بوو.

ڕۆماننووسی ئەمریکایی، ویلیام فۆکنەر، لە شاکارەکەیدا “هەرا و تووڕەیی” چیرۆکێک لە ڕوانگەی چوار کارەکتەری جیاوازەوە دەگێڕێتەوە کە یەکێکیان کەمئەندامە و تێگەیشتنی لە کات و ڕووداوەکان بە تەواوی شێواوە. فۆکنەر بەم کارە یەکێتیی دەنگی گێڕەرەوەی تاک و هەمووشتزانی تێک شکاند و سەلماندی کە “ڕاستی” شتێکی ڕێژەیییە و لە ڕوانگەی جیاوازەوە بە شێوەی جیاواز دەبینرێت. خوێنەری ئەم ڕۆمانە ناچارە خۆی پارچەکانی ئەم مەتەڵە ئاڵۆزە کۆ بکاتەوە و هەوڵ بدات ڕاستییەکی فرەڕەهەند تێ بگات.

ڕۆماننووسی ئەرجەنتینی، خولیو کۆرتاسار، لە ڕۆمانی “یاریی خەتخەتێن” (Hopscotch)دا بە شێوەیەکی بناژۆخوازانە ئازادی دەبەخشێتە خوێنەر. ڕۆمانەکە دوو شێوازی خوێندنەوەی پێشنیار کردووە: یەکێکیان بەپێی ڕیزبەندیی ئاساییی بەشەکان و، ئەوی تریان بەپێی خشتەیەکی ئاڵۆز کە خوێنەر لە بەشێکەوە باز دەدات بۆ بەشێکی تر. کۆرتاسار بە مەبەستەوە دەڵێت کە ڕۆمان دەتوانێت یارییەک بێت و خوێنەریش یاریزانێک کە بە هەڵبژاردنەکانی خۆی ئەزموونێکی خوێندنەوەی تایبەت بە خۆی دروست دەکات.

لە ئەدەبیاتی عەرەبیدا ئەدۆنیس بە یەکێک لە گرنگترین ئەو شاعیرانە دادەنرێت کە دژی قاڵبە باوەکانی شیعری عەرەبی وەستایەوە.[9] ئەو لە ڕێگەی “شیعری پەخشان” (قصيدة النثر)ەوە کێش و سەروای بە تەواوی ڕەت کردەوە و بانگەشەی بۆ زمانێکی شیعریی ئازاد دەکرد کە لە خودی زمان و وێنە و ڕیتمی ناوەکییەوە سەرچاوە بگرێت، نەک لە یاسا دەرەکییەکان.[10] ڕەخنەگری بەناوبانگ خالیدە سەعید کە هاوسەری ئەدۆنیس بوو، ڕۆڵێکی گەورەی لە بەتیۆریکردن و بەرگریکردن لەم بزووتنەوەیەدا هەبوو و بە یەکێک لە نموونە بەرجەستەکانی ڕەخنەی نوێی عەرەبی دادەنرێت. ئەو پێی وا بوو ئەدەب تەنیا ڕەنگدانەوەی کەتوار (واقیع) نییە، بەڵکو داهێنان و هەڵکشانە بەرەو کەتوارێکی بەدینەهاتوو و، نوێگەرایی ئاسۆیەکی کراوەیە بەبێ هیچ کۆتایییەک.

شاعیری ئەمریکایی ئی. ئی. کەمینگز (E. E. Cummings) بە شێوەیەکی توندڕەوانە یاری بە یاساکانی ڕێزمان و خاڵبەندی و تەنانەت شێوازی نووسینی پیتەکانیشەوە دەکرد. ئەو پیتی گەورەی بە کار نەدەهێنا (تەنانەت بۆ ناوی خۆیشی)، وشەکانی لێک دادەبڕی یان پێکەوەی دەلکاندن و، خاڵبەندیی بە شێوەیەک بە کار دەهێنا کە ڕیتم و وێنەی بینراوی نوێی دروست دەکرد. کەمینگز سەلماندی کە شێوازی نووسین (typography) دەتوانێت ببێتە بەشێکی دانەبڕاو لە مانا و جوانیی شیعر و هیچ یاسایەکی ڕێزمانی پیرۆز نییە کە نەتوانرێت لە پێناو داهێنانی هونەریدا تێک بشکێنرێت.[11]

ئەو نووسەرانەی بڕوایان بە ئەدەبیاتی لەقاڵبدراو و لەقوتوونراو هەیە، ئەوەی ڕاستی بێت لە داهێنان و بەرپرسیارێتی دەترسن. ئەوان پەنا بۆ قاڵبی ئامادەکراو دەبەن، چونکە ئاسانترە و دەستەبەری وەرگرتنێکی بێکێشە دەکات لە لایەن ئەو خوێنەرانەی کە بڕستی بیرکردنەوە و شیکردنەوەیان نییە. بەڵام نووسەری ڕاستەقینە، وەک میلان کوندێرا دەڵێت، بە دوای “داناییی نادڵنیایی” (the wisdom of uncertainty)دا دەگەڕێت. بە بڕوای کوندێرا ڕۆمان ئەو خاکەیە کە تێیدا هیچ کەس خاوەنی ڕاستی نییە، بەڵکو هەمووان مافی ئەوەیان هەیە لێیان تێبگەیت. ڕۆمانێک کە پارچەیەکی نەزانراوی بوون ئاشکرا نەکات، بەرهەمێکی نائەخلاقییە. ئەمە بە تەواوی پێچەوانەی ئەدەبیاتی لەقاڵبدراوە کە هەمیشە هەوڵ دەدات وەڵامی ئامادە و ڕاستیی ڕەها پێشکەش بکات.[12]

ئەدەبیاتی ڕاستەقینە خوێنەری چالاک و بیرکەرەوە دروست دەکات. تیۆرییەکانی وەرگرتن، وەک ئەوەی وۆڵفگانگ ئایزەر باسی دەکات، جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە دەقی ئەدەبی پڕە لە “کەلێن” (gaps) کە خوێنەر دەبێت بە خەیاڵی خۆی پڕیان بکاتەوە. کاتێک دەقێک هەموو شتێک بە ڕوونی و ئاشکرایی دەڵێت و هیچ کەلێنێک بۆ لێکدانەوەی خوێنەر ناهێڵێتەوە، ئەوا ڕەوتی خوێندنەوە دەبێتە ڕەوتێکی میکانیکی و بێزارکەر. خوێنەری ئەدەبیاتی لەقاڵبدراو و لەقوتوونراو ئەو کەسەیە کە فێرکراوە چاوەڕێی هەموو شتێک بکات و خۆی هیچ هەوڵێک نەدات.[13]

لە کۆتاییدا دەبێت جەخت لەوە بکرێتەوە کە ڕەتکردنەوەی قاڵب بە واتای پشتگوێخستنی تەکنیک و هونەری نووسین نییە. بە پێچەوانەوە، نووسەرە هەرە مەزنەکان ئەوانەن کە بە تەواوی شارەزای یاسا و ڕێساکانن، بەڵام بە ئاگایییەوە و لە پێناو گەیشتن بە ئامانجێکی هونەریی بەرزتردا ئەو یاسایانە تێک دەشکێنن. هونەرمەندی دیزاینەر، جۆرج لۆیس، لە کتێبی ” ئامۆژگاریی زۆر باش (بۆ خەڵکی بەهرەدار!)” (Damn Good Advice (For People with Talent!))دا دەڵێت: “دەتوانی وریا بی یان دەتوانی داهێنەر بی، بەڵام شتێک نییە بە ناوی داهێنەری وریاوە.” ئەدەبیات گۆڕەپانی سەرکێشی و داهێنانە، نەک پاتەوپاتکردنەوەی قاڵبە سواوەکان.

ئەدەبیاتی لەقوتوونراو لە قوتووی هیچ عەتارێکدا جێی نەبووەتەوە و جێی نابێتەوە، چونکە گیانی ئەدەب لە ئازادیی ڕەهادایە؛ ئازادییەک کە نە سنوور دەناسێت و نە ملکەچی هیچ قاڵبێک دەبێت. هەر نووسەرێک کە ئەم ڕاستییە لە بەرچاو نەگرێت، لە باشترین دۆخدا دەبێتە پیشەسازێکی لێهاتوو، بەڵام هەرگیز نابێتە هونەرمەندێکی داهێنەر.

٢

ئازادیی ستایل… لە مۆسیقای ڕستەوە بۆ جادووی وەسف

لە درێژەی باسی ئەدەبیاتی لەقاڵبدراو و لەقوتوونراودا دەگەینە یەکێک لە هەستیارترین و لە هەمان کاتدا ئازادترین ڕەهەندەکانی نووسین: ستایل. ستایل ئەو پەنجەمۆرە تایبەتەیە کە نووسەر لە دەقەکەی خۆی دەدات و جیای دەکاتەوە. ئەم پەنجەمۆرە لە وردترین توخمەکانی نووسیندا دەردەکەوێت، لە درێژی و کورتیی ڕستەکانەوە بگرە تا دەگاتە چڕی و تەنکیی وەسف و وردەکارییەکان. هیچ یاسا و ڕێسایەکی پیرۆز و نەگۆڕ نییە کە بە نووسەر بڵێت “دەبێت ئا وا بنووسیت”. ڕۆماننووس، چیرۆکنووس و شاعیر لەم گۆڕەپانەدا فەرمانڕەوای ڕەهان و بە گوێرەی پێویستیی دەق و گوڕاح (میزاج)ـی هونەریی خۆیان بڕیار لەسەر شێوازی داڕشتن دەدەن.

یەکێک لە دیارترین جیاوازییە ستایلییەکان لە درێژی و پێکهاتەی ڕستەدایە. هیچ قاڵبێکی ئامادەکراو نییە بڵێت ڕستەی باش درێژە یان کورت. دوو نووسەری گەورەی سەدەی بیستەم کە لە دوو جەمسەری تەواو پێچەوانەی یەکەوە وەستاون، باشترین بەڵگەن بۆ ئەم ڕەهایەتییە.

ڕۆماننووسی فەڕەنسایی، مارسێل پروست، بە نووسینی هەندێک لە درێژترین و ئاڵۆزترین ڕستەکانی مێژووی ئەدەبیات ناسراوە. لە شاکارەکەیدا “گەڕان بە دوای کاتی لەدەستچوودا”، ڕستەکانی پروست هەندێک جار چەندین لاپەڕە درێژ دەبنەوە. درێژترین ڕستەی لەم ڕۆمانەدا نزیکەی ٩٥٨ وشەیە. بەڵام ئەمە لە خۆڕا نییە؛ پروست ئەم ستایلە بە کار دەهێنێت بۆ ئەوەی لاساییی جووڵەی یادەوەری و تەوژمی هۆش بکاتەوە. ڕستە درێژ و لێکئاڵاوەکانی کە پڕن لە ڕستەی نێوانە و گەڕانەوە بۆ دواوە، ڕێک وەک شێوازی بیرکردنەوەی مرۆڤ کار دەکەن کە لە بیرەوەرییەکەوە باز دەدات بۆ دانەیەکی تر و لە هەستێکەوە دەچێتە ناو هەستێکی ترەوە. لای پروست ڕستە تەنیا ئامڕازێک نییە بۆ گەیاندنی زانیاری، بەڵکو خۆی دەبێتە ئەزموونێکی دەروونی کە خوێنەر تێیدا نوقم دەبێت.[14]

لەسەر جەمسەری بەرانبەر، ڕۆماننووسی ئەمریکایی، ئێرنست هێمینگوای، بە ستایلی مینیمالیستی و ڕستەی کورت و ڕاشکاو ناسراوە. هێمینگوای کە کاری ڕۆژنامەوانیی کردبوو، بڕوای بە ڕوونی و پوختی هەبوو. ئەو لە وشەی زیادە و ڕازاندنەوەی بریقەدار دوور دەکەوتەوە و دەیویست بە کەمترین وشە، زۆرترین مانا بگەیەنێت. ستایلە بەناوبانگەکەی کە بە “تیۆریی شاخە سەهۆڵەکە” (Iceberg Theory) ناسراوە، لەسەر ئەم بنەمایە دامەزراوە: تەنیا بەشێکی بچووکی ڕاستییەکان لەسەر ڕووی دەق دەردەکەون و بەشە هەرە گەورەکەی لەژێر ئاودا بۆ تێگەیشتن و هەستی خوێنەر بە جێ دەهێڵرێت. ڕستە کورت و گورزلێدەرەکانی هێمینگوای ڕیتمێکی خێرا و گرژیی دراماتیک دروست دەکەن. ئەو دەیگوت: “یەک ڕستەی ڕاست بنووسە. ڕاستترین ڕستەیەک کە دەیزانیت.” ئەمە نیشانەی پابەندبوونی ئەو بوو بە سادەیی و ڕاستگۆیی لە نووسیندا.[15]

لێرەدا دەبینین کە هیچ ستایلێک لەوی تریان “باشتر” نییە. هەردووکیان لە خزمەت ئامانجێکی هونەریی جیاوازدان. پروست دەیەوێت خوێنەر لە قووڵاییی دەروونی کارەکتەرەکانیدا نوقم بکات، لە کاتێکدا هێمینگوای دەیەوێت ڕووداو و هەستەکان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و کاریگەر بخاتە ڕوو. نووسەر ئازادە کام ڕێگایە هەڵدەبژێرێت.

وەسفکردنی ژینگە، شوێن، کارەکتەر و شتەکان، یەکێکی ترە لەو گۆڕەپانانەی کە ئازادیی نووسەر تێیدا بێسنوورە. ئایا دەبێت وەسف چەندە ورد و درێژ بێت؟ ئایا دەبێت هەمیشە کەتوارەکی بێت؟ لێرەیشدا ئەدەبیاتی جیهانی نموونەی زۆر جیاوازمان پێشکەش دەکات.

ڕۆماننووسی میسری و براوەی خەڵاتی نۆبڵ، نەجیب مەحفووز  مامۆستای وەسفکردنی ورد و کەتوارەکییە. زۆربەی کارەکانی ئەو لە کۆڵانە تەسک و قەرەباڵغەکانی قاهیرەدا ڕوو دەدەن. مەحفووز بە شێوەیەکی ئەوەندە ورد و زیندوو وەسفی ژیانی ڕۆژانە، بینا کۆنەکان، بۆنی قاوە و خواردنەکان و دەنگەدەنگی بازاڕ دەکات کە خوێنەر هەست دەکات خۆی لەوێیە. لای ئەو شوێن تەنیا باکگراوندێکی جوگرافی نییە، بەڵکو کارەکتەرێکی زیندووە و ڕۆڵێکی سەرەکی لە داڕشتنی چارەنووسی مرۆڤەکاندا دەگێڕێت. مەحفووز لە ڕێگەی ئەم وەسفە وردەوە کۆمەڵگەیەکی بچووککراوە (مایکرۆکۆزم) – کە قاهیرەیە – دروست دەکات کە ڕەنگدانەوەی هەموو جیهانە.[16]

لە بەرانبەر کەتوارەکیی وردی مەحفووزدا نووسەری کۆڵۆمبی و براوەی خەڵاتی نۆبڵ، گابریێل گارسییا مارکێز دەرگای بە ڕووی “ڕیالیزمی جادوویی”دا کردەوە. لە ڕۆمانی “سەد ساڵ تەنیایی” و کارەکانی تریدا شتە نامۆ و ئەفسانەیی و خەیاڵییەکان بە شێوەیەک دەگێڕێتەوە و وەسفیان دەکات کە وەک بەشێکی ئاسایی و ڕۆژانەی ژیان دەربکەون. کچێک کە بە هەوادا دەفڕێت، پیاوێک کە پەپوولەی زەرد بە دوایەوەن، یان بارانێکی چەندین ساڵە، هەمووی بە زمانێکی سادە و ڕاپۆرتئاسا دەگێڕدرێنەوە. مارکێز خۆی دەڵێت: “یەک دێڕیش لە هەموو کارەکانمدا نییە کە بنەمایەکی لە کەتواردا نەبێت.” ئەو بە تێکەڵکردنی کەتوار و خەیاڵ ڕەهەندێکی ئەفسانەیی بە ژیانی ئەمریکای لاتین دەبەخشێت و ڕەخنە لە مێژوو و سیاسەتی ناوچەکە دەگرێت.[17]

نووسەری بەریتانی، ڤێرجینیا وۆڵف ڕوو لە جیهانێکی تر دەکات: جیهانی ناوەوەی کارەکتەرەکان. وەسف لە کنە وۆڵف لە ڕێگەی تەکنیکی “تەوژمی هۆش”ـەوە وەسفی دەرەوە نییە، بەڵکو وەسفی هەست و بیر و یادەوەرییەکانە. لە ڕۆمانی “خاتوو دالۆوەی”دا خوێنەر پتر لەوەی شەقامەکانی لەندەن ببینێت، شەپۆلی بیرکردنەوە و هەستەکانی کارەکتەرەکان دەبینێت کە چۆن لە بینینی شتێکی سادەوە، بیرەوەرییەکی کۆن یان ترسێکی قووڵی دێتەوە یاد. ئەمە نیشان دەدات کە “وەسف” دەتوانێت بە تەواوی بابەتی (subjective) بێت و لە ڕوانگەی تاکەکەسەوە جیهان وێنا بکات.[18]

ئەم ئازادییە لە شیعردا دەگاتە لووتکە. ئەدۆنیس بڕوای وایە شیعر دەبێت تۆڕێک بێت نەک پەتێکی ڕێکی بیرکردنەوە؛ بۆیە هەوڵی تێکشکاندنی هێڵی ڕێکی دەقی شیعری داوە. لە ئەدەبیاتی فارسیدا ڕەخنەگری گەورە عەبدولحوسێن زەرینکووب  لە کتێبە گرنگەکەیدا “ڕەخنەی ئەدەبی”، بە قووڵی شیکاریی ستایل و فۆرمە جیاوازەکانی ئەدەبیاتی فارسیی کردووە و بەمەیش دان بە فرەچەشنی و ئازادیی نووسەراندا دەنێت لە هەڵبژاردنی شێوازی دەربڕیندا.[19]

زۆرێک لە نووسەرە گەورەکان خۆیان دانیان بەوەدا ناوە کە هیچ یاسایەکی مسۆگەر بۆ نووسین لە ئارادا نییە. نیڵ گەیمەن دەڵێت: “یاسای سەرەکیی نووسین ئەوەیە کە ئەگەر بە متمانە و دڵنیاییەکی تەواوەوە بنووسیت، ڕێگەت پێ دەدرێت هەر شتێک بکەیت کە دەتەوێت. دڵنیانیم هیچ یاسایەکی تر هەبێت کە گرنگ بێت.”[20] ئێدواردۆ گالیانۆ، نووسەری ئۆرۆگوایی، دەڵێت “زانست بە پێوانەکردن پێش دەکەوێت، هونەر بە پێوانەنەکردن.”[21] ئەمە ئاماژەیەکی ڕوونە بۆ ئەوەی کە ئەدەب ناکرێت بخرێتە چوارچێوەی یاسای ڕەقەوە. خۆرخێ لویس بۆرخێس، نووسەری ئەرجەنتینی، کە بە وردی و پوختیی ستایلەکەی ناسراوە، بە گاڵتەجاڕییەوە لیستێکی لە ١٦ “قەدەغەکاری” بۆ نووسینی چیرۆک دانا کە لە ڕاستیدا ڕەخنەگرتن بوو لە خودی بیرۆکەی یاسادانان بۆ ئەدەبیات. بۆرخێس پێی وا بوو هەر نووسەرێک پێشینەکانی خۆی دروست دەکات؛ واتە کاری نووسەر تێگەیشتنی ئێمە لە ڕابردوو دەگۆڕێت، ئەمەیش بەڵگەیەکە لەسەر ئەوەی کە ئەدەبیات ڕەوتێکی کراوە و بزێوە، نەک کۆمەڵێک یاسای نەگۆڕ.[22]

دواجار دەگەینەوە هەمان ئەو ڕاستییەی کە لە سەرەتاوە باسمان کرد: ئەدەبیات ڕەهایە. هیچ یاسایەک نییە بۆ درێژیی ڕستە و هیچ قاڵبێک نییە بۆ چۆنیەتیی وەسف. نووسەر ئازادە ڕستەی درێژی مارسیل پروستانە بە کار بهێنێت یان کورتییەکەی هێمینگوای؛ دەتوانێت وەک نەجیب مەحفووز وردترین وردەکاریی کەتوار وێنا بکات یان وەک مارکێز جادوو بکات بە کەتوار. تاکە یاسای ڕاستەقینە یاسای ناوەکیی خودی دەقەکەیە؛ ئەو پێویستییە هونەرییەیە کە وا لە نووسەر دەکات ستایلێک هەڵبژێرێت کە بە باشترین شێوە خزمەت بە گێڕانەوە و بینینە تایبەتەکەی بکات. هەر هەوڵێک بۆ سەپاندنی یاسای دەرەکی هەوڵێکە بۆ خەساندنی داهێنان و بەرهەمهێنانی “ئەدەبیاتی لەقوتوونراو”.

٣

یاخیبوونی نووکەقەڵەم: تێکشکاندنی یاساکانی شێواز

ئەدەبیاتی ڕاستەقینە لە بنەڕەتدا کردەیەکی یاخیبوونە؛ یاخیبوون لە چاوەڕوانی، لە باو و، لە هەموو ئەو قاڵب و ڕێسا ڕەقانەی کە هەوڵ دەدەن باڵی خەیاڵ ببەستنەوە. یەکێک لە دیارترین گۆڕەپانەکانی ئەم یاخیبوونە شێوازی نووسینە. نووسەرە مەزنەکان نەک هەر پابەندی یاساکانی خاڵبەندی و ڕێنوێنییەکانی داڕشتنی ڕستە و وەسف نابن، بەڵکو بە ئانقەست دەیانشکێنن تا کاریگەریی هونەریی نوێ و قووڵتر بئافرێنن. لەم گەشتەدا بەناو کارەکانی کۆمەڵێک نووسەری یاخیی جیهاندا دەڕۆین، لە ڕۆمانیای هێرتا مویلەرەوە تا دەگاتە ژاپۆنی کێنزابورۆ ئۆی، بۆ ئەوەی ببینین چۆن تێکشکاندنی “یاسا” دەبێتە خودی “هونەر”.

خاڵبەندی وەک پۆلیسی هاتووچۆی ناو دەق بۆ ڕێکخستنی جووڵەی مانا و دابینکردنی وەستانی پێویست دانراوە. بەڵام چی دەبێت ئەگەر نووسەرێک بیەوێت هەستی خنکان، پشووسواری، یان تێکەڵاوبوونی دەنگەکان بگوازێتەوە؟ لێرەدا پۆلیسەکە لەسەر کار لا دەبرێت.

هێرتا مویلەر، براوەی خەڵاتی نۆبڵ، کە لەژێر ستەمی ڕژێمی دیکتاتۆریی چاوشێسکۆدا ژیاوە، شێوازێکی نووسینی داهێناوە کە ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی ئەو ژیانە پڕ لە ترس و چاودێرییەیە. مویلەر زۆر جار خاڵبەندی، بە تایبەت “فاریزە” (،)، بە کار ناهێنێت. ڕستەکانی درێژ، هەناسەبڕ و، لێکئاڵاون و وشەکان وەک لێشاوێک بە دوای یەکدا دێن، بەبێ ئەوەی خوێنەر دەرفەتی هەناسەیەکی ئاسوودەییی هەبێت. ئەمە لە خۆڕا نییە؛ ئەم شێوازە هەستی خنکان و فشار و ئەو دۆخە دەروونییە دەگوازێتەوە کە مرۆڤ تێیدا هەست دەکات ناتوانێت بوەستێت، چونکە وەستان مەترسیدارە. لە ڕۆمانی “دڵئاژەڵ”دا ئەم تەکنیکە دەگاتە لووتکە و خوێنەر هەست دەکات لەگەڵ کارەکتەرەکاندا لە هەڵاتندایە، تەنانەت ئەگەر لە ڕووی جەستەیییەوە جووڵەیش نەکەن. مویلەر بە لابردنی خاڵبەندی زمان دەکاتە ئاوێنەی دۆخی سیاسی و دەروونیی کارەکتەرەکانی.[23]

براوەیەکی تری نۆبڵ، خۆزێ ساراماگۆ، بە شێوازێکی تەواو جیاواز یاساکانی خاڵبەندی دەشکێنێت. لە ڕۆمانی “کوێری”دا نیشانەی پرسیار (؟)، نیشانەی سەرسوڕمان (!) و، نیشانەی گوتەی ڕاستەوخۆ (” “) بە کار ناهێنێت. گفتوگۆی نێوان کارەکتەرەکان بەبێ هیچ جیاکەرەوەیەک لەناو پەرەگرافە درێژەکاندا تێکەڵ دەکرێن و تەنیا بە پیتی گەورە لە سەرەتای قسەکەدا و دانانی فاریزەیەک لێک جیا دەکرێنەوە. ئەم کارە وا دەکات سنووری نێوان دەنگی گێڕەرەوە و دەنگی کارەکتەرەکان، یان تەنانەت دەنگی کارەکتەرە جیاوازەکان، لێڵ بێت. بەمە ساراماگۆ دەیەوێت هەستی گشتیبوون و تێکەڵاوبوونی چارەنووسەکان نیشان بدات؛ وەک ئەوەی هەمووان یەک چیرۆکی بەکۆمەڵ بگێڕنەوە کە لە کارەساتێکی گشتیدا وەک “کوێری” زۆر گونجاوە.[24]

کێنزابورۆ ئۆی، ڕۆماننووسی ژاپۆنی و براوەی نۆبڵ بە پێچەوانەی شێوازی باوی ئەدەبی ژاپۆنی کە بە کورتی و پوختی ناسراوە، ڕستەی زۆر درێژ و ئاڵۆز بە کار دەهێنێت کە هەندێک جار بە “ڕستەی ئەڵمانی” ناو دەبرێن. ئۆی کە کاریگەریی فەلسەفەی ئەورووپاییی لەسەرە، ئەم شێوازە بۆ گوزارشتکردن لە ئاڵۆزیی بیرکردنەوە و ململانێ هزری و دەروونییەکانی کارەکتەرەکانی بە کار دەهێنێت کە زۆر کەڕەت لەگەڵ کێشەی بوون و ناسنامە و بەرپرسیارێتیدا دەجەنگن.[25] ڕەخنەگری ئێرانی ڕەزا بەراهەنی لە کتێبی “چیرۆکنووسی” (قصه نویسی)دا (١٩٨٩)، کاتێک باس لە کاریگەریی ئەدەبیاتی جیهانی لەسەر نووسەرانی ئاسیا دەکات، ئاماژە بە نووسەرانی وەک ئۆی دەکات کە چۆن بە ئانقەست زمانێکی ئاڵۆز و فەلسەفی بە کار دەهێنن بۆ گوزارشتکردن لە نامۆبوونی مرۆڤی مۆدێرن کە ئەمەیش پێچەوانەی شێوازی سادە و کلاسیکییە.

کۆرماک مەکارسیی ڕۆماننووسی ئەمریکایی بە شێوازە زۆر مینیمالیستییەکەی لە خاڵبەندیدا ناسراوە. ئەو نیشانەی گوتەی ڕاستەوخۆ بە کار ناهێنێت و زۆر جار فاریزەیش فەرامۆش دەکات. ئەمە وا دەکات نووسینەکەی هەستێکی کتێبە پیرۆزەکان یان داستانە کۆنەکانی هەبێت؛ زمانێکی پوخت، ڕەق و، بەبێ کات. مکارسی باوەڕی وایە پێویست ناکات “پەڕەکە بەم نیشانە بچکۆلە سەیرانەوە ناشرین بکرێت” و هەر بۆیە نیشانەی گوتەی ڕاستەوخۆ بە کار ناهێنێت.[26]

یاسایەکی باو هەیە کە دەڵێت “ڕستەی کورت بۆ ئەکشن و ڕستەی درێژ بۆ وەسف باشە”. بەڵام نووسەرە گەورەکان ئەم یاسایە وەک گاڵتەجاڕییەک دەبینن و دەزانن کە شێواز تەنیا جوانکاری نییە، بەڵکو ئامڕازێکە بۆ گواستنەوەی ئەزموونێکی دەروونیی دیاریکراو.

یاسایەکی باو هەیە کە دەڵێت “ڕستەی کورت بۆ ئەکشن و ڕستەی درێژ بۆ وەسف باشە”. بەڵام نووسەرە گەورەکان ئەم یاسایە وەک گاڵتەجاڕییەک دەبینن و دەزانن کە شێواز تەنیا جوانکاری نییە، بەڵکو ئامڕازێکە بۆ گواستنەوەی ئەزموونێکی دەروونیی دیاریکراو. بۆیە ئەوان “یاسا باوەکان” وەک خاڵی دەستپێک دەبینن، نەک وەک کۆتاییی ڕێگاکە و، بە ئازادییەکی تەواوەوە یارییان پێ دەکەن.[27]

تۆلستۆی لە شاکارە گەورەکەیدا، “جەنگ و ئاشتی”، بە وردترین شێوە وەسفی دیمەنی جەنگ، ئاهەنگەکانی سەما و، دۆخی دەروونیی کارەکتەرەکانی دەکات. وەسفەکانی ئەوەندە درێژ و تێر و تەسەلن کە خوێنەر بە تەواوی لەناو دیمەنەکەدا نوقم دەبێت. تۆلستۆی بڕوای بەوە بوو کە بۆ تێگەیشتن لە مرۆڤ و مێژوو دەبێت هەموو وردەکارییەکان بخرێنە ڕوو.[28]

لە بەرانبەر تۆلستۆیدا یاسوناری کاواباتای براوەی نۆبڵ شێوازێکی زۆر پوخت و شاعیرانەی هەیە کە نزیکە لە ڕۆحی شیعری هایکووەوە. ئەو بە چەند ڕستەیەکی کورت و ئاماژەیەکی بچووک دۆخێکی دەروونیی قووڵ یان دیمەنێکی پڕ لە جوانی دەئافرێنێت. کاواباتا زۆر شت ناڵێت و بۆشاییی زۆر بۆ خەیاڵی خوێنەر بە جێ دەهێڵێت تا خۆی پڕی بکاتەوە. ئەمە بنەمای جوانیناسیی ژاپۆنی “یوجین” (yūgen)ـە کە بریتییە لە جوانیی شاراوە و قووڵ.[29]

ئۆرهان پاموک کە ئەمیش براوەیەی خەڵاتی نۆبڵە و خەڵكی تورکیایە، مامۆستای تێکەڵکردنی ڕستەی درێژی لێکئاڵاو و ڕستەی کورتی بڕندەیە. لە ڕۆمانی “من ناوم سوورە”دا فرەدەنگی بە کار دەهێنێت و تەنانەت شتە بێگیانەکانیش دەبنە گێڕەرەوە. پاموک دەیسەلمێنێت کە نووسەری لێهاتوو بە گوێرەی پێویستیی دەق، ئاوازی ڕستەکانی دەگۆڕێت.[30]

مەحموود دەوڵەتئابادی لە شاکارە ١٠ بەرگیی “کەلیدەر”دا نەک هەر ژیانی خێڵەکی و گوندنشینانی خۆراسان دەگێڕێتەوە، بەڵکو بە شێوازێکی زمانەوانیی ناوازە جیهانێک دەئافرێنێت کە لە ئەدەبیاتی فارسیدا وێنەی کەم بووە. تایبەتمەندیی سەرەکیی شێوازەکەی بریتییە لە بەکارهێنانی ڕستەی زۆر درێژ، هەناسەبڕ و، لێکئاڵاو و بەناویەکداچوو کە هەندێک جار چەندین دێڕ و نیوە-لاپەڕەیەک دەگرنەوە. ئەم ڕستانە تەنیا بۆ درێژکردنەوە نین؛ بەڵکو ئامڕازێکن بۆ نوقمکردنی خوێنەر لەناو کات و شوێنێکی دیاریکراودا. دەوڵەتئابادی لەناو یەک ڕستەدا، وەسفی جووڵەی کارەکتەرێک، دەنگی بای ناو گژوگیا، بۆنی نان ، وردەکاریی جلوبەرگی کەسێک و، بیرکردنەوە ناوەکییەکانی پێکەوە گرێ دەدات. وەسفەکانی بۆ سروشت، ئاژەڵەکان و، دابونەریتی خەڵک ئەوەندە ورد و زیندوون کە لە وەسف تێ دەپەڕن و دەبنە ئەزموونێکی هەستەکی. بۆ نموونە، کاتێک وەسفی دۆشینی مەڕێک دەکات، تەنیا ناڵێت “مەڕەکەی دۆشی”، بەڵکو وەسفی دەنگی بەرکەوتنی شیر بەناو سەتڵەکە، بۆنی خوریی تەڕی مەڕەکە، جووڵەی پەنجەکانی بێرییەکە و، دەنگی هەناسەکانی ئاژەڵەکە دەکات. ئەم وردبینییە وای کردووە ڕەخنەگران شێوازەکەی بە “سینەمایی” یان “بەڵگەفیلمێک” بچووێنن. ڕاستییەکەی، “کەلیدەر” تەنیا ڕۆمان نییە، بەڵکو ئینسایکلۆپیدیایەکی زیندووی ژیانی کوردەوارییە: لە شێوەزاری خەڵکەکەوە بگرە تا دەگاتە جلوبەرگ، خواردن، بیروباوەڕی ئەفسانەیی و، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان. هەموو ئەمانە لە ڕێگەی ئەو پەخشانە چڕ و تێر و تەسەلەوە پێشکەش دەکرێن. جا ڕەزا بەراهەنی لە کتێبی “چیرۆکنووسین”دا جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەم وردبینییەی دەوڵەتئابادی زیادە نییە، بەڵکو پێویستییەکی هونەرییە بۆ دروستکردنی جیهانێکی گەورە و باوەڕپێکراو کە تێیدا وردەکارییەکان بابەتە گشتییەکان دروست دەکەن. [31]

شێوازی نووسینی مۆ یان، کە براوەی خەڵاتی نۆبڵە و بە “ڕیالیزمی ساوێرزا” (hallucinatory realism) ناسراوە، بە تەواوی لەسەر ئەزموونێکی هەستەکیی چڕ دامەزراوە.

مۆ یان مامۆستای “وردەکاریی هەستەکیی سەرووکەتوارگەرایی” (Sensory Hyperrealism)ـە. بە پێچەوانەی تۆلستۆی یان دەوڵەتئابادی کە وردەکاریی بینراو و کەتوارەکی بۆ دروستکردنی وێنەیەکی ڕوونی بەڵگەنامەیی بە کار دەهێنن، وردەکارییەکانی مۆ یان بۆ وێناکردنی کەتوار نییە، بەڵکو بۆ وێناکردنی هەست و بۆن و بەرکەوتنە بە شێوەیەکی خاو و توند. بۆ نموونە: کاتێک باسی کێڵگەیەکی هەرزن دەکات لە ڕۆمانی “سوورهەرزن” (Red Sorghum)دا، تەنیا باسی ڕەنگە سوورەکەی یان شێوەی دانەوێڵەکان ناکات؛ بەڵکو باسی بۆنی تیژی هەرزنەکه دەکات کاتێک لەگەڵ بۆنی خۆڵ و خوێن و عارەقی کرێکارەکاندا تێکەڵ دەبێت. باسی هەستی لووسبوونی گەڵاکان لەسەر پێست و، گەرمییەکی خنکێنەر دەکات کە لە زەوییەکەوە هەڵدەستێت. لە دیمەنێکی شەڕدا وردەکارییەکان بریتین لە بۆنی بارووت، دەنگی هاواری بریندارەکان و، هەستی بەرکەوتنی خوێنێکی گەرمی لینج بە دەموچاودا. خوێنەر لێرەدا جیهانەکە نابینێت، بەڵکو بۆنی دەکات، دەیچێژێت و، هەستی پێ دەکات. ئەو شێوازێکی دڕندانە و جەستەییی هەیە.

ڕستەکانی مۆ یان زۆر جار درێژن، بەڵام بۆ ئامانجێکی شێتانە! لێ درێژییەکەیان لە هیی پروست یان فۆکنەر ناچێت. لای پروست ڕستەی درێژ بۆ گەشتێکی هزریی ئارامە بەناو یادەوەریدا. لای فۆکنەر بۆ گواستنەوەی لێشاوی ئاڵۆزی هۆشیارییە. بەڵام لای مۆ یان ڕستە درێژەکان وەک لێشاوێکی شێتانە وان کە هەموو شتێک لەگەڵ خۆیاندا ڕادەماڵن. ڕستە درێژەکانی زۆر جار پڕن لە جووڵە، دەنگ و، بۆنی جیاواز کە بە خێرایی و بەبێ وەستان بە دوای یەکدا دێن. هەستێکی خێرایی و ئاژاوە و وزەیەکی سەرکێشانە دروست دەکەن، نەک هەستی تێڕامان. وەک ئەوەی گێڕەرەوەیەک بە پەلە و بە هەناسەبڕکێ و بە تامەزرۆییەکی زۆرەوە چیرۆکێک بگێڕێتەوە. بەڵام لە هەمان کاتدا دەتوانێت لە پڕێکدا پەنا بۆ ڕستەی زۆر کورتی بڕندە ببات، بەتایبەت بۆ وەسفکردنی کردارێکی توندوتیژ یان گەیاندنی وێنەیەکی کاریگەر.[32]

٤

پۆلیسی ئەدەبیات: مەترسیی ڕەخنەی قاڵبساز

لەناو کێڵگەی پان و بەرینی ئەدەبیاتدا کە دەبوو گۆڕەپانی ئازادیی ڕەها و داهێنانی بێسنوور بێت، جارجار هەندێک دەنگ دەردەکەون کە خۆیان وەک “پاسەوانی ڕێسا” و “پۆلیسی زمان” دەناسێنن. ئەم بە-ناو-ڕەخنەگرانە کە دەیانەوێت هەموو دەستەکان بکەنە یەک مشت، بە چەکوشی یاسا و قاڵبی ئامادەکراوەوە دەیانەوێت هەموو دەقێکی ئەدەبی بخەنە ناو چوارچێوەیەکی دیاریکراوەوە. ئەوان ڕەخنە لە ڕستەی درێژ، پەرەگرافی ئاڵۆز، وەسفی ورد و، یاخیبوونی نووسەر لە خاڵبەندی دەگرن. لە بنەڕەتدا ئەمانە لە جەوهەری ئەدەبیات نەگەیشتوون و بەبێ ئەوەی هەست بکەن، بانگەشە بۆ ئەدەبیاتێکی کاڵوکرچ و لەقوتوونراو دەکەن؛ ئەدەبیاتێک کە گیانی لێ سەندراوەتەوە و تەنیا ئێسکەپەیکەرێکی بێجووڵەی ماوەتەوە. ئەم جۆرە ڕەخنەیە نەک هەر مافی نییە، بەڵکو ژەهرێکە کە ئەدەبیات تووشی شەلەل و زڕی دەکات.

ئەگەر ئەم ڕەخنەگرە قاڵبسازانە دەرفەتیان هەبووایە، بێ گومان دەچوونە بەردەم گەورەترین نووسەرانی مێژوو و پێیان دەگوتن: “ئێوە هەڵەن!” با بزانین وەڵامی نووسەران چی دەبوو:

پۆلیسی ئەدەبیات دێت و دەڵێت: “ڕستەکانت زۆر درێژن، خوێنەر ماندوو دەکەن و تێیان ناگات.” ئەگەر ئەم قسەیە بە مارسێل پروست بگوترایە کە درێژترین ڕستەی ڕۆمانی “گەڕان بە دوای کاتی لەدەستچوودا” نزیکەی ٩٥٨ وشەیە، پێدەکەنی. پروست بە ئانقەست ڕستەی درێژ و تێکچڕژاو بە کار دەهێنێت بۆ ئەوەی لاساییی جووڵەی یادەوەری و تەوژمی هۆش بکاتەوە. یان ئەگەر ڕووبەڕووی خۆزێ ساراماگۆ ببنەوە، کە پەرەگرافەکانی هەندێک جار چەندین لاپەڕە درێژ دەبنەوە و ڕستەکانی بەبێ وەستان بە دوای یەکدا دێن، ساراماگۆ پێیان دەڵێت کە ئەمە شێوازی ئەو نییە، بەڵکو شێوازی خودی ژیانە کە بەبێ پچڕان بەردەوامە. لای ویلیام فۆکنەر ڕستە درێژەکان ئاوێنەی ئاڵۆزیی دەروونی کارەکتەرەکانن. هەروەها لاسلۆ کراسناهۆرکای کە بە “مامۆستای هاوچەرخی کۆتاییهاتنی جیهان” ناسراوە، بۆ گوزارشتکردن لە گەشتێکی هزریی ماندووکەر ڕستەگەلێکی ماراسۆنی و بێکۆتا دەنووسێت. کراسناهۆرکای نەک هەر باسی کۆتاییهاتنی مانایی و ڕۆحیی مرۆڤ دەکات، بەڵکو شێوازە زمانەوانییەکەیشی (ڕستەی درێژی بێکۆتایی) بە شێوەیەکی بلیمەتانە وا دەکات خوێنەر خودی ئەزموونی ئەو داڕمانە هێواش و خنکێنەرە بژی. لای ئەو فۆرم و ناوەڕۆک یەکن.[33]

پۆلیسی ئەدەبیات دەڵێت: “وەسفەکانت زۆرن و خوێنەر بێزار دەکەن. ڕاستەوخۆ بڕۆ سەر باسەکە.” ئەگەر ئەمە بە لێڤ تۆلستۆی لە “جەنگ و ئاشتی”دا بگوترایە کە چەندین لاپەڕە بۆ وەسفی جلوبەرگی ئاهەنگێک یان دیمەنێکی جەنگ تەرخان دەکات، دەیگوت “ئێوە لە ڕۆحی داستانی ناگەن”. ئەگەر بە نەجیب مەحفووز بگوترایە لە “سیانەی قاهیرە”دا، کە بە وردترین شێوە کۆڵان و بازاڕ و بۆن و دەنگەکانی قاهیرە وەسف دەکات، دەیگوت “شوێن لای من تەنیا باکگراوند نییە، بەڵکو کارەکتەرێکی زیندووە”. گابریێل گارسییا مارکێز بە وەسفە ورد و خەیاڵییەکانی جیهانێکی جادوویی لە گوندی ماکۆندۆ دروست دەکات کە بەبێ ئەو وردەکارییانە هەرگیز نە دەهاتە بوون.

پۆلیسی ئەدەبیات دێت و بە هێرتا مویلەر دەڵێت: “تۆ فاریزە بە کار ناهێنیت و ڕستەکانت هەناسەبڕن.” مویلەر بەرسڤی دەداتەوە: “من دەمەوێت هەستی خنکان و هەناسەبڕکێی ژیان لەژێر دیکتاتۆرییەتدا بگوازمەوە؛ ئایا دیکتاتۆرییەت فاریزە و پشوودان دەناسێت؟” یان کاتێک بە کۆرماک مکارسی دەڵێن: “بۆچی نیشانەی گوتەی ڕاستەوخۆ بە کار ناهێنیت؟” ئەو بە سادەیی دەڵێت کە پێویست ناکات و ناشرینە.

“ڕۆماننووس دۆزەرەوەی لایەنە نەزانراوەکانی بوونە، نەک پەیڕەوکەری یاسا کۆنەکان”

ئەم جۆرە ڕەخنانە لە چەند تێنەگەیشتنێکی بنەڕەتییەوە سەرچاوە دەگرن: تێنەگەیشتن لە پەیوەندیی نێوان فۆرم و ناوەڕۆک. لای نووسەری داهێنەر شێواز (فۆرم) شتێکی زیادە و ڕازێنەرەوە نییە، بەڵکو بەشێکی دانەبڕاوە لە ناوەڕۆک. شێوازی هەناسەبڕکێی مویلەر خودی ناوەڕۆکی ترسە. ڕستە ئاڵۆزەکانی پروست خودی ناوەڕۆکی یادەوەرییە. بۆیە ڕەخنەگرتن لە فۆرم بەبێ تێگەیشتن لە کارکردی لەناو ناوەڕۆکدا ڕەخنەیەکی ڕووکەشی و بێمانایە. بە پیرۆزکردنی یاسای ڕێزمان لەناو ئەدەبدا جێی نابێتەوە. زمانی ئەدەبی زمانی ڕۆژانە و زمانی زانستی نییە. نووسەر مافی ئەوەی هەیە یاری بە زمان بکات، بیشێوێنێت و، لە یاساکانی لا بدات بۆ گەیشتن بە کاریگەریی هونەری. وەک میلان کوندێرا لە کتێبی “هونەری ڕۆمان”دا دەڵێت، ڕۆماننووس دۆزەرەوەی لایەنە نەزانراوەکانی بوونە، نەک پەیڕەوکەری یاسا کۆنەکان.

ئەم ڕەخنەگرانە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ داوای ئەدەبیاتێک دەکەن کە ئاسان بخوێنرێتەوە و پێویستی بە بیرکردنەوە و ماندووبوون نەبێت. ئەوان خوێنەرێکی سادە و “لەقوتوونراو”یان دەوێت کە وەک منداڵ چاوەڕێی خواردنی ئامادەکراو بکات. ئەوا خوێنەری تەمبەڵ چێ دەکەن. بەڵام ئەدەبیاتی مەزن، وەک وۆڵفگانگ ئایزەر  لە “تیۆریی وەرگرتن”دا باسی دەکات، پڕە لە “بۆشایی” کە خوێنەر دەبێت بە خەیاڵی خۆی پڕیان بکاتەوە. ئەدەبیاتێک کە هەموو شتێک بە ئامادەیی بداتە دەست خوێنەر، ئەدەبیاتێکی مردووە.

کاتێک ئەم جۆرە بیرکردنەوەیە زاڵ دەبێت، ئەدەبیات تووشی چەند نەخۆشییەکی کوشندە دەبێت. کوشتنی داهێنان؛ نووسەرە گەنجەکان لە ترسی ڕەخنە ناوێرن ئەزموون و تاقیکاریی نوێ بکەن. ئەوان لە بری ئەوەی بە دوای دەنگی تایبەتی خۆیاندا بگەڕێن، هەوڵ دەدەن لاساییی قاڵبە پەسەندکراوەکان بکەنەوە. ئەمەیش دەبێتە هۆی وەستان و دواکەوتنی ئەدەبیات. ئۆرهان پاموک کە هەمیشە یاری بە فۆرمی ڕۆمان دەکات، یەکێکە لەو نووسەرانەی کە ئەگەر گوێی لەم ڕەخنانە بگرتایە، هەرگیز نەیدەتوانی شاکارەکانی بئافرێنێت.

ئەگەر هەموو نووسەران پابەندی یەک کۆمەڵە یاسا بن، ئەوا هەموو بەرهەمەکان لە یەکدی دەچن و یەکڕەنگ دەبن. فرەچەشنی و فرەڕەنگی کە جوانیی سەرەکیی ئەدەبیاتی جیهانە، نامێنێت. جیاوازیی نێوان شێوازە داستانییەکەی مەحموود دەوڵەتئابادی لە “کەلیدەر”دا و شێوازە شاعیرانە و پوختەکەی یاسوناری کاواباتا لە “وڵاتی بەفر”دا ئەو سامانەیە کە ئەم ڕەخنەیە دەیەوێت لەناویان بەرێت.

ئەم بە-ناو-ڕەخنەگرانە میراتی ئەدەبی بێبایەخ دەکەن. ئەگەر ئەم یاسایانە ڕاست بن، ئەوا دەبێت زۆربەی شاکارە نەمرەکانی ئەدەبیاتی جیهان فڕێ بدەین. دەبێت بڵێین جەیمس جۆیس، فرانز کافکا، مارگریت دوراس، خولیو کۆرتاسار و، سەدانی تر هەڵە بوون. ئەمە گاڵتەجاڕییەکی گەورەیە.

٥

پۆلیسی زمانی ستاندارد – “زمانەکەت گوندییە!”

جۆرێکی تری پۆلیسی ئەدەبیات هەیە کە لەوانەی پێشووتر مەترسیدارترە، چونکە چەکوشەکەی تەنیا بەسەر شێوازەوە نییە، بەڵکو بەسەر گیان و ناسنامەی زمانەکەوەیە. ئەم پۆلیسە دێت و بە نووسەر دەڵێت: “زمانەکەت زۆر ناوچەیییە، خەڵکی شارەکانی تر تێی ناگەن،” یان “ئەمە زمانی ئەدەبیات نییە، زمانی گوند و لادێیە.” لە بنەڕەتدا ئەمە بانگەشەیە بۆ “زمانی لەقاڵبدراو”؛ زمانێکی ستانداردی سارد و سڕ کە لە هەموو ڕەنگ و بۆن و تامێکی ناوچەیی داماڵرابێت. ئەم بیرکردنەوەیە ژەهرێکە کە دەیەوێت باخچەی فرەڕەنگی زمانەکان بکاتە بیابانێکی تەخت و یەکڕەنگ. زمان بوونەوەرێکی زیندووە، لەناو خەڵک و لەسەر خاکی خۆی گەشە دەکات. سڕینەوەی شێوەزار و زمانی ناوچەیی لە ئەدەبدا وەک ئەوە وایە داوا لە نیگارکێش بکەیت تەنیا ڕەنگی خۆڵەمێشی بە کار بهێنێت. بەڵام نووسەرە هەرە مەزنەکانی جیهان نەک هەر گوێیان بەم پۆلیسانە نەداوە، بەڵکو شانازیی گەورەیان ئەوە بووە کە توانیویانە مۆسیقای تایبەتی ناوچەکەی خۆیان بگوازنەوە بۆ ئەدەبیاتی جیهانی.

هیچ نووسەرێک هێندەی ویلیام فۆکنەر خزمەتی بە زمانی ناوچەییی خۆی نەکردووە. ئەو ناوچەکەی خۆی، “یۆکناپاتۆفا کاونتی” (Yoknapatawpha County)، کە لەسەر نەخشەی ویلایەتی میسیسیپی داینابوو، تەنیا بە ڕووداوەکانی زیندوو نەکردەوە، بەڵکو بە زمانەکەیشی. کارەکتەرەکانی فۆکنەر، چ سپیپێست بن چ ڕەشپێست، چ دەوڵەمەند بن چ هەژار، هەریەکەیان بەو شێوەزارە تایبەتەی خۆیان قسە دەکەن کە پڕە لە ئیدیۆم، ڕستەی ناتەواو و، ڕیتمی تایبەتی باشووری ئەمریکا. فۆکنەر دەیزانی کە زمان تەنیا ئامڕازی گەیاندن نییە، بەڵکو ئاوێنەی مێژوو، چینی کۆمەڵایەتی و، دەروونی کارەکتەرەکانە. ئەگەر پۆلیسی زمانی ستاندارد دەسەڵاتی هەبووایە، شاکارێکی وەک “هەرا و تووڕەیی” دەبووە ڕۆمانێکی بێگیانی ستاندارد.[34]

بۆ دەیان ساڵ ئەدەبیاتی عەرەبی لەژێر هەژموونی زمانی عەرەبیی ستانداردی فوسحە (الفصحى)دا بوو کە زمانی نووسین و ڕاگەیاندن بوو. زمانی قسەکردنی ڕۆژانەی خەڵک (العامیة) بە زمانێکی “نزم” و ناشایستە بۆ ئەدەبیات دادەنرا. بەڵام نەجیب مەحفووز لە شاکارەکەیدا “سیانەی قاهیرە”، ئەم یاسایەی شکاند. گێڕانەوەکەی بە زمانی فوسحا دەنووسی، بەڵام کاتێک کارەکتەرەکانی قسەیان دەکرد، بە شێوەزاری قاهیرەیی قسەیان دەکرد. ئەمە شۆڕشێک بوو کە واقیعییەتێکی بێوێنەی بەخشییە کارەکانی و دەرگای بۆ سەدان نووسەری تر کردەوە تا زاتی ئەوەیان هەبێت بە زمانی زیندووی خەڵکی خۆیان بنووسن.[35]

ڕۆمانی “کەلیدەر”ی مەحموود دەوڵەتئابادی تەنیا چیرۆکی خێڵە کوردەکانی خۆراسان نییە، بەڵکو سروودی فەوتانی زمان و فەرهەنگی ئەو ناوچەیەیە. زمانی ڕۆمانەکە تەنیا فارسیی ستاندارد نییە؛ بەڵکو زمانێکە کە تێکەڵ بە وشە، ئیدیۆم و، پێکهاتەی ڕستەسازیی شێوەزاری خۆراسانی بووە. دەوڵەتئابادی زمانێکی نوێی لەناو زمانی فارسیدا داهێنا کە هەم داستانی بوو و هەم زۆر ناوچەیی. ئەو باوەڕی وا بوو کە بۆ گێڕانەوەی چیرۆکی ئەو خەڵکە دەبێت بە زمانی خۆیان بدوێت، زمانی ژیانی ڕۆژانە و سروشت و مەڕ و ماڵات و شاخەکانیان.[36]

لە ئەورووپا ئێرڤین وێڵش لە ڕۆمانی “چاودێریکردنی شەمەندەفەر” (Trainspotting)دا بە شێوەیەکی توندڕەوانە زمانی ستانداردی ئینگلیزیی فڕێ دا. ئەو ڕۆمانەکەی بە شێوەزاری خەڵکی چینی کرێکاری شاری ئێدینبرە  نووسی، تەنانەت بە شێوەی فۆنەتیک (دەنگی). لە سەرەتادا خوێندنەوەی بۆ خوێنەری ئینگلیزیزمان کارێکی ئەستەم بوو، بەڵام ئەمە کردەیەکی هونەری و سیاسیی بەئانقەست بوو. وێڵش دەیویست بڵێت زمانی ئەم چینە پەراوێزخراوەیش هێندەی زمانی شاژن ئێلیزابێس شایستەی ئەدەبیاتە. ئەو بەم کارەی سەلماندی کە زمان دەتوانێت ببێتە چەکی بەرگریی فەرهەنگی.[37]

شێوازی نووسینی مۆ یان پڕە لە ژیانی لادێی ناوچەی “گۆمی” لە پارێزگای شاندۆنگ. هەرچەندە بە زمانی چینیی ستاندارد دەنووسێت، بەڵام زمانەکەی پڕە لە وشە، وەسف و، ئیدیۆمی ناوچەیی کە بۆنی خاک و گژوگیا و ژیانی گوندی لێ دێت. زمانی کارەکتەرەکانی زمانی فەیلەسووفەکانی پەکین نییە، بەڵکو زمانی خەڵکێکی سادەیە کە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ، زبر و، هەندێک جار زمانشڕانە بیر و هەستی خۆیان دەردەبڕن. ئەم زمانە “گوندییە” ئەو هێزە سەرەکییەیە کە وا دەکات کارەکانی مۆ یان ئەوەندە زیندوو و ڕەسەن بن.[38]

ڕەخنەگری ڕاستەقینە پۆلیس و یاسادانەر نییە، بەڵکو گەڕیدە و دۆزەرەوەیە.

ئەم نموونانە دەیسەلمێنن کە بەکارهێنانی زمانی ناوچەیی کەموكوڕی نییە، بەڵکو خاڵی بەهێزی داهێنانی ئەدەبییە. ئەو نووسەرانە جیهانین، نەک لەبەر ئەوەی بە زمانێکی ستانداردی بێناسنامە دەنووسن، بەڵکو لەبەر ئەوەی توانیویانە ناوچەییترین ئەزموونی مرۆیی بکەنە ئەزموونێکی گەردوونی. ئەوەی ڕاستی بێت، پۆلیسی زمانی ستاندارد داوای ئەدەبیاتێکی بێگیان، بێڕەگ و، بێمێژوو دەکات.

ڕەخنەگری ڕاستەقینە پۆلیس و یاسادانەر نییە، بەڵکو گەڕیدە و دۆزەرەوەیە. ئەرکی ئەو ئەوە نییە بە نووسەر بڵێت “دەبوو چۆن بنووسیت”، بەڵکو ئەوەیە بە خوێنەر بڵێت “نووسەر چی کردووە و بۆچی کردوویەتی”. ڕەخنەگری ڕاستەقینە پردێک لەنێوان دەق و خوێنەردا دروست دەکات، نەک دیوارێک لە یاسا و قاڵب لە بەردەم نووسەردا هەڵبنێت. ئەوانەی داوای ئەدەبیاتی لەقاڵبدراو دەکەن، لە ڕاستیدا لە ئازادی و لە ئاڵۆزیی ژیان دەترسن. ئەوان دەیانەوێت ئەدەبیات ببێتە حەبێکی ئارامکەرەوە، نەک ئاوێنەیەکی ڕاستگۆ کە ئاڵۆزی و جوانی و دزێوییەکانی بوونمان نیشان بدات. وەلێ ئەدەبیاتی زیندوو هەمیشە یاخی و ئاژاوەگێڕ و یاساشکێن بووە و هەر وایش دەمێنێتەوە. هەر دەنگێک پێچەوانەی ئەمە بڵێت، وەک ئەوەیە بە بێژنگ ئاو بێنێت، یان دەنگی نەزانییە یان دەنگی ترسە لە داهێنان.

[1] Barthes, Roland. “The Death of the Author”.

[2]  Dr Oliver Tearle (Loughborough University), Interesting Literature. “A Summary and Analysis of Roland Barthes’ ‘The Death of the Author’”.

[3] هەمان دوو سەرچاوەی پێشوو.

[4]  NASRULLAH MAMBROL, “Analysis of James Joyce’s Ulysses”, Literariness.org, June 27, 2020

[5] NASRULLAH MAMBROL, Stream of Consciousness, Literary Theory and Criticism, literariness.org, October 7, 2022

[6] هەمان سەرچاوەی پێشوو.

[7] Litcharts, Stream of Consciousness Definition, Mrs. Dalloway by Virginia Woolf

[8] هەمان سەرچاوەی پێشوو.

[9]  https://www.poetryfoundation.org/poets/adonis

[10] هەمان سەرچاوەی پێشوو.

[11] E. E. Cummings: Rhyme, Form, and Meter, Shmoop University, Inc.

gradesfixer.com, Analysis of The Style of E.e. Cummings’ Poetry

Wikipedia, E. E. Cummings

[12] Milan Kundera, The Art of the Novel, Faber & Faber, 1988

[13] Wolfgang Iser, The Act of Reading: A Theory of Aesthetic Response, Johns Hopkins University Press, 1978

[14] Adam Watt, Marcel Proust’s Longest Sentence, observablehq.com

M. M. De Voe, How to Write Proustian Sentences with an Assist from, Yes, Monty Python, Writer’s Digest

Eric Chevillard translated by: Michael E. Johnson, In Search of Marcel Proust and the Knights Who Say Ni!, Numero Cinq Magazine

[15] Brandon Coward, Ernest Hemingway’s Writing Style: The Iceberg Theory, Medium (specifically the “The Writing Cooperative” publication), 2017

Ernest Hemingway, A Moveable Feast, 1964

[16] Professor Sture Allén, Award Ceremony Speech, Nobel Prize in Literature 1988

غالي شكري، المنتمي: دراسة في أدب نجيب محفوظ، 1969

 د. حسين حمود، دلالة المكان في روايات نجيب محفوظ، 1993

[17] Lois Parkinson Zamora & Wendy B. Faris, Magical Realism: Theory, History, Community, 1995

Peter H. Stone, The Art of Fiction No. 69, The Paris Review, Issue 82, Winter 1981

The Swedish Academy, The Nobel Prize in Literature 1982 – Press Release, October 21, 1982

[18] Virginia Woolf, Modern Fiction, The Common Reader (First Series, 1925

Erich Auerbach, Mimesis: The Representation of Reality in Western Literature, translated by Willard R. Trask, 1953

Litcharts, Virginia Woolf’s Mrs. Dalloway: Stream of Consciousness, 2013

[19] أدونيس، الثابت والمتحول: بحث في الإبداع والاتباع عند العرب، ج ١، 1974

دکتر عبدالحسین زرین‌کوب، نقد ادبی: جستجو در اصول و طرق و مباحث نقد ادبی با مطالعه در تاریخ نقد و نقادان، انتشارات امیرکبیر، ١٣٤٥

[20] Neil Gaiman’s 8 Rules of Writing, Writer’s Digest, 2021

[21]  Eduardo Galeano, The Book of Embraces, translated by Cedric Belfrage, W. W. Norton & Company, 1991

[22] Open Culture, Jorge Luis Borges’ 16 Rules for Writing, August 8, 2016

Jorge Luis Borges, Other Inquisitions, 1937–1952, Kafka and His Precursors, translated by Ruth L.C. Simms, University of Texas Press, 1964

[23] Grazina Paul, Herta Müller’s Language of Resistance, Boston Review, November 18, 2009

Brigid Haines, FROM INJURY TO SILENCE: METAPHORS FOR LANGUAGE IN THE WORK OF HERTA MÜLLER, German Life and Letters, Wiley-Blackwell, 1997, Vol. 50, No. 2

Larry Wolff, Where the Wind Is a Wolf, The New York Times Book Review, December 1, 1996

[24] José Saramago, Blindness, translated by Giovanni Pontiero, Harvill Press (UK), 1997

Dr. Asmaa Adnan Al-Atawi, Effect of Punctuation on Complexity of Blindness by Saramago, European Journal of English Language and Literature Studies (Vol.6, No.4), June 2018

Roz Morris, Find the style that fits the story – Jose Saramago’s Blindness, Nail Your Novel, May 14, 2012

[25] The Swedish Academy, The Nobel Prize in Literature 1994 – Press Release, October 13, 1994

Scott D. Vander Ploeg, Kenzaburō Ōe – Critical Essay, Twentieth-Century Literary Criticism, Vol. 123, Gale Group, 2002

Susan Napier, Escape from the Wasteland: Romanticism and Realism in the Fiction of Mishima Yukio and Oe Kenzaburo, Harvard University Asia Center, 1991

[26] Cormac McCarthy, The Oprah Winfrey Show, 2007

Bryan Garner, A Primer on the Punctuation of Cormac McCarthy, Texas Law Review, 2003

[27] Gary Provost, 100 Ways to Improve Your Writing, 1985

George Steiner, Tolstoy or Dostoevsky: An Essay in the Old Criticism, 1959

[28] Isaiah Berlin, The Hedgehog and the Fox, The Hedgehog and the Fox: An Essay on Tolstoy’s View of History, Weidenfeld & Nicolson (UK), 1953

[29] Van C. Gessel, Three Modern Novelists: Sōseki, Tanizaki, Kawabata, Kodansha International, 1993

Noriko Tachibana, The Aesthetics of Linked-Verse Poetry in Yasunari Kawabata’s ‘The Lake’, New Voices in Japanese Studies, Vol. 1, 2005

[30] Orhan Pamuk, My Name Is Red, translated by Erdag M. Goknar, Alfred A. Knopf (US), 2001

Gloria Fisk, Orhan Pamuk and the Good of World Literature, Columbia University Press, 2018

[31] رضا براهنی، قصه‌نویسی، انتشارات اشرفی، ١٣٤٨

هوشنگ گلشیری، باغ در باغ، انتشارات نیلوفر، ١٣٧٨

دکتر محمد رضا قربانی، بررسی ساختار زبان و روایت در رمان کلیدر، فصلنامه نقد ادبی، ١٣٩٢

[32] The Swedish Academy, The Nobel Prize in Literature 2012 – Press Release, October 11, 2012

Howard Goldblatt, The Real Mo Yan, Los Angeles Review of Books, February 4, 2013

د. عبدالله إبراهيم، السرديات الخادعة: مساءلة الإمبراطورية المتخيلة، المركز الثقافي العربي، بيروت/الدار البيضاء، 2016

دکتر مریم لاری، بررسی رئالیسم وهم‌آلود در آثار مو یان با تکیه بر رمان ذرت سرخ، فصلنامه پژوهش‌های ادبیات تطبیقی، 2017

[33] James Wood, Madness and Civilization, The Guardian, May 24, 2012

Colm Tóibín, A Man of Headlong Sentences, The New Yorker, July 20, 2015

[34] David Minter, William Faulkner: His Life and Work, Johns Hopkins University Press, 1980

[35] غالي شكري، نجيب محفوظ: من القومية إلى العالمية، سينا للنشر، القاهرة، 1991

[36] رضا براهنی، گزیده نقدهای رضا براهنی بر ادبیات داستانی، انتشارات نگاه، تهران، ٢٠١٨

[37] Robert A. Morace, Irvine Welsh’s Trainspotting: A Reader’s Guide, Continuum, 2002

[38] Howard Goldblatt, The Real Mo Yan, Los Angeles Review of Books, February 4, 2013

The post ئەدەبیات ڕەهایەتی و یاخیبوونە لە قاڵب appeared first on ژنەفتن.