“ئاماوه وه‌هار، وه‌هار شادی                                       بۆی عه‌تر نه‌سیم غونچه‌ی ئازادی؛

خێڵ‌خانه‌ی خه‌فه‌ت باربه‌نیش که‌رده‌ن                       مه‌ینه‌ت ڕوو نیان وه‌ ماوای مه‌رده‌ن“

ته‌نێ به وشه‌ناسی و باسی ڕێزمانی ناتوانین له کرۆکی مانایی و ده‌لاله‌تی نیشانه‌ناسانه‌ی ئه‌م ده‌قه تێبگه‌ین، به‌ڵکوو ته‌نیا هاوشوناسیی فه‌رهه‌نگی و ئه‌زموونێکی هاوبه‌شی مێژوویییه که ده‌لاله‌تی وشه‌کانی وه‌هار، خێڵ‌خانه و ئازادی ڕوون ده‌که‌نه‌وه و خه‌یاڵکرد و فامستێکی فه‌رهه‌نگی به‌دی‌دێنن. جه‌سته‌مه‌ندی و کۆمه‌ڵایه‌تی‌بوونی زمان له‌م نموونه‌یه‌دا مانای ئه‌وه ده‌دات له جوگرافیا و کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا ژیابیت که تێیدا وشه‌کانی وه‌هار و نه‌ورۆز به ئیماژه‌کانی نوێبوونه‌وه‌ و ده‌ربازبوون له که‌وڵی کۆن، بارگاوی کرابێت و باربه‌‌نیی خێڵ-به‌ره‌وژوور و به‌ره‌وخوار-میتافۆرێکی ئاشنای بۆ کۆدبه‌ندیی خه‌م و خه‌فه‌ته‌کانی مرۆڤ مسۆگه‌ر کردبێت. په‌یکه‌ری نیشانه‌یی(simiosphere)ی فه‌رهه‌نگ و زمانی کوردی، به هه‌موو جۆر و جیاوازییه‌کانیه‌وه دابینکه‌ری پێناسه‌ی شوناسی زمانییه؛ هه‌ر بۆیه هیچ زمان‌ناس یان جۆرناسێکی زمانی ناتوانێ له ڕێگای هه‌ندێ فۆرمووڵ و ڕێسای به‌تاڵهه‌ڵگر(falsifiable)ـەوه، بڕیاری کۆتایی بۆ چاره‌نووسی زمان ده‌ر بکات. جۆرناسیی زمانی، به ته‌واوی کێشه‌کانیه‌وه که ئاماژه‌ی پێ‌درا، کاتێ له‌ سنووری دیسیپلین و پسپۆڕیی خۆیدا هه‌ڵده‌سووڕێت و تێکه‌ڵ به بڕیاری گشته‌ڕۆیانه و ئایدۆلۆژیک نابێت، ئه‌رکی زانستی خۆی به‌جێ ده‌هێنێت، به‌ڵام کاتێ گیرۆده‌ی گشتاندنێکی هه‌ڕه‌مه‌کی ده‌بێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی ئه‌زموونی مێژوویی و په‌یکه‌ری فه‌رهه‌نگی و هه‌روه‌ها ئیراده و ویستی ئه‌و کۆمه‌ڵگه‌یه ڕه‌چاو بکات، له هه‌ڵدێری هه‌ڵه و هه‌لپه‌رستییه‌کی خۆویستانه‌دا ڕۆ ده‌چێت.

له‌م سه‌رده‌مه‌دا دۆخێکی جیهانگیر له‌گه‌ڕدایه که هه‌ژمۆنی و باڵاده‌ستیی چه‌ند زمانی دیاریکراوی داسه‌پاندووه و هاوکات مه‌ترسی و هه‌ڕه‌شه‌ی په‌راوێزکه‌وتن و پاتراندنی بۆ هه‌ندێ له زمان و زاراوه‌کان به‌دی‌هێناوه. دۆخی چه‌ندفه‌‌رهه‌نگی و فره‌زمانیی جیهانی سه‌رده‌م به‌پێی کانتێکست ده‌توانێت به‌رئه‌نجامی جیاوازی لێ بکه‌وێته‌وه؛ واته هه‌م ده‌توانێ وه‌کوو ده‌رفه‌ت و ده‌سکه‌وت، هه‌م وه‌کوو خه‌سار و کاره‌سات بۆ پێگه‌ی فه‌رهه‌نگ و زمانه‌کان ده‌ور بنوێنێت. ئه‌م دۆخه جیهانگیره هاوته‌ریب له‌گه‌ڵ سیاسه‌تی سانتراڵیزمی زمانیی له کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی فره‌زمانیدا، هه‌ڕه‌شه و مه‌ترسی به‌ره‌وڕووی ئه‌و زمان و زاراوانه ده‌کاته‌وه که له بازنه‌ی پێ‌خوێندن و پێ‌کارکردن  وه‌لا نراون و به‌م شێوه‌یه پێگه و شکۆی که‌مه‌ڵایه‌تییان نه‌وی کراوه.

ئه‌وڕۆکه مه‌یلی جوداخوازیی زمانی به پاڵپشتی ئه‌م چه‌شنه زمان‌ناسییه‌ی که ئاماژه‌مان پێدا په‌ره‌ی ئه‌ستاندووه و هاوکات هه‌وڵێکی ناته‌ندرووست بۆ به‌ئه‌ویدی‌کردنێکی ڕقهاوێژانه به تایبه‌ت له پانتاییی زمانی کوردیدا له ئارادایه. ئه‌م ڕه‌وته پان‌خوازانانه هۆکاری سه‌ره‌کی و به‌رپرسی ڕاسته‌قینه‌ی دۆخی ته‌ریکبوون و لاپه‌ڕکه‌وتن له‌م سه‌رده‌مه‌دا نابیننه‌وه-کورد وته‌نی سه‌ری گڵۆڵه‌که‌یان لێ ون بووه-، یان به ئه‌نقه‌ست خۆیانیان لێ نه‌بان کردووه، هه‌ر بۆیه به شێوه‌یه‌کی نادرووست و دیهاوێژانه تاوانی ئه‌و دۆخه ده‌خه‌نه ئه‌ستۆی گرووپێکی زمانیی تایبه‌ت. له ئاکامی ئه‌م دیهاوێژییه‌دا دراوسێ یان ئه‌ویدیی نزیک، ئه‌و که‌سه‌یه که تاوانباره و چێژی ئه‌وانی دزیوه. له ڕاستیدا سیاسه‌تی زمانی (language policy) له پانتاییی زمانی کوردیدا به‌پێی ئه‌گه‌رمه‌ندی(contingency)یه‌کی مێژوویی به‌ره‌و پێش چووه و هیچ بڕیارێکی ئیراده‌گه‌رانه (subjective) و داسه‌پێنه‌رانه‌ی بۆ  به‌پێوه‌رکردنی ‌زاراوه‌یه‌کی تایبه‌ت له‌پشت نه‌بووه. ئه‌م ئه‌گه‌رمه‌ندییه لەلایه‌ن پارانۆیای دژه‌ئه‌وی دییانه‌ی پان‌خوازانه‌وه، ده‌بێت به مێردئه‌زمه‌ی ئه‌ویدیی‌ئه‌ویدی(other of the other)، واته دوژمنێکی مه‌ترسیدار که هه‌موو شتێ کۆنتڕۆڵ ده‌کات و ته‌نانه‌ت ڕه‌وتی ڕووداومه‌ندی مێژوو له به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیدا به‌ شێوه‌یه‌کی ژێربه‌ژێر و پیلانگێڕانه دابین ده‌کات. فانتازیای زمان‌ناسانه‌ی پان‌خوازان شکۆ و چێژێکی نارسیستی تایبه‌ت به ئۆبژه‌یه‌کی فه‌رهه‌نگی و زمانی چێ ده‌کات و هاوکات بۆشایی و به‌تاڵبوونی ئه‌و ئۆبژه‌یه ده‌خاته ئه‌ستۆی ئه‌ویدیی تاوانبار. فانتازیای دژه‌کوردی پان‌خوازان، به ‌شێوه‌یه‌کی ترۆماتیک له گێڕانه‌وه‌ی دزینی چێژی زمانی و شکۆی فه‌رهه‌نگی خۆ لەلایه‌ن ئه‌وی دیه‌وه، چێژ به‌رهه‌م ده‌هێنێت و هاوکات بۆشایی و که‌لێنه‌کانی ئه‌و ڕه‌وایه‌ته‌ی پێ ده‌شارێته‌وه. به‌پێی لۆژیکی دژوازی گوتاری پان‌خوازان، سنووره‌کانی نێوان زمان و دیالێکت و شێوه‌زار، مه‌ودای نێوان زمانی ڕه‌سه‌ن و زمانی ناڕه‌سه‌ن، هێڵی نێوان فه‌رهه‌نگی شکۆدار و فه‌رهه‌نگی په‌ڕپووت، ڕه‌وتی مێژووی گه‌شاوه‌‌ و سه‌رده‌می نوشووستی، به ‌شێوه‌یه‌کی به‌رچاو سنووربه‌ندی کراوه. ئه‌مه له حاڵێکدایه که لۆژیکی سه‌رده‌م لۆژیکی فازی و ڕاده‌یی‌بوونه؛ واته ڕوانگه‌یه‌کی چۆنایه‌تی و گشتبینانه(holistic) که هه‌موو ڕه‌هه‌نده‌کان ده‌بینێت و هه‌ر دیارده‌یه‌ک له به‌ستێن و بواری خۆیدا مانا ده‌کاته‌وه.

کاتێ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی بوونی هه‌یه و زیندووه، زمانی کوردیش بوونی هه‌یه و زیندووه و ئه‌وه‌نده‌ی پێویست به سه‌لماندن و به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌‌ی زمانناسانه یان په‌ڕزمانناسانه نییه

وته‌یه‌کی به‌ناوبانگی ئانترۆپۆلۆژیستێک هه‌یه که ده‌ڵێ “to say language is to say society“، له‌م سۆنگه‌وه کاتێ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی بوونی هه‌یه و زیندووه، زمانی کوردیش بوونی هه‌یه و زیندووه و ئه‌وه‌نده‌ی پێویست به سه‌لماندن و به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌‌ی زمانناسانه یان په‌ڕزمانناسانه نییه. هیچ زمانێک له جیهاندا ته‌نێ به ڕیزبه‌ندیی وشه و ڕێسای گرامێر ناناسرێت، به‌ڵکوو به‌و هه‌نبانه مێژوویی و بیرمانه فه‌رهه‌نگییه(cultural memory) ده‌ناسرێت که هه‌ست و نه‌ست و ناسین و کرده‌وه ده‌خولقێنێت؛ کۆناسینێ که له درێژاییی مێژوودا چالاکانه پێگه‌یشتوو(emergent)ـە و  له ئاستێکی سه‌رتر له کۆی ناسینی تاک‌تاکی مرۆڤی ئه‌و کۆمه‌ڵگه‌یه سه‌قامگیر بووه. زێده‌ی زمانی کوردی ئه‌و ئۆبژه‌ ڕانه‌گیراوه‌یه که چاوی لێڵ و که‌م‌سۆزی زمان‌ناسیی هه‌ڵه‌سه‌ر و هه‌ڵه‌بێژ نایبینێت و به‌رده‌وام ئاسته‌که‌ی نه‌وی ده‌نرخێنێت؛ واته زمانێکی بێ‌مێژوو و بێ‌ناسنامه‌مان پێ ده‌ناسێنێت. له وێکچواندنی مووسیقا به زماندا به نموونه، ئه‌و زێده‌باییه‌، له ئاستی زمانی ئابستراکتی نۆت و ده‌زگاکان په‌ڕتر ده‌ڕوات و له په‌یکه‌ری زیندووی مووسیقایی کوردی واته لاوک و حه‌یرانی کرمانجی، به‌ند و به‌یتی موکریانی، چۆپی و هه‌ڵپه‌ڕکێی ئه‌رده‌ڵانی، به‌زم و سیاچه‌مانه‌ی هه‌ورامی، که‌لام و شانامه‌ی گۆرانی، مه‌قام و هۆره‌ی ئیلامی و کرماشانیدا خۆ ده‌نوێنێت. هه‌ر بۆیه کاڵای کۆد و پێوه‌ری ده‌زگاکانی مووسیقا به باڵای مه‌قامه‌کانی مووسیقای کوردیدا کورتی دێنێت و ئه‌و  گه‌‌ز و پێوانه‌یه به‌بێ ژین‌جیهانی زیندووی مووزیکی کوردی، به‌رامه و به‌رهه‌مێکی لێ سه‌وز نابێت.

“زمان” له به‌ستێن و به‌کارهێناندا، نێوه‌نجیی تێوه‌گلانی ئێمه له‌گه‌ڵ جیهاندایه و په‌یوه‌‌ندیی بنه‌‌ڕه‌تیی ئێمه له ئاست بوون خۆیا ده‌کات. هه‌ر بۆیه له ئاست هه‌موو زمانه‌کاندا، زمانناسی و توێژینه‌وه له‌سه‌ر زمان به ڕه‌چاوکردنی ژینگه‌ی زمان، خزمه‌تی ئه‌وتۆی به مانه‌وه‌ و په‌ره‌پێدانی زمان کردووه، به‌ڵام زمان‌ناسیی ئایدۆلۆژیک و نه‌زۆک بووه‌ته هۆی دابڕانی مرۆڤ له زمان و هه‌روه‌ها وێرانکردن و داڕووخانی ئه‌زموونی مێژوویی و کۆمه‌ڵایه‌تی؛ بۆیه پێویسته به هه‌ستیارییه‌کی تایبه‌ت و به ڕوانگه‌یه‌کی ڕه‌خنه‌گرانه‌وه به‌ره‌وڕووی ئه‌م جۆره بۆچوونانه ببینه‌وه و به شێوه‌یه‌کی ئایرۆنیک پێیان ڕابگه‌یه‌نین با به‌رۆکی زمانی کوردی به‌ر بده‌ن!

سه‌رچاوه:ده‌نگی کوردستان، چوارشه‌ممه، ٢٥ی ڕه‌شه‌مه‌ی ١٤٠٠ی هه‌تاوی

The post با زمان‌ناسان به‌رۆکی زمانی کوردی به‌ر بده‌ن! appeared first on ژنەفتن.