هێردەر تێڕوانینێکی قووڵ دەخاتەڕوو، کە تێگەیشتنی کلاسیکی (گێڕانەوەی مێژوویی) تێدەپەڕێت. ئەو مێژووی وەک گێڕانەوەیەکی کرۆنۆلۆژی ڕووداوە یەک لە دوا یەکەکان بەتەنها نەدەبینی، بەڵکوو بە بونیادێکی مەعریفی دادەنا، کە لەنێو خۆیدا تامەزرۆیییەکی فەلسەفی بۆ دروستکردنی (بونیادێکی تیۆری)ی گشتگیری هەڵدەگرت، کە عەقڵ ڕۆشن دەکاتەوە و ڕابردوو بە ئێستاوە دەبەستێتەوە^[1].

ئه‌و لە خاڵێکی بنەڕەتییەوە چووه‌ نێو توێژینه‌وه‌ مێژوویییەکانه‌وە، ئەویش ڕەخنەگرتن بوو لە تێگەیشتنە ڕووکەشییەکانی مێژوو، وەک بە ڕوونی لە میانەی ڕەخنەگرتن لە پڕۆژەکەی مێژوونووس (وینکلمان) دەربارەی مێژووی هونەر دەردەکەوێت، ئەو پێیوایە کە نابێت مێژوو تەنها لیستی کرۆنۆلۆژی ڕووداوەکان بێت، بەڵکوو بەلایەوە دەبێت زانستێک بێت، کە بەدوای تێگەیشتنێکی قووڵی جووڵەی هونەر و هزر و کۆمەڵگەدا بگەڕێت. دیارە وشەی یۆنانی (Histore) بۆ مێژوو، تەنها واتای گێڕانەوە نییە، بەڵکوو بە واتای (تێبینیکردن) و (زانین) و (پشکنین)یش دێت. بەم واتایە، مێژوو دەبێتە ئامرازێک بۆ پەیبردن بە پەیوەندییەکانی نێوان (هۆکار و ئەنجامەکان) و وردبوونەوە لە هەر واقیعێک وەک گشتێکی تەواو کە بنەڕەت و لێکەوتەی خۆی هەیە^[2].

هێردەر باوەڕی وابوو (ماددەى مێژوو) بریتییە لە کار و غەریزە و کەش و ڕۆحى گەل لە ناوەندە جوگرافییەکەیدا، دواتر مێژوو دەبێت وەک (وێنە) بخرێتەڕوو، نابێت بۆ بەگشتیکردن (تعمیمات) شی بکرێتەوە، بەڵکوو ئەفسونى مێژوو لە دیارنەبوون (غیاب) و دوورییەکەیدایە.

هەر بیرۆکەى ئەو دوورییە بوو کە توانى ئەو هێزە پاڵنەرە لە هێردەردا بۆ کار و چالاکییەکان دروست بکات. وەک دەڵێت:” لێرەوە خۆشەویستیم بۆ تێڕامان و گریمانەکردن و لایەنە شاراوەکانى فەلسەفە و هۆنراوە و چیرۆک و هزر و حەزم بۆ سێبەرەکانى سەدە دێرینەکان و ئەو سەردەمە کۆنانەى کە بەسەرچوون و تامەزرۆییم بۆ عیبرانییەکان و یۆنان و میسرییەکان و کلت و سکوت و… تاد دروست بوو. هەر لەم خۆشەویستییەشەوە یەکەم بوارى چالاکى و خەونى گەنجێتیم بە جیهانى ئاوەکانەوە پەیوەست بوو، هەر ئەمەش ناچارى کردم تا بە نهێنییەکانى سایکۆلۆجیا و ئەو هزرە نوێیانەى کە لە دەروونى مرۆڤایەتییەوە دێنەدەرەوە ئاشنا ببم و دواتر شێوازى خۆم لە کۆکردنەوەى ڕوونى و پەنهانییدا دیاری بکەم و تێڕوانیینە گشتییەکانم بۆ بەشەکان و وێنە مێژوویى و بەڵگەنامەکانى ڕەگەزى مرۆیى لێوەى دابڕڕێژرێت”^[3].

هێردەر شوێنێکى ناوەندى لە نێوان ڤۆڵتێر و بۆسەوییەدا داگیر کردبوو، وەک ڤۆڵتێر دڵسۆزى زانست و وەک بۆسەوییە دڵسۆزى بەها ئایینییەکان بوو. هەر تێگەیشتنە فراوانە میانەڕەوییەکەى بوو، کە توانیبووى هاوسەنگى لە نێوانیاندا ڕابگرێت. لەسە ڕێبازەکەى ڤۆڵتێر توانى دیوارەکانى مێژووى ئایینى و مێژووى نائاینیى تێکبشکێنێت. هاوکات جوانییەکانى سەردەمى ڕۆشنگەرى وەرگرت، بەبێ ئەوەى ئەو جوانییانە تاریکایییەک بکێشن بەسەر سەدەکانى ناوەڕاستدا. زۆر بەباشى توانى پارێزگارى لە بەهاى هەستەکان و ئەندێشە دژ بە ژیرى و شیکارییەکانى بکات، هەروەها توانى بیرۆکە نوێیەکانى ڤۆڵـتێر دەربارەى مێژووى شارستانێتى بە چێژێکى ئەدەبى گشتگیر فراوان بکات، ئەمە لەکاتێکدا ڤۆڵتێر وایدەبینى کە کاروبارى مرۆڤ بێ یاساییە و (فوضى)ه‌، بەڵام هێردەر نەخشە و سیستمى تێدا دەبینییەوە، لە تێڕوانینى ئەمدا ئەم سیستمە لە سیستمەکەى بۆسەوییە جیاواز بوو^[4].

 مێژوونووس وەک فەیلەسوف

هەموو ڕووداوێک هەرچەندە سادە دەرکەوێت، لە هەناویدا تۆڕێک لە هۆکار و ئەنجامەکانی هەڵگرتووە. بۆیە هێردەر پێیوایە مێژوونووسی ڕاستەقینە تەنها گێڕەرەوە نییە، بەڵکوو دەبێت فەیلەسوفێکی مێژوو بێت و لە پاڵنەر و ئەنجامەکان بکۆڵێتەوە و ئەڵقەکان بەیەکەوە ببەستێتەوە و ئەو ڕێکوپێکی و سیستمە ئاشکرا بکات، کە لە پشێوییە ڕواڵەتییەکەیدا شاراوەتەوە. بەم شێوەیە مێژوو دەبێتە (بونیادێکی فێرکردنی مێژوویی)، واتە نواندنێکی مەعریفی، کە لە ڕێگەیەوە فێربوون و تێگەیشتن دەکرێت، نەک تەنها بیرخستنەوە^[5].

هەموو مێژوویەک (بەشێک) لە (گشت)ێکه‌، هەموو واقیعێک ئەڵقەیەکە لە زنجیرەیەکی فراوانی کاریگەرییەکاندا. کاتێک ڕووداوەکان لە چەند گۆشەیەکەوە بونیاد دەنێینەوە و لە ناوکۆ (سیاق) ناوخۆیی و دەرەکییەکەیدا لێی تێدەگەین، ئەوا ئێمە تەنها (چی ڕوویدا) ناخەینەڕوو، بەڵکوو نەخشەیەکی مەعریفی دەکێشین، کە وامان لێدەکات بیر لەوە بکەینەوە کە (بۆچی ڕوویدا؟) و (چۆن ڕوویدا؟)^[6]

 سنووری زانینی مێژوویی

بەڵام هێردەر سەرەڕای تامەزرۆییەکەی بۆ تێگەیشتن لە مێژوو وەک زانست، بەڵام بەربەستە مەعریفییەکانی پشتگوێ نەخست. ئەو لەوە تێگەیشتبوو، کە مێژوونووس هۆکار و ئەنجامەکان ڕاستەوخۆ نابینێت، بەڵکوو لە ڕێگەی لێکچوون و تێڕامان و حەدەسی عەقڵییەوە ئاکامگیرییان دەکات. دواتر هەموو بونیادێکی مەعریفی مێژوویی وەک بارمتەی (توانای عەقڵی مرۆیی بۆ خەمڵاندنی لۆژیکی) دەمێنێتەوە. ئەوەی ڕەنگە بۆ هەندێک هۆکارێکی ئاشکرا بێت، ڕەنگە تەنیا لە ئەنجامی خواستێکی قووڵەوە بێت، بۆ دۆزینەوەی ئەوەی کە دەیانەوێت بیبینن. ئەمەیە کەوا لە مێژوونووسان دەکات، لە ڕاڤەکردنی یەک واقیعدا جیاواز بن، تەنانەت ئەگەر لە هەمان خاڵیشەوە لێی بڕوانن[7].

هێردەر دەپرسێت: ئایا هەتا چەند ئەندێشەی کەسی و کەسایەتی و فێرکردن و کەلتوور دەتوانێت کاریگەری لەسەر ئەوە هەبێت کە ئێمە بە (مێژوو)ی دەزانین؟ ئایا باوەڕی پێدەکەین، لەبەر ئەوەی دەیبینین، یان دەبینین لەبەر ئەوەی دەمانەوێت باوەڕی پێ بهێنین؟ ئایا ئێمە بە شێوەیەکی بابەتییانە بڕیار دەدەین، یان ئارەزووەکانمان بەسەر ڕابردوودا دەسەپێنین^[8]؟

هێردەر بەم پرسیارانە (ڕەهەندی دەروونی مێژوو) ئاشکرا دەکات و ئەو بیرۆکەیە دادەمەزرێنێت، کە ڕاستییە مێژوویییەکان ڕەها نین، بەڵکوو ڕێژەیین، ملکەچی (میزاج)ی عەقڵ و سنووردارێتی تێگەیشتنە.

مێژوونووس وەک هونەرمەند

 هێردەر دەستبەرداری حەزە جوانیناسییەکانی خۆی لە مێژوودا نابێت. لە تێڕوانینی ئەودا، مێژوونووسی گەورە تەنها (ڕووداوەکانی ڕۆژ) یان (گوێزەرەوەی ڕووداوەکان) نییە، بەڵکوو (هونەرمەندێکی مێژوویی)یە، کە تابلۆیەکی گەورەی ڕووداوەکان دەکێشێت و لەیەک تۆڕدا دەیانچنێت و واتایان پێدەبەخشێت، کە وردەکارییەکان تێدەپەڕێنێت. ئەم مێژوونووسە (نیگارکێشێکی گەورە) و (بلیمەتێکی ڕاستەقینە)یە، چونکە تەنها ئەرکی خۆی لە گێڕانەوەدا کورت ناکاتەوە، بەڵکوو بونیادێک، دیدگایەک، پلانێک دروست دەکات. لێرەدا بونیادە تیۆرییەکە دەبێتە جەوهەری مێژوو، مێژوونووسیش دەبێتە دروستکەری مێژوو، نەک تەنها گوێزەرەوەی هەواڵ و ڕووداوەکان^[9].

لە کۆتاییدا هێردەر بۆ تێگەیشتن لە مێژوو نەک وەک واقیعگەلێکی مردوو، بەڵکوو وەک کردەوەیەکی هزری زیندوو بانگهێشتمان دەکات، لە میانەی تێڕامانێکی عەقڵانی و هونەرییەوە ڕابردوو بە ئێستاوە دەبەستێتەوە. مێژوو تەنها ئەوە نییە کە ڕوویداوە، بەڵکوو ئەوەیە کە چۆن دەیبینین و چۆن ڕاڤەی دەکەین و چۆن بەکاری دەهێنین و بۆ بونیادنانی ناسینێکی قووڵتری مرۆڤ و جیهان سوودی لێ دەبینین.

لە نێوان (گومان و باوەڕ) و (گێڕانەوە و شیکردنەوە) و (شاهێدیدان و عەقڵ)دا، مێژوونووس لە پێگەی فەیلەسوف، هونەرمەند، پەروەرشیاردا دەوەستێت، هەمیشە هەوڵ دەدات لە پشت دیاردەکانەوە سیستم و لە پشت ڕووداوەکانیشەوە واتا بدۆزێتەوە.

[1]  (‌Johann Gottfried von Herder, Philosophical Writings, trans. and ed. Michael N. Forster (Cambridge: Cambridge University Press, 2002, p p 257-267.

[2] ) Johann Gottfried von Herder, Philosophical Writings, p p 257-267.

[3] ) ايمرى نف: المؤرخون وروح الشعر (دراسة لاسهام الادب والعلوم الادبية في تدوين التاريخ منذ عهد ظوليتر)، (ت: توفيق اسكندر)، مكتبة الانجلو المصرية، القاهرة 1961، ص 61.

[4] ) ايمرى نف: المؤرخون وروح الشعر، ص 65.

[5] ) Johann Gottfried von Herder, Philosophical Writings, p p 257-267.

[6]) Johann Gottfried von Herder, Philosophical Writings, p p 257-267.

[7] ( Johann Gottfried von Herder, Philosophical Writings, p p 257-267.

[8] ) Johann Gottfried von Herder, Philosophical Writings, p p 257-267.

[9] ) Johann Gottfried von Herder, Philosophical Writings, p p 257-267.

The post هێردەر ئەندازیاری مێژوو appeared first on ژنەفتن.

 ڕەخنە لە گشتاندنی مێژوویی و ئەبستراکت

هێردەر بەڕاشکاوی ئەو تێڕوانینانە بە مەترسی دادەنێت، کە هەوڵ دەدەن بە چەند وشەیەک وەسفی تەواوی نەتەوەیەک یان تەواوی سەردەمێک بکەن و دەپرسێت: چۆن دەتوانرێت بونیاد و بوونە ئاڵۆزەکەی نەتەوەیەک یان قۆناغێکی وەک (سەدەکانی ناوەڕاست) یان (سەردەمی نوێ) لە گوزارەگەلێکدا کورت بکرێنەوە؟ ئەو پێیوایە ئەم جۆرە گشتاندنانە جۆراوجۆرێتی و دەوڵەمەندی ئەزموونی مرۆڤایەتی ناتەواو و ئاڵۆز دەکەن^[1].

ئەو بەم کارە، ڕێبازی ڕۆشنگەری ڕەت دەکاتەوە، کە لەسەر بنەمای پۆلێنکردنی گشتی دامەزرابوو و داوای (تێگەیشتنێکی هاوسۆزی) بۆ مێژوو دەکرد، کە لە ناوەوە نەک لە دەرەوە سەرچاوە بگرێت. واتە شاعیرێکی وەک (دانتێ) یان (سێرڤانتێس) نابێت تەنها وەک نوێنەری ئەدەبی (ئیتاڵی) یان (ئیسپانی) لێی بڕوانرێت، بەڵکوو وەک کەسێکی تەنها، کە لە هەلومەرجێکی کەلتووری و مێژووییی تایبەت بەخۆیدا دروست بووە و دەبێ لە چوارچێوەکەی خۆیدا لێی تێبگەین^[2].

 تاکێتیی مێژوویی و زنجیرەی بەردەوامی کەلتووری

سەرەڕای ئەم گرنگیدانە بە تاک، هێردەر تاکەکان لە چوارچێوە کەلتووری و زەمەنییەکەی خۆیان دانابڕێت، دوای ڕۆچوون لە ئەزموونی شاعیرێکی دیاریکراودا، خێرا (زنجیرە تەواوەکەی سەردەمەی پێشوو یان دوایی) وەک خۆی دەڵێت، بەبیر دێتەوە. لێرەدا چەمکی (بەردەوامی مێژوویی)ی ئەو ئاشکرا دەبێت، نەک وەک پێشکەوتنێکی هێڵی، بەڵکوو وەک تۆڕێکی کارلێکی نێوان ڕۆح و ژیرییەکان بەپێی تێپەڕبوونی کاتەکان.

ئەم تێڕوانینە لە هەردوو جیهانبینییە (هێڵییەکانی مێژوو)دا، وەک ئەوەی لە فەلسەفەی ڕۆشنگەریدا هەبوو، لەگەڵ (چەمکە خولییەکان)، وەک ئەوەی لە فەلسەفە کلاسیکییەکاندا دەبینرا، دابڕا، هەتا ببێتە هۆی دروستبوونی (دیدێکی مێژوویی مرۆیی فرەیی) کە لە هەموو کەلتوورێکدا دەربڕینێکی تایبەتی دەربارەی هاوبەشە مرۆڤایەتییەکان دەبینێت.

شیعر وەک دەرکەوتنی ڕۆحی نەتەوە

بەلاى هێردەرەوە هۆنراوە جۆرێکە لە تێگەیشتنى ڕاستى واقیع. لە کاتێکدا ڕەخنەگر و شاعیرە هاوسەردەمەکانى وایان دەبینى کە هۆنراوە ئەنجامى بەدەستهاتوو و فێربوونە، یاخود ئامرازێکە بۆ کات بەسەربردن و دەروون ئاسوودەکردن. ئەمە لە کاتێکدا هێردەر پێی وابوو هۆنراوە لە دەوروبەرە مێژوویى و سروشتییەکەیەوە هەڵدەقوڵێت، شاعیریش بەهۆى هەستەکانییەوە درکى پێ دەکات. نیشانەى یەکەمى هۆنراوە سەرسوڕمانە. هۆنراوە بەرەنجامى پەیوەندییەکى دینامیکى نێوان مرۆڤ و جیهانە^[3]. تەنانەت هۆنراوە لە کرۆکەکەیدا گوزارشتکردن نییە لەو ژینگەیەى کە تێیدا لەدایک بووە، بەڵکوو لە سەرەتایدا لێى جیا دەبێتەوە و جیهانێکى تایبەت بەخۆى پێک دەهێنێت. زمانیش بەو توانا مەزنەى کە بۆ ئافراندن و داهێنان هەیەتى، بوونێکى جەوهەرى جیاواز لە ژینگەکەى بە هۆنراوە دەبەخشێت. هەر لەم ڕوانگەوە هێردەر دەڵێت: “شاعیر بەدیهێنەرى ئەو نەتەوەیەیه‌، کە تێیدا هەڵکەوتووە، لەبەر ئەوە جیهانێکى پێ دەبەخشێت تا بیبینێت..”^[4].

هێردەر باوەڕى وابوو (گۆرانى و ئەفسانەى میللى) ئەو سەرچاوانەن، کە دەبێت شاعیرەکان لێى بەهرەمەند بن. هەوڵیشى داوە ئەوە ڕوون بکاتەوە لە مێژووى گەلە جیاوازەکاندا، هەرکاتێک گونجان لەگەڵ گەل و سەرکردە و شاعیرەکاندا هاتبێتە ئاراوە، ئەوا سەردەمى ئاسوودەیى و پێشکەوتنى ژیارى باڵى بەسەردا کێشاون، هەرکاتێکیش کرانەوەیى هۆنراوە و عەقڵییەتە بلیمەتە داهێنەرەکان قەدەغە و سنووردار کرابن، ئەوا سەردەمى تاریکى و لێکهەڵوەشانى ژیارى باڵى بەسەردا کێشاون. هەربۆیە هیردەر گرنگییەکى زۆرى بە (هۆنراوەى جەرمانى) کۆن دەدا، کە لە گۆرانییە میللییەکاندا بەرجەستە دەبوو. هاوکات گرنگى زۆرى بە هۆنراوە و گۆرانى تروبادوور لە فەڕەنسا و مینسنجەر Minnesanger له‌ ئەڵمانیاى سەدەکانى ناوەڕاست دەدا. هەروەها خۆی ئاماژە بە توانا بێوێنەکەى شکسپیر لە زیندووکردنەوەى مێژوو و ئەو حەزە لە ئەندازە بەدەرەى بۆ ئەفسانەکانى باکوور هەیبوو، دەکات^[5].

هەروەک گۆتە دەڵێت: “کتێبەکانى ھێردەر فێریان کردم، که‌ (هونەرى شاعیر) لە یەک کاتدا بەخشیشێکى جیهانى و بەخشیشێکى نەتەوەکانە، واتە میراتى تایبەتى چەند ڕۆشنبیرێک نییە”^[6].

هێردەر شیعر وەک (گوڵی ڕۆحی مرۆڤایەتی) و (زمانی ئارەزووی کۆمەڵیی مرۆڤایەتی) دەبینێت، کە دەرکەوتنێکی زیندووی ئەندێشە و ویژدانی نەتەوەیییە. لە شیعردا ڕۆحی کۆمەڵیی میللەت دەردەکەوێت، هەروەها بلیمەتی گەل (فۆڵکسگەیست Volksgeist) بە ڕوونی چ لە وێنە جوانیناسییەکانیدا یان لە گرژییەکانی ویژدانی کۆمەڵییدا ئاشکرا دەبێت.

لەم ڕوانگەیەوە، هێردەر خوێندنەوەی شیعر وەک ئامرازێکی فەلسەفی بۆ تێگەیشتن لە مێژوو دەبینێت، نەک وەک زنجیرە ڕووداوێکی بەدوایەکدا هاتوو، بەڵکو وەک گوزارشتێک لە تامەزرۆیی و ئەندێشەکردن و ئازار و هیوا. شاعیران نەک هەر لەبارەی خۆیانەوە دەگێڕنەوە، بەڵکوو بۆ نێو دونیای خۆیان و بۆ نێو هەستیکردنیان بە ژیان دەمانگوازنەوە، کە بەرهەمەکانیان دەکاتە سەرچاوەیەکی بنەڕەتی بۆ خوێندنەوەی مێژوو لە ناوەوە.

 بلیمەتیی نەتەوە و ڕۆحی سەردەم

هێردەر جەخت لەوە دەکاتەوە، کە هەموو نەتەوەیەک هەر وەک چۆن زمانێکی تایبەت بەخۆی هەیە، بەهەمان شێوازیش ئەندێشە و بیرکردنەوەی جیاوازی هەیە، ئەمەش ئەوە پێکدەهێنێت، کە پێی دەوترێت (بلیمەتی میللەت). بەڵام ئەم بلیمەتییە جێگیر نییە، بەڵکوو بە تێپەڕبوونی کات و کارلێککردن لەگەڵ کەلتوورەکانی دیکەدا دەگۆڕێت و پێکدێت. لێرەدا هێردەر باس لە (ڕۆحی سەردەم) دەکات و جەخت لەوە دەکاتەوە، کە هەموو سەردەمێک (تۆن و ڕەنگ)ی خۆی هەیە و لێکۆڵینەوە لەم مۆرکە تایبەتە چێژێکی فەلسەفی خۆی هەیە.

ئەو پێی وایە بۆ نموونە نابێت سەدەکانی ناوەڕاست لە دەرکەوتنی (نەزانی و خورافات)دا کورت بکرێتەوە، بەڵکوو دەبێت لە ژێر ڕۆشناییی تێڕوانینە خودییەکان و ئەندێشە ئەدەبی و شێوازی ڕێکخستنی واتای خۆی لێی تێبگەین. ئەم تەرزە پێگەیشتنێکی فەلسەفی نیشان دەدات، کە جەخت لەسەر (ڕێژەیی کەلتووری) و پێویستی ڕێزگرتن لە (شێوەی ئەندێشەکردن و باوەڕ) لە هەموو قۆناغێکدا دەکاتەوە^[7].

 مێژوونوسانی سەردەمی رۆشنگەری مێژوویان لە میانەی سەدەكانی ناوەڕاستدا بە دواكەوتوو و لەمیانەی هەردوو سەدەی حەڤدە و هەژدەهەمدا بە پێشكەوتوو دادەنا، بێئاگابوون بەرامبەر بەو بەردەوامییەی لەنێوان بەشەكانی مێژوودا هەیە. ئەمە لەكاتێكدا سەدەكانی ناوەند ئەڵقەیەكی گرێدەرە لە نێوان ڕابردوو و ئێستادا نەك بەو شێوەیەی (ڤۆڵتێر) بە ئەفسانە و نەزانی و نادیاری دەیبینی، ئەو پێشكەوتنەش كە مێژوونووسانی سەردەمی رۆشنگەری بۆ سەردەمەكەی خۆیان بانگەشەیان بۆ دەكرد، تەنها لە سەركەوتنی مرۆڤ بەسەر هێزە سروشتیەكاندا بەرجەستە دەبوو، چونكە ئەوە تەنها لایەنی ژیری دەنواند، بەڵام مرۆڤ بەتەنها ژیری نییە، بەڵكوو چەندەها لایەنی جۆراوجۆری ئەوتۆی تێدایە كە سەرەڕای ژیری ویست و سۆز ‌و هەستیش لەخۆ دەگرێت، تەنانەت هەستەكان لای هەندێ‌ لە فەیلەسوفەكان بە سەرچاوەی سەرەكی زانین دادەنرێت، دیارترینی ئەو فەیلەسوفانەش (هێردەر) بوو^[8].

یەکێتیی هەستی مرۆڤایەتی لەنێو جۆراوجۆرێتی ئەزموونەکاندا

سەرەڕای گرنگیدانێکی بەرچاوی هێردەر بە فرەییی مێژوویی و کەلتووری، بەڵام بە تێڕامانێکی وجودیی خەمناکەوە لە کۆتاییدا دەڵێت: “جیهانی ئێمە چەند بچووکە! چەندیش هەست و هزرەکان دووبارە دەبنەوە!” ئەمە وەک ئاماژەکردنێک بە (لێکچوونی قووڵ لە نێوان مرۆڤەکاندا) لە سەردەمە جیاوازەکاندا. جا هەرچەندە لە شێوە و دەربڕیندا جیاواز بن، بەڵام پاڵنەرە قووڵەکانیان وەک یەکن، واتە خۆشەویستی، خەم، ئارەزوو، ترس و ئەندێشە.

بەم شێوەیە هێردەر (دیالێکتیکێکی فەلسەفی) لە نێوان فرەیی و یەکێتیدا دروست دەکات، واتە لە کاتێکدا کەلتوورەکان لە شێوازی بەرجەستەکردنی هەست و واتادا جیاوازن، بەڵام جەوهەری مرۆییی هاوبەش بە ئامادەیی دەمێنێتەوە^[9].

بەم شێوەیە هێرده‌ر بانگەوازێکی فەلسەفی قووڵ بۆ تێگەیشتن لە مێژوو وەک (دەنگە جیاواز و جۆراجۆرەکانی مرۆڤایەتی) ده‌کات. لە بەرامبەر (ئەبستراکتی ئەکادیمی) و (هەژموونی ناوەندگەرایی ڕۆشنگەری)دا، هێردەر پێشنیاری (فەلسەفەی هاوسۆزی مێژوو) دەکات، ستایشی جیاوازییەکان دەکات و هەستی ڕێزگرتن لە ناخماندا، دەربارەی هەموو شێوەکانی دەربڕینی مرۆڤایەتی، لە کات و شوێنە جیاوازەکاندا زیندوو دەکاتەوە.

لە جیهانی هاوچەرخی ئێمەدا، کە حەزێکی زۆر بۆ بچووککردنەوەی گەلان و شوناسەکان بەدیدەکرێت، فەلسەی هێردەر وەک بانگەوازێکی خاکیبوونی هزریی و کراوەنەوەی کەلتووری و سەیرکردنی مێژوو وەک ئاوێنەیەکی زیندوو بۆ ڕۆحی مرۆڤایەتی دەمێنێتەوە.

تێبینی: ئەمە وتارە کورتکراوەی ته‌وه‌رێکی کورته‌ له‌ توێژینه‌وه‌یه‌کی دوورودرێژ به‌ ناونیشانی (هێردەر و مێژووگه‌رێتی: هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌فسانه‌ی ڕۆشنگه‌ری له‌میانه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی مێژووه‌وه‌).

[1] ) Johann Gottfried Herder, Another Philosophy of History and Selected Political Writings, trans. and ed. Ioannis D. Evrigenis and Daniel Pellerin (Indianapolis: Hackett Publishing Company, 2004, pp 118-120.

[2] ) Johann Gottfried Herder, Another Philosophy of History and Selected Political Writings, pp 118-120.

[3] ) عبدالرحمن البدوی: موسوعة الفلسفة، الجز‌ء الثالث، الطبعة الاولی، قم،1427، ص 360.

[4] ) عبدالرحمن البدوی: موسوعة الفلسفة، الجز‌ء الثالث، ص 359.

[5] ) عبدالرحمن البدوی: موسوعة الفلسفة، ص 359.

[6] ) ايمرى نف: المؤرخون وروح الشعر (دراسة لاسهام الادب والعلوم الادبية في تدوين التاريخ منذ عهد ظوليتر)، (ت: توفيق اسكندر)، مكتبة الانجلو المصرية، القاهرة 1961، ص 63.

[7] ) Johann Gottfried Herder, Another Philosophy of History and Selected Political Writings, pp 118-120.

[8] ) عبدالرحمن البدوی: موسوعة الفلسفة، الجز‌ء الثالث، ص 360.

[9] ) Johann Gottfried Herder, Another Philosophy of History and Selected Political Writings, pp 118-120.

The post هێردەر و مێژووییبوونی ڕۆح appeared first on ژنەفتن.

ئەم توێژینەوەیە شیکرنه‌وه‌یه‌ک بۆ چەمکی (سەرمایەداریی چاودێری Capitalism (Surveillance ئه‌نجام ده‌دات، کە لەلایەن بیرمەندی ئەمریکی (شوشانا زوبۆف Shoshana Zuboff)ەوە داڕێژراوە. بە پشتبەستن بە کتێبە بنەڕەتییەکەی زوبۆف (سەردەمی سەرمایەداریی چاودێری: خەباتێک بۆ داهاتوویەکی مرۆیی لە سنووری نوێی دەسەڵاتدا) و چاوپێکەوتنێکی گرنگی (مارتن لوغرو) له‌گه‌ڵ زوبۆف به ‌ناونیشانی: (دیمانەیەک لەگەڵ شۆشانا زوبۆف: سەرمایەداریی چاودێری ژیان دەکاتە کەرەستەی خاو لە خزمەتی بەرژەوەندییەکانی خۆیدا). ئەم کارە لە سروشت، میکانیزم و دەرەنجامە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی ئەم لۆژیکە ئابوورییە نوێیە ده‌کۆڵێته‌وه‌. توێژینەوەکە ئه‌وه‌ دەردەخات، کە سەرمایەداریی چاودێری تەنها مۆدێلێکی بازرگانی نییە، بەڵکوو فۆرمێکی بێوێنەی دەسەڵاتە، کە زوبۆف ناوی دەنێت (دەسەڵاتی ئامرازی (Instrumentarian Power، ئەم دەسەڵاتە لە ڕێگەی کۆکردنەوەی (زیادەی ڕەفتاری Behavioral Surplus) و گۆڕینی بۆ (بەرهەمی پێشبینی (Prediction Products ه‌وه‌ کار دەکات، کە ئامانجی کۆتایی تەنها پێشبینیکردنی ڕەفتاری مرۆڤ نییە، بەڵکوو دەستکاریکردن و ئاڕاستەکردنیەتی لەپێناو قازانجدا. لە کۆتاییدا، توێژینەوەکە هەڕەشەکانی ئەم دیاردەیە بۆ سەر سه‌ربه‌خۆییی تاک، تایبەتمەندی و بنەماکانی دیموکراسی دەخاتەڕوو و جەخت لە پێویستیی بەرەنگاربوونەوەیەکی یاسایی و کۆمەڵایەتیی هۆشیارانه‌ دەکاتەوە.

وشە کلیلییەکان: (سەرمایەداریی چاودێری، شوشانا زوبۆف، زیادەی ڕەفتاری، دەسەڵاتی ئامرازی، مۆدێرنیتەی دووەم).

پێشەکی

لە سەدەی بیست و یەکەمدا، ژیانی مرۆڤایەتی بە شێوەیەکی بێوێنە لەگەڵ تەکنەلۆژیای دیجیتاڵیدا تێکەڵ بووە. پلاتفۆرمەکانی وەک گووگڵ، فەیسبووک و ئەمازۆن لە ئامرازی پەیوەندی و زانیارییەوە بوونەتە ژێرخانێکی بنەڕەتی کارلێکی کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی. ئەم خزمەتگوزارییانە، کە زۆربەیان (بێبەرامبەر) پێشکەش دەکرێن، لە ڕاستیدا لەسەر بنەمای لۆژیکێکی ئابووریی شاراوە کار دەکەن، کە کاریگەریی قووڵیان لەسەر تاک و کۆمەڵگە هەیە. شوشانا زوبۆف، پرۆفیسۆری کارگێڕیی بازرگانی لە زانکۆی هارڤارد، یەکەم کەس بوو، کە ئەم سیستەمە نوێیەی بە وردی شیکردەوە و ناوی لێنا (سەرمایەداریی چاودێری).

ئەمە تەنها پەرەسەندنێکی سروشتیی سەرمایەداریی دیجیتاڵی نییە، بەڵکوو جۆرێکی ناپەسەندی سەرمایەدارییە، کە لەسەر بنەمای دەستبەسەرداگرتنی ئەزموونی مرۆیی وەک ماددەیەکی خاوی بێبەرامبەر کار دەکات و بۆ داتای ڕەفتاری دەیگۆڕێت.

ئەم نووسینه‌ هەوڵ دەدات بە شێوەیەکی ئەکادیمی لە ڕەهەندە جیاوازەکانی ئەم چەمکە بکۆڵێتەوە. ئەم کارە چوار ئامانجی سەرەکی هەیە: یەکەم، ڕوونکردنەوەی بنەما تیۆری و مێژوویییەکانی سەرهەڵدانی سەرمایەداریی چاودێری. دووەم، شیکردنەوەی میکانیزمەکانی کارکردنی، لە دەرهێنانی داتا و (زیادەی ڕەفتاری)یەوە تا دەگاتە دەستکاریکردنی ڕەفتار. سێیەم، خستنەڕووی دەرەنجامە مەترسیدارەکانی بۆ سەر ئازادیی تاک و تایبەتمەندی و داهاتووی کۆمەڵگە دیموکراتییەکان. چواره‌میش هه‌ڵسه‌نگاندنێکی ڕه‌خنه‌ی تێڕوانییه‌کانی زۆبۆف.

سەرهەڵدان و لۆژیکی سەرمایەداریی چاودێری

چه‌مکی سه‌رمایه‌داریی چاودێری

سەرمایەداریی چاودێری له‌دایکبووی چرکه‌ساتێکی دیاریکراو نه‌بوو، به‌ڵکوو لە پرسیارێکی بنەڕەتییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرت، کە لە ساڵی ١٩٨١ لەلایەن کەسێکەوە ئاڕاستەی شوشانا بۆزڤ کرا: “ئایا هەموومان وامان لێدێت بۆ ئامێرێکی زیرەک کار بکەین، یان خەڵکی زیرەکمان دەبێت، که‌ لە دەوروبەری ئامێرەکە بن ؟”^[1] ئەم پرسیارە گڕکانێکی فیکری لای بۆزڤ هەڵگیرساند، کە دوای چه‌ند ده‌یه‌یه‌ک بووە هۆی لەدایکبوونی چەمکی (سەرمایەداریی چاودێری). ئەم توێژینەوەیە لەسەر هەمان ڕێچکەی ئەو پرسیارە دەڕوات و هەوڵدەدات وەڵامێک بۆ پرسیارێکی قووڵتر بدۆزێتەوە: “ئایا داهاتووی دیجیتاڵی دەتوانێت ماڵی ئێمە بێت؟” لە سەردەمێکدا کە تەکنەلۆژیای زانیاری و پەیوەندییەکان سێ ملیار کەسی گرتووەتەوە، پرسیارە کۆنەکانی پەیوەست بە زانیاری، دەسەڵات بە شێوازێکی نوێ و ئاڵۆز خۆیان نمایش دەکەن^[2]. ئەگەرچی ئەم پرسیارانە نوێ نین، بەڵام بڵاوبوونەوەی خێرای تەکنەلۆژیا وایکردووە، کە کاریگەرییان لەسەر (شارستانیەتی زانیاری) بێسنوور بێت. ئەم کاریگەرێتییە تەنها لەسەر ئاستی تاکەکەس نییە، بەڵکوو دەگاتە بونیادی کۆمەڵایەتی و ئابووری، کە تێیدا داتاکان دەبنە سەرچاوەیەکی نوێی سەرمایە. لێره‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌ین بەشێوەیەکی قووڵ بچێنە نێو ئەو چەمکانەوە و له‌وه‌ بکۆڵێنه‌وه‌ کە چۆن ئەم پرسیارە کۆنانە لە شێوازە نوێیەکانی سەرمایەداریی چاودێریدا خۆیان دەردەخەن، نەک تەنها وەک دیاردەیەکی تەکنۆلۆژی، بەڵکوو وەک قۆناغێکی نوێ لە پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و تەکنۆلۆژیا.

زۆبۆف جەخت لەسەر جیاکردنەوەی نێوان سەرمایەداریی چاودێری و ئەو تەکنەلۆژیایانە دەکاتەوە کە بەکاری دەهێنێت. پێیوایه‌ سەرمایەداریی چاودێری (لۆژیکێکە کە تەکنەلۆژیا بەکار دەهێنێت و فەرمانی پێ دەکات)، نەک خودی تەکنەلۆژیا. ئەمە خاڵێکی سەرەکییە، چونکە کۆمپانیاکانی چاودێری دەیانەوێت وامان لێبکەن باوەڕ بکەین، کە کارەکانیان حەتمییەتی تەکنەلۆژیاکەن. بەڵام نووسەر جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە (حەتمییەتی تەکنەلۆژیایی بوونی نییە) و تەکنەلۆژیا هەمیشە ئامرازێکی ئابوورییە و لە لایەن ئامانجە ئابوورییەکانەوە ئاراستە دەکرێت. بۆیه‌ ئەمه‌ زۆر گرنگە بۆ تێگەیشتنی ڕاستەقینەی سەرمایەداریی چاودێری. جیاکردنەوەی نێوان لۆژیکەکە و ئامرازەکان ڕوونکردنەوەیەکی بنەڕەتی پێشکەش دەکات^[3].

زوبۆف چەمکی (سەرمایەداریی چاودێری) وەک سیستەمێکی ئابووریی نوێ پێناسە دەکات، کە پشتی بە بەدواداچوون، شیکردنەوە و پێشبینیکردنی ڕەفتاری بەکارهێنەران بۆ بەدەستهێنانی قازانج بەستووە. بەپێچەوانەی سەرمایەداریی کلاسیک کە تەرکیزی لەسەر بەرهەمهێنانی کاڵا و خزمەتگوزارییە، سەرمایەداریی چاودێری لەسەر بنەمای گۆڕینی داتای کەسی بۆ کاڵا دامەزراوە. زوبۆف پێیوایە ئەم فۆرمە نوێیەی سەرمایەداری، تاکەکان تەنها وەک بەکاربەر سەیر ناکات، بەڵکوو وەک سەرچاوەی داتا دەیانبینێت، کە تێیدا وردترین زانیارییەکانی ژیانیان بۆ سەرچاوەیەکی قازانجبەخش بۆ کۆمپانیا زەبەلاحەکان دەگۆڕدرێت^[4].

 گووگڵ و سەرمایەداریی چاودێری

زوبۆف تیشک دەخاتە سەر کۆمپانیای گووگڵ وەک نموونەی سەرەکیی ئەم مۆدێلە و ته‌نانه‌ت پێیوایه‌ گووگڵ سەرمایەداریی چاودێری داهێنا و کامڵی کرد، هەروەک چۆن سەدەیەک لەمەوبەر جەنەڕاڵ مۆتۆرز (سەرمایەداری بەڕێوەبردن)ی داهێنا و کامڵی کرد. گووگڵ لە هزر و کردەوەدا پێشەنگی سەرمایەداریی چاودێری بوو، خەرجی زۆری بۆ توێژینەوە و پێشکه‌وتن هەبوو و لە تاقیکردنەوە و جێبەجێکردندا ڕێگا خۆشکەر بوو، بەڵام چیتر تاکە ئەکتەر نییە لەم ڕێگەیەدا. سەرمایەداریی چاودێری بە خێرایی به‌ فەیسبووک و مایکرۆسۆفتدا بڵاو بۆوە. بەڵگەکان ئەوە دەردەخەن، کە ئەمازۆن بەرەو ئەم ئاراستەیە ڕۆیشتووە و ئەوەش هەردەم ئاڵنگارییه‌که‌ بۆ ئەپڵ، هەم وەک هەڕەشەیەکی دەرەکی و هەم وەک سەرچاوەی مشتومڕ و ململانێی ناوخۆیی^[5]. وردتر گۆگڵ بە پشتبەستن بە بیرۆکەکانی ئابووریناس (هال ڤاریان)، بڕیاریدا داتا و مێتاداکانی بەکارهێنەرانی بۆ پێشکەشکردنی ڕیکلامی تایبەتمەند بەکار بهێنێت. ئەم بڕیارە دژ بەو بێزارییە بوو، کە دامەزرێنەرانی کۆمپانیاکە، (سێرگی برین و لاری پەیج)، پێشتر بۆ ڕیکلام دەریانبڕی بوو. بەڵام وەبەرهێنەران بۆ هەمیشە چاوەڕێی قازانجەکانیان نەبوون، (و ئێڵ. پەیج) هیچ ئارەزوویەکی نەبوو ببێتە نیکۆلا تێسلایەکی تر، (واته‌ ئەو ئەندازیارە نایابەی کە مرد، بێ ئەوەی هیچ کاتێک سوود لە داهێنانەکانی خۆی وەربگرێت). جگە لەوەش، گووگڵ دەستی دەگەیشت بە گه‌نجینه‌ گەورەکانی زانیاری و بۆ گۆڕینی ئەم داتایانە بۆ پێشبینیکردن دەربارەی ئەو تاکانەی کە لەوانەیە کلیک لەسەر ڕیکلامە پیشاندراوەکان بکەن، خاوەنی توانای زانستی نایاب بوو. بەم شێوەیە گووگڵ لەنێوان ساڵانی ٢٠٠٠ و ٢٠٠٤دا، (سەرمایەداریی چاودێریی) داهێنا. داهاتی بە ڕێژەی ٣٥٩٠% زیادیکرد^[6]!

 دواتر زۆبۆف ئه‌وه‌ ڕوون دەکاتەوە، کە چۆن گووگڵ دەستی بە کۆکردنەوەی بڕێکی زەبەلاحی داتا لە ڕێگەی تۆمارەکانی گەڕان، شوێنی جوگرافی و ڕەفتاری بەکارهێنەرانەوە کرد. کۆمپانیاکە تەنها بە باشترکردنی ئەزموونی بەکارهێنەرەوە نەوەستا، بەڵکوو ڕێگەی بۆ فرۆشتنی ئەم داتایانە بە ڕیکلامکەران دۆزییەوە، کە ئەمەش وای لێکرد بتوانێت پێشبینیی ڕەفتاری بەکارهێنەران بکات و بۆ زیادکردنی کارلێک و بەدەستهێنانی قازانج کاریگەرییان لەسەر دروست بکات^[7].

ئەپڵ و هاککردنی سیستەمی سەرمایەداری

زۆبۆف وەک نموونەیەک ئه‌وه‌ ڕوون ده‌کاته‌وه،‌ که‌ سەرکەوتنی ئەپڵ نەک تەنها وەک دەستکەوتێکی تەکنەلۆجی، بەڵکوو وەک (هاککردنێک) بۆ خودی سیستەمی سەرمایەداری. نووسەر مۆدێلی ئەپڵ لەسەر بنەمای iPod/iTunes)) بە مۆدێلی کلاسیکیی (بەرهەمهێنانی بەکۆمەڵ)ی سەدەی بیستەم (کە هێنری فۆرد و ئەلفرێد سلۆن پێشەنگیان دەکرد) بەراورد دەکات. لە کاتێکدا مۆدێلی کۆن لەسەر بنەمای فرۆشتنی بەرهەمێکی ستاندارد بە (کڕیاری گشتی) دامەزرابوو، ئەپڵ ئەم هاوکێشەیەی پێچەوانە کردەوە^[8]. ئەو لە ڕێگەی دیجیتاڵکردنەوە، توانیی بەرهەم (بۆنموونه‌ مۆسیقا) لە قاڵبی فیزیکی (CD) ڕزگار بکات و ڕاستەوخۆ بیگەیەنێت بە بەکارهێنەر، بەمەش دەسەڵاتی دایە تاکەکان کە ئەزموونی بەکارهێنانی تایبەت بە خۆیان دروست بکەن (ئەوەی دەمەوێت، کەی دەمەوێت، لەکوێی دەمەوێت).

بۆیه‌ ئەو ڕاڤە ڕووکەشییانە ڕەت دەکاتەوە، کە سەرکەوتنی ئەپڵ تەنها بۆ دیزاینی جوان یان ئاسانکاری دەگەڕێننەوە. لەبری ئەوە، دەڵێت هۆکاری بنەڕەتیی ئەم سەرکه‌وتنە گەورەیە، توانای ئەپڵ بوو بۆ تێگەیشتن و وەڵامدانەوەی گۆڕانێکی مێژووییی قووڵتر: گۆڕانی کۆمەڵگه‌ لە (کۆمەڵگەی بەکۆمەڵ (mass society ەوە بۆ (کۆمەڵگەی تاکەکان (society of individuals ). ئەپڵ بە پێدانەوەی بەها و داننان بە پێداویستییەکانی تاک، توانیی ئەو بۆشایییە پڕ بکاتەوە کە سیستەمە کۆنەکان دروستیان کردبوو^[9].

لە هاوکات زۆبۆف ئەم سەرکەوتنە بە ململانێیەکی مێژووییی گەورەترەوە دەبەستێتەوە: پێکدادانی نێوان دوو هێزی دژبەیەک. یەکەمیان، (ڕەوتی مێژووییی درێژخایەنی مۆدێرنیزە و پرۆسەی تاکگەرایی)ە. دووەمیان، (پارادایمی ئابووریی نیولیبراڵ)ە، کە بەپێی بۆچوونی ئه‌و، هەوڵی کپکردن و لەناوبردنی ئیرادەی سەربەخۆی تاک دەدات. له‌ ئەنجامیشدا پێمان ده‌ڵێت: کە هەمان ئەم پێکدادانە مێژووییەی زەمینەی بۆ (موعجیزەکەی ئەپڵ) خۆشکرد، لە هەمان کاتدا هەلومەرجی بۆ سەرهەڵدان و گەشەی (سەرمایەداریی چاودێری surveillance capitalism) ڕەخساند، کە به‌ دیوە تاریکەکەی ئەم مۆدێلە نوێیە دادەنرێت^[10].

سەرمایەداریی چاودێری وەک دیاردەیەکی پلان بۆ داڕێژراو لەناو (DNA)ی شۆڕشی تەکنەلۆژیدا بوونی نەبوو^[11]. بەپێی گێڕانەوەی زوبۆف، ئەم دیاردەیە بە (ڕێکەوت) و لە ئەنجامی فشارێکی ئابوورییەوە لەدایک بوو. لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠، کاتێک (بڵقی دۆت-کۆم) خەریک بوو بتەقێتەوە، گووگڵ، کە لە سەرەتادا ڕقی لە ڕیکلام بوو، بۆ دۆزینەوەی مۆدێلێکی قازانجبەخش کەوتە ژێر فشاری وەبەرهێنەرانەوە. لەم (دۆخە نائاساییە)دا بوو، کە ئەندازیارانی گووگڵ دۆزینەوەیەکی چارەنووسسازیان دۆزییه‌وه‌، ئەو داتایانەی کە پێشتر وەک (پاشەڕۆ)ی پرۆسەی گەڕان سەیر دەکران، بۆ نموونە (کات، شوێن، شێوازی نووسینی پرسیارەکان)، لە ڕاستیدا گەنجینەیەکی شاراوە بوون. ئەم داتایانە، کە زوبۆف ناوی دەنێت (زیادەی ڕەفتاری (Behavioral Surplus هێزێکی پێشبینی سەرسوڕهێنەریان هەبوو^[12].

لێرەوە لۆژیکی بنەڕەتیی سەرمایەداریی چاودێری لەدایک بوو، کە لەسەر سێ پایەی سەرەکی دامەزراوە:

کردەی گۆڕینی ئەزموونی مرۆیی بۆ داتایە. ئەمە تەنها ئەو زانیاریانە ناگرێتەوە، کە بەکارهێنەر بە ئاگایی دەیدات، (وەک پرسیاری گەڕان یان پۆستێک)، بەڵکوو هەموو ئەو نیشانە دیجیتاڵییانەی کە بەجێی دەهێڵێت: (جووڵەی ماوس، ماوەی مانەوە لەسەر وێنەیەک، تۆنی دەنگ، شوێنی جوگرافی و تەنانەت شێوازی لێخوڕینی ئۆتۆمبێل).

ئەم (زیادەی ڕەفتاری)یە خاوە لە ڕێگەی ئەلگۆریزمە ئاڵۆزەکانی زیرەکیی دەستکردەوە بۆ دروستکردنی (بەرهەمی پێشبینی (Prediction Products شی دەکرێتەوە. ئەم بەرهەمانە بە وردییەکی ترسناکەوە پێشبینی ئه‌وه‌ دەکەن، کە ئێمە لە داهاتوویەکی نزیکدا چی دەکەین، چی دەکڕین، چ هەستێکمان دەبێت، یان دەنگ بە کێ دەدەین.

ئەم بەرهەمانەی پێشبینی لە بازاڕێکی نوێدا دەفرۆشرێن، کە زوبۆف ناوی دەنێت (بازاڕی داهاتووی ڕەفتار (Behavioral Futures Market). کڕیارە سەرەکییەکانی ئەم بازاڕە لە سەرەتادا ڕیکلامکەران بوون، بەڵام ئێستا فراوان بووەتەوە و کۆمپانیاکانی بیمە، بانکەکان، دەزگا ئەمنییەکان و ئەکتەرە سیاسییەکانیش دەگرێتەوە^[13].

ئەوەی کە لەم سێ قۆناغەوە دروست دەکرێت، بریتییە لە (بازاڕی مامەڵەکردن بە داهاتووی هەڵسوکەوت)ه‌وه‌. لەم بازاڕەدا، سەرەتا وردترین جووڵە و کارلێکەکانی مرۆڤ کۆ دەکرێنەوە. دواتر ئەم زانیارییە خاوانە شی دەکرێنەوە و لێکدەدرێنەوە، بۆ ئەوەی ببنە جۆرێک لە (کاڵای پێشبینیکەر)، دەتوانن بە وردی پێشبینی ئەوە بکەن، کە هەر کەسێک لە داهاتوویەکی نزیکدا چی دەکات، چی دەکڕێت، چۆن هەست دەکات، یان دەنگی بە کێ دەدات. لە کۆتاییدا ئەم کاڵا پێشبینیکەرانە لە بازاڕێکدا دەفرۆشرێن، کە سەرەتا بۆ ڕیکلامکەران بوو، بەڵام ئێستا گشتگیر بووە و دەزگاکانی وەک بیمە و بانکەکان و لایەنە سیاسییەکانیشی گرتووەتەوە. ئەمەش واتای وایە، کە هەڵسوکەوتی مرۆڤ بووەتە ماددەیەکی خاوی بەهادار، کە دەفرۆشرێت و دەکرێت کاریگەری لەسەر دروست بکرێت.

بۆ نموونە، فەیسبووک لە ساڵی ٢٠١٨دا بانگەشەی ئەوەی دەکرد، کە ناوەندی ژیریی دەستکردی (ڕۆژانە ملیارەها داتا چارەسەر دەکات و لە هەر چرکەیەکدا شەش ملیۆن پێشبینی بۆ ڕەفتاری مرۆڤ بەرهەم دەهێنێت)^[14]. ئەمە نیشانەی قەبارەی ترسناکی ئەو ئۆپەراسیۆنەیە، کە ژیانی ڕۆژانەی ئێمەی کردووەتە کەرەستەی خاو بۆ کارگەیەکی پێشبینیی بێوچان.

لێره‌وه‌ ده‌توانین بڵێین بەراوردکردنی (سەرمایەداریی چاودێری) لەگەڵ (خەونی دیجیتاڵی)ی سەرەتاییدا شیکردنەوەیەکی قووڵە، که‌ جەخت لەسەر ئەو گۆڕانکارییە بنەڕەتییە دەکاتەوە. بەراوردکردن بە (کۆمپانیا وەک خوێنمژێک کە لەسەر ئەزموونی مرۆڤ دەژی) ته‌واو وه‌ک ئه‌وه‌ی زیاتر له‌ سه‌ده‌یه‌ک پێشتر (مارکس) به‌ وردی ئاماژه‌ی پیکردبوو. زۆبۆف بە لێهاتوویی جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە، کە ئێمە (بەکارهێنەر) نین، بەڵکوو (سەرچاوەی کەرەستەی خاو)ین^[15].

دوو مۆدێرنیتە

زۆبۆف پێیوایه‌ لە جیهاندا دوو قۆناغی سەرەکیی مۆدێرنیتە هەیە، کە شێوازی ژیان و بیرکردنەوەی مرۆڤی گۆڕیوە. مۆدێرنیتەی یەکەم لەسەر بنەمای بەرهەمهێنانی بەکۆمەڵ و دابینکردنی پێداویستییە بنه‌ڕه‌تییه‌کان و بە نرخێکی گونجاو بوو، کە وایکرد خەڵکێکی زۆر ببنە خاوەنی کەلوپەل و بتوانن ژیانێکی باشتر بەڕێبکەن. بەڵام مۆدێرنیتەی دووەم، کە ئێستا تێیدا دەژین، زیاتر بایەخ بە خودی تاک و ئازادییەکانی دەدات، هەرچەندە ئەمەش کێشە و ئاڵۆزییەکانی خۆی هەیە^[16].

لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، کەسایەتییەکی وەک هێنری فۆرد تێگەیشت، کە خەڵک پێویستییان بە ئۆتۆمبێلی هەرزان هەیە. لە کاتێکدا هەمووان خەریکی دروستکردنی ئۆتۆمبێلی گرانبەها بوون، فۆرد بیری لە جووتیار و کرێکار و کاسبکارەکان دەکردەوە، کە دەیانویست ئۆتۆمبێلیان هەبێت، بەڵام توانای کڕینی گرانبەهایان نەبوو.

بۆیه‌ فۆرد نەک تەنها ئۆتۆمبێلی هەرزانی بەرهەمهێنا، بەڵکوو مووچەی کرێکارەکانیشی زیاد کرد. ئەو دەیزانی کە سیستەمی بەرهەمهێنانی بەکۆمەڵ پێویستی بەوەیە خەڵک زۆربن، هه‌تا بتوانن ئەو بەرهەمانە بکڕن. ئەم بیرۆکەیە گۆڕانکاری گەورەی لە ژیانی خەڵکدا دروست کرد^[17]. گرنگترین تایبەتمەندییەکانی مۆدێرنیتەی یەکەمیش بریتی بوو له‌:

(بەرهەمهێنانی بەکۆمەڵ و نرخی کەم)، واته‌ کەلوپەلی وەک ئۆتۆمبێل، جلوبەرگ و پێداویستی ناو ماڵ بە شێوەیەکی زۆر بەرهەم دەهێنران و بە نرخی گونجاو دەگەیشتنە دەستی هەمووان. هه‌روه‌ها (مووچەی بەرز و دابینکردنی کار)، که‌ کار بۆ خەڵکێکی زۆر دابین دەکرا و مووچەی باش وەردەگیرا. هاوکات (سەقامگیری کۆمەڵایەتی)، واته‌ خەڵک هەستێکی سەقامگیرییان هەبوو. خێزان دروست دەکرا، ماڵ و موڵک پەیدا دەکرا. له‌ کۆتاییشدا (بوونی نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆییه‌ک)، واته‌ هەرچەندە هێشتا کۆمەڵگە ڕۆڵی زۆری هەبوو، بەڵام تاکەکان لە نەریتە کۆنەکان دوور دەکەوتنەوە و دەبوونە خاوەنی ژیانێکی نوێ^[18].

سه‌باره‌ت به‌ مۆدێرنیتەی دووەمیش، که‌ سەردەمی خود و ئاڵۆزییەکان بوو. لە نیوەی دووه‌می سەدەی بیستەمەوە، ژیان گۆڕانکارییەکی گەورەی بەسەردا هات. لەبری ئەوەی هەمووان بە یەک شێوە بژین و هەمان شت بکەن، ئێستا تاکەکان زیاتر بیر لە خود و ئازادییەکانی خۆیان دەکەنەوە^[19]. که‌ ده‌توانی گرنگترین تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی مۆدێرنیتەی دووه‌میش له‌ دیدی زۆبۆفدا به‌م شێوه‌یه‌ بخه‌ینه‌ڕوو:

(سەروەری خود)، واته‌ تاکەکان هەست دەکەن، کە دەبێت خۆیان بڕیار لەسەر ژیانی خۆیان بدەن، نەک کۆمەڵگە یان نەریت. هه‌روه‌ها (گۆڕانکاری لە پێداویستییەکاندا، دیاره‌ ئێستا مرۆڤەکان تەنها بەدوای کەلوپەلی بنه‌ڕه‌تییه‌وه‌ نین، بەڵکوو دەیانەوێت ئەزموونی نوێ بەدەست بهێنن، فێربن، گەشت بکەن و خۆیان بدۆزنەوە. ئەمەش بووە هۆی دروستبوونی تەکنەلۆژیای نوێ وەک ئینتەرنێت، مۆبایل و سۆشیال میدیا. هاوکات (ئینتەرنێت و تەکنەلۆژیا)، که‌ ئینتەرنێت بووەتە ئامرازێکی سەرەکی بۆ تاکەکان، هه‌تا بتوانن زانیاری بەدەست بهێنن، پەیوەندی بکەن و دەنگی خۆیان بگەیەنن. دواتر (ئاڵۆزی و ناڕۆشنی)، واته‌ هەرچەندە ئەم سەربەخۆییە خۆشە، بەڵام ئاڵۆزیشی هەیە. چونکە مرۆڤ دەبێت خۆی ڕێگەی ژیانی خۆی بدۆزێتەوە و بڕیار لەسەر هەموو شتێک بدات و وەڵامی پرسیارەکانی خۆی بداتەوە، وەک: به‌ چی بڕوا بکەم؟ کێم؟ دەبم به‌ چی؟ له‌کۆتاییشدا (سەرمایەداریی چاودێری)، لایەنێکی نەرێنی ئەم قۆناغە ئەوەیە، کە کۆمپانیا گەورەکان زانیاری زۆر لەسەر ئێمە کۆ دەکەنەوە و ئەمەش دەبێتە هۆی سەرمایەداریی چاودێری، کە ژیانی تایبەتیمان لەژێر چاودێریدا دەبێت^[20].

مۆدێرنیتەی دووەم هەرچەندە ئازادییەکی زۆری پێداوین، بەڵام لە هەمان کاتدا بووەتە هۆی زیادبوونی دڵەڕاوکێ، سترێس و ناڕۆشنی. ئێمە لە نێوان چیرۆکێکی کۆنی نوێگەری و چیرۆکێکی نوێی توندوتیژیی ئابووریدا دەژین، کە ڕێگر دەبێت لەوەی ژیانێکی کاریگەر بەڕێ بکەین.

لە کۆتاییدا، ئەم دوو قۆناغەی مۆدێرنیتەی ئه‌وه‌ نیشان دەدەن، کە چۆن سەرمایەداری و کۆمەڵگە لە وەڵامی پێداویستییەکانی مرۆڤدا گۆڕاون. تێگەیشتن لەم گۆڕانکارییانە یارمەتیمان دەدات، لەوە تێبگەین که‌ بۆچی هەندێک شتی وەک ئایفۆن و گووگڵ و فەیسبووک ئەوەندە کاریگەرییان لەسەر ژیانمان هەیە و چۆن سەرمایەداریی چاودێری دروست بووە.

میکانیزمەکانی به‌رهه‌مهێنان و کۆنترۆڵکردن

زوبۆف ئه‌وه‌ ئاشکرا ده‌کات، کە سەرمایەداریی چاودێری گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە پێکهاتە ئابوورییەکاندا دروست کردووە، بەجۆرێک کە ئەزموونە کەسییەکان بوونەتە سەرچاوەی دەرهێنان، هاوشێوەی نەوت و زێڕ. ئەم مۆدێلە بە پێشبڕکێی (زێڕی نوێ) دەشوبهێنێت، کە تێیدا داتای بەکارهێنەران خەڵاتە گەورەکەیە، لە کاتێکدا ئازادی و سەربەخۆییی مرۆڤ دەبنە زیانی لاوەکی^[21].

لێره‌وه‌ پەرەسەندنی سەرمایەداریی چاودێری بۆ دڵنیابوون لە بەردەوامیی هاتنی (زیادەی ڕەفتاری) پێویستی بە میکانیزمی نوێ هەبوو. زوبۆف پرۆسەی گۆڕینی ئەزموونی مرۆیی بۆ داتا بە چەمکی (ڕادەستکردن (Rendition پێناسە دەکات، کە سێ واتا لەخۆ دەگرێت: گۆڕینی ئەزموون بۆ داتا، ملکەچکردنی کۆمەڵایەتی بۆ ئەم پرۆسەیە و پێدانەوەی خزمەتگوزاری لە بەرامبەردا^[22]. واته‌ ئێمە (ناچارین) ژیانمان ڕادەست بکەین، بۆ ئەوەی بتوانین بەشداری لە کۆمەڵگەی مۆدێرندا بکەین.

ڕوونتر بنەمای سەرمایەداریی چاودێریی لەسەر کۆنترۆڵکردن و شیکردنەوەی ئەزموونی مرۆیی دامەزراوە، بۆ ئەوەی بیکاتە (داتای پێشبینی ڕەفتار). ئەم داتایانە لە بازاڕێکی نوێدا دەفرۆشرێن، کە زوبۆف ناوی دەنێت (بازاڕی داهاتووی ڕەفتار). له‌م بازاڕه‌دا: (که‌ره‌سته‌ی خاو) ئەزموونی مرۆیی (کردارەکان، هەستەکان، پەیوەندییەکان، جووڵە و هەموو چالاکییەکی ئۆنلاین)ن^[23]. (پرۆسە) ئەم ئەزموونانە لە ڕێگەی ئامێرە زیرەکەکان، ئەپەکان و سێنسەرەکانەوە کۆ دەکرێنەوە و بۆ زیادەی ڕەفتاری (Behavioral Surplus) دەگۆڕدرێن. ئەمە ئەو داتایەیە کە لە پێویستییەکانی خزمەتگوزارییەکە زیاترە. (بەرهەمی پێشبینی (کە بە وردی پێشبینی دەکەن، ئێمە چی دەکەین، چی دەکڕین، یان چ هەڵوێستێک وەردەگرین^[24].

بەڵام لۆژیکی سەرمایەداریی چاودێری لە قۆناغی پێشبینیکردندا نەوەستا. کێبڕکێی توند لەنێوان کۆمپانیاکاندا وایکرد، هەنگاوێکی مەترسیدارتر بنێن، ئەویش جووڵەیە لە پێشبینیکردنەوە بەرەو (کارپێکردن (Actuation یان دەستکاریکردنی ڕاستەوخۆی ڕەفتار. زوبۆف ئەمە بە (ئابوورییەکانی کردار (Economies of Action ناو دەبات^[25]. ئامانج لێرەدا ئەوە نییە تەنها بزانرێت ئێمە چی دەکەین، بەڵکوو دڵنیابوونەوەیە لەوەی کە ئێمە ئەو کارە دەکەین، کە زۆرترین قازانجی بۆ ئەوان هەیە.

لێره‌دا بۆزۆف به‌ دوو نموونەی دیار ئەم ڕاستییه‌ ڕوون دەکاته‌وە:

یاریی پۆکیمۆن گۆ (Pokémon GO، کە لەلایەن کۆمپانیای Niantic لقێکی پێشووی گووگڵەوە پەرەی پێدرا، تەنها یارییەکی ئاسایی نەبوو. بەڵکوو تاقیگەیەکی گەورە بوو، بۆ دەستکاریکردنی ڕەفتار. یارییەکە بە شێوەیەکی ستراتیژی یاریزانەکانی ئاڕاستەی (شوێنە سپۆنسەرکراوەکان) دەکرد، وەک چێشتخانەکانی ماکدۆناڵد یان قاوەخانەکانی ستارباکس، بۆ ئەوەی لە جیهانی ڕاستەقینەدا پارە خەرج بکەن. یاریزانەکان وایان دەزانی یاری دەکەن، لە کاتێکدا لە ڕاستیدا (بە شێوەیەکی نەرم) بەرەو ڕەفتارێکی بازرگانیی دیاریکراو هان دەدران^[26].

بەلای زوبۆفه‌وه‌ یەکێک لە مەترسیدارترین لایەنەکانی سەرمایەداریی چاودێری ئەوەیە کە بە شێوەیەکی نیمچه‌ نەبینراو کار دەکات. ئەمەش وا لە بەکارهێنەران دەکات هەست بە ئارامییەکی درۆزنانە بکەن، بێ ئەوەی ئاگاداری ئەو ئاستە بەرفراوانەی چاودێری بن، کە لە ژێریدان. ئەم میکانیزمە وا دەکات ڕەفتاری تاکەکان زۆر بە ئاسانی پێشبینی بکرێت و ببێتە سەرچاوەیەکی قازانجی گەورە بۆ کۆمپانیاکان^[27].

بۆ نموونە زوبۆف ئاماژە بە دوگمەی (لایک Like) لە فەیسبووک دەکات، وەک نموونەی ئامرازێکی کۆکردنەوەی داتا، کە لە ڕواڵەتدا بێ زیان دەردەکەوێت. بەڵام ئەم دوگمەیە لە ڕاستیدا یارمەتیی فەیسبووک دەدات بۆ شیکردنەوەی ئارەزوو، هەست و کارلێکەکانی بەکارهێنەران، کە دەبێتە هۆی دروستکردنی بنکەی داتای زەبەلاح و بەکارهێنانی بۆ پێشبینیکردنی ڕیکلامی ئاڕاستەکراو. لێره‌دا ده‌بێت له‌وه‌ ئاگادار بین، که‌ بەته‌نها لایک ناتوانێت ئاڕاستەی ئارەزووی خەڵک دیاری بکات، چونکه‌ ئارەزوو دیاردەیەکی ئاڵۆزترە لەوەی تەنها بە لایک دیاری بکرێت.

لە ساڵی ٢٠١٢دا، فەیسبووک بە نهێنی تاقیکردنەوەیەکی لەسەر ژماره‌یه‌کی زۆری بەکارهێنەر ئەنجام دا. بە دەستکاریکردنی ئەو پۆستانەی کە لە نیوزفیدی بەکارهێنەراندا دەردەکەوتن (زیادکردنی پۆستی ئەرێنی یان نەرێنی)، توانیان بیسەلمێنن کە دەتوانن کاریگەری لەسەر باری دەروونیی بەکارهێنەران دابنێن و هەستەکانیان بگوازنەوە^[28]. ئەمە بەڵگەیەکی ڕوون بوو، لەسەر توانای ئەم پلاتفۆرمانە بۆ دەستکاریکردنی هەست و سۆزی مرۆڤ لە دوورەوە و بەبێ ئاگاداریی خۆیان.

دەسەڵاتی ئامرازی: فۆرمێکی نوێی هەژموون

دەرەنجامی لۆژیکیی ئەم سیستەمە، سەرهەڵدانی فۆرمێکی نوێی دەسەڵاتە، کە زوبۆف ناوی دەنێت (دەسەڵاتی ئامرازی(Instrumentarian Power، ئەم دەسەڵاتە جیاوازە لە تۆتالیتاریزمی سەدەی بیستەم. تۆتالیتاریزم لە ڕێگەی توندوتیژی و ترس و ئایدیۆلۆژیاوە بۆ گۆڕینی (ڕۆحی) مرۆڤ، هەوڵی کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگەی دەدا^[29]. بەڵام دەسەڵاتی ئامرازی گرنگی بە (چییەتی) مرۆڤ نادات، بەڵکو ئامانجی کۆنترۆڵکردنی ڕەفتارە لە ڕێگەی ئامرازە تەکنەلۆژییەکانەوە^[30]. به‌ واتایه‌کی تر (دەسەڵاتی ئامرازی) دەسەڵاتێکە کە ڕەفتاری مرۆڤ لە دوورەوە و بەبێ بەکارهێنانی هێزی فیزیکی کۆنترۆڵ دەکات. لە ڕێگەی دیزاینکردنی ژینگە و هەڵبژاردەکانەوە، ڕەفتاری ئێمە (ساز و ئاڕاسته) ده‌کات و بەرەو ئاقارێکی دیاریکراو دەمانبات، بەجۆرێک کە هەست بە ناچارکردن ناکەین. بۆ زیاتر په‌یبردن به‌و (ده‌سه‌ڵاته‌ ئامرازییه‌) ده‌توانین تایبه‌تمه‌ندییه‌ سەرەکییەکانی به‌م شیوه‌یه‌ ڕوون بکه‌ینه‌وه‌:

ناهاوسەنگیی زانیاری: ئەوان هەموو شتێک دەربارەی ئێمە دەزانن، لە کاتێکدا ئێمە شتێکی ئه‌وتۆ دەربارەی ئەوان نازانین^[31]. ئەم کەلێنە زانیارییە گەورەیە بنەمای دەسەڵاتەکەیان پێکدەهێنێت. ئەمەش پێچەوانەی خەونی سەردەمی گۆتنبێرگ بۆ دیموکراتیزەکردنی زانیارییە و دەمانگەڕێنێتەوە بۆ سەردەمێک، کە زانیاری و دەسەڵات لە دەستی کەمینەیەکدا کۆ ببۆوە^[32].

بێبایەخکردنی ویستی ئازاد: دەسەڵاتی ئامرازیی پێویستی بەوە نییە قەناعەتمان پێ بکات یان بمانترسێنێت. لە ڕێگەی دیزاینکردنی ژینگە، سنووردارکردنی هەڵبژاردنەکان و هاندانێکی نەرم (Nudging) ه‌وه،‌ دەتوانێت بەبێ ئەوەی هەستی پێ بکەین، ڕەفتارمان بەرەو ئاقارێکی خوازراو ببات^[33].

خۆکارکردن و فراوانبوون: ئەم دەسەڵاتە لە ڕێگەی ئەلگۆریتمەوە کار دەکات و بە شێوەیەکی خۆکارانە بۆ هەموو بوارەکانی ژیان فراوان دەبێت، لە ماڵەوە (لە ڕێگەی ئامێرە زیرەکەکانەوە) تا دەگاتە شارەکان (لە ڕێگەی پڕۆژەکانی شاری زیرەکەوە)^[34].

ئەم دەسەڵاتە نوێیە بنەمای سەروەریی تاک (Individual Sovereignty) بنکۆڵ دەکات، چونکە توانای مرۆڤ بۆ بڕیاردانی ئازاد و ئەزموونکردنی ژیانێکی ڕەسەن دەخاتە مەترسییەوە. کاتێک ڕەفتارەکانمان بە شێوەیەکی بەردەوام پێشبینی دەکرێن و ئاڕاستە دەکرێن، چ بۆشایییەک بۆ ئیرادەی ئازاد و خۆبوون دەمێنێتەوە؟ واته‌ ئەم سیستەمە توانای تاک بۆ بڕیاردانی ئازاد و سەربەخۆ لاواز دەکات، چونکە بە شێوەیەکی بەردەوام و شاراوە کار لەسەر هەڵبژاردن و هەستەکانمان دەکات^[35].

هەڕەشەکان

کاریگەرییەکانی سەرمایەداریی چاودێری لە سنووری ژیانی تایبەتی تاکدا نامێنێتەوە، بەڵکوو هەڕەشەیەکی جیددییە بۆ سەر پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و بنەماکانی دیموکراسی. ده‌توانی گرنگترین هه‌ڕه‌شه‌کان له‌م خاڵانه‌دا چڕ بکه‌ینه‌وه‌:

داخورانی تایبەتمەندی: زوبۆف جەخت لەوە دەکاتەوە، کە کێشەکە تەنها لەدەستدانی زانیاریی نهێنی نییە. تایبەتمەندیی ئەو (بۆشایییە پیرۆزە)یە کە مرۆڤ تێیدا دەتوانێت بەبێ فشاری دەرەکی بیر بکاتەوە، هەست بکات و خۆی بونیاد بنێت. لەناوچوونی ئەم بۆشایییە واتە لەناوچوونی توانای گەشەکردنی کەسایەتییەکی سەربەخۆ^[36]. واته‌ زوبۆف جەخت لەوە دەکاتەوە، کە سەرمایەداریی چاودێری کاریگەریی مەترسیداری لەسەر تایبەتمەندیی کەسی هەیە. پرۆسەی بەردەوامی دەرهێنانی داتا—لە تۆمارەکانی گەڕانەوە تا خووەکانی کڕین—دەبێتە هۆی سڕینەوەی سنوورەکانی نێوان ژیانی گشتی و تایبەت. لە ئەنجامدا، بەکارهێنەران دەکەونە ژێر چاودێرییەکی هەمیشەیی لەلایەن ئەو کۆمپانیایانەوە کە بۆ مەبەستی بازرگانی دەست دەخەنە ناو ژیانی تایبەتیانەوە.

یەکێک لەو نموونانەی زوبۆف تیشکی دەخاتە سەر، چۆنیەتیی بەکارهێنانی نەخشەکانی گووگڵ (Google Maps)ە بۆ بەدواداچوونی شوێنی جوگرافیی بەکارهێنەران. زۆر کەس ئاگادار نین کە گووگڵ داتا جوگرافییەکانیان کۆ دەکاتەوە و بۆ ماوەیەکی درێژ هەڵیدەگرێت. ئەمەش دەبێتە هۆی دروستکردنی نەخشەی وردی جووڵەی تاکەکان، کە هەڕەشەیەکی جیددییە بۆ سەر ئازادیی تاکەکەسی، چونکە ژیانی تایبەت بۆ کۆمپانیا تەکنەلۆژییەکان بەردەست دەکات.

به‌مشێوه‌یه‌ زوبۆف ئه‌وه‌ نیشان دەدات کە سەرمایەداریی چاودێری مرۆڤ بۆ ئاستی چەند خاڵێکی داتا کورت دەکاتەوە، کە لە بازاڕە دیجیتاڵییەکاندا ئاڵوگۆڕیان پێوە دەکرێت. ئەمەش دەبێتە هۆی بنکۆڵکردنی کەرامەتی مرۆیی و سەربەخۆییی تاکەکەسی، چونکە بەکارهێنەران تەنها وەک سەرچاوەی داتا بۆ کۆمپانیاکان دەمێننەوە.

هەڕەشە بۆ سەر دیموکراسی: کاتێک (دەسەڵاتی ئاڕاستەکردنی ڕەفتار) دەکەوێتە دەست چەند کۆمپانیایەکی کەمەوە، پرۆسەی دیموکراتی دەکەوێتە مەترسییەوە. ئابڕووچوونەکەی کەمبریج ئەنالیتیکا (Cambridge Analytica) نموونەیەکی زەقە. لەم کەیسەدا، داتای ملیۆنان بەکارهێنەری فەیسبووک بۆ دروستکردنی پڕۆفایلی دەروونیی ورد بەکارهێنرا و پاشان ئاڕاستەکردنی پەیامی سیاسیی تایبەتمەند بۆیان، بە مەبەستی کارکردن له‌سەر بڕیاری دەنگدانیان^[37]. ئەمە تەنها ڕیکلامی سیاسی نییە، بەڵکو دەستکاریکردنێکی شاراوەی ڕای گشتییە، کە بنەماکانی هەڵبژاردنێکی ئازاد و دادپەروەرانە دەشێوێنێت. واته‌ کاتێک کۆمپانیا تەکنەلۆژییەکان کۆنترۆڵی ئەوە دەکەن کە بەکارهێنەران چی دەبینن و کەی دەیبینن، ئەوا کاریگەری لەسەر تێڕوانینیان بۆ واقیع دادەنێن، ئەمەش دەکرێت ببێتە هۆی چەواشەکردنی ڕای گشتی و کارکردنە سەر پرۆسە دیموکراتییەکان.

گۆڕینی حوکمڕانیی دیموکراتی بە حوکمڕانیی ئەلگۆریتمی: پڕۆژەی وەک Sidewalk Labsی گووگڵ لە شاری تۆرۆنتۆ، کە هەوڵی بەڕێوەبردنی بەشێکی شارەکەی دەدا، نموونەی داهاتوویەکی مەترسیدارە. لەم مۆدێلەدا، بڕیارە گرنگەکانی ژیانی هاوبەش (وەک پلاندانانی شار، ئاستی ژاوەژاو، و هاتوچۆ) لە پرۆسەیەکی دیموکراتی و گفتوگۆی گشتییەوە دەگوازرێتەوە بۆ ئەلگۆریتمەکان، کە لەلایەن کۆمپانیاکانەوە کۆنترۆڵ کراون^[38]. ئەمەش واتە جێگرتنەوەی سیاسەت بە (حسابکردن (Computation، کە تێیدا بەرژەوەندیی بازرگانی جێگەی بەرژەوەندیی گشتی دەگرێتەوە.

جێی سەرنجە، وەک زوبۆف ئاماژەی پێدەدات، لۆژیکی سەرمایەداریی چاودێری لە ڕۆژئاوا بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ قازانجی بازرگانی بەکار دێت، لە کاتێکدا لە چین (بۆ نموونە، سیستەمی (قەرزی کۆمەڵایەتی) هەمان میکانیزم بۆ کۆنترۆڵی سیاسی و کۆمەڵایەتی لەلایەن دەوڵەتێکی تۆتالیتارەوە بەکار دەهێنرێت^[39]. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە (دەسەڵاتی ئامرازی) دەتوانێت خۆی لەگەڵ سیستەمە سیاسییە جیاوازەکاندا بگونجێنێت، بەڵام لە هەموو حاڵەتەکاندا دژ بە ئازادیی مرۆڤ کار دەکات.

چارەسەرەکان و ڕێگەی داهاتوو

زۆرێک لەو چارەسەرانەی کە تا ئێستا پێشنیار کراون، وەک یاسای گشتیی پاراستنی داتا  (GDPR) لە ئەوروپا[40]، بە بڕوای زوبۆف کێشە سەرەکییەکە چاره‌سه‌ر ناکه‌ن. ئەم یاسایانە تەرکیز له‌سەر (خاوەندارێتیی داتا) و (ڕەزامەندیی بەکارهێنەر) دەکەنەوه‌. بەڵام کێشەکە زۆر لەوە قووڵترە. چونکه‌ چەمکی ڕەزامەندی لەم سیستەمەدا واتایەکی نییە. ئێمە ڕووبەڕووی پەیماننامەی بەکارهێنەری درێژ و ئاڵۆز دەبینەوە، کە کەس نایخوێنێتەوە، چونکه‌ ئەگەر ڕازی نەبین، لە خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکان بێبەش دەبین.

له‌وه‌ش گرنگتر، کێشەکە خودی ئەو داتایە نییە کە ئێمە (دەیدەین)، بەڵکوو ئەو (بەرهەمە وەرگیراوانە)ن (Derivative Products) کە لە (زیادەی ڕەفتاری) دروست دەکرێن^[41]. تەنانەت ئەگەر ١٠٠% کۆنترۆڵی داتا کەسییەکانی خۆشمان هەبێت، ئەمە ناتوانێت ڕێگری لە دروستکردنی بەرهەمی پێشبینی بکات.

بۆیە، چارەسەری ڕاستەقینە لە دیدی زوبۆفدا، خاوەندارێتی داتا نییە، بەڵکو قەدەغەکردنی خودی پرۆسەی کۆکردنەوە و بەکارهێنانی (زیادەی ڕەفتاری)یە بۆ مەبەستی پێشبینی و دەستکاریکردن. ئەمە پێویستی بە جووڵەیەکی سیاسی و یاساییی گەورە هەیە، کە دان بەوەدا بنێت، ئەزموونی مرۆیی ناکرێت ببێتە کەرەستەی خاو بۆ بازاڕ. پێویستە یاسای نوێ دەربکرێت، کە مافی مرۆڤ بۆ (داهاتوویەکی نەزانراو) و (پەناگەیەکی تایبەت) بپارێزێت.

ڕەخنە و پرسیارەکان

یەکەم: نووسەر زۆر بە خێرایی لە سەرکەوتنی ئەپڵەوە بۆ چەمکی (سەرمایەداریی چاودێری) باز دەدات^[42]، بەبێ ئەوەی بە وردی ڕوونی بکاتەوە، کە چۆن سەرکەوتنی ئەپڵ ڕاستەوخۆ بووەتە هۆی دروستبوونی سەرمایەداریی چاودێری. هەرچەندە ئاماژە بەوە دەکات، کە هەمان مەرجە مێژوویییەکان بۆ هەردووکیان یارمەتیدەر بوون، بەڵام پێویستی بە شیکردنەوەیەکی قووڵتر هەیە، سەبارەت بە میکانیزمی بەستنەوەی سەرکەوتنی ئەپڵ بە کۆکردنەوە و بەکارهێنانی داتای تاکە کەسی بۆ قازانج.

دووەم: نووسەر کاتێک باس لە (هاکی ئەپڵ) دەکات، وای پیشان دەدات، کە ئەپڵ توانیویەتی (سه‌رمایه‌داری هاک بکات) و سیستەمێکی نوێی ئابووری بهێنێتە ئاراوە^[43]. بەڵام، ئەم بۆچوونە تا ڕادەیەک زیادەڕەوییە، چونکە ئەپڵ، هەرچەندە داهێنەر بوو، بەڵام لە چوارچێوەی هەمان سیستەمی سەرمایەداریدا کاری دەکرد و ئامانجی سەرەکی قازانج بوو. جیاوازییەکە لە شێوازی قازانجکردنەکەدا بوو، نەک لە گۆڕینی بنەمای سەرمایەداری خۆی. دەبوو نووسەر بە وردتر ئاماژەی بەوە بدایە کە چۆن ئەپڵ بۆ دۆزینەوەی سەرچاوەی نوێی قازانج توانیویەتی مۆدێلی بازرگانی و تەکنەلۆژیا پێکەوە ببەستێتەوە، نەک گۆڕینی بنەماکانی سەرمایەداری.

سێیەم: نووسەر بۆ شیکردنەوەی پێویستییەکانی مرۆڤ و پەیوەندی بە گۆڕانکارییە ئابوورییەکانەوە، زۆر بە بەهێزی پشت بە قسەکانی ئێمیل دۆرکهایم (Emile Durkheim) دەبەستێت. هەرچەندە دۆرکهایم کۆمه‌ڵناسێکی گه‌وره‌ و گرنگە، بەڵام پشت بەستنی تەواو بە تیۆرییەکانی، ڕەنگە دەقەکە تا ڕادەیەک لە شیکردنەوەی بوارەکانی دیکەی کاریگەر دووربخاتەوە، وەک کاریگەرییە سیاسییەکان و هێزی دەسەڵات لە گۆڕینی ئاراستەی تەکنۆلۆژیا و ئابووریدا. بۆ نموونە، لە ئاراستەکردنی گەشەسەندنی تەکنۆلۆژی و ئابووریدا کەمتر باس لە ڕۆڵی حکومەت و ڕێکخستنەکان (regulations) دەکرێت.

چوارەم: نووسەر باس لەوە دەکات کە (مۆدێرنیتەی دووەم) هێزی تاک (individual) زیاد دەکات و هەستی خۆدۆزینەوە و ئازادی بە مرۆڤ دەبەخشێت^[44]. بەڵام لە هەمان کاتدا ئاماژە بەوە دەدات، کە ئەمەش دەتوانێت ببێتە سەرچاوەی نادڵنیایی و دڵه‌ڕاوکێ. دەبوو نووسەر وردتر ئەو لایەنە نەرێنییانەی شیکار بکردایە، کە چۆن ئەم مۆدێرنیتەیە، کە وادەزانرێت ئازادی بە تاک دەبەخشێت، لە ڕاستیدا دەتوانێت بیخاتە ژێر چاودێریی و کۆنترۆڵی سەرمایەداری چاودێرییەوە و چۆن ئەو هەستەی ئازادی لەوانەیە تەنها وەهمێک بێت.

ئەنجام

ئەم توێژینەوەیە بە شێوەیەکی قووڵ و ڕەخنەگرانە چەمکی (سەرمایەداریی چاودێری)ی شوشانا زوبۆفی وەک لۆژیکێکی نوێی دەسەڵات لە سەدەی بیست و یەکدا شیکرده‌وە. ده‌توانین گرنگترین ئه‌نجامه‌کان له‌م خاڵانه‌دا چڕ بکه‌ینه‌وه‌:

• توێژینەوەکە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە سەرمایەداریی چاودێری تەنها مۆدێلێکی بازرگانیی دیجیتاڵی نییە، بەڵکو سیستەمێکی ئابووری- سیاسیی سەربەخۆیە، کە لەسەر بنەمای دەرهێنانی (زیادەی ڕەفتاری) لە ئەزموونی مرۆیی دامەزراوە. ئەم زیادەیە بۆ (بەرهەمی پێشبینی) دەگۆڕدرێت، کە لە (بازاڕی داهاتووی ڕەفتار)دا دەفرۆشرێت، بەمەش ڕەفتاری مرۆڤ دەبێتە کاڵایەکی سەرەکیی بازرگانی. گووگڵ وەک داهێنەر و پێشەنگی ئەم مۆدێلە دەستنیشان دەکرێت، کە لە دۆخێکی نائاسایی ئابووریدا و بۆ قازانج، دەستی بە بەکارهێنانی داتای پاشەڕۆ بۆ پێشبینیکردنی ڕەفتار کرد، نەک تەنها باشترکردنی خزمەتگوزاری.
• خاڵێکی وەرچەرخان لە سەرمایەداریی چاودێریدا بریتییە لە گۆڕانی ئامانج لە تەنها پێشبینیکردنی ڕەفتارەوە بۆ (کارپێکردن) یان (ئاڕاستەکردنی) ڕەفتار. ئەمە لە ڕێگەی (ئابوورییەکانی کردار)ەوە بەدی دێت، وەک نموونەی یاریی پۆکیمۆن گۆ (Pokémon GO) و تاقیکردنەوەی گواستنەوەی هەستەکانی فەیسبووک. ئەمەش واتە کۆمپانیاکان نه‌ک به‌ تەنها ده‌زانن ئێمە چی دەکەین، بەڵکو ژینگەی دیجیتاڵیی بە شێوەیەک دیزاین دەکەن، کە ناچارمان بکات ئەو ڕەفتارانە بکەین، کە بۆ ئەوان قازانج بەخشە، بەبێ ئەوەی هەستی پێبکەین.
• سەرمایەداریی چاودێری دەسەڵاتێکی نوێی بەرهەمهێناوە، کە زوبۆف ناوی دەنێت (دەسەڵاتی ئامرازی (Instrumentarian Power ئەمە (فۆرمێکی کۆنترۆڵ)ه‌، کە جیاوازە لە تۆتالیتاریزم، چونکە پشت بە توندوتیژیی یان ئایدیۆلۆژیا نابەستێت، بەڵکوو لە ڕێگەی (ناهاوسەنگیی زانیاری) و (بێبایەخکردنی ویستی ئازاد) و (خۆکارکردن)ەوە ڕەفتار کۆنترۆڵ دەکات. ئەم دەسەڵاتە بە شێوەیەکی شاراوە و هێمنانە کار دەکات، توانای مرۆڤ بۆ بڕیاردانی سەربەخۆ و ئەزموونکردنی ژیانێکی ڕەسەن بنکۆڵ دەکات.
• تایبەتمەندیی کەسی تەنها لەدەستدانی زانیاریی نهێنی نییە، بەڵکوو لەدەستدانی (بۆشایییە پیرۆزەکە)یە، بۆ گەشەکردنی خودی سەربەخۆ. سەرمایەداریی چاودێری مرۆڤ دەکاتە چەند خاڵێکی داتا و کەرامەتی مرۆیی دەخاتە ژێر پێ.

سه‌باره‌ت به‌مەترسیش بۆ سەر دیموکراسی، ئه‌وا دەستکاریکردنی ڕەفتاری دەنگدەران لە ڕێگەی داتاوە، وەک لە کەیسی کەمبریج ئەنالیتیکادا بینرا، بنەماکانی هەڵبژاردنێکی ئازاد دەشێوێنێت. گۆڕینی حوکمڕانیی دیموکراتی بە حوکمڕانیی ئەلگۆریتمی (پڕۆژەکانی شاری زیرەک)، دەسەڵات لە دەست هاووڵاتییانەوە بۆ کۆمپانیاکان دەگوازێتەوە.

• لۆژیکی سەرمایەداریی چاودێری لە ڕۆژئاوا بۆ قازانجی بازرگانی و لە وڵاتانی وەک چین بۆ کۆنترۆڵی سیاسیی تۆتالیتاریانە بەکار دەهێنرێت، کە نیشاندەری توانای ئەم دەسەڵاتەیە بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ سیستەمە جیاوازەکاندا.
• چارەسەرە هەنووکەیییەکان وەک (GDPR) کە تەرکیزیان لەسەر خاوەندارێتیی داتا و ڕەزامەندییە، بە بڕوای زوبۆف ناکامن. چونکە کێشەکە لە (زیادەی ڕەفتاری) و (بەرهەمە وەرگیراوەکان)دایە، کە لەو داتایانەوە دروست دەکرێن. بەرەنگاربوونەوەیەکی ڕاستەقینە پێویستی بە قەدەغەکردنی خودی پرۆسەی کۆکردنەوە و بەکارهێنانی (زیادەی ڕەفتاریی) بۆ مەبەستی پێشبینی و دەستکاریکردن هەیە. ئەمە داوای جووڵەیەکی سیاسی و یاسایی گەورە دەکات بۆ پاراستنی مافی مرۆڤ بۆ (داهاتوویەکی نەزانراو) و (پەناگەیەکی تایبەت).
• سەرمایەداریی چاودێری دیاردەیەکی مێژوویی و تەکنەلۆژی نییە، بەڵکوو پڕۆژەیەکی سیاسی و ئابووریی نوێیە، کە وەک وەرچەرخانێکی مۆدێرنیتەی دووەم سەریهەڵداوە. دەرئەنجامەکانی ئەم سیستەمە قووڵ و گشتگیرن، کاریگەریی لەسەر خودی مرۆڤبوون، ئیرادەی ئازاد، تایبەتمەندی و بنەماکانی دیموکراسی دادەنێت. تێگەیشتنێکی ڕەخنەگرانە و بەرەنگاربوونەوەیەکی ڕیشەیی ئەم دیاردەیە، لە ڕێگەی یاسادانانی نوێ و هۆشیاریی گشتییەوە، چارەنووسی کۆمەڵگە ئازادەکان و پێناسەی مرۆڤ لەم سەردەمە دیجیتاڵییەدا یەکلایی دەکاتەوە.
• لە کۆتاییدا، تێگەیشتن لە سەرمایەداریی چاودێریی یەکەم هەنگاوی بنەڕەتییە بۆ بەرەنگاربوونەوەی. وەک زوبۆف دەڵێت، ئەمە جه‌نگێکه‌، کە ناکرێت بە تەنها و بە شێوەی تاکەکەسی بەرپەرچ بدرێتەوە. بەڵکوو پێویستی بە هۆشیارییەکی کۆمەڵایەتی و ئیرادەیەکی سیاسیی بەهێز هەیە، بۆ داڕشتنەوەی یاسا و ڕێسای نوێ، کە تەکنەلۆژیا بخاتەوە خزمەتی مرۆڤایەتی، نەک قۆستنەوەی. داهاتووی کۆمەڵگە دیموکراتییەکان و واتای (مرۆڤبوون) لەم سەردەمە دیجیتاڵییەدا، بەندە بە توانای ئێمەوە بۆ بردنەوەی ئەم جه‌نگه‌.

سه‌رچاوه‌کان

1. هانا ئارێنت: بنه‌ماکانی توتالیتاریزم، و: حه‌مه‌ ڕه‌شید، ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م، چاپی یه‌که‌م، سلێمانی، 2007.
2. محمد محمد صالح: تاریخ اوربا من عخر النهضة و حتی الثورة الفرنسیة 1500- 1789، دار الجاحظ للطباعة و النشر، بغداد، 1982.
3. مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف: رأسمالية المراقبة تُحوِّل الحياة إلى مادّة أوليّة طَوْعَ مصالحها، ت: يحيى بوافي،
4. https://www.mominoun.com/articles/7014 حوار-مع-شوشانا-زوبوف-رأسمالية-المراقبة-تحول-الحياة-إلى-مادة-أولية-طوع-7014
5. Joe Westby: ‘The Great Hack’: Cambridge Analytica is just the tip of the iceberg, (https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/07/the-great-hack-facebook-cambridge-analytica/), (3/9/ 2025).
6. Matiur Rahman: Surveillance capitalism: exploring the erosion of privacy in the digital age, (https://thefinancialexpress.com.bd/views/views/surveillance-capitalism-exploring-the-erosion-of-privacy-in-the-digital-age), (31/8/2025).
7. Sébastien Broca: (t: Renuka George), Surveil and Predict, (About: Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism. The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power, Public Affairs, (https://laviedesidees.fr/Surveil-and-Predict), (25/8/2025).
8. Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power (New York: PublicAffairs, 2019.
9. Shoshana Zuboff: Surveillance Capitalism and the Challenge of Collective Action, (https://www.oru.se/contentassets/981966a3fa6346a8a06b0175b544e494/zuboff-2019.pdf), (3/9/2025).
10. General Data Protection RegulationGDPR: (https://gdpr-info.eu/).

تێبینی:

• سوپاسی هاوڕێی ئازیزم مامۆستا (ده‌حام محه‌مه‌د) ده‌که‌م، که‌ ئه‌رکی پێداچوونه‌وه‌ی توێژینه‌وه‌که‌ی گرته‌ ئه‌ستۆ و کۆمه‌ڵه‌ سه‌رنجێکی پێویست و گرنگی پێدام، که‌ هه‌ندێک له‌ که‌موکوڕییه‌کانی توێژینه‌که‌ی پڕکرده‌وه‌.
• لێره‌دا ده‌بێت ئاماژه‌ به‌وه‌ بکه‌م، که‌ ئه‌و کتێبه‌ی من پشتم پێبه‌ستووه‌، ئه‌وه‌ بووه‌ که‌ له‌ ئینته‌رنێتدا به‌رده‌ست بوو، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌ک سکان کرابوو، که‌ هیچ لاپه‌ڕه‌یه‌کی له‌ خواره‌وه‌ ده‌رنه‌چوو بوو و لاپه‌ڕه‌کان درابوونه‌ ده‌م یه‌ک، بۆێه‌ من له‌په‌ره‌کانم به‌پێی لاپه‌ڕه‌ی فایله‌ ئه‌لکترۆنییه‌که‌ نووسیوه‌ و له‌ ئینته‌‌رنێتدا به‌رده‌سته‌. به‌سته‌ری کتێبه‌که‌:

[1] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power (New York: PublicAffairs, 2019), p 11.

[2] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power (New York: PublicAffairs, 2019), p 11.

[3] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power (New York: PublicAffairs, 2019), p 18.

[4] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 11.

[5] ) ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 14.

[6] ) Sébastien Broca: Surveil and Predict

About: Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism. The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power, Public Affairs, t: Renuka George, (https://laviedesidees.fr/Surveil-and-Predict), (2/9/2025).

[7] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 11.

[8] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 26.

[9] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 26.

[10] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 26.

[11] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف: رأسمالية المراقبة تُحوِّل الحياة إلى مادّة أوليّة طَوْعَ مصالحها، ت: يحيى بوافي،

[12] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 63.

[13] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[14] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[15] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 14.

[16] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 28.

[17] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 29.

[18] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 30.

[19] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 31.

[20] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 31.

[21] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[22] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[23] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 15.

[24] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[25] ) Shoshana Zuboff: Surveillance Capitalism and the Challenge of Collective Action, (https://www.oru.se/contentassets/981966a3fa6346a8a06b0175b544e494/zuboff-2019.pdf), (3/9/2025).

[26] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 14.

[27] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[28] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[29] ) بڕوانه‌: هانا ئارێنت: بنه‌ماکانی توتالیتاریزم، و: حه‌مه‌ ڕه‌شید، ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م، چاپی یه‌که‌م، سلێمانی، 2007.

[30] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[31] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 15.

[32] ) محمد محمد خالح: تاریخ اوربا من عخر النهضة و حتی الثورة الفرنسیة 1500- 1789، دار الجاحظ للطباعة و النشر، بغداد، 1982، ص 76.

[33] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[34] ) پڕۆژەکانی شاری زیرەک (Smart City Projects) بریتیین لەو هەوڵانەی کە بۆ باشترکردنی ژیان و خزمەتگوزارییەکان لە شارێکدا، تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو بەکار دەهێنن . ئەم پڕۆژانە دەتوانن کۆمه‌ڵه‌ بوارێکی زۆر بگرنەوە، وەک: (هاتوچۆی زیرەک) کە سیستەمی هاتوچۆی خۆکار، ڕووناککردنەوەی شەقامەکان بەپێی پێویست، ئۆتۆمبێلی خۆکار بەکار دەهێنرێت. (بەڕێوەبردنی وزە)، سیستەمی وزەی نوێبووەوە، بینای زیرەک، کە وزە بە شێوەیەکی کارا بەکار دەهێنن. (ئاسایش و چاودێری) کە کامێرای زیرەک، سیستەمی ئاگادارکردنەوەی خێرا لەخۆ دەگرێت. (خزمەتگوزارییە گشتییەکان)یش کۆکردنەوەی زبڵ و خاشاک بە شێوەیەکی زیرەک، باشترکردنی کوالێتی هەوا و ئاو دەگرێتەوە. (ژێرخانی پەیوەندی)ش تۆڕی ئینتەرنێتی خێرا و فراوان (5G)، سێنسەری جۆراوجۆر کە داتا کۆدەکەنەوە. واتە بەکورتی شارەکان (لە ڕێگەی پڕۆژەکانی شاری زیرەکەوە) ئاماژەیە بۆ چۆنێتی جێبەجێکردنی ئەو خۆکارکردن و فراوانبوونە تەکنەلۆژیاییە لە ئاستی شاردا، بۆ ئەوەی ژیان ئاسانتر و کاراتر بێت بۆ دانیشتووان.

[35] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[36] ) Matiur Rahman: Surveillance capitalism: exploring the erosion of privacy in the digital age, (https://thefinancialexpress.com.bd/views/views/surveillance-capitalism-exploring-the-erosion-of-privacy-in-the-digital-age), (31/8/2025).

[37] ) Joe Westby: ‘The Great Hack’: Cambridge Analytica is just the tip of the iceberg, (https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/07/the-great-hack-facebook-cambridge-analytica/), (3/9/ 2025).

[38] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[39] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[40] ) General Data Protection RegulationGDPR: (https://gdpr-info.eu/).

[41] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[42] ) ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 27.

[43] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 26.

[44] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 27..

The post سەرمایەداریی چاودێری appeared first on ژنەفتن.

ئه‌م دیارده‌یه‌ ته‌واو لەو یاسا فیزیکییه‌ نەنووسراوه‌ی‌ گەردوونی بێسنووری بیرکردنەوە ده‌چێت، که‌ له‌ بەرامبەر هەر ئەستێرەیەکی گەش و پڕشنگدار، کە وزەی داهێنان بڵاو دەکاتەوە، کونەڕەشێکی فیکریی چاوچنۆک بوونی هەیە، کە بە هێزی کێشکردنی مامناوەندی بوونی خۆی، هەوڵی هەڵلوشینی ئەو ڕووناکییە دەدات. ئەم کونەڕەشە، کە لە تاریکترین گۆشەکانی ڕۆحی مرۆڤدا لەدایک دەبێت، پێی ده‌گووترێت (ئیرەییی ئەکادیمی). پەتایەکە لە تاقیگەکاندا نادۆزرێتەوە، بەڵکوو لەو ئۆفیسە تەنگ و بۆن ناخۆشانه‌ی زانکۆکاندا گەشە دەکات، کە کتێبەکان لەسەر ڕەفەکان زۆر زیاتر لە مێشکی خاوەنەکانیان جیهانیان بینیوە. ئەمە تراژیدیای ئەو کەسانەیە کە لە جیاتی ئەوەی هەوڵ بدەن گەردیلەیەک ڕووناکی بۆ جیهان زیاد بکەن، هەموو وزەی خۆیان بۆ کوژاندنەوەی مۆمی ئەوانی تر تەرخان دەکەن.

لێره‌دا وێنەی گۆمێکی مەنگ لە قووڵاییی دارستانێکی چڕ و لەبیرکراودا بهێنەرە بەرچاوت. ئاوەکەی، کە ڕۆژگارێک ڕوون و پڕ لە ژیان بوو، ئێستا بووەتە پەڵەیەکی سەوزی مردوو، کە لەژێر چینێکی ئەستووری قەوزەدا دەخنکێت. ئه‌کادیمیسته‌ ئیرەییبەرەکانیش کتومت وەک ئەم گۆمەن: وەستاو و چاوچنۆک و ڕقئەستوور بەرامبەر ئەو ڕووبارانەی بەردەوامن لە ڕۆیشتن، دیمەنی سروشت دەگۆڕن، چیاکان دادەتاشن و لە کۆتاییدا دەگەنە ئۆقیانووسی بێپایان. بەڵام ئەم ئەکادیمیستانە جووڵان ڕەت دەکەنەوە، لە گۆمە تەنکەکانی خۆیاندا دەمێننەوە، شیوەن بۆ بێدادیی سروشت دەگێڕن و بەردەوام پرسیار دەکەن: “بۆچی ئەوانی تر بۆ پێشکەوتن هەڵبژێردران، کەچی ئێمە لە دواوە جێ ماین؟”

ڤامپایەری خوێنده‌وار: میتۆدۆلۆژیای ڕاوکردنی بلیمەتی

ئەکادیمیستی ئیرەییبەر، لە قووڵاییدا، بوونەوەرێکی شێوە ڤامپایەر‏⁽¹⁾ ە، بەڵام لە جۆرێکی خوێنده‌وار. ئەو بەدوای خوێنەوە نییە، بەڵکوو بەدوای وزەی ژیانی فیکریی ئەوانی ترەوەیە. خۆراکی سەرەکیی ئەو بریتی نییە لە دۆزینەوەی بیرۆکەی نوێ، بەڵکوو بریتییە لە دۆزینەوەی هەڵەیەکی بچووکی ڕێنووسی لە وتارێکی بیست لاپەڕەییدا، یان بیستنی دڵەڕاوکێیەک لە دەنگی ڕکابەرەکەیدا کاتێک لە کۆنفرانسێکدا قسە دەکات. ئەم ساتانە بۆ ئەو وەک بینینی خۆرە بۆ کەسێک کە سەدەیەک لە زینداندا بووبێت.

وردتر پڕۆفیسۆرە ئیرەییبەرەکان یەک خەسڵەتی زۆر دیاریان هەیە، بە شێوەیەکی نەخۆشانە گیرۆدەی ئەوانەن کە خۆیان بەتواناترن. وەک پەپوولەیەک کە بە دەوری مۆمێکدا دەسووڕێتەوە، کە لێی تێناگات، ئەوانیش بە دەوری کەسە بەهرەمەندەکاندا دەخولێنەوە. بە چپەچپ و سرتەسرت، هەموو گۆشەیەکی ژیانی پیشەیی و تایبەتیی ڕکابەرەکانیان شی دەکەنەوە. ئەوەی هانیان دەدات، کۆڵینەوەی زانستی نییە، بەڵکوو قسەی ناو هۆڵی مامۆستایانە، هەڵە گریمانکراوەکانی ڕکابەرەکانیانە و لە هەمووشی گرنگتر، ئەو ساتانەیە کە وەک مرۆڤ هەڵەیەک دەکەن، تا بیکەن بە درامایەکی گەورە.

ژیانی ڕۆژانەی ئەم بوونەوەرە (وه‌ک تاک)، زنجیرەیەکە لە ڕێوڕەسمی سیخوڕی. بەیانیان کە لە خەو هەڵدەستێت، یەکەم کاری کردنەوەی لاپەڕەی سۆشیال میدیای (قوربانییەکەی)ەتی، دیاره‌ نەک بۆ ئەوەی شتێک فێر بێت، بەڵکوو بۆ ئەوەی بزانێت (ئەو) چی نوێی بڵاو کردۆتەوە. ئەو وەک شیکەرەوەیەکی هەواڵگری، نەک تەنها پۆستەکان دەخوێنێتەوە، بەڵکوو شیکارییەکی سایکۆلۆژییانەی ورد بۆ هەموو لایک و کۆمێنت و ئیمۆجییەک دەکات. لە مێشکی خۆیدا، داتابەیسێکی گەورەی دروست کردووە: “فڵانە کەس لایکی پۆستەکەی کردووە، کەواتە ئێستا لە بەرەی ئەودایە.”، “ئەو ئیمۆجیی پێکەنینەی بەکار هێناوە، دیارە گاڵتە بە نەیارەکانی دەکات، کە مەبەستی منه‌.”

ئەم چاودێرییە تەنها ئەلیکترۆنی نییە، بەڵکوو دەگاتە ئاستی چاودێریی مەیدانی. لەناو زانکۆدا، وەک زانایەکی (مرۆڤناس) کە بەدوای دۆزینەوەی خێڵێکی ونبووەوە بێت، له‌ هەموو جووڵەیەکی ڕکابەرەکەی ورد ده‌بێته‌وه‌. واته‌ چاودێرییەکە ئەوەندە وردە کە سنووری سیخوڕی تێدەپەڕێنێت. دەزانن ئەو پڕۆفیسۆرەی ئیرەییی پێ دەبەن، پێڵاوی ژمارە چەند لە پێ دەکات (بڕوانە چەند پێڵاوێکی گەورەیە، دیارە! بۆیە وا خۆی بە گەورە دەزانێت!)، یان چۆن قەڵەم بە دەستەوە دەگرێت (بڕوانه‌ چۆن پەنجەکانی توند کردووە، دیارە مێشکیشی وا داخراوە!).

شانۆی پۆل: کاتێک نەزانی دەبێتە چەک

پۆلی وانەوتنەوە بۆ ئەم ئه‌کادیمیسته‌، گۆڕەپانی جەنگە. لێرەدایە کە دەتوانێت بەبێ ئەوەی کەس لێی بگرێت، تۆڵەی شکستەکانی خۆی بکاتەوە. کاتێک ناوی مامۆستا به‌هره‌مه‌نده‌که‌ دێتە ئاراوە، زەردەخەنەیەکی سارد دایدەگرێت و بە تۆنێکی پڕ لە بەزەیی ساختەوە دەڵێت: “بەڵێ، بەڕێز فڵان… کارەکانی پۆپیولەرن، بەتایبەت بۆ ئەو کەسانەی تازە دەست بە خوێندنەوە دەکەن، بەڵام ئەگەر بتانەوێت لە بابەتەکان قوڵ ببنەوە، پێویستە بۆ سەرچاوە ڕه‌سه‌نه‌کان بگەڕێنەوە.” بەم شێوەیە، بە یەک ڕستە، هەم ئه‌و بچووک دەکاتەوە و هەم خۆی وەک پارێزەری (زانستی ڕەسەن) نمایش دەکات.

کارەکە هەر لێرەدا تەواو نابێت. (هەندێکجار) ئەم پڕۆفیسۆرانە، کە ناتوانن ئیرەیی بە هاوکارە سەرکەوتووەکانیان ببەن، دەست دەکەن بە ئیرەییبردن، بە قوتابییە زیرەک و بەهرەمەندەکانی خۆیان! بەڵام مه‌رگه‌ساته‌که‌ کاتێک دەگاتە لووتکە، کە قوتابییەکی زیرەک و بوێر، لەناکاو پرسیارێکی ورد و به‌هێز ده‌کات، که‌ پڕۆفیسۆره‌که‌ به‌ بیریشیدا نه‌هاتووه‌، بۆیه‌ قەڵا کاغەزییەکه‌ی زانستەکەی دەهەژێنێت. لەو ساتەدا، ئه‌کادیمیسته‌که‌ هەست به‌وه‌ دەکات، لەبەردەم دادگایەکی گشتیدا ڕووت کراوەتەوە. بۆ چرکەیەک بێدەنگ دەبێت، ڕەنگی دەپەڕێت و لە ناخیدا هاوار دەکات: “ئەم بێڕێزە چۆن بوێریی ئەوە دەکات من بخاتە ژێر پرسیارەوە؟” بەڵام خێرا خۆی کۆ دەکاتەوە و بە دەنگێکی باوكانەی ساختەوە دەڵێت: “کوڕم/کچم، ئەمە پرسیارێکی فەلسەفیی ئاڵۆزە، با لە بابەتە سەرەکییەکەمان لامان نەدات.” ئەم ڕستەیە کۆدی نهێنیی نێوان ئه‌کادیمیسته‌ ئیرەییبەرەکانە بۆ گوتنی: “سنووری خۆت بزانە، ئەگینا باجێکی قورس دەدەیت.”

گروپە نهێنییەکان: شانۆی شیکاریی وەهمی

کاتێک ڕۆژ تەواو دەبێت و پڕۆفیسۆرەکە دەگەڕێتەوە ماڵەوە، قۆناغی دووەمی ژیانی دەست پێ دەکات. ژیانی شەوانەی ناو گروپە نهێنییەکانی سۆشیال میدیا. ئەم گروپانە، کە ناوەکانیان زۆرجار شتی وەک (هاوڕێیانی ئەکادیمی!) یان (دیالۆگی فیکری!)یە، لە ڕاستیدا ژووری نەشتەرگەریی ڕۆحیی ڕکابەرەکانن.

ئەوان لەم کارەدا چێژێکی سادیستی وەردەگرن، چونکە هەست دەکەن لەناو جیهانی وەهمیی خۆیاندا، توانیویانە ئەو کەسە مەزنە شلۆق بکەن و بچووکی بکەنەوە.

لێرەدا، سکرین شوتی پۆست و وتار و تەنانەت وێنە تایبەتییەکانیش وەک بەڵگەی تاوان بڵاو دەکرێنەوە. یەکێکیان دەنووسێت: “هاوڕێیان، سەیری ئەم ڕستەیەی بکەن! وشەی (ڕەنگە)ی بەکار هێناوە. ئەمە بەڵگەی ئەوەیە کە خۆی لە بیرۆکەکەی دڵنیا نییە!” یەکێکی تر، کە خۆی بە پسپۆڕی دەروونشیکاری دەزانێت، وەڵام دەداتەوە: “نەخێر، ئەمە لە ڕوانگەی فرۆیدەوە نیشانەی سەرکوتکردنی ئارەزووی دانپێدانانە بە شکستی خۆی.” گفتوگۆکە تا درەنگانی شەو بەردەوام دەبێت و لەسەر خاڵێک یان فارزەیەک، تیۆریی گەورەی پیلانگێڕی دادەڕێژن. ئەوان لەم کارەدا چێژێکی سادیستی وەردەگرن، چونکە هەست دەکەن لەناو جیهانی وەهمیی خۆیاندا، توانیویانە ئەو کەسە مەزنە شلۆق بکەن و بچووکی بکەنەوە.

تراژیدیای بوونی سێبەر: مەرگی مانایی

قووڵترین خاڵی ئەم تراژیدیایە ئەوەیە، ئەکادیمیستی ئیرەییبەر بوونێکی سەربەخۆی نییە. ئەو وەک سێبەر وایە، بوونی بەندە بە بوونی ئەو تەنەی کە ڕووناکییەکەی لێوه‌رگرتووە. ناسنامەی فیکریی ئەو لەسەر بنەمای (دژایەتی) بونیاد نراوە، نەک (داهێنان). ئەو (دژە-فڵان)ـە، نەک (خاوەن-بیرۆکە). ئەگەر سبەی بەیانی لە خەو هەستێت و بزانێت ڕکابەرەکەی چیتر بوونی نییە، ئەویش تووشی مەرگێکی مانایی دەبێت. چیتر بابەتی بۆ چاودێریکردن، شیکردنەوە و ڕق لێبوونەوە نامێنێت. ناچار دەبێت ڕووبەڕووی بۆشاییی ترسناکی ناو مێشکی خۆی ببێتەوە و ئەو کاتە تێدەگات، کە بە درێژاییی ژیانی لە جیاتی ئەوەی ماڵێک بۆ خۆی دروست بکات، لەسەر دیواری ماڵی ئەوانی تر خەریکی کێشانی وێنەی شەیتان بووە.

هەرکەسێک ژیانی خۆی بۆ ڕووخاندنی ئەوانی تر تەرخان بکات، لە کۆتاییدا تەنها خۆی لەژێر داروپەردووی ڕقەکەی خۆیدا دەشاردرێتەوە.

ڕاشکاوتر ئەم مرۆڤه‌ ئیره‌ییبه‌رانه‌، بە شێوەیەکی گاڵتەجاڕانە، پێیانوایە، به‌ ته‌نها خۆیان فەیلەسوف و بیرمەندی گەورەی سەردەم و پارێزەری زانستن‌. بەڵام لە ڕاستیدا، ئەوان وەک ئەو (داڵ)انه‌ وان‌، کە دوای تەواوبوونی جەنگ بەسەر گۆڕەپانی شەڕەکەدا دەفڕن و بەدوای پاشماوەی لاشەکاندا دەگەڕێن، هه‌تا سکی خۆیانی پێ تێر بکه‌ن، پاشماوەیەک کە هەرگیز هی خۆیان نەبووە. وانەکانیان، کە لە هەر ئیلهامێک بەتاڵن، زۆربەی کات دووبارەکردنەوەی دەقە کۆنەکانن، کە بە دەسەڵاتێکەوە دەیڵێنەوە، وەک بڵێی زانست تەنها ڕێژه‌ی نه‌گۆڕ بێت. شانازی بە نازناوەکانیانەوە دەکەن، نەک بە دۆزینەوەکانیان، دڵخۆشن بە ئه‌ندامێتی لیژنه‌کان و خەڵاتە ئەکادیمییەکان، نەک بە پێشکەوتنی فیکری.

لە کۆتاییدا، مێژوو دادگایەکی سەنگین و بێلایەنە. داهێنەرەکان وەک ئەستێرە پرشنگداره‌کان لە ئاسمانی مەعریفەدا دەمێننەوە و ڕێنوێنی نەوەکانی داهاتوو دەکەن. بەڵام ئیرەییبەرەکان؟ ئەوان تەنها نەیزەکن، بۆ ساتێکی کورت بەهۆی سووتانی خۆیانەوە لە بەرگەهەوای بلیمەتیی ئەوانی تردا دەبریسکێنەوە، پاشان دەبنە خۆڵەمێش و بۆ هەمیشە لە تاریکیی لەبیرچوونەوەدا ون دەبن. ئەوەی لە دوایان جێ دەمێنێت، نەک کتێبخانەیەک لە زانست، بەڵکوو تەنها چیرۆکێکی تاڵی ئاگادارکەرەوەیە: هەرکەسێک ژیانی خۆی بۆ ڕووخاندنی ئەوانی تر تەرخان بکات، لە کۆتاییدا تەنها خۆی لەژێر داروپەردووی ڕقەکەی خۆیدا دەشاردرێتەوە.

په‌راوێز

1. ڤامپایەر: (Vampire) بوونەوەرێکی ئەفسانەیییە، بە زۆری لە چیرۆک و فۆلکلۆری ئەوروپاوە سەرچاوەی گرتووە، لە زمانی کوردیدا وشەی (خوێنمژ)یشی پێ دەوترێت. سەرەکیترین تایبەتمەندیی ڤامپایەر ئەوەیە کە بۆ مانەوەی خۆی، پێویستی بە مژینی خوێنی مرۆڤ یان بوونەوەری زیندوو هەیە. بە شێوەیەکی گشتی لە ڕێگەی کەڵبە تیژەکانییەوە ملی قوربانییەکانی دەگەزێت و خوێنەکەیان دەمژێت.

20/8/2025

The post ئەکادیمیستی ئیرەییبەر appeared first on ژنەفتن.

کاتێک ناوی (ڕۆمای کۆن) دەهێنرێت، زەینی زۆربەمان یەکسەر بەرەو وێنەگەلێکی دیاریکراو دەچێت، کۆڵۆسیۆم (شانۆی بازنه‌یی)ی خوێناوی، سەربازە ڕێکپۆشەکانی سوپا، ئیمپراتۆرە شکۆدارەکان، وتارە ئاگرینەکانی سیسرۆن لە ئەنجومەنی پیران و ئەو یاسا و ڕێسا تۆکمەیەی کە بناغەی ژیاری خۆرئاوای داڕشت. ئەمە ئەو پانۆراما گەورە و فەرمییەیە کە مێژوو بۆی کێشاوین، داستانێکی پڕ لە دەسەڵات، جەنگ، فەلسەفە و ئەندازیاری. بەڵام لە پشت ئەم دیوارە بەردین و شمشێرە بریقەدارانەوە، جیهانێکی تر، جیهانێکی نەرمتر و زیندووتر بوونی هەیە کە زۆرجار لە لاپەڕەکانی مێژوودا فەرامۆش دەکرێت، ئه‌ویش جیهانی سۆز و هەستە مرۆیییەکانه‌.

لێرەدایە کە مێژونووسی بەناوبانگی بەریتانی، ماری بێرد، لە شاکارە توێژینەوەییەکەیدا (پێکەنین لە ڕۆمای کۆندا: دەربارەی نوکتە، ختوکەدان، و بورانەوە – لە پێکەنیدا- (Laughter in Ancient Rome: On Joking, Tickling, and Cracking Up)، دەستمان دەگرێت و بانگێشتمان دەکات بۆ گەشتێکی شوێنەوارناسانە بۆ نێو ناخی کۆمەڵگەی ڕۆمانی. بەڵام ئەمجارە، کەرەستەی کنە و پشکنینەکەی نە تاشەبەردە و نە پارچە گۆزە، بەڵکوو دیاردەیەکە کە لە ڕواڵەتدا زۆر سادە و ساتەکی دیارە، بەڵام لە ناوەڕۆکدا یەکجار ئاڵۆزە: پێکەنین.

پرۆژەکەی بێرد زۆر لەوە گەورەترە کە تەنها ئەلبوومێکی نوکتە و قسە خۆشەکانی ڕۆمانییەکانمان پێشکەش بکات. ئەو پێکەنین وەک (بەڵگەیەکی مێژووییی زیندوو) دەخوێنێتەوە. لای ئەو، پێکەنین هەرگیز کاردانەوەیەکی فیزیۆلۆژیی بێلایەن و بێگەرد نییە. بەپێچەوانەوە، کردارێکی کۆمەڵایەتیی ئاگاهانەیە و گوتارێکی که‌لتووریی پڕ لە مانایە، کە وەک تیشکی ئێکس، پێکهاتە شاراوەکانی کۆمەڵگە دەردەخات، واته‌ (پەیوەندییە چینایەتییەکان) و (گرژییە سیاسییەکان) و (ئەو سنوورە نەبینراوانەی کە ڕێپێدراو و قەدەغەکراوه‌کان دیاری دەکەن). ئەم خوێندنەوەیە، پێکەنین لە دیاردەیەکی تاکەکەسییەوە دەکاتە کلیلێک بۆ تێگەیشتن لە دەروون و بونیادی کۆمەڵایەتیی ژیارێک. پرسیاری سەرەکیی بێرد ئەوە نییە (ئایا ڕۆمانییەکان پێدەکەنین؟)، چونکە وەڵامەکەی ئاشکرایە. بەڵکوو پرسیارە قووڵەکە ئەوەیە: (پێکەنین چ ئەرکێکی لە کۆمەڵگەی ڕۆمانیدا هەبوو؟)

چەمکی پێکەنین (Risus) لای ڕۆمانییه‌کان

بۆ ئەوەی لە جیهانی (پێکەنینی ڕۆمانی) تێبگەین، سەرەتا دەبێت لە چەمکی لاتینی بۆ پێکەنین، واتە (Risus) ورد ببینەوە. ماری بێرد بە شێوەیەکی ڕوون ئەوەمان نیشان دەدات، کە ئەم وشەیە هەمیشە هاوواتای خۆشی و کەیف و شادی نەبووە. لە ئەدەبیات و فەلسەفە و ژیانی ڕۆژانەی ڕۆمادا، پێکەنین دەیتوانی چەندین ڕووخساری جیاواز و تەنانەت دژبەیەکی هەبێت. بۆ نموونە، سیسرۆن لە کتێبه‌ بەناوبانگه‌که‌ی (دەربارەی هونه‌ری وتاربێژی و وتاربێژ)دا بەکارهێنانی نوکتەی زیرەکانەی بە هونەرێکی گرنگی وتاربێژی دادەنا، بەڵام هۆشداریشی دەدا، کە پێکەنینی زیادەڕۆ شکۆ دەشکێنێت. لە بەرامبەردا، فەیلەسووفە ستۆیکییەکان (ڕەواقییەکان) وەک سینیکا، پێکەنینیان بە هەستێکی ناعەقڵانی و لاواز دادەنا. ئەم دیدگا دژبەیەکە ئەوە دەردەخات، کە پێکەنین لە ڕۆما بابەتی مشتومڕێکی قووڵی فیکری و ئاکاری بووە. هه‌روه‌ها بێرد ئه‌وه‌ شی ده‌کاته‌وه‌ که‌ پێکه‌نین وەک نیشانەی زیرەکی، بەڵگەی گاڵتەپێکردن، یان تەنانەت چەکێک بۆ ئابڕوبردن و سووککردنی ئەوی تر لێی ڕوانراوە. واتە پێکەنین بێلایەن نەبووە، بەڵکوو هەمیشە لایەنگیر بووە و جۆرێک لە دەسەڵاتدارێتی هەبووە.

لێرەوە، پێکەنین دەبێتە ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان: کێ پێدەکەنێت؟ بە کێ؟ لە کوێ؟ چی وادەکات نوکتەیەک لە ساتێکدا قبووڵکراو بێت و لە ساتێکی تردا تاوان بێت؟

ڕەهەندە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی پێکەنینی ڕۆمانی

بێرد پێکه‌نین له‌ ڕۆمادا بۆ دوو شێوه‌ پۆلێن ده‌کات، ئه‌وانیش (پێکەنینی ستوونی) و (پێکه‌نینی گشتی)ین.

پێکەنینی ستوونی:

بێرد ئه‌وه‌ نیشان دەدات، کە پێکەنینی ڕۆمانی بە شێوەیەکی بەرچاو پێکەنینێکی (ستوونی) بوو، واتە ئاڕاستەکەی هەمیشە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بوو. دەستەبژێره‌ سیاسی و ئابوورییه‌کان بە هەژاران پێدەکەنین، هاووڵاتیی ڕۆمانی بە بیانییەکان، پیاو بە ژن و ئاغا بە کۆیلە. نوکتەکان زۆرجار لەسەر بنەمای ئەم جیاوازییە چینایەتیانە دادەڕێژران. گاڵتەکردن بە شێوەی قسەکردنی کەسێکی بیانی، یان نەزانیی کۆیلەیەک، میکانیزمێک بوو بۆ دووپاتکردنەوەی سیستەمی چینایەتی. هاوکات بێرد ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە چۆن قۆشمەجاڕی (الفکاهة) ڕۆمانی ئامرازێک بووە بۆ چەسپاندنی دەسەڵات، نەک بۆ لەقکردنی. پێکەنین لێرەدا ئامرازی جیاکردنەوە بوو: ئێمە (ئەوانەی پێدەکەنین) و ئەوان (ئەوانەی پێیان پێدەکەنین).

پێکەنینی گشتی:

گۆڕەپانە گشتییەکان و بەتایبەتی شانۆکان، شوێنی سەرەکیی پێکەنینی جەماوەری بوون. لێرەدا، پێکەنین دەیتوانی وەک زمانێکی نافەرمی و بەهێزی ناڕەزایەتی کار بکات. نوکتەیەک دژی سیاسەتمەدارێکی گەندەڵ یان ئیمپراتۆرێکی ستەمکار، دەیتوانی بە خێرایی بڵاو ببێتەوە. بەڵام ئەم ئازادییە شمشێرێکی دوو دەم بوو. پێکەنینێک کە سنووری ڕێپێدراوی بەزاندبا، بەتایبەت ئەگەر شکۆی ئیمپراتۆری کردبا بە ئامانج، سزاکەی دەیتوانی دەستگیرکردن، دادگاییکردن بە تۆمەتی خیانەت (maiestas) و تەنانەت لەسێدارەدانیش بێت.

جەستە وەک شانۆی گاڵتەجاڕی

یەکێک لە دۆزینەوە هەرە سەرنجڕاکێشەکانی بێرد، تەرکیزی زۆری نوکتەی ڕۆمانییە لەسەر جەستە. جەستەی ناتەواو، قەڵەو، لاواز، ناشیرین، پیر، یان خاوەن کەمئەندامی، بابەتی بەردەوامی گاڵتەپێکردن بوو. ئەمە ڕەنگدانەوەی تێڕوانینی که‌لتووری ڕۆمانی بوو بۆ جەستەی ئایدیالی (بەهێز، تەندروست، کۆنترۆڵکراو). هەر جەستەیەک لەم ستانداردە لایبدا، دەبووە نیشانەی لاوازیی ئاکاری و کۆمەڵایەتی و شایەنی ئەوە بوو بکرێتە بابەتی پێکەنین. لێرەدا پێکەنین وەک (پۆلیسێکی کۆمەڵایەتی)ی نەبینراو کاری دەکرد.

ئەرکی مێژووی پێکەنین لای بێرد

بێرد پێی وایە مێژووی پێکەنین، تەنها خۆشیی و کات بەسەربردنێکی مێژوویی نەبووە، بەڵکوو کلیلێک بووە بۆ تێگەیشتن لە بونیادە قووڵەکانی کۆمەڵگەی ڕۆمانی. پێکەنین بەشداری دەکات لە:

١.  خوێندنەوەی باری دەروونیی گشتی: ئەوەی خەڵک دەهێنێتە پێکەنین، ئەوە ئاشکرا دەکات، کە لێی دەترسن یان شەرمی لێ دەکەن یان ئەوەی کۆمەڵگە لە پێناو سەقامگیریدا قوربانی بە چی دەدات.

٢.  تێگەیشتن لە سنوورەکانی دەسەڵات: بێرد ئەوە ئاشکرا دەکات کە چۆن پێکەنین سنوورەکانی دەسەڵاتی تاقیکردۆتەوە و هەندێک جار هەوڵی شکاندنی داوە، بەڵام لە زۆربەی کاتەکاندا بۆ سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی کاری کردووە.

٣.  ئاشکراکردنی ئەوانەی بێدەنگییان لێکراوە: نوکتە، وەک گوتارێکی نافەرمی، دەرگا بە ڕووی ئەوانەدا دەکاتەوە، کە بە ئاشکرا ناگوترێن: گومانەکان، ڕەگەزپەرستی، سێکس، سەرکوتکاریی و ژیانی پەراوێزخراوەکان.

میتۆدۆلۆژیا و چۆنێتیی گوێگرتن لە قاقای ونبووی مێژوو

هێزی کتێبەکەی بێرد لە میتۆدۆلۆژیاکەیدایە. ئەو پشت بە تێکەڵەیەک لە سەرچاوەی جۆراوجۆر دەبەستێت، وه‌ک: شیکاریی وردی ئەدەبی (شانۆنامە، هۆنراوه‌)، بەڵگەنامە یاسایی و سیاسییەکان، سەرچاوە فەلسەفییەکان و هونەر و شوێنەوارناسی. گرنگتر لە هەموو ئه‌وانه‌، بێرد تەنها نوکتەکە ناگێڕێتەوە، بەڵکوو لێکى هەڵیدەوەشێنێت و ده‌یخاته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌: بونیاده‌که‌ی چییە؟ بۆچی پێکەنیناوی بووە؟ ئامانجەکەی کێیە؟ چ کاریگەرییەکی کۆمەڵایەتی دروست دەکات؟ به‌ واتایه‌کی تر بێرد تێکەڵەیەک لە شیکاریی فەلسەفی، خوێندنەوەی وردی مێژوویی و پشتبەستن بە نووسراوە هەڵکۆڵراوەکان و سەرچاوە سەرەتاییەکانی وەک نامەکانی سیسیرۆن، شانۆنامەکانی پلاوتوس و تێرێنس و ئەدەبی گاڵتەئامێز بەکار دەهێنێت، سەرەڕای نووسینە فەلسەفییە ڕۆمانییەکانی وەک سینیکا، کە باسی پێکەنینیان کردووە.

شێوازەکەی تێکەڵەیەکە، لە قووڵیی ڕەخنەیی و دەنگێکی گاڵتەئامێزی زیرەکانە، کە تەنها بە گێڕانەوەی نوکتەکە ناوەستێت، بەڵکوو پێکهاتە، ناوکۆ و کاریگەرییەکەی شی دەکاتەوە، تا دەگاتە ئەوەی کە پەیوەندییەکەی بە دەسەڵات و کۆمەڵگەوە شی بکاتەوە.

دەرەنجامەکان

کتێبەکەی بێرد چەند دەرەنجامێکی گرنگ پێشکەش دەکات، له‌وانه‌:

پێکەنین گەردوونی نییە: بێرد ئەو تێزە باوە ڕەت دەکاتەوە، کە نوکتە زمانێکی گەردوونییە. ئەوه‌ نیشان دەدات، کە پێکەنین بەرهەمێکی که‌لتوورییە و لە هەر سەردەمێکدا واتای تایبەت بە خۆی هەیە. واته‌ پێکەنینی ڕۆمانی جیاوازە لە پێکەنینی سەردەمی ئێمە، چ لە بابەتەکانیدا بێت یان لە واتاکانیدا.

پێکەنین دیاردەیەکی سیاسییە: ئەمە گرنگترین دەرەنجامی کتێبەکەیە. پێکەنین هەرگیز بێلایەن نییە، بەڵکوو تا سه‌ر مۆخ سیاسییە و ئامرازی شیکردنەوەی پەیوەندییەکانی هێزە. واته‌ پێکەنین له‌ هەناویدا هەڵوێستگەلێکی ئایدیۆلۆژی و کرداری کۆمەڵایەتی هەڵگرتووە و پەیوەندییەکانی هەژموون و بەرگری چڕ دەکاتەوە

مێژووی پەراوێزخراوه‌کان: خوێندنەوەی پێکەنین پەنجەرەیەک بە ڕووی ژیانی ڕۆژانە و دەنگی ئەو کەسانەدا دەکاتەوە کە لە مێژووی فەرمیدا بێدەنگ کراون. بەتایبەت لە ژیارێکدا کە لەسەر نووسینەوەی مێژووی سەرکەوتنە سەربازییەکان و وتارە حەماسییەکان ڕاهاتووە. واتە مێژووی پێکەنین تەواوکەری مێژووی فەرمییە.

له‌ کۆتاییدا ده‌توانین بڵێین ماری بێرد بەم بەرهەمەی، بەردێکی بناغەی نوێی لە بواری (مێژووی سۆزەکان) دانا. ئەو فێرمان دەکات، بۆ تێگەیشتن لە ژیارێک، نابێت تەنها چاوله‌ پەرستگا و یاساکانی ببڕین، بەڵکو دەبێت بە وردی گوێ لە پێکەنینەکانیشی بگرین. چونکە لە پشت هەر قاقایەکەوە، چیرۆکێک لەبارەی دەسەڵات، ترس، شانازی و شەرمەوە خۆی حەشارداوە. واته‌ بەها بۆ پێکەنینێک دەگەڕێنێتەوە، کە لەنێوان دێڕی گوتارە فەرمییەکاندا ون بووە. لە ڕێگەی پێکەنینەوە، دەتوانین لەژێرەوە لە ڕۆما تێبگەین، واتە لە ڕوانگەی نوکتە و چاوداگرتن و بریندارکردن و گاڵتەجاڕییەوە. هەروەها درک بەوە دەکەین، کە دەسەڵات تەنها بە شمشێر و وتار پەیڕەو ناکرێت، بەڵکوو بە قاقالێدان و دەربڕینی گاڵتەجاڕیش.

ئەمە کتێبێکە، بیرمان دەخاتەوە، کە مەرج نییە پێکەنین بێگەرد بێت، بەڵکوو لەوانەیە یەکێک بێت لە زیرەکانەترین و ڕاستگۆترین ڕووەکانی مێژوو.

سه‌رچاوه‌

¹ Mary Beard, Laughter in Ancient Rome: On Joking, Tickling, and Cracking Up (Berkeley: University of California Press, 2014).

The post مێژوو له‌ ڕێگه‌ی نوکته‌وه‌ appeared first on ژنەفتن.

ئەم کتێبە گێڕانەوەیەکی نەریتی دەربارەی نوکتە یان شانۆی کۆمیدی پێشکەش ناکات، بەڵکو لێکۆڵینەوەیەکی قووڵی فەلسەفی و ئەنترۆپۆلۆژییە دەربارەی چەمکی پێکەنین لە ئەندێشەی یۆنانیدا و چۆنێتیی پێکهاتنی ئەو ئەندێشەیە لە تەواوی دەقە ئەدەبی و فیکرییەکاندا، واتە هەر لە هۆمەرەوە هەتا باوکانی کڵێسا.

چەمکی پێکەنینی یۆنانی

هالیڤێڵ ئەوەمان بۆ ئاشکرا دەکات، کە پێکەنین لای یۆنانییەکان تەنیا کاردانەوەیەکی غەریزەیی نەبووە، بەڵکو ئامرازێکی که‌لتووریی دەربڕین بووە، کە لێوانلێو بووە لە واتاکان. پێکەنین گوزارشتکردن بوو لە شانازی یان گاڵتەکردن، هاوکات چەکێکی کۆمەڵایەتی بوو، دژ بە لادان لە بەها باوەکان، لە هەمان کاتدا وەک دیاردەیەکی جێگەی دڵەڕاوکێ و نیگەرانکەر لێی دەڕوانرا، کە دەبوو کۆنترۆڵ بکرێت.

وه‌ک له‌ دووتووێی کتێبه‌که‌دا بۆمان درده‌که‌وێت، پێکەنین لە نێو یۆنانییەکاندا سروشتێکی دووانەیی هەبوو: وەک (نیشانەی زیندوویی) خۆشحاڵی دەکردن، هاوکات وەک (کرداریکی دەرچوو لە یاسا) لێی دەترسان. ئەم دووانەیییە بە ڕوونی لە فەلسەفەی ئەفلاتوندا بەرچاو دەکەوێت، کاتێک ده‌رباره‌ی کاریگەریی پێکەنین لەسه‌ر هەڵوەشاندنەوەی ڕێکخراویی هۆشداری دا و ئەرستۆش کە هەوڵیدا لە سنووری (میانڕەوی) ئاکارییدا ڕێکی بخات.

گرنگی کتێبەکە

وه‌ک هالیڤێڵ ئاماژه‌ی پێ ده‌کات، (پێکەنینی یۆنانی) پشکدارییەکی ناوازە دەنوێنێت، لە توێژینەوەی هەست و که‌لتووری سەردەمی کۆندا. تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە پێکەنین تەنها چالاکیەکی کات بەسەربردن نییە، بەڵکو (دەقێکی کۆمەڵایەتیی زیندوو)ە، کە گوزارشت لە هاوسەنگی هێز و شوناس و پیرۆزی و ناشیرینەکانی سەردەمەکان دەکات.

لە ڕێگەی ئەم شیکارییەوە، هالیڤێڵ ئەوەمان بۆ ئاشکرا دەکات، کە پێکەنین لە کۆمەڵگەی یۆنانیدا، لە پرسیارە گەورەکان سەبارەت (بە دەسەڵات و دیسیپلین و جوانیی) دابڕاو نەبووە، بەڵکو لە هەموو ساتێکدا لەگەڵیاندا یەکی بڕیوە و ڕۆڵی لە داڕشتنەوەیاندا گێڕاوە.

هەروەها نووسەر پرسیارێکی قووڵی فەلسەفی دەخاتە ڕوو: ئایا پێکەنین ڕەنگدانەوەی ئازادییە یان کۆتەکان بەرهەم دەهێنێتەوە؟ ئەوە پرسیارێکە کە تەنیا بە یۆنانییەکانەوە تایبەت نیە، بەڵکو لە کۆمەڵگە مۆدێرنەکانیشدا دەنگ دەداتەوە.

میتۆدەکان

کتێبەکەی هالیڤێڵ بە پەیکەرێکی کرۆنۆلۆژی و شیکارییە وردە دەقییەکەی جیا دەکرێتەوە، لە داستانی هۆمەرەوە، لە ڕێگەی شیعری گۆرانی و تەنزئامێزەوە، بۆ کۆمیدیای کۆن (بەتایبەت ئەرستۆفانیس) دەگوازێتەوە، پاشان لە فەلسەفەی یۆنانیدا دەوەستێت و لە کۆتاییدا باس لەو گۆڕانکارییە گەورانە دەکات، کە مەسیحێتی لە واتای پێکەنیندا هێناویەتییە ئاراوە.

هاوت کە لە شاکارەکەی هالیڤێڵ ورد دەبینەوە، ئەوا میتۆدێکی بەراوردکاریی لە نێوان دەقە کۆنەکان و تیۆرییە مۆدێرنەکانی پێکەنین بەکاردەهێنێت، بەڵام فەزای تەئویلی بە دەقە کلاسیکییەکان دەبەخشێت. واته‌ دەبێت ئەوەش لەیاد نەکەین، کە شیکارییەکانی ئەو ئاڕاستەیەکی ئەنترۆپۆلۆژی ڕوونی هەیە، واتە وەک (کلیلی تێگەیشتن لە بونیادی عەقڵی بەکۆمەڵ) مامەڵەی لەگەڵ پێکەنیندا کردووه‌، نەک تەنها وەک کەرەستەیەکی ئەدەبی.

 تایبەتمەندییە بنەڕەتییەکانی پێکەنینی یۆنانی

   هالیڤێڵ ئەوەمان نیشان دەدات، کە چۆن پێکەنین لە شانۆ کۆمیدییەکاندا بۆ (چەسپاندنی داب و نەریته‌کان) و (گاڵتەکردن بە سەرپێچیکاران) بەکارهێنراوە، هەروەها ئامرازێکیش بووە بۆ سەپاندنی هەژموونی سیمبولی یان بەرخۆدانی که‌لتووری. واته‌ (پێکەنین وەک ئامرازێکی کۆمەڵایەتی).

 هاوکات نووسەر جەخت لەسەر (ناوەند)ێتی جەستە لە پێکەنینی یۆنانیدا دەکاتەوە، کە تێیدا غەریزەکان بوونێکی بنەڕەتییان دەبێت، گاڵتە بە ڕووکەش دەکرێت و وێنەی سنوورەکانی (مرۆڤێکی شایستە) دەکێشرێنەوە، ئەمەش چەمکی (کەرنەڤالێتی)ی باختینمان یاد دەهێنێتەوە، هەرچەندە هالیڤێڵ لە هەڵوەشاندنەوەی دەرکەوتە دەقییەکانی پێکەنیندا وردتر بووە. واته‌ چڕکردنه‌وه‌ی سه‌رنجه‌کان له‌سه‌ر (پێکەنین و جەستە).

هه‌روه‌ها کتێبەکە تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە چۆن فەیلەسوفەکان – بە تایبەت ئەفلاتون – پێکەنینیان وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر ڕێکخراویی دەروونی و سیاسی دەبینی، لە کاتێکدا ئەرستۆ هەوڵی پاککردنەوەی دەدا، بۆ ئەوەی ببێتە بەشێک لە (پاککردنەوەی کۆمیدی). واته‌ (دڵەڕاوکێی فەلسەفی سەبارەت بە پێکەنین).

   لە کۆتاییئ کتێبەکەدا، هالیڤێڵ لەوە دەکۆڵێتەوە، کە چۆن مەسیحێتی سەرەتایی بە چاوێکی نەرێنییەوە لە پێکەنینی ڕوانیووە، واتە وەک نیشانەی بێ بایەخ، لەخۆبایبوون یان گوناه، ئەمەش بووە هۆی (دابەزینی بەهای پێکەنین) وەک دیاردەیەکی که‌لتووری لە بەرژەوەندیی جددییەتی ڕۆحی و پارێزگاریی ئاکاری. 

له‌کۆتاییدا ده‌توانین بڵێین کتێبەکەی ستیڤن هالیڤێڵ تەنیا لێکۆڵینەوەیەک نییە دەربارەی (مێژووی پێکەنین)، بەڵکو توێژینەوەیەکە سەبارەت بە (خودی که‌لتووری یۆنانی لە میانەی پێکەنین) ەوە، واتە لە ڕوانگەی دووانەێتییەکەی و ململانێیەکەی و پێگە سیمبولێتییەکەیەوە.

ئەوە بەرهەمێکە، کە نابێت وەک خستنەڕوویەکی مێژوویی بخوێنرێتەوە، بەڵکو وەک بانگهێشتێک بۆ ئەوەی تێبگەین، کە مرۆڤەکان چۆن و بۆچی و بە چ نرخێک پێدەکەنن.

سه‌رچاوه‌

1. Stephen Halliwell, Greek Laughter: A Study of Cultural Psychology from Homer to Early Christianity, Cambridge University Press, 2008.

10/8/2025

The post پێکەنینی یۆنانی appeared first on ژنەفتن.

چەمکی پێکەنینی مێژوویی لای باختین

باختین پێیوایە کە پێکەنینی میللی تەنها دیاردەیەکی کات بەسەربردن یان ڕەفتاری نەبووە، بەڵکو (دامەزراوەیەکی کەلتووریی سەربەخۆ) بووە، خاوەن سروشتێکی بەکۆمەڵ و میللی و کارنەڤاڵی بووە. ئەو وای دەبینێت، کە پێکەنینی کارنەڤاڵی (Carnivalesque Laughter)  ڕەگ و ڕیشەیەکی قووڵی لە کەلتووری میللی سەدەکانی ناوەڕاستدا هەیە، کە تێیدا کارنەڤاڵ و ئاهەنگەکان پانتایییەکی کاتییان بۆ ڕەهاکردنی کۆمەڵگە لە ستەمی دەسەڵاتی فەرمی و ئایینی و شکاندنی سیستەمی هەڕەمی باو پێک دەهێنا.

لێرەدا پێکەنین تاکەکەسی و تایبەت نییە، بەڵکو میللی، جەستەیی، گشتگیرە و بە تایبەتمەندییەکی دوولایەنەیی جیا دەکرێتەوە، واتە لەیەک کاتدا گاڵتە دەکات و مژدە دەدات، دەڕووخێنێت و بونیادیش دەنێت، سووکایەتی دەکات و ئازادیش دەکات.

تایبەتمەندییەکانی پێکەنینی کارنەڤاڵی

ئه‌گه‌ر به‌ وردی له‌ تایبەتمەندییەکانییه‌کانی پێکه‌نین له‌ کتێبه‌که‌ی باختیندا ڕابمێنین، ئه‌وا له‌وه‌ تێده‌گه‌ین، که‌ پێکەنین نەگۆڕەکان تێکدەشکێنێت، بەڵام بانگەشە بۆ ئاژاوە ناکات، بەڵکو بەشێوەیەکی کاتی جیهان سەرلەنوێ ڕێک دەخاتەوە، واتە (دوانەیی و گاڵتەجاڕیی).

هەروەها لە پێکەنینی میللیدا ئاهەنگ بە جەستە دەگێڕدرێت و گەورە دەکرێتەوە، لە خواردن، خواردنەوە، میزکردن، زاوزێ و هەموو شتێکی ماددی و هاوبەش، کە پێچەوانەی پاکێتی و ڕۆحانیەتی فەرمییە. واتە (جەستەییبوونی گرۆتێسکی – سەیروسەمەرە).

هاوکات کارنەڤاڵ شانۆیەکی زیندووی پێکەنینی مێژوویی بوو، کە تێیدا سیمبولە فەرمییەکان دەکەوتن، پاشا دەبووە گاڵتەجاڕ و پیرۆز دەبووە دنیایی. واتە (ئاهەنگی میللی).

دواتر پێکەنین کاردانەوەیەکی کاتی نییە، بەڵکو میکانیزمێکی کەلتووریی خولییە، کە گوزارشت لە لەدایکبوونێکی نوێی جیهان دەکات. واتە (کاتێتی نوێبوونەوە).

ئەرکی پێکەنین لە مێژوونووسییدا

بەپێی بۆچوونی باختین، پێکەنین بە (ئەرشیفێکی نەنووسراو)ی کۆمەڵگە میللییەکان دادەنرێت، چونکە گوزارشت لە هەستەکانیان، تێڕوانینیان بۆ جیهان، ڕەتکردنەوەی دەسەڵات و مەیلی سروشتییان بۆ نوێبوونەوە دەکات. لەبەرئەوە، باختین پێیوایە خوێندنەوەی دەقەکانی رابلێ، کە دەوڵەمەندن بە شۆخی گرۆتێسک و دیمەنی گاڵتەجاڕی، دەروازەیەکی گرنگە بۆ تێگەیشتن لە ڕۆحی سەردەمی ڕێنیسانس و ڕەگە میللییەکانی.

پێکەنین بەپێی ئەم دیدگایە، دەبێتە ئامرازێک بۆ نووسینەوەی مێژووی (ئەوەی نەنووسراوە)، وەرگرتنەوەی دەنگی کۆمەڵە لە بەرامبەر دەسەڵاتدا و بەرەنگاربوونەوەی هەژموونە لە ڕێگەی نوکتە و تەنزەوە.

میتۆدی باختین لە لێکۆڵینەوەی پێکەنیندا

باختین پشت بە میتۆدێکی کۆمەڵایەتی- مێژوویی دەبەستێت، کە شیکاریی دەق و کۆنتێکستی کۆمەڵایەتی تێکەڵ دەکات. ئەو پێکەنین وەک دیاردەیەکی دەروونی ناخوێنێتەوە، بەڵکو وەک گوتارێکی کەلتووری- سیاسی دەبینێت. لە بەشی یەکەمی کتێبەکەیدا، ئەوە نیشان دەدات، کە چۆن رابلێ توانایەکی بێوێنەی هەبووە، بۆ گوزارشتکردن لە ڕۆحی پێکەنینی میللی، ئەویش لە ڕێگەی وێناکردنی جەستە گەورەکان، هەڵگێڕانەوەی سیمبولی پلە و پایەکان و دیمەنی گاڵتەبازی کە تەنها بە لۆژیکی کارنەڤاڵ ڕاڤەدەکرێن.

ئەنجامەکان

بەلای باختینەوە پێکەنینی کارنەڤاڵی دەنگ بۆ خەڵکی ئاسایی دەگێڕێتەوە و دەیانگەڕێنێتەوە بۆ چەقی مێژوو. واتە (گەڕاندنەوەی پێگەی ناوەندیی بۆ کەلتووری میللی). هاوکات لە ڕێگەی پێکەنینەوە، ئەو پیرۆزییەی دەوری پاشا، قەشە و دەستەبژێرەکانی داوە، تێکدەشکێندرێت، واتە (هەڵوەشاندنەوەی دەسەڵاتی سیمبولی). دواتر چونکە پێکەنین زمانی فەرمی ڕووت دەکاتەوە، کلسیبوون و ملکەچییەکەی ئاشکرا دەکات، واتە (ئاشکراکردنی هاودەنگیی ئەدەبی فەرمی لەگەڵ دەسەڵات)دا. لە کۆتاییشدا پێکەنین لەگەڵ مێژوودا نەساز نییە، بەڵکو یەکێکە لە ڕاستگۆترین دەرکەوتەکانی. واتە (داڕشتنی دیدگایەکی مێژووییی نوێ).

لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین کتێبی (کاره‌کانی فڕانسۆ رابلێ و که‌لتووری میللی له‌ سه‌ردمی ناوه‌ڕاست و سه‌ره‌تای ڕێنیسانسدا)، بەتایبەت لە بەشی یەکەمیدا، دۆزینەوەیەکی زانستیی گرنگە لە مێژووی پێکەنیندا و جەختکردنەوەیەکە لەسەر ئەوەی کە پێکەنین، لە شێوازە میللی و کارنەڤاڵییەکەیدا، وزەیەکی مێژوویی و کەلتووریی  ئەوتۆی هەیە، کە هیچی لە وتار و پەخشانی فەرمی کەمتر نییە. باختین نەک هەر بەهای بۆ پێکەنین گەڕاندەوە، بەڵکو کردییە بەردی بناغەی تێگەیشتن لە سەردەمی ڕێنیسانس و هۆشیاریی گشتی و گۆڕانکارییە مێژووییە گەورەکان لە ڕوانگەی گەلەوە، نەک دەستەبژێر.

لێرەوە، باختین لە خوێندنەوەی بۆ رابلێ، تەنها لەسەر پێکەنین نانووسێت، بەڵکو (مێژوو لە خوارەوە) سەرلەنوێ دەنووسێتەوە، کە تێیدا پێکەنین دەبێتە بەڵگەنامە و کارنەڤاڵی گەل دەبێتە ئەرشیفی ئازادی.

The post لە گاڵتەوە بۆ بەڵگەنامە appeared first on ژنەفتن.

ئەم کایە پرسیارگەلێکی بنەڕەتی دەوروژێنێت: ئایا پێکەنین دەتوانێت وەک بەڵگەنامەیەکی مێژوویی مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت؟ ئایا دەتوانین لە ڕێگەی شیکردنەوەی نوکتە، گاڵتە، کۆمیدیا و شێوازەکانی تری پێکەنین لە سەردەمە جیاوازەکاندا، نهێنی و ڕازە شاراوەکانی مێژوو ئاشکرا بکەین؟ بۆ نموونە، پێکەنینی کۆیلەیەک لە گەورەکەی، یان گاڵتەی جوتیارێک بە دەسەڵاتدارێک، چ مانایەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی لەخۆ دەگرێت؟ ئایا جیاوازی هەیە لە نێوان ئەوەی مرۆڤەکان لە سەدەکانی ناوەڕاست بە چی پێدەکەنین و لە سەردەمی مۆدێرن بە چی پێدەکەنن؟

گرنگیدان بە مێژووی پێکەنین وەک کایەیەکی ئەکادیمی، مێژوویەکی هێندە دوور و درێژی نییە. لەگەڵ سەرهەڵدانی قوتابخانە نوێیەکانی مێژوونووسی وەک قوتابخانەی ئاناڵز لە فەرەنسا، کە بایەخیان بە ژیانی ڕۆژانە و لایەنە کەلتووری و دەروونییەکانی مرۆڤ دەدا، وردە وردە سەرنج خرایە سەر بابەتە پەراوێزخراوەکانی وەک پێکەنین. مێژوونووسان دەستیان کرد بە پرسیارکردن لەبارەی ڕۆڵی پێکەنین لە کۆمەڵگەکانی ڕابردوودا. لەم بوارەدا، هەوڵی چەندین مێژوونووسی دیار وەک (میخائیل باختین) و (ستیڤن هالیوێل) و (ماری بێرد) بەدی دەکرێت، کە بە بەرهەمەکانیان بناغەی ئەم کایەیان داناوە.

ئەم نووسینە هەوڵ دەدات بەدواداچوون بۆ ئەم پرسیارە بنەڕەتییانە بکات و لە ڕێگەی شیکردنەوەی نموونە مێژوویییەکانەوە، بایەخی پێکەنین وەک کەرەستەیەکی خاو بۆ تێگەیشتن لە ڕابردوو بخاتەڕوو. ئایا پێکەنین هەمیشە ئازادکەر و یاخیگەرانە بووە، یان دەسەڵاتەکانیش توانیویانە بۆ کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگا بەکاری بهێنن؟ چۆن دەتوانین لە ڕێگەی پێکەنینەوە لە پەیوەندیی نێوان چین و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگا تێبگەین؟ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارانە، تەنها تێگەیشتنێکی نوێمان پێنابەخشن دەربارەی پێکەنین، بەڵکوو ڕوانگەیەکی نوێشمان بۆ خوێندنەوەی مێژوو بە گشتی پێشکەش دەکەن.

چەمکی مێژووی پێکەنین لە لێکۆڵینەوە مێژوویییەکاندا

مێژووی پێکەنین تۆمارکردنی ئەوە ناگەیەنێت، کە لە کەیدا خەڵکی پێکەنیون، بەڵکوو وەک شیکارییەکی کەلتووری بۆ کۆنتێکستەکانی ئەم پێکەنینە و بۆ ئەو گرژییە کۆمەڵایەتییانەی کە ئاشکرایان دەکات، دەخوێندرێتەوە. لێرەدا پێکەنین وەک ئەرشیفێکی نا نه‌ریتیی بۆ میزاجی گشتی و وەک نێوەندێک بۆ گوزارشتکردنی کۆمەڵ لە خود و سنوورەکانی دەخوێندرێتەوە. لە ڕێگەی پێکەنینەوە، دەسەڵات پەیڕەو دەکرێت، کۆمەڵگە گاڵتە بە تابۆکانی خۆی دەکات و سیستەمە باوەکانی پلەبەندیی تێکدەشکێندرێن.

ئەم چەمکە لە ڕێگەی کارەکانی پێشەنگانێکی وەک (هێنری بێرگسۆن)ەوە دەرکەوت، کە پێکەنینی وەک ئامرازێکی کۆمەڵایەتی بۆ بەرپەرچدانەوەی وەستان (جمود) و جەختکردنەوە لەسەر زیندوویی دەبینی، هەروەها فرۆید کە نوکتە و پێکەنینی وەک دەرچەیەک بۆ سەر چەپێنراوە نائاگاکان لێکدەدایەوە. بەڵام ئەم ڕوانگانە سەرەڕای گرنگییان، بەشێوەیەکی بەشەکی (جزئي) مانەوە، هەتا باختین هات و قووڵایییەکی مێژوویی و فەلسەفیی نوێی بە پێکەنین بەخشی.

میخائیل باختین و (رابلێ و جیهانەکەی)

کتێبی (کاره‌کانی فڕانسۆ رابلێ و که‌لتووریی میللی له‌ سه‌ردمی ناوه‌ڕاست و سه‌ره‌تای ڕێنیسانسدا) – که‌ وه‌رگێڕانه‌ ئینگلیزییه‌که‌ی به ‌ناوی (ڕابلێ و جیهانه‌که‌ی) بڵاوکراوه‌ته‌وه‌ –  (١٩٦٥)ی میخائیل باختین، وەرچەرخانێکی یەکلاکەرەوەیە لە مێژووی پێکەنیندا وەک کایەیەکی زانستی. لە لێکۆڵینەوەکەیدا بۆ ئەدەبی میللی لە سەردەمی ڕێنیسانسدا، بەتایبەت کارەکانی فرانسوا رابلێ، باختین چەمکە بەناوبانگەکەی (کارنەڤاڵێتی) و (پێکەنینی میللی) وەک دوو هێزی دژەباو لە بەرامبەر دەسەڵاتی فەرمی و زمانی ستاندارددا پێشکەش کرد.

باختین پێیوایە پێکەنینی میللی کارنەڤاڵی، ڕۆحێکی بەکۆمەڵ دەنوێنێت، کە ئاڵنگاریی هەموو شتێکی فەرمی، جددی، پیرۆز و کۆتایی دەکات. لە کارنەڤاڵەکاندا، پاشا و خزمەتکار یەکسان دەبن و بەربەستی نێوان جەستە و دەسەڵات و زمانی باڵا و زمانی نزمدا نامێنێت. لێرەدا پێکەنین کات بەسەربردن و رابواردن نییە، بەڵکوو کردارێکی سیاسی و کەلتووریی بەرگریکارانەیە، کە ئاسۆی ئازادی لە بەردەم جەستە و وشەدا دەکاتەوە.

(رابلێ و جیهانەکەی) هەوڵێکی دوولایەنە بوو: هەم نووسینەوەی مێژووی پێکەنینی میللی، هەم هەڵوەشاندنەوەی پلەبەندیی کەلتووری بوو. باختین نیشانیدا کە چۆن ئەدەبی کارنەڤاڵی، لە پێکەنینە جەستەیی و گرۆتێسکییەکەیدا، جۆرێک لە کەلتووریی دژەباوی پێکدەهێنا، کە لە ڕواڵەتدا ڕێگەپێدراو بوو، بەڵام لە قووڵاییدا مەترسیدار بوو، چونکە ئەرکی ڕەتکردنەوەی ڕەخنەگرانەی دەسەڵاتی جێبەجێ دەکرد.

سەرهەڵدانی کایەکە و پەرەسەندنی لە توێژینەوە مێژوویییەکاندا

لەدوای باختینەوە، توێژینەوە مێژوویی و کەلتوورییەکان گرنگیدانێکی تایبەتیان بە پێکەنین دا، نەک وەک پەراوێزێک، بەڵکوو وەک ئامرازێک بۆ خوێندنەوەی (ناوەندی دەسەڵات) و (زەوقی کۆمەڵایەتی). بەرهەم گەلێک دەرکەوتن، وەک کتێبی (پێکەنینی یۆنانی)ی ستیڤن هالیوێڵ، کە شیکارییەکی دەروونی و کەلتووری بۆ پێکەنین لە یۆنانی کۆندا پێشکەش کرد، دواتر کتێبی (پێکەنین لە ڕۆمای کۆندا)ی ماری بێرد، کە پەیوەندییەکانی نێوان پێکەنین و گوتار، سیاسەت و چینە کۆمەڵایەتییەکانی خستەڕوو.

هەروەها دوو دەیەی ڕابردوو شایەتحاڵی گرنگیدان بوون بە ئەرشیفە تەنزئامێزەکان، وەک کاریکاتێر، نوکتە و ئەو دادگاییکردنانەی کە پێکەنین تیایاندا چەکێک بووە دژی دەسەڵات یان ڕووبەڕووبوونەوەی سەرکوتکاری. لە کتێبی (پێکەنین لە سەدەکانی ناوەڕاست و سەرەتاکانی سەردەمی مۆدێرن)، چەندین توێژینەوە کۆکراونەتەوە، ئەوە نیشان دەدەن، کە چۆن مانای پێکەنین لە ڕێوڕەسمێکی بەکۆمەڵەوە بۆ مەترسییەکی سیاسی گۆڕاوە.

تایبەتمەندییەکان

مێژووی پێکەنین جەخت لەسەر دەستەبژێر ناکاتەوە، بەڵکوو سەرنج لەسەر کۆمەڵە پەراوێزخراوەکان و کەلتووریی میللی چڕ دەکاتەوە. واتە (مێژوویەکی نامەرکەزی)یە. هەروەها پێکەنین تەنها ڕەتکردنەوە نییە، بەڵکوو ڕێگایەکی ناوخۆییە بۆ تێکشکاندنی ئەوەی باو و پێوەرییە و داڕشتنەوەی پەیوەندیی نێوان من و ئەوی تر، واتە (ڕەخنە لە ناوەوە). هەروەها جەستە – بە خواردن و خواردنەوە و گاڵتەکانییەوە – چەقێک پێکدەهێنێت، لە توێژینەوەکانی باختیندا بۆ پێکەنین، بە پێچەوانەی مێژووی نەریتییەوە، واتە (ڕەهەندی جەستەیی). دواتر پێکەنین وەک هەستێک دەخوێندرێتەوە و بەمەش دەخرێتە ناو مێژووی سۆزەکانەوە، کە لە چۆنێتیی پەرەسەندنی هەستی کۆمەڵگە دەکۆڵێتەوە، واتە (مێژووی سۆزداری).

میتۆدەکان

ئه‌و میتۆدانه‌ی که‌ ده‌توانرێت بۆ توێژینه‌وه‌ی مێژووی پێکه‌نین به‌کار بهێنرێن، فره‌ن و تاک نین، واته‌ میتۆدگه‌لێکی جۆراوجۆر به‌کار ده‌هێنرێن، ئه‌ویش بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، که‌ پێکه‌نین ڕه‌هه‌ندگه‌لێکی جیاوازی له‌نێو کایه‌ مه‌عریفییه‌ جیاوازه‌کاندا هه‌یه‌. له‌و میتۆدانه‌ش ده‌توانین ئاماژه‌ بۆ ئه‌مانه‌ی لای خواره‌وه‌ بکه‌ین:

١. میتۆدی باختینی: لە پەیوەندیی نێوان پێکەنین، کارنەڤاڵ و دەسەڵاتی سیمبولی دەکۆڵێتەوە، هەروەها لە ڕێگەی چەمکەکانی وەک هەڵگێڕانەوە و دوانەیی، شیکاری بۆ دەقەکان دەکات.

٢. شیکاریی گوتار: گوتاری پێکەنین بە درێژاییی کات هەڵدەوەشێنێتەوە، ئەمەش بۆ تێگەیشتن لە گۆڕانی ئەرکەکانی، لە کۆمیدیای شانۆییەوە بۆ نوکتەی سیاسی.

٣. میتۆدی ئەنترۆپۆلۆژیی کەلتووری: جەخت لەسەر سرووتەکانی پێکەنینی بەکۆمەڵ و چۆنێتیی پێکهێنانی ناسنامەی کۆمەڵگە دەکاتەوە.

٤. میتۆدی ئەرشیفی بینراو و زارەکی: وێنەی کاریکاتێری، نوکتە و یاداشتەکان وەک بەڵگەی مێژوویی بەکار دەهێنێت.

٥. میتۆدی بەراوردکاری: لێکۆڵینەوە لە جیاوازییەکانی پەیڕەوکردنی پێکەنین لەنێوان کەلتوورەکاندا دەکات، وەک بۆ نموونه‌ پێکەنینی ئیسلامی و پێکەنینی مەسیحی.

نموونەکان

بۆ زیاتر ئاشنابوون به‌و مێژووه‌ به‌ گونجاوی ده‌زانم چه‌ند نموونه‌یه‌کی کورت بهێنمه‌وه‌: لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، ئاهەنگەکان ئامرازێک بوون بۆ پێکەنینی بەکۆمەڵ، کە ڕێگەی دەدا بە شێوەیەکی کاتی دەسەڵاتی ئایینی بشکێنرێت و کەسایەتیی (گاڵتەجاڕی پیرۆز – المهرج المقدس) هێمای هەڵگەڕانەوەی بەهاکان بوو.

لە سەردەمی شۆڕشی فەڕەنسیشدا، پێکەنین بۆ گاڵتەکردن بە سیستەمی پاشایەتی و کڵێسە بەکار هێنرا و دیارترین نموونەش وێنە کاریکاتێرییەکان بوون، لە ڕۆژنامە شۆڕشگێڕییەکاندا.

لە سیستەمە تۆتالیتارەکانیشدا، وەک یەکێتیی سۆڤێت، نوکتەگه‌لیکی نهێنی بڵاوبووەوە، کە گاڵتەی بە سیاسەت و سەرکردەکان دەکرد، وەک نوکتەی: “ئایا دەتوانرێت کۆمۆنیزم بونیاد بنرێت؟ بەڵێ، بەڵام لە سویسرا.”

لە ناوکۆی عەرەبیشدا، دوای شۆڕشەکانی به‌هاری عه‌ره‌بی ٢٠١١، شەپۆلێک لە کۆمیدیای تەنزئامێز لەسەر شانۆ و یوتیوب دەرکەوت، وەک بەرنامەی (البرنامج)ی باسم یوسف کە ڕۆڵی سیاسی بۆ پێکەنین گەڕاندەوە. لە ئەدەبی میللیشدا، کەسایەتی (جوحا) وەک هێمای زیرەکیی تووڕە بەکار هێنراوە، کە لە ڕێگەی تەنزەوە ڕەخنە لە دەسەڵات و واقیع گیراوه‌.

به‌م شێوه‌یه‌ مێژووی پێکەنین مێژووی جێگرەوەکانە، مێژووی ئەوانەیە، کە لە گوتارەکانی دەسەڵاتدا نەوتراون و لە ڕێگەی نوکتە، چاوداگرتن و زەردەخەنەوە وتراون. ئەگەر مێژووی نەریتی لەلایەن سەرکەوتووەکانەوە نووسرابێتەوە، ئەوا پێکەنین لەلایەن خەڵکەوە نووسراوە. پێکەنین (مێژووی سێبەر)ە، تێیدا زیندوویی مرۆڤ، ناسکی و ئازایەتی لە گاڵتەکردن بە دەسەڵاتەکانی – و بە خودی خۆی – دەردەکەوێت. ئەگەر باختین ڕێگایەکی بۆ توێژەران ڕووناک کردبێتەوە بەرەو تێگەیشتنێکی قووڵتر لە پێکەنین، واتە وەک گوتارێکی بەرگریکارانە، ئەوا توێژینەوە نوێیەکان هێشتا وزە مێژوویییەکەیان لە لابردنی جددییەت و لە داڕشتنەوەی دەسەڵات لە ڕێگەی گاڵتەوە دەدۆزنەوە.

سه‌رچاوه‌

1. ميخائيل باختين، أعمال فرانسوا رابليه والثقافة الشعبية في العصر الوسيط وإبان عصر النهضة، ترجمة شكير نصر الدين، منشورات الجمل، (بغداد – بيروت، ٢٠١٥).
2. باسم یوسف: بەرنامەی (البرنامج)، 2011-2013.
3. Bergson, Henri. Laughter: An Essay on the Meaning of the Comic. Translated by Cloudesley Brereton and Fred Rothwell. New York: The Macmillan Company.
4. Stephen Halliwell, Greek Laughter: A Study of Cultural Psychology from Homer to Early Christianity, Cambridge University Press, 2008.
5. Mary Beard, Laughter in Ancient Rome: On Joking, Tickling, and Cracking Up, University of California Press, 2014.
6. Albrecht Classen (ed.), Laughter in the Middle Ages and Early Modern Times: Epistemology of a Fundamental Human Behavior, Its Meaning, and Consequences, De Gruyter, 2010.

29/7/2025

The post مێژووی پێکەنین appeared first on ژنەفتن.

یەکەم: چەمکی مێژووی گریان

(مێژووی گریان) ئاماژەیەکە بۆ ئەو توێژینەوە زانستییانەی کە دەیانەوێت لە چۆنێتیی فرمێسک و گریان و دەربڕینی ئاشکرا یان تایبەتی خەم یان خۆشی لە تەواوی کۆمەڵگە و سەردەمە جیاوازەکان تێبگەن. هاوکات پرسیار گەلێکی وەک: (بۆ کێ ئاسایییە بگری؟ کەی و بۆچی؟ فرمێسک لە ناوکۆ کەلتووری یان ئایینییەکاندا چی دەگەیەنێت؟) دەوروژێنێت. لەجیاتی ئەوەی گریان وەک کاردانەوەیەکی بایۆلۆژی جیهانی سەیر بکەن، مێژوونووسان گریان وەک کردەیەکی کۆمەڵایەتی کەلتووری دەبینن، کە لە نێو سروت و چاوەڕوانییە ڕەگەزییە کۆمەڵایەتییەکان و مومارەسە ئاینییەکان و گوزارشتە سیاسییەکاندا پێکهاتووە.

بەم شێوەیە گریان دەبێتە هاوێنەیەک بۆ تێگەیشتن لە شێوە کەلتوورییەکان، لە گریانی ئایینی سەدەکانی ناوەڕاستەوە وەک نیشانەیەک لەسەر بەخششی خودایی، هەتا چەمکەکانی هەستیارێتیی ڕۆشنگەری، دواتر بۆ ڕێکخراوەکانی سەردەمی نوێگەریی، کە نێرینە کۆنترۆڵ دەکەن و هەستەکان سەرکوت دەکەن.

دووەم: ڕیشە و پەرەسەندنەکان

گرنگیدانی سیستماتیکی بە توێژینەوەی سۆزەکان، لەوانەش گریان، لە ساڵانی هەشتاکان و نەوەدەکاندا دەستی بە زیادبوون کرد. لەو کەسە سەرەتایییانەی کە کاریگەرییان لەو بوارەدا هەبوو، پیتەر ن. ستیرنز و هاوسەرەکەی کارول ز. ستیرنز بوون، کە بۆ دامەزراندنی بواری (مێژووی سۆزەکان) یارمەتیدەرێکی باش بوون، ئەوان ئەو بیرۆکەیان خستەڕوو، کە سۆزەکان لەڕووی بایۆلۆجییەوە نەگۆڕ نین، بەڵکو بەپێی مێژوو دەگۆڕێن. کتێبەکەیان Emotionology (1985) خاڵی دەستپێک بوو، بۆ لێکۆڵینەوە لە چۆنێتیی هەستکردنی گەلان و چۆنێتی فەرمانکردنی کەلتوورەکانیان بە دەربڕینە سۆزدارییەکان. پاشان بیرمەندی ئەمریکی تۆم لوتز کتێبی (مێژووی گریان: مێژووی فرمێسکی سروشتی و کەلتووری)ی بڵاوکردەوە، کە پشکدارییەکی بێوێنە بوو لە (مێژووی سۆزەکان)دا، لوتز پرسیارێکی نائاسایی بەڵام چارەنووسسازی خستەڕوو: ئایا گریان مێژوویەکی هەیە؟ هاوکات ئایا دەکرێ فرمێسک ئاوێنەیەک بێت، بۆ گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و سیاسی و کەلتوورییەکان، لە ژیارەکاندا؟ کتێبەکە بۆ یەکەمجار لە ساڵی 1999 لە نیویۆرک بڵاو کرایەوە و لەو کاتەوە سەرنجی توێژەرانی زانستە مرۆیییەکانی بەلای خۆیدا ڕاکێشاوە، بە تایبەت لە بوارەکانی مێژووی کەلتووری و ئەنترۆپۆلۆجیا و توژینەوەی جەستە و سۆز. چونکە تیایدا لێکدانەوە فەلسەفی و ئایینی و پزیشکییەکانی گریان لە سەردەمە کۆنەکانەوە تا سەردەمی مۆدێرنی باس کرد و ئاسۆی لێکۆڵینەوەکانی فراوانتر کرد.

هەروەها (باربارا ڕۆزنڤین) بە نموونەکانی کە بریتی بوون لە (کۆمەڵگە سۆزدارییەکان) پشکداری کرد و بەوەش یارمەتی ئەوەی دا کە گریان لە نێو ناوکۆ کەلتووری و زەمەنییە دیاریکراوەکاندا دابنێت، لە کاتێکدا مێژووناسانێکی وەک (یۆهان هویزینگا، ویلیام ڕێدی و یوت فرێڤێرت) شیکاریگەلێکی گریانیان وەک کردەیەکی نمایشی و سیاسی پێشکەش کرد، ئەمەش پێگەی گریانی وەک بابەتێکی لێکۆڵینەوەی مێژوویی جددی بەهێز کرد.

سێیەم: گرنگی مێژووی گریان

گرنگی (مێژووی گریان) لەوەدایە، تیشک دەخاتە سەر بوارێک، کە لە توێژینەوە مێژوویییەکاندا شوێنێکی بۆ دیاری نەکراوە و پشتگوێ خراوە، فرمێسک، وەک لوتز نیشانی دەدات، هەرگیز بێلایەن نەبووە، بەڵکو ملکەچی تۆڕەکانی دەسەڵات و هێز بووە، جا چ ئایینی یان پزیشکی یان سیاسی بێت.

هەروەها بە بوارگەلێکی نوێی مەعریفییەوە بەستراوەتەوە، وەک (مێژووی جەستە) و (توێژینەوەی هەستەکان)، لەو خاڵەوە دەست پێ دەکات، کە ئەوەی ئێمە بە ئاسایی دەزانین، لە ڕاستیدا لە ڕووی کەلتوورییەوە مەرجدارە. وەک چۆن جەستە لە ڕێگەی جل و بەرگ و ڕەفتارەوە کۆنتڕۆڵ دەکرێت، بە هەمان شێوە هەست و سۆز لە ڕێگەی پێوەرەکانی زمان و ئەدەب و ئایین و دەسەڵاتەوە کۆنتڕۆڵ دەکرێت.

تەنانەت لەم ڕوانگەوە دەتوانرێت کتێبەکەی لوتز ببێتە سەرچاوەیەکی ڕەخنەگرانە دەربارەی چۆنێتیی دروستکردن و بەسیاسیکردنی هەستەکان و چۆن دەکرێت گریان ئامرازێک بێت بە دەستی دەسەڵاتەوە، یان ئامرازێک بێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو (واتە دەسەڵات)، بەپێی ناوکۆکە، ئەوە توێژینەوەیەکە، نەک دەربارەی فرمێسک وەک دیاردە، بەڵکو دەربارەی مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی سۆزدار، کە فرمێسکەکانی بەپێی سیستمی ئەو جیهانەی تێیدا دەژی، دادەڕێژرێت.

هەروەها (مێژوویەک گریان) بابەتێک نییە دەربارەی لاوازی مرۆڤ، وەک ڕەنگە ناونیشانەکە ئاماژەی پێ بدات، بەڵکو باس لە ئاڵۆزی خودی ئەزموونی مرۆڤ دەکات. لۆتز ئەوەمان بیر دەخاتەوە، کە (هەستەکان) بە ئەندازەی (عەقڵەکان) لە دروستکردنی ژیارەکانماندا گرنگن. فرمێسکەکانیش لەوە دوورترن کە تەنها شلەیەک بن لە چاوەوە بێنەخوارەوە، بەڵکو دەقگەلێکی کۆمەڵایەتی و سیاسیین، کە دەخوێندرێنەوە و ڕاڤەیان بۆ دەکرێت و حوکمیان بەسەردا دەدرێت.

لەم ڕوانگەیەوە، مافی ئەوەمان هەیە، کە کتێبەکەی لۆتز بە بانگهێشتێکی کراوە بۆ سەرلەنوێ پێداچوونەوە بە هەست و سۆزی ڕۆژانە دابنێین، چونکە لە (مێژووی بەکۆمەڵ)مان و (سروشتی ئەو سیستەمەی کە لە سایەیدا دەژین)، دانەبڕاون.

تەنانەت دەتوانین ئاماژە بۆ ئەوە بکەین، کە مێژووی گریان لە سێ پێشکەوتنی گەورەی توێژینەوە مێژوویییەکاندا پشکداری کردووە:

1. مێژووی کەلتووری – گریان بۆ تێگەیشتن لە سروت و مومارەسەی ماتەمینی و بارە ڕۆحییە ئایینییەکان بەکار دێت، بەتایبەت لە کۆمەڵگاکانی پێش مۆدێرنەدا.

2. توێژینەوە جێندەرییەکان – شیکردنەوەی ئەوەی کە کێ ڕێگەی پێدراوە بگری و کێش نا، دابونەریتە جێندەری و بونیادنانی چەمکەکانی نێرینەیی و مێینەیی بەدرێژاییی مێژوو ئاشکرا دەکات.

3. مێژووی سیاسی و کۆمەڵایەتی – فرمێسکی گشتی، چ لە پرسە شاهانەییەکان، یان لە بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەکان، یان ئەو خەمەی کە لە میدیا نوێیەکاندا نمایش دەکرێت، گوتاری سۆزداریی دەسەڵات و شەرعیەت و دژایەتی نیشان دەدات.

بەکورتی، گریان تەنها کردەوەیەکی کەسی نییە، بەڵکو دەربڕینێکی بونیادیی کەلتوور و ڕێکخراویی و کۆمەڵایەتی و راڤەکردنێکی مێژوویییە.

چوارەم: گریان وەک ڕووداوێکی کەلتووری

لوتز گریان وەک وەڵامدانەوەیەکی فسیۆلۆژی یان بارێکی سۆزداریی ئاسایی پێناسە ناکات، بەڵکو وەک کردارێکی کەلتووریی مەرجدار، کە لەلایەن پێوەرە کۆمەڵایەتی و ناوکۆ مێژوویییەکانەوە بەڕێوە دەبرێت، دەناسێنێت. لە شیکارییەکانیدا پشتی بە سەرچاوە گەلێکی جۆراوجۆر بەستووە، وەک دەقە ئایینی و ئەدەبییەکان و ڕاپۆرتە دەروونی و ئەرشیفی ڕۆژنامە و تەلەڤزیۆنییەکان. لە ڕێگەی ئەم دەوڵەمەندییە دەقییەوە، ئەوە دادەمەزرێنێت، کە دەتوانین پێی بڵێین (ئەنترۆپۆلۆژیای کەلتووریی فرمێسکەکان).

بۆ نموونە ئەو ئەو بەوردیی هەڵوێستە لەسەر (فرمێسکی چێژ و بەخشس و پاڵەوانی گریاو) دەکات و توێکاری بۆ (جەستەی گریاو) و (سایکۆلۆجیای فرمێسک) و (پیا و ژن و منداڵی شیرەخۆرە) و (کەلتووری ماتەمینیی) و (فرمێسکی تۆڵە و فریودان و هەڵاتن و هاوسۆزی) و (فرمێسکی ئەدەبی و هونەری) دەکات. هەموو ئەمانەش بە چەندین نموونە و دەقگەلێکی مێژوویی ڕەسەنی جۆراوجۆری نێو کەلتووری کۆمەڵگەکانی خۆرئاوا سەلمێنراون. بۆ نموونە ئاماژەکردن بە چۆنێتیی گریانی سەرکردەکان لە ژیارە کۆنەکاندا (وەک فرمێسکەکانی ئەسکەندەری مەزن لەبەردەم پەیکەری ئەخیلدا)، ئەمەش وەک ڕێگەیەک بۆ نیشاندانی خانەدانێتی نەک لاوازی. لە بەرامبەردا و لە سەردەمی ڤیکتۆرییدا لە بەریتانیا، کاریان بۆ سەرکوتکردنی ئەم هەستانە لە پیاواندا دەکرد، چونکە پێیانوابوو گریان جۆرێک لە (مێینەیی زیادەڕۆیی)انەیە.

پێنجەم: نموونە و ناوکۆکان

یەکێک لەو نموونە سەرنجڕاکێشانەی کە لۆتز لە کتێبەکەیدا دەیهێنێتەوە، دیمەنی گریانی (وێرتەر)ە لە ڕۆمانە بەناوبانگەکەی گۆتەدا (ناڵاندنەکانی وێرتەری گەنج)، لەوێدا فرمێسکەکان وەک نیشانەی شکان نەخراونەتەڕوو، بەڵکو هەر لە وێنەی خودێکی ناسک دەچێت، کە بە گرژییەکی ئاکاری و جوانکارییەوە لەگەڵ جیهاندا کارلێک دەکات. لۆتز دەڵێت ئەم شکۆمەندکردنەی گریان، وەڵامدانەوەیەکی ناڕاستەوخۆ بوو، بۆ (جمود)ی هەستەکان لە سەردەمی ڕۆشنگەریدا، کاتێک عەقڵ و وابەستەیی بە تایبەتمەندیی مرۆڤی نموونەیی دانرا.

لە نموونەیەکی دیکەدا لۆتز باس لە هەڵوێستی کڵێسە بەرامبەر بە فرمێسکی ژنان لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دەکات، کە هەندێک جار بە نیشانەی تەوبە و تەقوا و لە هەندێک کاتیشدا بە نیشانەی ئەو مەترسییە شاراوەیە دادەنرا، کە لە سۆز و خولیای ژنە هەڵچووەکاندا هەبوو. ئەم نەسازییە ئەوەمان بۆ دەردەخات، کە چۆن فرمێسکەکان بۆ سەپاندنی دەسەڵاتی ڕۆحی و ئاکاری بەسەر جەستە و ڕەفتاری ژناندا بەکار هێنراوە.

تەنانەت لە کۆمەڵگە ئیسلامییەکانیشدا گریان ڕۆڵێکی سەرەکی لە سرووتەکانی تەوبە و ئامۆژگاریدا هەبووە، بە تایبەت لە سۆفیگەریدا. فرمێسک وەک نیشانەی دڵپاکی و نزیکی بەندە لە خوداوە لێی ڕوانراوە. تەنانەت کۆمەڵی گریاوەکان (البکاءون) هەن.

لە ئاینزای شیعەشدا گریان بۆ حوسێن لە عاشورادا، بە یەکێک لە دیارترین ڕێوڕەسمەکان دادەنرێت. لەوێدا گریان کردارێکی دەستەجەمعییە، کە شوناس و پەیوەندیدارێتی بەهێز دەکات و بە چەمکەکانی ستەم و بەرەنگاری و دڵسۆزییەوە گرێدراوە.

لە سەردەمی مۆدێرنیشدا، دیمەنەکانی گریانی بەکۆمەڵ لە پرسەی کەسایەتییە بەناوبانگ و گشتییەکاندا بە زەقی هەستی پێ دەکرێت، وەک ڕیوڕەسمی مردنی جەمال عەبدولناسر لە میسر یان ئیمام خومەینی لە ئێران، دیارە کە ئەم ساتانە سروتگەلێکی مۆدێرن و ماتەمینی گشتی پێک دەهێنن، کە تامەزرۆیی جەماوەر بۆ دەربڕینی ئازادانەی ئازار لە بەرامبەر جیهانێکدا نیشان دەدات، کە گوتارێکی وابەستەیی و پتەوی دەگرێتەبەر.

 شەشەم: میتۆدەکان

دیارە وەک ئاماژەی پێکرا، ناکرێت بە تاکە میتۆدێکی کایەیەکی دیاریکراوی نێو زانستە مرۆڤایەتییەکان مامەڵە لەگەڵ بابەتێکی فرە ڕەهەند و قووڵی وەک مێژووی گریان بکرێت، چونکە بۆ نێو چەندەها بواری زانستە مرۆڤایەتییەکان شۆڕ بووەتەوە، بۆیە دەبێت بۆ تویژینەوە لەو مێژووە فرە میتۆدی بەکار بهێنرێت، هەروەک لۆتز لە کتێبەکەیدا پشت بە فرە میتۆدی دەبەستێت، کە (شیکاری جینالۆجی) بە شێوازە فۆکۆیییەکەی، (توێژینەوەی دەقی بەراوردکاری) و (مێژووی پزیشکیی دەروونی) و (هەڵوەشاندنەوە) تێکەڵ دەکات. لوتز بەدوای کرۆنۆلۆژیا (بەدوایەکداهاتووی زەمەنی)ی گریانی مرۆڤدا ناگەڕێت، بەڵکو هەڵوێستە لەسەر ئەو ساتانە دەکات، کە دامەزراوەکان تێیدا واتا و سنووری فرمێسکەکانیان گۆڕیوە.

هەروەها وەک نموونە، ئەوە دەخاتە ڕوو، کە چۆن گوتاری پزیشکیی دەروونی سەدەی نۆزدەهەم لە پۆلێنکردنی هەندێک شێوەی گریان، وەک (گریانێکی هیستری) لە ژناندا پشکداری کردووە، لە کاتێکدا هەمان هەڵسەنگاندن ئاڕاستەی گریانی پیاوان نەکراوە، ئەمەش لایەنگریی ڕەگەزی لە تەکنیکەکانی دەستنیشانکردن و چارەسەرکردندا ئاشکرا دەکات. هەروەها ئاماژە بەوە دەکات، کە گریانی کۆیلە و کۆڵۆنیاڵکراوەکان تەنها وەک نیشانەی لاوازی یان دواکەوتوویی تۆمار کراوە، نەک گوزارشتێکردنێکی ڕەوای ئازار یان ناڕەزایەتی بێت.

حەوتەم: مێژووی گریان لە کۆمەڵی کوردەواریدا

کۆمەڵی کوردەواری، وەک کۆمەڵێک کە مێژوویەکی دوور و درێژ و پڕ ئازار و جەنگ و ڕاگواستنی هەیە، هەڵگری یادەوەرییەکی بەکۆمەڵی دەوڵەمەندە، دەربارەی ئەزموونەکانی خەم و ئازار و لەدەستدان. لێکۆڵینەوە لە مێژووی گریان لەم ناوکۆیەدا، دەتوانێت ئاسۆیەکی نوێ بۆ تێگەیشتن لەو میکانیزمە کەلتوورییانە بکاتەوە، کە لە ڕێگەیانەوە کورد خەمی خواردوە و ناڕەزایەتی بەرامبەر بە توندوتیژی و قڕکردن دەربڕیوە، یان ڕووبەڕووی ئازار بووەتەوە. بۆ نموونه گریان و شینی ژنان لە بۆنەکانی ساڵیادی ئەنفال و کیمیاباران و شیعری داستانی و حیکایەتە زارەکییەکان، که گریانی گشتی و ئاشکرایان لەخۆ گرتووە، سەرچاوەیەکن بۆ تێگەیشتن له ڕۆڵی فرمێسک له مێژووی کۆمەڵایەتیی کورددا.

بۆیە هەر بابەتێکی نووسراو لەم بوارەدا دەتوانێت لە بونیادنانی گێڕانەوەیەکی مرۆیی مێژووی کورددا پشکدار بێت، واتە تەنها لە جەنگ و سیاسەتدا کورت نەکرێتەوە، بەڵکو (هەست) و (ئەزموونی کەسی)ی خەڵکی وەک پێکهاتەیەکی بنەڕەتی نووسینی مێژوویی لەخۆ بگرێت. ئەم مێژووە دەتوانرێت لە ڕێگەی هۆنراوە میللییەکانەوە و نووسینی سەر کێلی گۆڕەکان و ئەدەبی کوردیی نوێوە وردتر بنووسرێتەوە، کە دیمەنەکانی خەم و گریانەکانیان تۆمارکردووە، وەک (گۆڕستانی چراکان)ی شێرکۆ بێکەس.

لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین مێژووی گریان تەنها مێژووی هەڵڕشتنی فرمێسکەکان و تۆمارکردنی ڕووکەشییانەی کردەی گریان نییە، بەڵکو دەروازەیەکە بۆ تێگەیشتن لە مرۆڤ و کارلێککردنی لەگەڵ مەرگەساتەکان و خۆشی و و ژیاندا. وەرگرتنەوەی دەنگی ئەو کەسانەیە، کە دەنگیان تۆمار نەکراوە، دواتر ئامرازێکە بۆ بینینی مێژوو بە چاوی فرمێسکاوییەوە، بەڵام سوکایەتی بە فرمێسکەکان ناکات، بەڵکو وەک بەڵگەنامەیەکی گرنگ لێی دەڕوانێت.

دواتر مێژووی گریان هەوڵێکی زانستییە بۆ تێگەیشتن لەوەی کۆمەڵگەکان چۆن گوزارشتیان لە ناڵاندن و ئەوین و توڕەیی و خەم و پەژارەی خۆیان کردووە. بۆ گەلی کوردیش، گێڕانەوەی ئەم مێژووە و خوێندنەوەی لە ژێر ڕۆشناییی مەرگەسات و هیواکانیدا، دەتوانێت هەنگاوێک بێت، بۆ بەرەنگاربوونەوەی لەبیرچوونەوە و سەرلەنوێ داڕشتنەوەی هۆشیاریی بەکۆمەڵ لە ناوکۆیەکی مێژوویی و سۆزداریی مرۆڤدۆستانەدا.

(٩/٧/٢٠٢٥)

سەرچاوەکان

١)کامەران محەمەد: مێژووی سۆزەکان (سۆزە فەرامۆشکراوەکان لە گێڕانەوەی نەریتیید)، ژنەفتن (ماڵپەڕێکی هزریی و کلتوورییە)، (30ی حوزه‌یران، 2025)، (https://jineftin.krd/2025/06/30/%d9%85%db%8e%da%98%d9%88%d9%88%db%8c-%d8%b3%db%86%d8%b2%db%95%da%a9%d8%a7%d9%86/?fbclid=IwY2xjawLa_YJleHRuA2FlbQIxMQABHnXuAg_m22f6dyPIgkB4NJpFhwbE8s7QgXNrVFUnkS9aVPvpDrLU9vxdqOP7_aem_y4itABps26vby_WKWyIopQ).

٢)توم لوتز: تاریخ البکاء (تاریخ الدموع الطبیعی و الثقافی)، ترجمة: عبدالمنعم محجوب، صفحة سبعة للنشر و التوزیع، الطبعة الثانیة، المملکة العربیة السعودیة، ٢٠٢٣.

٣) شێرکۆ بێکەس، گۆڕستانی،چاپی یەکەم، ناوەندی بڵاوکردنەوەی نیشتیمان، سنە، ١٣٩٤.

4)  Barbara H. Rosenwein, Emotional Communities in the Early Middle Ages (Ithaca, NY: Cornell University Press, 2006.

The post مێژووی گریان appeared first on ژنەفتن.

کایەی مێژوونووسی لە کۆتایییەکانی سەدەی بیستەمەوە، گۆڕانکارییەکی قووڵی مەعریفی بەخۆوە بینی، کە سەرنج و گرنگپێدانەکانی لە بونیادە گەورەکانەوە بۆ ئەزموونە تاکەکەسییەکان و لە گێڕانەوە گشتگیرەکانەوە بۆ گێڕانەوە تایبەت و ڕۆژانەیی و هەڵچوونەکان گواستەوە. لەم ناوکۆیەدا (مێژووی هەستەکان) وەک پانتایییەکی نوێی توێژینەوە دەرکەوت، ئامانج لێی تێگەیشتنە لەوەی کە مرۆڤ چۆن هەستەکانی خۆی دەردەبڕێت و چۆن واتای ئەم هەستانە بە تێپەڕبوونی کات گۆڕانی بەسەردا دێت. (باربارا ڕۆزنڤین و ڕیکاردۆ کریستیانی) جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە، ئەم مێژووە تەنها لە وەسفکردنی هەستدا خۆی قەتیس ناکات، بەڵکوو دەرگایەک بۆ پرسیارکردن لە کولتوور و جەستە و زمان و دەسەڵات دەکاتەوە[1].

ئایا مێژوونووس دەتوانێت مێژووی هەستەکان بنووسێتەوە، وەک چۆن مێژووی سیستەمی سیاسی و جەنگەکان دەنووسێتەوە؟ ئایا سۆزەکان دەتوانن – بە سروشتە خودی و تاکەکەسییەکەیانەوە – ببنە دەرچەی بونیادنانی (گێڕانەوەی زانستی)، واتە هاوتای ئەو گێڕانەوانە بن، کە لەسەر بنەمای بەڵگەنامە و دەستنووسەکان دامەزراون؟ ئەم پرسیارانە هەتا ئەم دوایییانە وەک پرسگەلێکی ئەندێشەیی دەهاتنە بەرچاو، بەڵام ئێستا لە نێوجەرگەی ئەو سەرقاڵییە مەعریفییانەدان، کە یەکێک لە نوێترین کایەکانی توێژینەوە مرۆڤایەتییەکان دەجووڵێنێت، ئەویش (مێژووی سۆزەکان History of Emotion)ە. لەم چەند دەیەی دواییدا مێژوونووسان دەستیان بە لێپرسینەوە لە (مۆرکە تەواو عەقڵانی)یەکەی مێژووی نەریتی کرد، ئەوان میتۆدێکی نوێیان پێشنیار کرد، کە سۆزەکان نەک تەنها وەک دیاردەگەلێکی تاکەکەسی یان دەروونی بناسێنن، بەڵکوو وەک بونیادی کۆمەڵایەتی و کولتووری و مێژوویی پێشکەش بکەن، کە کاریگەرییان لەسەر کۆمەڵگە هەیە و لە هەمان کاتیشدا دەکەونە ژێر کاریگەریی کۆمەڵگەوە و لە ڕێگەی زمان و ڕەفتار و دامەزراوەکانەوە دەنوێنرێن.

لە هەستناسییەوە بۆ مێژووی هەستەکان

ئەم کایە لە ڕووی تیۆرییەوە لەگەڵ کارەکانی (پیتەر ستیرنز Peter N. Stearns) و هاوسەرەکەی (کارول زیسویتز ستیرنز Carol Zisowitz Stearns) و لە هەشتاکانی سەدەی بیستەمەوە دروست بوو. ئەویش لەمیانەی ئەوەی کە ناوی لێنرا (سۆزناسی Emotionology)، ئەوەش میتۆدێک بوو، هەوڵی توێژینەوەی ئەو (پێوەرە کۆمەڵایەتی)یانەی دەدا، کە زیاتر تەحەکومییان بە دەربڕینە سۆزدارییەکانەوە وەک لە توێژینەوەی خودی سۆزەکانەوە دەکرد[2]. ئەم دامەزراندنە یارمەتیدەر بوو، بۆ ئەوەی چوارچێوەیەکی بابەتی بە سۆزەکان ببەخشێت، هەتا بتوانرێت شوێنپێی هەڵبگیرێت. ئەوەش بواری بۆ نزیکخستنەوەیەکی میتۆدی فراوانتر و قووڵتر کردەوە.

دواتر (ویلیام ڕیدی William Reddy) چەمکگەلێکی پێشەنگانەی وەک (سیستەمی سۆزداریی) و (بێژە سۆزدارییەکان)ی هێنایە ئاراوە[3]، ئاماژە بەوە دەکەن، کە گوزارشتکردن لە سۆزەکان تەنها گواستنەوەی بارێکی ناوخۆیی نییە، بەڵکوو نواندنێکی زمانەوانییە، کە خودی سۆزەکە پێک دەهێنێت. ئەمە لە کاتێکدا (باربارا ڕۆزنڤین Barbara Rosenwein) چەمکی (کۆمەڵە سۆزدارییەکان)ی بەکار هێنا[4]، ئەوەش ئەوە نیشان دەدات، کە چۆن کۆمەڵە مرۆیییەکان، لەمیانەی کات و شوێندا، هەندێک شێوازی دەربڕینی سۆزداری بەکار دەهێنن، کە ناسنامە و کولتوور و دەسەڵاتی کۆمەڵەکە پێک دەهێنێت.

لە کتێبە هاوبەشەکەیدا لەگەڵ (ڕیکاردۆ کریستیانی) بە ناوی (مێژووی سۆزەکان چییە؟) (2020) ڕۆزنڤین هەوڵ دەدات، ڕوانگەیەکی پانۆرامایی بۆ ئەو کایە تیۆری و میتۆدۆلۆژییانە پێشکەش بکات، کە سەبارەت بە سۆز لە مێژوودا دروست بوون، جەختیش لەوە دەکاتەوە، سۆز لە ڕووی بایۆلۆژییەوە وەستاو نییە، بەڵکوو بونیادێکە، لە ڕووی مێژوویییەوە بەپێی سیستەمی کولتووری و کۆمەڵگەیی دەگۆڕێت، تەواو وەک چۆن ئایدیۆلۆژیا و زمان و دامەزراوەکان دەگۆڕدرێن[5].

پراکتیککردنێکی میتۆد

لە کۆتاییی بەشی دووەمی کتێبەکەیاندا، نووسەران (پیتەر ستیرنز و کارول زیسویتز ستیرنز) پراکتیککردنێکی زیندوو بۆ ئەو میتۆدانە دەخەنە ڕوو، ئەویش لە میانەی شیکردنەوەی چەمکی (هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی بەختەوەری) لە بەڵگەنامەی (جاڕنامەی سەربەخۆییی ئەمریکا (١٧٧٦)) و لە ناوکۆ سۆزداری و سیاسییەکانی سەردەمی ڕۆشنگەریدا[6].

 1. میتۆدی سۆزناسی: ئەم ڕوانگەیە (بەختەوەری) وەک بەشێک لە پێوەرێکی کولتووری دەبینێت، کە لە سەدەی هەژدەهەمدا باڵادەست بوو، ئەویش کولتووری ڕۆشنگەری بوو. دیارە بەختەوەریی بە پێوەری (فەزیلەت) و (ئامانجی ڕێکخستنی سیاسی) دادەنرا. بەم شێوەیە باسکردنی لە جاڕنامەکەدا، گوزارشت لەو پشتگیرییە دەکات، کە بە (پێوەرێکی سۆزداریی باو)ی سەردەمی ڕۆشنگەری دادەنرا[7].

 2. میتۆدی سیستەمی سۆزداریی (ریدی): لەم ڕوانگەیەوە دەتوانرێت خستنەڕووی بەختەوەری وەک مافێک کە شیاوی بە کاربردن نییە (حق غیر قابل للتصرف) و وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر هەستکردن بە خەمۆکی و ستەمکاری و زەوتکردن لە ژێر دەسەڵاتی بەریتانییدا لێک بدرێتەوە. واتە (بەختەوەری) گوزراشتکردن بوو لە سیستمێکی سۆزداریی نوێ، کە مەبەست لێی جێگرتنەوەی ئازاری کۆلۆنیالیزم بوو[8].

 3. میتۆدی کۆمەڵگە سۆزدارییەکان (ڕۆزنڤین): دەتوانرێت واژۆکارانی جاڕنامەکە، وەک (کۆمەڵگەیەکی سۆزداری) تەماشا بکرێن، کە دیدێکی سۆزداریی یەکگرتوویان بۆ ئازادی و سەربەخۆیی هەبوو. بۆ نموونە تۆماس جێفرسۆن (بەختەوەری) وەک زاراوەیەکی یاسایی نەنووسیوە، بەڵکوو وەک سەدا و دەنگدانەوەی هەستێکی بەکۆمەڵی دەستەبژێرێک داناوە، کە (ئەلێکساندەر پۆپ)یان خوێندووەتەوە و بەختەوەری بە ئامانجی مرۆڤ دەزانن[9].

جەستە و سۆز و بواری گشتی:

یەکێک لە گۆڕانکارییە هەرە سەرنجڕاکێشەکانی مێژووی سۆزەکان، ئەو گواستنەوەیە بوو، کە لە ڕوانین بۆ دانانی سۆز وەک پرسێکی (خودی ناوەکی) بۆ بینینی وەک دیاردەیەکی (بەرجەستەکراو)ی پەیوەست بە بواری گشتی و ژینگەی ماددییەوە گۆڕا. سۆز لە ڕێگەی جەستەوە پراکتیک دەکرێت، هاوکات بەپێی ئەو ژینگەیەی کە تێیدایە، سنوودار دەکرێت یان هان دەدرێت. لێرەدا پشکدارییەکانی کەسانێکی وەک (مۆنیک شیر Monique Scheer) کە چەمکی (سۆز وەک پراکتیک)ی پەرەپێدا، ئەویش بە سوودوەرگرتن لە تیۆریی کایەی کۆمەڵایەتیی (پیێر بۆردیۆ). بە بڕوای (شیر) سۆز تەنها لە هەناوی دەروونەوە لەدایک نابێت، بەڵکوو لە ڕێگەی سرووت و جووڵە و زمانەوە پێک دێت و دەبێتە خوویەک، کە لە ژینگەی کۆمەڵایەتیدا بەرهەم دەهێنرێتەوە[10].

لەم ڕوانگەیەوە لێکدانەوەکان جیاوازن: هەندێک لە توێژەران وەک بوونێکی داخراو و سەربەخۆ مامەڵە لەگەڵ جەستەدا دەکەن (bounded body)، بەڵام هەندێکی تر وەک قەوارەیەکی پێکداچوو و تێکچڕژاو لەگەڵ ژینگەکەیدا (prous body) لێی دەڕوانن، کە دەکەوێتە ژێر کاریگەریی ئەندازیاری تەلارسازی و شتەکان و پەیوەندییەکان، ئەمەش ئاسۆگەلێکی نوێ بۆ خوێندنەوەی پەیوەندیی نێوان سۆز و شوێن و یادەوەریی بەکۆمەڵ دەکاتەوە.

 شەرمەزاری وەک نموونە

پیتەر ستیرنز لە کتێبی (شەرمەزاری: مێژوویەکی کورت)[11]دا، نموونەیەکی پراکتیکی دەخاتە ڕوو، بۆئەوەی ئەوە پیشان بدات کە مێژووی سۆزەکان دەتوانێت چ (زانین)ێک بەرهەم بهێنێت. ئەو تەنها هەر باسی پەرەسەندنی شەرمەزاری لە کولتوورە جیاوازەکاندا ناکات، بەڵکوو ئەوە شی دەکاتەوە، کە چۆن وەک ئامرازێکی کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵایەتی بەکار هێنراوە، بەتایبەت لە کۆمەڵگە کشتوکاڵییەکانی پێش سەردەمی نوێ، واتە لە ئاسیا و ئەوروپا و ئەمریکای باکووردا. دواتر لەگەڵ پەرەسەندنی تاکگەرایی لە سەدەی نۆزدەهەمدا، ڕۆڵی شەرمەزاری دەستی بە پاشەکشەکردن کرد، بۆئەوەی لە سەدەی بیست و یەکەمدا بە شێوەگەلێکی نوێی وەک (شەرمەزاریی میدیا) و (شەرمەزاریی جەستەیی) بگەڕێتەوە.

ستیرنز بە وردی مەترسیی بەراوردکردنی ڕەوشتی باو لە نێوان ئەو کۆمەڵگەیانەی کە سەرنج لەسەر (شەرمەزاری) و ئەو کۆمەڵگەیانەی سەرنج لەسەر ( تاوانبار) چڕ دەکەنەوە، ڕوون دەکاتەوە. ئەو وادەبینێت، ئەو کۆمەڵگەیانەی لەسەر چەمکی شەرمەزاری ڕاوەستاون، لەڕووی ئاکارییەوە لە کۆمەڵگەکانی دیکە کەمتر نین، بەڵکوو تەنها ئەوەیە کە ئەوان خاوەنی سیستەمێکی ئاڵۆزی ڕێکخستنی ڕەفتاری بەکۆمەڵن[12]. ئەمەش توێژینەوە لە شەرمەزاری دەکاتە دەروازەیەکی گرنگ بۆ تێگەیشتن لە گۆڕانکارییەکانی (دەسەڵات و ناسنامە و دیسیپلینەکان) لە کۆمەڵگاکاندا و لەمیانەی تێپەڕبوونی کاتدا.

 ڕەخنە لە دابەشکردنە زەمەنییەکان و بانگەشەکردن بۆ پێکداچوونی مەعریفی

ئەوەی ڕۆزنڤین، ڕیدی، شێر و ستیرنز یەکدەخات، ڕەخنە توندەکەیانە لەو دابەشکارییە زەمەنییە نەریتییەی کە سەردەمی کۆن و سەدەکانی ناوەڕاست و نوێ لەیەکتر جیا دەکاتەوە. ئەوان ئاماژە بەوە دەکەن، سۆزەکان ئەو جۆرە پچڕان و دابڕانە زەمەنییانە ناناسن، بەڵکوو بە شێوەیەکی نەرم و نیان بەپێی سەردەمەکان دەجووڵێن و دەگۆڕدرێن و خۆیان دەگونجێنن، بەپێی گۆڕانکارییە سیاسی و ئایینی و تەکنەلۆژییەکانیش دادەڕێژرێنەوە. بۆیە لێکۆڵینەوە لە سۆزەکان ئەوە لە مێژوونووس دەخوازێت، کە خۆی لە سنووری سەردەم (قۆناغ)ە مێژوویییەکان ڕزگار بکات و شێوازێکی مێژووییی ماوەدرێژ بگرێتەبەر.

جگە لەوەش زۆربەی تیۆریستەکانی مێژووی سۆزەکان، داوای (بەیەکداچوونی مەعریفی زیاتر) دەکەن. چونکە ناتوانرێت سۆزەکان بە دابڕان لە دەروونناسی، مرۆڤناسی، زمانناسی، زانستی مێشک و دەمار و… تاد لێی بکۆڵرێتەوە، ئەمەش وایکردووە، ئەم کایە ببێتە یەکێک لە کراوەترین بواری هاوکارییە توێژینەوە هاوچەرخەکان. لەم ناوکۆیەدا (ستیرنز) ئاماژە بەوە دەکات، کە بەرهەمی مێژوونووسان دەتوانن ڕاستەوخۆ لە پەرەپێدانی توێژینەوەی کۆمەڵایەتی هاوچەرخدا بەشداری بکەن، هەروەک مێژوو خۆی دەبێتە ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لە ئێستا، نەک تەنها ڕابردوویەکی مردوو[13].

بەمشێوەیە دەتوانین بڵێین مێژووی هەستەکان تەنها هەوڵێکی ڕۆمانسی نییە، بۆ زیندووکردنەوەی سۆزە لەبیرکراوەکان، بەڵکوو پڕۆژەیەکی زانستی ڕەخنەگرانەیە، کە سەرلەنوێ پرسیار لە بنەڕەتەکانی خودی مێژوونووسی دەکات. ئەویش بە سەرنج خستنە سەر سۆزەکان، تیشک دەخاتە سەر پەراوێزخراو و فەرامۆشکراوەکان، دەنگ و شوێنیش بۆ مرۆڤە بێدەنگەکانی مێژوو دەگێڕێتەوە، وەک: ژن، منداڵ، پەراوێزخراوەکان و تەنانەت جەستەکانیش. ئەوە مێژووی چرپە و فرمێسکەکانە، نەک تەنها مێژووی گوتار و شمشێرەکان.

بەم واتایە مێژووی سۆزەکان تەنها کایەیەکی نوێ نییە، بەڵکوو بانگهێشتکردنێکە بۆ سەرلەنوێ بەخۆداچوونەوە، بۆ ئەو بیرکردنەوانەی بەرامبەر بە مێژوو هەڵمانگرتووە، و دان بەوەشدا بنێین، کە ئەوەی مرۆڤەکان بە درێژاییی سەردەمەکان دەجووڵێنێت، تەنها بەرژەوەندی و عەقڵانییەت نییە، بەڵکوو خۆشەویستی و توڕەیی و ئازار و ترسیشە.

(٢٨/٦/٢٠٢٥)

[1] (FRANCESCO BUSCEMI: What is the History of Emotions? Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani, (https://oajournals.fupress.net/index.php/cromohs/article/download/11714/11236/13335).

[2] ( Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani, What is the History of Emotions? (Cambridge: Polity Press, 2018).

[3] ( William M. Reddy, The Navigation of Feeling: A Framework for the History of Emotions (Cambridge: Cambridge University Press, 2001).

[4] ) Barbara H. Rosenwein, Emotional Communities in the Early Middle Ages (Ithaca, NY: Cornell University Press, 2006).

[5] ) Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani, What is the History of Emotions? (Cambridge: Polity Press, 2018).

[6] ) FRANCESCO BUSCEMI: What is the History of Emotions? Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani.

[7] ) FRANCESCO BUSCEMI: What is the History of Emotions? Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani.

[8] ) FRANCESCO BUSCEMI: What is the History of Emotions? Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani.

[9] ) FRANCESCO BUSCEMI: What is the History of Emotions? Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani.

[10] ) Monique Scheer: Are emotions a kind of practice (and is that what makes them have a history)? A Bourdieuian approach to understanding emotion, (https://philpapers.org/rec/SCHAEA-6), (28/6/2025).

[11] ) Peter N. Stearns, Shame: A Brief History, University of Illinois Press, 2017.

[12] ) Peter N. Stearns, Shame: A Brief History, University of Illinois Press, 2017.

[13] ) Peter N. Stearns, Shame: A Brief History, University of Illinois Press, 2017.

The post مێژووی سۆزەکان appeared first on ژنەفتن.