ڕۆڵان بارت

       لـەپـڕ بیـــنی [لە بەردەم ژوورەكەیدا كۆترێك خوێنی لێ دەچۆڕێت و گیان دەدات] ژۆناتا نوێل بەیانییەك كە دەیویست بۆ سەر كارەكەی بڕوات ئـەم [ڕووداو]ەی بەسەردا هات! ئـیدی چیرۆكەكە لێرەوە دەست پێ دەكات.

)ژۆناتا نوێل)لە هۆتێلێك دەژی لە پاریس، كرێی ژوورەكەی (دواتر هەوڵ دەدات بیكڕێتەوە) و ژیانی ڕۆژانەی لەسەر كارەكەیەتی (پاسەوانیكردنی بانك). کارەكەی زۆر بەلاوە گرنگە، چونكە پێی وایە جگە لە بژێوی ژیانی، سەرچاوەی ئـارامی و ئـازادییەكانێتی! دانەر هەوڵ دەدات دۆخی دەروونی(ئـاگایی و نا-ئـاگایی)ی كارەكتەر و كاریگەریی ژینگە ئـابووری و كۆمەڵایەتی و سروشتییەكان بەسەر ژۆناتاوە نیشان بدات.

ـــ لایەنی تەكنیكی نۆڤڵێتەكە

1. فۆرمی گێڕانەوەكە (هەڵبەتە بۆ نۆڤڵێتی سەربردەی لالۆ زۆمەریش وایە)كرۆنۆلۆژی نییە و وەك چیرۆكی بەر ئـاگردان لە سەرەتاوە دەست پێ ناكات بۆ كۆتایی، بەڵكوو دانەر بە جۆرێك هونەرییانە چیرۆكەكە دەگێڕێتەوە شتێكی نەهێشتووەتەوە بە ناوی سەرەتا و ناوەڕاست و كۆتایییەوە. یەكێك لە دەرئـەنجامە بەسوودەكانی ئـەم فۆرمە ئەوەیە یەك وێنە و خەیاڵت ناداتێ، بەڵكوو وا دەكات بە چەند ئـاراستەیەكی جیاواز بیر بكەیتەوە و ڕووداوەكان بە چەندین شێوە لەیەك بدەیتەوە.

• کەسایەتییەکانی نێو ئەم نۆڤڵێتە؛ هەرچەند بە ڕووكەش وەک سێ كەسایەتی دەردەکەون، بەڵام بە وردبوونەوە لە چیرۆکەکە ئەوەت بۆ دەردەکەوێت کە هەرسێکیان یەک کەسایەتین. واتە پیاوە «سواڵكەر»ەكە و «كۆتر»ەكەش هەردووكیان هەر خودی ژۆناتان. ئـەم تەكنیكە بەجۆرێكی تر لە نۆڤڵێتی سەربردەی لالۆ زۆمەریش** بەكار هاتووە .

• خاڵێكی تر كە بۆ من سەرنجڕاكێشە، تێكەڵكردنی حاڵەتە دەروونییەكانی ژۆناتایە لەگەڵ كەرەستە و ژووری مانەوەكەی بە شێوەیەكی سیمبوولی، جگە لەوە ئـاوێتەی ژینگەی شار و بازاڕ و سیستەمە ئـابووری و كۆمەڵایەتییەكەشی دەكات كە (كارەكتەرەكەیان كۆنتڕۆڵ كردووە). پاشان دەیگەڕێنێتەوە بۆ ناو سروشت وەك بەشێكی گرنگ لە وجوود، هەروەها تێكهەڵكێشكردن و لەیەكچوواندنی هەست و دەروونی مرۆڤ و دیاردە سروشتییەكانی وەك هەورەگرمە، بـــا و باران، دیاریكردن و جیاوازیی بیركردنەوەی ژۆناتا بەپێی ژینگەی ئـەو شوێنەی تێیدایە.
• دانەر لە ڕێگەی هۆنینەوە و یاریكردن بە بەش و ڕووداوەكانەوە هێندە هونەرییانە چیرۆكەكە دەگێڕێتەوە جگە لەوەی بە یەكجار خوێندنەوە خۆی نادات بە دەستەوە، قورسیشە دێڕێك دەربهێنیت وەك نموونەیەكی زەق و دیار بۆ ئـاماژەدان بە بەشەكانی چیرۆكەكە.

 لە دوای خوێندنەوەی سێ بەرهەمی دانەر (نۆڤلێتی كـــۆتر، ڕۆمانی بۆن، نۆڤڵێتی سەربردەی لالۆ زۆمەر)ەوە وا دەزانم هەوڵەكانی نێو ئـەو سێ كارە ئـەدەبییە جگە لەوەی کارکردن و وردبوونەوەن لە دەروون و حاڵەتە دەروونییەكانی مرۆڤی مۆدێرن، قسەكردنن لەسەر ئـازادی و لێكەوتەكانی.

ـــ یەكێتیی مەرگ و ئـازادی

      بە تێگەیشتنی من ئـەم چیرۆكە گێڕانەوەی (پەیوەندیی مەرگ-ە بە ئـازادییەوە). ئـازادی چییە و ترس لە دەرهاویشتەكانی چیین؟ بۆچی ئـازادی دەمانكاتە مرۆڤێكی پەراوێز؟ مەرگ چ پەیوەندییەكی بە ئـازادییەوە هەیە؟ ڕووداوەكە بۆ من بابەتێكی قووڵی وجودییە و پێش هەموو كەس ڕوو لە خۆم دەكەم: من لە كوێی ئـەو هاوكێشەیەدام؟

دانەر لە ڕێگەی نۆڤلێتەكەیەوە هەوڵ دەدات ئەوە بخاتە ڕوو كە ئـازادی ئـایدیایەكە لە ناوەوەی ئـینسان خۆیدا دەدۆزرێتەوە و درك دەكرێت، نەك لە شوێنێكی تر. بۆ ئـەوەی مرۆڤێكی ئـازاد بیت؛ دەبێت بەپێی یاسا ناوەكییەكانی خۆت هەڵسوكەوت بكەیت، نەك ئـایدۆلۆژیا و پێدراوەكانی دەرەوە.

ئـەو دەمەی لە خاڵێكدا تووشی پێكدادان دەبیت لەگەڵ ئـەو فۆرم و ڕێكخستنە ئـابووری و كۆمەڵایەتییەی كە هەیە؛ ئـیتر لەوێدا تۆ دەكەویتە كێشەیەكەوە تا كۆتایی ڕاتدەكێشێت، چونكە بە زۆری لە شێواز و چۆنیەتیی ژیانی دەرەوە داتدەبڕێت و لە هێزە باڵادەستەكانی كۆمەڵگە جیات دەكاتەوە، دەبیت بە دوژمنی ئـەو سیستەمە حازر بەدەستەی كە هەیە، بەم شێوەیە تۆ جیاوازیی خۆت ڕادەگەیەنیت و ئـەم جیاوازییەش دەبێتە هۆی پەراوێزكەوتن و نامۆبوون، لە كۆتاییشدا مەرگی تۆ (مەرگ وەك دەرئـەنجامی ئـاكتی بەرەنگاری).

ژۆناتا یان وەك دانەر دەڵێت “مەكینەی بووكەڵەی مرۆڤ سەلار”ە ل80 لە گۆڕانكاری و تێكچوونی ڕۆتینی ژیانی دەترسێت و چێژ لە دۆخی چەقبەستوویی خۆی دەبینێت، لە هەمان كاتدا لە پێناو بەرژەوەندییەكانی و پاراستنی ئـەو دڵنیایییەیدا (كە لە ڕاستیدا دڵنیایییەكی ساختەیە) ملكەچی هەموو دۆخ و كارێك دەبێت و تەنیا بەو شێوەیەش ئـاسوودە دەبێت.

ژۆناتا بەبێ ئـەوەی بزانێت، گرنگی ئـەم لە شمەكێك یان بەهایەك بۆ بەكارهێنان زیاتر نییە، وای دەبینێت هەر دووركەوتنەوە و دابڕانێك لە سیستەم دەبێتە خۆكوژی و مردن “سبەینێ خۆم دەكوژم” ل90. كە لە ناو ئـەو هەموو ئـارەزوو و كۆنتڕۆڵكردنەی سیستەمدا بوویت قورسە بیر لە دابڕانی بكەیتەوە، بۆیە ئـەوكاتەی مردنی خۆت دەبینیت (ڕووداوێك كە جیات دەكاتەوە و داتدەبڕێت لەو دڵنیایییە ساختەیە) ئـیتر دەتۆقیت، لەبەر ئـەوەیە مەرگی(كۆتر)ەكە دەبێتە ڕووداو.

ئەگەر چیرۆكی ژۆناتا بە دیوێكدا گێڕانەوەی هێز و باڵادەستیی جیهانی سەرمایەداری و نیشاندانی ترس و دوودڵی مرۆڤ بێت، بەجۆرێك كە هەموو جووڵە و بیركردنەوەكانی مرۆڤ ئـاراستە و كۆنتڕۆڵ بكات، ئـەوە دیوەكەی تری ئـازار و قوربانیدانەكانی مرۆڤە بۆ بەدەستهێنانی ئـازادی لە ڕێگەی پەراوێزكەوتن و داننان بە مەرگی خۆیدا(كۆتر)ەكە.

كارەكتەرەكان بەم شێوەیەن: ژۆناتا خۆی كارەكتەرێكە، ئـامێرێكه و لە خزمەت سیستەمدایە. پیاوە (سواڵكەر)ەكەش هەر ژۆناتایە و گوزارشتە لە ئـەگەری ئـازادبوونی ژۆناتا (ئـەو ئـەگەرەیە كە نایەوێت بەشێك بێت لە سیستەم)، بیر دەكاتەوە (ئـەگەر وەك پیاوە سواڵكەرەكەی ناو خەیاڵی بژی چی ڕوو دەدات و چی لێ بەسەردێت)؟ كۆترەكەش هەر خودی ژۆناتایە (خوازەیەكە بۆ ئـەگەری ژیانی ئـازادانەی ژۆناتا بەكارهاتووە كە بەرەو مەرگی دەبات, مەرگی كۆترەكە مەرگی ژۆناتایە) لەو ڕێگەیەوەیە ژۆناتا مەرگی خۆی دەبینێت. “چڕنووكەكانی كە لە دۆشەكەكەی توند كردبوو، كردەوە، لاقەكانی بۆ سینگی برد و قۆڵەكانی بە لاقەكانیدا كرد. بەوجۆرە بە هەڵكورماوی مایەوە، تاوێكی درێژ، نیو سەعات گوێی بۆ خشەی بارانەكە ڕادێرا” ل94. وێنە گشتییەكە دەڵێت: كە ویستت ئـازاد بیت سەرەتا هەژار و بێلانە دەبیت و ڕیسوای لای ئـەوانی تر دەبیت، پاشان هەر ئـەو ئـازادییەیە تا مەرگ دەتبات.

ـــ مەرگ وەك پێشمەرجی ئـازادی؛ سوكرات بە نموونە

سوكرات پێش ئـەوەی لە ڕێگەی پرسیار و وەڵامی لۆژیكییەوە بیروباوەڕی نەریتی خەڵك هەڵبووەشێنێتەوە، ئـازادی خۆی ڕادەگەیەنێت، ئـەو كاتەی دەگاتە ئـەو ئـەنجامەی كە ئـەوەی دەیزانێت نەك هەر بەرهەمی بیركردنەوەی خۆی نییە، بەڵكوو پاشماوەی ڕابردوون و تاقی نەكراوەن، ئـیدی لەوێدا وتە بەناوبانگەكەی خۆی دەڵێت (تەنها یەك شت دەزانم ئـەویش ئـەوەیە هیچ نازانم).

 شۆڕشەكەی سوكرات ڕێك لێرەدایە، ئـەو دێت مرۆڤی باركراو لە وەهم و زانینی ساختە هەڵدەوەشێنێتەوە، مرۆڤ دەخاتە بەردەم ئـەزموونكردنی خۆی و دنیا و ڕووبەڕووی ترس و پێشهاتە نوێیەكانی دەكاتەوە. كاتێك بەهۆی دامەزراندنی گفتوگۆ و پێناسەكردنەوەی چەمكەكانەوە پرسیار و گومان لای خەڵك دروست دەكات، ئـیتر لەوێدا لەگەڵ هێزە ئـایینی و كۆمەڵایەتییەكاندا دەكەوێتە كێشەوە و دواجار بە تاوانی تێكدانی مێشكی لاوان و گومان خستنە سەر خواكانی شار دادگایی دەكرێت و ڕووبەڕووی زیندان و مەرگ دەكرێتەوە “سروشتم وایە بەڵگەی عەقڵی ڕێنماییم دەكات، تەنانەت ئـەگەر هێزی گەلەكۆمەكیش ببێتە هۆی چەندان جار زیندانی كردن، دەستبەسەراگرتنی سامان و مردن” سوكرات دەڵێت.

ئـەوەی لە ژیان و مەرگی سوكراتدا گرنگە، پەشیمان نەبوونەوە و بەردەوام بوونە لەسەر ڕێچكەی خۆی، چونكە پێی وایە ئـەم كارە جگە لەوەی پەیوەستە بە وجوود و هەڵوێستی ئـازادانەی خۆیەوە، هەمانكات ئـەركێكی ئـەخلاقی و خوداییشە، بۆیە ڕاكردن لە زیندان و پاشگەزبوونەوە لە بۆچوونەكانی ڕەت دەكاتەوە و دەڵێت (ئـەگەر پێم بڵێن ئـازادت دەكەین بە مەرجێك چیتر بەم شێوەیە پرسیار نەكەیت و بیر نەكەیتەوە، یان ئـەگەر جارێكی تر ئـەم كارە دووبارە بكەیتەوە ئـەوا دەمریت؟ ئـەگەر ئـەمە ئـەو مەرجە بێت كە بەهۆیەوە لێم دەگەڕێن بڕۆم، ئـەوا وەڵامتان دەدەمەوە بەوەی من زیاتر گوێڕایەڵی خودا دەبم نەك ئـێوە، هەتا بژیم و تینم تێدا بێت هەرگیز دەستبەرداری فەلسەفە نابم و هەركەسێكیش ببینم ئـامۆژگاری دەكەم خەریكی ڕاستی و دانایی و پەرەپێدانی ڕۆحی خۆی بێت نەك پارە و پوول و شۆرەت)1. بەم شێوەیە ژیانی سوكرات دژ بە نادادی و نەزانی بەردەوام بووە هەتا مەرگ بەبێ گەڕانەوە بۆ هیچ هێز و سیستەمێكی ئـایینی و كۆمەڵایەتی.

بەپێچەوانەی سوكرات؛ ژۆناتا ئـازادی لەو كڵێشە و ڕۆتیناتەی ژیان دەبینێتەوە كە زۆرینە تێیدا دەژین و پێی ڕازین، ئـەو نایەوێت بكەوێتە ئـەو دۆخەی سوكراتەوە و پەراوێز بكەوێت، نا-ئـاگایانە ئـازادیی خۆیی ڕەت دەكاتەوە و مەرگ هەڵنابژێرێت، لێ دەگەڕێت وەك ئـەوانی تر وردە وردە بمرێت.

سەبارەت بە مەرگ؛ بڕوام وایە [مەرگ هەرچی بێت مردن یان خۆ كوشتن نییە، مەرگی مرۆڤی ئـازاد مەرگێكە لە دژی نادادیدا بەدەست دێت، وەستانەوەیە لە بەرانبەر زوڵم و كونتڕۆڵكردندا، بۆیە لە مەرگدا مانا هەیە (هەر ئـەوەشە مەرگ لە مردن جیا دەكاتەوە). گەرچی مەرگ ڕووداوێكە لە دەرەوە نایەت و لە ناوەوەی ئـینسان خۆیدایە، بەڵام ڕووی لە دەرەوەیە و ئـامانجدارە. مەرگ لە هۆشچوونێكی ئـەبەدی و ئـەجەلێكی خودایی نییە، بەڵكوو ڕووداوێكە لە پێناو پاراستنی تاكێتی خۆت و بەهۆی دژبەریتەوە لە بەرانبەر سیستەم و نادادی لە جیهان و بووندا ڕوو دەدات، جۆرە خۆ كوشتنێكە بە هۆی ئـازادیتەوە هەڵیدەبژێریت و پێشوازیی لێ دەكەیت].

ـــ دۆخی دەروونی مرۆڤ لەنێو مۆدێلی بەرهەمهێنانی سیستەمی سەرمایەداریدا 2

ئـەوەی لێرەدا بۆ من گرنگە لایەنی دەروونی مرۆڤە لەنێو ئـەم مۆدێلەدا، نەك شیکردنەوەی لایەنی ئـابووری و چییەتی هەر یەكە لە پێدراوە ئـابوورییەكانی وەك (بەها و زێدە بەها و…). دانەر لەم چیرۆكەدا هەژموونی سیستەمی سەرمایەداری بە وردی دەخاتەڕوو لەنێو شار و شوێنی كار، خێزان و كۆمەڵگە، ڕەفتار و پەیوەندییەكان و…. وەك ئـەوەی ئـەم سیستەمە بووبێتە شتێكی حەتمی و فۆرمێكی پێویست لە ژیاندا.

ژۆناتا دەترسێت، خەیاڵ دەكات كە ناتوانێت لە دەرەوەی ئـەم فۆرم و مۆدێلەدا بژی و هەناسە بدات، پێی وایە ژیان لە دەرەوەی ئـەم سیستەمە تراژیدیایە و تژییە لە شەرمەزاری. ئـەو ترس و بەردەوام بوونەی لە ناو سیستەمدا وا دەكات هێز و ئـیرادەیەك نەمێنێتەوە بە ناوی ژۆناتاوە ” ئـەوەی لە ژۆناتا مابوویەوە تەنها بستە باڵایەكی گرمۆڵەبوو لە بینایەكی گەورەی جەستەیەكی نامۆدا، شەمۆلەیەكی دەستەوسان، گیرۆدە لە ناو مەكینەیەكی زۆر زەبەلاح و ئـاڵۆزی مرۆڤدا”. ل79

دانەر كاریگەرییە نەرێنییەكانی سیستەمی سەرمایەداریمان نیشان دەدات بەسەر دەروونی ژۆناتاوە لە وێنەی: ترس و هەڵچوون، بێ ئـیرادەیی، ڕق و تووڕەیی، پەرتبوون و ڕاڕایی… ژۆناتا بەشێوەیەك وێنای خۆی دەكات كەسێكی كەمتەرخەم و بێ كەڵكە و شایەنی هیچ كار و ئـەركێك نییە “لەژێر لێوەوە لە ڕاڕاییدا بە دەنگێكی لەرزۆك منگەمنگ بە خۆی گوت: تۆ بە لیمۆزینەكەی بەڕێز ڕوێدلدا ڕانەگەیشتی… تۆ پێی ڕانەگەیشتی، تۆ شكستت هێنا، كەمتەرخەم بووی لە ئـەركەكەتدا، تۆ تەنیا كوێر نییت، كەڕیشی، تۆ فەوتاو و پیریت، چیتر بە كەڵكی پاسەوانی نایەیت”. ل48 جگە لەوە دانەر چەندین جار وشەی (لەپڕ) دووبارە دەكاتەوە وەك ئـاماژەیەك بۆ قەلەقی و بێ ئـیرادەیی لە وێنەی “لەپڕ ژۆناتا هەستی كرد چەند هیلاكە…لە پڕ برسیشی بوو…”. ل85

ئـەگەر چی تیرۆر زۆر جار بەرهەمی دین و تێكستە ئـایینییەكانە و پاڵنەرێكی بەهێزن بۆ كردەی تیرۆرستی، بەڵام سیستەمی سەرمایەدارییش بەهۆی جیاوازی ئـاست و شێوەی ژیان لە نێوان چیینەكان و پەراوێزخستنی بەشێكی زۆری خەڵك، هۆكارێكی باشە بۆ ئـامادەیی تیرۆر و خووڵقاندنی تیرۆرست “هەی سێبەندییانە! هەی تاوانبارینە! ئـێوە دەبێت قڕ بكرێن. بەڵێ! دەبێ بەر قامچی بدرێن و لە ناو ببرێن. دەبێ گوللەباران بكرێن. تاكبەتاك و هەمووتان پێكەوە. ئـاخ!” ل75 . ئـەوەی ئـیرادە و ئـارەزووەكانی ژۆناتا ئـاراستە دەكات بیرۆكراتیەتی سەرمایەدارییە نەك بڕیاری سەربەستانەی خۆی، ئـەوەی (ژۆناتا) دەردەبڕێت و گوزارشتی لێ دەكات ئـەوی تری باڵایە، نەك خۆی وەك مرۆڤێكی ڕەسەن.

 ئـەم چیرۆكە نزیكییەكی زۆری هەیە لەگەڵ چیرۆكی (بەدگۆڕان- مسخ)ی كافكادا*** بەیانییەك كە گریگۆری سامسا خەبەری دەبێتەوە; بووە بە سیسرك- قالۆنچە! لەوێوە بێبەزەیی سیستەمی سەرمایەداری دەخاتەڕوو كە چۆن مرۆڤ تا ئـەوكاتە ڕێز لێگیراوە كە بتوانن قازانجی ئـابووری و بەهای زیاتری لێ بەدەست بێنن، بەپێچەوانەوە ئـەگەر نەتتوانێت ئـەو ڕۆڵە پێشكەش بكات ئـەوە پەراوێز دەخرێت و فڕێ دەدرێت تا ئـاستی مردن. سەبارەت بە ئـەو بێ بەهایی و بێ كەڵكییە، دانەر لە پەرەگرافێكدا لە ڕۆمانی “عەتر” چۆنێتیی كرداری (بۆن لێ گرتن)مان نیشان دەدات لەلایەن (گرینۆ)وە و دەڵێت: دوای ئـەوەی دوا پارچەی بۆنەكە دەگوشێت كە لە جەستەی كچەكەوە وەریگرتووە ئـیتر كچەكە بۆ گرینۆ “بەڕاستی مردبوو، پەژموردە، زەردهەڵگەڕاو و هەڵوەریو وەكوو پاشەڕۆكی گوڵ”.****

بەڕاست ئـێمە ناتوانین بەبێ ئـەم ڕۆتین و بە ئـامێربوونە مرۆڤێكی باشتر و كاریگەرتر بین؟ ناكرێت لە نێو سیستەم و جیهانێكدا بژین شایەنی ڕێز و خۆشەویستی بین؟ كاتێك بیر لە ڕزگاربوون لە سیستەم دەكەیتەوە پێتوایە كارێكی نەكردەیە و ئـیرادەت بەسەریدا ناشكێت، بەڵام لەم چیرۆكەدا ئـەوە دەبینین كە بەو شێوەیەش مەحاڵ نییە ئـەگەر بمانەوێت. جارێك ژۆناتامان وا نیشان دەدات كە قورسە لێی ڕزگار ببێت، جارێكیش پێمان دەڵێت بەبێ ئـەم مۆدێلە لە ژیانكردن ئـەگەر مرۆڤێكی باشتر و ژیانێكی ئـاسوودەترمان نەبێت; ئـەوا خراپتر نابێت، كه ئـەمەیان لە وێنەی كارەكتەرە(سواڵكەر)ەكەدا دەردەكەوێت. دواجار پێم وایە چیرۆكی ژۆناتا چیرۆكی زۆربەمانە لە كات و شوێنی خۆماندا.

 نۆڤلێتی كۆتر 99 لاپەڕەیە. لەلایەن دەزگای نووسیارەوە لە ساڵی 2022چاپ و بڵاو كراوەتەوە, ئـەم نۆڤڵێتە لەلایەن [پاتریك زویسكند]نوسەری ئـەڵمانییەوە دانراوە و بە بەلێهاتوویییەوە لەلایەن (كەریم پەڕەنگ)ەوە وەرگێڕدراوە بۆ سەر زمانی كوردی.

پەراوێزەكان:

 * ئـەو وتەیەی (ڕۆڵان بارت) لە نێو كتێبی (ڕوانینێك بۆ دۆزی ژن) ستارە عارف, چاپخانەی كارۆ, چاپی یەكەم, سلێمانی, 2012.

** نۆڤلێتی (سەربردەی لالۆ زۆمەر) پاتریك زویسكند, و/ كەریم پەڕەنگ, چاپخانەی نوسیار, چاپی یەكەم, 2023.

 *** ڕۆمانی (بەدگۆڕان) فرانتز كافكا, و/ جەلیل كاكە وەیس, چاپی دووەم, هەولێر, 2006

**** ڕۆمانی (عەتر) پاتریك سویسكیند, و/ كەریم پەڕەنگ, چاپخانەی سەردەم, چاپی یەكەم, سلێمانی, 2009.

 تێبینی/ ئـەو دێڕانەی نێوان كۆتەكان ” ” دەقی وەرگیراون لە نۆڤلێتی (كۆتر)ەوە.

سەرچاوەكان:

1. ئـەفڵاتوون, دوایین ڕۆژەكانی سوكرات, و/ ئـاوات ئـەحمەد سوڵتان, چاپخانەی پەنجەرە, چاپی دووەم, 2015
2. كۆمەڵێك وەرگێڕ, كەپیتالیزم, چاپخانەی حەمدی, 2018

The post “خوێندنەوە و تێڕامانێك لەگەڵ نۆڤڵێتی كۆتر”دا appeared first on ژنەفتن.

چیرۆكەكە بەشێوەیەكی كڕۆنۆلۆژی باسی شەڕ و ململانێكانی كورد و ڕژێمە یەك لەدوای یەكەكانی عێراق دەكات، لەو نێوەندەشدا باسی شەرەف و سەلەفیزم، جەستە، خێڵ، نەتەوە، ئـازادی، تۆڵەسەندنەوە و تەكنەلۆژیا(بەدیاریكراوی فۆتۆگرافەری)ی دەكات.

چیرۆكەكە لەناو خێڵەوە دەست پێ دەكات و بە ئـایین و نەتەوە و ئـەودیو بیری نەتەوەییدا كۆتایی دێت. شوناسی خێڵەكی و نەتەوەییمان نیشان دەدات و دواجار كەریم ئـاغا وەك كارەكتەرێكی ئـازاد و بێ ئـایدۆلۆژیا لەودیو نەتەوە و ناسنامەی مرۆڤبوونەوە دەخووڵقێنێت. بوونەوەرێكی بیركەرەوە كە لەگەڵ ژینگەی سروشتی و جیهانییشدا تەبایە و هەموو هەوڵ و ڕەنجێكی بۆ دووركەوتنەوەیە لە دۆگما ئـایدۆلۆژییەكان و ئەزموونکردنی ئـازادیی خۆی لە بووندا.

چیرۆكەكە ئـەوەمان بۆ دەگێڕێتەوە كە چۆن ئـایدۆلۆژیای ئـایین و نەتەوە، تەكنەلۆژیاش وەك بەرهەمێكی زانستی تەركیز دەخەنە سەر ڕووكەش و توێكڵ نەك ناوەوە، تەركیز دەخەنە سەر جەستە و چۆنیەتیی كۆنتڕۆڵكردنی نەك ئـازادی و ڕۆح.

ـــ میشێل فۆكۆ و “جەستەی گوێڕایەڵ”

كاتێك دانەری ئـەم چیرۆكە جەستەی ڕووتی گێلاس لە وێنەیەكدا بە ناو مێژووی پەنجا ساڵەی كورددا دەهێنێت، تەنیا باسی ڕووتیی جەستەی ژنێكمان بۆ ناكات، تەنیا جەستەیەكی فیزیكی نییە لە گۆشت و خوێن كە دوای مردن نامێنێت، بەڵكوو جەستەیەكی ڕەمزییە و كۆی مێژووی ئـێمەی پێ دەخوێنێتەوە. دانەر دەیەوێت لە ڕێگەی ئـەو جەستە ڕەمزییەوە ئـاشنای جەستەی ئـایین، خێڵ و نەتەوەمان بكات، هەر لە درێژەی چیرۆكەكەدا هەوڵی تێپەڕاندنی ئـەو جەستە جێگیر و موقەدەسكراوانە دەدات و بانگەشەی ڕۆحێكی ئـازاد و گەڕانەوەمان دەكات بۆ جیهانێك كە ئـازادی تێیدا بەرهەم دێت.

میشێل فۆكۆ لە كتێبی دیسپلین و سزادا باس لە سێ چەمكی وەك “جەستەی گوێڕایەڵ”، “ئـەناتۆمی سیاسی” و “میكانیكی دەسەڵات” دەكات كە هەر سیانیان پەیوەندیی ڕیشەیییان بە یەكترییەوە هەیە و دوای ئـەم سێ كردەیە “جەستەی سروشتی” لە مرۆڤ دادەماڵرێت و “جەستەی میكانیكی” شوێنی دەگرێتەوە. جەستەی میكانیكی جەستەی گوێڕایەڵە؛ ئـەو ڕووبەرەیە لە پاش دیسپلین لەلایەن دەسەڵاتەوە كۆنتڕۆڵ دەكرێت و بەكار دەهێنرێت. بەم جۆرە مرۆڤ دەبێت بە شت، دەبێت بە بابەت و بوونی ڕەسەنی خۆی لەدەست دەدات.

فۆكۆ پێی وایە “دیسیپلینەکان هەمیشە لە خانەقا و سوپاکاندا بوونیان هەبووە، بەڵام لە سەدەی حەڤدە و هەژدەدا بوونە فۆرمولەیەکی گشتیی هەژموون. سیاسەتێکی زۆرەملێ دروست بوو کە کار لەسەر جەستە دەکات. جەستەی مرۆڤ چووە ناو ئامێرێکەوە کە لێی کۆڵییەوە و ڕێکی خستەوە. هێواش هێواش ئەناتۆمییەکی سیاسی و میکانیکی دەسەڵات لەدایک بوو”.

ئـەوكاتەی دانەر باس لە ئـەندامانی خێڵ، سەرۆك خێڵ و”خەتیبی گەورە” دەكات وەك پێشەوایەكی ئـایینی؛ ئـەوا باس لە هەمان جەستەی گوێڕایەڵ و میكانیكی دەسەڵات دەكات كە لای میشێل فۆكۆ هەیە، كە چۆن جەستە لە لایەن ئـەو هێزانەوە وەك شوێنی گوتار، وەك بابەتێك بۆ بەرژەوەندی بەكار دەهێنن و دەستكاری دەكەن. 

بەم شێوەیە جەستە دەبێتە شوێنێك بۆ فۆرمپێدان، بۆ کارتێداكردن و خستنەڕووی ئـایدۆلۆژیاكان. كەسێكی ئـایدۆلۆژیست بۆ نموونە مەلایەك یان پۆلیسێك بەو ئـایدیا و فۆرمەی هەیانە جەستەیان بەكار دەهێنرێت و دابەش دەكرێت. بەم جۆرە دەبنە ئـامرازێك بۆ ململانێ لەسەركردن لە لایەن هێزەكانی كۆمەڵگەوە.

ـــ شەرەف و ئـازادی

دانەر لە كۆتاییی بەشی حەوتەمدا نووسیویەتی “بەبێ ئـازادی شەرەف بوونی نییە” ئـەم گوتەیە دەنگێكی ئـاشكرا و بەهێزە لە ڕۆمانەكەدا. بۆ من ئـەم دێڕە كۆتا پاژ و کۆتا گوتەی ڕۆمانەكەیە. پێم وایە بەشەكانی تر تەنها بۆ پڕكردنەوە و تەواوكردنی چیرۆكەكەن و هیچی تر. چونكە ئـەگەر كۆی چیرۆكەكە خستنەڕووی ئـایدۆلۆژیای نەتەوە و ئـایین و خێڵ بێت؛ ئـەوە نووسەر تەنیا ئـەم دێڕە دەكات بە دروشمی یاخیبوون و لێرەوە دەیەوێت بەرەنگاریان ببێتەوە و تێكیان بشكێنێت.

بەڵام ئـەوەی جێگەی پرسیار و سەرنجە بەكارهێنانەوەی چەمكی (شەرەف)ە لەگەڵ ئـازادیدا! دانەر بەدرێژاییی چیرۆكەكە هەوڵ دەدات شەرەف لە ئـایدۆلۆژیاكان وەربگرێتەوە، بەبێ درككردن بەوەی بەكارهێنانەوەی ئـەو چەمكە نەك هەر لەگەڵ (ئـازادی)دا كێشەسازە و پێك نایەتەوە، بەڵكوو چیرۆكەكە هەڵدەگێڕێتەوە و دژایەتی دروست دەكات! بەڕاست شەرەف چییە و بۆچی لەگەڵ ئـازادیدا پێك نایەتەوە؟

شەرەف وەسف و پێدراوێكی كۆمەڵایەتییە، نازناو و ڕێزە، كۆمەڵگە بە كەسانێكی دەدات كە لەهەناوی خۆیەوە هاتبێتنە دەرەوە، نازناوێكە، ئـەوانی تر پێمانی دەدەن و

بەستراوەتەوە بە چەندێتی لە پێڕەوكردنی یاساكانی كۆمەڵگەوە، شتێك نییە پەیوەست بە ئـەخلاق یان لە هەناوی بوون و ئـازادییەوە هەڵقووڵابێت.

كێن ئـەوانەی كۆمەڵگە بەگشتیی لێیان ڕازییە؟ لە كۆمەڵگەیەكی وەك كۆمەڵگەی كوردیدا، شەریف یان كەسی بە شەرەف كێیە؟ بە لەبەرچاوگرتنی ئـەو پێناسەیەی سەرەوە، بڕوام وایە شەریف ئـەو كەسەیە كە لایەنگر و گوێڕایەڵی یاساكانی ( خێڵ و ئـایین)ە و لە هەمان كاتدا پارێزەر و ئـەندامێكی سەرەكیی ئـەو هێزانەیە. ئـەوە ئـایدۆلۆژیای باڵادەستە پێمان دەڵێت شەرەف چییە و شەریف كێیە؟ ئـەو هێزانەن پێمان دەڵێن دەبێت شەرەف بە چ كەسێك بدرێت و لە كێ بسەندرێتەوە. بۆیە شەرەف هەر لەنێو ئـایدۆلۆژیا و كولتووری زاڵدا دەمێنێتەوە و لەدەرەوەی ئـەوان (حاڵەتی لێ دەربچێت) هیچ كەس و هەوڵێك شەرەفی پێ نابەخشرێت و بە شەرەف نییە.

ئـازادی پەیوەندیی ڕیشەیی بە زمانەوە هەیە، زمانیش لە [تاك]دا دەردەكەوێت و دێتە گۆ، بەبێ زمانی سەربەخۆ مرۆڤ ئـیرادەی خۆی لەدەست دەدات و ئـایدیای زۆرینە بەرهەم دێنێتەوە. كەواتە ئـازادی پەیوەندی بە (تاك)ەوە هەیە و هەموو تاكێكی ئـازادیش لە نێو زماندا گوزارشت لە بوونی ڕەسەنی خۆی دەكات، ئـەمەش وا دەكات جیاواز لە شوناس و باوەڕی زۆرینە دەربكەوێت. بەكورتی ئـینسانی ئـازاد سەر بە نەریت و ئـایدۆلۆژیای گشت نییە و بە زۆری لە چاوی كۆمەڵگەشەوە كەسێكی بە شەرەف نییە. لەبەر ئـەوە بە باوەڕی من شەرەف نابەسترێتەوە بە ئـازادییەوە.

ـــ شەرەف لە نێوان موقەدەس و حەقیقەتی كراوەدا

حەقیقەتەكان بەپێی سەردەمەكان دەگۆڕێن، حەقیقەت وێنەیەكی دیاریكراو و كاتییە لە زەمەنێكی دیاریكراودا. موقەدەس ئـەو كاتە بەرهەم دێت كە حەقیقەت لە وێنەیەكدا زیندانی دەكرێت و لە قاڵب دەدرێت. كێشەی موقەدەس ئـەوەیە هەڵگری حەقیقەتێكی ئـەبەدییە و لەڕێگەی هیچ دۆخ و ڕووداوێكەوە گۆڕانی بەسەردا نایەت. ئـەوەی لە ئـایین و خێڵدا هەیە قەداسەتە نەك حەقیقەتێكی كراوە. بەپێچەوانەوە ئـەوەی لە حەقیقەت یان باشترە بڵێین لە حەقیقەتەكاندا هەیە ئـەوەیە بۆ هەموو گۆڕانێك كراوەن و ئــەگەری هەڵوەشاندنەوە و دووبارە بنیاتنانەوەیان لە فۆرمێكی تردا لە خۆیاندا هەڵگرتووە.

شەرەف لە مێژووی كورددا لە كۆنەوە تا ئـەمڕۆ

هەڵگری یەك وێنە و یەك ڕاستییە، ئـەویش بریتییە لە بینینی شەرەف وەك ڕێز و غیرەت وەك جوامێری (جوامێرییەك لە چوارچێوەی ئـایدۆلۆژیای زۆرینەدا)، لای ئـیسلامیستێك یان ماركسیستێك ئـەو كەسە بەشەرەفە یان ئـەو كردەیە شەرەفمەندانە و جوانە كە گوزارشت لە بەرنامەكەیان بكات و لە سنووری ئـایدۆلۆژیاكەیان دەرنەچێت. لەنێو نەریت و كولتووری ئـایینی و نەتەوەییی ئـێمەشدا دوالیزمی شەرەف و بێ شەرەفی بە زەقی بوونی هەیە و یەكەمیان وێنەیەكی شكۆمەندانە و دووەمیشیان هەڵگری سووكایەتی و جوێنە.

ئـەوەی لەم چیرۆكەدا هەیە گواستنەوەی چەمكی شەرەفە وەك میتافیزیكا و وێنەیەكی كۆنكرێتی نەك هەقیقەتێكی كراوە و فرەوێنەیی. دانەر بەشێوەیەكی زنجیرەیی شەرەف لە ئـایدۆلۆژیاكان وەردەگرێتەوە و دەیداتەوە پاڵ (ئـازادی) بەبێ ئـەوەی گۆڕانكاری لە فۆرم و مانای شەرەفدا بكات! بە درێژاییی مێژوو واتای شەرەف لەنێو خێڵ و نەتەوە و ئـاییندا چۆن بووە؛ بەهەمان شێوە لەگەڵ ئـازادیشدا بەكاری هێناوەتەوە!

ـــ پۆست ناسیۆنالیزم

دانەر نەك هەر دژی نەریتی خێڵ و ئـایین دەدوێت، بەڵكوو دژی ئـایدۆلۆژیای نەتەوەییش دێتەگۆ و ڕەخنەی دەكات، هەوڵ دەدات ئـەو وێنەیەمان پێ بگەیەنێت كە وابەستەی هیچ ئـایدیایەكی نەتەوەیی نەبین، بۆ ئـەوەی بتوانین بەبێ شوناس لەگەڵ سروشتدا تێكەڵ ببین و مومارەسەی ئـازادیی خۆمان بكەین!

تێپەڕاندنی بیری نەتەوەیی شتێكی نوێ نییە لە جیهاندا، ئـەم بابەتە لەنێو كورددا لای عەبدوڵا ئـۆجەلانیش هەیە كە یەكێكە لەو نووسەرانەی لەڕووی تیۆرییەوە وردتر باس لە تێپەڕاندنی ئـایدیای نەتەوە و دەوڵەت دەكات، بەڵام ئـایا ئـەم تێپەڕاندن و بازدانە بەسەر بیری نەتەوەییدا بۆ كوێمان دەبات و چیمان پێ دەبەخشێت؟!

ئـەگەر بۆ ساتێك كتێبەكە دابخەین و لە واقیع و دەورووبەری خۆمان بڕوانین، ڕووبەڕووی هەندێك پرسیار دەبینەوە: پرسیاری ئـەوەی؛ ئـەم جۆرە لە گوتار تا چەند بۆ ئـێمەی بێ دەوڵەت دروستە لەكاتێكدا لەنێو چوار دەوڵەتی فاشیستیداین؟ لەنێو دەوڵەتانی دونیادا تێپەڕاندن و گرنگینەدان بە بیری نەتەوەیی بۆ ئـێمەی كورد چ بایەخێكی هەیە؟ بۆ ئـێمە چی بەرهەم دەهێنێت؟ لەكاتێكدا نەك هەر لە دەوڵەتانی ڕۆژهەڵات كە كارگەی بەرهەمهێنانی فاشیزمن، بەڵكوو لە ڕۆژئـاواش فكرەی ڕەگەزپەرستی ڕۆژ بەڕۆژ زیاتر دەبێت بەتایبەت لە كەیسی ڕووبەڕووبوونەوەی كۆچبەران و پەنابەران لەو وڵاتانەدا! ئـایا نووسەرانی جیهانیش لەگەڵ ئـەم جۆرە گوتارەدان بەبێ بوونی دەوڵەت بۆ نەتەوەكانیان؟ ئـازادی بەبێ دەوڵەت، بەبێ زمانێكی نەتەوەیی بۆ ئـێمەی كورد چی دەگەیەنێت؟ بە بڕوای من ئـەو ئـازادییەی دانەر باسی دەكات بۆ دەوڵەتانی جیهان ئـیمكانی هەیە و دەكرێت مانادار بێت، بەڵام پێم وانییە بۆ كوردێكی بێ دەوڵەت و كوردستانێكی داگیركراو هیچ مانا و ئـاماژەیەك بگەیەنێت.

ـــ تێكەڵكردنی یەكە كۆمەڵایەتییەكان

بوونی یەكە كۆمەڵایەتییەكانی وەك( خێزان، بنەماڵە، تیرە، خێڵ، هۆز) لە مێژووی ئـێمەدا شتێكی زانراوە و تا ئـێستاش پێگە و كاریگەرییان لەنێو كۆمەڵگەدا بەڕوونی دەبینرێت و هەستیان پێ دەكرێت. بەڵام ئـەوەی لێرەدا جێگەی سەرسوڕمانە تێكەڵكردنی بەكارهێنانی ئـەو یەكە كۆمەڵایەتییانەیە لەلایەن دانەری ئـەم ڕۆمانەوە بەبێ درككردن بە جیاكاری و قەبارەی هەریەك لەو یەكانە. “هەموو گلەییەكی زۆریان لە سەرعەشیرەتەكەیان هەبوو…زۆریان هەر بەسەرخێڵی خۆیانیان دەزانی و ڕێزی تایبەتیان لێ دەنا”[لاپەڕە10]. “نە من جەنگاوەرم و نەهۆزەكەشم خەڵكێكی شەڕكەرن…هەرگیز نەخۆم و نەخێڵەكەم نەچوینەتە هیچ جەنگێكەوە”[لاپەڕە34]. “یەكێك لە ئـێڵەكەی هاواریكرد جەنابی كامیل ئـاغا بۆ دەتەوێت ڕوومان ڕەش بكەیت”[لاپەڕە 46]. 

دانەر نەیتوانیوە هۆز و عەشیرەت، خێزان و ئـێڵ و بنەماڵە لە یەكتری جیابكاتەوە! ئـێمە لە ناو ئـەم یەكە كۆمەڵایەتییانەدا گەورە بووین، ڕەنگە ڕۆژانە بەبێ بیركردنەوە لە جیاوازیی نێوانیان لە قسەكردنەكانماندا بەكاریان بهێنین، بەڵام ناكرێت لە ئـاستی نووسیندا هەمان شت دووبارە ببێتەوە! ئـەو یەكە كۆمەڵایەتییەی لەم ڕۆمانەدا كاری لەسەر كراوە و ئـاشكرا دیارە (خێزان)ە، كەچی وەك دەبینین دانەر جارێك بە خێڵ و جارێك بە عەشیرەت و جارێكیش بە هۆز ناوزەندی كردووە!

ـــ كێشەی پڵۆت و كارەكتەرسازی

ئـەم چیرۆكە فرە كارەكتەرە و هەندێكیان ڕۆڵی سەرەكییان هەیە، یەكێک لە سەرەكیترین كارەكتەرەكان لە نەفرەتی نەوبەهاراندا (كەریم ئـاغا)یە، بەپێی چیرۆكەكە ئـەم كارەكتەرە كەسێكی خێڵەكییە و لەناو بیركردنەوەیەكی خێڵەكییشدا دەردەكەوێت، [دانەر تێپەڕاندنی بیركردنەوەی خێڵەكییمان نیشان دەدات لە ڕێگەی كوشتنی مەجازیی كامیلی برایەوە، ئـەم كوشتنە مەجازییە، شتێكی سەرنجڕاكێش و جوانە] دواتر دەبێتە كەسێكی ناسیۆنالیست، پاش ئـەوەش دەبێتە پۆست ناسۆنالیست و ئـینجا كەسێكی بێ شوناس. ئـەوەی كێشەكە دروست دەكات نەبوونی كارەكتەرسازی و پڵۆتە لەو چیرۆكەدا. نیشانمان نادات چۆن و بە چ شێوەیەك ئـەم كارەكتەرە بوو بە كەسێكی ناسیۆنالیست؟! نازانین چۆن و بە چ ڕێگەیەك ئـەم كارەكتەرە گەشەی كرد و بوو بە پۆست ناسۆنالیست؟! چ گۆڕانكاری و هێزێك وای كرد كەریم ئـاغا ببێتە مرۆڤێكی بێ شوناس؟! نیشانمان نادات چۆن كارەكتەرێك بەبێ ئـەوەی كتێبێك بخوێنێتەوە یان سەفەرێك بكات یان لەناو چینی خوێندەوار بێت دەتوانێت ئـەو قۆناغە فكرییانە تێبپەڕێنێت؟! هیچ هۆكار و ئـەگەرێكی تر نابینین یان بەر هیچ وێنەیەك ناكەوین تا قەناعەتمان پێ بكات كە چۆن (كەریم ئـاغا) ئـەو گۆڕانكارییە فكری و قووڵانەی بەسەردا هات و بوو بە كەسێكی تر؟! ئـەوەی هەیە گۆڕانی كتوپڕ و خێرایە لەو كارەكتەرەدا بەبێ نیشاندانی هیچ وێنە و ئـاماژەیەك!

ـــ  كورتەی ناوەڕۆك 

بە كورتی دانەر لەم ڕۆمانەدا نەك هەر دژ بە جێگیری و باڵادەستی شوناس و ئـایدیاكانە، بەڵكو دژ بە خودی پیرۆزی و پیرۆز نیشاندانی مرۆڤیشە وەك ڕەگەز و جۆرێكی جیاواز لە ژیاندا. وەك فەیلەسۆفانی پۆست مۆدێرن دادگاییی مرۆڤ و كارەكانی دەكات و پێی وایە مرۆڤ ئـەو ڕەگەزە باڵا و بێ كەموكوڕییە نەبوو كە چاوەڕوان دەكرا “ئـەو شتەی پێیان دەوت مرۆڤ لە مێژە نەماوە…”(لاپەڕە263). یان “چیتر نەیدەویست ئـەو ڕیسواییە بژی ئـادەمیزاد بێت…”

گێڕانەوەی شكستی هیومانیزم و لێدان لە غرووری مرۆڤ وەك ژیرترین و موقەدەسترین بوونەوەری جیهان، داهێنان و بیركردنەوەیەكی نوێ نییە لە جیهاندا، لای منی خوێنەر شتێكی سواوە و بریتییە لە هیچ نەگوتن(گوتن وەك جووڵەی نوێ و دەستكاریكردن) گەر نا شكاندنی غروور و پیرۆزی ئـینسان (ئـەو پیرۆزییەی(وەهمەی) ئـایین كردی بە بەری مرۆڤدا وەك باشترین و جوانترین دروستكراوی خودا لە جیهاندا) مێژوویەكی دێرینی هەیە كە لە كۆپەرنیكۆسەوە لە سەدەی شانزەوە دەست پێ دەكات تا دەگاتە فرۆید و چارلز داروین لە سەدەی نۆزدەدا.

The post خوێندنەوە و گفتوگۆیەك لەگەڵ (نەفرەتی نەوبەهاران)ی بەختیار عەلی-دا appeared first on ژنەفتن.