ژیژاك كە لەدایكبووی ساڵی (١٩٤٩)یە و لە شاری (لیۆبلیانا) كە پایتەختی وڵاتی سلۆڤینیایە چاوی بە ژیان ھەڵھێناوە.

بە شێوازەكەی خۆی لە نووسیندا كە تێكەڵەیەكە لە بیری ماركسی و دەروونشیكاریی لاكانی و كولتووری میللی و لێكۆڵینەوەی زنجیرە دراماییەكان و فیلمە سینەماییەكان (ژیژاك) بووە بە نێودارترین و میللیترین فەیلەسەوفە ئەوروپییەكان لەم چەند دەیەی دواییدا و شتێكی چاوەڕوانكراویش  بوو كە شتێك لەبارەی پەتای كۆرۆناوە بنووسێت. ئەوەبوو لە ماوەیەكی پێوانەییدا كتێبێكی نووسی بە ناوی “ڤایرۆس” و تیایدا باس لە كاریگەرییەكانی قەیرانی كۆرۆنا دەكات لەسەر ئەقڵی ئێمە و ھەروەھا ئەو كاریگەریانەش كە بەسەر ئەو سیستمە  كۆمەڵایەتی و ئابوورییەی كە چیتر لە ئێستادا چالاك نین دەكات و لە كێێبەكەیدا پێشبینیی  ستەمكارییەكی نوێ دەكات كە لەو فریاگوزارییە خێرایانەوە دروست دەبێت كە بەھۆی پەتاكەوە جێبەجێ دەكرێن و پێی وایە ئەگەرچی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانیش پتەو بكرێن بەڵام ستەمكارییەكان ھەر ڕوودەدەن.

ژیژەك دەڵێت: “دەربازبوون لەم كارەساتە ناكاتییە دەشێت لەو ڕێگەیەوە بێت كە بە (كۆمۆنیزمی كارەسات) ناوی دەبات كە لەم چەند پەرەگرافەی خوارەوەدا ڕوونی دەكەینەوە كە لە ڕۆژنامەی (لابانغواردیا) ئیسپانیدا بڵاو كراوەنەتەوە.

ئایا شتێك لەم پەتایەوە فێردەبین؟

فەیلەسوفی ئەڵمانی “ھیگڵ” دەڵێت: “تەنھا شتێك كە لە مێژووەوە فێری ببین ئەوەیە كە ھیچی لێوە فێرنابین”.

ھەربۆیە منیش پێم وانییە كە لەم پەتایەوە شتێك فێربین و ژیرتر بین.

تەنھا شتێك كە زۆر ڕوونە ئەوەیە كە ڤایرۆسەكە ھەموو بناغەكانی ژیانمان تێك دەدات، نەك ھەر دەبێتە ئازار و دەردەسەرییەكی گەورە بۆمان بەڵكو دەشبێتە كارەساتێكی ئابووریی وەھا كە لە نشوستە ئابوورییە مەزنەكەی پێشووتر خراپتر بێت.

ئیدی جارێكی تر ناگەڕێینەوە بۆ ژیانە ئاساییەكەی پێشومان و دەبێت ئەم ژیانە نوێیەی كە دەروست دەبێت لەسەر دار و پەردووی ژیانە كۆنەكەمان بونیاد بنێین.

پێویستە لەسەرمان كە فێر ببین چۆن لەناو ژیانێكی ناسكتر و ناجێگیرتردا ھەڵسوكەوت بكەین و لەوەش تێبگەین كە ئێمە تەنھا بوونەوەرێكی زیندووین لەنێو جۆرەھا بوونەوەری زیندووی تردا و لەنێو جۆرەھا شێوە ژیانی تردا”.

واتای پەتاكە

دەبێت ئەو بارودۆخە كۆمەڵایەتییە شیكار بكەین كە وای كرد پەتایەكی ئاوا دروست بێت و بڵاو بێتەوە، گومانكارەكان ئەوانەی كە ھەمیشە لێپرسینەوە لە بەجیھانیبوون و بازاڕی سەرمایەداری دەكەن چوونەتە یەك بەرەوە.

“پێویستە دۆزینەوەی چارەسەرێك بۆ پەتاكە تەفرە و خەنیمان نەكات وەك ئەوەی كە ئەمە گرنگییەكی قوڵتری ھەیە بەوەی كە ئەم پەتایە سزایەكی عادلانەیە بۆ مرۆڤایەتی لە پای ئەو پاوانكردنە وەحشیگەرانەیەی كە ئادەمیزاد لە سروشت و شێوەكانی تری ژیانی كردووە. گەر بێت ئێمە بەم جۆرە بیر بكەینەوە و بەدوای مەسجێكی نادیارەوە بین ئەوا ئێمە وەك ئەوە وایە بە ئەقڵی پێش نوێگەری بیر بكەینەوە، یاخود پێمان وابێت كە گەردوون یان جیھان جۆرێك لە جۆرەكانی پەیوندیی شاراوەی ھەبێت بە ئێمەوە، خۆی شتە سەختەكە ئەوەیە كە پەتاكە تەنھا ئەنجامێكی لە ناكاوە”.

ڕووبەڕووبوونەوەی پۆپۆلیست

ئیدی كاتی ئەوە ھاتووە واز لە دروشمی”ئەمەریكا پێش ھەموو شتێك، دەوڵەت پێش ھەموو شتێك” بھێنین، ھەروەك مارتن لۆسەر كینگ پێش زیاتر لە پەنجا ساڵ  گوتی: “لەوانەیە ھەریەك لە ئێمە بە بەلەمێكی جیاواز ھاتبینە ئەم وڵاتەوە، بەڵام ئێستا ھەموومان لە ھەمان كەشتیداین”.

شێوەیەك لە شێوازەكانی كۆمۆنیزم

ڕێگە چارە بە كەرەنتینەكردن و بونیادنانی دیواری نوێ نابێت، بەڵكو پێویستمان بە ھاوكارییەكی سەرتاسەری و بێ مەرج ھەیە، لەسەر ئاستی جیھانیش دەبێت ئەم ھاوكارییە ڕێكبخرێت، ئەمەش من وەك ئەو شێوە  كۆمۆنیزمییە دەیبینم كە جاران ھەبوو.

ئەگەر بێتوو ھەوڵەكانمان بەم ئاراستەیە یەك نەخەین ئەوا شاری (وھان)ی ئێستا دەبێتە نموونەی شارە ئایندەییەكان، چونكە ئەگەر دەوڵەتەكان خۆیان لە یەكتر داببڕن ئەوا جەنگەكان دەست پێ دەكەن، وەك ڕۆژنامەوانی بەتوانای بریتانی (ویل ھۆتۆن) دەڵێت:” لەم ساتەی ئیستادا قەیرانێك كەوتۆتە نێو بازاڕی ئازاد و بەجیھانیبوونی ناڕێكخراو، ئەمەش وادەكات قەیرانی نوێ و پەتای تری نوێ دروست ببن، بەڵام لەپاڵ ئەمەشدا شێوەیەكی نوێ لە پەیوەندی و كاری بەكۆمەڵ لەسەر ئاستی ئەزموونكردن بەدی دەكرێت”.

ھاوكاری خۆپەرستانە

من داوای ھاوكارییەكی ئایدیال ناكەم، چونكە ئەم قەیرانەی ئێستا ئەوەی دەرخست كە ئەو ھاوكاری و پشتگیریكردنە جیھانییەی كە دروست بووە  ئامانجیان ئەوەیە كە تاك بەتاكی ئێمە ڕزگار بكات لە دەست پەتاكە و، پێم وایە ئەم ھاوكاری و پشتگیری كردنەش لەژێر پاڵنەری ھەم ئەقڵانی و ھەم خۆپەرستییەدا بێت.

وەحشیگەریی سیاسی

ئەوەی كە زۆر لێی دەترسم بەربەریەتێكی پەتی نییە، بەڵكو وەحشیگەرییەكە بەڵام بە ڕوخسارێكی مرۆڤانەوە: مەبەستم لەو ڕێكارە توند و سەختانەیە كە دەكرێن بۆ مانەوە لە ژیاندا.. پەیامی ڕاستەقینەی دەسەڵات ئەوەیە كە پێمان دەڵێت: “پێویستە لەسەرمان لایەنە ئەخلاقییەكانی كۆمەڵایەتیمان كەم بكەینەوە، واتا چاودێری و نوشداری كردنی پیر و پەككەوتەكان كەم بكەینەوە یان پشتگوێیان بخەین.

كۆمۆنیزم بەردەوامە

پەندێك ھەیە كە دەڵێت: “لە قەیراندا ھەموومان سۆشیالیستین”. تەنانەت (ترەمپ)یش بەھۆی ئەم قەیرانی كۆرۆنایەوە بیری لە جۆرێك دەرامەتی بنەڕەتی بۆ جیھان كردەوە، ھاوشێوەی پڵانی ڕزگاركردنی بانكەكان لە قەیرانە ئابوورییەكەی ساڵی (٢٠٠٨)دا!

بەڵام، ئایا ئەم بە زۆر سۆشیالیست بوونە سۆشیالیستبوونی گەمژەكانە؟

ئا لێرەوە بیری من بۆ كۆمۆنیزم دەردەكەوێت، وەك ناونانێك بۆ ئەو دۆخەی كە ئیستا لە ئارادایە، نەك وەك خەونكی نادیار.

سەرفكردنی ملیارەھا دۆلار بۆ یارمەتیدانی كۆمپانیاكان و ھاوكاری كردنی تاكەكانی كۆمەڵگەش بە بیانووی پاراستنی جوڵەی بازرگانی تا ھەژاری بڵاو نەبێتەوە، لە كارێكی سۆشیالیستی دەچوو، بەڵام  ئەوەی كە ڕوودەدات ڕادیكاڵترە، چونكە لەم ڕێكاری یارمەتی و ھاوكارییە ماددیانەدا چیتر پارە بە شێوە سەرمایەدارییە تەقلیدییەكە ئیش ناكات، بەڵكو پارە لەدەرەوەی (یاسای بەھا)وە ئیش دەكات. ئەمە ڕوانینێكی من نییە بۆ ئایندەیەكی گەش، بەڵكو پێم وایە ئەمە كۆمۆنیزمی كارەساتە وەك دژێك بەرامبەر بە سەرمایەیداری كارەسات.

چاخی نوێی و سەرمایەداری و دێوگەرا

چی دەبێت، ئەگەر نوێنەرانی سەرمایەداری جیھانی دركیان بەو ئاماژانە كرد كە ماركسییەكان لەمێژە دەیدەن بەوەی كە: “سیستمی سەرمایە لە قەیرانێكی قوڵدایە” چی دەبێت، ئەگەر ئەم پەتایەیان بە شێوەیەكی دڕندانە لە بەرژەوەندی خۆیان پاوان بكەن بە مەبەستی ھێنانە كایەی شێوازێكی نوێ لە حوكمداری؟ دیارترین ئامانجی چاوەڕوانكراوی ئەم پەتایە ئەوەیە كە سەرمایەدارییەكی دێوگەرا و وەحشیگەرا(ھمجی) جیھان داگیر دەكات، لەبەرئەمەش نابێت لەو ئەندێشەكردنە ڕۆحییەی كە ئەم سەردەمە نوێیە ھێناوێتی كاتی خۆمان بەفیڕۆ بدەین بەوەی كە چۆن: “قەیرانی ئەم ڤایرۆسە ھانمان دەدات بیركۆیی بكەین لەسەر پێداویستییە بنچینەییەكانی ژیانمان”.

The post ڕانانێک لەسەر کتێبی “ڤایرۆس”ی ژیژەک appeared first on ژنەفتن.

ئەم ڕستانە مشتێکن لە نموونەی خەروارێک لە بە فاشیست دانانی ئایدیا بە رواڵەت زۆر جیاوازەکان. (بە گەڕانێکی سادە دەتوانن بوێژەکانی ئەم ڕستانە بدۆزنەوە) بەڵام بە ڕاسی ئەم فاشیزمە چییە کە دەتوانێ لە یەک کاتدا ئاوەڵناو و وەسفی هەندێ لایەنگری چەپ، ڕاست و، دیندارەکان بێت؟ ئایا لە زۆربەی بارەکاندا، «فاشیست» تەنیا جنیوێکە کە کەسەکان بە دژەکانی خۆیانی دەدەن، یان دەتوانرێ بە وردییەکی ماقوڵەوە لەبارەی چییەتی هزرەکان، ڕوانگەکان و، سیاسەتە فاشیستییەکان قسە بکرێ؟ (هەڵبەتە کەسانێک هەن و زێدەتر هەبوون کە شانازی بە فاشیست بوونیان دەکەن یان دەکرد. ئەوانە بێگومان ئەم وشەیە وەک جنێو بە کار نابن) بەڵام باسەکە تەنیا لەسەر پێناسەیەکی وردی ئەو چەمکانەی کە بە کاریان دەهێنین نییە. دیاریکردنی ڕادە و سنووری چەمکی فاشیزم تەنیا دنەی هۆگری کەسانێک نادات کە بەکارهێنانی ورد و دروست لە وەها چەمک و زاراوەگەڵێک بە سەرنجراکێش دادەنێن. زانینی ئەوەی کە فاشیزم چییە، دەتوانێ یارمەتیمان بدات لە ناسینی جیهانێک کە تیایداین. بەڵام چۆن؟ لەم ساڵانەی دواییدا زۆرمان بیستووە کە لێرە و لەوێی جیهان ئاراستە و ڕوانگە فاشیستەکان خەریکە باڵا دەست دەبن. بۆیە ئاگایی و هوشیاری لەسەر پێکهاتەتەکانی فاشیزم بە کاری توێژینەوەی دروستی ئیدعا گرنگەکان لەبارەی دۆخی ئێستا و داهاتووی جیهان دێت. خوشبەختانە فەیلەسوفێکی شیکاریانە (ئەنالیتیک) کە پێی وایە دەتوانرێ دەنگی پێی فاشیزم ببیستین، لە کتێبێک کە بەم دواییانە نووسیویەتی، تایبەتمەنییەکانی فاشیزمی باسکردووە، بەڵگەکانی لایەنگرانی فاشیزمی پشکنیوە و، باسی ئەو هەلومەرجە  کۆمەڵایەتیانەی کردووە کە بووەنەتە هۆی هیز بەخشین بە فاشیزم. فەیلەسوفی شیکاریانە بوونی نووسەرەکە نابێ ببێتە هۆی ئەم نیگەرانییە کە لەگەل کتێبێکی تەکنیکاڵ و ناڕوون ڕووبەڕووین، بەڵکو ئەو مزگێنییە دەدات کە هزرەکان و ڕوانگەکانی کتێبەکە بێ پێچ و پەنا و بە بەڵگەهێنانەوە بەیان کراون. لە درێژەدا سەرەتا باسی نووسەرەکە دەکەم، پاشان هەندێ لە باسەکانی کتێبەکە دەناسێنم.

جەیسن ستەنلی فەیلەسوفێکی ئەمریکاییە و مامۆستای زانکۆی (ییڵ)ە. کارە فەلسەفییەکانی پتر لە زەمینەی فەلسەفەی زمان و ئەپستمۆلوژی (مەعریفە) بووە، بەڵام لەم ساڵانەی دواییدا زۆرتر سەرقالی فەلسەفەی سیاسی و پرسە کۆمەڵایەتییەکان بووە. ئەو لە ساڵی ٢٠١٦ کتێبی (پڕوپاگەندە چۆن کار دەکات) بڵاوکردەوە؛ کتێبیک کە بووە براوەی خەڵاتی ئەنجومەنی چاپەمەنییەکان لە بەشی فەلسەفە. کتێبی دوایی ستەنلی، فاشیزم چۆن کار دەکات، لە ساڵی ٢٠١٨ بڵاوکرایەوە. ئەمە ئەو کتێبەیە کە لەم نووسینە دەیناسێنم. ئەم کتێبەی لە ماوەیەکی کورتدا وەرگێڕدراوە بۆ زیاد لە دە زمان. بەو شێوەیەی کە خۆی لەم کتێبەدا ئاشکرای دەکات، ئەوەی بووە هۆی ئەوەی ستەنلی ئەم کتێبە بنووسی، لەوانە سەرکەوتنی ترەمپ بوو لە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆماری ئەمریکا. ستەنلی ئەم سەرکەوتنە بە بەرهەم و، لە هەمان کاتدا بە هۆکاری، بەهێزبوونی دیدگا و ئاراستە فاشیستییەکان لە ئەمریکا دادەنێ.  بنەماڵەی ستەنلی لەو یەهودیانە بوون کە لەبەر هەڵهاتن لە جووکوشتنی ئەڵمانیای نازی ناچار بە کۆچ بۆ ئەمریکا بوون. ئەو ئەم پێشینە بنەماڵەییەیشی لە نووسینی ئەم کتێبەدا بە کاریگەر دادەنێ.

جگە لە پێشەکی، کۆتایی و پێزانین، کتێبەکە دە بەشە کە ناونیشانەکانیان ئەمانەن: ١. ڕابردووی ئەستوڕەیی، ٢. پڕوپاگەندە، ٣. ئەنتی ڕۆشنبیر، ٤. ناواقیعیەت، ٥. هیرارکییەت، ٦. قوربانی بوون، ٧. ڕێسا و یاسا، ٨. دڵەڕاوکێی زایەندی ٩. سدۆم و گۆمۆرا و ١٠. (ARBEIT MACHT FREI بە کارکردن ئازاد دەبن). نووسەر لە هەر بەشێکدا دەپەرژێتە سەر یەکێ لە بەڵگەکان یان هۆ و هەنجەتەکانی فاشیستەکان. بۆ ئەمەش ئەو لە بیرکردنەوە و ڕەفتاری فاشیستەکانی ڕابردوو و ئێستا نموونەی زۆر دەهێنێتەوە. بە سەرنجدان لەوەیکە بەردەنگی سەرەکی کتێبەکە ئەمریکاییەکانن، بەشێکی بەرچاو لەم نموونانە لەبارەی دوێنێ و ئەمڕۆی ئەمریکاییەکانە. هەڵبەتە ئاوڕیش لە فاشیستەکانی دیکە و سیاستە فاشیستانەکانیان دراوەتەوە؛ لەوانە؛ سیاسەتەکانی دەوڵەتی ئێستای پۆڵەندا، مەجارستان و تورکیا. لێرە زۆر بە کورتی هەندێ لە ئایدیاکانی کتێبەکە دەناسێنم تا خوێنەر بزانێ کە لەو کتێبە چی دەست دەکەوێ.

فاشیزم لەسەر دوالیزمی خۆبەرزتر و ئەوی تری خوارتر دامەزراوە. بنەمای ئەم بانگەشە و ئیدعای بەرزتر و سەرترە دەتوانی ڕەگەز، ئایین یان کولتوور بێت. بۆ باوەڕهێنان بەم دوالیزمە، فاشیستەکان پەنا دەبەنە بەر حکایەت و گێڕانەوەی “مێژوویی” کە باسی بانتر و سەرترییەکانی “خۆیان” و خوارتر ونزمییەکانی “ئەوی تر” دەکات. لەم گێرانەوە و حکایەتانە بە زۆری باسی ڕابردوویەکە کە “بژاردەکان” سەروەرێکیان هەبووە و خەریکی داگیرکردنی وڵاتان و تەسلیم کردنی “ئەوانی تر” بوون. قۆناغێک کە بونیادی باوکسالارانە، هەم لە خێزان و بنەماڵە و هەم لە دەسەڵات، تەناهی و ئاسایشی دەستەبەر کردووە. سەردەمێک کە «خود» و «ئەوی تر» هەر کامیان لە پێگەیەک بوون کە دەبێ هەبن. لە بەکار‌هێنانی وەها گێڕانەوەیەک، فاشیستەکان بە زۆری بە فێڵ و ساختەکاری کارەکان دەبنە سەر. بەو جۆرەی مۆسۆلینی بێ پیچ و پەنا دەڵێ، ئەم حکایەتە ئەستورەییانە «پێویست ناکات ڕاست بن». ئەمە ڕابردوویەکە بۆ گۆڕینی ئەمرۆ دەخولقێنرێ؛ بۆ بەرژەوەندی و پەسند پیشاندانی دروشمی بوژانەوەی «مەزنیەتی» لە کیس چوو. لەم ڕابردووە دروستکراو و ساختەیەدا زۆرێک لە خاڵە تاریکەکان یان ڕەتدەکرێنەوە یان کەمڕەنگ. بۆ نموونە پاش هەڵوەشانەوەی کۆیلەداری لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئەمریکاییە بە ڕەگەز ئەفریقاییەکان لە ویلایەتەکانی باشوور ئەو مافەیان بە دەستهێنا کە دەنگ بدەن. ئەوان لە هەندێ لەم ویلایەتانە زۆرینە بوون و ئەمەش خۆی بووە هۆی ئەوەی تا ئاستێکی زۆر لە دەسەڵاتدا ببنە شەریک. سپی پێستەکان کە ئەمەیان پێ خۆش نەبوو، کارێکیان کرد کە مافی دەنگدانی ئەمریکاییە بە ڕەگەز ئەفریقییەکان لەوان بسەندرێتەوە. تا کۆتاییەکانی سەدی بیستەم، ئەم ماف زەوت کردنەیان بە پەسەند دەزانی. چونکە لەو باوەڕەدا بوون کە ئەمریکاییە بە ڕەگەز ئەفریقییەکان لە حکومەت کردن زۆر گەندەڵ بوون و بۆ ڕزگاربوون لەم گەندەڵییە بەربڵاوە سپی پێستەکان چارەیەکی تریان نەبووە. ئەم ڕوایەتە بە گشتی درۆیە.  فاشیستەکان بۆ خەوشدار نەبوونی ئەم رابردووە ئەستوورەییە، هەندێ جار پەنایان بۆ یاساش دەبرد. حکومەتی تورکیا هەر ئاماژەیەک بۆ جینۆسایدی ئەرمەنییەکان لە ماوەی جەنگی یەکەمی جیهانی، بە ئیهانە بە نەتەوە تورک و نایاسایی دادەنێ.

فاشیستەکان هیچ حەزیان بە زانکۆییەکان نییە. چونکە زانکۆییەکان بە زۆری لایەنگری یەکسانی ڕەگەزی، جێندەری و ئایینین و لەگەڵ ڕوانگە و ئاراستەکانی فاشیستەکان هاوڕا نین

فاشیستەکان بە شێوەی دیکەش سوود لە ساختەکاری وەردەگرن. ئەوان خواستە فاشیستییەکانی خۆیان لە پارچەیەک باق و بریقی هەقیقەت دۆستی و بابەتی لیبڕالی و دیموکراتی دەپێچنەوە. لە ئەمریکا دژبەرەکانی مافی دەنگدانی ئەمریکاییە بە ڕەگەز ئەفریقییەکان ئەوەیان بە بەڵگەی ڕاستی لە ئایدیای لیبڕالی مافی سەربەخۆیی ویلایەتەکان دەزانی و ئەمرۆ ڕاستە توندڕەوەکان دەڵێن نابێ ڕێگری لە دەربڕینەکان و تەنانەت کردە ئەنتی موسڵمانی و ڕەگەزپەستانەکانیان بین، لەبەر ئەوەی ئەم ڕیگرییانە دژی ئازادی بیروڕایە. نموونەیەکی دیکەش لەم ساختەکارییانە: فاشیستەکان هیچ حەزیان بە زانکۆییەکان نییە. چونکە زانکۆییەکان بە زۆری لایەنگری یەکسانی ڕەگەزی، جێندەری و ئایینین و لەگەڵ ڕوانگە و ئاراستەکانی فاشیستەکان هاوڕا نین. فاشیستەکان بەم دروشمەی کە «زانکۆ دەبێ ڕەنگدانەوەی “هەموو” تێڕوانینەکان بێت» هەوڵ دەدەن مامۆستا و ئوستادانی هاوڕای خۆیان بسەپێنن بەسەر زانکۆکاندا. نووسەر ئەگەرچی هاوڕایە لەگەڵ ئازادیی توێژینەوە و پیویستی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ بۆچوونە دژەکان بۆ پاساوهێنانەوەی تێڕوانینەکانمان، دەڵێ: ئەگەریش «هیچ کەس پێی وانییە ئازادیی توێژینەوە ناچارمان دەکات کە زانکۆییەکان ڕێ بە توێژەرانێک بدەن بۆ کۆلیژەکانیان کە لە هەوڵی سەلماندنی تەرازبوونی زەوین»، «بە پێویستی نازانم کە هاوکاریم هەبێ [لەگەڵ کەسێ] کە لەو باوەڕەدایە یەهودییەکان بە شێوەیەکی ژێنێتیکی پیسکە و ڕەزیڵن تا بتوانم قسەیەکی وەها گەمژانە بە بەڵگەوە ڕەت بکەمەوە». فاشیستەان لەژیر دەمامکی دروشمی ئازادیی زانکۆیی لە بنەمادا بەرنامەی ئەنتی ڕۆشنبیریانەکەیان دەبنە پێش. بۆ نموونە ئەمانە لە ئەمریکا بەدوای ئەوەوە بوون و هەن کە بەش و بوارگەلی وەک لێکۆڵینەوەکانی جێندەری لە زانکۆکان لا ببەن. هەروەها دەسەڵاتدارانی ڕووسیا، مەجارستان و تورکیا زۆر هەوڵیان داوە کە زانکۆ سەربەخۆکان دابخەن یان لانیکەم لاوازیان بکەن.

ئامانجی ئەوان لە دژایەتی لەگەڵ زانست، میدیاکان و زانکۆکان ئەوەیە: فەزا وەها تەماوی ببێ تا لایەنگرانیان ئیتر متمانە بە چاو و گوێی خۆیشیان نەکەن و کڕیاری خەیاڵە فاشیستییەکانیان بن

یەکێکی تر لە نیشانەکانی ئەنتی ڕۆشنبیریانەی فاشیستەکان دژایەتی کردنی زانستە. ئەوانە هەندێک جار ئەم دژایەتی کردنەی زانست لەژێر ئەوەی کە دەبێ دەنگە پێچەوانەکانیش ببیسترێن دەخەنە ڕوو. بەڵام ئەمەش لە ساختەکارییەک پتر نییە. ئامانجی ئەوان برەودانی ناواقیعیەتە و لەم ڕێگەیەوە «پێویستییەکانی هەر گفتوگۆیەکی ئاڵۆز لەنێو دەبەن» ڕێ دەکەنەوە بۆ حکایەتی سادە و ئەنتی ئەقڵی و، وەهمی پیلانگێرییەک  کە پڕوپاگەندەی بۆ دەکەن. ئامانجی ئەوان لە دژایەتی لەگەڵ زانست، میدیاکان و زانکۆکان ئەوەیە: فەزا وەها تەماوی ببێ تا لایەنگرانیان ئیتر متمانە بە چاو و گوێی خۆیشیان نەکەن و کڕیاری خەیاڵە فاشیستییەکانیان بن. بەم شێوەیەیە کە توانیویانە کارێک بکەن کە زۆرێک باوەڕ بە وڕێنەگەلێکی لەم چەشنە بکەن: پرۆتۆکۆڵی مەزنانی یەهود؛ جۆرج سورس گەلاڵەیەکی هەیە  «بۆ ڕەوانەکردنی لێشاوی کۆچبەران بۆ مەجارستان… تا شوناسی مەسیحی-میللی لەنێو ببات»؛ «موسڵمانان بە لیزانینەوە نیازی گۆڕینی حکومەتی تێگزاسیان بۆ کۆماری ئیسلامی هەبووە»؛ فێمینیزم، یەکێکە لە کابووسەکانی فاشیستەکان کە یەهودییەکان دروستیان کردووە تا بەر لە منداڵخستنەوەی ژنان «هەڵبژاردە» بگرن. سیاسەتی فاشیستی بەم کارە «هەواڵەکان لە ناوەندی زانیارییەکان و گفتوگۆی عەقڵانی دەگۆڕێ بۆ لیپۆکێک بۆ زارڤە و ئەتوارەکانی پیاوی دەسەڵاتدار».

فاشیستەکان سیاسەتی فێلبازانەی دیکەش دەگرنەبەر: خۆیان وەک قوربانی پیشان دەدەن. هەڵبەتە دەتوانین تێبگەین بۆ نموونە پیاوێک کە پێشتر لە ئیمتیازەکانی پیاوسالاری سوودمەند بووە، ئیستا کە دەبینیت ژنان کەمیک لە مافەکانی خۆیانیان وەرگرتووەتەوە، هەست بە بوونە قوربانی بکەن. بە شێوەیەکی هاوشیوە، پاش نەهێشتنی هەندێ جیاکاری و هەڵاواردن لەسەر غەیرە سپی پێستەکان، هەندێ لە سپی پێستەکان خۆیان بە قوربانی دەزانن. فاشیستەکان لەم چەشنە هەستانە بۆ بە لاڕیدا بردنی واقیعیەت کەڵکی ناڕەوا وەردەگرن. بۆ نموونە لە ئەمریکا کارێکیان کردووە کە«لە سەدا چل و پێنجی هەوادارانی ترەمپ پێیان وایە زۆرترین هەڵاواردن و جیاکاری بە سپی پێستەکان لە ئەمریکا بە کار دەهێنرێ».

کێشەکە ئەوە نییە کە ئەم کردانە تەنیا بە کردەی بڕەودار لە قەڵەم دەدرێن، بەڵکو کێشەکە لەوێدایە کە وەها ڕەفتارێک بە نۆرماڵ مامەڵە دەکرێ

فێڵێکی دیکە کە فاشیستەکان بە کاری دەهێنن، شاردنەوەی ئاراستەی ڕاستی ڕووداو و پێشهاتەکانە. بۆ نموونە ڕەگەزپەرستەکان برەو بەم کڵێشەیە لەبارەی ئەمریکاییە بە ڕەگەز ئەفریقاییەکان دەدەن کە ئەوان ناچنە ژێر باری کارکردن. ڕەگەزپەستەکان ئەم ڕاستییەی کە بێکاری لەنێوان ئەمریکاییە بە ڕەگەز ئەفریقاییەکان زۆرترە، بە پشتیوانی بۆچوونەکەیان دەزانن. بەلام توێژینەوەکان بە ڕوونی پیشانیان داوە کە لە هەلومەرجی یەکساندا ئیمکانی پیشە و کاری ئەمریکاییە بە ڕەگەز ئەفریقاییەکان لە هاوتا سپی پێستەکانیان زۆر کەمترە. یانی بێکاری زۆرتری ئەمریکاییە بە ڕەگەز ئەفریقاییەکان، لە “تەمەڵی زاتی” ئەواندا نییە، بەڵکو سەقەتی بیروباوەڕە ڕەگەزپەرستانەیە.

ستەنلی ئاماژە بە زەمینەکانی شانسی ڕەگەزپەرەستیش دەکات. یەکێ لە گرنگترین ئەم زەمینانە نابەرانبەری ئابوورییە. لەو هۆکارانەی بووە هۆی ئەوەی ترەمپ ببێتە سەرۆک کۆمار، زیادبوونی حەشیمەتی سپی پێستە هەژارەکان بوو. لێکۆڵینەوەکان دەریدەخەن کە دەسەڵات گرتنە دەستی سەندیکا کرێکارییەکان، نایەکسانی ئابووری کەم دەکاتەوە. بۆیە سەیر نییە کە فاشیستەکان دژایەتی بکەن. بەڵام دژایەتی فاشیستەکان لەگەڵ بە دەسەڵات بوونی سەندیکاکانی کرێکاری هۆی دیکەشی هەیە. سەندیکاکانی کرێکاری شوین و هۆکارێکن بۆ ئەوەی کە کرێکارانێک بە ڕەگەز، ئایین و کولتوورە جیاوازەکان بۆ دەستگەیشتن بە بەرژەوەندییە هاوبەشەکانیان هاوکاری بکەن. ئەم هاوکارییەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە سنوورە ڕەگەزی، ئایینی و کولتوورییەکان کەمڕەنگ بنەوە. ئەم کەمڕەنگ بوونە بەرگری فاشیستەکان قورس دەکات.

ڕەنگە بڵێن ئەگەرچی ستەنلی بە دروستی کەموکوڕییەکانی ڕوانگە و ئاراستەکانی هەندێ لە گروپەکان و سیاسەتمەداران پیشان دەدات، کاتێ بەوان دەڵێ «فاشیست»، خەریکە زیادەڕەوی دەکات. هەرچی بێت، سەرەڕای هەندێ لە لێکچوونەکان، هاوسەنگ دانانی ئەم گروپانە و سیاسەتمەدارانی نوێ لەگەڵ کەسانی وەک هیتلەر و مۆسۆلینی زیادەڕەوییە. ستەنلی بەئاگایە لەم ڕەخنەیە و لە وەڵامدا دەڵێ مەترسی سەرەکی ئەوەیە کە ئەم هەڵویستە فاشیستییانەیە خەرێکە برەو پەیدا دەکەن و، بەو شێوەیەی جاشوا نابی دەروونناس دەڵێ: «کێشەکە ئەوە نییە کە ئەم کردانە تەنیا بە کردەی بڕەودار لە قەڵەم دەدرێن، بەڵکو کێشەکە لەوێدایە کە وەها ڕەفتارێک بە نۆرماڵ مامەڵە دەکرێ، بۆیە ئیدی ناشیرین و خراپ نادرێنە قەڵەم و بەهایەکیان نییە تا ببێتە هۆی بێئۆقرەییمان». ئەوەی کە بە فاشیست دانانی هەندێک، دەبێتە هۆی ئەوەی بە پەڕگیری بێتە بەرچاوە، ئەوەیە کە هەندێ ڕوانگە و ڕێوڕەش و ئاراستە فاشیستەکان نۆرماڵ بوونەتەوە و «سنوورەکانی بەکارهێنانی ڕەوا، لە وشەی “پەڕگیری” هەمیشە لە گۆڕاندایە». بێ ترس دەبێ بڵێی کە ئەم سیاسەتانە فاشیستین.

من پێم وایە نووسەر توانیویەتی بە باشی پێکهێنەرەکانی فاشیزم و شێوەکانی فاشیستی پیشان بدا. ئەو نموونە جۆراوجۆرانەی کە لە کتێبەکەدا هاتووە، هاوکارییەکی زۆر دەکەن لە تێگەیشتن لەم پێکهێنەر و شێوە جۆراوجۆرانە.

The post فاشیستەکان بناسین appeared first on ژنەفتن.

 ترامبادۆری: ئێستا تۆ چۆن ئەو ڕووداوانەی ئەوسای ١٩٦٨ هەڵدەسەنگێنیت.؟

میشێل فوكۆ: هەر وەك چۆن لە كاتی جەنگی جەزائیردا لە فەرەنسا نەبووم و بەسەرهەمان ژێی ڕووداوەكانەوە هەنگاوم نەناوە، ئاوها لەو ساڵەشدا-واتە ١٩٦٨- لە پەراوێزی ڕووداوەكاندا بووم، پاش گەڕانەوەم بۆ فەرەنسا، هەرچیم لەسەر ئەو ڕووداوانە بنووسیایە،  وەك پەراوێزێكی بێ بایەخی لێ دەهاتن، ئەوەشم لە یاد ناچێتەوە كە لە (ماركۆزە)یان پرسی بوو: داخۆ بۆچی فۆكو له‌ناو ڕووداوه‌كاندا هیچ ڕۆڵێكی بەرچاوی نەبووە.؟ ڕاستیەكەی من لەو كاتانەدا لهناو‌ ئه‌زموونێكی پرِ بایه‌خی فيكریدا ده‌ژیام، ئه‌وه‌ش كاتێك بوو كه‌ له وڵاتی‌ (تونس) نیشته‌جێ بوو بووم، هه‌ندێك جار له‌ ژیانمدا به‌خت یاوه‌رم بووه،‌ به‌ نموونه‌: ئەو ساڵانەی كە له‌ وڵاتی (سوید) بووم، سیستمێكی ناوازەی سۆسیال دیموكراتيم بینی، كه‌ به‌ باشی كاروباره‌ مرۆییەكانی بەڕێوە دەبردن، كەچی له‌ (پۆڵه‌ندا) ڕێڕەوی میللیانه‌ی دیموكراتییه‌ت چەوت و چەوێڵی تێدا بوو، له‌ سه‌ره‌تای شه‌سته‌كانیشدا له‌ نزیكه‌وه ڕاسته‌وخۆ په‌ره‌سه‌ندنی ئابوورییانه‌ی (ئه‌ڵمانیای فیدراڵ)یم ‌ناسی، دواجاريش له‌ (تونس)ی سەر بە جیهانی سێیه‌مدا گیرسامه‌وه ‌و ماوه‌ی دووساڵ و نیوێك ژیانێكی سه‌یر وسه‌مه‌رانەم تێدا گوزەراندن، به‌ر له‌ ڕووداوه‌كانی مەی به‌ چه‌ند مانگێك ڕاپەڕینێكی پڕ لە توندوتیژی و سەركوتکردن له‌وێ به‌رپا بوو، هه‌ڵمه‌تی گرتن و ڕاوەدوونانی قوتابیان ده‌ستی پێكرد بوو، پۆلیس هه‌ڵیانده‌كوتایه‌ سه‌ر زانكۆكان و ده‌ستدرێژییان ده‌كرده‌ سه‌ر قوتابیان، جگه‌ له‌ زامداركردنی هه‌ندێكیان، زۆری تریان لێ خزاندبوونه‌ ناو زیندانه‌كان‌، هه‌ندێكيان به‌ هه‌شت ساڵ و نۆ ساڵ و ده‌ ساڵ و ته‌نانه‌ت چوارده‌ ساڵیش حوكم درابوون، به‌ حوكمی ئه‌وه‌ی مامۆستای زانكۆ بووم و به‌ ڕه‌گه‌زیش فه‌ره‌نسی، ئه‌مه‌ وای له‌ ده‌سه‌ڵَاتدارانی ناوخۆی تونس كرد بوو، هیچ حه‌قیان به‌سه‌رمه‌وه‌ نه‌بێت، لەبەر ئەوە ‌ له‌ جووڵه‌ و چالاكیدا ئازاد بووم، له‌ولاشه‌وه‌ حكومه‌تی فه‌ره‌نسیی له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌م كارانه‌ هه‌ڵوه‌سته‌ی هه‌بوو، ئەو كات یەقینم هەبوو كە له‌ زانكۆكانی جیهاندا و له‌ زۆرجێی تری دنیادا ڕووداوی هاوشێوه‌ ڕووده‌ده‌ن..
ترامبادۆری: دەتەوێ بڵێیت خۆتان ڕاسته‌وخۆ به‌ كار و چالاكی سیاسیيه‌وه‌ هه‌ستابێتن؟
میشێل فوكۆ: به‌ڵێ؛ هه‌ر له‌ ساته‌وه‌ختانی پێوه‌ندی کردنم‌ به‌ حزبی کۆمۆنیستی فه‌ره‌نسایی و هەتا ڕوودانه‌كانی ساڵاَنی دواتریش، ته‌نیا شتێكم له‌و ئەزموونە سیاسییهم‌ بۆ مابێته‌وه‌، تێڕامانكاری بووە. لێتانی ناشارمه‌وه‌، له‌ گه‌رمه‌ی جه‌نگی (جه‌زائیر)یشدا نه‌متوانی ڕاسته‌وخۆ له‌ رووداوه‌كاندا به‌شداریم هه‌بێت، به‌ڵاَم له‌ تونسدا خۆم له‌ حاڵێكدا دیته‌وه‌ كە ناچار بووم لایه‌نگری قوتابیان بم و هاوكارییان بكه‌م، سه‌رپێچیم له‌ هه‌موو ئه‌و هه‌رایانه‌ ده‌كرد كه‌ له لایه‌ن داموده‌زگاكان و خوتبەخوێنە سیاسییه‌كانه‌وه‌ دژ به ‌قوتابیان ده‌كران.
پیشەی ئه‌و ماركسیزمەی سه‌ره‌تای ساڵاَنی په‌نجاكان له‌و ماركسیزمەی ناو پۆلۆنیا نه‌ده‌چوو كه‌ بە لای گه‌نجانی پۆلۆنیاییەوە بوو بووه‌ جێی بێزراويی، ماركسیەت له‌ پۆلۆنیا وه‌ك خوێندنی ئایینی ئه‌زبه‌ر ده‌كرا، لە ساڵانی شێستەكاندا ديالۆگەكانیان زۆر سارد و سڕ بوون، كه‌چی له‌ تونسدا به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، هەرهەمووان وێڵی دوای ماركسیزمێكی پڕ شەوق و ڕادیكاڵانە بوون، ئەوە ‌باشترین رِێگه‌چاره‌ی واقیعیانه‌ بوو بە لایانەوە، ئەوە بە ڕای ئەوان، هاوكات بزوێنه‌ری وزه‌ و چالاكیی بوونگه‌رییانەیان‌ بوو، كاتێك كاره‌كانی قوتابییه‌ ماركسیه‌ تونسییه‌كانم به‌و دیسكۆرسانە به‌راورد ده‌كرده‌وه‌ كه‌ له‌سه‌ر چۆنیه‌تی به‌ڕێوه‌چوونی ره‌وته‌ ماركسییه‌كانی ئه‌وروپایی ده‌مدانه‌وه،‌ بێ ئومێدی ئەوكی دەگرتم. له‌ تونس به‌ بۆچوونه‌كانمدا هاتمه‌وه‌، ئەم بەخۆداچوونەوەیە به‌ره‌و گه‌نگه‌شه‌ی سیاسی بردمیانن، ئه‌و كاتانه‌ له‌ مەی ٦٨ی فه‌ره‌نسا نه‌بووین، به‌ڵكو  له‌ مارسی ٦٨ی  ناو جەرگەی وڵاتێكی سه‌ر به‌ جیهانی سێیه‌مدا بووین.
ترامبادۆری: تۆ وه‌ك چالاكییه‌كی بوونگه‌رییانه‌، بایه‌خ به‌ ئه‌زموونی سیاسيی ده‌ده‌یت، ڕه‌نگه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ بێت كه‌ ئه‌م ڕێگه‌یەت بە‌ ته‌نیا زامنكارێكی ڕاستگۆیی و ڕه‌سه‌نایه‌تیت بێت؟ ئایا له‌و بڕوایه‌دایت به‌ لای قوتابیانی تونسه‌وه‌ له‌نێوان هه‌ڵبژاردنی ئیدیۆلۆژیایه‌ك و مكوڕبوونیان بۆ راپه‌رِین خاڵی هاوبه‌ش هه‌بووبێت؟
میشێل فوكۆ: له‌ جیهانی ئەمڕۆدا چ شتێك پێویسته‌ بكرێت و مرۆڤ دەخاتە سه‌ر ئه‌و بڕوا و توانایه‌ی كە بە بێ ئه‌وه‌ی بیر له‌ قازانج و ده‌سه‌ڵَاتێكی دیاریكراو بكاته‌وه؛‌ ڕه‌هایانه‌ قوربانی به‌خۆی بدات؟ له‌ تونس ئا ئه‌و شته‌م بینی، لەو بڕوایەدام پێوەندی بە پێكهێنانی ئه‌فسانه‌كانی میتاوه‌ هەبێت يان ئەوە گەڕان بێت‌ به‌ شوێن ڕه‌هه‌نده‌ ڕۆحییه‌كان و هه‌روه‌ها كاردانه‌وه‌ی ڕه‌هه‌ندیانه‌ بێت‌ له‌ به‌رانبه‌ر سه‌رجه‌م بنه‌ما داچه‌قیوه‌كانی كه‌ سه‌رمایه‌داری و داگیركاران به‌ هه‌ردوو شێوازی كۆن و نوێ چه‌سپاندویانه‌، وه‌ك زه‌ڕوره‌تێك له‌م جۆره‌ تێكۆشانه‌ی قوتابیاندا ڕاسته‌وخۆ به‌ جه‌سته‌ و وجوده‌وه‌ مه‌سه‌له‌ی پابه‌ندێتيی ده‌لكێت، بەڵام له‌ تێكۆشانی قوتابییه‌كاندا پشتبه‌ستن به‌ ماركسییه‌ت وه‌ك ئایكۆن و مه‌رجه‌عیه‌تێك.! بۆ ئه‌وەیان له‌و بڕوایه‌دام هیچ بزوێنه‌ری سه‌ره‌كی لە پشتەوە نه‌بێت، با ڕوونتر بدوێم: پێكهاته‌ی ماركسیزم لای قوتابیانی تونس، نه‌ هێنده‌ پته‌و و ڕه‌گ داكوتاو بوو، نه‌ هێنده‌ ڕوون و ئاشكرا بوو تا به‌ ئاڕاسته‌ی تێكۆشانه‌كه‌یان ببات، دایه‌لۆگه‌كانیان له‌سه‌ر ڕەوڕەوەی ستراتیژیه‌ت و ته‌كتیكی چه‌ند ڕێگه‌چاره‌یه‌ك بوون و فره‌ هێرمۆنتیك له‌ بۆچوونه‌كانیاندا هه‌بوون، كاره‌كه‌یان پێوه‌ندی به‌ شتێكی ته‌واو جیاواز لە ئیدیۆلۆژیای سیاسی هه‌بوو، گه‌رچی هه‌ستكردنیش به‌ ڕۆڵی تیۆرییانه‌ و شێوازه‌ زانستییه‌كه‌ی ئیدیۆلۆژیا بۆ ڕاپه‌ڕین وه‌ك (سه‌رپۆشێك)ە و‌ زۆر پێویستە، بەڵام نه‌ك وه‌ك ڕێبازێكی ڕاست و دروست.
ترامبادۆری: ئه‌و ئاماژانه‌ی له‌ به‌شداریكردنی ڕاسته‌وخۆ و زیندووی ئه‌زموونه‌كه‌ی تونسدا بۆتان ده‌ركه‌وتبوو، له‌ فه‌ره‌نساشدا هەر هه‌مان ئاماژه‌ بوون؟ ئه‌و دوو ئه‌زموونه‌ چ پێوه‌ندییه‌ك پێكه‌وه‌یان ده‌به‌ستێته‌وه‌؟ له‌دوای مەی چۆن بڕیارتان له‌سه‌ر پێوه‌ندیكردن به‌ تێكۆشانی گه‌نجانه‌وه‌ دا، ئه‌و دایه‌لۆگ و بیروبۆچوونانه‌ چی بوون كه‌ له ‌زۆربه‌ی بۆنه‌كاندا وای لێ كردن هه‌ڵوێستتان له ‌پاڵ بیریارانی وه‌ك سارته‌ر و جۆنماری و مۆریس كلاڤال یه‌ك بخه‌ن و له‌سه‌ر بزاڤه‌كانی ((گرووپی ڕاگه‌یاندنی زیندانیان))و بارودۆخی ناو زیندانه‌كان بدوێن؟

 میشێل فوكۆ: كاتێك له‌ نۆڤه‌مبه‌ری ١٩٦٨ بەرەو فه‌ره‌نسا گەڕامەوە، به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان تووشی په‌شۆكان و داچڵه‌كان و نائومێدی بووم، له‌و كاته‌دا دیمه‌ن و تێكۆشانه‌كانی تونسم به‌وه‌ی فه‌ره‌نسا به‌راورد ده‌كردەوە، جمه‌ و شه‌پۆلی تێكۆشه‌رانی (کارتیە لاتە- گەڕەکی لاتە) و ژیان خستنه‌سه‌ر له‌پی ده‌ست و گوێنه‌دان به‌ پازده ‌ساڵ حوكمدان له‌ تونس شتێك بوو، قه‌به‌كردنه‌وه‌ی ماركسییه‌ت و دابارینی تیۆر و ئاڵوگۆڕینه‌وه‌ی رڕق و له‌عنه‌ت و بڵاَوبوونه‌وه‌ی دیارده‌ی بێزاربوون له‌ ژیانی ته‌نزیمات له‌ فه‌ره‌نسا شتێكی ته‌واو جیاوازتر بوو له‌وه‌ی تونس، ئه‌م دوو ئه‌زموونه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كتردا هاوبارگه‌ و هاوئاهه‌نگ نه‌بوون، له‌ فه‌ره‌نسا ماركسییه‌ت كه‌وتبووه‌ ناو دیارده‌ی هه‌ڵئاوسان و خوێن بەربوون و بەلەفیڕەی ئه‌و خیتاباتانه‌وه‌ كه‌ له‌ ساڵی ١٩٦٩وه‌ بوو بوون به‌ مۆده‌یه‌كی باو و له ‌زانكۆكانی هاوشێوه‌ بە زانكۆی ((فانسان))دا تەشەنەیان سەندبوو. ئه‌وكات ده‌مه‌ویست به‌ داڕشتنه‌وه‌ی چه‌ند كه‌ته‌گۆریایه‌كه‌وه‌ پابه‌ند بم، چونكه‌ ده‌مزانی بە بێ شرۆڤەكردنی دۆخه‌ ئاڵۆزكاوه‌كان ناتوانرێت چاره‌ی گونجاو بۆ كێشه‌كان بدۆزرێنه‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌ به‌ قووڵی و چالاكانە له ‌ناو گرووپی ڕاگه‌یاندنی زیندانییه‌كاندا كه‌وتمه‌ كاركردن، ئه‌مه‌ش ده‌رفه‌تێك بوو بۆ چاوخشانه‌وه‌ به‌و تیۆریانەی پێوه‌یان سه‌رقاڵبووم؛ له‌وانه‌ش مێژووی شێتی و زایه‌ندی و له ‌دایكبوونی نۆرینگه‌ كه‌ له‌ میانه‌ی ئه‌و دیمه‌ن و ڕووداوانه‌ی له‌ تونسدا بینی بووم؛ بیرۆكه‌كانمیان ده‌وڵه‌مه‌ندتر ده‌كردن.
ترامبادۆری: كاتێك باس له‌ مەی ٦٨ ده‌كه‌ن و به‌م شێوه‌یه‌ی كه‌ لێی ده‌دوێن، له‌ ڕه‌هه‌ندی ڕووداوه‌كه‌ی ڕوویداوه‌ كه‌مبایه‌خی ده‌كه‌ن، واته‌ ئێوه‌ ته‌نیا له‌ ایه‌نه‌ هه‌زه‌لییه‌ ئیدیۆلۆژییه‌كه‌یدا كورتی ده‌كه‌نه‌وه‌. له‌و بڕوایه‌دام به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ ده‌بوایه‌ ئاماژه‌ به‌ سنووری ئه‌م بزاڤه‌ بده‌ن و ئاوها كه‌م بایه‌خانه‌ ڕێكخراوه‌ په‌رتوبڵاَوه‌كانیتان باس نه‌كردایه‌، چونكه‌ ئه‌مانه‌ دواتر بوونه‌ بزووتنه‌وه‌یه‌كی جه‌ماوه‌ریی و سه‌رتاپای ئه‌وروپای تەنی.

 میشێل فوكۆ: بێگومان مەی ٦٨ بۆ خۆم پڕ به‌ دنیایه‌ك بایه‌خی هه‌بووه‌، ئەگه‌ر ئه‌و ڕووداوانه‌ نه‌بوونایه‌ نه‌مده‌توانی ئه‌و كاره‌ فكرییانه‌ ئه‌نجام بده‌م كه‌ له‌سه‌ر چه‌مكه‌كانی زیندانیان و زایه‌ندی و تاوان نووسیومن، له‌ كه‌شوهه‌وای به‌ر له‌و ڕووداوانه‌دا به‌و شێوازه‌ بیرم نه‌ده‌كرده‌وه‌ كه‌ له‌ دێپاته‌كانمدا دواتر هاتوون، ته‌نیا مه‌به‌ستم بووه‌ بڵێم هه‌ندێك له‌و دیارده‌ بینراوانه‌ی ئه‌و ڕووداوانه‌ی ساڵانی ٦٨ و سه‌ره‌تاكانی ٦٩دا ساده‌گۆییان پێوه‌ دیاربوون، بۆ من نامۆ بوون.

 ئه‌و شتانه‌ی هۆكار و ئاراسته‌ ڕاسته‌قینه‌كانی ڕووداوه‌كه ‌بوون چ له‌ تونس یان له‌ فه‌ره‌نسادا هه‌ندێك گۆڕانكارییان خسته‌ ناو بیركردنه‌وه‌كانم، بوونه‌ جێی بایه‌خ بۆم، ئه‌وه‌ی ڕوویدا وای له‌ فه‌ره‌نسا كرد ‌ بۆ دواوه‌ بگه‌ڕێته‌وه و دیارده‌ی ڕێکخستنی بچووك بچووكی تێدا دروست ببێته‌وه‌ و ماركسییه‌تیش بۆ چه‌ند پارچه‌یه‌كی هه‌رزاڵ هه‌رزاڵ بووی وا كه‌ یه‌كترییان ده‌دایه‌ به‌ر له‌عنه‌ت و جنێوی ناشیرین په‌رتوبڵاو ببنه‌وه‌، گه‌ر قووڵتر لێكت بدایه‌ته‌وه‌ شته‌كان زۆریان له‌ گۆڕانێكی سه‌یردا بوون، به‌ شێوازێك كە له‌چاو جاراندا هه‌ستم به ‌حه‌وانه‌یه‌كی فيكری ده‌كرد، ئه‌و شتانه‌ی لە ته‌وه‌ره‌ی بایه‌خی مندا بوون كه‌وتنه‌ ناو ته‌وه‌ره‌ی بایه‌خپێدانی گشتی خه‌ڵكه‌وه‌، به ‌تایبه‌ت ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه ‌پێشتر لای كه‌س ده‌نگدانه‌وه‌یان نه‌بوو، ته‌نیا له‌ ئه‌نتی پزیشكی ده‌روونیدا نه‌بێت، كه‌چی ئێستا گوتارە‌كانی ئه‌و بواره‌ جێی باس و خواسێكی گه‌رمن، به‌مه‌ توانیم توێكڵه‌ی به‌ كلسبووی بۆگه‌ناوی وتووێژه‌ نه‌زۆكه‌كانی ته‌نزیماته‌ گچكه‌كان تێپه‌ڕێنم و له‌ زه‌مینه‌یه‌كی تردا بگیرسێمه‌وه‌، كه‌ بۆ كاری هاوبه‌شی نێوان ڕۆشنبیران و خه‌ڵكانی ئاسایی له‌ بیركردنه‌وه‌دا شێوازێكی نوێی پێوه‌نديی له‌نێوانیان دروست بێت.
دواتر بۆ بنەما ‌و گوتار و ناوه‌ڕۆكێك دەگەڕام كه‌ ئه‌م جۆره‌ پێوه‌ندییانه‌ی تێدا قاڵ ببنه‌وه‌، چونكه‌ گوتارە هه‌مه‌شێوه‌كان بۆ تێگه‌یشتن له‌ یه‌كتر، له‌نێوان خۆیاندا هه‌مان زمانی هاوبه‌شیان نییه‌، خۆشحاڵم كه‌ ئه‌مڕۆ كه‌سانێكی زۆر ده‌بینم دڵگه‌رمانه‌ گوێ ڕاده‌دێرن، كاتێك له‌سه‌ر خانه‌ی كه‌مژیران و زیندانه‌كان و شار و پزیشكی و مه‌رگ و ژیان ده‌دوێم و له‌ ڕووی تیۆرییه‌وه‌ زۆر پرسیاریان له‌ لا ده‌وروژێنم..
ترامبادۆری: ئه‌و دیسكۆرسەی له‌ كۆلێژی دی فرانس پێسکەشتان کردبوو و دواتر به‌ ناونیشانی سیستمی گوتار بڵاَوتان كرده‌وه، ئەوە‌ بۆ ساڵی ١٩٧٠ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. تۆ له‌ شیكردنه‌وه‌ت بۆ میكانیزمه‌كانی كه‌ ته‌حه‌كوم به‌ گوتارەوه‌ ده‌كه‌ن، بیرۆكه‌ی پێوه‌ندییه‌كانی نێوان مه‌عریفه ‌و گوتارت داڕِێژاوه‌ته‌وه‌ ، بابه‌تی هه‌ژموونكردنی ده‌سه‌ڵات به‌سه‌رحه‌قیقه‌تتدا، هه‌روه‌ها بابه‌تی ئیراده‌گه‌ریی له‌ گه‌یشتن به‌ حه‌قیقه‌ت، قۆناغێكی نوێی گرنگی بیركردنه‌وه‌ته‌. چۆن ئه‌م گرفتانه‌ت له‌ رووی فكرییه‌وه‌ گه‌مارۆ دا؟ چۆن بە هۆی ته‌وژمه‌كانی بزووتنه‌وه‌ی گه‌نجان له‌ ٦٨دا دەسەڵات خۆی ده‌رخست؟
 میشێل فوكۆ: له‌ خۆم ده‌پرسم به‌ درێژایی ژیانم چیم به‌سه‌رهات ؟ ئه‌و دڵه‌ڕاوكێیانه‌ی له‌ به‌رانبه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ی سویدی هه‌مبوون واتایان چی بوون؟ هه‌مان دڵه‌ڕاوكێش له‌ پۆلۆنیا چۆن بوون؟ ده‌پرسم واتای چی بوو ئه‌و ڕاپەڕینە‌ ڕه‌گاژۆیه‌ی قوتابیان له‌ تونس پێی هه‌ستان و له‌ پێناوی چیدا؟ له‌م هه‌موو دیارده‌یه‌دا چ بابه‌تێك جێی پرسیار بوون؟ هه‌موویان به‌ هۆی ئه‌و ئامڕاز و ڕێگایانه‌وه‌ن كه‌ دەسەڵات پیاده‌یان ده‌كه‌ن، نه‌ ته‌نیا دەسەڵاتی ده‌وڵه‌ت و حكومه‌ت به‌ڵكو دەسەڵاتی داموده‌زگا هه‌مه‌شێوه‌كانی كه‌ ڕۆژانه‌ و به‌ به‌رده‌وامی شێوازه‌كانی چه‌وسانه‌وه‌ی مرۆڤه‌كان ده‌سته‌به‌ر ده‌كه‌ن، چی وای لێده‌كردین چاوپۆشی له‌و دەسەڵاتانە بكه‌ین كە له‌ ناو بونیادی گشتی كۆمه‌ڵگه‌دا ڕسكاون و چه‌ندین كه‌ناڵ و ده‌زگایان له‌ ده‌وروبه‌رمان دامه‌زراندووه‌؟
ئه‌مانه‌ ته‌نیا له ‌ناو یاساكانی‌ ده‌وڵەتدا كه‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردن دایڕشتونه‌ته‌وه‌ بوونیان نییه‌، به‌ڵكو زۆربه‌یان جڵه‌وی ژیانی ڕۆژانه‌یان لێ وه‌رگرتوینه‌ته‌وه‌ و به‌ ڕاسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ به‌ڕێوه‌مان ده‌به‌ن، له‌و ده‌زگایانه‌ش هۆیه‌كانی ڕاگه‌یاندن به‌ نموونه‌؛ كاتێك كتێبی مێژووی شێتی و له‌دایكبوونی پزیشكیی نۆرینگه‌ییم داده‌نا، بیرم له‌ مێژووی مه‌عریفه‌ ده‌كرده‌وه،‌ ته‌نیا و ته‌نیا سه‌ره ‌ده‌زووی نێوان هه‌موو شته‌كانم له‌ مه‌سه‌له‌ی دەسەڵاتدا ده‌بینییه‌وه‌ .
له‌ راستیدا من ته‌نیا له‌و ده‌زگایانه‌م ده‌ڕوانی و بە دواداچوونم بۆ دەكردن كه‌ به‌ ناوی لۆژیك و په‌یماننامه‌ و ڕێكه‌وتنه‌وه‌ كار و كرده‌وه‌ و وته‌ی خه‌ڵكانیان له‌ مه‌نگه‌نه‌ ده‌دا و هه‌موویان بۆ چه‌ند چه‌مكێك و چه‌ند ڕێسا و یاسایه‌ك خانەبه‌ندیی ده‌كردن و لە قاڵبیان دەدان، من ته‌نیا مێژووی دەسەڵاتم ده‌خسته‌وه‌ به‌ر محه‌ك، به‌ كورتییه‌كه‌ی له‌ مەی ٦٨ دا ڕاپه‌ڕینێكم بینی، دژ به‌ زنجیره‌یه‌ك شێواز و ڕه‌فتاری دەسەڵات، له‌ هه‌ندێك ناوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی دیاریكراودا فشاری توندیان خستبووه‌ سه‌ر چه‌ند توێژیكی گه‌نجان.
له‌میانه‌ی ئه‌و ئه‌زموونانه‌ و له‌ سه‌رووی هه‌موویانه‌وه‌ش ئه‌زموونه‌كه‌ی خۆمه‌وه‌ ته‌نیا وشه‌یه‌كم بۆ ده‌رده‌كه‌وت، هه‌ر وه‌ك چۆن وشه‌یه‌ك به‌ مه‌ره‌كه‌بی نهێنی له‌سه‌ر كاغه‌زی سپی نووسرابێته‌وه ‌و بە هۆی بەسەردا ڕشتنی مەرەكەبی دەرخستنیەوە دەمدۆزییەوە، ئه‌و وشه‌یه‌ی كه‌ دۆزیمەوە بریتی بوو لە وشەی دەسەڵات.

*ساڵی ١٩٧٨ له‌ لایه‌ن دكتۆر ترامبادوری ئه‌م دیالۆگه‌ له‌گه‌ڵ میشێل فوكۆ سازدراوه‌، دواتر ساڵی ١٩٨٠ له‌ یه‌كه‌مین ژماره‌یدا(( گۆڤاری كۆنترێبوتۆ)) بڵاوی كردۆته‌وه‌.

The post مەی ٦٨ لەنێوان فەرەنسا و تونسدا appeared first on ژنەفتن.

وه‌ك به‌راییه‌ك بۆ ئه‌و مێزگرده‌ی كه‌ فه‌یله‌سوفی هۆڵه‌ندی (ڤۆنس ئالدرز) له‌ نێوان چۆمسكی و فوكۆدا ده‌رباره‌ی سروشتی مرۆیی سازیكرد و به‌رواری ٢٨-١١-١٩٧١ له‌ تیڤی هۆڵه‌نداوه‌ په‌خشكرا. ئه‌م دیالۆگه‌‌،‌ ده‌ستپێكێكه‌ بۆ ناساندنی میشێل فوكۆ به‌ بینه‌ران. بڕیار وا بوو، به‌ر له‌ مێزگرده‌كه‌ی له‌گه‌ڵ چۆمسكی، وه‌ك ناساندنێك به‌ بینه‌رانی تیڤیه‌كه‌ ئه‌م پێشه‌كییه‌ دابنرێت. به‌ڵام له‌به‌ر سووتانی تیڤیه‌كه‌ و نه‌دۆزینه‌وه‌ی ته‌واوی دیالۆگه‌كه‌، ته‌نها ئه‌م چه‌ند به‌شه‌ی ماوه‌ته‌وه‌ و ڤیدیۆكه‌ وا مۆنتاژكراوه‌ كه‌ كه‌سی پرسیاركه‌ر (ئالدرز) تێیدا ده‌رناكه‌وێت و ئه‌وه‌ ته‌نها فوكۆیه،‌ كه‌ وه‌ڵامی پرسیاره‌كان ده‌داته‌وه‌.

خودی چاوپێكه‌وتنه‌كه‌ له‌ به‌رواری ١٣-٩-١٩٧١، له‌ شوقه‌كه‌ی فوكۆ له‌ پاریس سازكراوه‌.  

له‌ زانكۆ، سه‌ره‌تا فه‌لسه‌فه‌م خوێند، پاشتر ده‌روونزانی و ده‌روونناسیی كلینیكی. شتێك كه‌ زۆر سه‌رنجی ڕاكێشام و به‌ دیاریه‌وه‌ دۆشدامام، ئه‌وه‌ بوو كه‌ ژیاری خۆرئاوا زۆر ده‌مێكه‌ و هه‌ر له‌ سه‌رده‌می گریكییه‌كانه‌‌وه‌، ئاگاداری دیارده‌ی دێوانه‌یی بووه‌. شێت و دێوانه‌كان به‌رده‌وام له‌ ئه‌ده‌ب و نمایشه‌ شانۆییه‌كاندا ئاماده‌بوون و وه‌ك ده‌نگێك به‌ به‌رده‌وامی بیستراون. قسه‌كردن له‌سه‌ر دێوانه‌یی و شێته‌كان شتێك نه‌بووه‌ كه‌ وه‌ستابێت. به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی دێوانه‌یی ببێته‌ بابه‌تێكی توێژینه‌وه‌ی زانستی، ده‌بوو چاوه‌ڕێی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م بین. به‌ڵام خۆ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای ‌سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌یه‌مه‌وه‌ ده‌ستكرا به‌ دابڕینی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ شێت بووبوون و له‌ كۆمه‌ڵگه دوورخرابوونه‌وه‌. ئه‌وانه‌ی كه‌ شێت و دێوانه بوون،‌ گه‌مارۆدران و گۆشه‌گیركران. ده‌شێت به‌راوردكردنی من بۆ دێوانه‌یی و شێته‌كان له‌ یه‌كێك له‌و تابلۆ هونه‌ریانه‌دا به‌رجه‌سته‌ ببێت كه‌ له‌ به‌ناوبانگترینی وێنه‌كێشراوه‌كانی‌‌ هونه‌ری هۆڵه‌ندییه‌ و بریتییه‌ له‌ تابلۆی «سه‌رپه‌رشتاره‌كان»ی هونه‌رمه‌ند “فرانز هالس”‌. تابلۆی پێنج سه‌رپه‌شتاره‌كه‌ پێكهاتووه‌ له‌ وێنه‌ی پێنج خانم كه‌ ئه‌رك و كاریان سه‌رپه‌رشتی كردنی شێتخانه‌یه‌. له‌ تابلۆكه‌دا ئه‌وان هه‌ر پێنجیان به‌ چوارده‌وری مێزێكدا دانیشتوون كه‌ بۆ خۆی گوزارشته‌ له‌ ئه‌ركه‌كه‌یان وه‌ك سه‌رپه‌رشتار له‌ به‌ڕێوه‌بردن و ڕاییكردنی كاروباری ناو شێتخانه‌كه‌. شوێنه‌كه‌ وه‌ك خه‌سته‌خانه‌یه‌‌ك بووه‌ تایبه‌ت‌ به‌ زیندانكردنی شێته‌كان و دابڕینی كه‌‌مفام و بێئه‌قڵه‌كان له‌ كۆمه‌ڵگه‌، وه‌ك چۆن دابڕینی هه‌موو ئەو كه‌سانه‌یشی كه‌ به‌ بڕیاری كۆمه‌ڵگه‌ له ‌هه‌ر دوو سه‌ده‌كانی حه‌ڤده‌یه‌م و هه‌ژده‌یه‌مدا وه‌ك خراپه‌كار و بێسوود بینراون كه‌ هیچ كه‌ڵكێك به‌ كۆمه‌ڵگه‌ ناگه‌یه‌نن. ئه‌و پێنج خانمه‌ گوزارشتن له‌ وێناكردنێكی ڕاشناڵانه‌ بۆ دێوانه‌یی كه‌ له‌و كاته‌دا كۆمه‌ڵگه‌ هه‌یبووه‌: كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك كه‌ هیچ بایه‌خێكی ئه‌وتۆی به‌ دێوانه‌یی و شێته‌كان نه‌داوه‌ و به‌ هه‌ند وه‌رینه‌گرتوون. به‌ڵام پاشتر دێوانه‌یی ده‌بێته‌ بابه‌تێك بۆ توێژینه‌وه‌ی زانستی و له‌گه‌ڵ په‌ره‌سه‌ندنی زانستدا، ئه‌ویش په‌ره‌ده‌سێنێت. خۆی هه‌ر به‌ ڕاستیش وا بوو، هه‌ر له‌و كاته‌وه‌ی كه‌ چیدی دیارده‌ی دێوانه‌یی به‌ته‌نها وه‌ك دیدێكی ساده‌ و نابه‌رپرسانه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ نامێنێته‌وه‌ بۆ شێته‌كان، ئیدی وه‌ك ماته‌ریاڵێكی زانستی، په‌ره‌سه‌ندن به‌خۆوه‌ ده‌بینێت.

من كه‌ په‌نام برده‌ به‌ر توێژینه‌وه‌ زانستی و مێژووییه‌كان‌، له‌ خۆمم پرسی: ئایا ئێمه‌ی خۆرئاوایی خۆمانمان هه‌ڵنه‌خه‌ڵه‌تاندووه به‌وه‌ی كه‌‌ باوه‌ڕمان به‌ خۆمان هێناوه كه‌ سه‌ر به‌ ژیارێكی زۆر له‌خۆبرده‌ و تۆلێرانتین‌ و به‌بێ كۆتوبه‌ند كه‌له‌پووری باوباپیرانمان هه‌ڵگرتۆته‌وه،‌ ته‌نانه‌ت هه‌ندێك دیارده‌ی كولتوورییشمان قبوڵكردووه‌ كه‌ سه‌ر به‌ كولتووری ده‌ره‌وه‌ی خۆمانن؟ بۆ نموونه‌ هه‌ندێك لادانی زمانه‌وانی، ڕه‌فتاریی یان سێكسیی و… تادوایی؟‌ پرسیاره‌كه‌ لای من ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌م بۆچوونانه‌ له‌ وه‌همێك زیاتر نین. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، ئێمه‌ تا شێته‌كانمان نه‌خسته‌ زیندانه‌وه‌ و ده‌نگیانمان كپ نه‌كرد، نه‌مانتوانی له‌ دیارده‌ی دێوانه‌یی تێبگه‌ین. ده‌توانم هه‌مان شت له‌سه‌ر كولتووره‌ ناخۆرئاواییه‌كانیش بڵێم. ئێمه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ كولتووره‌كانی تر تێبگه‌ین، جا سه‌ره‌تایی بن وه‌ك ئه‌مریكایی و ئه‌فریقییه‌كان یان چاینییه‌كان و… هتد، هه‌ر هه‌مان شتمان كردووه‌. ئێمه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و كولتوورانه‌ بناسین، ناچاربووین كه‌ نه‌ك به‌ ته‌نها په‌راوێزیان بخه‌ین و سووكیان بكه‌ین، به‌ڵكو بیانچه‌وسێنینه‌وه‌ و گه‌ر پێویستیشی كرد به‌ به‌كارهێنانی هێز كۆنترۆڵیان بكه‌ین تاوه‌كو به‌ ته‌واوه‌تی لغاویان بكه‌ین. دیارده‌یی دێوانه‌ییش وابوو، به‌ زه‌بری هێز لغاو و جڵه‌ومانكرد، تا تێیبگه‌ین. ئێمه‌ كولتووره‌ ناخۆرئاواییه‌كانمان جڵه‌و و لغاوكرد تا له‌ كۆتاییدا بتوانین، تێیان بگه‌ین. هاوكات ده‌یشتوانین بڵێین، كه‌ ئێمه‌ چاوه‌ڕوانی سه‌رهه‌ڵدان و ده‌ركه‌وتنی بزووتنه‌وه‌ی پاكتاوگه‌رای مه‌سیحی بووین له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا كه‌ هه‌موو شێوه‌ ڕه‌فتاره‌ سێكسییه‌كانی سه‌ركووتكرد، تاوه‌كو دواتر له‌ ڕێگه‌ی ده‌روونزانی و سایكۆلۆژیای كلینیكییه‌وه‌ تێیان بگه‌ین.

من گریمانه‌یه‌كم هه‌یه‌ و پێم وایه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌و تیۆره‌ زانستیانه‌ی له‌مڕۆدا لامان په‌سه‌ندن، هه‌ر هه‌موویان له‌سه‌ر زنجیره‌یه‌ك به‌ربه‌ست و ڕه‌تكردنه‌وه،‌ چه‌وساندنه‌وه‌، كه‌منرخكردن، بونیادنراون. ‌دواجار ئه‌وه‌یشی كه‌ لێیانمان چنینه‌وه‌، هیچ نه‌بوو جگه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك كرده‌ی نه‌شیاو و قێزه‌ون به‌رامبه‌ر به‌ واقیع. ئا له‌به‌ر ئه‌مه‌ بوو كه‌ ویستم بزانم، داخۆ زانسته‌كانی تر چۆن بونیاتنراون، ڕیشه‌كانیان له‌ نائاگاییدا و دیمه‌نه‌ نه‌بینراوه‌كانیان چۆنن كه‌ وا بۆ ماوه‌یه‌كی دیاریكراو، زاناكان هه‌ر بیریشیان لێنه‌كردۆته‌وه‌ و به‌ خه‌یاڵیاندا نه‌هاتووه‌؟

من گریمانه‌یه‌كم هه‌یه‌ و پێم وایه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌و تیۆره‌ زانستیانه‌ی له‌مڕۆدا لامان په‌سه‌ندن، هه‌ر هه‌موویان له‌سه‌ر زنجیره‌یه‌ك به‌ربه‌ست و ڕه‌تكردنه‌وه،‌ چه‌وساندنه‌وه‌، كه‌منرخكردن،  بونیادنراون. ‌دواجار ئه‌وه‌یشی كه‌ لێیانمان چنینه‌وه‌، هیچ نه‌بوو جگه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك كرده‌ی نه‌شیاو و قێزه‌ون به‌رامبه‌ر به‌ واقیع. ئا له‌به‌ر ئه‌مه‌ بوو كه‌ ویستم بزانم، داخۆ زانسته‌كانی تر چۆن بونیاتنراون، ڕیشه‌كانیان له‌ نائاگاییدا و دیمه‌نه‌ نه‌بینراوه‌كانیان چۆنن كه‌ وا بۆ ماوه‌یه‌كی دیاریكراو، زاناكان هه‌ر بیریشیان لێنه‌كردۆته‌وه‌ و به‌ خه‌یاڵیاندا نه‌هاتووه‌؟ ئه‌مه‌ ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ به‌ گشتی من ناوی ده‌نێم «ئاركیۆلۆژیای زانین». وایه‌ یان نا؟ بۆ نمونه‌ له‌ كتێبه‌كه‌مدا به‌ ناونیشانی «وشه‌كان و شته‌كان» هه‌وڵمداوه‌ به‌راوردی هه‌ندێك زانستی وه‌ك‌ بیۆلۆژی، زانستیی ئابووری و زمانه‌وانی به‌ یه‌كتری بكه‌م، هه‌ر له‌ سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌یه‌مه‌وه‌ تاوه‌كو سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م. هه‌وڵمداوه‌ بزانم كه‌ بۆچی ئه‌م زانستانه‌ سه‌ره‌ڕای جیاوازبوونیان له‌ یه‌كتری، كه‌چی ملكه‌چی هه‌مان یاسا زانستییه‌كانن. گومانی تێدا نییه‌ كه‌ ئه‌و یاسایانه‌ی زانسته‌كان به‌ یه‌كترییه‌وه‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌،‌ شتێك نین درككراو و هه‌ستپێكراو بن، به‌و مانایه‌ی كه‌ زانا پسپۆڕه‌كانی كایه‌یه‌كی دیاریكراوی زانستی، خۆیان نازانن كه‌ هه‌مان ئه‌و یاسایانه‌ له‌ زانسته‌كانی تریشدا بوونیان هه‌یه‌. تۆ وێنه‌ی گیراوی ده‌موچاوی مرۆڤێك بیهێنه‌ره‌ پێش چاوی خۆت له‌و كاته‌دا كه‌ (جامه‌كه‌ی) نێگه‌تڤه‌كه‌ی وه‌رده‌گرین، ده‌بینین هه‌موو ئه‌و خاڵانه‌ی كه‌ وێنه‌كه‌‌یه‌یان پێكهێناوه‌، ده‌گۆڕدرێن: واته‌ خاڵه‌ ڕه‌شه‌كان ده‌گۆڕدرێن بۆ خاڵی سپی و خاڵه‌ سپییه‌كانیش بۆ خاڵی ڕه‌ش. له‌م دۆخه‌دا هیچ كام له‌ خاڵه‌كانی وێنه‌كه‌ خاسیه‌ت و تایبه‌تمه‌ندێتییه‌ بنه‌ڕه‌تی و ئۆرجیناڵه‌كه‌ی خۆیان بۆ ناهێڵدرێته‌وه‌ و له‌ ده‌ستی ده‌ده‌ن، به‌ چاوپۆشین له‌وه‌ی كه‌ سوور ده‌زانین وێنه‌ی ده‌موچاوه‌كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا چۆن بووه‌. لێره‌دا سه‌رباری گۆڕانی ده‌موچاوه‌كه‌ له‌ وێنه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌وه‌ بۆ جامه‌كه‌ی، كه‌چی وێنه‌كه‌ هه‌ر وه‌ك خۆی ده‌مێنێته‌وه‌. ئه‌مه‌ مانای وایه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی نێوان ته‌واوی خاڵه‌ جیاوازه‌كانی وێنه‌كه‌ هیچیان لێ به‌سه‌رنه‌هاتووه‌ و په‌یوه‌ندییه‌كانیشیان به‌ یه‌كترییه‌وه‌، نه‌گۆڕاون، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندییه‌ ناكۆكه‌كانی نێوان هه‌ر دوو ڕه‌نگه‌ ڕه‌ش و سپیه‌كه‌یش، هه‌ر وه‌ك خۆیان ماونه‌ته‌وه‌، جا با خاڵه‌ سپیه‌كان بووبن به‌ ڕه‌ش و خاڵه‌ ڕه‌شه‌كانیش به‌ سپی. هه‌ر بۆیه‌ ده‌توانین له‌ ڕوانگه‌ی بوونیادگه‌رییه‌وه‌ به‌ به‌كارهێنانی وه‌ك میتۆدێك بڵێین: ده‌كرێت له‌نێوان توخم و پێكهاته‌ی جیاوازدا، په‌یوه‌ندی نه‌گۆڕ دروستبكرێت. ئه‌و پێكهاتانه‌ بۆ خۆیان، خاوه‌ن تایبه‌تمه‌ندێتی ناوه‌كیی تایبه‌ت به‌ خۆیانن كه‌ هاوكات ده‌كرێت بیشگۆڕدرێن.

ئه‌وه‌ی به‌لای بونیادگه‌ر(ستراکتۆرالیست) و لایه‌نگره‌كانیانه‌وه‌ گرنگه‌، بریتییه‌ له‌و سیسته‌مه‌ی كه‌ ده‌شێت په‌یوه‌ندییه‌كان ڕێكبخات نه‌وه‌كو ئه‌و ئه‌زمونه‌ تایبه‌تیانه‌ی كه‌ تاكه‌كه‌سه‌كان ژیاندوویانه‌. ئه‌وه‌ی كه‌ منیش ده‌یكه‌م، هه‌ر هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ بونیادگه‌ره‌كان(ستراکتۆرالیستەکان) ده‌یكه‌ن: پێداچوونه‌وه‌یه‌كی سه‌راپاگیره‌ به‌ هه‌ژموونی مه‌سه‌له‌یه‌ك یان بابه‌تێكدا له‌ خۆیدا. بۆ نموونه‌ ئه‌زموونی وه‌رگرتنی ماده‌ی هۆشبه‌ر بهێنینه‌وه‌ كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌ مانای لابردن و نه‌هێشتنی جیاواز و سنووره‌كان دێت، به‌ واتای ڕه‌تكردنه‌وه‌ی هه‌موو قه‌ده‌غه‌كراوێك و ئازادبوون له‌ هه‌موو ئه‌و بنه‌مایانه‌ی كه ‌سنوورمان بۆ دادێن، كۆتمان ده‌كه‌ن و ده‌مانچه‌وسێننه‌وه‌. پاشان ده‌كرێ بپرسین: زانست یا هونه‌ری ئه‌مه‌ له‌ چیدایه‌؟ ئایا ده‌كرێت دوای ئه‌مه‌ بگه‌ین به‌ زانینێكی تر؟ ئایا به ‌بێ ئه‌زموونی كه‌سه‌ تلیاككێشه‌كه، ده‌مانتوانی بگه‌ین به‌و ئه‌زموون و شاره‌زاییه‌؟ ئایا ئه‌و ئه‌زموون و زانینه‌ی كه‌ به‌ر له‌ ئه‌زموونی تلیاككێشه‌كه‌ پێیگه‌یشتبووین، چیتر له‌ دوای زانین و ناسینی ئه‌وه‌وه‌، به‌كه‌ڵكمان دێت یان هه‌ر به‌ڕاستی زانینێكی نوێیه‌؟ به‌ڕای من ئه‌مه‌ تۆزێك گرفتاوییه‌، چونكه‌ به‌كاربردنی ده‌رمانی بێهۆشكه‌ر دۆخێكی هه‌ر وا شاز و دانسقه‌ نییه‌ كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ هاوچه‌رخه‌كانماندا بێنرخ وه‌ریبگرین. ئه‌مڕۆ ده‌رمانی بێهۆشكه‌ر بووه‌ به‌ یه‌كێك له‌ گرفته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ هه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌ سه‌رمایه‌داریانه‌ی كه‌ تێیاندا ده‌ژین. باوه‌ڕم وایه‌ كه‌ ئه‌مه‌ بۆ هه‌موو ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌یش ڕاسته‌ كه‌ ئاڕاسته‌یه‌كی ماركسی – ماویزمیانه‌یان هه‌یه‌، به‌ڵام دیاره‌ بێگومان به‌ شێوه‌یه‌كی جیاوازتر و له‌ كۆنتێكستێكی تری مێژووییدا. ئه‌مه‌ مانای وایه‌ كه‌ به‌ ڕزگاربوونی تاكه‌كه‌س له‌و سیستمانه‌ی كه‌ كۆتوبه‌ندیان كردووه‌، دیاره‌ به‌ته‌نها سیستمه‌ ئابوورییه‌كان ناڵێم، به‌ڵكو سیاسیی و ئاكاریی و كولتوورییه‌كانیش: سیستمگه‌لێك كه‌ جیهانی سه‌رمایه‌داری بۆ ماوه‌ی چه‌ند سه‌ده‌یه‌كه‌ كه‌ڵه‌كه‌ی كردوون. هه‌ر بۆیه‌ پاش ئازادبوونی تاك له‌و سیستمانه‌، چی و كامه‌یه‌ ئه‌و زانسته‌ی كه وه‌ك زانست‌ ڕه‌وایه‌تی پێده‌درێت؟

(به‌ پێكه‌نینێكی گاڵته‌جاڕانه‌وه‌) تۆ ده‌ڵێیت كه‌ من نامه‌وێت باسی ژیانی تایبه‌تی خۆم بكه‌م. منیش ده‌ڵێم: ئه‌ی هه‌موو ئه‌و شته‌ی كه‌ نیو سه‌عات زیاتره‌ بۆتیانی باسده‌كه‌م چییه‌؟ ئه‌گه‌ر په‌یوه‌ندی به‌ ژیانی خۆمه‌وه‌ نه‌بووبێت، ئه‌ی كه‌واته‌ باسی چیمكردووه‌ بۆ نموونه‌؟

سه‌باره‌ت به‌ یه‌كه‌م شت كه‌ تایبه‌ت بێت به‌ ژیانی خۆم ده‌ڵێم: ئێمه‌ وا ڕاهاتووین بڵێین كه‌ ده‌ربڕین له‌ تاكخوازی و سووربوون له‌سه‌ری، جۆرێكه‌ له‌ جۆره‌كانی ئازادبوونی مرۆڤ. به‌ڵام من ده‌ترسم پێچه‌وانه‌كه‌ی ڕاست بێت. من هه‌وڵمداوه‌ ڕوونیبكه‌مه‌وه‌ كه‌ چۆن بزوتنه‌وه‌ی هیومانیزم بۆ خۆی شێوه‌یه‌ك بوو له‌و شێوانه‌ی له‌ پێناوی بونیادنانی مرۆڤدا بونیادنرا، به‌ڵام خۆ بزوتنه‌وه‌ مرۆییه‌كه له‌پێناوی ئازادكردنی مرۆڤدا په‌ره‌ی پێنه‌درا، به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، مرۆڤ بووه‌ كۆیله‌ و زیندانیی كۆمه‌ڵێك فۆرم كه‌ هه‌ر هه‌موویان ئاماژه‌ بوون بۆ یه‌ك سیستم ‌كه‌ به‌ «سه‌روه‌ریی و باڵاده‌ستبوونی بابه‌ت» ناوده‌برێت. سه‌باره‌ت به‌ خودی خۆم، گرفتێك هه‌یه‌ كه‌ ته‌واو بێزاری كردووم به‌رده‌وام وام لێده‌كات بیری لێبكه‌مه‌وه‌، بریتییه‌ له‌و كێشه‌یه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ سنووره‌كانی سته‌ملێكردن و پێكه‌وه‌لكاندن، ملكه‌چی یان هاوسه‌نگی هێزی نێوان تاكه‌كه‌س و گروپه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌. گومانی تێدا نییه‌ كه گرفته‌كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ دادپه‌روه‌ریی، یاسا و سزادان، پۆلیس و زیندان و… تادواییه‌وه ‌هه‌یه و هه‌موو ئه‌و مه‌سه‌لانه‌ به‌لای منه‌وه‌ گرنگ و جی بایه‌خن‌. بۆ نموونه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ندێك كه‌س كۆمه‌ڵه‌یه‌كمان دروستكرد و ناومان لێنا (كۆمه‌ڵه‌ی زانیاریدان له‌باره‌ی زیندانه‌كانه‌وه‌). خۆی له‌ بنه‌ڕه‌تدا په‌یوه‌ندی به‌وه‌وه‌ نه‌بوو كه‌ كاری كۆمه‌ڵەكه‌ بریتی بێت له‌ شیكاركردنی تیۆری، به‌ڵكو كاره‌كه‌یان چاودێریكردنی ئه‌و سیستمه‌ سه‌ركوتگه‌ره‌ بوو، كه‌ له‌ فه‌ره‌نسا به‌تایبه‌تی و بێگۆمان وڵاتانی تریش پیاده‌ده‌كرا. به‌ڵام وه‌ك خۆت ده‌زانیت به‌ زۆر چاومان له‌سه‌ر ئه‌و ڕووداوانه‌ بوو كه‌ له‌ واقیعه‌كه‌ی خۆماندا ده‌گوزه‌را: واته‌ پێكهاته‌ سیستمی دادپه‌روه‌ری و هێزه‌كانی ئاسایش كه‌ كۆمه‌ڵێك بنه‌ما و سنووری ئاكاریی، كۆمه‌ڵایه‌تیی و یاسایی‌ ده‌ستنیشانده‌كه‌ن، به‌ڕێوه‌ی ده‌به‌ن و دواجاریش سه‌قامگیركردنی ئارامی ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ ئامانجیانه كه‌ تێیاندا ده‌ژین‌.

ئه‌و شتانه‌ی كه‌ من ده‌یانڵێم، ئه‌وانه‌ نین‌ كه بیریان لێده‌كه‌مه‌وه، به‌ڵكو باس له‌و شتانه‌ ده‌كه‌م كه‌ ئاره‌زووم نییه‌ و حه‌زناكه‌م بیریان لێبكه‌مه‌وه‌‌. باوه‌ڕم به‌وه‌ نییه‌ كه‌ زمان و قسه‌كردنه‌كان سوودیان بۆ گوزارشتكردن له‌ خود، هه‌بێت.

    شتێكی تریش هه‌یه‌ كه‌ بۆ ئه‌م دیالۆگه‌‌ گرنگبێت، ئه‌وه‌یه‌:‌ ئه‌و شتانه‌ی كه‌ من  ده‌یانڵێم، ئه‌وانه‌ نین‌ كه بیریان لێده‌كه‌مه‌وه، به‌ڵكو باس له‌و شتانه‌ ده‌كه‌م كه‌ ئاره‌زووم نییه‌ و حه‌زناكه‌م بیریان لێبكه‌مه‌وه‌‌. باوه‌ڕم به‌وه‌ نییه‌ كه‌ زمان و قسه‌كردنه‌كان سوودیان بۆ گوزارشتكردن له‌ خود، هه‌بێت. ئه‌و چه‌شنه‌ گوتاره‌ی كه‌ به‌لای منه‌وه‌ بایه‌خ و گر‌نگی خۆی هه‌یه‌، ئه‌و گوتاره‌یه‌ كه‌ له‌ توانایدایه‌ ڕووخێنه‌ری هه‌موو فۆرمه‌ بازنه‌یی و داخراو و نارسیستییه‌كان بێت بۆ خودی تاكه‌كه‌س خۆی. به‌مه‌یش، مه‌به‌ستم له‌ داڕوخانی مرۆڤ و هه‌موو فۆرمه‌كانی تاكه‌كه‌سیی، نابابه‌تیبوون و خۆشویستنی خوده‌ كه‌ لێیانه‌وه‌ هه‌وڵمانداوه‌ و به‌رده‌وامیش هه‌وڵده‌ده‌ین بناغه‌ بۆ زانین دابنێین. ئه‌مه‌ شێوه‌یه‌كی تره‌ له‌ شێوه‌كانی ده‌ستنیشانكردنی بێده‌سه‌ڵاتیی و ئه‌و ڕه‌تكردنه‌وه‌یه‌ی كه‌ باسمكرد. كۆمه‌ڵگه‌ خۆرئاواییه‌كان ویستوویانه‌ وێنه‌ی مرۆڤ له‌سه‌ر ئه‌و كڵێشه‌یه‌، ئه‌و وێنه‌یه‌ دروستبكه‌ن كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ داڕووخان.

سه‌رچاوه‌:

The post له‌ كاسێتێكی سووتاودا: میشێل فوكۆ appeared first on ژنەفتن.