سەرباری هەموو ئەمانەیش، بەش بە حاڵی خۆم، تا وشەی کوردی هەبێت، تا واژەی کوردێندراو هەبێت، پەیڤی بیانی بە کار ناهێنم. بمەوێ ناوێک، یان چەمکێک وەک خۆی بنووسم، بێگومان دەیخەمە ژێر هێزی فۆنۆلۆجیی زمانەکەمەوە. چۆن عەرەب بۆ ناوی (نیچە) دەنووسن (نیتشە)، یان بۆ چەمکێ (Dystopia) دیستوبیا و (Utopia) یوتوبیا دەنووسن، دەیخەنە ژێر هێزی فۆنۆلۆژیی زمانەکەیان، منیش ئەگەر بمەوێ وەک خۆی بنووسم (Televisoin) دەنووسم تێلێڤژن. وەلێ گوزارە کوردێنراوەکەم پێ جوانترە، بۆیە دەنووسم (تەلەفزیۆن). هێندێ وشە و چەمک هەن، کوردییەکەیان نییە، نووسەر ناچارە وشەکە وەک خۆی بنووسێتەوە. بۆ وێنە چی لە بەرانبەر مۆبایل و کۆمپیوتەردا بنووسن؟ یان چی لە بەرانبەر کۆمەڵێ چەمکی فەلسەفی، هزری، ئەدەبی و زانستیدا بنووسن، کە لە زمانە زیندووەکانی تری دنیادا نین؟ بێگومان ئەوانیش ناچارن وشە یۆنانی، یان ئەڵمانییەکە وەک خۆی بنووسنەوە. هاوکات نووسینی وشەی داتاشراو و شرۆڤەکراو، کرێتە و جێی خۆی ناگرێت.

پێویستە ئەوەیش بڵێم، نووسین و داڕشتن پێوەندی بە سەردەم و ئەو ژینگەیەوە هەیە کە نووسەر دەقەکەی تێدا دەنووسێت. جارێکیان لە ڕێگەی پێوەندیی تەلەفۆنییەوە بە کاروانم گوت، نووسین و داڕشتنی سەردەمی پیرەمێردی شاعیر و هیی تۆ، هاوشێوازن. سەری لە قسەکەم سڕ ما، پرسی، واتا چۆن؟ ڕوونم کردەوە، کە زمان و داڕشتن لەو سەردەمەدا کاریگەریی زمانی دەراوسێکانی لەسەر بووە، ئێستەیش بە هۆی کرانەوە و باندۆری دنیای نوێوە، زمان نوێ دەبێتەوە و وشەی نوێی تێ دەکەوێت. هۆکارێکی دیکەیش ئەوەیە، جەنابت (کاروان) لە ئەورووپا دەژییت، بتەوێ و نەتەوێ، زمانەکانی دانیماڕکی و ئینگلیزی، ڕەنگە یەک دوو دانەی دیکەیش… کار لە زمانی نووسین و بیرکردنەوەت بکەن. گرنگ ئەوەیە، مرۆڤی کورد لە هەر کوێ بژیەت، بەکوردی بنووسێ و بەکوردی بیر بکاتەوە.

وەک لە سەرەوەدا گوتم، خوێندنەوەی داهێنانە ئەدەبییەکانی (کاروان)، پانتایییەکی فرەوانی گوتوگۆ دەخەنە بەردەم خوێنەر؛ هاوکات داهێنانەکانی، گوتوگۆی فرەڕەهەند لەگەڵ خوێنەراندا دەڕەخسێنێن. (وەک لە ڕابردوویشدا ئەمەی پشتڕاست کردووەتەوە!) ڕۆمانی (یادەوەریی بووکەڵەکان) بە نموونە وەردەگرین، هەر لە ناونیشان (تایتڵ: Title)ی کتێبەکەوە، دەشێ لەسەری بنووسین و لە بارەیەوە بدوێین تا کۆتا وشە. بەڵام بێگومان ئەوەیش کارێکی سەختە، کات و وزەیەکی زۆر زۆری دەوێت. من دوو بابەتی گچکە هەڵدەبژێرم و لێیان دەپەیڤم.

لەم بەرهەمەی کارواندا، دەکرێ چەندان ناونیشانی کۆڵینەوەی جیا جیای ئەدەبی، پێشنیاز بکرێن. هەر لە زمان و تەکنیکەوە، هەولێری گوتەنێ “وەک کایە!” هێندە پڕ و تژییە، تا دەگاتە بابەتە هزری، دەروونی و فەلسەفییەکان؛ وەلێ بە شێوازێکی جودا. کاروان لە پێناو کات و شوێن، کارەکتەر و ڕووداودا نانووسێت، هەرگیز خەمی ئەو وردەکارییانەی نییە. بە پێچەوانەوە، بەڵکە لە پێناو ژیاندا دەنووسێت. هەموو بابەتەکانی وەک زمان، تەکنیک، خەیاڵ و هزری خستووەتە خزمەت پەیام و واتاوە. خوێنەری زرنگ لەوە دەگات کە دەقەکانی کاروان، لە پێناو مرۆڤ و ژیاندا نووسراون، ئەوانی دیکە ئامراز و کەرەستەن. هاوکات شارەزایییەکی تەواوی لە بارەی دەقی ئەدەبی و وردەکارییەکانی نووسینی دەقی ئەدەبییەوە بە تایبەت (ڕۆمان)ەوە هەس. پێشنیاز دەکەم، خوێنەران و کۆڵەرانی هێژا، لەو ڕۆمانەدا، لەم چەند چەمکە بکۆڵنەوە کە تێکەڵەیەکن لە (ئەدەب، هزر و فەلسەفە و تاد…) بۆ نموونە (خێزان، منداڵ، ژن، پیاو، هاوڕێ، ئاژەڵ، گوند، شار، نەخۆشییە دەروونییەکان، سیخوور و خۆکوشتن وتاد…) دەشێ لێیان بکۆڵدرێنەوە و قسەی ڕژدیان لە بارەوە بکرێن.

نووسینی سینەمایی (فیلم و دراما) بە هەموو جۆرەکانیانەوە (ئەکشن، ڕۆمانسی، ترسناک، کۆمێدی و ئەنیمەیشن… تاد)، نێزیکن لە نووسینی شانۆنامە، یان شانۆیی. بێگومان هۆکاری هونەری وای کردووە کە دەقی ڕۆمان و تێکستی شانۆیی لێک جودا ببن. هاوکات وردەکاری جێبەجێکردن و سەختیی نواندن، ڕۆڵێکی کاریگەر دەبینێت لە بەرجەستەکردن، یان نواندن و گۆڕینی کارەکتەرێکی کاغەزی بۆ ئەکتەرێکی زیندوو. بەڵام هیچ سەختییەک ڕێگەی لەوە نەگرتووە کە دەقی ڕۆمان بکرێتە فیلم و دراما، نموونەی ئەو فیلم و درامایانە زۆرن، ئەگەرچی ئیشەکە سەختیش بێ و بە ملیۆنان دۆلاری تێ بچێت؛ وەلێ مرۆڤ توانیویەتی دنیای ڕەشوسپی نێو ڕۆمان و کتێبان بخاتە بەر چاوان؛ بە گرتەی جووڵاوی سەردەمی، دێڕی ڕەشی مەرەکەباوی بگۆڕێت بە وێنەی ڕەنگاوڕەنگ. هەر لەو بارەیەیشەوە، ئەم ڕۆمانەی کاروان، دەرهێنەرێکی بەتوانا قۆڵی لێ هەڵبماڵێ و بینووسێتەوە، دڵنیام درامایەک، یان فیلمێکی نایاب و تەسەلی لێ دەردەچێت. هاوکات دەشێ چەندان کورتەفیلمی جیای لێ بەرهەم بهێنرێت. پیشاندانی مێژووی سەردەمی هەشتاکان، یان نۆهەتەکان بە نەوەی ئێستە، کارێکی تەواو جیاواز و نۆستالیژیشە لەبۆ ئەو کەسانی لەو سەردەمەدا گەنج بوون، ئێستە ئاوێنە هەمان ڕوویان پیشان ناداتەوە و ڕوویان ناداتێ.

یادەوەری (میمۆری: Memory)، ئەم چەمکە زۆر بە فرەوانی ئیشی لە بارەوە کراوە. زانایان، فەیلەسووفان، دەروونناسان و نووسەران بە دوورودرێژی لە بارەیەوە دواون. بە شێوازێکی گشتی، یادەوەری چەندان جۆری هەن، لەوانە: “کورتیلەیاد، یادەوەریی کورتخایەن، یادەوەریی درێژخایەن و یادەوەریی جێگیر و تاد…” هونەری نووسینەوەی یادەوەرییش، بەسەر دوو جۆری سەرەکیدا بەش دەبێت، ئەوانیش: نووسینەوەی ئەوانی تر و خۆنووسینەوەن. نووسینەوەی ئەوانی دیکە و خۆنووسینەوە، دەشێ ڕاستگۆیانە بێت. بەڵام ئەم ڕاستگۆیییەیش پێوەندی بە کۆمەڵگەی جیا و کەس (نووسەر)ی جوداوە هەیە. ڕاستگۆیی لە نووسینەوەی یادەوەریدا ڕێژەیییە، لێ کە خرا چوارچێوەی دەقی ئەدەبییەوە، بابەتەکە بەتەواوی دەگۆڕێت. ئەم ڕۆمانەی کاروان، دەکەوێتە چوارچێوەی هەردوو بەشەوە، بە واتایەکی دیکە، خۆنووسینەوەیە بە تامی ڕۆمان، هەر وا ئەوانی تریشی نووسیوەتەوە. بێگومان لەو دۆخەیشدا، لەبۆ خوێنەر گەلەک ئالۆزە تێ بگات، کام ڕووداو هیی نووسەرە و کامیشیان تێکەڵەیەکی ئەدەبین. ڕۆماننوس دەتوانێ (ئازادە) یادەوەریی دوو کەس، بە ناوی کارەکتەرێکەوە، یان یادەوەریی سێ کەس لێک بدات و وەک ژیاننامەی یەک کەس بگێڕێتەوە. یادەوەری، بیرکەوتنەوەی ڕووداوێکە، یان بە هۆی کۆمەڵێ شتی بێگیان بیری مرۆڤ دەکەوێتەوە.

ئەو خاڵەی دەمەوێ لەسەری ڕابوەستم، ئەو ڕستەیە دەگرێتەوە: “یادەوەری، بیرکەوتنەوەی ڕووداوێکە، یان بە هۆی کۆمەڵێ شتی بێگیان بیری مرۆڤ دەکەوێتەوە.” مەرج نییە مرۆڤ هەر بە هۆی ڕووداوەوە، یان زیندووانەوە یادگاریی بیر بکەوەێتەوە؛ بەڵکە بە هۆی بێگیانەکانیشەوە شتی تاڵ و شرینی بیر دەکەوێتەوە. ناوی شارێک لە من بووەتە بەڵا، هەروا ناوی هەموو گەڕەکەکانیشی. ئاواز، یان شیعری گۆرانییەک تەواوی ڕۆژەکەم لێ تاڵ دەکەن. ژمارەیەک دڵم خۆش دەکا، بەڵام ژمارەیەکی دیکە ڕەنگە فرمێسکم پێ بڕێژێت. وێنەیەک نەخۆشم دەخات، گرتەیەک بە پێکەنینم دێنێت. ماڕکەی تڕومبێلێک ئاخم پێ هەڵدەکێشێت. ناوی کافتریا و نێرگەلە وا دەکەن لە دڵی خۆمدا جنێو بە داروبەرد بدەم. لەم ڕۆمانەدا، بێگیانەکانیش هۆکاری یادخستنەوە و یادەوەرییە “تاڵ و شیرین”ەکانن. لە بەشی (٣١)دا، بووکەڵەیەک بە ناوی (بازۆ) بەشداری شەوی پەردەی بووکێنی (ڤیان)ی کارەکتەر دەکات، تا ئەو ئاستەی دەبێتە نیگەرانیی (نەریمان)ی شاکەس کە زاوایە. بێگومان ئەوەیش ڕەنگدانەوەی ئەو بیرخستنەوەیەیە (ڤیان) لە دیتنی ئەو بووکەڵەیەدا (کە لە منداڵییەوە هاوڕێیەتی!) بە دی دەکات.

جگە لە (ڤیان)، کارەکتەری دیکەیش هەن کە یادەوەرییان بە شتی بێگانەوە بەستراوەتەوە. بۆ نموونە، کەسایەتییەکی دیکەی ناو ڕۆمانی (یادەوەریی بووکەڵەکان) (یەشار)ە. ئەو کارەکتەرە لە نێو (عارەبانە)کەی نەبێت، خەوی لێ ناکەوێت! دوای لەدەستدانی دایک و باوکی، هەموو ژیانی لەگەڵ و لەناو ئەو (عارەبانە)یەدا، بەسەر دەبات؛ بووەتە ماڵی ڕاستینەی یەشار. بۆیە شتە بێگیانەکانیش هەم بەشێکن لە یادەوەریی مرۆڤ، هەمیش هۆیەکی گرنگن لەبۆ بیرخستنەوەی یادەوەریی تاڵ و سوێر، یادگاریی شیرین و جوان. هاوکات لە بەشی چوارەمدا، خوێنەر بەر دوو کارەکتەر  دەکەوێت، یەکێکیان ژنێکە “هەر خۆی بە پەڕۆ و پووش شتێکی لەم بابەتەی دروست کردووە. جووتێ پێڵاوی گونجاویشی بۆ چنیوە. لەو زیاتر لەگەڵ کەسی تردا نەدواوە، تەنانەت کاتێ لە دووکاندارەکان شتومەکی پێویستی کڕیوە، بە ئاماژەی دەست و دەموچاوی تێی گەیاندوون. بەکورتی دەعباکەی بۆ هەموو شوێنێ بردووە و بەردەوام قسەی لەگەڵ کردووە.”* ئەمەیش دەرخەری یادەوەریی ژنێکە، لە دروستکردنی دەعبایەکدا، دەیبینێتەوە. دەعباکە، ئەو ژنەی لە تەنیایی ڕزگار کردووە و پێکەوە لەگەڵ کۆمەڵێ یادەوەریی خۆشدا، دەژین. کارەکتەری دووەمیش، باوکی (چیمەن تۆفیق لاوە)یە، کە بە (چیمەنتۆ فیقلاوە) ناسراوە؛ بەڵام ئەو کارەکتەرە جودایە. ئەو چونکە نوکتەی لەسەر کاربەدەستان دروست کردووە، دەستەڵاتداران بڕیاری دوورخستنەوەی بۆ قەڵاتی هەولێر، دەدەن. بەڵام ئەو نایەوێ بچێتە قەڵاتی هەولێر، لای خۆشترە ئەشکەنجە و ئازاری دنیای بدەن، بەڵام نەچێتە قەڵات! ئەم ڕەتکردنەوەیەی بێگومان بێ هۆکار نییە و یادەوەریی ناخۆشی لە پشتدایە. وەلێ دەستەڵات قاییل دەکات، کۆمەڵێ بووکەڵە دروست بکات و بەو کۆمەڵە بووکەڵەوە دەتوانێ پێ لەناو قەڵاتدا بنێت. هەردووک کارەکتەر، یادەوەرییەکانیان بە سێ شتی بێگیان گرێ داوە؛ دواجار یادەوەریی بووکەڵەکان لای کاروان، یان یادەروەریی بێگیانەکان، واتایەکی جیاواز وەردەگرن. لە ڕۆماندا، دنیای هەمەچەشن دەخوێنرێنەوە، لای کاروانیش بووکەڵەکان لە یەک واتادا قەتیس نابن، خوێنەر بەوە ڕاناگات لە یەک چوارچێوەدا بەندیان بکات.

*کاکەسوور، کاروان عومەر، (٢٠٢١). یادەوەریی بووکەڵەکان، ناوەندی فێربوون، هەولێر، شوێنی چاپی لەسەر نەنووسراوە.

١٨ی ٨ی ٢٠٢٢

وان، باکووری کوردستان

The post یادەوەریی بێگیانەکان appeared first on ژنەفتن.

بەشی یەکەم:

گێڕانەوەی کۆمەڵێ ڕووداوە لە دیدی منداڵێکی پێنج ساڵاندا، ئەو وردەکارییانەی لە دەمی منداڵیدا ڕوو دەدەن، خراونەتە بەر باس. نووسەر گرنگیی بەو دنیایەی منداڵان داوە، کاتێ دەگەنە ئەو تەمەنە دنیا وەکوو خەونێکی پچڕ پچڕ وایە، زۆر بەوردی کاری لەسەر ئەم بەشە کردووە.

بەشی دووەم:

درێژەدانە بە گێڕانەوەی ئەو ساتانەی لە منداڵیدا (تەمەنی دە ساڵان)، تێیدا ژیاون، پارەی ئەو سەردەمە دینار و نیودینار و فلس بوون، بۆ ئەوەی ڕیشۆڵە بکڕن، لە قوتابخانە بۆی دەرچوون و بە دزی هەڵاتوون. لە ڕێگەدا تووشی قوماری ئەو سەردەمە دەبن، کە لە دار و گوریس و کا دروست کراوە، کەسێکی فێڵباز لەگەڵ ئەو شەقاوانەی بەرگری لێ دەکەن، بەڕێوەی دەبەن. تاموچێژی سەردەمێک دەگێڕێتەوە، کە ژیانی تاکی کورد، لەوپەڕی سادەیی بووە.

بەشی سێیەم:

هەرزەیەکی پازدە ساڵ ڕووداوەکان دەگێڕێتەوە، ئەو ترسەی زۆری منداڵی کورد لە دایبابی هەیەتی، وردورد شی دەکاتەوە. لە ڕێگەی ئەو ترسەوە، گێڕەرەوە بە ناو ناخی خۆیدا شۆڕ دەبێتەوە و هەموو دڵەڕاوکێ و پێشبینییە خراپەکانی، کە لە ئەنجامی کاڵی و ئەو قۆناخەی تێیدا دەژیەت تووشی دەبن، هەموو ئەو گرفتە دەروونییانەی پێی دەتلێتەوە؛ بە گوێی چاوی خوێنەردا، دەچرپێنێت.

بەشی چوارەم:

تازە گەییوێکی حەڤدە ساڵان، لە بارودۆخی ناو خێزان و دەرنەچوونی لە خوێندنگە و سەردەمی هەشتاکانی سەتەی ڕابردوودا، دەدوێت. ئەودەم، هاوسێکانی یەک گەڕەک، هەموو پێوەندییەکانی دەرەوە و ژوورەوەی یەکدییان، پێک دەبەستنەوە. گێڕانەوەی سەردەمی زێڕینی لاوی و دڵداری ئەوکات، کە دەمی نامەنووسینی سەر کاغەز و چاوچاوانێی سەرەکووچان باو بووە، دێتە بەرباس. جگە لەوەی وردورد، وەگێڕی هەمووشتزان بە ناخ و دەروونی هەرزەیی خۆی و هاوتەمەنانیدا، شۆڕ دەبێتەوە.

لە ترسی خوێندن، بیری خۆکوشتن و چوونە شاخ (واتا ببێتە پێشمەرگە) دەکاتەوە، ترسی لەدەستدانی دایک و باوکی لە لایەک(کە وا بیر دەکاتەوە، ئەگەر ببێتە پێشمەرگە، دایک و باوکی لە خەفەتان گیانیان دەردەچێت) ئەو ترسەی لە ناخی دروست بووە لە لایەکی تر، ترسی سەردەمی بەعس و ئەو هەموو سیخووڕە، ڕەنگە دایک و باوکی تووشی گرتن و سزای قورستر بکاتەوە.

لەم بەشەدا، وەگێڕی هەمووشتزان بەوردی تیشک دەخاتە سەر ژیانی کۆمەڵایەتی هەموو خێزانێکی کورد، کە چۆنێتیی پەروەردەکردنی منداڵەکانیان و دڵەڕاوکێی منداڵە دەرهاوسێ و نزیکەکانیان، خەمێکی گەورەیە و ڕەنگە کار لە ئاییندە و ڕەوشتی منداڵەکانیان بکات. ئەم بیرکردنەوەیەیش، خوێنەر هەست دەکات لە هەموو ماڵێکی کورد، یان هەموو دایبابێکی کورد، بە هەمان شێوە بیر دەکەنەوە…

بەشی پێنجەم:

پاش ئەو هەموو دڵەڕاوکێیەی، کە کارەکتەری سەرەکی ڕۆمانەکە لە ترس و تۆقینی شەڕی ئێراق و ئێران، دوودڵی و ترسی دەرنەچوون لە قوتابخانەدا، تووشی خوێنەری دەکات، دوای ئەو هەموو تەنگەنەفەسییەی لە ئاکامی خوێندن و تەنبەڵیدا دەخوێنرێنەوە، (کارەکتەری سەرەکی) خەریکن لەگەڵ هاوڕێکانی پلانی بوونە پێشمەرگە دادەنێن؛ لەم بەشەدا خوێنەر ڕاستەوخۆ لەگەڵ گەیشتنی کارەکتەری سەرەکی و هاوڕێکانی بە قۆناغی زانکۆ، بەریەک دەکەون!

خوێنەر بە ئاسانی هەست بە فرەدەنگی گێڕانەوە و دایەلۆگی نێوان کارەکتەرە سەرەکی و لاوەکییەکانی نێو ڕۆمانەکە دەکات. پاڵەوانی ڕۆمانەکە، بە کامێرای وشەکانی ئەوانی دیکە سەرسامە، کە چۆن وێنەی دنیای دەرەوە دەگرن. هەروەها لەم بەشەیشدا گفتوگۆ (دایەلۆگ) لەنێوان کارەکتەرەکان، بەراورد بە بەشەکانی دیکەی ڕۆمانەکە زێترە.

لەگەڵ خوێندنەوەی ئەم بەشەدا، هەست بەوە دەکرێ گەنجانی ساڵانی هەشتاکان لە بەرانبەر ڕژێمێکی وەکوو بەعسدا، کاتێ بۆ یەکەمجار خۆپیشاندان ساز دەدەن، ئەم خۆپیشاندانە دەبێتە مایەی وەرچەرخانی کۆمەڵێ شتی سەرەکی و لاوەکیی کۆمەڵگەی کوردی. گوڕوتینێکی هیوابەخش بە تاک بە تاکی کۆمەڵگە دەبەخشێت.

بەشی شەشەم:

کتێبفرۆشێک، سەرەتای دەستپێکردنی کتێبفرۆشتن و دامەزراندنی دووکانێک، وردەوردە کەشوهەوای ڕاپەڕینی زستانی ساڵی (١٩٩١) دەگێڕێتەوە. ئەوکات لە ترسی ڕژێمی بەعس، هەموو جموجووڵێکی ناوشار قەدەغە کرابوون، هەر کەسێ لەگەڵ پێشمەرگە دەستی تێکەڵاو کردبووبا، بە دڕەندەترین شێوە دەکوژرا؛ جگە لەوەی ئەگەر ئافرەتبووبا لاقەیان دەکرد، یان گەنجێکی جوانبووبا، ئەویش هەر حیسابی ژنیان بۆ دەکرد و ڕێگەیان بەخۆیان دەدا دەستدرێژی بکەنە سەر…

لەم بەشەیشدا، خوێنەر بەر جۆرەکانی خۆکوشتنی سەیر و سەمەرە دەکەوێت. دوو کەس چۆلەیەک کوشتوونی، کەسێ پشیلەیەک و یەکی دیکە بووکەڵەیەک، کە هەموو ئەم چیڕۆکانەیش زادەی بنەماڵەیەکی شوومن و تەمەنیان لە سی ساڵ تێ ناپەڕێت!

بەشی حەفتەم:

لە ئەنکاراوە (ئەنقەرە)، کە مەبەست لێی شارێکی وڵاتی تورکیایە، گێڕانەوەی ئەم بەشە دەست پێ دەکات، هەمیشە وەسف ڕۆڵی خۆی دەبینێ و درێژە بە گێڕانەوەی چیڕۆکەکە دەدات؛ لەم بەشەیشدا نووسەر بە وەستایانە ئیشی لەسەر هونەری چیڕۆکنووسین کردووە و تەکنیکی مۆنتاژی بە کار هێناوە، لەگەڵ ئەوەی سەرەتای ئەم بەشە لە تورکیا دەست پێ دەکات، بەڵام بە هۆی مۆنتاژ و فلاشباکەوە، کارەکتەری سەرەکی و وەگێڕی هەمووشتزان، دەگەڕێتەوە ساڵانی پێش چوونە خوێندنگەی و ئەوکات تەمەنی پێنج ساڵە.

لەم بەشەدا زۆرترین دایەلۆگ لەنێوان پاڵەوانی ڕۆمانەکە و کارەکتەرێکی لاوەکیدا، دەکرێت. بە شێوازێکی چڕوپڕ، لەبارەی یەک پرسیارەوە، کە ئایا (داکی خەوتووە یان نەخەوتووە) بە شێوازێکی هونەرییانە دایەلۆگێکی درێژ دروست دەبێت. لەگەڵ ئەوەیشدا، تەکنیکی گێڕانەوەی چیڕۆک لەنێو چیڕۆکدا، بەکار هاتووە. هەروەها گێڕانەوەی سیاسەتی سەتەی نۆزدەیەمە لە دیدگەی منداڵێکی پێنج ساڵانەوە.

بەشی هەشتەم:

گێڕانەوەی کاتێکی دیارکراو و سەردەمێکی هەستیارە. ئەوکات ڕژێمی بەعس حکوومی عێراقیان کردووە، نەهامەتی گەشت و کۆچی مرۆڤی کوردانی باشوور، کە لە خاڵەکانی پشکنین زۆر ستەمیان لێ کراوە، دەگێڕێتەوە. ڕۆماننوس لەم بەشەدا ددانی پێدا دەنێت، کە بایەخ بە لۆژیکی (سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتایی) چیڕۆک نادات، جگە لەوەی هێندێک نووسەری میللی ئەم لۆژیکەیان کردووەتە بیانووەک تا پەلاماری نووسەرانی تری پێ بدەن؛ بە پێچەوانەوە کاروان بە شێوازێکی جودا دەنووسێت.

لەم بەشە و بەشەکانی دیکەیش، ئیشێکی زۆر لەبارەی دەنگی کارەکتەرەکانەوە کراوە، شاکەسی ڕۆمانەکە لە دەمی گێڕانەوەی ڕووداوەکاندا، تۆنی کارەکتەرەکانیش بە گوێی خوێنەردا دەچرپێنێت، کاتی دایەلۆگی نێوان کارەکتەرەکان هەم هەست بە تۆنی دەنگیان دەکرێت، هەمیش شاکەس وەسفی ئەو تۆنە دەکات، کە ئایا تووڕەیە یان بێئومێدە یان دڵخۆشە، تۆنێکی ڕەقە یان نەرمە… شێوازی چۆنێتیی دەربڕینەکان، لە گوێی خوێنەردا دەزرینگێنەوە.

پوختە:

ئەم کتێبە ژیاننامەیە، وەلێ بە تامی ڕۆمان نووسراوە، هەر لە دەستپێکی ڕۆمانەکەدا، نووسەر باڵ بەسەر گێڕانەوەی بیرەوەرییەکانیدا دەکێشێت. وەگێڕەوەی هەمووشتزان بە کاتی ئێستە و بەردەوام ڕووداوەکان دەگێڕێتەوە، جیاواز لە تەکنیکە باوەکانی تر، کە چیڕۆکی هونەریی کلاسیکیی کوردی پێ دەنووسران. بە دیوێکی دیکە، گێڕەرەوە خۆی لە کاری ڕابردووی (بوو) دەرباز کردووە، بۆیە بە کاتی ئێستە و بەردەوام ڕووداوەکان دەگێڕێتەوە.

ڕۆمانەکە فرەدەنگ و ڕەنگە، چەندان کەس و کارەکتەری سەرەکی و لاوەکی، ڕووداوەکانی ڕۆمانەکە دەگێڕنەوە.

لە تەواوی ڕۆمانەکەدا، وەسف ئیشێکی زۆری لەسەر کراوە و گرنگیی پێ دراوە، ڕۆمانەکە فرەدەنگ و ڕەنگە، چەندان کەس و کارەکتەری سەرەکی و لاوەکی، ڕووداوەکانی ڕۆمانەکە دەگێڕنەوە. نووسەر بەوردی ئیشی لەسەر بابەتە دەروونییەکان کردووە، ڕوونە لە هەموو بەشەکانی ڕۆمانەکەدا بە قووڵایی ناخی کارەکتەرەکانیدا ڕۆ دەچێت.

هەمیشە تەکنیکی مۆنتاژ ڕۆڵی جوانترکردنی ڕۆمانەکە دەبینێت، گێڕانەوەی چیڕۆک لەنێو چیڕۆکدا، لەم ڕۆمانەدا تژییە. وردەکارییەکانی ڕۆژانی قوتابخانە و خوێندکاری بەشێکی زۆری لەم ڕۆمانەدا داگیر کردووە، هەمیشەیش ڕووداوەکان یەکیان لە ئەوانی دیکە جودان.

کاروان یەکێکە لەو نووسەرانەی زانیارییەکان بە ئاسانی بەدەستەوە نادات، پێویستە خوێنەر زانیارییەکان کۆ بکاتەوە، ئەمەیش خوێنەر کێش دەکات تا بەدوو ڕووداوەکانی چیڕۆکەکەدا بچێت، وردتر و قووڵتر دەقەکە بخوێنرێتەوە.

کارەکتەرە سەرەکی و لاوەکییەکانی ئەم ڕۆمانە، کۆمەڵێ ناسناوی سەیریان هەیە، نووسەر بە وریایی ناسناوەکانی لەگەڵ پیشە و کەسایەتی کارەکتەرەکان هەڵبژاردووە، جگە لەوەی هێندێ ناوی بە کۆد نووسیون و بە کورتکراوەیی ناویان دێنێ، بۆ نموونە کارەکتەرێکی سەرەکی هەیە، ناسناوەکەی (شەکشەک)ـە، ئەم کارەکتەرە تا کۆتایی ڕۆمانەکە چەندان کەتن دەنێتەوە، پێستی قاچی ئەم بە تێلی یاری دەدڕێنێ، شانی ئەو بە چەقۆ زامدار دەکا، بەرد لە پێی یەکێکی دیکە دەدات؛ بەبێ ئەوەی مەبەستی بێت، کورد گوتەنێ دەستی بەدە، یان کەتنکەرە. پێم وایە لە کوردەواریدا، بەرخ ئەگەر نێر بێ و بکەوێتە نێو ساڵێک و دووان، پێی دەگوترێ “شەک”.ڕیتمی ناوی (شەکشەک) گومان دەکەم لە چەمکی “شکاندن”ەوە خواسترابێت، چونکی ئەم کارەکتەرە سەرەکییە، دەیان ڕێچکە و بەربەست دەشکێنێت، گوێ بە دابونەریت نادات، پێبەندی هیچ سیستمێک نابێت، ئەوەی خۆی بیخوازێ ئەو دەکات!

جگە لەوەی دەیان دێڕی ئەم ڕۆمانە، خوێنەر دەخەنە پێکەنین، ڕەنگە لەگەڵ خوێندنەوەی هێندێ دێڕیش دڵتەنگی ڕوو لە خوێنەر بکات، ئاخەر مێژووی نەتەوەی کورد پڕ پڕە لە ستەم و کارەسات.

ئەوەی شایەنی باسە، کاروان کاکەسوور یەکێکە لە نووسەرە زوانزان و زوانپاراوەکانی کورد، کەم نووسەر هەن وەکوو کاروان بایەخیان بە زوانی کوردی دابێت و هێندە لە خەمیدا بن. لەگەڵ خوێندنەوەی دەقە کۆن و نوێکانی، یەکسەر بۆت دەردەکەوێت ئەم نووسەرە هەمیشە لە خەمی زوانی کوردییە، لە یەک دەنگ و فۆنیمی کۆڵیوەتەوە، ئاگەداری گشت جومگە، ستوونە ورد و درشتەکانی زوانەکەیەتی. تا لەبارەی زوانی نووسینی کاروانەوە قسە بکەین و بنووسین، کەمە؛ چونکی ڕەنگە گوتە و نووسینەکانمان لە ئاست ماندووبوونی ئەم نووسەرە نەبێت، کە هەوڵی بۆ داوە.

هێندێ لەو دەقانەی لەناو ڕۆمانەکەدا باڵکێشن:

• بە منداڵی هەر جارێ لە ئاوێنەم دەڕوانی، خۆمم لە باوەشی پیرێکدا دەبینی، بەڵام نەمدەزانی کێیە. کەسیش نەیدەتوانی یارمەتیم بدات، چونکە کاتێ یەکێک دەهات، ئەو ون دەبوو. لە گەنجێتیمدا دەمگوت ئەو پیرە مرد، بۆیە ماوەیەکی زۆرە دیار نییە. لە پیریدا هەر جارێ لە ئاوێنە دەڕوانم، خۆم لە باوەشی منداڵێکدا دەبینم. باوەڕ دەکەن سەرەتا نەمدەزانی ئەو منداڵە، خۆمم؟ تازەم زانیوە ئەو پیرەی بە منداڵییش لە باوەشی دەگرتم، هەر خۆم بووم. ئەرێ من تا ئەو ڕادەیە لە ناسینەوەدا خراپم؟ باوەڕم وایە هەر ئەو منداڵە دامبنێت، گیانم دەردەچێت، بەڵام بەوە دڵخۆشم، کە هیچ ماندووبوونێک بە سیمایەوە نابینم. کاتێ بە باوەشی منداڵێکەوەیت، لات ڕوون بێت هێزێکی گەورەت هەیە! ئینجا بنووسە، ئەی جەستەی زیندووی من! ئەم کتێبەیش بنووسە!

• ·        (لەسەر ئەم شەقامەدا، شنەبا قژی تۆ و قژی تۆیش گیانی منی دەلەراندەوە. ئەمڕۆ لەم گەردوونە چەسپاوەدا، تەنیا دوو شت لەریونەتەوە، قژی تۆ و گیانی من).

• {نووسیوتە: (وێنەیەکی تری خۆتم بۆ بنێرە). ناینێرم. نەدەبووایە ئەوەی یەکەمیشت بدەمێ، چونکە دەزانم ئەگەر زۆر لە وێنەم ڕابمێنیت، تینووێتیت دەشکێت، لە کاتێکدا دەمەوێت هەمیشە بیرم بکەیت}.

• گەلێجار بە‌ خۆم دەڵێم تۆ گەوره‌ بوویت. منداڵەکەی جاران، بگره‌ هەرزەکارەکەی ئەوسایش نییت، بۆیه‌ خەمەکانیشت لەوانەی پێشووت ناچن. تۆ بە‌ هۆی خەمەکانتەوه‌ دەزانیت لە‌ چ قۆناغێکی تەمەندایت. بەڵێ، خەمەکانت گەوره‌ دەبن، ئینجا خۆت.

• ئەدەبی تراجیدی بە‌ تەنیا ناتوانێت فریام بکەوێت، بۆیه‌ پەنا بۆ هونەریش دەبەم. بەردەوام گوێ لەو گۆرانییانه‌ دەگرم، کە‌ نەک هەر خەمی نوێم پێ دەبەخشن، بەڵکوو لە‌ دەستیان دێت خەمە کۆنەکانیشم بخەنەوه‌ گەڕ.

• مرۆڤ تا ژەهری خۆشەویستی نەچێژێت، نازانێت ئەو دەعبایه‌ چییە.

• شۆڕش گەردەلوولە، نەوەک بورکان، چونکە گەردەلوول کاتێ هەڵدەکات، تەنیا ئەو شتانە بۆ ئاسمان دەبات، کە سووکن و لەسەر زەوین، بگرە بێکەڵکن، پێچەوانەی بورکان، کە ناخی زەوی دەهێنێتە دەرێ و قووڵاییی شتەکان پیشان دەدات. بەکورتی شۆڕش بریتییە لە پیشاندانی شتی بێکەڵک و شاردنەوەی ئەوانەی بەهایان هەیە. لە دوای شۆڕش و ڕاپەڕینەکاندا سیاسەتمەداری ڕووکەش و ڕۆشنبیری هەلپەرستی لە سیاسەتمەدار ڕووکەشتر دەردەکەون و دەبنە خەتیبی جەماوەر. ئەوەی لە شۆڕشدا سەر دەکەوێت، خودی جەماوەر نییە، بەڵکوو ئەو باوەڕە لەمێژینەیە، کە لە نەوەکانی پێشووەوە ماوەتەوە و لە خەیاڵی ئەو جەماوەرەدا خۆی حەشار داوە. کەواتە جەماوەر بریتییە لەو خاکە بێگیانەی تۆوی ئەو باوەڕەی لەسەر دەڕوێنرێت. ئەو باوەڕە پیرۆزە وردەوردە هەموو شتێک دەخاتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. ڕۆشنبیرەکان بە خێرایییەکی سەرسڕهێن خۆیان لەگەڵ ئەو باوەڕە ڕادەهێنن و هێندەی تر جۆشی پێ دەدەن. بەم شێوەیە زۆرایەتی تێکڕای دەنگەکانی کەمایەتی کپ دەکات و خۆی تەنیا دەمێنێتەوە.

• ماوەیەک بیر لەوە دەکەمەوە. پێویستە کاتێ گەڕامەوە، ئەمە لە سەرنجنامەکەمدا بنووسم، چونکە لە تێکستی ئەدەبیدا ئەوەی بایەخی هەیە، شتە بچووک و بەلاوەنراوەکانن، نەوەک شتە زەقەکان. هەمیشە نووسەرە جەماوەرییەکان پەنا بۆ ڕووداوی زەق دەبەن و بە شێوەی ڕاستەوخۆیش دەیانگەیەننە خوێنەری سادە. هەر لەبەر ئەوەیشە جەماوەرێکی زۆر ئەو ئەدەبە پەسەند دەکەن. دەڵێن ئەو نووسەرە قسەی ناو دڵی ئێمەی کردووە. ئەمە ڕێک ئەو شتەیە، خۆمان بیرمان لێ کردووەتەوە و ویستوومانە بیڵێین. نووسەرێکی گەورەیە و بە زمانێکی سادە ئەو شتەی خۆمی پێ گوتوومەتەوە. هەندێک لەو کتێبانە وەک گسکی پووش وان، جەماوەر لە بۆنەکاندا بە فوو بەرزی کردبێتنەوە. هەر هێندە تاقەتیان چوو و بۆنەکە تێپەڕی، سەریان دادەنەوێننەوە و گسکەکەیش دەکەوێتە خوارێ. ئەو نووسەرانە کاتێ کتێبیان لەو بەرزاییەدا دەبینن، خۆیان لێ دەگۆڕێت و پەلاماری هەر نووسەرێکی تر دەدەن، کە لە بۆنەکاندا کتێبی بە فووی جەماوەر بەرز نابێتەوە.

• لەناو گۆمی هەموو خەیاڵێکدا، دەنکەچەوێکی واقیع و لە بیابانی هەموو واقیعێکدا پنجەگیایەکی خەیاڵ، دەدۆزرێتەوە.

The post ڕۆمانی “ئەو هاوڕێیەی منداڵیم ببینمەوە؟” appeared first on ژنەفتن.