لۆژیک کایەیەکە سەر بە فەلسەفەیە، پێک دێت لە پێشەکییەکی لۆژیکی یان زیاتر بۆ سەلماندنی حوکمێک. ئەرەستۆ بە داهێنەری بنەما زانستییەکانی لۆژیک دادەنرێت کە پێی دەوترێت لۆژیکی ئەرەستۆیی یان (Informal logic)، و لەسەر ئەم بنەمایەش دواتر لۆژیکی فه‌رمی ( – Formal logic المنطق الصوري).

بە گشتی لۆژیک لە کورتترین پێناسەیدا واتە لێکۆڵینەوە و توێژینەوەی میتۆد و بنەماکانی دیاردەیەک بۆ ئەوەی بڕیارێکی ژیرانە و عەقڵیی تەندروست لە ناتەندروست جیا بکرێتەوە.

کاتێک لەبارەی هەر بابەتێکەوە پرۆسەی بەڵگەهێنانەوە (Reasoning) ئەنجام دەدەین، واتە دەمانەوێت ئارگیومێنتێک بەرهەم بهێنین کە پشتگیریی ئەنجامەکەمان دەکات. ئارگیومێنتەکەش هەموو ئەو هۆکارە عەقڵییانە دەگرێتەوە کە وا دەزانین پێویستن بۆ پاسادانی بیر و ڕاکانمان. لەبەر ئەوە بەردەوام دەبێ بپرسین: چ کاتێک لە بەرامبەر ئارگیومێنتێکداین؟ ئایا ئەنجامەکەمان ڕاست دێتەوە لەگەڵ ئەو پێشەکییە لۆژیکییەی هێناومانەتەوە؟[1]

بۆ ڕاست وەگەڕانی ئەم پرسیارانەش، دەکەوینە بەرامبەر چەند کریتریا و پێوانەیەک، کە پێیان دەوترێت هەڵە لۆژیکییەکان (Logical fallacy)، واتە دەبێت بڕیار و حوکمەکەمان، دوور بێت لەم هەڵە لۆژیکییانە.

هەموو حوکم و بریارێک، لە هەر دیاردە و بابەتێکدا بێت، پێویستی بە سێ بنەمای سەرەکیی لۆژیکی هەیە بۆ ئەوەی تەندروست بێت. ئەوانەش پێشەکیی لۆژیکی، حوکمێک، ئەنجامێکی تەندروست و ژیرانە.

گرنگیی لۆژیک لە پێشەکییە لۆژیکییەكه‌یدایە، واتە بەدەستەوەدان و هێنانی بەڵگە یان چەند بەڵگەیەک بۆ ئەوەی لە پەنای ئەوەوە بتوانین حوکمێک تەندروست بەسەر دیاردە یان حاڵەتێکدا بدەین. بۆ ئەمەش پەنا دەبەینە بەر شیکردنەوەی عەقڵی و لێکدانەوەی ئەگەر و گریمانەیەک بۆ سەلماندنی قسەیەک یان حوکمێک کە دەیدەین.

گرنگیی لۆژیک ئەوەیە دەتوانرێت لە هەموو کایەکانی تردا بەکار بهێنرێت، بۆ نموونە لە کاتی قسەکردن و حوکمدان لەسەر دیاردەیەکی سیاسی، ئابووری یان ئەدەب. کەواتە لۆژیک لە هەر کایەیەکدا بەکار بێت، بۆ ئەوەیە قسە و حوکمەکەمان دروست دەربچێت، واتە دوور بێت لە هەڵە و کەموکوڕی یان مەبەستێکی شاراوە و داپۆشین و شاردنەوەی ڕاستی، کە ئەمەش پێوانە و کریتریای تایبەت بەخۆی هەیە.

 بە هەمان گرنگی و ئەرزشی لۆژیک، هەبوونی یەکێک لە هەڵە لۆژیکییەکان لە نووسیندا، جا لە هەر کایەیەکدا بێت، وا دەکات نووسینەکە دروستی و تەندروستیی خۆی لەدەست بدات و نرخی نەمێنێت. وە بکەوێتە ناو یەکێک لە هەڵە و تەڵە لۆژیکییەکان، چونکە لە بنەڕەتدا کە ئەم هەڵانە دانراون، بۆ ئەوەن بگەین بە ئەنجامگیرییەکی دوور لە هەڵە، کاتێک هەڵەیەکی لۆژیکی لە دەقێک یان سەرەتای دەقێکدا هەیە، کۆی ئەنجامگیری و کۆی دەقەکە، دروستی و تەندروستیی خۆی لەدەست دەدات و هەر لە سەرەتاوە دەقێکی هەڵە دەخوێنینەوە.

(٢)

لە بەرانبەردا ڕەخنەی ئەدەبیمان هەیە، کە بریتییە لە چەند میتۆد و دواتر تیۆرەکان بۆ ئەوەی دەقێکی ئەدەبیی (نووسراوی) پێ بخوێنینەوە، دەقەکە (ڕۆمان، چیرۆک، شیعر، شانۆ و تابلۆ و …هتد).

 بەو میتۆد و تیۆری و قوتابخانە و ڕەوتە ئەدەبییەی کە دەقە ئەدەبییەکەی پێ دەخوێنینەوە، ئێمە ڕاستەوخۆ کارمان دەکەوێتە لۆژیک و بنەما و هەڵەکانی.

بەڵام دەبێ ئاگاداریی ئەوە بین کە بەکارهێنانی لۆژیک و بنەما و هەڵەکانی بۆ ڕوانین لە ناواخنی دەقی ئەدەبی، هەڵەیەکە نابێت بکرێت واتە لۆژیک نابێت بەکار بهێنرێت و بپرسین بۆ لە ڕۆمانی (میتامۆرفۆسیس)ی کافکادا (گریگۆر سامسا) بەیانییەک لە خەو هەڵدەستێت و دەبێتە قالۆنچە. یان لە (جەمشید خانی مامم)دا، پیاوێک بۆ هەڵدەفڕێت. یانژی لە (ئەلیس لە وڵاتی سەیر و سەمەرەکاندا) کچێک چۆن بەدوای کەروێشکێکدا دەڕواتە جیهانێکی ترەوە.

بەم مەبەستە دەڵێم کە نابێت دەقی ئەدەبی بە لۆژیک بخوێنرێتەوە (کە ئەم حوکمە زیاتر تایبەتە بە ڕۆمان، شیعر و چیرۆک)، چونکە لۆژیک سەروکاری لەگەڵ حوکمێکدایە، کە ئەمە لە ڕەخنەی ئەدەبی و لێکۆڵینەوەی ئەدەبیدا دەردەکەوێت، نەک لە خودی دەقی ئەدەبیدا، چونکە بۆ خوێندنەوەی دەقی ئەدەبی، میتۆد و تیۆرەی ئەدەبی تایبەتمان هەیە.

(٣)

کەسی لێکۆڵەر، یان هه‌ركه‌سێك كه‌ قسە له‌باره‌ی دەقێکی ئەدەبی دەکات، پێویستییەکی حەتمییان بە شاره‌زابوون له‌ لۆژیکدا هه‌یه‌. واتە ناکرێت تەنانەت کەمترین قسەیەک یان حوکمێک دەربکەیت، بێ ئەوەی شارەزاییت لە لۆژیکدا هه‌بێت. وەگەرنا، ئەوەی دەنووسرێت و ئەو حوکمەی دەدرێت، بنەمای لە نەزانین و خۆهەڵواسین و شەڕفرۆشتنە بە ئەدەب و دەقەکەش کە خوێندنەوەی بۆ دەکرێت، چونکە نەک وا دەکات دەقەکە خراپ بخوێنرێتەوە و بکەوێتە بەرچاو و پڕ بێت لە هەڵەی لۆژیکی، بەڵکوو لەوەش واوەتر، لە بنچینەدا قسەکردن و حوکمەکە فشەڵە و کەمترین ئەرزشی زانستی نییە کە پشتی پێ ببەسترێت، بەڵکوو تەنها دەچێتە خانەی بۆڵەبۆڵ و زیکەزیک، و نزیکە  لە زمانێکی بازاڕی و بێئاگایی، نەک هیچی تر.

بەم مانایە ئەگەر لە بنەڕەتەوە قسە و حوکمەکە بەسەر دەقە ئەدەبییەکەدا هەر نەدرێت قسەیەکی لەبارەوە نەکەین باشترە، یان کە حوکمێک دەدرێت، بەلایەنی کەمەوە ناکرێت یه‌ك هەڵەی لۆژیکی تێدا بێت، بۆ ئەوەی نەچێتە خانەی وڕێنە و قسەی سەرپێی.

کەمترین هەڵەیەکی لۆژیکی کە بکرێت خۆمانی لێ بپارێزین بۆ خوێندنەوە و حوکمدان لەسەر دەقێکی ئەدەبی، بەلایەنی کەمەوە، هێنانەوەی بەڵگەی عەقڵی و پێشەکیی لۆژیکی و سەلماندنە بۆ حوکمەکەمان. واتە کاتێک دەمانەوێ دەقێک بخوێنینەوە بە میتۆد یان تیۆرەیەکی ئەدەبی، پێش هەموو شتێک دەبێ فێری ئەوە ببین، چۆن پێشەکییەکی لۆژیکی دابمەزرێنین بۆ حوکمەکەمان، پاش ئەوە دەست بکەین بە حوکمدان.

(٤)

 کاتێک دەنوسین یان حوكم ده‌ده‌ین ئەم دەقە ئەدەبییە (خراپ یان لاواز یان بێ کەڵکە)، (لە ئاستی چاوەڕوانی من، ئێمەدا نییە و نەبووە)، (دەبوو نووسەرەکە وا بنووسێت و وا نەنووسێت)، (فڵانە نووسەر و دەق بە کەڵکی خوێندنەوە نایەت)، (نووسەرەکە کاتی خۆی و ئێمەشی بەفێڕۆ داوە)، (زمانی دەقەکە، وێنەی شیعری دەقەکە، دایەلۆگی دەقەکە و …هتد) و زۆر حوکمی قورسی تریش، بەلایەنی کەمەوە دەبێت پاش ئەو حوکمە، بیسەلمێن کە حوکم و قسەکەمان دروستە، واتە بەڵگەیەکی عەقڵی بهێنینەوە بۆ ئەم قسەیە. بۆ ئەمەش پێشەکیی لۆژیکی (واتە چەند نموونەیەکی زیندووی ناو دەقەکە ئامادە بکەین) پاش ئەوە جورئەتی ئەوەمان هەبێت وشەگەلی (چونکە، لەبەر ئەوەی، بۆیە، بۆ ئەوەی، لەبەر ئەم هۆکارە، بەم ئەنجامە و …هتد) و زۆر هۆکاری تری سەلماندنیش لە لێکۆڵینەوە و نووسین و حوکمەکاندا بهێنینەوە.

کە من دەنووسم (ڕۆمان یان چیرۆک یان کارەکتەرێکی شانۆیی یان شیعر و فیلمێک بە لاواز و بێکەڵک دەزانم)، (هەقی ئەوەی نییە سەیری بکەم و بیخوێنمەوە و کاتی گرنگی خۆمی پێ بەفیڕۆ بدەم)، (فڵانە نووسەر ڕەد دەکەمەوە و فڵانە نووسەر و شاعیرم پێ باشە)، (فڵانە دەقی ئەم ڕۆماننووسە زۆر جوانە و فڵانە دەقیشی زۆر خراپە)، یان هەر قسە و حوکمێکی تریش، یان ئەوەتا دەبێ بیسەلمێنم کە لەبەر ئەم هۆیە و ئەم هۆکارە و ئەو خاڵە، ئەم دەقە لاوازە، بەم پێوانە و ڕووانین و هەڵسەنگاندنە ئەم دەقە خراپ و ئەدەبی نییە. یان ئەوەی دەینووسم و ئەو حوکمەی دەیدەم بەسەر دەقەکەدا، تەنها وڕێنەیە و زیاتر پەیوەندی بە دۆخێکی تایبەتی وەکوو ڕق، بەکەمزانین، دوژمنایەتییەوە هەیە، نەک بەهای زانستی و زانستی ئەدەبی.

ئەوەی وا دەکات دەقێک بە بەهێز و جوان و گرنگ بزانین، سەلماندن و پاساودان و هێنانەوەی بەڵگەی عەقڵی و پێشەکیی لۆژیکییە، نەک قسەی لابەلا و حوکمی سه‌رپێیی. کاتێک لە دوورەوە کە پۆستێک دەکەین و حوکمێک دەردەکەین، یان ئەوەیە زۆر نەشارەزا و ڕق و گەمژەیی پێمان دەردەکات، یان ڕووکەشی و خۆهەڵواسین و هەڵقورتاندن بۆ ئەوەی ئێمەش قسەی خۆمان لەناو ئەو تۆڕی گەمژەیەتییەدا هەبێت کە هەمووان قسە و حوکمی تێ فڕێدەدەن.

لە دۆخی نەزانین و نەشارەزایی و گەمژەیەتیدا، باشترین بژاردە بێدەنگی و دوورکەوتنەوەیە لە حوکمدان، ڕێزگرتنی خودی کەسەکەشە لە خۆی پێش هەمووان.  وەگەرنا، ئەوەی دەنووسرێت و لە خۆمانەوە حوکم دەبەخشینەوە، نەک بچووکترین بەهای زانستی نییە، بەڵکوو لە باشترین ناوناندا، وڕێنەبازی و گەمژەییە.

 (٥)

ڕەگی هەموو خوێندنەوە، تێڕامان، بۆچوون و ڕەخنەیەک، دەچێتەوە نێو سنووری فیکرەوە. واتە کاتێک خوێندنەوە بۆ دیاردەی کۆمەڵایەتی، ڕووداوی سیاسی، بارگۆڕانی ئابووری، دەقی ئەدەبی یان هەر شتێکی تر دەکرێت، ڕاستەوخۆ ئێمە خەریکی بەرهەمهێنانی فیکرین (بزانین یان نا). واتە دەمانەوێت لە ڕێگەی بیرکردنەوەوە و بە کەرەستەی بیرکردنەوە، قسە لە دۆخێک و حوکم لە دۆخێک بدەین.

هەروەها بەرهەمهێنانی فیکر، بە کەرەستەی فیکری و فەلسەفی دەکرێت. واتە پێوستمان بە بنەما و تیۆرە و زانین هەیە بۆ ئەوەی فیکر بەرهەم بهێنین نەک گەمژەیی. هەر لەبەر سەلماندنی ئەم هۆکارەشە کە فیکری سیاسی، فیکری کۆمەڵایەتی، فیکری ئابووری، فیکری ئەدەبی و …..هتد بەرهەم هاتوون. قوتابخانە و میتۆد و تیۆریەمان هەیە، سەرچاوەی پێشوەختە و بیریار و زانامان هەیە، کتێب و داتامان هەیە و لە بەردەستایە. وە بۆ ئەوەی حوکمەکە دروست بێت، دوور بێت لە هەڵەی لۆژیکی، پێویست دەکات بەردەوام بگەڕێینەوە سەر میتۆد و تیۆرە و سەرچاوەکان، چونکە هەموو قسەکردنێک لەدەرەوەی سەرچاوە و میتۆد، دەچێتە خانەی باری سەرنج و قسەی بەتاڵ و حوکمی شاراوەی مەبەستدار، کە کۆی ئەمانە و زۆری تریش، هەر لە سەرەتاوە حوکمەکە فشەڵ و ناچیز دەکەن.

هەموو بیرکردنەوە و بەرهەمهێنانی فیکرێک، فەلسەفەی تایبەتیی خۆی هەیە، واتە دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی، ناکرێت بە میتۆدی ئابووریناسی، رووداوێکی سیاسی، ناکرێت بە میتۆدێکی ئایینناسی و … هتد بخوێنرێتەوە، جگە لە هەندێک دۆخی تایبەت کە ئەو زانستانە تێکەڵ بەیەک دەکرێن. بۆ نموونە پەیوەندیی ئابووری و داهات و خەرجکردن لە دروستبوونی دیاردە یان حاڵەتێکی کۆمەڵایەتی، کە لەم دۆخەشدا پێویست دەکات زانست و بنەمای زانستی هەردوو زانستی ئابووری و کۆمەڵناسی و دەرووناسی شارەزا بین، بنەما و پێکهاتەکانیان بخەینە ڕوو، دوای ئەوەش پێشەکی لۆژیکی بۆ هەر ڕووداو و دیاردەیەک بهێنینەوە، پاشان حوکم بدەین و بنووسین فڵان خاڵيت لەبەر ئەم چەند هۆکارە، و بەم شێوەیە.

یەکەمین بەرکەوتن لە هەر خوێندنەوە و بیرکردنەوەیەکدا، بەرکەوتنی لۆژیک و بەرهەمهێنانی فەلسەفییە، واتا ناکرێت دوور لە فەلسەفەی کۆمەڵایەتی، فەلسەفەی سیاسی، فەلسەفەی ئەدەبیات، ڕاژه‌ و تیۆره‌ زانستییه‌كان، قسە لە هیچ ڕووداو و دیاردە و نووسراوێک بکرێت. بە پێچەوانەوە، ئەوە دەبێتە ژاوەژاو و غەڵبەغەڵب، نەک بەرهەمهێنانی مەعریفەی ئەو کایەیە، وە دواجار بنەمای دروستی و تەندروستیی خۆی لەدەست دەدات.

نزیکترین و گرنگترین پنتی زانستەکانی دیکە لە فەلسەفە و بەرهەمهێنانی مەعریفەوە، لێرەوە سەرچاوە دەگرێت، واتە کۆی زانستەکانی دیکە لەم ڕێگەیەوە لە فەلسەفە نزیک دەبنەوە. کاتێک دەمانەوێت قسە لە دیاردە یان خوێندنەوە بۆ دەقێک بکەین، واتە ئەگەر بنەما لۆژیکییەکان فەرامۆش بکرێت، دواجار ئێمە قسەی پووچمان بەرهەم هێناوە نەک فیکر و، کاریگەریی حوکمەکانیش، تەنها شەخسی و تایبەت و باری سەرنج دەردەچن، نەک لێکدانەوە و خوێندنەوەی زانستی، چونکە هەموو قسەکردن و حوکمدانێک، باجی قورسی هەیە. قسەکردنی بەتاڵ و بێ ناوەڕۆک، ئەنجامگیریی بەتاڵ و بێ ناوەڕۆکی لێ دەکەوێتەوە، قسەکردن بە ڕق و ناشارەزایی، دواجار ڕق و ناشارەزایی بەرهەم دەهێنێت. هەروەها وەک چۆن لە یاسادا هەموو تاوانێک باجی خۆی هەیە، بە هەمان شێوە گەر بە تەنگ بەرهەمهێنانی مەعریفەی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئەدەبییەوە بین، دەبێت جەخت لەو بنەما لۆژیکییانە بکرێتەوە، بە پێچەوانەوە، ئەوەی نووسیومانە و حوکممان لەسەر داون، دەبێتە ڕووکەش و هیچ نەوتن، دواجار بەرهەم و نووسینێکی نازانستی و پڕ کەموکوڕی.

[1] Carl Cohen (Author), Kenneth McMahonIntroduction to Logic 14th Edition p.2

The post لۆژیکی ئەدەب appeared first on ژنەفتن.

سەرەتای ڕۆمانەکە بەر کارەکتەرێک ده‌كه‌وین كه‌ ڕەبەن و بێ ماڵ، پەناهەندە لە خاکی خۆیدا، کەسێک کە هەمەکارەیە، واتە هەندێک جار مەلا، بانگبێژ، حەکایەتخوان و کاری تریش، بەڵام نازناوی (فەقێ بەیتان) وەکوو ناسنامەی خۆی دەردەخات، لای خوێنەر، و هاوگوندییەکانیش.

بەڵام سەرەتای دەستپێکی ڕۆمانەکە، وا دەزانین گوێ لە حەیران، یان بەیت و لاوک دەگرین، وەک هەموو ئەو چیرۆکی خۆشەویستییانەی حەیرانبێژان بۆمانی دەگێڕنەوە.

ئەوەی لەم بەشەی دەستپێکدا بەری دەکەوین، نائاسایی و ناباو دەخوێنرێتەوە، کەش و بەکارهێنانی زمانێکە کە وا دەزانم قووڵ بە یادەوەریی ئێمەوە گرێ دراوە، واتە هەمان یادەوەریی چیرۆک و بەسەرهاتی ناو حەیران و بەیتان.

لەگەڵ ئەوەشدا تاکە شتێک لەوانەیە ببێتە کێشە بۆ خوێنەر، بەکارهێنانی زمانێکە بەئاسانی و یەکجار و یەک جۆر خوێندنەوە، تێی ناگەین و خورت دەمێنێتەوە. زمانێک کە خوێنەری ئەمڕۆ لەوە دەچێ کەمتر توانا و سەلیقەی وردبوونەوەی هەبێت لێی، چ جای ئەوەی بە یەکجار لێی تێبگات. ئەوەی بەردینە جیا دەکاتەوە، بوونی ئەو یاریکردنە پڕ ئازادییەیە نووسەر دەیکات و سەرکەوتووش بووە تێیدا. یەکێک لە هۆکارەکانی بەکارهێنانی ئەم جۆرە زمانە، دەگەڕێتەوە بۆ ڕوودانی ڕووداوەکان لە زەمەنێکی مێژووییی کۆندا، دروست لە سەرەتای ویستی سەربەخۆبوونی قەڵای دمدم، وەک ئەوەی نووسەر بیەوێت دڵنیامان بکاتەوە کە سەربەخۆبوون، واتە بوونی زمانێکی سەربەخۆ و لە زمانی کەسنەچوو.

هەروەها ئێمە لەنێوان تاڵێکی باریکی حەکایەتی شارێ و بەنگین لەلایەک، و حیکایەتی کوڕ و دایکەکەدا، جۆرێک لەیەکچوون و نزیکبوونەوە دەبینین.

لێرەوە هەوڵ دەدەم بەشەکانی تری ڕۆمانەکە وردتر باس بکەم.

لە بەشی دووەمی ئەم ڕۆمانەدا، سەیدقادر وەک لێزانێکی شارەزای مێژووی وڵاتی فارس و دەسەڵات و ستەمەکانی، لە گفتوگۆی نێوان گودروون و بایاقوبدا لە لایەک، و لەلایەکی ترەوە گودروون و سەیدای مامۆستای یەکەمیدا، قەبارەی ئەو ستەم و ناشیرین سەیرکردن و زوڵمەمان بۆ دەگێڕێتەوە، فارس و شیعەکان چ لە لایەنی سیاسی و چ لە لایەنی ئایینییەوە بەرانبەر کوردان و نەتەوە جیاوازەکانی تر پەیڕەویان کردووە.

ناوهێنانی قزڵباشان و جامانەسووران و شاهەباس و باوباپیرانی، کۆی ئەو ڕقە مانیفێست دەکات، کە تا ئێستا و چەندین دەیەی تریش درێژ دەبێتەوە.

دەستپێکی بەشی یەکەم، ئێمە وەک گێڕانەوەی چیرۆکی حەیران و لاوک، لەگەڵ ئەفسانە و چیرۆکی پێش خەوتنان بەرخورد دەبین.

بەڵام ڕووداوەکانی بەشی دووەم و ڕاست وەگەڕانی چیرۆکی شارێ و بەنگین، گواستنەوەیە لە قۆناغی ڕووداو بۆ ئەفسانە، واتە لە بەشی یەکەمدا، ئێمە لەگەڵ ئەفسانە یان داستانێکی گەورەی خۆشەویستیدا لە دەوروبەر و سەردەمی قەڵای دمدمدا مامەڵە دەکەین، بەڵام کاتێک ئەم ئەفسانەیە دەبێتەوە بە ڕاستی، کاتێک دەزانین شارێ هەمان قەمەرتاجی دایکی گۆدروونی کوڕ، و بەنگین هەمان گودروونی باوکە، لە قۆناغی ئەفسانەوە دەگوێزینەوە بۆ قۆناغی ڕووداوی ڕاستەقینە و ناومێژوو و بەروار. ئەمە جگە لەوەی پێدان و بەکارهێنانی ئەو زمانە، چ لە ئەفسانە و چ لە ڕووداوەکەشدا، جەختکردنەوەیە لە بوونی زمانێکی کوردیی یەکگرتوو لە سەردەمی ڕووداو و خیانەت و ناسۆرییەکانی میرخان و قەڵای دمدم. وەک ئەوەی نووسەر پێمان بڵێت، سەردەمی سەربەخۆبوونی قەڵای دمدم تەنها سەربەخۆییەکی سیاسی و میرایەتی و کوردایەتی نییە، بەڵکوو سەربەخۆییی زمانیشە، سەربەخۆبوونی کورد و دەرچوونە لەو درۆ و هەڵبەستراوانەی خەلیل پاشا و شاهەباس و دامودەزگای دەسەڵاتی فارسەکان و سەیداکانی شیعە، بۆ کوردیان دادووریوە بەوەی کوردان بێچووە مار و بەچکە جنۆکەن.

بێچووە مار و نەوەی جنۆکە، دوو قێزەونترین تۆمەتێکە بەرانبەر کورد بە درێژاییی مێژووی فارسی سەفەوی و تورکی عوسمانی درێژ دەبێتەوە، هەروەها نووسەر زۆر لێزان و وەستایانە لەسەر ئەم دوو تۆمەتە مێژوویییە کاری کردووە و لە بەشە جیاوازەکانی (بەردینە)دا، زوو زوو دەچێتەوە سەری.

خوێندنەوەی بەردینە بەتەنها گێڕانەوەی ئەو دوژمنکاری و داخ لەدڵبوونەوەی شاسمایل و شاهەباس و فارسەکان نییە بە تەنها بەرانبەر بە کورد، بەڵکوو نهێنیی هەموو ئەو ماوەیەشمان پێ دەڵێتەوە کە کورد هەرجارێک بۆ بەهێزکردن و فراوانکردن، یان بۆڕدان و شکاندنی میران و برایانی خۆی، پەنای بردووەتە بەر دەسەڵاتەکانی سەفەوی یان عوسمانی، تەواو وەک ئەوەی لە ئێستا و لە مێژووی تازەی بزووتنەوەی کوردایەتی لە باشووردا باوە. گێڕانەوە بەم شێوەیە و بیرهێنانەوەی نەخشە و داخ لەدڵبوونی کڵاوڕەش و کڵاوسوورەکان، گەڕانەوەیە بۆ ئەو پەنابردن و داوای فریادڕەسییەیە بە درێژاییی مێژوو، کوردەکان بەرانبەر یەکتری کردوویانە و دەیکەن.

لە بەشی سێیەم و چوارەم بەدواوە، هیدایەتی ژیانی تایبەتی شاهەباس و حاتەم بەگ و ڕێوڕەسمی ناو کۆشک و نهێنییەکانیمان پێ دەناسێنێت، ژیانی شاهانەی شاهەباس، خزمەتگوزار و بەردەست و کەنیزەکان، لەم بەشانەدا ئەوەی دەبێ لەسەری ڕابووەستین و بەشێکی گرنگی ڕۆمانەکە پێک دەهێنێت، خواردنەوەی ئاوە لە کەللەسەردا.

چونکە ئەم ڕۆمانە بە پلەی یەکەم کار لەسەر هەوڵی سەربەخۆییی کوردەکانی ناوچەی شنۆ دەکات، بەتایبەتی لە سەردەمی ویستی سەربەخۆییی کەسێتییەکی مێژووییی زیندوو بە ناوی (میرخان) یان وەک ئەوەی باوە (خانی لەپزێڕین)، کە دواجار دەبێتە هۆی هەڵگیرسانی جەنگ لەنێوان شاهەباسی سەفەوی (یان شاعەباسی یەکەم) و گەلەکۆمەی کوردەکانی تری سێبەری ئیمپراتۆریەتی سەفەوی و کۆکردنەوەی هێزەکان و هێرشکردنە سەر میرخان و قەڵای دمدم، دواجار ئەو داستانە مێژوویییە مەزنەی لێ دەکەوێتەوە کە لە ساڵانی ١٦٠٩ تاوەکوو ١٦١٠ زایینیدا به‌رپا بووه‌.

بەڵام وەکوو ئەدەبیات و بەکارهێنانی ئەم داستانە لە دەقە ئەدەبییەکاندا جگە لە ڕۆمانی (قەڵای دمدم)ی عەرەبی شەمۆ، تا ئێستا هیچ ڕۆمانێکمان بە کوردی نەبووە لەسەر ڕووداو و ناپاکی و بەسەرهاتەکانی تری قەڵای دمدم. ئەمە یەکەمین ڕۆمانێکە چ لە ڕووی زمان و چ لە ڕووی گێڕانەوەی ڕوداوەکانەوە، بەو نزیکی و وردبینییەوە لەبارەی قەڵای دمدمەوە نووسرابێت.

کەسێتی گودروون لەم ڕۆمانەدا، کەسێتی زۆرینەی تاک و سەرکردە و سیاسی و تەنانەت پیاوە ئاینییەکانی کوردیش بووە. ئەم کەسێتییە لێرەدا، هەرچەندە بەهێز و ڕمباز و بەقەڵافەتە، هەرچەندە کەسێتییەکی ورد و دونیادیدەیە، بەڵام دەبینین بە خۆ و بە دایکیشی نەیانتوانیووە مەتەڵی فێڵ و تەڵەکە و ناپاکییەکانی فارس و عوسمانییەکان کەشف بکەن، بەڵکوو بە درێژاییی رۆمانەکە بەر کەسێتییەک دەکەوین کە لە بەرانبەر فێڵ و دەسیسەی فارسەکاندا، بێدەسەڵاتن و خۆشدەست ماونەتەوە، کە ئەمە تا ئێستاشی لەگەڵدا بێت، بە شێوەی جیاواز، تەنانەت لە ئەمڕۆشدا بەردەوامی هەیە. ئەم رۆمانە ناواخنی کەسێتی کوردمان پیشان دەدات، کوردانێک کە بە درێژاییی مێژوو، کەوتوونەتە ژێر دەسیسە و فێڵی فارس و عوسمانییەکانەوە.

لە بەشی شەشەمدا لە زمانی ئەسکەندەرەوە، کە میرزا و نووسەر و مێژوونووسی ئیمپراتۆری سەفەوییە، کۆی ئەو هێرش و پەلامارە دەبیسین کە دەکرێتە سەر قەڵای دمدم، پاش ئەوەی گودروون وەک سیخوڕ دەنێرنە قەڵا، بەڵام دەگیرێت و بە شێت و شێواوی دەینێرنەوە بۆ ئەسفەهان. ئەوەی لە مێژوونامەی ئەسکەندەردا گرنگە، کۆکردنەوەی هێز و خێڵ و عەشرەتە کوردەکانە بۆ ئەوەی هێرش بکەنە سەر میرخان و دانیشتووانی کوردی نێو قەڵا. لێرەدا هەمان کارەساتی مێژوویی کۆی ئیمپراتۆریەتی سەفەوی و عوسمانیمان بیر دەخاتەوە کە هەر لە زووەوە کوردانی داوە بەگژ برایانی خۆیاندا. یەکێک لە گرنگترین ئەو چیرۆکانەی لەم بەشەدا دەیخوێنینەوە، پاش شێت و شەواربوونی گودروون، ئەسکەندەر وەک بەردەستی خۆی بەکاری دەهێنێت، بەڵام لە زۆرینەی بەکارهێنانەکاندا ناتۆرەی پشیلە و کتکەبۆر بۆ گودروونی کورد بەکار دەهێنێت، لە جێیانی دیکەدا وەک مەسینەهەڵگر و دەستشۆر مامەڵە و ناوزەدی دەکات، هەمان مەسینەهەڵگرانێک کە ئەمڕۆش بە چاوی خۆمان دەیبینین، چ لە ناوخۆ و چ بۆ دوژمنانی کوردیش، وەک ئەوەی نووسەر ئەوەمان بیر بخاتەوە کە سیفەتی پشیلە و مەسینەهەڵگر، لە سەردەمی قەڵای دمدمەوە تا ئێستاش و دواتریش درێژ دەبێتەوە.

بەڵام وەک دەزانین لە کۆتاییی ئەو نەبەردییەی میرخان و هاوەڵانی دوای نزیکەی نۆ مانگ هێرشی کۆی تیرە و عەشرەت و دەسەڵاتی بەهێزی شاعەباسی سەفەوی، بە خیانەتێکی هاوڕێی نزیکی میرخان بە ناوی ئەحمەد لێتانی کۆتایی دێت، پاش ئەوەی تاقە سەرچاوەی ئاوی قەڵاکە بە سەفەوییەکان پیشان دەدات، بەڵام یەکێک لە نەبەردییە گەورەکانی ئەم داستانە مێژوویییە، کە نووسەر زۆر بە سەلیقە و وریایی ئیشی تێیدا کردووە، ئەو بەرخۆدان و بەرگرییە بووە ژنانی قەڵا تۆمارییان کردووە، تەنانەت دواجار کە قەڵا دەگیرێت، ژنان بەکۆمەڵ خۆیان لە بەرزایی و هەڵدێرەکانی قەڵاوە دەخەنە خوارەوە بۆ ئەوەی نەکەونە بەردەست سەفەوییەکان. تەنانەت لە دووبارە گرتنەوەی قەڵادا بە سەرۆکایەتی کاک ئاڵی (ئوڵوغ بەگ) و تێوەچوونی گودروون و هەستانەوەی پاش ماوەیەکی زۆری شێتی و شێواوی، بەر کەسایەتییەکی تری داستانەکە دەکەوین بە ناوی (پیرزاد خاتوون) کە لە ماوەی شەش ساڵی داگیرکاری قەڵادا، وەک کەڕ و لاڵ خۆی دەشارێتەوە و دەبێت بە کارەکەر، بەڵام ئەم ژنە، یەکێک دەبێت لە ژنەکانی میرخان، و ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە گرتنەوەی قەڵا و قەڵاچۆکردنی سەفەوییەکاندا. ئەوەی هیدایەتی زۆر جەختی لەسەر دەکاتەوە، هێز و توانای بەرگری ئەم جۆرە ژنانەیە، بە زمانێکی یەکجار شاعیرانە، کە بەشێکی زۆری لە شێوەی بەیت و بالۆرەی ڕەسەنی کورده‌واریدا، باس لە هەڵوێست و بەرگری و ئازایەتیی ژنان دەکات لەم ڕۆمانەدا.

لە کۆی ڕۆمانەکە و لە فەرهەنگۆکی سیاسییانەی کۆتاییی ڕۆمانەکەشدا، بۆمان ڕوون دەبێتەوە کە سه‌یدقادر هیدایەتی، بەوپەڕی فره‌زانی و شارەزاییەوە، وشە و دەربڕینەکان، کەسایەتییە مێژوویییەکان، ناوی خێڵ و عەشرەت و تیرە و تایەفەکان بەکار دەهێنێت.

ئێمە لە خوێندنەوەی ڕۆمانی بەردینەدا بەر زمانێکی یەکجار شاعیرانە دەکەوین، زمانێک کە نووسەر پێی وایە تەنها بەو زمانە، دەکرێت داستانێکی مێژوویی وا گەورە و پڕجوانی بنووسرێتەوە، زمان لەم ڕۆمانەدا، زۆرترین نزیکایه‌تی لەنێوان زمانی حەیران و لاوک و بەندەوە هەیە، زمانێکە نووسەر هێندە بە سەرکەوتوویی توانیویەتی بەکاری بهێنێت، کە دەکرێت ئەمە تاکە زمانێک بێت بتوانێت لە قەبارەی ئەو داستانەدا بەکاری بهێنین، جگە لەوەی فەرهەنگۆکی وشەکانی لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدا نووسیوەتەوە، بەڵام لە کۆی ڕۆمانەکە و لە فەرهەنگۆکی سیاسییانەی کۆتاییی ڕۆمانەکەشدا، بۆمان ڕوون دەبێتەوە کە سه‌یدقادر هیدایەتی، بەوپەڕی فره‌زانی و شارەزاییەوە، وشە و دەربڕینەکان، کەسایەتییە مێژوویییەکان، ناوی خێڵ و عەشرەت و تیرە و تایەفەکان بەکار دەهێنێت. من وا دەزانم بەکارهێنانی ئەم شێوە زمانە شاعیری و حەیرانئامێزە، ئەگەر لە لایەکەوە بۆ گەورەییی داستانەکە بگەڕێتەوە، لەلایەکی ترەوە بۆ توانا و سەلیقەیەکی ناوازەی هیدایەتی دەگەڕێتەوە، چونکە بە درێژاییی خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە، خوێنەر بە شێوەیەک کەمەندکێشی ڕووداوەکە دەبێت، وەک ئەوەی ڕاستەوخۆ سەیری ڕووداوەکان بکات، مەبەستم ئەوەیە بڵێم بەشێکی زۆری بەهێزی گێڕانەوە لەم ڕۆمانەدا، پەیوەستە بە بەکارهێنانی ئەم زمانەوه‌.

ماوەتەوە بڵێین داستانی مێژووییی قەڵای دمدم لە ئەدەبیاتی کوردیدا تەنیا له‌ چه‌ند ده‌قێكی كه‌مدا كاری له‌سه‌ر كراوه‌، بێگوومان له‌ پێشی هه‌موویه‌وه‌ ڕۆمانی دمدم کە عەرەبی شەمۆ نووسیویەتی و دواتر کراوە بە کوردی و لە ساڵی ١٩٦١دا بڵاو کراوەتەوە. لەگەڵ دیوانە شیعرێکی جان دۆستدا کە لە ساڵی ١٩٩١دا لە تورکیا بڵاو کراوەتەوە. هەروەها دەقێکی شانۆیی لە نووسینی موستەفا ساڵح کەریم بە ناوی (شەهیدانی) قەڵای دمدم. به‌ڵام بەم بەرهەمە ناوازەیەی سه‌یدقادر هیدایەتی، جارێکی تر ئەو داستانە ڕۆحێکی ئەدەبی و شاعیرانەی کرایەوە بە بەردا.

The post بەردینە؛ گێڕانه‌وه‌ی مێژوو به‌ حه‌یران appeared first on ژنەفتن.

ئایا پێویستە بۆ ئەوەی قسە لە ئومێد بکەین، بگەڕێینەوە ناو نائومێدی. بۆ دۆزینەوەی هیوا، بە دوای بێهیواییدا بگەڕێین. یان دەبێت قسە لە جەنگ بکەین، بۆ ئەوەی ئاشتی بەرقەرار ببێت.

فرانز کافکا، یەکێکە لەو نووسەرانەی کە زۆرینەی ڕەخنەگران، کارەکانی لە خانەی ڕەشبینی و نائومێدیدا پۆلێن دەکەن. لە خانەی نامۆبوونی مرۆڤ لە ژیان، پرسیاری سەرەکی ئازار، گەڕان بە دوای چارەنووسی نادیاری مرۆڤدا.

ڕۆمانی قەڵا[1] (١٩٢٦) یەکێکە لە ڕۆمانە تەواونەکراوەکانی، لەم ڕۆمانەدا لە ئێوارەیەکی درەنگدا، کەسێک بە ناوی ک، کە پیشەی ڕووپێوە، بە ئەرکێک دەچێتە گوندێک، کە قەڵایەکی دێرینەی تێدایە، کاروباری گوندەکە، لە هەموو ئاستەکاندا لەو قەڵایەوە جێبەجێ دەکرێن.

دانیشتوانی ناوچەکە، هیچ شارەزاییەکی وردیان لەسەر شێوازی کار، کارمەندەکان و ئیشەکانی تری قەڵا نییە. وەک ئەوەی قەڵا بۆ خۆی شوێنێکی دەست پێڕانەگەشتوو بێت و، دەستی ڕابگات بە هەمووان.

ک دەیەوێت لەگەڵ بەرپرسانی باڵای قەڵادا، گفتوگۆ بکات. بەڵام جگە لەوەی هەموو جارێک لەلایەن دانیشتوانی ناوچەکەوە بێ ئومێد دەبێت، بۆ خۆشی هەرگیز ناتوانێت بە تەواوی بچێتە ناو قەڵاکە و ئاگاداری کاروبارەکانی ناوی بێت، تەنانەت بە پلەبەندییەکی زۆر و زنجیرەیەکی درێژی هەوڵدان، ئینجا دەگاتە ئەوەی کارمەندێکی ئاسایی قەڵا ببینێت.

گەیشتی ک بۆ گوندەکە لە ئێوارەیەکی ساردی زستاندا دەبێت، گوندەکە لەژێر کەشێکی بێبەزەییانەی هەمیشەیی بەفردایە، شەقامەکان و خانووەکانی بە بەفر داپۆشراون. بەڵام بە داخەوە، ئێمەی خوێنەر ناگەین بە کۆتایی ئەم شاکارە ئەدەبییە، چونکە کافکا ڕۆمانەکە بە ناتەواوی بەجێ هێشتووە، لێ ئەوەی گرنگە و دەتوانین لێوەی هەڵێنجین، هەوڵی بەردەوامی ڕووپێوێکە بۆ ئەوەی بگاتە ناو قەڵاکە، و هەموو هەوڵەکان، بەفێڕۆ دەڕۆن.

ئێمە و ک لە بازنەیەکی دووبارەی گێڕانەوەیەکی وەڕسکەردا، وەک خودی ژیان، لەناو دێڕەکانی ئەم ڕۆمانەدا خول دەخۆین، مامەڵە لەگەڵ کارەکتەرێکدا دەکەین، هیچ کات ناگات بە ئاستی چاوەڕوانییەکانی خۆی و، ناتوانێت ئەرکەکەی جێبەجێ بکات، هەرچەندە ناشزانین ک لەلایەن چ کەس و لایەنێک و بە چ مەبەستێک نێردراوە، لێرەدا لێکدانەوەکان زیاد و ناپێویست دەبن.

لە بەرامبەردا ئێمە دوای نزیکەی  ١٤ ساڵ و پاش ڕوودانی جەنگی جیهانی دووەم و، دەرکەوتنی کاری ئەدەبی زیاتر لەمەڕ بێ ئومێدیی و چارەنووسی نادیاری مرۆڤایەتی، کە دواتر دەبێتە شێوازێکی ناسراوی کارە ئەدەبییەکان و تا نزیکەی کۆتایی حەفتاکان درێژ دەبێتەوە. دوای نزیکەی ئەم ماوەیە، بە یەکێکی تر لە شاکارە ئەدەبیەکان ئاشنا دەبین، ئەویش ڕۆمانی سەحرای تەتەران[2] لە ساڵی (١٩٤٠) بڵاو دەبێتەوە.

ئەم شاکارە لەلایەن نوسەری ئیتالی دینۆ بۆتزاتییەوە دەنوسرێت.

جیۆڤانی درۆگۆ کە تازە دەرچووی یەکەی سەربازییە، لەلایەن فەرماندەکانییەوە، ڕەوانە دەکرێت بۆ ئەوەی یەکەمین دەست بەکاربوونی لە قەڵایەکدا دەست پێ بکات. قەڵای باستیانی

 ئەو شوێنەیە کە دەکەوێتە سەر سنووری وڵاتێک، بە هەمان شێوە نازانین چ وڵاتێکە. هێندە دەزانین هەر چوارلای ئەم قەڵایە بیابانە و ڕۆژگارێکی دوور ڕەوگەی تەتەرەکان بووە، هەرچەندە ئێستا ئەم چیرۆکە وەک ئەفسانەیەک سەیر دەکرێت لەلایەن دانیشتوانی قەڵاوە.

 قەڵاکەی بۆتزاتی، دەکەوێتە ناوچەیەکی نەناسراوەوە، بە کۆمەڵێک شاخ و دۆڵی ڕک و ناو تاوێردا لەگەڵ درۆگۆدا بە ڕێ دەکەوین، قەڵاکە، وەک قەڵا کۆنەکانی دیکە نییە کە هەر لە دوورەوە دیار بێت و ڕەمزی هێز و دەسەڵات بێت، بەڵکوو تەنانەت، دانیشتوانی ئەو ناوچانەش، بڕوا بە هەبوونی قەڵایەکی لەم جۆرە ناکەن لەو ناوەدا.

دواجار درۆگۆ، بە یارمەتی ئەفسەرێکی قەڵا، کە لەگەڵ بۆ پیاسە و گەڕان هاتووەتە دەرەوە، ڕێگەی قەڵا دەدۆزێتەوە.

درۆگۆ، شار، دایک، هاوڕێ و خۆشەویستانی بەجێ هێشتووە و لە قەڵا دەژی، قەڵایەک لە بیابانێکی بەرینی ڕووتەندا.

بۆتزاتی لە قەڵای کافکادا

کارکردنی کافکا لە ڕۆمانەکەدا، ڕاستەوخۆ خوێنەر ئاشنا دەکات بە قەڵایەک، واتە ئێمە لەگەڵ شوێنێکدا مامەڵە دەکەین وەک ڕەگەزی سەرەکی لە ڕۆمانەکەدا.

و، لێ بۆتزانی، بە ناڕاستەوخۆ، دەمانباتە ناو قەڵا، واتە جگە لەوەی قەڵا شوێن و رەگەزی سەرەکییە کە ڕۆمانەکەدا، بەڵام کارکردن و ئەرکی قەڵا، یان نهێنی بوونی قەڵا، بۆ پاراستنی سنوورەکانە لە هێرش و مەترسی تەتەرەکان.

لێرەوە ئەرکی جیاوازی هەر دوو ئاراستەکەمان بۆ دەردەکەوێت،

بەڵام ئەوەی درۆگۆ جیا دەکاتەوە لە ک، ئێمە دەزانین لە چ لایەنێکەوە هاتووە، هەروەها خۆشی دەبێتە سەرباز و، دواتر ئەفسەری باڵا و تا نزیک بوونەوەی خانەنشینی، لەو قەڵایەدا دەمێنیتەوە. دواجار بە هۆی نەخۆشی و پیریی و ماندووییەوە، لەوێ مۆڵەتی دەدەن و لە قەڵا دەردەکرێت، بۆ ئەوەی دواجار، لە نزیک گوندێکی نزیک قەڵا بمرێت.

ئەوەی بۆتزاتی دەیەوێت ڕوونی بکاتەوە، خوو گرتنی مرۆڤە بەو تراویلکانەی ئومێدی پێی هەیە. مانەوەیەتی لە جوغزێکی بۆشی ئەفسانەییدا کە بە درۆ ئومێدی لەسەر هەڵدەچنێت، درۆیەک کە دەزانین هەرگیز بەدی نایەت، بەڵام دڵنیا نین و دەکرێت لە هەموو چرکەیەکدا، هێرشەکە ڕوو بدات و زەنگی مەترسی لێ بدرێت.

خاڵی لەیەکچوونی بەهێز لە قەڵای کافکا و قەڵای بۆتزاتیدا، وەرگرتنی ئەفسانە و درۆکانە وەک شتێکی ئاسایی، ڕاهاتنی ک و درۆگۆیە لەسەر خۆخەڵەتاندن، لە هەمووی ترسناکتر لەم جۆرە کاراکتەرانەدا، بوونی ئومێدە لەناو نائومێدیدا، هەرچەندە ک لای کافکا، بە ئومێدی چاوپێکەوتن و هاتنەناوەوەی قەڵادایە، بەڵام لای درۆگۆی بۆتزاتی، هێرشی تەتارەکان و هەڵگیرسانی جەنگە، جەنگێک کە هەرگیز نایەت، نە پێش هاتنی درۆگۆ و نە دوای ڕۆشتنی درۆگۆش، بەڵکوو لەوەش خراپتر، زانیاری ئەفسەرە باڵاکانی قەڵایە، کە باش دەزانن، قەڵا هیچ مەترسییەکی لەسەر نییە.

ک دەیەوێت بێتە ناو قەڵا، رۆتیناتی کارەکان بزانێت و، ئەرکەکەی خۆی بە جێ بگەیەنێت، بەڵام دوای چوارساڵ، درۆگۆ واسیتەش دەکات بۆ ئەوەی دوور بکەوێتەوە لە قەڵا، بگەڕێتەوە شار، لای دایکی، هاوڕێ و ماریا و کچە جوانەکانی تر. ئەوەی دەبێتە جێگەی تێڕامانی ئێمە، دواجار بڕیاری یەکلاکەرەوەی درۆگۆیە بۆ مانەوە لە قەڵادا، بۆ شێوەیەک لە فریودانی خود.

یەکێکی تر لەو سەرنجانەی لە بەراوردی ئەم دوو ڕۆمانەدا دەبێت بچینە سەری، کێشەی نامۆبوونی مرۆڤە لە هەردوو شاکارەکەدا.

نامۆبوونی ک لە ناو دانیشتوانی گوندەکەدا، هەمیشە ئەم کارەکتەرە بەدوای شوناسی خۆیدا دەگەڕێت، جارێک لە تاقە کافتریا و میوانخانەی گوندەکەدا، هەوڵی پەیوەندی و یەکترناسین دەدات لەگەڵ فرێدای کچە خزمەتکار. جارێکیش بە گەڕان بەناو ماڵەکانی گونددا و قسەکردن و تێکەڵ بوونی لەگەڵ چەند ماڵێکدا، وەکوو هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی پەیوەندییەک لە نێوان گوند و قەڵا و دواجار ئەنجامدانی ئەرکەکەی خۆی.

بە هەمان شێوە جیۆڤانی درۆگۆ سەرەتا لە ڕێگەی ئەفسەر ئۆرتیزەوە شوێن و ڕێگەی قەڵا دەدۆزێتەوە و هەر ئەمیش دەبێتە ڕێنیشاندەری بۆ ناو قەڵا،

بەڵام درۆگۆ لە قەڵادا نزیکەی چوار ساڵی سەرەتای تەمەنی، ناتوانێت لە کۆتی ئەو مرۆڤە دەربازی ببێت کە هەمیشە هەست دەکات لە شوێن و کاتی خۆیدا نییە. بە تایبەتی ماوەی پاش مۆڵەت وەرگرتن و هاتنەوەی بۆ قەڵا. لە کۆی ئەو مەنەلۆگ و هەستە شاراوانەی کارەکتەرەوە، گومانی ئەوەمان لا دروست دەبێت، ئەم کارەکتەرە دەیەوێت هەڵبێت لەم شوێنە، تەنانەت لە دیمەنەکانی سەرەتادا، پێشنیاری ئەوەی دەدرێتێ کە خۆی نەخۆش بخات، تا بەم هۆیەوە، لە قەڵا دەربچێت.

پاش تەواوبوونی مۆڵەت و گەڕانەوەی بەرەو قەڵا، بۆی دەردەکەوێت، هاوڕێ ئەفسەرەکانی خیانەتیان لێ کردووە و هەریەکەیان هەوڵی بێوچانی خۆی دەدات و واسیتە و کار دەکات، بۆ ئەوەی چی زووترە لەو قەڵایە ڕزگاریان ببێت، بە شاردنەوەی داواکارییەکان بۆ گواستنەوە.

درۆگۆ لە قەڵا، لە ماوەی سی ساڵدا، هەست بە نامۆیی و لێکترازانی ناوەکی دەکات، تەنانەت دوای ئەو ماوە درێژەش، تەنها دەتوانێت لەگەڵ ئەفسەر سیمۆنیدا ببنە هاوڕێ، ئەم هاوڕێتییەش دواجار بە ناردنە دەرەوە و دوورخستنەوەی درۆگۆ کۆتایی دێت لەسەر دەست و بە نەخشەی ئەفسەر سیمۆنی.

خاڵێکی تری جەوهەری لەم دوو ڕۆمانەدا، ئاستی نامۆبوونە. ڕەخنەگران جەخت دەکەنەوە کە حاڵەتی ک حاڵەتێکی تاکڕەوانەیە. واتە خودییە و تەنها ک خۆی لە کێشەی قەڵا و ڕۆشتن ەناو و نزیک بوونەوە دەدات. لە کاتێکدا دانیشتوانی تری شار، ئەم کێشەیەیان نییە.

لە دۆخی درۆگۆدا حاڵەتەکە گشتی و دەستەجەمعییە. واتە کۆی ئەو سەرباز و ئەفسەرانەی دانیشتوانی ناو قەڵا، لە سەرەتای هاتنەوە، هەوڵی ڕزگار بوون و هەڵاتن دەدەن، وەک ئەوەی درۆگۆ ئامۆژگاری ئەفسەری تازە مۆرۆ دەکات، کاتێک بە هەمان دیمەنی خۆی، پێشوازی لەم ئەفسەرە تازەیە دەکات و ڕووداوەکان دووبارە و چەند بارە دەبێتەوە.

ئەوەی گرنگە لەم بەراوردەدا، مێژووی دەرچوونی هەر دوو کارەکەیە، بە تایبەتی ڕۆمانی سەحرای تەتەران، کە ڕاستەوخۆ دوای کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی دووەم دەردەچێت. ئەمەش درێژەدانە بە هەمان شەپۆلی نائومێدێ و لەیەکترازانی کەسێتی و نامۆیی مرۆڤ، دواجار شکستی دۆزینەوەی شوناسی مرۆڤی هاوچەرخ. ئەم شەپۆلی شکست و نائومێدییە ناوەستێت، هەرچەندە جەنگە جیهانییە گەورەکان دەوەستن. بەڵام دەبینین هێشتا نووسەران، زیاتر درێژە بەم دۆخی نائومێدییە دەدەن و کاری زیاتری کەسەر دەکەن. بە شێوەیەک کە لە سەر دەستی ساموێل بیکێت لە شانۆگەری لە چاوەڕوانی گۆدۆدا دەگاتە ئەوپەڕی پلەی گەشانەوە، کە پاش ١٣ ساڵ و لە ساڵی ١٩٥٣دا بۆ یەکەمین جار نمایش دەکرێت.

[1] القلعه. فرانز کافکا، ترجمە: ابراهیم وطی، ٢٠١٤

[2] سەحرای تەتەران، دینۆ بوتزانی، وەرگێڕانی د. موحسین ئەحمەد عومەر. وەشانی؛ ڕەخنەی چاودێر، ٢٠١١

The post دینۆ بۆتزاتی؛ هێشتا کەس لە قەڵای کافکادا ماوە؟ appeared first on ژنەفتن.

پێچ دەکەمەوە بە چەند کۆڵانێکدا، سەیری خانووەکان دەکەم، هیچیان لە خانووەکەی خۆمان ناچێت. دەڕۆمەوە بۆ سەرەتای شەقامەکە، وەک یارییەک، دووبارە دەست پێ دەکەمەوە.

دوێنێ مۆبایلەکەم لە بیرچوو، کێشەکە ئەوەیە نازانم لە چایخانە جێم هێشتووە یان هەر لە ماڵەوە نەمهێناوە. بیردەکەمەوە و بیرم ناکەوێتەوە. بەرەو ماڵ دەگەڕێمەوە، موبایلەکەم زەنگ لێدەدا، وەڵام دەدەمەوە: ئەلۆ، بەڵێ، باشە حەتمەن. مۆبایلەکەم بە دەستمەوە بووە.

شەشەم جارمە کتێبی نایادەوەری بۆرخیس، بۆرخیسم وت؟ نا. بۆرخیس نا. ناوی ئەو پیاوە و مارلۆن براندۆ تێکەڵ دەکەم. مارلۆنم وت؟ نا، مالرین مۆلرۆ، مارلین ژن نییە؟ هەڵدەستم، سەرم قورس دەبێت لەو هەموو ناوە بە پیتەکانی میم. دەچمە کتێبخانەکەم، دۆزیمەوە، نایادەوەری، ئەندرۆ مالرۆ… ئەندرۆ مالرۆۆۆۆ… ئەندرۆۆۆۆۆ مالرۆۆۆۆۆ….. و سەد بارەی دەکەمەوە.

بیرم دەچێتەوە کتێبی نایادەوەری ئەندرۆ مالرۆم کڕیوە، شەش دانەم لەو کتێبە هەیە لە کتێبخانەکەمدا.

ماڵی خۆمان دەدۆزمەوە، هەموو جارێک وا ڕوو نادات. بیرم دەچێتەوە سەیارەکەم لە چ کۆڵانێکدا داناوە. تا ئێستا دەیان جار چوومەتە بنکەی پۆلیس، لە ماڵمانەوە نزیکە، شکات دەکەم، سەیارەکەم دزراوەتەوە، ئەمجارە لە شاردا نەماوە، لەوانەیە بردرا بێت بۆ یەکێک لە شارەکانی خواروو، خواروی عێراق.

خێزانەکەم، هەموو پێویستییەکانی ماڵم بۆ دەنووسێت، ئەڵێم مەنووسە تەماتە، مەنووسە شامپۆ، مەنووسە چی و چی

ئەڵێم بە تەواوی شتەکان بنووسە، بنووسە پیاوەکە تەماتەت لە بیرنەچێت، شامپۆ و نۆک و عەلاقەی پەنگوین بهێنەوە. پێویستیمان بە گسکە تەمەڵە هەیە، دوێنێ پلاکەکە سووتابوو، پلاکێک بهێنەرەوە، سپی بێت، پلاکی سێ شاخە بێت، ئەوەی گڵۆپێکی سوور بە ناوەڕاستی پلاکەکەوەیە و، هەموو شتەکان وەک خۆی بنووسەرەوە.

من کاغەزی پێویستییەکانی ماڵم بەسەر دەشپولی سەیارەکەوە بیر دەچێت، سەیارەکەشم لە کۆڵانێکدا بیر دەچێت، کۆڵانەکەش. ئێوارە دادێت، نزیکەی سەعات نۆ دەگەڕێمەوە، بە دەم پیاسەوە و بە تەنیا.

پزیشکە دەروونییەکەم پێم دەڵێ، زۆر بخوێنەرەوە. زۆر دەخوێنمەوە، بە گوێی دەکەم. لە سەردانی پانزەیەممدا دەڵێت، هەوڵبدە چیرۆکی ژیانی خۆت بنووسەرەوە. ئەمە بیستەمین جارە دەمەوێ چیرۆکەکەم بنووسمەوە. 

هەموو کتێبەکەی میلان کۆندێرام لەبەر کردووە، کتێبەکە دوو ناونیشانی هەیە، پێکەنین و بیرچوونەوە. من بەشی بیرچوونەوەم نەخوێندوەتەوە، دڵنیام هەر دوای داخستنی کتێبەکە، هەموویم بیر دەچێتەوە.

ساڵانە هەندێک کتێب هەن، دووبارە، سێبارە، چواربارە و زیاتریش دەیانخوێنمەوە. لەوانە ڕۆمانی مەدام بۆڤاریی تۆڵستۆی، برایانی کارامازۆفی گۆگۆڵ، ئەلیادە و ئەدیسۆنی سۆفۆکڵیس، حەز دەکەم وەک دۆمیانی کارەکتەری ناو ڕۆمانی ئەگەر گەشتیارێک لە شەوێکی زستانی فرانز کافکادا، بەیانییەک هەستم و ببم بە قالۆنچە.

کتێبخانەکەم هەزار کتێب زیاتری تێدایە، بە نزیکەیی نیوەیم خوێندوەتەوە، بەڵام نیوەکەی تری کتێبەکان دووبارەن، لە هەر سێ ڕەفەی کتێبخانەکەمدا، نوسخەیەک لە هەموو بەرگەکانی گەڕانی لە دەست چوو بە دوای زەمەندا، نا نا، زەمەنی لەدەست چوو و گەڕان بەدوایدا، نا، لەدەست چووی زەمەن و گەڕان بە دوایدا، نەفرەت، ناونیشانەکەم نایەتەوە یاد، بەڵام دەزانم سێ وشەی زەمەن، و لە دەست چوو، گەڕان لەو کتێبەی پرۆست مارسیلۆدا هەیە. هەموو جارێک کە بەرگی دووەمی دەخوێنمەوە، بەرگی یەکەمم بیرچوەتەوە و لە سەرەتاوە دەست پێ دەکەمەوە.

مارسیلۆ یاریزانی ریاڵ مەدریدیش نییە؟

دەزانم هەم، لێرەم و لەم شارەدا لە دایک بووم و دەژیم، منداڵیی خۆم، وەک ئاوێنەیەکی تەڵخ دەبینم. وا دەزانم هەر کە لە دایک بووم، ئاوا بووم، بە منداڵیش هەر وەک ئێستا بووم و تەمەنم ساڵێکی تر دەبێتە پەنجا ساڵی تەواو. هەموو ڕووداوەکانی ڕابردووم، هێندەی پەنجەکانی دەستم دەبن، گەر هیچم بیر نەچێت.

پرۆفیسۆر شمیلی ناو چیرۆکەکەی سینگەرم خۆش دەوێت، هەموو هەفتەیەک دووجار ئەم چیرۆکە دەخوێنمەوە، پێکەنینم پێی دێت و گریانیش، وا دەزانم خۆمم لەبەر باراندا، میوانەکان چاوەڕێمن، دێمەوە و خێزانەکەم لەبەر دەرگاکەدا چاوەڕێم دەکات، پێدەکەنم “سڵاو ژنەکەی پرۆفیسۆر مشێل، شێلم، سمێڵ، میسێڵ.. ئێوە ناوەکەی نازانن بە تەواوی؟

دەبمە سەدان، هەزاران مرۆڤی تر، هەر پارچەیەکم لە شوێنێکدا دەبێت، ئێوە ئەگەر پیاوێکی نزیکی پەنجا ساڵەتان بینی و دەگەڕێت، وەک ئەوەی هەمیشە شتێکی لێ ون بووە، دەستی لە گیرفانیدا دەجوڵێنێت و. ناتوانێت وەڵامی سڵاوەکانتان بداتەوە، ئەوە پارچەیەکی منە، پەڕیوەتە ئەو شوێنەی بەڕێزتانی لێیە.

ڕۆحێکی زستانیم هەیە، وەک باڵندە کۆچەرییەکان.

ئێمە لە ماڵێکی پرتەقاڵیدا دەژین، مەبەستم ئەوەیە خانوویەکی دوو قاتیی بە بۆیەی پرتەقاڵی، هەندێکجار بیرم دەچێت ماڵمان دەکەوێتە چ کۆڵانێکەوە. خەڵکی ئەم شارەی ئێمە دڵیان بە زۆر شت دەسووتێت، کاتێک ون دەبم، کەسێک دەمگرێت و دەمخاتەوە سەر ڕێگەی ماڵە پرتەقاڵییەکە، یان سواری سەیارەکەیم دەکات و دەمگەیەنێتە بەردەم ماڵ خۆمان. کە هاتنە ئەم شارەوە، بە دوای ماڵە پرتەقاڵییەکەدا بگەڕێن، سێ یەکی شار، ماڵمان دەزانێت، ئەمە تاقە شتێکە ژنە میهرەبانەکەم بۆ منی کرد بێت “ڕەنگی خانوەکەمان دەکەین بە سپی و ڕەساسی، هەموو گەڕەکەکە ئەو ڕەنگەیە”، “ئەبێ ئێمەش وەک ئەوان ڕەنگی بکەین؟”

گوتی “خانوەکە زیاتر دەکاتەوە”

گوتم “ڕەنگێک خانووەکە زیاتر بکاتەوە”

گوتی “سپی”

گوتم خێزانەکەشم وتی سپی و…

چاوم کەوتە سەر پرتەقاڵی

پێم گوت “دەیکەینە پرتەقاڵی”

پیاوی بۆیەکە پێکەنی “بە تەنیا؟”

گوتم “بە تەنیا”

ژنەکەشم ئەم ڕەنگەی پێ جوانە. پرتەقاڵی و سپی… سپی و پرتەقاڵی و ڕەساسی ؟ ڕەساسی و پرتەقاڵی ؟ و سپ… پر؟

حەزم لە هیچ فیلمێک نییە، چونکە سبەینێ نازانم ڕووداوەکانی چی بوون. هەموو شەوێک یادگەم خاڵی دەبێتەوە، وەک تەنکییەکی کون، دادەچۆڕێم، تک… تک… تک…

ئەگەر دەتەوێت باشتر لێم تێ بگەیت، سەیری فیلمی Before I go to sleep ی میریڵ ستریپ، میریڵە ؟ ئانی هاس وەی؟.. نا، ئەو کچەی فیلمی  cold mountainی هەیە، ئەوەی لەکۆتایی فیلمەکەدا خۆشەویستەکەی خۆی بە هەڵە…. ئەها. کەوتەوە بیرم، نیکۆڵ کیدمان، من هەموو بەیانییەک، یادگەی نیکۆڵ کیدمانم هەیە لە فیلمی پێش ئەوەی بچم بۆ نووستن.

تەنها حەز دەکەم بخوێنمەوە، دەچمە کتێبخانەکەم، مانگێک یەک کتێب دەخوێنمەوە، هەمووی لەبەر دەکەم، تەنانەت فاریزە و خاڵەکانیش، ناوی نووسەر، دەزگای چاپ و ساڵ و وەرگێڕ و ئەوانە.

مانگی دووەم کتێبێکی تر

مانگی سێیەم کتێبێکی تر

و تا ساڵ تەواو دەبێت دوانزە کتێب لەبەر دەکەم.

بە درێژایی ساڵێک یەک چیرۆک دەنووسم، یەک چیرۆک کە هەر لە سەرەتای مانگی یەکەمەوە بیری لێ دەکەمەوە، ڕۆژانە دیمەن، کارەکتەر، کات و شوێنی بۆ زیاد دەکەم.

چەند جارێکی تر دەینووسمەوە.

دەینووسمەوە و بە نزیکەیی کۆی چیرۆکەکە لەبەر دەکەم، وەک کتێبەکانم.

لە کۆتایی ساڵدا، دووبارە پەڕەیەکی سپی دەهێنمەوە، لە سەرەتاوە چیرۆکەکە دەنووسمەوە، هەموو شتێکی دەنووسمەوە، نامەوێ لە بەرهەمی ئەم ساڵە دوورودرێژەمدا، هیچ هەڵە، یان بیرچوونەوەیەک ڕوو بدات.

دەبێت ئەم چیرۆکە بە یەک شەو تەواو ببێت، کە هەندێکجار شەوی پێش سەری ساڵ دەکەوێت.

وەک ئەم چیرۆکەی ئێستام.

لە مانگی یەکەمدا دەمویست ئەم چیرۆکە بنووسم، بەڵام بیرم ناکەوێتەوە دەمویست کامەیان لە سەرەتادا بگێڕمەوە. لێرەدا کورتەی بیرۆکەی ئەو چیرۆکەکەتان پێ دەڵێم “لە ڕووبارێکدا مەلە دەکەم، ڕووبارێکە لە دەرەوەی شار، چوار لقی لێ دەبێتەوە. مەلەم دەکرد و هەندێجار ژێرئاوی چەند مەترێک دەڕۆشتم، کە دەهاتمە سەرەوە لە شوێنێکی تری ڕووبارەکەدا بووم، وەک ئەوەی بەسەر پشتی هەڵۆیەکەوە مەلە بکەم. هەر جارەی چاوم بە دیمەنێک دەکەوت و لە شوێنێکی جیاوازەوە سەرم دەردەهێنا.

هەندێک ئاوم لێ خواردەوە. ڕووبارەکە لە مندا بوو. مەلەی دەکرد.

ناوی ڕووبارەکەم هەرگیز بیر ناچێتەوە، من ناوم نابوو ڕووباری لیزێ، یان لیسێ، ليذێ، حەز دەکەن بە ئینگلیزیش بۆتان دەنووسمەوە (ببوورن، بیرم چوو لەسەرەوە پێتان بڵێم تا ئێستا سێ جار فێری زمانی ئینگلیزی بووم و بیرم چووەتەوە) ناوی ڕووبارەکە ئاوا دەنووسم lethe ، ئێستاش نەمزانی، من بووم، یان ڕووبارەکە بوو لە مندا مەلەی دەکرد، ئەمەشیانم بیرم چوەتەوە.” خەون بەوەوە دەبینم چیرۆکێک وەک خۆی بگێڕمەوە، بەڵام هەموو جارێک بیرم دەچێتەوە خەونم بەوەوە دیوە چیرۆکێک وەک خۆی بگێڕمەوە.

The post فۆزانی بێیادەوەری appeared first on ژنەفتن.

ڕۆمانی ئەلف/یا، نووسینی ڕەزا عەلی پوور، لە دووتوێی ١٨٠ لاپەڕەدا و ساڵی ٢٠٢٠ لە چاپەمەنیی مانگ چاپکراوە.

 ڕووداوەکانی ڕۆمانەکە باس لە دوو زەمەنی جیا دەکات، یوسف کە مامۆستایە و دواتر کاری قاچاخچێتی دەکات و ماوەیەک زیندانی دەکرێت. پاش بەربوونی لە زیندان، داوای لێ دەکرێت لە کۆمەڵێک دەستنووسی پەرتەوازە و پڕوکاو، لێرە و لەوێ، سەربوردی کەسێک بە ناوی “داود ئامێدی” بنووسێتەوە، ئامێدی کە کەسێکی بێ ناونیشان و بێکەسە، بەڵام خەت خۆشی و شارەزایی لە جۆری چەند خەتێکدا، دەیکات بە کەسێکی ناسراو و لە دەرباری والیدا، دەبێتە نامەنووس، و شاهێدی ڕووداوگەل و مێژووی دوو سەدە لەمەوبەر (تاوەکو دەرچوونی ڕۆمانەکە)، واتە بە نزیکەیی دوو سەد ساڵێک بەر لە ئازاد بوونی مامۆستا یوسف لە زیندان.
تا ئێرە تانوپۆی سەرەکی ڕۆمانەکەیە.

لێ هەندێک ڕووداوی تر، لەهەر دوو زەمەنەکەدا ڕوودەدەن، کە پێکەوە، پێکهاتەی ڕۆمانەکە بەهێز و تەواو دەکەن.

بەڵام ئەوەی زیاتر سەرنجی منی خوێنەر ڕادەکێشێت و دەمەوێت بە کورتی لەسەری بدوێم، شێوازی گێڕانەوەیە لەم ڕۆمانەدا.

لەسەرەتای ڕۆمانەکەدا، بۆمان دەردەکەوێت ئێمە لەبەردەم دەقێکی جیاوازداین، ڕووداوێک کە لە ئازادکردنی کەسێک و شێوازی ناسین و پێدانی ئەرکێک، بە خێرایی دەست پێ دەکات. هەر لەم سەرەتایەوە ڕوون دەبێتەوە کە ئەرکێکی قورس، چاوەڕوانی گێڕەرەوەی سەرەکییە، ئەویش دەرکێشان و ساغ کردنەوەی دەستنووسێکی کۆن و پەرش و بڵاوە.

لە پاژەکانی دواتردا، کێشەکان کەمێک کرانەوە و جیاوازی ڕووداو بە خۆوە دەبینن. کێشەگەلی جیابوونەوەی مامۆستا یوسف لە لەیلا، کێشەی چۆڵکردن و بیانووگرتن بۆ فرۆشتنی ئەو خانووەی وەک میراتی ماوەتەوە بۆ مامۆستا یوسف. هاتنە ناوەوەی ئایسان لە زەمەنی یەکەمدا، واتە لە ژیانی یوسفدا، کە ئەمەش هێندەی ساغکردنەوەی دەستنووسەکە، کێشە بۆ یوسف دروست دەکات، وەک ئەوەی یوسف هەرگیز دەرباز نەبێت، لەو تەونە ئاڵۆزەی خێزان و خوشک و براکان بۆی دەچنن.

 لەلایەکی ترەوە، ڕووداوگەلی لاوەکی، لە چیرۆکی دووەمدا دێنە ناوەوە و بە هەمان شێوەی مامۆستا یوسف، ژیانی داود ئامێدی شلۆق دەکەن و شێواو. وەک ڕووداوەکانی بێ ماڵی، بسمێ و مەلای گوپ سوور، و دواجار خۆحەشاردان و ڕاکردنی لەدەست پیاوانی والی، بەهۆی نامەیەکەوە کە بۆ شای دەنووسێت.

لە ئاستی گشتیدا، دەتوانرێت، تەونی ئاڵۆز و تاڵی نادیار و نهێنی لەنێوان هەر دوو زەمەن، هەر دوو کارەکتەردا بدۆزینەوە.

بۆ نموونە لە تەونە شاراوە و لەیەک چووەکانی نێوان مامۆستا یوسف و داود ئامێدیدا، دەتوانین دەست بخەینە سەر ئەوەی هەر دوو کارەکتەر، پەیوەندی بەهێزیان لەنێواندایە لە ڕووی نووسین و قەڵەم و کاغەزەوە، مامۆستا یوسف دەیەوێت، نهێنییەکانی ئامێدیی خۆشنووس، زیندوو بکاتەوە، هەردووکیان پێکەوە و لە زەمەنێکی جیاوازدا. لە کاتێکدا، داودی خۆشنووس، لەپاڵ نووسینی نامەکانەوە، نهێنی ئەو ستەم و ژیانە شاراوەیەی والی بۆ شا، بەیان دەکات.

 لە ئاستی دووەمدا، هەر دوو کارەکتەر، گرفتی خانوو و ماڵیان هەیە. کارەکتەری مامۆستا یوسف، زۆری لێ دەکرێت، کە بێ ماڵ و خانوو بمێنێتەوە و ئەو میراتیەی بەر خێزانەکە دەکەوێت، بە زوویی بفرۆشرێت، کە ئەمەش، گرفتی بێ ماڵیی بۆ مامۆستا دروست دەکات. لەهەمان کات و لە زەمەنێکی جیاوازدا، بێ ماڵی و بێ دەرەتانی، یەکێکە لە کێشە گەورەکانی خۆشنووس ئامێدی، هەر ماوەیەک لە مزگەوتێک، و دیوانێک و دواجار لە کەنیسەیەکدا دەژێت.

 بەم شێوەیە دەتوانین چەندین پنتی هاوشێوەی تریش بدۆزینەوە لەنێوان هەر دوو زەمەنەکەدا.

گێڕانەوە لە ئەلف/ یا’دا

 بنەمای گێڕانەوەی پۆست مۆدێرن، کە لە ئەمریکای سەرەتای ساڵانی شەستەکاندا دروست دەبێت، لەسەر دەستی کۆمەڵە نووسەرێک، لەوانەش جۆن بارت، کۆرت فۆنیگۆت، و تۆماس بینشۆن و هەندێک نووسەری ترن. هاوکات لە فەرەنساش تەوژمێک دروست دەبێت، بەناوی شەپۆلی نوێی ڕۆمان، هەر یەکە لە ئالان ڕۆب گرێ، میشێل بۆتۆر، ناتالی ساروت، و مارگرێت دۆراس، و چەند نووسەرێکی تریش دەگرێتەوە.

ئەم گێڕانەوەیە، بە چەندین خاڵ لە گێڕانەوەی کلاسیکی جیا دەکرێتەوە. بێگومان سەرەتاکانی ئەم شێوازە نوێیەی گێڕانەوە لە فەرەنسادا پەیوەستە بە دیدی بونیادگەراکانەوە، بە تایبەتی ڕۆڵان بارت و دێریدا و فوکۆ لە ئاستە تیۆرییەکەیدا.

بەڵام ئەوەی بۆمان دەردەکەوێت ئەم شێوازی گێڕانەوە، گێڕانەوەیەکی ناجێگیر و فرە جووڵە و فرە ڕووداوە، پشت بە گەڕانەوە و فلاش باکی هەمیشەیی دەبەستێت بۆ ئەوەی ڕووداوەکان بە یەکەوە ببەستێت. ئەم گێڕانەوە ناجێگیرە، جگە لە فلاش باکی بەردەوام، بە ڕستەی کورت کورت و خێرا، بنەماکانی تری گێڕانەوە بتەو و بەهێز دەکات.

یەکێک لە خاڵە بەهێزەکانی ئەم جۆرە گێڕانەوەیە، پرس کردنە بە خوێنەر، بەردەوام خوێنەر دەبێت ئامادە بێت لە وەها دەقێکدا، ڕستەیەکی خەبەریت دەداتێ، و هەر یەکسەر پرسیارت لێ دەکات، وایە یان نا؟ وتم یان نا؟ کردم یان نا؟ لێرەدا خوێنەر دەبێت بە زۆر ئامادەی چیرۆکەکە بکرێت، ببێت بە ڕەگەزی تەواوکەر لە دووتوێی دەقەکەدا. پەلکێشی خوێنەر دەکات، بۆ ئەوەی چیرۆکەکە تەواو بکات. وەک ئەوەی دواتر لە تیۆری وەرگرتن (نظرية التلقي) جەختی زیاتر دەکرێتەوە سەر خوێنەر، وەک خاوەن دەسەڵاتی ڕەها لە لێکدانەوە و تێگەیشتنی دەقدا.

 من بۆ خۆم، هەندێک جار چێژێکی سەیر لەوەدا دەبینم، هەست دەکەم نووسەر هەمیشە چاوێکی لە منی خوێنەرە و پرسم پێ دەکات.

لێرەدا بە خێرایی بەر ڕووداو ناکەوین، بەڵکو بەر پارچە پەرتەکانی ڕووداو دەکەوین. ڕووداو دەبێت بە ئاوێنەیەکی شکاو، و هەر پارچە و پەرتێکی لە پاژ و بەشێکی سەربەخۆدایە. ئەوەی لەم جۆرە گێڕانەوەیەدا بەری دەکەوین، یەکەمجار وشەبازی، پرسیاری ئامادەبوون و حزووری خوێنەر، تەکنیکی گێڕانەوە، دواجار چیرۆکە و پنتی کۆتایی دەبێتە چێژ. بە پێچەوانەی گێڕانەوەی کڵاسیکی، کە یەکەمجار بەر ڕووداو، چیرۆک، ئەگەر هەبێت تەکنیکی گێڕانەوە و دواجار ئامادەکردنی چێژ دەکەوین. ئەم جۆرە گێڕانەوەیە، جگە لە تێهەڵچوون و بەیەکداچوون و پاش و پێش کردنی ڕووداوەکان، دەستکاری تۆخی کات دەکات، کاتی ڕووداوەکان، هێنانە پێشەوە و بردنە دواوەی زەمەنەکان، ئەمەش لەڕێگەی دەستکاری کردنی بکەر، کردارەکان و گۆشەنیگا، کە یەکێکە لە بنەماکانی گێڕانەوەی پۆست مۆدێرن. لێرەدا دەکرێت قسە لە ڕابردوو بکەین بە زەمەنی داهاتوو، هێنانە پێشەوەی ئەوەی کەمتر لە زمانی ڕۆژانەدا بەکار دێت، وشەگەلی وەک خواردبێتم، کردبێتم، دەکرا کرابا، نەدەکرا نەکرابا.. و زۆری تریش خەسڵەتی تۆخ و دیاری ئەم جۆرە گێڕانەوەیەن.

بەڵام ئەگەر ورد بینەوە لە مێژووی گێڕانەوە بە زمانی فارسی، دەردەکەوێت کە سەرەتای ئەم گێڕانەوەیە، لە سادقی هیدایەت بە کوندەپەپوی کوێر دەست پێ دەکات، دواجار تاڵ و تەوژمی ئەم گێڕانەوەیە، لە هۆشەنگی گوڵشیریدا دەگاتە لوتکە، بەڵام ئێمە بە تەنها گوڵشیری بە خاوەنی سەرەکی ئەم ڕیتمە دەزانین، لەبەرئەوەی بەشێکی زۆری چیرۆکەکانی ئەم نووسەرە، بەم شێوازە تازەیەی گێڕانەوە نووسراون. بەڵام ئەم شێوازی گێڕانەوەیە، نابێتە شەقڵی زاڵ و تاکڕەوی ناو ئەدەبیاتی فارسی، چونکە لەهەمان کاتدا، ئێمە نووسەرگەلی زۆر درەوشاوەی ترمان هەیە کە کەموزۆر هاوسەردەمی هۆشەنگی گوڵشیری بوون و پەیڕەوەی ئەم جۆرە لە گێڕانەوە ناکەن، لەو چیرۆکنووس و ڕۆماننووسە دیارانە کە بە شوێنپێی گوڵشیری و گێڕانەوەکەیدا هەنگاو نانێن و دوور دەکەونەوە لەو وشەبازی و تێکچڕژانی زەمەن و دیمەن و گێڕەرەوە، دەتوانین ئاماژە بە غوڵام حسێن ساعدی، مه‌حمودی دەوڵەت ئابادی و ڕەزا بەراهەنی و عەلی ئەشرەف و عەبباسی مەعروفی و زۆر نووسەری دیاری تریش بکەین.

 ئەوەی لێرەدا دەمەوێ بیڵێم، یان بەلایەنی کەمەوە لەم ڕۆمانەی عەلی ڕەزا پووردا ئاماژەی بۆ بکەم، ئەوەیە ئەم جۆرە لە گێڕانەوە، گێڕانەوەیەکی ماندووکەرە، بەو مانایەی خوێنەر ناچار بە جۆرێک لە وریایی و چاوکراوەیی دەکات بۆ ئەوەی کۆی ڕووداوەکە پێکەوە ببەستێت. لەهەمان کاتدا، گێڕانەوەیەکی ناڕوونە، پێکداچوونێکی دژبەر و تێکەڵکردنێکی گۆشەنیگاکانە. بەڵام لەم ڕۆمانەدا، گۆشەنیگا، ڕووداوە پەرتەکان، بەیەکداچوونی وێنەکان، بە شێوەیەک بەیەکدا چوون، کە هەندێکجار هەست بە وون بوونێکی بێ ئەنجام دەکەیت، لە بازنەیەکی زۆر فراوانی گێڕانەوەی وشەبازی و یاریکردن بە کارەکتەر و دیمەن و بکەرەکان، خوێنەر دەخاتە گێژاوێکی وەڕزەوە. ناڕوونییەکی سەیر، بە کۆی دەقەکە دەدات. وەک ئەوەی نووسەر، تەنها لە پێناو گێڕانەوەدا، لە پێناو یاریکردن بە وشە و هێنان و بردنی دیمەنەکاندا، ئەم یارییە بکات. ئەوەی دەبێتە پرسیاری گەورە لای من، دەگمەنیی و کەمی ئەم جۆرەیە لە گێڕانەوە لە ئەدەبیاتی جیهانیدا، بە تایبەتی لە ئەدەبیاتە باڵاکانی ئەمریکای لاتین و ئیسپانیا و دەقە ئینگلیزییەکاندا، بە تایبەتی لەم دە ساڵەی دواییدا، بۆ نموونە دەکرێت ئاماژە بەو ڕۆمان و چیرۆکانە بکەین کە ساڵانە خەڵاتەکانی مان بوکەر و پۆکەری عەرەبی و خەڵاتی سێرڤانتس کە تایبەتە بە ئەدەبیاتی نووسراو بە زمانی ئیسپانی و خەڵاتەکانی کتێبی گەورە بکەین کە تایبەتن بە ئەدەبیاتی ڕوسیا. تەنانەت لەناو نوسەرانی ئەدەبیاتی فارسیشدا، ناوگەلێکی گەورە هەن، کە ئەم ڕیتمی تازەی گێڕانەوەیە بەکارناهێنن لە گێڕانەوەدا، وەک لە پێشەوە باسکرا.

بەڵام وەکو شێوازی گێڕانەوە، لە ئەدەبیاتی باشووری کوردستاندا، تا ئێستا، ده‌قی زۆری ڕۆمانمان نییە کە بەم شێوازی گێڕانەوەیە نووسرا بێت، کە ئەمەش هەرگیز ناکات بە نەنگی یان بێ ئاگابوون لە ئەدەبیات و شێوازەکانی گێڕانەوە لە جیهاندا، بەڵکو ئەو فۆرمی گێڕانەوەیەی کە لە باشووردا لەم چەند ساڵەی دواییدا کاری لەسەر کراوە و دەکرێت، زیاتر فۆرمە باوه‌ جیهانییەکەی گێڕانەوەیە کە کەمتر خۆی لە وشەسازیی و تێکەڵکردن و تێكچڕژانی دیمەن و کارەکتەرەکاندا، قەتیس دەکات.

The post ڕۆمانی ئەلف/یا، گێڕانەوە لە پێناو گێڕانەوەدا؟ appeared first on ژنەفتن.