كاتێك تۆپ بە هەواوەیە، لەو ساتەدا هەموو چاوەكان بەدوایدا دەگەڕێن. لێرەدا زەمەن دەوەستێت، هەناسەكان ڕادەگیرێن و دڵەكان خێراتر لێ دەدەن. ئەمە ساتێكی بێگەردی چێژە كە لە ناخی هەموو فەرهەنگێكدا ڕیشەی داكوتیوە. ئەمە چركەیەكی دیاریكراوە، كە مرۆڤ لە هەموو پێگە و ڕەچەڵەكێكەوە پێكەوە گرێدەدات.

‎ئەلبێر كامۆ دەڵێت: “هەموو شتێك كە دەیزانم لەبارەی ئەخلاق و ئەركەكانی مرۆڤ، لە فوتبۆڵەوە فێری بووم.” فوتبۆڵ، وەك سەرەكیترین گەمەی تۆپێنی لە جیهاندا، چیرۆكی مرۆڤایەتییە لە شێوەی گەمەیەكدا، ئاڵۆزی و سادەیی، سەركەوتن و شكست، هاوكاری و بەربەرەكانێ پێكەوە لە هاوئاهەنگییدان.

‎تۆپ تەنیا ئامرازێك نییە بۆ خۆشی، بەڵكوو و هەڵگری مانایەكی مێتافیزیكییە. خڕییەكەی هێمای تەواوبوون و یەكگرتوویییە؛ واتە بێ سەرەتا و كۆتایی. پاسی تۆپ لەنێوان یاریزاناندا، هێمای پەیوەندییە لەنێوان مرۆڤدا. تۆڕی گۆڵ هێمای ئامانجێكە، كە ئێمە هەموومان، وەك كۆمەڵگە هەوڵی بۆ دەدەین.

‎لە سەردەمێكدا، كە تێیدا مرۆڤ بەرەو جیهانی دیجیتاڵ و دابڕان دەڕوات، تۆپ هێشتا دەتوانێت كۆمەڵگە كۆ بكاتەوە. لە ساتی گۆڵدا، ئێمە هەموومان یەك جەستە و یەك دەنگین، چركەیەك كە تێیدا جیاوازییەكانمان لە بیر دەكەین و تەنیا چێژی پێكەوەبوون دەمێنێتەوە. ڕەنگە ئەمە ئەوە بێت كە تۆپ لە سادەیییەكەیدا فێرمان دەكات: خۆشیی ڕاستەقینە لە پەیوەندیدا، لە هاوبەشیكردن و بەشداریكردندا دەدۆزرێتەوە، ئەمە فەلسەفەی تۆپە؛ نەوایەكی سادە و قووڵ بۆ چێژی مرۆیی.

لەنێو ئەم هەموو ڕامانە گشتییانەدا، ناتوانین ڕەنگی سپی ئەو یانەیە لە بیر بكەین، كە توانیویەتی فەلسەفەی تۆپ بۆ ئاستێكی تر بەرز بكاتەوە، ڕیاڵ مەدرید ئەو یانەیەی، كە سەروەری و سەركەوتن تەنیا ئامانج نین، بەڵكوو و كولتوورێكی قووڵن، گەنتیلەزای ڕیاڵ، ئەو چەمكەی كە هەڵگری مانای شكۆمەندی و بەهایە، پێمان دەڵێت: کە تۆپێنێ دەتوانێت ببێتە هونەرێكی بەرز و فەلسەفەی ژیان.

زێدان، ڕۆناڵدۆ، پوشكاش، دی ستیفانۆ و كاسیاس،-ئەمانە تەنیا یاریزان نەبوون، بەڵكوو هەڵگرانی پەیامێكی فەلسەفی بوون، كە ڕیاڵ مەدرید توانیویەتی بەدرێژاییی مێژوو بیپارێزێت، تۆپ تەنیا بۆ سەركەوتن نییە، بەڵكوو بۆ جوانی و شكۆمەندییە، سانتیاگۆ بێرنابێو ئەو پەرستگەیەی، كە تێیدا فەلسەفەی مەدریدیزم بووەتە ئایینێكی جیهانی، كە چێژی مرۆڤەكان لە هەر گۆشەیەكی ئەم جیهانەوە پێكەوە گرێ دەدات. لێرەوە، فەلسەفەی تۆپ دەبێتە فەلسەفەی ژیان.

1

ئیمانوێل كانت وای دەبینێت، كە ئیرادەی ئەخلاقی و ئازادی، لە چەقی بوونی مرۆڤدایە. ئەگەر بمانەوێت فەلسەفەی كانت لەسەر ڕیاڵ مەدرید پەیڕەو بكەین، دەتوانین بڵێین یانەكە خاوەنی “ئیرادەی ڕەها”یە، ئەویش ئیرادەیەك كە لەسەر بنەمای فەرمان و ئەركی ئەخلاقی بێت، نەك تەنیا ئارەزووی كاتی و خواستی نمایشی.

“دەبێت بتوانی كردارەكەت بكەیتە پرەنسیپێكی گشتگیر.”

ڕیاڵ مەدرید، ئەم فەلسەفەیە لە هەموو یارییەكانیدا پیادە دەكات، چونكە وا تێدەكۆشێت، كە كردارەكانی لەسەر یاریگە لەگەڵ بەهاكانی شكۆمەندی و ڕێز یەك بگرنەوە، ئەوان تەنیا بۆ سەركەوتن نایارین، بەڵكوو بۆ ئەوەی نمایشێكی جوان پێشكەش بكەن، كە شایستەی میراتی گەورەی یانەكە بێت.

كاتێك كانت باس لە “ئەركی ڕەها” دەكات، ئاماژە بە كردارێك دەكات، كە بۆ خودی ئەو كردارە ئەنجام دەدرێت، نەك بۆ ئەنجامەكەی، بە هەمان شێوە، ڕیاڵ مەدرید باوەڕی وایە، كە جوانی یاری و شێوازی گەمە، خۆی لە خۆیدا ئامانجە، نەك تەنیا بردنەوە، ئەمەش لەڕێگەی ئەو ئەستێرە گەورانە دەردەكەوێت، كە بەردەوام ڕایاندەكێشێت بۆ یانەكە. لەلایەكی ترەوە، مرۆڤ نابێت كەسانی تر بكاتە ئامڕاز بۆ گەیشتن بە ئامانجەكانی خۆی، ڕیاڵ مەدرید یارییەكە دەكاتە نمایشی هونەری، كە تێیدا ڕێز لە یاریزان، لایەنگر و تەنانەت یاریزانانی بەرانبەر دەگیردرێت.

2

ڕۆمانەكانی ئێرنێست هێمینگوای بەناوبانگن بە چیرۆكی كەسایەتییەكان، كە لە دژی دۆخی سەخت و چارەنووس دەجەنگن، “پیرەمێرد و دەریا”یەكێك لە كارە بەناوبانگەكانییەتی، چیرۆكی پیرەمێردێكی ماسیگرە، كە دوای ٨٤ ڕۆژ بێ ماسی، لە دەریادا یارییەكی سەخت و درێژخایەن دژی ماسییەكی زەبەلاح دەكات. ئەم چیرۆكە دەتوانین بە شێوەیەكی ڕەمزی بیگوازینەوە بۆ یانەی ڕیاڵ مەدرید، كە زۆرجار لە دەرفەتە سەختەكاندا، یاریزانانی، توانیویانە بەرەنگاریی چارەنووس ببنەوە و بە ئیرادەی بەهێز، سەركەوتن بەدەست بهێنن.

هەروەك سانتیاگۆ، كەسی سەرەكیی ڕۆمانەكە، ڕیاڵ مەدرید فێربووە كە “مرۆڤ لەناونابردرێت، بەڵام لە هەندێك هەڵمەتدا شكست دەهێنێت” ئەم فەلسەفەیە لە چەندین یاری مێژووییی یانەكەدا دەردەكەوێت، بەتایبەت لە “ڕیمۆنتاداكان”، كە تێیدا یانەكە لە دۆخی شكستدا، توانیویەتی بگەڕێتەوە و سەركەوتن بەدەست بهێنێت.

لە “زەنگەكان بۆ كێ لێ دەدرێن” هێمینگوای، چیرۆكی ڕۆبەرت جۆردەن دەگێڕێتەوە، كە بۆ بەرژەوەندیی گشتی، ئامادەیە گیانی خۆی بەخت بكات، بەهەمان شێوە، كولتووری ڕیاڵ مەدرید لەسەر پرەنسیپی خۆبەختكردنی تاك بۆ بەرژەوەندیی گشتی بنیاتنراوە، یاریزانانی ڕیاڵ فێرن كە لەپێناو میراتی یانەكەدا خۆیان بخەنە مەترسییەوە، هەر بۆیە زۆربەی ئەو سەركەوتنانەی بەدەستیان هێناوە، بەرهەمی كۆششی بەكۆمەڵ و یەكگرتوویییە، نەك تاكەكەسی.

3

سانتیاگۆ بێرنابێو، تەنیا شوێنێك نییە بۆ بینینی تۆپی پێ، بەڵكوو پەرستگەیەكە، كە هەزاران لایەنگر لە هەموو جیهانەوە ڕووی تێدەكەن، ئەو گیانەی لەناو ئەم یاریگەیە هەیە، هێزی سەرەكیی یانەكەیە، كە وای كردووە لە دژوارترین دۆخەكاندا، ڕیاڵ مەدرید بۆ گەڕانەوەی بۆ یاری و سەركەوتن، هێزێكی تایبەت بدۆزێتەوە.

كانت لە تیۆریی جوانیناسییدا باوەڕی وایە، كە جوانیی ڕەسەن ئەوەیە نەك تەنیا هەستەكان بجووڵێنێت، بەڵكوو ئەقڵیش بورووژێنێت، لە یاریگەی بێرنابێو، جوانیی یاریی یانەكە، تەنیا لە تەكنیك و لێهاتووییی یاریزانان دەرناكەوێت، بەڵكوو لە فەلسەفە و ستراتیژیی یاریكردنیشدا دەردەكەوێت، كە وا لە بینەر دەكات نەك تەنیا چێژ لە تەماشاكردن وەربگرێت، بەڵكوو بیریش لە چۆنیەتیی یاری، مانای ئازایەتی و شكۆمەندی بكاتەوە.

هەروەها، هێمینگوای بە ستایلی “ئایسبێرگ”ی بەناوبانگە، كە تێیدا نووسەر زۆربەی ڕووداوەكان لە ژێر ڕووی دەق دەشارێتەوە، بە هەمان شێوە، ڕیاڵ مەدرید یانەیەكە، كە زۆر شت لە پشت پەردەوە ئەنجام دەدات، كە بینەر نایبینێت، بەڵام كاریگەریی لەسەر سەركەوتنی یانەكە دەبێت، جا لە ڕاهێنانی بەردەوام و پلاندانانی ستراتیژی بگرە، تا دەگاتە ئەو هەوڵە بێوچانانەی لەپێناو پێشكەوتنی یانەكە دەدرێت.

4

ڕیاڵ مەدرید و مانای بەردەوامی

میراتی یانەكە بە خەڵاتەكان ناپێوردرێت، بەڵكوو بەو بەها جوانانەی؛ لێبڕاویی، ئیرادەی بەهێز و ڕۆحی تێكۆشان، كە نوێنەرایەتیییان دەكات، دەپێوردرێت. ڕیاڵ مەدرید فێرمان دەكات كە شتێك نییە بە ناوی “نەكردن”، بەڵکوو دەكرێت بە باوەڕ و بەردەوامی، هەموو بەربەستەكان ببەزێندرێن.

هێمینگوای لە ڕۆمانی “ماڵاوا چەك” دەنووسێت: “جیهان شوێنێكی جوانە و شایانی ئەوەیە بۆی تێبكۆشیت.” ئەم ڕستەیە بە باشی گوزارشت لە فەلسەفەی ڕیاڵ مەدرید دەكات، كە هەمیشە بۆ جوانتركردنی تۆپیپێ و بەرزڕاگرتنی ئاستی یارییەكە، تێدەكۆشێت.

5

مرۆڤایەتی بەرەو پێشكەوتنێكی بەردەوام مل دەنێت، هەرچەندە لەوانەیە ئەم پڕۆسەیە هێواش و پڕ لە گرفت بێت، ڕیاڵ مەدرید نموونەیەكی زیندووی ئەم ڕامانەیییەیە (ڕامانەیی-تیۆری)، چونكە سەرەڕای هەڵكشان و داكشانی مێژوویی، بەردەوام لە پێشكەوتن و گەشەكردندایە و هەمیشەش لەگەڵ گۆڕانكارییەكانی سەردەم، خۆی دەگونجێنێت.

لە كۆتاییدا، ڕیاڵ مەدرید زیاتر لە یانەیەكی وەرزشییە. ئەو، بەشێكە لە میراتی جیهانی، كە هێشتا بەردەوامە لە نووسینی مێژووی خۆی بە ئەفسانەی نوێ و سەركەوتنی گەورەترەوە. سپیپۆشان، وەك ناونیشانەكەیان دەڵێت: “مەلیكی” ناو یارییەكە بوون و بەم شێوەیە بەردەوام دەبن.

ڕیاڵ مەدرید دەتوانێت ببێتە نموونەی ئەو خۆسەریییەی (خودموختارییە) یانەیەك، كە خۆی یاساكانی خۆی دادەڕێژێت و ڕێزیان لێ دەگرێت، نەك لەبەر ترس لە سزا، بەڵكوو لەبەر ئەوەی ئەم یاسایانە بەشێكن لە ناسنامەی یانەكە. هەروەها، ڕیاڵ مەدرید هاوشێوەی قارەمانی ڕۆمانەكان وایە؛ شەكەت بووە، بەڵام نەشكاوە، بریندار بووە؛ بەڵام نەمردووە.

بەم شێوەیە، ڕیاڵ مەدرید لەنێوان فەلسەفەی ئەقڵی كانت و ڕۆمانسییەتی هێمینگوایدا دەژیت، وەك ئەفسانەیەك كە بەردەوامە لە ئیلهامبەخشین و سەرسووڕماندنی جیهان. لە سپیێتی جلکەكانییەوە تاكوو سپیێتی ڕۆحی یارییەكە، ڕیاڵ مەدرید وانەیەكە لە هونەری ژیان؛ چۆن بەردەوام بین لە هەوڵدان، چۆن بەرەنگاریی چارەنووس ببینەوە و چۆن بە جوانترین شێوە یاری لەو یارییەدا بکەین، كە پێی دەڵێن ژیان.

پەراوێز:

 (1)ئەم قسەیەیی كامۆ لەسەر فوتبۆڵ  لە كتێبێكی كۆكراوەی وتارەكانی كامۆ بە ناوی “ژیانی درێژخایەن” (The First Man) کە دوای مردنی بڵاوكراوەتەوە، باس كراوە كە تێیدا كامۆ پەیوەندیی خۆی بە وەرزشەوە وەسف دەكات.

(2)ڕەخنە لە عەقڵی پراكتیكی”Critique of Practical Reason) ) و “بنەماكانی میتافیزیكی ئەخلاق” Groundwork of the Metaphysics of Morals))

(3) ئەركی ڕەها” (Categorical Imperative) یەكێكە لە گرنگترین چەمكەكانی فەلسەفەی ئەخلاقی كانت كە بە تایبەت لە كتێبی “بنەماكانی میتافیزیكی ئەخلاق” (Groundwork of the Metaphysics of Morals، ١٧٨٥) باسی كردووە.

The post ڕامانێك لەسەر فەلسەفەی وەرزش و چێژی مرۆیی appeared first on ژنەفتن.

بەڵام سەرەڕای ئەم تێگەیشتنە زانستییە، خۆشەویستی هێشتا وەك نهێنییەكی سەرنجڕاكێش ماوەتەوە. لەم سەردەمەدا تێكەڵبوونی زانست و هەست، پرسیاری نوێی لەسەری سرووشتی خۆشەویستی و چۆنیەتیی كاریگەریی بایۆتەكنەۆلۆژیا خوڵقاندووە. ئایا دەتوانین لە داهاتوودا خۆشەویستی بەشێوەیەكی زانستی كۆنتڕۆڵ بكەین، یان هەر دەبێت وەك هەستێكی سرووشتی و خۆڕسك بمێنێتەوە؟

١

لە دنیای هاوچەرخدا، دۆزینەوەی هاوبەشی ژیان بووەتە پڕۆسەیەکی ئاڵۆز، وەک تاقیکردنەوەیەکی کیمیایی، کە دوو ماددە دەبێت بە تەواوی لەگەڵ یەکتردا بگونجێن. سیستەمی کۆمەڵایەتی، وەک تاقیگەیەکی گەورە، مرۆڤەکان دەخاتە ژێر چاودێرییەوە. ئەوانەی ناتوانن هاوبەشی گونجاو بدۆزنەوە، وردە وردە دەست دەکەن بە گۆڕان. سەرەتا، تەنیایی وەک ژەهرێکی هێواش دەخزێتە ناو خانەکانەوە. هەر وەک نیتچە دەڵێت «ئەو کەسەی تەنیایی هەڵدەبژێرێت، یان دەبێتە خودا یان دەبێتە شەیتان.» لێرەدا، گۆڕانکارییەکە بەرەو دۆخێکی سروشتییترە. چاوەکان دەست دەکەن بە گۆڕان، وەک ئەوەی فێر بن لە تاریکیی تەنیاییدا ببینن. دەنگ دەگۆڕێت، چونکە کەس نییە لەگەڵیدا قسە بکات. هەر کەسێک خاڵی هاوبەشی تایبەت بەخۆی هەیە -کورتبینی، لەنگین، یان هەر تایبەتمەندییەکی تر-. ئەم خاڵانە وەک کۆدی ژینەتیکی وان کە دەبێت لەگەڵ کەسێکی تردا بگونجێن. کاتێک ئەم گونجاندنە ڕوو نادات، جەستە دەست دەکات بە گۆڕان بەرەو ئەو ئاژەڵەی کە هەڵیبژاردووە. وەک چۆن نیتچە باسی “گەڕانەوەی هەمیشەیی” دەکات، لێرەدا گەڕانەوەکە بۆ فۆڕمێکی سەرەتاییترە.

کۆمەڵگە چل و پێنج ڕۆژ دەدات بە مرۆڤەکان بۆ دۆزینەوەی هاوبەشێکی گونجاو. ئەم ژمارەیە وەک حوکمێکی قورسە، وەک ئەو «ویستی هێز»ــەی نیتچە باسی دەکات، بەڵام لێرەدا هێزەکە دژی سرووشتی مرۆڤە. لە ماوەی ئەم ڕۆژانەدا، ئەوانەی ناتوانن هاوبەش بدۆزنەوە، هەست دەکەن چۆن هەر ڕۆژە و بەشێک لە مرۆڤایەتیان لەدەست دەدەن. خۆشەویستی لێرەدا بووەتە پێویستییەکی بایۆلۆژی. وەک چۆن نیتچە دەڵێت «خۆشەویستی دۆزینەوەی ئەو کەسەیە، کە دەتوانێت لەگەڵیدا بە ئازادی بژیت.» بەڵام لێرەدا، نەبوونی خۆشەویستی واتە لەدەستدانی مرۆڤایەتی. هەر ڕۆژێک کە تێدەپەڕێت، واریسکە ئاژەڵییەکان بەهێزتر و بیرکردنەوە ڕۆشنبیرییەکان جێگەی خۆیان بە هەستە سەرەتایییەکان دەدەن.

لە هۆتێلەکەدا، شوێنی کۆبوونەوەی ئەوانەی هێشتا مرۆڤن، خەڵک بەترسەوە سەیری یەکتر دەکەن. هەموو کەس دەزانێت کە کات بەخێرایی تێدەپەڕێت و هەر چرکەیەک لە گۆڕان نزیکتریان دەکاتەوە. هەندێک هەوڵ دەدەن درۆ بکەن، خۆیان وا پێشان بدەن، کە لەگەڵ کەسانی تر خاڵی هاوبەشیان هەیە، بەڵام سیستەم زۆر وردە و هەموو درۆیەک ئاشکرا دەکات. لە کۆتایییدا، ئەوانەی لە دۆزینەوەی هاوبەشێک سەرکەوتوو نابن، دەبن بە بەشێک لەو دارستانەی کە پڕە لە ئاژەڵی جۆراوجۆر -هەموویان ڕۆژێک لە ڕۆژان مرۆڤ بوون-. وەک چۆن نیتچە دەڵێت «لە ناخی هەموو سرووشتێکی وەحشیدا، مرۆڤێک خەوتووە.» لێرەش، لە ناخی هەر ئاژەڵێکدا، مرۆڤێک هەیە کە نەیتوانی خۆشەویستی بدۆزێتەوە. ئەمە چیرۆکی دونیایەکە کە تێیدا خۆشەویستی بووەتە پرسی مان و نەمان، شوێنێک کە تێیدا نەبوونی هاوبەش تەنیا بە تەنیایی کۆتایی نایێت، بەڵکوو بە لەدەستدانی مرۆڤایەتیی کۆتایی دێت. وەک ئاوێنەیەک بۆ کۆمەڵگەی هاوچەرخ، کە تێیدا فشاری کۆمەڵایەتی بۆ دۆزینەوەی هاوسەر، دەتوانێت خەڵک بکات بە دڕندە.

​​​​​​​​​​

٢

‎لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا، چەمکەکانی سەڵتی و هاوسەرگری، لە کۆمەڵگەدا وەک دوو بەرەی دژبەیەک دەردەکەون. وەک دوو ڕووباری جیاواز کە هەرگیز بەیەک ناگەن. کۆمەڵگە دابەش بووە بۆ دوو جیهانبینیی جیاواز. لەلایەکەوە، نەوەی نوێ بە شانازییەوە باسی سەڵتی دەکات، وەک نیشانەی سەربەخۆیی و ئازادیی تاک. ئەوان پێیانوایە هاوسەرگری کۆت و زنجیرە، بەربەستە لە بەردەم گەشەی کەسی و پیشەییدا. لە دیدی ئەوانەوە، ژیانی سەڵتی دەرفەتی زیاتر دەڕەخسێنێت بۆ خۆدۆزینەوە و خۆپێگەیاندن. هەروەها پێیانوایە پەیوەندییە کاتییەکان دەتوانن هەمان ئەو پێداویستییە سۆزدارییانە دابین بکەن، کە هاوسەرگری دابینی دەکات. لەلایەکی ترەوە، بەرەیەک هەیە کە هاوسەرگری وەک تەنیا ڕێگەی درووستی پەیوەندی و پێکەوەژیان دەبینێت. ئەمانە پێیانوایە سەڵتی نیشانەی نەگەیشتن بە پێگەیشتووییی کۆمەڵایەتییە. لە ڕوانگەی ئەوانەوە، هاوسەرگری بناغەی کۆمەڵگەیەکی تەندرووستە و تەنیا ڕێگەیە بۆ بەردەوامیی نەوە و پاراستنی بەها کۆمەڵایەتییەکان.

‎ئەم دووبەرەکییە لە مێدیای کۆمەڵایەتییدا زۆر بەڕوونی دەردەکەوێت. لێرەدا چیرۆکی سەرکەوتنی تاکەکەسی و ژیانی پڕ لە ئازادیی سەڵتەکان، بەرانبەر بە وێنەی خێزانی نموونەیی و خۆشبەختیی هاوسەرگری دەوەستێتەوە. هەر لایەک هەوڵ دەدات ئەوی تر بە نەزان تۆمەتبار بکات. کۆمەڵگە بووەتە گۆڕەپانی ملمڵانێی ئەم دوو تێڕوانینە. لە شوێنی کار، لە بۆنە کۆمەڵایەتییەکان، تەنانەت لە نێو خێزانەکانیشدا ئەم دابەشبوونە هەست پێ دەکرێت. سەڵتەکان لە کۆبوونەوە خێزانییەکاندا هەست بە پەراوێزخستن دەکەن، لە کاتێکدا هاوسەردارەکان هەست دەکەن، کە ناتوانن لە دونیای سەڵتەکان تێبگەن. ئەوەی زیاتر ئەم دۆخەی ئاڵۆزتر کردووە، گۆڕانی خێرای کۆمەڵگەیە. تەکنەلۆژیا و گۆڕانە ئابوورییەکان کاریگەرییان هەبووە لەسەر شێوازی پەیوەندییەکان. چەمکی خۆشەویستی و پەیوەندی لە گۆڕاندایە. هەندێک پێیانوایە ئێمە لە سەردەمێکی نوێداین، کە پێویستە پێناسەی نوێ بۆ پەیوەندییەکان دابنێین، لەکاتێکدا هەندێکی تر پێیانوایە دەبێت پارێزگاری لە شێوازە کلاسیکییەکەی بکەین.

لە کۆتاییی ئەم خاڵەدا، ئەم دووبەرەکییە ڕەنگدانەوەی قەیرانێکی قووڵترە لە کۆمەڵگەدا -قەیرانی ناسنامە و بەها-. لە جیهانێکدا کە بە خێرایی دەگۆڕێت، خەڵک هەوڵ دەدەن ڕێگەیەک بۆ ژیانێکی پڕ لە مانا بدۆزنەوە. هەندێک ئەم مانایە لە سەربەخۆیی و ئازادیی سەڵتیدا دەبیننەوە، هەندێکی تر لە ئارامی و سەقامگیریی هاوسەرگریدا. بەڵام لە کۆتاییدا، ڕەنگە پێویست بێت فێر ببین کە چۆن ڕێز لە هەڵبژاردنی یەکتر بگرین و تێبگەین، کە هەر کەسە و ڕێگەی خۆی بۆ دۆزینەوەی خۆشبەختی هەیە.​​​​​​​​​​​​​​​​

٣

لە ڕوانگەی دەروونشیکارییەوە، ئەم فیلمە وێنەیەکی قووڵی دۆخی مرۆڤی هاوچەرخە، کە هەراری لە کتێبەکانیدا باسی دەکات. تێکەڵبوونی تەکنۆلۆگیا و کۆنتڕۆڵی کۆمەڵایەتی لەگەڵ سرووشتی مرۆڤ، دیمەنێکی ئاڵۆزی درووست کردووە. لە چوارچێوەی سایکۆلۆژیی کۆمەڵایەتیدا، کۆمەڵگەی فیلمەکە نموونەیەکی تووندڕەوی ئەو سیستەمە بایۆتەکنیکییەیە، کە هەراری پێشبینی دەکات. لێرەدا، دەستەڵات تەنیا جەستەی مرۆڤەکان کۆنتڕۆڵ ناکات، بەڵکوو هەوڵی کۆنتڕۆڵکردنی هەستەکانیشیان دەدات. ئەمەش هاوتەریبە لەگەڵ چەمکی “دەیتایزم” کە هەراری باسی دەکات -ئایینێکی نوێ کە داتا و ئەلگۆریتم دەکاتە خودا-. دۆخی دەروونیی کارەکتەرەکان نیشاندەری قەیرانێکی قووڵی ناسنامەیە. کاتێک سیستەم هەوڵ دەدات خۆشەویستیی -ئەم هەستە هەرە تایبەتە- بکاتە پڕۆسەیەکی میکانیکی، تاکەکان دەکەونە نێو ململانێیەکی قووڵی دەروونییەوە. ئەمە هاوشێوەی ئەو دۆخەیە، کە هەراری پێیوایە مرۆڤایەتی بەرەو ڕووی دەبێتەوە: کاتێک ئەلگۆریتمەکان دەبنە بڕیاردەری هەڵبژاردنە کەسییەکانمان.

‎دیاردەی گۆڕینی مرۆڤەکان بۆ ئاژەڵ لە فیلمەکەدا، لەڕووی دەروونشیکارییەوە، هێمایەکە بۆ پڕۆسەی “دی-هیومەنایزەیشن” کە هەراری وەک مەترسییەکی گەورە بۆ داهاتووی مرۆڤایەتی دەیبینێت. کاتێک تەکنەلۆگیا و سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان دەگەنە ئاستێک، کە توانای گۆڕینی سرووشتی مرۆڤیان هەبێت، پرسیاری “مرۆڤبوون چییە؟” دەبێتە پرسیار و پرسی هەنووکەیی. بابەتی هەڵبژاردنی تاک لە فیلمەکەدا زۆر بە قووڵیی نیشان دراوە. تەنانەت کاتێک کارەکتەرەکان “ئازادانە” هەڵدەبژێرن، کە ببنە چ جۆرە ئاژەڵێک، ئەم هەڵبژاردنەش لە چوارچێوەی سیستەمێکی داخراودایە. ئەمەش وەک ئەو دۆخەیە، کە هەراری پێیوایە تێیدا دەژین: هەڵبژاردنەکانمان زۆربەی کات لەلایەن ئەلگۆریتم و سیستەمە کۆمەڵایەتییەکانەوە دیاری کراون، تەنانەت ئەگەر هەست بە ئازادیش بکەین. یاخیبووەکانی ناو دارستان لە فیلمەکەدا، لە ڕوانگەی دەروونشیکارییەوە، نوێنەری ئەو بەشەی ناخی مرۆڤن، کە بەرهەڵستی کۆنتڕۆڵی سیستەم دەکات. بەڵام ئەوانیش سیستەمی تایبەت بەخۆیان درووستدەکەن، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە مرۆڤ، وەک هەراری دەڵێت، بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتییە و هەمیشە سیستەم درووست دەکات.

لە کۆتاییدا، فیلمەکە و تێڕوانینەکانی هەراری، دەمان خەنە بەردەم پرسیارێکی چارەنووسساز: ئایا دەتوانین لەنێوان پێشکەوتنی تەکنەلۆژی و پاراستنی سرووشتی مرۆییماندا هاوسەنگییەک بدۆزینەوە؟ یان وەک چۆن کارەکتەری سەرەکیی فیلمەکە ناچارە خۆی بریندار بکات بۆ ئەوەی لەگەڵ خۆشەویستەکەیدا “هاوشێوە” بێت، ئێمەش ناچار دەبین بەشێک لە مرۆڤایەتیمان قوربانی بکەین بۆ ئەوەی لەگەڵ سیستەمە نوێیەکاندا بگونجێین؟ ئەم پرسیارانە، چ لە فیلمەکەدا و چ لە تیۆرییەکانی هەراریدا، وەڵامی یەکلاکەرەوەیان نییە. بەڵام ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە هەردووکیان هۆشیارمان دەکەنەوە لەو گۆڕانکارییە قووڵانەی، کە تەکنەلۆژیا و سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان  لە سرووشتی مرۆڤدا درووستی دەکەن.

The post خۆشەویستی لە سەردەمی بایۆتەکنەلۆژیادا appeared first on ژنەفتن.

لە ژێر پێستی هەر نەشتەرگەرییەك، لە پشت هەر ئاوێنەیەك، لە قووڵایی هەر خۆشەویستییەك، شەڕێكی بێكۆتایی هەیە لە نێوان “خودی ڕاستەقینە” و “خودی خەیاڵی”دا.

دەتوانین ناوی ململانێیە بنێین “نەخۆشیی شارستانی”

ئەو نرخە دەروونییەی كە دەبێت بیدەین بۆ ئەوەی لەگەڵ پێوەرە كۆمەڵایەتییەكانی جوانیدا بگونجێین.

خۆشەویستی لەم گەمە ئاڵۆزەدا دەبێتە قوربانیی یەكەم. چونكە خۆشەویستیی ڕاستەقینە، وەك فرۆید دەڵێت، پێویستی بە “ئەوی تر”ە بۆ ئەوەی مانا پەیدا بكات. بەڵام كاتێك كەسێك زۆر سەرقاڵی گۆڕینی ڕووخساری خۆی دەبێت، “ئەوی تر” لە پەراوێز دەخرێت و دەبێتە تەنها بینەرێك، نەك بەشداربوویەكی چالاك لە پرۆسەی خۆشەویستیدا.

لە قووڵاییدا، هەموو هەوڵەكانمان بۆ گۆڕینی ڕووخسار پەیوەندی بە ترسێكی قووڵەوە هەیە – ترسی تەنیایی. فرۆید ئەم ترسە بە “ئەنگیزەی مەرگ” ناو دەبات، ئەو هێزەی كە وامان لێ دەكات بەردەوام هەوڵی گۆڕان بدەین بۆ ئەوەی لە تەنیایی ڕزگارمان بێت. بەڵام پارادۆكسەكە ئەوەیە كە هەرچەندە زیاتر هەوڵی گۆڕینی ڕووخسار بدەین، ئەوەندە زیاتر لە خۆمان و لە ئەوانی تر دوور دەكەوینەوە.

ئەم زنجیرە بێكۆتایییە لە گۆڕانكاری و نەشتەرگەری، وەك فرۆید دەڵێت، نیشانەی “نەخۆشیی كۆمەڵایەتی”یە – دۆخێك كە تێیدا كۆمەڵگا خۆی بووەتە سەرچاوەی نائارامی دەروونی. لەم دۆخەدا، خۆشەویستی ناتوانێت ڕۆڵی چارەسەركەر ببینێت، چونكە خودی خۆشەویستیش بووەتە بەشێك لە كێشەكە – خۆشەویستییەك كە تەنها لە ڕووكەشدا دەمێنێتەوە و ناتوانێت بگاتە قووڵایی.

لە كۆتاییدا، فرۆید پێمان دەڵێت تەنها ڕێگای دەربازبوون لەم بازنە داخراوە، گەڕانەوەیە بۆ “خودی ڕاستەقینە” – ئەو خودەی كە لە ژێر هەموو چینەكانی جوانكاری و دەستكارییەوە خۆی حەشار داوە. خۆشەویستیی ڕاستەقینە تەنها لەوێدا دەتوانێت سەرهەڵبدات، لەو شوێنەی كە “ئید”، “ئیگۆ” و “سوپەر ئیگۆ” لە ئاشتیدا دەژین، نەك لە شەڕێكی بێكۆتاییدا.

نەشتەرگەریی جوانكاری، وەك چەكوشێك وایە كە دەیەوێت پەیكەری “خود” دووبارە دابتاشێتەوە. ئەم هەوڵە پەیوەندیی ڕاستەوخۆی هەیە بە قۆناغی “ئاوێنەیی”ی منداڵییەوە، ئەو كاتەی كە منداڵ بۆ یەكەمجار خۆی لە ئاوێنەدا دەبینێت و دەست دەكات بە دروستكردنی وێنەیەك لە خۆی.

خۆشەویستی لەم نێوەندەدا وەك جۆگەیەكی ئاو وایە كە لە نێوان دوو كەناردا دەڕوات – كەناری خۆشەویستیی خود و خۆشەویستیی ئەوی تر. نەشتەرگەریی جوانكاری دەتوانێت ئەم جۆگەیە لای یەكێك لەم كەنارانە قووڵتر بكات. هەندێك جار، بەپێی فرۆید، ئەمە دەبێتە هۆی لاوازبوونی توانای خۆشەویستی بۆ كەسانی تر، چونكە وزەی دەروونی زیاتر بەرەو خۆشەویستیی خود دەڕوات.

كاتێك لووت دەگۆڕدرێت، یان گۆنا دەتاشرێت، یان لێو پڕ دەكرێتەوە، لە ڕاستیدا ئەوە تەنها گۆشت و ئێسك نییە كە دەگۆڕدرێت. بەڵكو “ئیگۆ” خۆی دووبارە پێناسە دەكاتەوە. فرۆید ئەمە بە “نارسیزمی دووەم” ناو دەبات – قۆناغێك كە تێیدا مرۆڤ هەوڵ دەدات دووبارە خۆی خۆش بوێت، بەڵام ئەم جارە بە شێوەیەكی دەستكرد.

لێرەدا پارادۆكسێكی سەیر دروست دەبێت: هەرچەندە نەشتەرگەریی جوانكاری بۆ زیادكردنی متمانە بە خود و باشتركردنی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان ئەنجام دەدرێت، بەڵام زۆرجار دەبێتە هۆی دروستبوونی دیوارێكی نادیار لە نێوان خود و ئەوانی تردا. فرۆید ئەمە بە “مەودای دەروونی” ناو دەبات – ترسی ئەوەی كە ئەوانی تر نەتوانن ئەو “خودە” نوێیە قبووڵ بكەن.

خۆشەویستیی ڕاستەقینە، لە قبووڵكردنی هەموو لایەنەكانی خوددا سەرهەڵدەدات – چ جوان بێت، چ ناشیرین. نەشتەرگەریی جوانكاری دەتوانێت ئەم هاوسەنگییە تێك بدات، چونكە هەوڵ دەدات بەشێك لە “خودی ڕاستەقینە” بسڕێتەوە و “خودێكی ئایدیاڵ” لە جێگەی دابنێت.

لە كۆتاییدا، وەك چۆن دڵۆپە باران بەردی ڕەق دەتوێنێتەوە، كاتیش هەموو ئەو گۆڕانكارییە دەستكردانە دەخاتە ژێر پرسیارەوە. چونكە خۆشەویستیی ڕاستەقینە، لە قووڵاییی “ئید”ەوە سەرچاوە دەگرێت، نەك لە ڕووكەشی “ئیگۆ”وە. نەشتەرگەری دەتوانێت ڕووخسار بگۆڕێت، بەڵام ناتوانێت ئەو برینە دەروونییانە چارەسەر بكات كە وامان لێ دەكەن هەست بە ناتەواوی بكەین.

٢

لەبارەی فیلمی “Time” (2006)ی كیم كی دۆك

فیلمی “Time” (2006)ی كیم كی دۆك وەك ئاوێنەیەكی ڕەش وایە كە ترسناكترین لایەنی پەیوەندی نێوان خۆشەویستی و جوانی پیشان دەدات. سی-هی، كارەكتەری سەرەكیی فیلمەكە، نموونەیەكی زیندووە بۆ ئەو نائارامییە دەروونییەی كە فرۆید باسی دەكات – ترسی لەدەستدانی خۆشەویستی.

لە فیلمەكەدا، سی-هی هەست دەكات خۆشەویستەكەی، جی-وۆ، چیتر وەك جاران سەرسام نییە پێی. ئەم هەستە، كە فرۆید بە “پارانۆیای خۆشەویستی” ناوی دەبات، دەبێتە هۆی ئەوەی بڕیارێكی ڕادیكاڵ بدات: گۆڕینی تەواوی ڕووخساری لە ڕێگەی نەشتەرگەری جوانكارییەوە.

لێرەدا كیم كی دۆك وێنەیەكی دەگمەن لە “ناركیسیزمی نەرێنی” پیشان دەدات – كاتێك كەسێك ئەوەندە ڕقی لە ڕووخساری خۆی دەبێتەوە كە دەیەوێت بە تەواوی بیسڕێتەوە.

فیلمەكە بە شێوەیەكی هونەری باس لەو “كاتە” دەكات كە خۆشەویستی تێیدا دەژی. كیم كی دۆك پێمان دەڵێت خۆشەویستی وەك میوەیەك وایە كە بە تێپەڕبوونی كات دەگەنێت، بەڵام ترس لە گەنینی ئەم میوەیە دەتوانێت ببێتە هۆی لەناوبردنی پێش ئەوەی بگات. سی-هی نموونەی ئەم ترسەیە – ترسی لەوەی كات خۆشەویستییەكەی بكوژێت، بۆیە هەوڵ دەدات كات بوەستێنێت لە ڕێگەی گۆڕینی ڕووخسارییەوە.

نەشتەرگەرییەكانی سی-هی لە فیلمەكەدا دەبنە خاڵی وەرچەرخان. هەر نەشتەرگەرییەك بەشێك لە “خودی ڕاستەقینە”ی دەسڕێتەوە، هەتا دەگاتە ئەو خاڵەی كە جی-وۆ ناتوانێت بیناسێتەوە. ئەمە وێنەیەكی بەهێزە لەوەی فرۆید پێی دەڵێت “خۆكوژی دەروونی” – كاتێك كەسێك هەوڵ دەدات خۆی لەناو ببات بۆ ئەوەی خۆشەویستی بپارێزێت.

كیم كی دۆك لە ڕێگەی كامێراكەیەوە وێنەی ئەو شێتییە دەكێشێت كە خۆشەویستی دەتوانێت بمانخاتە ناوی. سی-هی وا هەست دەكات كە تەنها لە ڕێگەی بوون بە كەسێكی تەواو جیاوازەوە دەتوانێت خۆشەویستی بپارێزێت. ئەمە ئەو شتەیە كە فرۆید پێی دەڵێت “نەخۆشیی ناسنامە” – كاتێك كەسێك ناتوانێت خۆی قبووڵ بكات و هەوڵ دەدات ببێت بە كەسێكی تر.

فیلمەكە بە تراژیدییەك كۆتایی دێت كە پێمان دەڵێت گۆڕینی ڕووخسار ناتوانێت ئەو برینە قووڵانە چارەسەر بكات كە لە دەروونماندا هەن. سی-هی لە كۆتاییدا نە دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ خۆی و نە دەتوانێت ببێت بە كەسێكی تر. ئەو دەبێتە نموونەی ئەوەی فرۆید پێی دەڵێت “كەسی ون” – كەسێك كە لە نێوان دوو ناسنامەدا گیری خواردووە.

كیم كی دۆك لە ڕێگەی ئەم فیلمەوە ڕەخنەیەكی توند لە كۆمەڵگای هاوچەرخ دەگرێت كە تێیدا جوانی بووەتە زیندانێك، خۆشەویستی بووەتە كاڵا، و ناسنامە بووەتە شتێك كە دەكرێت بكڕدرێت و بفرۆشرێت. فیلمەكە هاوارێكە دژی ئەو كولتوورەی كە وامان لێ دەكات هەست بكەین تەنها لە ڕێگەی گۆڕینی ڕووخسارمانەوە دەتوانین خۆشەویستی بەدەست بهێنین و بیپارێزین.

The post ئاوێنەی داڕووخان: سروودی خۆشەویستیی بێ ڕووخسار appeared first on ژنەفتن.

The post ٤٨ خوله‌ك appeared first on ژنەفتن.

كاتژمێری یەكەم

ئاخۆ چەند شەوی تر دەبێ لێرە بم؟

ئەوەم کە؛ نامەوێ لاشەم

بەر بزەی كەناری ئەم ڕووبارانە بكەوێ

لافاواكانیان، سەوڵەکانمیان دەشکاند…

كاتژمێری دووەم

ئەو پەڕۆیەی

“دەم”می پێ پێچراوە، دەپچڕێنم.

دەبێ هاوار بکەم:

ئەو که‌شتییانە هی من نین

خەونی ئەو ماسییانە لە مندا نەخنکاون

ئەی ئەو مێرووە خەوندزانەتان بۆ لە سنگمدا جێھێڵدراون؟

كاتژمێری سێیەم

ئەو غەمگینە من نیم

دڵشادم کە ئەو کۆڵانە تۆ نیت

لەنێو جامە شكاوەكەت، منت بە تریفەدا برد.

كاتژمێری چوارەم

ئەم دیرۆكە بۆ وایە…

من و تۆ “بەردێک” بووین

لە سێبەری خودا داتاشرابووین و

“ئیبراهیم”ییەکان تێكیان شکاندین.

كاتژمێری پێنجەم

لە پەڕێکدا ماین

چیتر حەرفێك نین بۆ خوێندنەوە.

كاتژمێری شەشەم

خودا…

دوا ئایەتی کامە پێغەمبەرە

لەم برینە بێبەندانە…

كاتژمێری حەوتەم

ئەی یەھودیا

ئێمە دوایین دێڕی خودا بووین

و کوڕە نەسرانییەکە خاچیان بۆ کێشاین؟

كاتژمێری ھەشتەم

ئومێد بە نۆتە و موزیک

بە مەرگی منداڵێک ناپێورێ

کێ هەیە لە بوون

پەیڤەکانی ئومێد بە ژیان و مەرگ بگۆڕێتەوە؟

كاتژمێری نۆیەم

گۆزەکان شکان

كانییەكانیش تینوویەتیان لە خۆدا هەڵکێشا و

ئیبراهیمییەکان لە بیری یووسفدا مان

كاتژمێری دەیەم

نوکتەیەک بوون برینەکانم

بۆ برینی ھەموو كەسێكت دەگێڕانەوە

كاتژمێری یازدە

جەنگ بوو فێری كردین

نیشتمان بكەین بە پارچە پەڕۆی سەر برینەكانمان.

كاتژمێری دوازدە

ئەوەتا تریفەی نیگاکانت

لەسەر شوێن چەقۆی هاوڕێکانم جێدەهێڵم

پشتیان تێ دەكەم و دەڕۆم.

كاتژێری سێزدە

ژیان لەوە جوانترە

دوای بەڕەڵاییەکانی مردنمان بخا…

كاتژمێری كۆتایی

ئەی یەهودیا بەسەر ئەو خاچەوە

عیسا هوتافم لە دژ دەدا و

منیش برینداری ورتەیەکم

و

.

The post یەھودیا appeared first on ژنەفتن.