(ئەلف/یا) لە لایەکەوە ڕۆمانێکە لەبارەی نووسین و پیت چنین و پەیڤ چنین و ڕستە هۆنینەوە. بەکورتی ڕۆمانێکە لەبارەی پەخشان و نەسر. لە لایەکی دیکەشەوە ڕۆمانێکە لەبارەی تەنگەژە و نیگەڕانیی ئینسانی کورد لە دوو سەردەمی جیاوازدا. ڕۆمانی ئەلف/یا لە ساڵی ٢٠٢٠ لە دووتوێی سەد و حەفتا و نۆ لاپەڕەدا لەلایەن چاپەمەنیی مانگەوە، بڵاوی کراوەتەوە. ئەم یاداشتە خوێندنەوەیەکی بەلەزە لەبارەی ئەلف/یا.

چیرۆک

لە ڕۆمانێکدا گێڕانەوەی دوو چیرۆک کە پێوەندیدارن بە یەک، لە دوو سەردەمی جیاواز، بە دوو هەیکەلییەی جودا: دوو جۆری گێڕانەوە، دوو زمان، دوو تەکنیک، هەر یەکیان بە تایبەتمەندیی خۆی، هەم لەڕووی زمانی گێڕانەوە، هەمیش لە ڕووی ڕەگەزەکانی دیکەی وەک کارەکتەر، فەزا، شوێن و کات (جگە لە هەندێک خاسیەتی بنەڕەتیی هاوبەش، لە مانادا) قورسە. دەبێت بە ئاگاییەکی زۆرەوە ئەم تێکەڵکردنە بکرێت. چونکە ڕەنگە ئاڵۆزی لە ڕاناوەکان دروست ببێت.

لەم ڕۆمانەدا، کات چونکە بە شێوەیەکی سیستماتیکی، ڕاستەهێڵ نییە و لەنێو دوو زەمەنی تەواو لێککشاودایە، خوێنەر لەناو دوو کاتی جیاوازدا، دەبێ بێت و بڕوا، بخوێنێتەوە و بگەڕێتەوە. بخوێنێتەوە و زۆرتر بگەڕێتەوە.

ڕۆمانەکە دابەش دەبێ بەسەر دوو زەمەندا. یەکێکیان زەمەنی گێڕانەوەی نووسینی دەقەکەیە، کەسێک کە ناوی یووسفە، نووسەر و مامۆستایە و زیندانی کراوە (کەمتر باسی ئەمەیان کراوە!) لەلایەن کەسێک بە ناوی حافز، کە نوێنەری خانم و ئاغایەکی دوکتۆرە، داوای لێ دەکرێ لە پووشەیەک کە چەند زەرفێکی تێدایە، چەند پەڕاوێک کە دەستنووسی یاداشتی کەسێکن بە ناوی داوود ئامێدی ڕێکوپێک بکات و بنووسێتەوە. زەمەن و سەردەمەکەش دوو سەد ساڵ لەمەوپێشترە، ڕەبەنێک کە ناوی داوود ئامێدییە و خۆشنووسە، لە بێ جێ و پولی، لە جێیەک هەڵدێ، لە جێیەکی دیکە، ژوورێکی دیوان خانێی والی سنە دەحەوێندرێتەوە. لەلایەن میرمونشی والی، داوای لێ دەکرێ ببێتە کاتب و کتێبان کورت بکاتەوە و بۆ والی و خانەوادەکەی بیاننووسێتەوە. داوود بە دەستی ڕاستە بۆ میرمونش و بە دەستی چەپەش لە بەیازێکی تەقەڵ دراوی گچکۆکەشدا بۆ خۆی دەنووسێ. پاشانیش بە نهێنی نامە بۆ شانهەنشا دەنووسێ و دەینێرێ. بەمە هەرا دەنێتەوە. لە نامەکەدا نێوانی والی سنە و لەگەڵ کوڕ و جێگری شا لە تەبرێز تێک دەدا.

یووسف، کارەکتەری چیرۆکی یەکەم، داوود ئامێدی کارەکتەری چیرۆکی دووەم، بە خوێنەر دەناسێنێ. یانی چیرۆکێک لەنێو چیرۆکێکی دیکەوە سەر هەڵدێنێ. یووسف نووسیار(ئیدیتۆر)ە. داوود ئامێدی بە هەمان شێوە، مونشییە یانی ئەمیش ڕۆڵی (نووسیار)، یان ڕوونوسکار دەبینێت. بەم تەکنیکە چیرۆکەکان هەر یەک بۆ خۆیان تەواو سەربەخۆن و پێکەوەش تەواو پێوەندیدارن بە یەک. لێکچوونی نیگەرانی و گرفتارییەکانی یووسف: جوودابوونەوەی لە کەسێک بە ناوی لەیلا و ڕاکەڕاکە بەدووی نان و وەسوەسەی نووسین و گیرخواردنی بەدەست دەستنووسێک، هەروەها کێشەی لەگەڵ کەسێک کە ناوی حافزە و نایەوێ بچێتە ژێر باری داواکارییەکانی، ئەمانە بەگشتی خەم و ئارێشەی داوود ئامێدیشن، ئەویش ناچێتە ژێر فەرمایشتی میرمونشی، کە ڕایسپاردووە، دەقێک بنووسێتەوە بە مەیلی والی و بەڵام ئەم گەرەکیەتی مەرەکبی بە حەرام نەگەڕێ. لە وردەکاری تێکەڵکردنی چیرۆکەکان، نووسەر بە تەکینک، چیرۆکەکانی بە جۆرێک بە بەناویەکدا بردووە، هەر یەکیان بۆ خۆیان چیرۆکێکن، پێکەوەش چیرۆکێکی درێژن، لە ڕۆمانێکدا.

تەکنیک

هەندێکی لە پەڕەگراف و پاژەکانی ئەم ڕۆمانە، لە شوێن و جێی دیکەن. پارچەپارچە کراون. ئەگەر چی بۆ ئاسانکاری و ناسینەوە، چیرۆکی دووەم بە شێوە نووسینی لار (ئیتالیک) نووسراوە، بەڵام تەنانەت لەنێو ڕستە و پەڕەگرافە لار نووسراوەکان، تۆخ (بۆڵد) و کۆدی دیکە هەن. ئەمەش وای کردووە، هەم تێکشکان لە کات و زەمەن، هەم زیاد لە زەمەن و سەردەمێک تێکەڵی یەک بن. دایەلۆگ و مەنەلۆگی کارەکتەرەکان؛ تایبەت مەنەلۆگ، ئەوەندە بە لێزانییەوە کاری لەسەر کراوە، هەست دەکرێ، ئامێدی و یووسف، دوو کارەکتەری دیکەشن. ئامێدی بۆ خۆی کەسایەتییەکی دیکەیە. دەنگی هەیە. چەپ دەنووسێ. چەپ بیر دەکاتەوە. چەپ ڕادەکات. چەپ چەپ چەپ. هەموو شت چەپ و پێچەوانەی داوود کە سەرڕاستە، ڕاست تێدەفکرێ ودەنووسێ. لە چیرۆکی یەکەمیش، یووسف کەسێک دیکەیشە. هەر ئەوەندەیە ناوی نەهاتووە. بەڵام هەیە و زیندووە. پرسیار دەکات. تووڕە دەبێ. گومان دەکات. بەرهەڵستکارە. لەوە ڕازی نییە، کە ئەوی تریان لێی ڕازییە.

زمان

زمان هەر بریتیی نییە لە جۆرە ئامرازێکی دەربڕین و گەیاندنی مانا، بۆ نموونە نابێت ڕۆڵی ئیستاتیکیانەی زمان لە یاد بکرێت. لە ڕۆماندا ئیمکانەکانی گێڕانەوە، بە هۆی شێواز و شارەزایی لە زمان، شێوە وەردەگرن. بەگشتی مەرجە زمان دابڕاو نەبێت لەو تەکنیک و فۆڕمەی نووسەر بۆ نووسینی دەقەکەی، هەڵی بژاردووە. واتا زمان لە تەک ڕەگەزەکانی دیکەی گێڕانەوە، یەک دەست، یەک پاکێچ دەرکەوێت. کاتێ نووسەر لەناو مێژوودا ئیش دەکات، دەبێت ئاگای لە زمان بێت. زمانی یەکێک لە چیرۆکەکان، زمانێکە تەواو جیاوازە لەوەی دیکەیان و تەواو سەر بە زەمەنی ساڵی ڕووداوی خۆیەتی و هی دوو سەدە لەمەوبەرە. دەکرێ بڵێین، ئەم گێڕانەوەیە گەڕانەوەیە بۆ پارێزگاریکردن لە زمان، یان پاراستنی میرات، لە زەمەنی خۆیدا. ڕۆماننووس بایەخی بەم شێوەگووتن و وتووێژێکی ڕەسەن داوە، کە خەڵکی لە سەردەمێک بە ڕاستی گوتوویانە. بەڵام ڕێک گواستنەوە نا، لە بەرگێکی هونەری، کە هەست دەکرێ داهێنراوە. زمانی چیرۆکی دووەمی ئەلف/یا، بنیاتنانی زمانێکی تایبەتی گێڕانەوەیە.

بەم هەواڵانە: لە نووسیندا، نووسین و پیت و ڕیتمی قسەکان و لە گوتندا، گوتارەکان بە بەلاغی ئەوەندە بەرز درێژراون، پیت و وشەکان هیی سەردەمی خۆیانن، سەردەمێک بە هەموو تایبەتمەندییەکانییەوە، داهێنراوەتەوە. بۆ نموونە لە پیشەییدا، مەلایەتی و فەقێتی و خۆشنووسی لە قاڵبی ئەو سەردەمەن. نیگەرانی، خەم، ئازار و ملکەچی کارەکتەری داوود، تایبەت و دیاریکراون بە هەمان سەردەم. بەپێچەوانەوە، لە چیرۆکی یەکەمدا، زمانی گێڕانەوە زمانی ئێستایە، ئەو زمانەی ڕۆژانە بەکاری دەهێنین. زمانێک زۆر ئیستاتیکیانە و ڕوون، هەڵبژاردنی وشەکان و شێوەی دەربڕینی یووسف تەواو سەرنجڕاکێشن. لەڕووی ماناوە، تەنگەژەکان، خەمەکان، گرفتی هاوچەرخ و سەردەمیانەن.

The post خوێندنەوەیەکی کورت بۆ ئەلف/یا appeared first on ژنەفتن.

١

شەوانی پێشوو نێوان وەرگرتن و دانەوەیدا سێ چرکە؛ لە یەک تا ژماردنی سێی دەخایاند. ئێستا شەش، حەوت، هەندێ جار یەک چرکە، ئاساییش نین. ئەو هەناسانە ئەوانە نین کە من دەمژماردن. شەوانی تر بەر لەوەی خەوت لێ بکەوێ، چەند کەڕەت ئەمدیو و ئەودیوت دەکرد، ئێستا، دە، بیست خولەک جارێک جووڵێکیش ناکەیت. چەشنی منداڵێک کە بە ئەنقەست و بۆ بێخەم بوونی دایکی و فریودانی باوکی خۆی دەکات بە خەوتوو، چاوت نوقاندووە. نەخەوتوویت و نوقاندووتن ئەو چاوە ڕەشە و مەیلەو قاوەییانەت. بەڕاست چەند تاقەتت هەیە ئاوا بیت؟ دوو کاتژمێر، سێ، چوار، ئاخر چەند؟ من کە بچووک بووم، لەو ژوورەی هەموومان تێیدا دەخەوتین، تەنیا بیست، سی خولەک تاقەتم هەبوو و دەمتوانی بە ئەنقەست خۆم بکەم بە خەوتوو.

تۆ چۆن ئەوە دەکەیت؟ ده‌ڵێی: ئەی تۆ بۆ وات دەکرد؟ دەڵێی من بۆ وام دەکرد؟ من نەبووم وام دەکرد، یانی نە توانین بوو نە حەز و ئارەزوویەک بوو. تەنیا نەمدەویست دەنگی لێکترازانی قۆچپەکانی ئێخەی کراسەکەی دایکم بە دەستە بزێوەکانی باوکم ببیستم. نە بە خودا چێژم نەدەبینی، ڕقم هەڵدەستا، پەست و کاس دەبووم، هەناسەم لە خۆم دەبڕی، دەمویست بخنکێم، نەک ببیستم دایکم بڵێت: “هار بوویت؟ بوەستە نەکا کچەکە هێشتا نەخەوتبێ! تۆ بە من دەڵێی: ئەی تۆ بۆ ئەوەت دەکرد؟ گوتم، خۆ گوتم بە خودا حەزم نەدەکرد ئەوە بکەم، چیم کردبایە، خۆ تۆ دەزانی من ناتوانم بە زۆر وابکەم خەوم لێبکەوێ! ناشکرێ بپرسی بۆ لەو ژوورە بوویت و نەچوویت بۆ ژوورێکی تر؟ چونكه‌ دەزانیت دەڵێم: کام ژوور؟ بۆتم باسکردووە، خۆ بینیبووت خانووەکەمان، ماڵەکەمان هەر ئەو ژووری خەوەی هەبوو!

من هەمدیس دەترسم؟ دەترسم و ناتوانم بخەوم و ئەها لە داخا خەریکی وڕێنە کردنم، وانییە؟ تۆ کە ئاوا جوان ڕاکشاویت و ناجووڵێتەوە هیچ، قووڵ قووڵ، بەڕاست خەوتوویت؟ لە بۆسە نیم، من؟ دەڵێی: نا… بەڵام تۆ ئاوا ناخەویت خۆ! شەوانی تر، هەمووی نا، هەندێک شەو، ئەو شەوانەی وەڕەزیت بە دەست نووسینەوە، توند ئێخەی دەگرتیت. دەهاتیت، باوەشت لێم دەدا و توند دەتگوشیم بە خۆتەوە. پاڵت دەخستم. جگەرەت دەکێشا و بێ ئەوەی تاقەتت هەبێ هیچ بڵێی، خاو دەبوویتەوە بەسەرمدا و تەماشات دەکردم. تەماشام ناکەیت ئێستا، سەرت بردووەتە ژێر لێفەکەوە. نەک هەر ئەوە، هەم قژە درێژەکانت ئاوەڵا نین، هەم پانتۆڵەکەتت لەبەرنەکردووەتەوە. نەخەوتوویت ئاوا، هەرگیز. نیوەی پێنج قامکی دەستی چەپت لە ژێر سەرینەکە نەبووە، هەرگیز. هەرگیز دەستتت نەخستووتە ژێر سەرین، یان لە کەمەرمت ئاڵاندووە، یان کردوونت بە سەرین بۆم. ئێستا دەبێ شتێک لەژێر سەرینەکە بێت! دەڵێی: وەک چی؟ دەڵێم: نازانم؟ دەڵێی: پشیلەیەک، ڕەشێکی گەورە؟ پێدەکەنیت توڕەم دەکەیت. دەڵێم نا: دەمانچەیەک! دەمانچەیەکی بچووک. دەڵێی: بەڵام… مەیڵێ دەزانم دەڵێی: بەڵام ئێمە دەمانچەمان لە ماڵەوە نییە. ئەرێ نەمانبووە دەزانم… دەڵێی: کەواتە؟ نازانم کەواتە چی! دەڵێی: لە بکوژ دەچم؟ نا نەخێر پێکەنیناوییە، ئەو ڕۆژانە پەنجەکانت تاقەتی تاپیکردنی نەماوە، چ جا هێنانەوەی میللی دەمانچەیەک! دەڵێی: ئەی کەواتە؟ چووزانم کەواتە کەواتە کەواتە نازانم چی! تەنیا دەزانم بمتوانیبایە بنووم باش دەبوو. دەڵێی: چاو بنووقێنە. چاو دەنووقێنم. چاو دەکەیتەوە. دەیکەمەوە، دایدەخەیت. سەیرت دەکەم، پێڵوەکانت ناجووڵێنەوە، دەڵێی چیتر تاقەتیان نەماوە بکرێنەوە. دەڵێیت: لە بکوژ ناچم وانییە؟ لە بکوژ ناکەیت نەخێر، قامکەکانت وردن، کچانەن پەنجەکانت. پەنجەکانت جگە لە  هەڵدانەوەی پەڕ و گرتنی قەڵەم هێزی هیچ شتێکی دیکەیان تیا نییە.

٢

خێرا بە تەک دیواری گەرماوەکە، دیواری ژووری خەوەکە و دیواری هۆڵەکە و دیواری نازانم کوێ، تێدەپەڕم. هەناسەم تەنگە، ڕێم نەکردووە، هەڵاتووم. هەمووجار ئاوا زەندەقم دەچێ لە پشتەوەی دیوارەکان. ساڵانێکە پێموایە لە پشتی هەر دیوارێکەوە پیاوێک خۆی حەشارداوە. لە موبەق، لەسەر کورسییەک بەرامبەر بە پێپلیکانەکان دادەنیشم.

سێوێکی زەرد هەڵدەگرم. دنیا، ماڵەکە، ژوورەکان هێندە کشوماتن، گوێ هەڵدەخەم زۆر باش گوێم لە دەنگی دوو پێیە، کە بەسەر جەمەلۆنە ئاسەنیینەکەی سەربانەکەدا دەڕۆن. دەنگێکی تر نایەت، کپ و هێورە هەموو لایەک.

دەبن بە چوار، دەنگی چوار پێ، قوڕس نین دەنگی پێییەکان، جەمەلۆنەکە ناقۆپێننەوە. دەمیاوێنن، پێیەکان دز نین، پشیلەن. ڕادەچڵەکێم. خراپتر کە دز نین، پشیلەن! تازە نییە ئەمە، ترسی هەژدە ساڵی پێشووە، ئەو شەوانەی دایکم بە میاوە میاوی پشیلەیەکی ڕەش دەیخەواندم و باوکم هیچی نەدەگوت. تۆ پشیلەت بینیووە سی ساڵ تەمەنی بێت؟ نەتبینیووە. قەت هیچ ئاژەڵێک لە ماڵەکەمان نەبووە. پشیلە نا، ڕەنگە باش بووایە سمۆرەیەکمان هەبوایە. نەبوونیان ڕق نییە، تۆ کاتت بۆیان نییە، من لێیان دەترسم. تۆ تەنانەت هێندە کەمترخەمیت؛ هیچ چیرۆکێکت نییە پاڵەوانەکەی سەگ، ژووژک و کیسەڵێکی پیر، دێوەزمە ترسێنەرەکەی من، پشیلەیەک بێت. دەڵێی: هێشتا هەر دەترسی لە پشیلە؟ هەر دەترسم. خۆت گوتت: هەندێک ترس، یان ترس لە پشیلە بە گەورەبوون و هەڵکشانی تەمەن ناڕەوێتەوە. گوتت: مرۆڤ بیەوێت، دەتوانیت پەیوەندی بە منداڵییەوە بپچڕێنیت، وابکات هیچی بیر نەکەوێتەوە، بەڵام تاکە شت کە هەرگیز لێی نابێتەوە، لەگەڵ خۆیدا دەیهێنێت و گەورەی دەکات، ترسە!

دەنگی پێیەکان نزیکتر و میاوە میاوەکان زۆرتر دەبن. پەلکی تەنک و ڕەقی سێوەکە لە پدووم ڕادەچێت. نزیکتر دەبێتەوە دەنگەکە، هەست دەکەم ئەو پێیانەی بە پێپلیکانەکان دادەگەڕێنە خوارەوە، پشیلەکانن. گاز لە سێوەکە ده‌گرم. دەڵێی قەپ لە گۆشتی خاو دەدەم؛ قەپ لە پشتی ڕەشی پشیلەیەک. دەیتفێنمەوە و ڕادەکەم.

سەبارەت بە پشیلە جارێک، لە کوێ؟ نازانم، گوتت: “یەکێکیان لە دەستی ژنێکە، سەد دانەی دیکەیان ماشێن دەیانشێلێ! جیاوازی چییە ئەمە و ئەوانی تر؟ هەر ئەوەندەی ئەمیان تووکی درێژو سپییە، ئەوانی تر یەک ڕەنگن؛ خەنەیی تێکەڵ بە…”

بیرم نەماوە چیترت گوت. دەگەمە ژوور. نەجووڵاویتەتەوە، هیچ. هیچ گۆڕانێک بەسەر شێوازی خەوتنەکەتدا نەهاتووە. هێشتا چوار قامکی دەستی چەپت لەژێر سەرینەکەیە.

جگە لە چەند کاتژمێرێک خەوتن لە ڕۆژدا، ئەمڕۆ سێ ڕۆژە، لە شەودا ناتوانم بخەوم. سێ هەفتەیە لێرەین، هێشتا نەپڕژاومەتە سەر ڕێکخستنی کەلوپەل و بەتاڵکردنەوەی جانتاکان. دەستم نەداوە لە جانتاکان، هەموو شتم هێناوە، پشیلەکەش! بیر لە بیانووێک دەکەمەوە بۆ ئەوەی جارێکی دیکە بگوازینەوە. دەڵێی: چی دیسان لەماوەی حەڤدە مانگی هاوسەرگیریمان ئەمە چوارەم کەڕەتە دەگوازینەوە؟ جارێک بە بیانووی بچووکی مووبەقەکە؟ جارێک بە بیانووی نەبوونی ژوورێکی دیکە بۆ منداڵەکەمان. کوا منداڵ؟ جارێکی تر بە بیانووی نەبوونی سەوزایی لە حەوشەکە، کۆتا جار ڕەنگی بۆیە ماڕۆنییە وەڕسکەر و ماندووکەرەکە، کە سەرتاپای دیوارەکانی پێ ڕەنگ کرابوو. گوتم: ڕەنگیان دەکەینەوە دیوارەکان. گوتت: پشیلەکەش! ئیدی بیانووەکانت چیتر جێی باوەڕ نین ئازیزم، تۆ ترسەکانت گۆشت دەگرن!

The post ژوور appeared first on ژنەفتن.