چه‌ند چوارچێوه‌یه‌ك له‌سه‌ر دیواری هۆڵی یه‌كه‌م له‌ ڕێكی یه‌ك هه‌ڵواسرابوون، هه‌ر كامه‌یان پێكهاتبوون له‌ په‌ڕاوێكی ئه‌یفۆر، به‌ شێوه‌یه‌كی ستوونی هاوشانی یه‌ك دانرابوون، به‌ پیتی زۆر ورد ده‌قێكیان له‌سه‌ر چاپ كرابوو. بۆ هه‌ر چوارچێوه‌یه‌ك، له‌ دامێندا و له‌ چوارچێوه‌یه‌كی ڕازاوه‌دا، زانیاریی له‌مه‌ڕ سروشتی دۆكۆمێنته‌كان درابوو. ئه‌م هۆڵه‌ زۆر سه‌رنجڕاكێش نه‌بوو، بۆیه‌ به‌ره‌و هۆڵه‌كانی تر چووم. هۆڵێكیان به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر سه‌یر به‌ په‌رده‌یه‌كی گه‌وره‌ی ڕه‌ش له‌ هۆڵه‌كانی تر دابڕێندرابوو. لافیته‌یه‌ك له‌ دیواره‌كه‌ هه‌ڵواسرابوو، داوای له‌ گه‌شتیاره‌كان ده‌كرد كاتی تێپه‌ڕین هێمنی خۆیان بپارێزن. لاپره‌سه‌نیی دایگرتم، په‌رده‌كه‌م لادا و له‌نێو تاریكوڕووندا ژوورێكی گه‌وره‌م دیت. پێویستم به‌ چه‌ند چركه‌یه‌ك بوو تا چاوم به‌ تاریكییه‌كه‌ ڕابێت، به‌ره‌به‌ره‌ شێوه‌ی چه‌ند مرۆڤێكم به‌ قه‌باره‌یه‌كی مامناوه‌ند بۆ جیاكرایەوە‌، پانزه‌ دانه‌یه‌ك بوو، له‌سه‌ر دنگه‌یه‌كی پێنج خشته‌كی بوون، ئه‌ستووریی لێواره‌كه‌ی مه‌ترێك ده‌بوو. هه‌وای ئێره‌ زۆر سارد بوو و بۆگه‌نێك ده‌هات، زۆر ناخۆش، نازانم ڕێك بڵێم بۆنێكی چۆن بوو. ئه‌مانه‌ په‌یكه‌ره‌ ڕاسته‌قینه‌كانی ژن بوون، به‌ ماده‌یه‌ك هه‌ڵكۆڵرابوون، كه‌ جه‌سته‌یانی به‌ شێوه‌یه‌كی قنج نه‌خشاندبوو؛ هه‌روه‌تر جلێكی ئاودامانی كه‌تانیان بۆ دروست كرابوو. قژیان هه‌ستێكی وه‌هایان پێ ده‌دایت كه‌ ڕاسته‌قینه‌ن، ڕه‌نگه‌ بڕوا به‌وه‌ بكرایه‌ ئه‌وان له‌سه‌رخۆ ده‌جووڵێن تا دنگه‌كانیان جێ بهێڵن و له‌نێو مۆزه‌خانه‌كه‌دا پیاسه‌ بكه‌ن. پێڵووی هه‌موویان داخرابوو، وا ده‌نوێنن خه‌وتوون. به‌ خۆمم گوت ڕه‌نگه‌ هونه‌رمه‌نده‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ڕاستینه‌ییی ئه‌م په‌یكه‌رانه‌ پیشان بدات، چاوێكی شووشه‌یی بۆ دانابێتن. خۆم به‌ نووكی په‌نجه‌ی پێم هه‌ڵبڕی تا پێڵووی یه‌كه‌میان بكه‌مه‌وه‌، هاوارێكی تۆقێنه‌ر له‌ پشته‌مه‌وه‌ هه‌ڵایسا.

ــ ده‌ستیان لێ مه‌ده‌، شوومن!

ئاوڕم دایه‌وه‌، حه‌په‌سام، پیاوێكی گزگلی ورگنی كه‌چه‌ڵ بوو، له‌ پێش ده‌رگه‌ی هاتنه‌ژووره‌وه‌ی هۆڵه‌كه‌ ده‌ستی كردبووه‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی بیه‌وێ گوڵدانێكی خه‌یاڵی بگرێته‌وه‌ كه‌ من خه‌ریك بوو به‌رم ده‌دایه‌وه. ڕاسته‌وڕاست به‌ره‌و ڕووم هات و به‌ده‌ست منی گرت، بێ ئه‌وه‌ی ورته‌ی لێوه‌ بێت بۆ ده‌ره‌وه‌ی هۆڵه‌كه‌ی په‌لكێش كردم. هه‌ینێ چووینه‌ ده‌رێ، ئاهێكی درێژی هه‌ڵكێشا و خۆی ناساند: پیه‌ر گۆڵد، به‌ڕێوه‌به‌ری كاروباری مۆزه‌خانه‌.

پێم وت بڕیار بووه‌ سه‌باره‌ت به‌ پۆستی پاسه‌وان چاومان به‌ یه‌كتر بكه‌وێ، داوای لێ كردم پاشه‌وپاش پێكڕا به‌ره‌و ژووره‌كه‌ی بڕۆین و تكای لێم كرد له‌و هه‌ڵچوون و تووڕه‌ییه‌ی یه‌كه‌م دیدار بیبوورم. وتی ماوه‌ی هه‌فته‌یه‌كه‌ نه‌یانبۆڵاندووه‌ بۆیه‌ نامه‌وێت خه‌به‌ریان بكه‌مه‌وه‌.

ــ به‌ڵێ؟

ـــ كه‌واته‌، ئه‌م ژنانه‌، ها!

ــ باسی په‌یكه‌ره‌كان ده‌كه‌ی؟

ــ به‌ڵێ.

ــ په‌یكه‌ری ئه‌م ژنانه‌ زیندوون؟

له‌سه‌ر كورسییه‌ك داینیشاندم و كوپێك قاوه‌ی دامێ. ژووری ئیشه‌كه‌ی زۆر گه‌رم بوو، پڕ بوو له‌ دۆسییه‌. له‌م دیمانه‌یه‌ ده‌ترسام، چونكه‌ یه‌كه‌م جارم بوو داواكارییم بۆ پاسه‌وانیی مۆزه‌خانه‌ پێشكه‌ش ده‌كرد. نه‌ بڕوانامه‌م هه‌بوو نه‌ هیچ زانیارییه‌كی هونه‌ری، چاوه‌ڕێ بووم زۆر پیس بكه‌ومه‌ به‌ر ڕێژنه‌ی پرسیار. یه‌كێك له‌ سوپڕایزه‌ گه‌وره‌كان بۆ من، یه‌كه‌م پرسیار بوو كه‌ گۆڵد لێی كردم. له‌مه‌ڕ ئه‌وه‌ی كه‌ی ده‌توانم ده‌ستبه‌كار بم. به‌ په‌شۆكاوییه‌وه‌ وه‌ڵامیم دایه‌وه‌. هه‌ر خانوویه‌كم له‌ شاردا دۆزییه‌وه‌، له‌ خزمه‌تدا ده‌بم.

ــ تۆ ئه‌مڕۆ گه‌یشتووی؟

ــ به‌ڵێ؟

ــ له‌ پاریسه‌وه‌ هاتووی، وایه‌؟

ـــ به‌ڵێ؟

ــ بڕوانه‌ شارێكی بێده‌نگه‌، فره‌ دڵڕفێنه‌. سه‌باره‌ت به‌ شوێنی مانه‌وه‌شت، تا ئه‌پارتمانێك ده‌بینیته‌وه‌، مۆزه‌خانه‌ پاره‌ی هۆتێلت بۆ ده‌دات. ها ئه‌مه‌ بگره‌ چه‌ند پێشنیارێكی تێدایه‌.

ڕۆژنامه‌یه‌كی ده‌رهێنا، ئاگادارییه‌كی زۆری له‌سه‌ر بوو، گوتیشی ژوورێكی بچووكیش له‌ مۆزه‌خانه‌كه‌دا هه‌یه‌، به‌ڵام پێی باش نییه‌ له‌وێ نیشته‌جێ بم. داوام لێ نه‌كرد ڕوونكردنه‌وه‌م له‌مه‌ڕ ئه‌مه‌ بداتێ و واژوومان له‌سه‌ر گرێبه‌سته‌كه‌ كرد. له‌ ماوه‌ی ده‌ خوله‌كدا بووم به‌ پاسه‌وانی مۆزه‌خانه‌ی شاره‌وانی. كاره‌كه‌م چاودێری كۆلێكشنه‌كان بوو كاتێ مۆزه‌خانه‌كه‌ به‌ ڕووی هه‌موواندا ده‌كرایه‌وه‌، پاراستنی هه‌ندێك به‌شی ناسكیان به‌پێی ئه‌و گرێبه‌سته‌ی گۆڵد نوسخه‌یه‌كی بۆ ئاماده‌ كردبووم. هه‌روه‌ها ده‌بوو ئیمێڵه‌كان بكه‌مه‌وه‌ و وه‌ڵامی ئه‌وانه‌ بده‌مه‌وه‌ وا داوای زانیارییان ده‌كرد. ئه‌م هه‌موو شته‌ ده‌یترساندم، به‌ڵام ئه‌و دڵنیای كردمه‌وه‌ گشت شتێ به‌ باشی ده‌ڕواته‌ پێشێ، به‌ تایبه‌ت ئه‌م وه‌رزه‌ی ساڵ سه‌ردانكه‌ری موزه‌خانه‌ زۆر كه‌مه‌. دواجار ئه‌و تۆپه‌ڵه‌ كلیله‌ی له‌سه‌ر جله‌كانی بوو، دایمێ.

ــ ده‌ڕۆی؟

ـــ به‌ڵێ، ئێستا مادام تۆ لێره‌ی ده‌توانم زۆر به‌ ئازادیی ئیش بكه‌م. كاتژمێر پێنج و نیوی ئێواره‌ دایده‌خه‌ی و له‌ نۆی به‌یانیش ده‌یكه‌یته‌وه‌. بۆ نانی نیوه‌ڕۆیش پشوویه‌ك وه‌رده‌گری، چێشتخانه‌یه‌كی زۆر باش له‌م نزیكانه‌یه‌. قه‌له‌قی زه‌نگی ئاگاداركردنه‌وه‌كه‌ مه‌به‌ چونكه‌ نه‌مانبه‌ستووه‌.

به‌ قه‌له‌قییه‌وه‌، كاتێ به‌ره‌و ده‌رگه‌ی چوونه‌ده‌ر گه‌ڵه‌گه‌ڵیی بوو، دوای كه‌وتم. ده‌یان پرسیار به‌‌ زه‌ینمدا هات.

ـــ ئه‌ی ئه‌گه‌ر سه‌ردانیكه‌رێك هات؟

ـــ پاره‌ی لێ وه‌رده‌گری و پسووله‌یه‌كی ده‌ده‌یتێ. هه‌مووی له‌سه‌ر مێزه‌كه‌یه‌، لای ده‌رگه‌ی هاتنه‌ژووره‌وه‌.

ــ ئه‌ی بۆ خاوێنكردنه‌وه‌؟

ــ باجییه‌كه‌ هه‌موو هه‌فته‌یه‌ك ده‌یكا، وریابه‌ خۆی له‌ ئیش نه‌دزێته‌وه‌.

ـــ ئه‌ی گه‌ر هه‌ڵكووتانه‌سه‌ر و دزییه‌ك ڕووی دا، چی بكه‌م؟

ــ دزی؟ شتی وا نابێت، ترست نه‌بێت. بۆ ئه‌م ئێواره‌یه‌ پێشنیاری هۆتێلێكی ئه‌م ده‌ورووبه‌ره‌ت بۆ ده‌كه‌م، گه‌ر ده‌ته‌وێت ده‌توانم كاتێ له‌وێو تێپه‌ڕێم ژوورێكت بۆ بگرم.

ماڵئاوایی لێ كردم و به‌په‌له‌پڕووسكێ به‌ شه‌قامه‌ چۆڵه‌كه‌دا داگه‌ڕا. داخۆ ده‌یویست خۆی له‌م مۆزه‌خانه‌یه‌دا ڕزگار بكات یان هیچ چاره‌یه‌كی تری نه‌بوو؟ من به‌ ته‌نیا له‌ باڵه‌خانه‌یه‌كی گه‌وره‌ی بێده‌نگدا بوو، كلیله‌كانم له‌ده‌ست بوو. ده‌سته‌وه‌ستان بوو. به‌شێكی باشی دامه‌زراوه‌یه‌ك ئێستا خرابووه‌ ئه‌ستۆی من. ئه‌وه‌ی گۆڵد ئاوا زوو چه‌ند به‌رپرسیارییه‌تییه‌كی خستبووه‌ ده‌ستی كه‌سێكی بێئه‌زموونی وه‌ك من، زۆر شێلگیرم نه‌ده‌بینی. پاشنیوه‌ڕۆم به‌ دانیشتن له‌ پشته‌وه‌ی شوێنی پسووله‌فرۆشییه‌كه‌ به‌سه‌ر برد. به‌ دڵه‌ڕواكێیه‌وه‌ نزام ده‌كرد هیچ سه‌ردانیكه‌رێكم نه‌یه‌ت. به‌ سه‌رنجدان له‌و زانیارییانه‌ی به‌ ده‌رگای هاتنه‌ژووره‌وه‌دا هه‌ڵواسرابوون، تێگه‌یشتم مۆزه‌خانه‌كه‌ له‌ ساڵانی شه‌ست كراوه‌ته‌وه‌. لێره‌دا كۆلێكشنێكی تایبه‌تی شته‌كان ده‌رباره‌ی بابه‌تی گله‌یی و گازه‌نده‌ و پرسه‌گێڕان له‌ژێر هه‌موو ڕوڵه‌تێكیاندا كۆ كراوه‌ته‌وه‌. له‌نێوان ئه‌و هه‌موو ژووره‌ جوانه‌دا، كتێبخانه‌یه‌كی ده‌نگی هه‌بوو، له‌وێ زریكه‌ و گریان و لاڵانه‌وه‌ له‌ هه‌موو جیهان كۆ كرابووه‌وه‌.  بریتی بوو له‌ سكاڵای یاسایی، له‌ ئه‌رشیفی دادگا جیاوازه‌كان كۆ كرابووه‌وه‌. به‌رهه‌مه‌ هونه‌رییه‌كان، پیاوان و ژنانی چاوبه‌فرمێسك پیشان ده‌دات. به‌ تایبه‌ت كۆلێكشنی هه‌ستبزێنی ژنه‌ تازیه‌باره‌كان “ئه‌و ئاهوناڵه‌ هیستریایانه‌ی به‌ تایبه‌ت له‌ لیستی زانیارییه‌كاندا باس كرابوون، ترسی تێده‌گه‌ڕاندی”. ڕێك له‌ خواره‌وه‌یش چه‌ند وێنه‌یه‌كی ئه‌و په‌یكه‌رانه‌ی، وا من ده‌مویست خه‌به‌ریان بكه‌مه‌وه‌، هه‌ن. ئینجا كاتی كرانه‌وه‌ی مۆزه‌خانه‌كه‌ و نرخی هاتنه‌ ژووره‌وه‌.

بۆ ده‌ستپێكردنی ئیشه‌ نوێیه‌كه‌م چه‌ند ڕۆژێكم پێویست بوو. شایه‌نی باسه‌ مۆزه‌خانه‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌یر بێده‌نگ بوو: سێ هه‌فته‌ی یه‌كه‌م هیچ سه‌ردانیكه‌رێك نه‌هات. پیه‌ر گۆڵد، بۆ ئه‌وه‌ی دڵنیا بێته‌وه‌ گشت شتێ باشه‌، دوو جار ته‌له‌فۆنی كرد، منیش توانیم دڵنیای بكه‌مه‌وه‌ و پێی بڵێم هه‌موو شتێك به‌ باشی ده‌كه‌م. له‌و كاته‌وه‌ی به‌و خێرایییه‌ له‌ مۆزه‌خانه‌كه‌ ده‌رپه‌ڕی، ئیتر له‌وێ ده‌رنه‌كه‌وته‌وه‌، من ئه‌م شته‌م به‌ پیشه‌یی نه‌ده‌بینی. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ش من شوێنێكم به‌ كرێ گرت، ناوماڵیشی تێدابوو، هه‌مووی دوو شه‌قاو لێره‌ دوور بوو، كه‌واته‌ به‌ره‌به‌ره‌ ڕه‌وتێكی جێگیر و ئاسایی ده‌سته‌به‌ر ده‌بوو. له‌ ماوه‌ی ئه‌و ڕۆژه‌ درێژانه‌ی من خه‌ریكی چاودێری بووم، هیچ شتێكی وا نه‌بوو، توانیم به‌ شێوازێكی باشتر ئه‌و ئه‌ركه‌ پاسه‌وانییه‌ جیاوازانه‌ی له‌ لیسته‌كه‌ی گۆڵدا بوون، ڕێك بخه‌م. ته‌نیا بێگاریی ڕاسته‌قینه‌ پاككردنه‌وه‌ی پیكه‌ری ژنانی تازیه‌بار بوو، چونكه‌ گۆڵد زۆر ئه‌مانه‌ی لا هه‌ستیار بوو: ده‌بوو گشت دووشه‌ممانێك به‌وپه‌ڕی وریاییه‌وه‌ ئه‌مه‌ ئه‌نجام بدرێ. ئه‌مه‌ بۆ من ساتێكی زۆر ئه‌سته‌م بوو، چونكه‌ ئه‌و پلان و به‌رنامانه‌ی وا بۆ ڕۆژانی پشووم دانابوون، تێك ده‌دا.

خاوێنكردنه‌وه‌ی په‌یكه‌ری تازیه‌باره‌كان سێ بۆ چوار كاتژمێر كاتیان لێ ده‌گرتم. به‌ كه‌ره‌سته‌كانمه‌وه‌ ده‌چوومه‌ نێو هۆڵه‌كه‌، په‌رده‌كانم لا ده‌دا و په‌نجه‌ره‌كانم ده‌كرده‌وه‌ تا هه‌واگۆڕكێیه‌ك بكات. ژنه ‌تازیه‌باره‌كان له‌ خه‌و هه‌ڵده‌ستان، باوێشكیان ده‌دا و وه‌ك هه‌میشه‌ شینوهاواریان ده‌كرد به‌و بیانووه‌ی سه‌رمایان بووه‌. هه‌ركامه‌یانم له‌ دنگه‌كه‌یان داده‌گرت و جل و كه‌واكانیانم داده‌كه‌ند، له‌سه‌رخۆ به‌ ده‌ستكێش و سابوونێكی بۆنخۆش سه‌ر تا پێم ده‌شۆردن. ئه‌وان به‌رده‌وام ئاهوناڵه‌یان بوو، گله‌ییان له‌ ساردی ئاوه‌كه‌ و بێئه‌زموونی ده‌ستوپلی من ده‌كرد، له‌ كه‌مترین ده‌رفه‌تدا ده‌ستیان ده‌كرده‌ نركوهووڕ: كاتێك خه‌ریكی خاوێنكردنه‌وه‌ی ئه‌وانه‌ی لای ڕاست ده‌بووم، ژنه‌ تازیه‌باره‌كانی لای چه‌پی دیواره‌كه‌ ده‌ستیان ده‌كرده‌ گریان، واته‌ ئه‌و ژنه‌ تازیابه‌رانه‌ی به‌و خاولییه‌ وشكم كردبوونه‌وه‌ كه‌ پێشتر بۆ وشكردنه‌وه‌ی ئه‌وانی تر به‌كارم هێنابوو، هه‌روه‌ها به‌ دوای یه‌كدا بۆ ئه‌وانی تریش. ئه‌م شتانه‌ شێتی ده‌كردیت. پێویست بوو پرچی هه‌ندێكیان بشۆیت، ئه‌وانی تر نینۆكیانم كردبوو. له‌ بێبه‌ختیی خۆم گه‌ر په‌رچم بدایه‌ته‌وه‌، ده‌ستیان ده‌كرده‌ گریان، ئه‌وانی تریش وه‌ك خوشكه‌كانیان لاسایییان ده‌كرده‌وه‌. ده‌بوو هه‌ندێ جار بیسه‌لمێنم ده‌توانم ڕكێفی خۆم بكه‌م تا لێیان نه‌ده‌م. نه‌مده‌توانی ڕی به‌ خۆم بده‌م كۆلێكشنی ئه‌و گه‌وهه‌رانه‌ی وا بووبووم به‌ به‌رپرسی، تێك بده‌م. پاش ئه‌وه‌ی له‌ ئیشه‌كه‌م ده‌بوومه‌وه‌ تازیه‌باره‌كان ده‌یانكرده‌ گه‌له‌زه‌نگ، له‌ شوێنی پێشوازییه‌كه‌وه‌ گوێم له‌ قیژه‌ و گازه‌نده‌یان ده‌بوو، به‌ره‌به‌ره‌ زۆر خێرا ده‌یدا له‌ كه‌می، تا ته‌واو داده‌مركانه‌وه‌. هه‌ینێ ئێواره‌ی دووشه‌ممه‌ مۆزه‌خانه‌كه‌م به‌جێهێشت. كاتژمێر پێنج و نیو جارێكی تر بێده‌نگی باڵی كێشا. ئه‌وان خه‌ویان لێ كه‌وت و تا هه‌فته‌ی داهاتوو له‌و خه‌و هه‌ڵنه‌ستان. هه‌وڵم ده‌دا لانیكه‌م كه‌مترین ده‌نگه‌ده‌نگ دروست بكه‌م نه‌كا خه‌وه‌كه‌یان بزڕێنم، بۆ شكاندنی ئه‌و بێده‌نگییه‌ بانسروشتییه‌ی مۆزه‌خانه‌كه‌ی داگرتبوو، ته‌جیلێكم كڕی بوو. ته‌له‌فۆنه‌كان گوێكانیان ده‌كرده‌ ئامانج، بێ ئه‌وه‌ی بترسم تازیه‌باره‌كان له‌ خه‌و بكه‌م، به‌وپه‌ڕی ئارامییه‌وه‌، ده‌ستم كرد به‌ نه‌ڕه‌نه‌ڕێكی ئۆركسترایی ڤاگنه‌ری و چه‌ند هه‌ڵایه‌كی جاز.

به‌م دۆخه‌وه‌ ڕۆژێك ئه‌م قه‌یرانه‌ درێژه‌ی كێشا. وه‌ك هه‌موو به‌یانیانێكی دووشه‌ممه‌، یه‌ك به‌ یه‌كیانم بۆ ماوه‌ی زیاتر له‌ سێ كاتژمێر شۆرد. پێچه‌وانه‌ی خووی خۆیان، ته‌واوی ئه‌و پاشنیوه‌ڕۆیه‌ یه‌كپشوو گریان و نركه ‌و هووڕیان بوو. له‌بریی ئه‌وه‌ش ده‌نگیان نزم بێته‌وه‌، بانگیان هه‌ڵ ده‌دا. دوودڵ له‌ مۆزه‌خانه‌كه‌ چوومه‌ ده‌ره‌وه‌، به‌و هیوایه‌ی لای شه‌وێ هێور ببنه‌وه‌، به‌ڵام هه‌ینێ به‌یانی دواتر ده‌رگاكانم كرده‌وه‌، قیژه‌یه‌ك به‌ گوێمدا شاخاندی. پێم باش بوو پێش ئه‌وه‌ی داوای یارمه‌تی له‌ پیه‌ر گۆڵد بكه‌م جارێ چاوه‌ڕوان بم، ده‌نگی ته‌جیله‌كه‌م زیاد كرد تا ئه‌و نركه‌كه‌یان كپ كاته‌وه‌، ئه‌و ده‌نگه‌ی دیواره‌كانی بڕیبوو و هه‌موو بیناكه‌ی داگرتبوو. چه‌ند كاتژمێری سه‌ره‌تا قه‌له‌قی دایگرتم: بۆچی هه‌ڵقووڵانی ئه‌م فرمێسكانه‌ هێنده‌ درێژه‌ ده‌كێشێت؟ زۆر به‌ زه‌حمه‌ت تا كاتژمێر پێنجی پاشنیوه‌ڕۆ خۆم ڕاگرت، پاشان نیو كاتژمێر پێش واده‌ی خۆی مۆزه‌خانه‌كه‌م داخست، به‌ خه‌یاڵی ئه‌وه‌ی گه‌ر لێپێچینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵ كردم، بیانووی ئه‌وه‌ بهێنمه‌وه‌ باری ته‌ندرووستیم ناجێگیره‌.

ڕۆژی دواتر زۆر بێزاركه‌ر بوو. تا ده‌هات گریانه‌كان زۆرتر ده‌بوون، سوێندت ده‌خوارد له‌نێو كۆنسێرتی كۆمه‌ڵه‌ شێتێكی كه‌ له‌ ده‌ست ڤیۆلۆن و كه‌ڕه‌ناكانیان ئازار ده‌كێشی. بارودۆخه‌كه‌ به‌رگه‌ نه‌ده‌گیرا، جگه‌ له‌ سازش نه‌مده‌توانی هیچ ئیشێكی تر بكه‌م. هه‌ر بۆیه‌ له‌ كاتێكدا كونی گوێیه‌كانم ئاخنیبوو، له‌ هۆڵی ژنه‌ تازیه‌باره‌كان ئاماده‌ بووم. ئه‌و ده‌نگانه‌ی له‌ ده‌میان ده‌رده‌چوو، هه‌ریه‌كه‌یان زه‌نگی ئاگاداركردنه‌وه‌ و به‌ردی ئاش له‌ كاتی تیژكردن و مشاری كاره‌بایی و ئه‌و به‌رازه‌ی بیر ده‌خسته‌وه‌ وا سه‌رمان ده‌بڕی. دۆزه‌خێك بوو. كاتێك په‌رده‌ ڕه‌شه‌كه‌م لادا، بینیم پانزه‌ ژنی تازیه‌بار له‌سه‌ر دنگه‌كانیان شل و شۆڕ بوونه‌ته‌وه‌، تا ئه‌وپه‌ڕی مردن هاوار ده‌كه‌ن، هاوشێوه‌ی ده‌ڵه‌گورگه‌ هاره‌كان، چاوه‌كانیان فرمێسكی تێ زابوو. هه‌ندێكیان بۆ نزا باڵیان بۆ ئاسمان هه‌ڵبڕیبوو، نه‌مده‌زانی بۆ كام خودا، ئه‌وانی تر چوارمشقی دانیشتبوون و وه‌ك ئۆتیست سه‌ریان به‌ دنگه‌كانی خۆیاندا ده‌كێشا. من قیڕاندم، هه‌موویان حه‌په‌ساوانه‌ ئاوڕیان لێ دامه‌وه‌. له‌پڕ بێده‌نگی گه‌ڕایه‌وه‌، ته‌نیا كه‌مێ مشه‌مشیان ده‌بیسترا.

ــ ئه‌وه‌ چیتان لێ به‌سه‌ر هاتووه‌؟

كه‌س وه‌ڵامی نه‌دایه‌وه‌.

ــ بۆچی دوو ڕۆژه‌ هه‌ر ده‌گرین؟

كه‌شه‌كه‌ ئاڵۆز بوو. به‌ چاوی دوژمنایه‌تییه‌وه‌ لێیان ده‌ڕوانیم.

ــ ئێمه‌ ماندوویان… ده‌ی واز له‌م بێشه‌رمییه‌ زۆره‌ بهێنه‌.

ــ به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر ترسناك چه‌پاندنی ئه‌وانم هه‌ست پێ ده‌كرد.

ــ خه‌ڵكی ئێمه‌یان ته‌رێز خستووه‌.

ـــ كه‌س خۆشی ناوێین. لانی كه‌م به‌ وشه‌یه‌كی سۆزبه‌خشیش.

ــ چه‌په‌ڵی و خراپه‌ گشت لایه‌كی داگرتووه‌.

ـــ چیتر به‌رگه‌ی ناگرین.

دیسان كه‌وتنه‌وه‌ جووڵه‌. ئه‌میان پاش ئه‌و به‌ ئاره‌زووی خۆی ده‌ستی ده‌كرده‌ گله‌یی و سكاڵا. پێشنیاری ئه‌وه‌م بۆ كردن كه‌متر بیانشۆم، ئینجا جۆری سابوونه‌كه‌یان بگۆڕم و ده‌نگه‌ی زۆر باشیان بۆ دابین بكه‌م، به‌ڵام ئه‌وان نه‌یانده‌ویست هیچ ببیستن.

ــ هه‌موو شتێ خراپه‌، كه‌س له‌ ئێمه‌ تێناگا.

ــ كێشه‌كانمان چاره‌ ناكرێن.

ــ به‌رده‌وام هه‌مان توندوتیژیی ڕووبه‌ڕوومان ده‌بێته‌وه‌.

ــ به‌رده‌وام گۆشه‌گیری و خه‌مۆكی هه‌یه‌.

ئه‌مه‌ په‌تخستنه‌ مل بوو. ده‌مبینی شێتانه‌ ئه‌میان پاش ئه‌و بانگی گریانی هه‌ڵده‌دا، وه‌ك ڕیزكردنی دۆمینه‌ یه‌كێكیان بكه‌وێت ئه‌وانی تریش ده‌كه‌وێنێت. لافاوی پاڕانه‌وە شێتانه‌كه‌یان به‌ره‌به‌ره‌ زۆرتر ده‌بوو، تا منی نوقم كرد. من ده‌سته‌وه‌ستان ته‌نیا ده‌متوانی پاشه‌كشێ بكه‌م و به‌ په‌له‌پرووزێ له‌ هۆڵه‌كه‌ تێی بقووچێنم.

ــ ئه‌لوو! مسیۆ گۆڵد؟

ــــ ئا ئه‌وه‌ تۆی! چۆنی؟

ــ زۆر باش نیم.

ــ هه‌ندێ كێشه‌ له‌ مۆزه‌خانه‌ هه‌یه‌.

ــ به‌ڕاست؟

ـــ به‌ڵێ، له‌گه‌ڵ ژنه‌ تازیه‌باره‌كان.

ــ چی بووه‌؟

ـــ ئه‌وان ده‌گرین مۆسیۆ.

ــ ئه‌وه‌ شتێكی خۆڕسك و ئاساییه‌.

ـــ به‌ڵێ، به‌ڵام كاتی ئاسایی ئه‌م شته‌ چه‌ند كاتژمێر زیاتری نه‌ده‌خایاند.

ــ ئه‌ی ئێستا؟

ـــ سبه‌ی ده‌كاته‌ هه‌شت ڕۆژ. یه‌كپشوو.

ــــ ناته‌وێت بێیت و سه‌یرێك بكه‌یت؟ ئه‌وان ده‌مێكه‌ تۆ ده‌ناسن، ده‌زانی چۆن بیاندوێنی؟

ــ ده‌زانی، من و ئه‌وان هه‌رگیز زۆر لێك نزیك نه‌بووین.

ـــ نازانم چی بكه‌م، شێتیان كردووم.

ـــ نا ، نا ……

ـــ دڵنیات ده‌كه‌مه‌وه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌و كاته‌ش ده‌ڕۆمه‌وه‌ ماڵ هێشتا قریشكوهوڕی قیژه‌یان له‌نێو سه‌رمه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی نیشتبنه‌ شوێنم. به ‌ڕاستی ئه‌مه‌ ئه‌شكه‌نجه‌یه‌كی ڕاسته‌قینه‌یه‌.

ــ تۆ ده‌بێت سه‌ردانی پزیشك بكه‌ی. دڵنیام ئه‌م شته‌ خراپه‌ تێده‌په‌ڕێت.

ـــ ده‌ترسێم ئه‌وان هه‌رگیز له‌م شته‌ نه‌وه‌ستنه‌وه‌ مۆسیۆ. من ناتوانم له‌مه‌ زیاتر به‌رگه‌ بگرم.

ـــ وره‌ت هه‌بێت، باش ده‌بێت. هه‌وڵ ده‌ده‌م هه‌فته‌ی داهاتوو بێم بۆ مۆزه‌خانه‌كه‌، باشه‌؟

ــ هه‌فته‌ی داهاتوو؟ به‌ڵام من ئێستا پێویستیم پێته‌!

ــ ماڵئاوا، ماڵئاوا، دێم، به‌ڵێن بێت.

به‌ڕێوه‌به‌ر نه‌ هه‌فته‌ی داهاتوو و نه‌ هه‌فته‌كانی تریش نه‌هات. منیش خه‌مۆكییه‌كی قووڵ دایگرتم، به‌ڵام هه‌وڵم ده‌دا پابه‌ندی پۆسته‌كه‌م بم و گشت به‌یانیانێك كاتژمێر نۆ مۆزه‌خانه‌كه‌ بكه‌مه‌وه‌. ئێستا نزیكه‌ی شه‌ش مانگه‌ لێره‌ ئیش ده‌كه‌م، هه‌رگیز هیچ سه‌ردانیكه‌رێك به‌م ده‌رگایه‌دا ئامدیوو نه‌بووه‌. چۆڵوهۆڵی و ده‌نگی به‌رگه‌نه‌گیراوی ژنه‌ تازیه‌باره‌كان وه‌همێكی سه‌یران لا ساز كردووم. ئه‌و قیژانه‌ی له‌ هۆڵی په‌یكه‌ره‌كانه‌وه‌ دێن ده‌گۆڕدرێن بۆ باڵنده‌یه‌كی ڕه‌شی زل و به‌ چوارده‌وری سه‌ری مندا تیژڕۆ ده‌خولێننه‌وه‌ و خۆیان به‌ ئه‌رزدا ده‌كێشن. جاری وایه‌ دیومه‌ دیواره‌كان سكیان داوه‌ كاشییه‌كانی ئه‌رد هه‌ڵتۆقیون و پاشان فس بوونه‌ته‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی هه‌ناسه‌ بده‌ن. من خه‌ریك بوو ڕاپێچی شێتی ده‌بووم و تۆزقاڵێ ئه‌قڵم به ‌به‌ره‌وه‌ مابوو. جاروبار سه‌ردانم بۆ گروپێكی گه‌شتیاریی خه‌یاڵیی بۆ مۆزه‌خانه‌كه‌ ڕێك ده‌خست و خۆ ڕینماییانم ده‌كرد. به‌ ته‌نیا له‌ داڵانه‌كه‌ ڕێم ده‌كرد و به‌ ده‌نگێكی به‌رز باسی هه‌زاران ورده‌كاریی سه‌رنجڕاكێشی كۆلێكشنه‌كه‌م ده‌كرد. بێگومان گه‌رمه‌ی سه‌ردانه‌كه‌ بۆ هۆڵی ژنه‌ تازیه‌باره‌كان بوو، زۆر سه‌رسام ده‌بوون. په‌نجه‌كانم له‌ گوێم ده‌ئاخنی، ئه‌وان به‌رانبه‌ر به‌م هاتوهاواره‌ له‌خۆ ده‌چوون، سه‌باره‌ت به‌وه‌ی ئه‌م ژنانه‌ بتوانن شتی وایان لێ بوه‌شتێته‌وه‌ به‌ منیان ده‌گوت ده‌بێت چاودێریی ئه‌م دیاردانه‌ كارێكی سه‌رسامهێنه‌ر بێت.

ڕۆژێك گروپێك تارماییی منداڵم له‌ پۆله‌وه‌ بۆ مۆزه‌خانه‌ به‌ڕێ كرد، هێكڕا تووشی ژانه‌سه‌رێك هاتم، ناچار ئه‌ژنۆم دایه‌ڵا.

ئاهوناڵه‌ی ئه‌م ژنه‌ تازیه‌بارانه‌، كه‌ ئه‌وه‌ نزیكه‌ی دوو مانگ بوو یه‌كپشوو نه‌وه‌ستابوو، به‌ ته‌واوه‌تی له‌ په‌لوپۆی خستبووم. ڕكوكینه‌ و شێتیی دایگرتبووم. مناڵه‌كان به‌ چوارده‌ورمدا سه‌مایان ده‌كرد و به‌ ئازارێكی دزێو ده‌میان داده‌چه‌قاند و پێده‌كه‌نین. به‌ هه‌ناسه‌سواری، ده‌مزانی ته‌نیا یه‌ك ڕێچارم له‌ پێشه‌: هه‌ستام و لاقم هه‌ڵینا و تا هۆڵی ژنه‌ تازیه‌باره‌كان ڕۆشتم. هاتوهاواره‌ نه‌فره‌تهێنه‌ره‌كان ده‌چووه‌ نێو گوێیه‌كانم و له‌نێو كاسه‌ی سه‌رمدا باوه‌گێژه‌ی بوو، وه‌ك په‌ڕكه‌م. ده‌نگێكی وا به‌هێز له‌ مندا شوێنی گرتبوو كه‌ چیتر هیچ نه‌بیستم. له‌ سووچێكی بچووكی هۆڵه‌كه‌ ده‌نگه‌یه‌كی بچووكم گرت، هاوشێوه‌ی ئه‌وه‌ی په‌یكه‌ره‌كانی ئه‌وانی له‌ هۆڵه‌كه‌ لێ دانرابوو، هه‌موو ژنه‌ تازیه‌باره‌كان به‌ قیژه‌وه‌ سه‌یریان ده‌كردم. بێ پرزه‌ به‌سه‌ر دنگه‌كاندا هه‌ڵگه‌ڕام و له‌وێ نه‌بزووت وه‌ستام. یه‌كسه‌ر هه‌ستم كرد لافاوێك فرمێسك به‌ مندا سه‌ر ده‌كات، به‌وپه‌ڕی هه‌ست و سۆزمه‌وه‌ مینا مه‌راسیمێكی ڕێزلێنان ده‌ستم كرد به‌ یه‌كه‌م و ناكۆتاترین هاتوهاوار بۆ هاوڕه‌گه‌زه‌كانم.

ژنه‌ تازیه‌باره‌كان یه‌كسه‌ر متمانه‌یان پێ كردم. هه‌موو دووشه‌ممه‌یه‌ك جێگره‌كه‌م به‌ ده‌ستكێشی پاكژكردنه‌وه‌ و سابوونێكی بۆنخۆش ده‌یشۆردم. گه‌نجێكی خوێنشیرین بوو. من و خوشكه‌كانم به‌وپه‌ڕی هێزمانه‌وه‌ بێهیوایی خۆمانمان به‌سه‌ر ئه‌ودا ده‌ڕشت، به‌و هیوایه‌ی ئه‌ویش زووبه‌زوو بێته‌ ڕیزمانه‌وه‌.

سه‌رچاوه‌:

BERNARD QUIRINY, L’ANGOISSE DE LA PREMIÈRE PHRASE, Éditions Phébus. Paris. 2005.

The post له‌ مۆزه‌خانه‌دا appeared first on ژنەفتن.

ـ كه‌س ده‌توانێت پێم بڵێ من چییه‌كه‌م لێره‌؟

 گه‌نجێكی وردیلانه‌ی سه‌ركه‌چه‌ڵ وا ده‌ركه‌وت له‌ پرسیاره‌كه‌م تێگه‌یشت و هاته‌ پێشێ‌. به‌ ئه‌ڵمانیی ڕێك، به‌ڵام به‌ له‌هجه‌یه‌كی زۆر چه‌وت، ئه‌وه‌ی بۆ ڕوونكردمه‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ به‌ره‌و ئیتاڵیا سه‌فه‌ر ده‌كه‌ین. ڕۆژی پێشتر لەنگەرگەی پیرێ [لەنگەرگەیەکە‌ له‌ یۆنان]ـمان جێهشتبوو له‌ 22ـی دێسه‌مبه‌ر. له‌رزم تێگەڕابوو: من ئێواره‌یه‌كی به‌هار له‌ ماڵه‌كه‌ی خۆم له‌ له‌نده‌ن خه‌وتبووم، ڕۆژی دواتر به‌یانییه‌كه‌ی خۆم له‌ ناوچه‌ی ده‌ریای ناوه‌ڕاست‌ له‌گه‌ڵ یۆنانییه‌كان بینیبوو كه‌ خه‌ریكبوون جه‌ژنی سه‌ری ساڵیان ده‌گێڕا. ئه‌م شته‌ پووچ و مه‌حاڵ بوو. مۆته‌كه‌ بوو یان پیلان. ڕه‌نگه‌ نمایشێك بووبێت كه‌ له ‌لایه‌ن ئه‌م قۆشمه‌ پیره،‌‌‌ فرێدریك، ڕێكخرا بووبێت. كاتێك ویستم شووناسی ئه‌و بزانم، كه‌چه‌ڵه‌كه‌ دڵنیای كردمه‌وه‌ كه‌ خوێندکار بووه‌ و بۆ ته‌واوكردنی نووسینی تێزه‌كه‌ی له‌ پاریس بووه‌، به‌شێك له‌ هاوڕێكانیشی هه‌روه‌ها. تێزێكی فه‌لسه‌فی. منیش بە گه‌نجێتی فه‌لسه‌فەم‌ زۆر لا سه‌رنجڕاكێش بوو، هه‌ر بۆیه‌ به‌وم وت كه‌ منیش چه‌ند پەڕتووکێکم نووسیووه‌.

ـ پرسیاری ئه‌وه‌ی لێ كردم‌ ناوم چییه‌؟

ــ ماركس.

ـ ببووره‌؟

ـ ماركس. كارڵ ماركس.

سه‌یرێكی یه‌كیان كرد و پاشان له‌ قاقای پێكه‌نینیان دا. بینینی ئه‌م شادییه‌یان چێژبه‌خش بوو، به‌ڵام من له‌ هۆكاری ئه‌م پاڵنه‌ره‌ [پاڵنه‌ری پێكه‌نین] تێنه‌گه‌یشتم. ناوه‌كه‌م هیچ مایه‌ی پێكه‌نین و لاقرتی نه‌بوو و ئه‌م كاردانه‌وه‌یه‌یان سووكایه‌تی ‌بوو. پاش ئه‌وه‌ی بێده‌نگ بوون، خۆیان ناساند.

ــ تۆ كارڵ ماركسی، زۆر باشه‌. منیش ناوم لینینه‌، ئه‌مه‌ش گرامێشییه‌. ئه‌م ژنه‌ گه‌نجه‌ش ناوی ڕۆزا لۆگزامبۆرگه‌، ئه‌م گه‌نجه‌ لیۆن ترۆتسكییه‌. ئه‌وه‌ی ئه‌و سه‌ره‌ش‌ ڕۆدۆلف هیفلردینگه‌.

ــ  ئه‌ڵمانییه‌؟

كه‌چه‌ڵه‌كه‌ زڵت تێمی ڕوانی، دیسان پێكه‌نینێكی شێتانه‌ی جڵه‌ونه‌كراو سه‌ری لێ دا‌. ئه‌و پێڕه‌‌ هه‌موویان به‌ خۆشحاڵییه‌وه‌ له‌ گه‌ڵی ده‌تریقانه‌وه‌. ئایا كه‌وتبوومه‌ نێو جۆره‌ گۆشه‌گیرییه‌كی شه‌پۆلاویی‌؟ ئه‌و ناوانه‌ی‌ به‌ منیان دا هیچیان له‌ یۆنانی نه‌ده‌چوون، نه‌ختێ تێگه‌یشتم ئه‌وان خه‌ریكن لاقر‌تیم پێ ده‌كه‌ن. له‌ سه‌رده‌می دمۆكریتۆسه‌وه‌‌ ئاستی ئاكار به‌ شیوه‌یه‌كی زۆر ئاشكرا له‌ ئه‌سینا دابه‌زیوه‌. هه‌ر بۆیه‌ یه‌كێ له‌نێو ئه‌واندا به‌ ئینگلیزی پرسیارم لێ ده‌كات، چیم كردووه‌ تاوەکوو له‌و بچم.

ـ لێكچوون له‌گه‌ڵ كێ؟

ــ ئینجا خۆ من پێم وتن من كارڵ ماركسم!

شیرەبزەیەکى بۆ كردم، وه‌ك چۆن بۆ مناڵێكی بكه‌ن، پاشان ده‌نگێكی نزمی ته‌واو گاڵته‌جاڕانه‌ی له‌خۆ گرت.

ــ تۆ كارڵ ماركسی؟  ئه‌مه‌ زۆر ناوازه‌یه‌!  وامانده‌زانی شه‌ست ساڵه‌ له‌ گۆڕستانی هایگیت له‌ له‌نده‌ن نێژراوی!

ئه‌مه‌ له‌ لایه‌ن لایه‌نگرانه‌وه‌ یه‌كلا بووه‌ته‌وه‌. لای خۆمه‌وه‌ ئه‌م بارودۆخه‌ زۆر به‌ گاڵته‌جاڕ نابینم. به‌ره‌به‌ره‌ حه‌زم به‌وه‌ ده‌كرد له‌سه‌ر كه‌شتییه‌كه‌ هه‌نگاو هەڵێنم.

– گوێ بگره‌، من نازانم  لێرە چی ده‌كه‌م و هیچ خولیای‌ چوون بۆ ئیتاڵیاشم نییە. ‌گه‌ر ئه‌مه‌ گاڵته‌ش بووبێت، ئیتر تامی تیا نه‌ما. دووپاتی ده‌كه‌مه‌وه بۆتان كه‌‌ من كارڵ ماركسم، گەر ئەمە بشتانخاتە پێکەنین یان نا.

ئه‌وان له‌ قاقای پێكه‌نینیان دابوو و ویستیان بزانن كاتی نووسینی سه‌رمایه‌ من له‌كوێ بووم. سه‌رم لەوە سووڕمابوو كه‌ ئه‌وان ئاگاداری‌ ئیشه‌كانم بوون و به ‌شێوه‌یه‌ك دوور له‌ بەخۆنازین‌ پێیانم ڕاگه‌یاند كه‌ ڕه‌شنووسی به‌رگی سێیه‌می كتێبه‌كه‌ له‌ ده‌ستپێكردندایه‌. ئه‌م بابه‌ته‌یان لا سرنجڕاكێش بوو، منیش به‌ خێرایی كورته‌یه‌كم له‌سه‌ر ناوه‌ڕۆكی كتێبه‌كه ‌و دوایین تێڕامانه‌كان دەربارەی به‌های هه‌موو بارودۆخه‌كان و پلانی گشتیی ده‌قه‌كه‌‌ بۆ باسكردن. بێده‌نگییه‌كی سه‌یر‌ باڵی به‌سه‌ر كۆبوونه‌وه‌كه‌دا كێشا…

گه‌نجه‌ كه‌چه‌ڵه‌كه‌ به‌ باوه‌ڕه‌وه‌ وتی: “سوێند ده‌خوێن ئه‌وه‌ی ده‌بیسترێ ڕاسته”.

كه‌واته‌ ئه‌م كه‌سه‌ كێیه‌؟‌

یۆنانییه‌كان به‌ هه‌موو لایه‌كی كه‌شتییه‌كه‌دا هرووژمیان هێنا، كۆمه‌ڵه‌یه‌كی كه‌م له‌ چوارده‌ورم بازنەیان بەستبوو‌. كه‌وتبوومه‌ به‌ر گوشاری پرسیاری هه‌مووان و به‌ وه‌ڵامه‌كانم سەرنجم ڕاكێشابوون، وه‌ك ئه‌وه‌ی مناڵێكی ‌به‌هرەدار‌ بم.

ــ گه‌نجێك، كه‌ سه‌كسووكه‌یه‌كی ڕه‌شی هه‌بوو؛ وتی، سەمەرەیە‌، نه‌ك هەر تۆ وه‌ك برایه‌كی جمكه‌ له‌و ده‌چی،  بگره‌ ناوی به‌رهه‌مه‌كانیشیت وه‌ك ناوی خۆت له‌به‌ره‌.

زۆرم بۆ خۆم نه‌هێنا‌ تا دیسان بۆی دووپات‌ بكه‌مه‌وه‌ من کارڵ ماركسم. به‌م چه‌شنه‌‌ بۆ ماوه‌ی چه‌ند خوله‌كێك سه‌رسووڕمانی هه‌ندێك له‌وانه‌ی ڕووی قسه‌م له‌وان بوو داکشا‌. هەندێکیان هێشتان هه‌ر خه‌ریكی لاقر‌تی و گاڵته‌پێكردن بوون، هه‌ندێكیشیان  وایان نه‌ده‌كرد، به‌ڵام وا ده‌ركه‌وت گروپێكی بچووكی پێشه‌نگیان خه‌ریك بوون خۆیان ڕادەست ده‌كرد. كاتێك وه‌ڵامی په‌نجا یان سه‌ته‌م پرسیارم داوه‌، ئه‌وانه‌ی ئه‌ولا كه‌وتنه‌ سه‌ر ئه‌ژنۆ و به‌ ده‌نگێكی به‌رز ڕایانگه‌یاند:

ــ ئه‌مه‌ خۆیه‌تی! ئه‌مه‌ ماركسه‌! دیالێكتیسیه‌نه‌كه‌ گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌!

ئه‌وان کڕنووشیان بۆ بردم هاوشێوه‌ی ئه‌وه‌ی‌ له‌به‌رانبه‌ر بتێك ده‌یكه‌ن‌. ئه‌م شته‌ به‌ ته‌واوه‌تیی گاڵته‌جاڕانه‌ بوو و، به‌ هه‌زار سه‌رئیشه‌ پاڵم پێوه‌نان. ئه‌وانی تر لاسایییانیان كرده‌وه ‌و به‌ خێرایی بوون به‌ سی كه‌سێك كه‌ هه‌وڵیان دا‌ پێیه‌كانم ماچ بكه‌ن، وه‌ك بڵێی من مه‌سیح بم و زیندوو بووبێتمه‌وه‌!

ـــ ده‌یانقیڕاند، باسی سۆسیالیزممان بۆ بكه‌! پێمان بڵی شۆڕش چۆن به‌ڕێوه‌ده‌برێت! چۆن پرسه‌ دنیاییه‌كان چاره‌ ده‌كرێن! باسی ماتریاڵیزممان بۆ بكه‌!

دڵه‌ڕاوكێ دایگرتبووم. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر دڵنشینیش بووبێت، ئه‌وا سه‌رپاكی ئه‌م پیرۆزاندنه‌‌  پڕوپووچ بوو. به‌ نیگایه‌كی نیگه‌رانه‌وه‌ له‌ گه‌نجه‌ كه‌چه‌ڵه‌كه‌م ڕوانی و تكام لێ كرد بڕوات به‌ شوێن كاپتندا. سه‌رێكی له‌قاند و به‌ خێرایی ڕۆیشت. خۆم باشتر كرد بۆ ئه‌وه‌ی به‌ر ئه‌م هێرشه‌ هیستریائامێزه‌ی لایه‌نگرانم بگرم. ئینجا ئاهێكی ئیسراحه‌تم به‌به‌ردا هاته‌وه‌ كاتێك بینیم كابرا له‌گه‌ڵ پیاوێك هاته‌وه‌ كه‌ به‌ چوارده‌وری باڵایدا جلێكی زێڕینی سه‌رنجڕاكێشی لێ هەڵدوورابوو.

ـــ چی قه‌وماوه‌ لێره‌؟ ئه‌مه‌ی  به‌ ئینگلیزییه‌كی زۆر باش وت.

ـــ گه‌نجه‌ یۆنانییه‌كان قیڕاندیان و به‌ په‌نجه‌ی ده‌ست ئاماژه‌یان بۆ كردم، كاپتن‌، ئه‌وه‌ ماركسه‌‌.

كاپتن به‌ چاوێكی گوماناوی‌ هه‌ڵیسه‌نگاندم و داوای لێ كردم خۆم بناسێنم. ناوی خۆم پێ وت، ئامۆژگاری كردم ڕیشم بتاشم، چونكه‌ ئه‌م ڕیشه‌ ده‌توانێت یه‌كێ بێت له‌ فێڵه‌كانیی ئه‌م یارییه‌.

ــ پیشه‌ت چییه؟

ـ فه‌یله‌سووف.

ــ شوێن و ساڵی له‌دایكبوون؟

ـــ تڕێڤ، ١٨١٨.

ــ تۆ قه‌شمه‌ریم پێ ده‌كه‌ی؟

ــ هه‌رگیز.

ــ تۆ ته‌مەنت سه‌ت و بیست و حه‌وت ساڵه‌، به‌وپه‌ڕی ساردی و ئارامییه‌وه ئەمەی وت‌.

ــ ببووره‌؟

ـــ بۆی ڕوونكردبوومه‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ له‌ ساڵی ١٩٤٥ـداین. ڕێك له‌ ٢٣ـی مانگی دوانزه‌داین.  من سه‌رگێژه‌م هه‌بوو. ئینجا سه‌رگێژه‌كه‌م زیاتر بوو كاتێك زانیم ئێمه‌ له‌ سه‌فه‌ری ده‌ریایین له‌سه‌ر ماتاروا، كه‌شتییه‌ك كه‌ پێنج ‌سه‌ت هه‌نگاو درێژه‌، مه‌كینه‌ی سووته‌مه‌نی و خێراییەکەى پانزه‌ گرێی ئه‌وه‌نده‌ی كه‌شتییه‌ جه‌نگییه‌كانی ده‌ریایه‌ و له‌ ١٩٢٢ له‌ بێلفاست ئه‌م ناوه‌ی لێنراوه‌.

ئه‌و ئیشه‌كه‌ی خۆی له‌ په‌یوه‌ست له‌گه‌ڵ ساوتهامپتۆن ـ ویڵگنتۆن ده‌ست پێ كردبوو، پاشان نووسینگەیەکی گواستنه‌وه‌ی سه‌ربازه‌كانی له‌ ماوه‌ی جه‌نگدا دروست كردبوو.

ـ كام جه‌نگ؟

 هه‌رگیز نه‌ده‌بوو ئه‌و شتانەی وا‌‌ له‌و ڕۆژه‌ی له‌سه‌ر پاپۆڕی ماتاروا بۆیان گێڕامه‌وه له‌بیر بكه‌م‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر دواتریش له‌ سه‌ر ئه‌م شتانه‌ له‌گه‌ڵ كه‌سیش قسه‌م نه‌كردایه‌. ئه‌وه‌ مۆته‌كه‌ئاسا بوو. به‌ قسه‌كانیڕا ده‌ركه‌وت ئه‌نته‌رناسیۆنال [ئه‌نجوومه‌نی نێوده‌وڵه‌تیی كرێكاران]، كه‌ من له‌ ساڵی ١٨٦٤ داممه‌زراندبوو، پێنج ساڵه‌ هه‌ڵوه‌شاوه‌ته‌وه‌‌. دووانی تر بوونه‌ته‌ جێگره‌وه‌ی. له‌ ڕووسیا، شۆڕشگێڕه‌ شه‌ڕه‌نگێزه‌كان بوونه‌ته‌ پسپۆڕی تیۆرییه‌كانی من و تێزاریان‌ له‌ پێناو دامه‌زراندنی سۆسیالیزمدا كوشتووه.

شۆڕش له‌ ڕووسیا؟ به‌ڵام ئه‌مه‌ پووچییه‌، بڕوانن، شۆڕش ته‌نیا له‌ وڵاتێكی سەرمایەداریدا هەڵدەگیرسێت!

ــ به‌ دڵنییاوه‌ هه‌موو شتێك ڕێك به‌و شێوه‌ ڕووینه‌داوه‌ كه‌ تۆ پێشبینیت بۆ كردبوو. وادیارە بیرمه‌نده‌ بلیمه‌ته‌كان شتی تریان بۆ سه‌ر پەڕتووکەکانى من زیادكردبوو، کە تێیدا پاساوی ئەوەیان هێنابێته‌وه‌ نەک تەنها ئه‌گه‌ری بەدیهێنانی سۆسیالیزم لەنێو وڵاتێکی ناپیشەسازی وەک ڕووسیادا بوونی هەبووه، هەروەها پاساویشیان بۆ ئەنجامدانی شۆڕش لەو وڵاتەدا هێناوه‌ته‌وه‌، بەبێ ئەوەی شۆڕشێکی جیهانیش بێت، کە ئەمەش کارێکی نادرووست بوو… ڕووسه‌كان خۆیان به‌ شێوه‌یه‌كی ئاشكرا زۆر ڕوون نین له سه‌ر تیۆریی و ڕابه‌ره‌ شۆڕشگێڕه‌كانیان له‌ ململانێیاندا له‌ پێناو ده‌ستكه‌وتنی خه‌ڵاتی ڕه‌سانه‌یه‌تیی ماركسیست، لێکترازان‌. له‌ هه‌مان كاتدا ساڵی ١٩٣٠ قه‌یرانێكی مه‌زنی دارایی له‌ دنیای سەرمایەداریدا ڕوویدا، ئه‌وه‌ی وا شه‌ڕێكی ترسناكی لێكه‌وته‌وه‌، ئه‌وه‌ی وا نزیكه‌ی پێنج ساڵی خایاند. یۆنان بە وێرانی له‌م شه‌ڕه‌ هاته‌ ده‌ر‌، ئه‌ڵمانیا بووە به‌كرێگیراوی نه‌خۆشێكی ده‌روونی كه‌ هه‌وڵیدا جووله‌كه‌كان بسڕێته‌وه‌ و به‌ سه‌ر جیهاندا سەرکەوێت. من حه‌په‌سابووم.

ـــ ئه‌ڵمانییه‌كان[2] Das theoretischste Volk!

 چیتر نه‌مده‌توانی له‌وه‌ زیاتر به‌رگه‌ بگرم، داوام له‌ نێردراوه‌كانی داهاتوو كرد دەست لە باسه‌ قێزه‌ونانه‌یان هه‌ڵگرن. ئه‌م ترسانه‌ دڵگرانیان كردم، بۆیه‌ داوای ڕوخسەتم له‌ كاپتن كردبوو بۆ ئه‌وه‌ی بڕۆم ڕاكشێم. ئه‌و ڕازی بوو و داوای له‌ یۆنانییه‌ كه‌چه‌ڵه‌كه کرد‌ تاوه‌كوو بمبات بۆ كابینه‌كه‌ی خۆی. ستایشكه‌ره‌كانم به‌ گرووپ تا لای ده‌رگاكه‌‌ لەدووم هاتن، چرپه‌چرپیان بوو، هاوكات ئاره‌زووی چاكبوونه‌وه‌ی خێرایان ده‌خواست. گه‌نجه‌كه‌ له‌ كابینه‌كه‌یدا شوێنی دوو سه‌رنشینی هاوته‌مه‌نی خۆی كردبووه‌وه‌، كه‌ بۆ پشوودان له‌گه‌ڵ من هاتنه‌ ژوورێ‌. ئه‌و ناوی كۆرنێلیۆس[3] بوو، دوو هاوڕێكه‌شی ناویان كۆستاس[4] بوو.

ـــ هه‌ردووكتان ناوتان كۆستاسه‌؟

ــ به‌ڵێ.

ــ سه‌یره‌.

له‌سه‌ر چرپایه‌كی سه‌ربازی ڕاكشام، هاوشێوه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ چه‌ند کاتژمێرێک پێش ئێستا له‌سه‌ری له‌خه‌و هه‌ستابووم و ته‌ندرووستیم به‌ زوویی به‌ره‌و باشی ڕۆیشت. ئارامی كابینه‌كه‌ توندوتیژ بوو، شتێك كه‌ نه‌ده‌بوو هه‌رگیز سه‌ر له‌ هاوڕێكانم بشێوێنی. گفتوگۆ‌ ده‌ستی پێ كرد. وه‌ك ئه‌قڵگه‌رایه‌كی باش، قه‌ناعه‌تیان پێ كردم كه‌ ناتوانن بڕوا به‌وه‌ بهێنن‌ من کارڵ ماركسی ڕاسته‌قینه‌م. ئه‌وان ستایشی ئه‌و لێكچوونه‌یان ده‌كرد و ده‌یانوت ناوازه‌یه‌. من خۆیشم بڕوام به‌و شتانه‌ نه‌دەهێنا كه‌ به‌سه‌رم هاتبوو، بۆیه‌ داوم لێ نەكردن بڕوام پێ بكه‌ن. بۆ تێپه‌ڕینی كات، كۆستاسه‌ گه‌وره‌كه‌یان وتی با یاری كۆنكه‌ن بكه‌ین. ئه‌وی تریان یه‌كسه‌ر كارته‌كانی ده‌ركرد و بوتڵێك عاره‌قی ڕاكی لووله ‌باریكیشی لە جانتاکەى ده‌رهێنا كه‌ به‌ نۆره‌ فڕمان ده‌كرد.

ــ ئیوه‌ ده‌توانن چۆڕی لێ ببڕن، دووانی تر له‌ جانتاكه‌مه‌‌.

ــ ئه‌و كاره‌ته‌كانی دابه‌ش كرد و ئێمه‌ش ده‌ستمان كرد به‌ كۆنكه‌ن. چونكه‌ بیره‌ چه‌وته‌كان له‌ مێشكمدا نه‌ڕه‌ویبوونه‌وه‌، مه‌ی جه‌سته‌می گه‌رم داگه‌ڕاندبوو. هه‌مووان سه‌رقاڵی یاری بوون، باسی فه‌لسه‌فه‌ و کردەی شۆڕشگێریمان ده‌كرد، دوو بوار كه‌ ئه‌وان زۆر ئیشیان تێدا كردبوو. گفتوگۆكه‌ به‌ره‌و هێگڵ و دیالێكتیك ڕۆیی، دواتر له‌سه‌ر فۆیەرباخ. ئه‌م گه‌نجانه‌ زۆر زیره‌كانه‌ گفتوگۆیان ده‌كرد، به‌ شێوه‌یه‌كی زانایانه‌ بۆچوونیان له‌مەڕ تێكسته‌ مه‌زنه‌كان ده‌رده‌بڕی، پێشبینیی داهاتوویه‌كی دره‌وشاوه‌م بۆ ده‌كردن.

ـــ  له‌ فەڕەنسا تێزێك ده‌نووسی، وایه‌؟

ــ وایه‌.

ــ دڵنیام زۆر قووڵ ڕۆده‌چیته‌ نێوییه‌وه‌‌.

هه‌روه‌ها گفتۆگۆمان له‌ سه‌ر كانت كرد، له‌ سه‌ر باكۆنین، سه‌ندیكاكارانی ئینگلیز له‌ سه‌رده‌می من و ئه‌واندا، یۆنانی كۆن و پرۆلیتاریا. كۆستاس دوو بوتڵه‌كه‌ی تری شكاند و منیش خۆم پێنه‌گیرا باسی هه‌ندێك نوكته‌ی خۆشیان بۆ بگێڕمه‌وه‌ كه‌ له‌سه‌ر مێزی كافتریاكانی له‌نده‌ن بیستبووم. ئاره‌قه‌ ڕاكییه‌كه‌ قوڕگی ده‌بڕی، به‌ڵام زمانی ده‌پژاند. نه‌مزانیبوو چه‌ند قوم مەیم له‌ماوه‌ی ئه‌و كاتژمێرانه‌ی له‌نێو كابینه‌ بچووكه‌كه‌ی ماتاروادا بووین هه‌ڵقووڕاند: ئه‌وه‌ ده‌زانم كه‌ پاش بیست و چوار جار دۆڕاندن و سه‌رخۆشبوون چه‌پەوڕوو، له‌سه‌ر ته‌خته‌ سه‌ربازییه‌كه‌ ڕاكشاوم و چوومه‌ نێو خه‌وێكی قووڵه‌وه‌.

ئه‌نجام

كارڵ ماركس له‌ ١٧ـی مه‌ی ١٨٦٥ به‌ خومارییه‌كی تایبه‌ت له‌سه‌ر نوێنه‌كه‌ی له‌ له‌نده‌ن له‌ خه‌و هه‌ستا. ده‌بوو ئه‌و نەیتوانیبێ باسی حاڵه‌ته‌كه‌ی بۆ كه‌سه‌ نزیكه‌كانی بكات، ئینجا هاوكات له‌گه‌ڵ گرنگیدانی بۆ ئه‌م بابه‌ته‌ش‌، بیری چووبوو خه‌ونه‌كه‌ی بنووسێته‌وه‌. ئه‌و سه‌رقاڵی  ئه‌نته‌رناسیۆنالی یه‌كه‌م بوو[ئه‌نجومه‌نی نێوده‌وڵه‌تیی كرێكاران]، به‌رگی یه‌كه‌م كتێبی سه‌رمایه‌ی بڵاو كردبووه‌وه‌، هه‌روه‌ها چه‌ند پەڕتووکێکی جیاوازی تریش، له‌ ساڵی ١٨٨٣ مردبوو.

ڕاستییەکەى ماتاروا سه‌فه‌ری به‌ كه‌سانێك كردبوو و ئێمه‌ وه‌ك سه‌رده‌مێكی نادیار باسمان كرد، خوێندکارە یۆنانییه‌كانی ئه‌وی له‌ یۆنانه‌وه‌ به‌ره‌و ئیتاڵیا هه‌ڵگرتبوو و سه‌رله‌نوێ ئیشه‌كه‌ی له‌سه‌ر ده‌ریاكانی جیهان ده‌ست پێ كرده‌وه‌. كه‌شتییه‌كه‌ له‌ ساڵی ١٩٥٦ له‌ سه‌فه‌ره‌كه‌ی خۆی ڕاوه‌ستا. زه‌نگی كه‌شتییه‌كه‌ ئه‌مرۆ له‌ كاتی پشووی خوێندکاران له‌ خوێندنگە له‌ شاری ماتاروا له‌ نیوزلاند لێ ده‌ده‌رێت.

كۆستاس (ئه‌كسیلۆس)، كورنیلیۆس، و كۆستا (پاپایۆنیۆ) له‌ ٢٢ـی دێسه‌مبه‌ری ١٩٤٥ـدا له‌ به‌نده‌ری پیرێ به‌ ده‌ستكه‌وتنی زه‌ماله‌یه‌كی خوێندن له‌ خوێندنگەیەکی فەڕه‌نسی له‌ ئه‌سینا به‌ڕێ كه‌وتن و له‌ ١٩٤٦ گه‌یشتنه‌ پاریس. ئه‌وان بوون به‌ بیرمه‌نده‌ گرنگه‌كانی نیوه‌ی دووه‌می ئه‌م سه‌ته‌یه‌. كۆستا ئه‌كسیلۆس گفتوگۆی تێزێكی دكتۆرای كرد به‌ ناونیشانی ماركس بیرمه‌ندی ته‌كنیك، هه‌روه‌ها بووه‌ ئه‌ندامی دامه‌زێنه‌ری گۆڤاری ئه‌رگۆمێنت، لۆكاچی وه‌رگێڕا و ژماره‌یه‌ك پەڕتووکی زۆری فه‌لسه‌فی بڵاو كرده‌وه‌. ئه‌و هێشتا له‌ پاریس ده‌ژی.

كۆستاس پاپایۆنیۆ هه‌ڵبژارده‌یه‌كی كلاسیكی به‌ ناونیشانی ماركس و ماركسیسته‌كان بڵاو كرده‌وه‌، هه‌جوونامه‌یه‌كیش به‌ ناونیشانی ئایدۆلۆژی سارد، هه‌روه‌ها ژماره‌یه‌ك لێكۆڵینه‌وه‌ دەربارەى ماركسیزم و هیگڵ و فارت بیزانتین، هه‌روه‌ها ئه‌و یه‌كێكه‌ له‌ پسپۆڕه‌ مه‌ز‌نه‌كانی ئه‌م بواره‌. له‌ ساڵی ١٩٨١دا مرد. كۆرنێلیۆس ده‌ستی كرده‌ نووسینی تێزێك له‌ زانكۆی سۆربۆن، به‌ڵام هه‌ر زوو به‌ خێرایی تووشی كرده‌ی شۆڕشگێرانه‌ هات. گۆڤاری سوسیالیزم یان به‌ربه‌ریه‌تیی له‌گه‌ڵ كلۆد لێفۆرت دامه‌زرارند، كه‌ له‌وێ به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رده‌وام ڕه‌خنه‌ی له‌ ستالینیزم ده‌گرت و له‌ هه‌وڵی تیۆرییه‌كی ڕه‌سه‌نی سۆسیالیزمدا دابوو. له‌ ماوه‌ی ساڵانی شه‌ستدا نێوانی له‌گه‌ڵ ماركسیزم نه‌ما و پاش ئه‌مه‌ خۆی ته‌رخان كرد بۆ فه‌لسه‌فه‌ و ده‌روونشیكاریی. له‌ ساڵی ١٩٩٧ له‌ پاریس مرد. 

[1]Sabir زمانێكی ئاڵۆزی كه‌سانی نزیك ده‌ریای ناوه‌ڕاسته‌ كه‌ تێكه‌ڵه‌ له‌ عه‌ره‌بی و فەڕەنسی و ئیسپانی و ئیتاڵی.

[2][ئه‌ڵمانییه‌كان خه‌ڵكانی زۆر تیۆریی.]

[3]Cornelius Castoriadisكۆرنیلیۆس كاستۆریادیس فه‌یله‌سووف و ئابووریناس و ده‌روونشیكاری یۆنانی و دامه‌زرێنه‌ری گرووپی سوسیالیزم یان به‌ربه‌ریه‌ت.

[4]Kostas Papaïoannou(1925–1981) فه‌یله‌سووف و مێژوونووسی هونه‌ری فەڕەنسایی به‌ ڕەگەز یۆنانییه‌. و پسپۆڕی به‌رهه‌مه‌كانی هیگل و ماركسه‌ و به‌ گشتیی ماركسیزمه‌. له‌ ساڵی ١٩٤١ دا په‌یوه‌ندیی كرد به‌ گرووپی به‌ره‌نگاریی یۆنان دژ به‌ نازیی و له‌ سالی ١٩٤٥ وڵاته‌كه‌ی خۆی به‌ جێهێشت له‌ گه‌ڵ هه‌ر دوو گه‌نجی رۆشنبیری كۆستاس ئاكسێلۆس كه‌ له‌م چیرۆكه‌دا باسی لێده‌كریت كه‌ ئه‌ویش هاوكات یۆنانییه‌ و فه‌یله‌سووفێكه‌ كه‌ به‌ فره‌نسی ده‌نووسێت و پسپۆرییه‌كه‌ی هیراكلیته‌ و كه‌سێكی ماركسیه‌ و كۆرنۆلیوس كاستوریادیس كه‌ باسمان كرد له‌ په‌راوێزه‌كه‌ی تر. له‌ ساڵی 1950 دا له‌ فره‌نسا نیشته‌جێ بوو.

سه‌رچاوه‌:

BERNARD QUIRINY, L’ANGOISSE DE LA PREMIÈRE PHRASE, Éditions Phébus. Paris. 2005.

تێبینی : ئه‌م چیرۆكه‌ له‌ ژماره‌ حه‌وتی گۆڤاری ئیلیان بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

The post كۆچبه‌ری نایاساییی ‘ماتاروا’ appeared first on ژنەفتن.

ژان فرانسوا لیۆتار

دێڕی یه‌كه‌م: ئه‌مه‌یه‌ دوژمن. ئه‌مه‌ ئه‌و شته‌ بوو كه‌ گۆلد له‌و ڕۆژه‌ی بڕیاری دا كتێب بنووسێت، به‌ دڕێژایی چه‌ند ساڵ بیری لێكردبووه‌وه‌. به‌رانبه‌ر به‌ كاغه‌زه‌ سپییه‌كه‌ی چه‌ند كاتژمێری له‌ گه‌ڕان به‌ دوای ڕسته‌یه‌كی ئایدیاڵدا ‌تێپه‌ڕاندبوو.‌ بێوچان نووكی پێنووسەکەى له‌ ڕووپەڕی كاغه‌زه‌كه‌ی كوتابوو و ده‌ست و مه‌چه‌كی بۆ كێشانی بازنه‌ی یه‌كه‌م پیت، شل كردبوو. هه‌موو جارێك به‌م یه‌قینه‌ ئازارهێنه‌وه‌‌ ده‌ستی هه‌ڵگرتبوو كه‌ ڕێگایه‌كی باشتر بۆ ده‌ستپێكردنی ده‌قه‌كه‌ بوونی هه‌بووه‌. هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی‌ دەینووسی، دێڕه‌ یه‌كه‌مه‌ خراپه‌كه‌ی هه‌موو كتێبه‌كه‌ی بۆ ناشیرین ده‌كرد.

ده‌بوو‌ یه‌كه‌م دێڕ ببووایه‌ته‌ زنارێک، به‌ردێكی گرانیت، كه‌ هه‌موو ئاسایشێكی له‌سه‌ر بنیات بنرایه‌، ئه‌و ده‌بوو كاری له‌سه‌ر ئه‌م دێڕه‌ بكردایه‌ تا ده‌گه‌یشته‌ كه‌ماڵ. زۆربه‌ی خوێنه‌رانی داهاتووی ده‌بوو به‌ دێڕی یه‌كه‌م ده‌ستیان پێبكردایه‌‌، دێڕی یه‌كه‌م به‌ جۆرێك هاوشێوه‌ی ده‌ستێك بوو، كه‌ له‌ كاتی یه‌كه‌م ژوواندا بۆ ته‌وقه درێژی دەکەن. ئه‌گه‌ر نینۆنه‌كانتان پیس بێت و په‌نجەىبه‌رانبه‌ره‌كه‌تان له‌ كاتی ڕاوه‌شاندنێكی تونددا چەشنی چۆله‌كه‌یه‌كی مردوو بشێلێت، ئه‌وا ئێوه‌ نه‌تانتوانیووه‌ ڕیسكی ئه‌وه‌ بكه‌ن تا كاریگه‌رییه‌كی به‌رچاو دروست بكه‌ن. ئه‌ویش بۆ وشه‌ یه‌كه‌مه‌كانی كتێب به‌م شێوه‌یه‌ بوو. گولد به‌ درێژایی ڕۆژ دوای ئه‌م وشانه‌ كه‌وتبوو و ته‌نگی پێ هه‌ڵچنیبوون، وه‌ك ئه‌وه‌ی ئه‌م وشانه‌ ئاژه‌ڵێكی فێڵباز و ته‌ڵه‌كه‌باز بووبێتن، هاوكات له‌گه‌ڵ هه‌ستێكی نیگه‌رانكه‌ری به‌رپرسیارێتیی به‌رانبه‌ر به‌و وشانه‌ له‌ ده‌سته‌ویه‌خه‌بوونێكی بێبه‌زه‌ییانه‌دا.

بێگومان ئه‌م قه‌له‌قیی ده‌ستپێكردنه‌ بوو‌ ئه‌وی به‌ره‌و داهێنانی وته‌ یان گێڕانه‌وه‌یه‌ك ده‌برد له‌ودیو نووسینه‌كەی‌‌. هێنانی وته‌یه‌ك جۆرێك له‌ فێڵ بوو له‌سه‌ر دێڕی یه‌كه‌م، كه‌ زیاتر له‌ نووسه‌رێكی به‌ناوبانگه‌وه‌ وه‌رده‌گیرا. گۆلد دژ به‌م شێوازه‌ بوو، چونكه‌ ئه‌م شته‌ بۆ ئه‌و جۆرێك له‌ ترسنۆكی بوو. به‌ بڕوای ئه‌و ده‌ستی هه‌ر كه‌سێك به‌وه‌ ڕا‌گه‌یشتبوو‌ له‌ شاكارێك ڕسته‌یه‌ك ده‌ربهێنێت كه‌ بلیمه‌تێك له‌ تێكستەكه‌یدا به‌ شێوه‌یه‌كی ناڕه‌وا ده‌سته‌ودامانی ئه‌م ڕسته‌یه‌ ده‌بێت، ئه‌م شێوازی هه‌ڵاتنه‌ له‌ به‌رپرسیاریه‌تی و خۆشاردنه‌وه‌ له‌ پشته‌وه‌ی مرۆڤێكی مه‌زندا بۆ ئه‌و قبوڵكراو نه‌بوو. ئه‌مه‌ باشتر نه‌بوو له‌ دزینی هێمایه‌ك له‌سه‌ر بۆندی ئۆتۆمبێلێكی مۆدێل به‌رز بۆ لێدان و خستنه‌سه‌ری ئۆتۆمبێله‌ داشقه‌كه‌ی خۆی. هه‌ر بۆیه‌ گۆلد، كه‌ له‌و كه‌سانه‌ نه‌بوو به‌دوای ڕێگای ئاساندا بگه‌ڕێت، له‌قه‌یه‌كی له‌ هه‌ڵبژارده‌ی هێنانی وته‌یه‌ك هه‌ڵدابوو و ده‌ستی كردبوو به‌ گه‌ڕان به‌دوای یه‌كه‌م ڕسته‌ی ئایدیاڵدا. بیری له‌ فلۆبێر كردبووه‌وه‌‌ كه‌ دەربارەی ڕۆمانه‌كه‌ی بۆڤار و پێكوشهدا‌ وتبووی: «هه‌موو پاشنیوه‌ڕوانێك له‌ ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌« زیاتر هیچی نه‌دۆزیوه‌ته‌وه‌. نووسه‌ره‌ مه‌زنه‌كان چۆن توانیویانه‌ ئه‌م ئه‌زموونه‌ تێپه‌ڕێنن؟ گۆڵد بڕیاری دابوو بیر له‌ ده‌ستپێكی ئه‌و ڕۆمانانه‌ بكاته‌وه‌ كه‌ حه‌زی لێی بوو، به‌ هیوای ئه‌وه‌ی له‌ نزیك ئه‌م مامۆستا فێركارەوە‌ بتوانێت شتێك  بۆ یارمه‌تیدانی له‌ تێپه‌ڕین له‌ هه‌ڵدێرانی بچنێته‌وه.

بێگومان دوو ڕسته‌ی زۆر به‌ناوبانگی ئه‌ده‌بی میللیی ئه‌مانه‌ن: «ئه‌مڕۆ، دایكم مرد»[1] و «بۆ ماوه‌یه‌كی زۆر، زوو ده‌چوومه‌ سه‌ر جێ بۆ خه‌وتن»[2]. گولد زۆر جار هه‌ركام له‌م ڕستانه‌ی به‌ ده‌نگی به‌رز دووباره‌ كردبووه‌‌وه‌. ئه‌م ڕستانه‌ به‌ هیچ شوێنێكی نه‌ده‌گه‌یاند، به‌ڵام ده‌بێت دانی پێدا بنێین كه‌ ساده‌یی ئه‌م ڕستانه‌ ده‌ربڕی بلیمه‌تییه‌كی ڕاسته‌قینه‌ بوو.

هه‌ركه‌‌ كه‌مێك له‌ نزیكه‌وه‌ سه‌یری ئه‌و ڕستانه‌ بكرێت، به‌ خۆمان ده‌ڵێین‌ ئه‌م ڕستانه‌ وا دێنه‌ پێش چاو‌ به‌ ته‌واوه‌تیی بۆ نه‌خشاندنی ئه‌م شاكارانه‌ داڕێژراون. به‌م شێوه‌یه‌یه‌ كه‌ زمانی فەڕە‌نسی هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاكانه‌وه‌‌ به‌ شێوه‌یه‌ك داڕێژراوه‌ یارمه‌تیی تێكه‌ڵكردنی ئه‌م وشه‌ باشانه‌ ده‌دات، تێكه‌ڵكردنێك كه‌ ده‌بێته‌ ئه‌ركی‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ی له‌ ڕێگەیه‌وه‌‌ هاوشێوه‌ی كامۆ و پڕۆست كه‌شف بكه‌ن‌. گولد بیری له‌وە‌ كردبووه‌وه‌‌ ڕه‌نگه‌ له‌نێو هه‌وای ده‌ورووبه‌ردا، جۆرێك له‌ ڕه‌وه‌ی ڕسته‌ یه‌كه‌مه‌ باشه‌كان بوونیان هه‌بوو‌بێت، كه‌ ته‌نیا نووسه‌ره‌ مه‌زنه‌كان توانیویانه‌ بیبینن و بیخه‌نه‌ داوه‌وه‌. وه‌ك نووسه‌رێكی مه‌زن به‌پێی ئه‌و پێناسه‌یه‌ی بۆی ده‌كرێت، نووسینی كتێبی مه‌زن، كتێبه‌ مه‌زنه‌كان به‌رده‌وام ڕسته‌كانی سه‌ره‌تایان شاز و نایابن.

گولد ئه‌و كتێبانه‌ی وا حه‌زی لێ بوون له‌ كتێبخانه‌كه‌ی دەرهێنا، ئه‌ویش‌ ته‌نیا بۆ خوێندنه‌وه‌ی وشه‌كانی سه‌ره‌تایان. بێ ئه‌وه‌ی تووشی سه‌رسووڕمان بێت، تێگه‌یشتبوو‌ ژماره‌یه‌كی زۆری ئه‌و نووسه‌ره‌ بلیمه‌تانه‌‌ بۆ ئه‌وه‌ی خۆیان له‌گه‌ڵ ده‌ستپێكدا نه‌خه‌نه‌ ناڕه‌حه‌تییه‌وه،‌ یه‌ك داهێنانی ستراتیژیی‌ لێزانانه‌یان هه‌بووه‌.

– هه‌ندێكیان په‌نایان بۆ هێنانی وته‌یه‌ك یان ده‌سته‌واژه‌یه‌ك بردبووه‌. گولد، ئه‌م شته‌ی بینی، ئه‌م شته‌ بۆ پڕۆسه‌‌كه‌ی ئه‌و دڵخواز نه‌بوو، به‌ڵام وتبووی ئه‌م به‌كارهێنانه‌ له ‌لایه‌ن نووسه‌ره‌ مه‌زنه‌كانه‌وه‌ شتێك نییه‌ مه‌حكوم بكرێت. به‌گوێره‌ی بۆچوونی كه‌سێكی كلاسیك هیچ شتێكی هاوبه‌ش له‌نێوان نووسه‌رێكی خراپ، كه‌ خۆی له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی قه‌له‌قیی دێڕی یه‌كه‌م ده‌دزێته‌وه‌ و بلیمه‌تێك، كه‌ پێشوازییه‌كی هاوشێوه‌ بۆ وه‌رگرتنی هاوكێشه‌یه‌كی وه‌ها ده‌كات، بوونی نییه‌. بۆ نووسه‌رێكی بلیمه‌ت هێنانی وته‌یه‌ك چ نییه‌ جگه‌ له‌ فرتوفێڵێك بۆ ده‌ربڕینی ئه‌ندامێتیی خۆی له‌ كۆمه‌ڵه‌ی كه‌سه‌ زه‌ین باڵاكان، نه‌ك قه‌ڵغانێك، كه‌ بێ ئه‌وه‌ بوێریی ئه‌وه‌ی نه‌بێت هێرشه‌كانی كتێبه‌كه‌ی خۆی به‌جێ بهێڵێت. به‌ گشتی له‌ ئاستێكی دیاریكراوی به‌رزدا نووسه‌ره‌ مه‌زنه‌كان ده‌بنه‌ یه‌ك، ئه‌وان خۆیان بۆ چه‌ند فیگه‌رێكی تایبه‌ت له‌ یه‌ك شت ده‌گۆڕن، كه‌ ناوی ئه‌ده‌بیاته‌. گولد جیهانی نووسه‌ره‌ مه‌زنه‌كانی چەشنی جۆرێك له‌ گردبوونە له‌سه‌ر مێزێكی خڕ ده‌بینی، كه‌ هه‌رپارچه‌یه‌كی هه‌موویه‌تی و هه‌مووی یه‌ك پارچه‌یه‌. كه‌واته له‌م تێڕوانینه‌وه‌ ئه‌وه‌‌ گرنگ نیییه‌ كه‌ یه‌كه‌م دێڕی فڵان نووسه‌ری مه‌زن له‌ ڕاستیدا له ‌لایه‌ن فیسار نووسرابێت: به‌ هه‌ردوو باردا،‌ ئه‌ده‌به‌‌ مه‌زنه‌كه‌‌یه‌. گریمانه‌ی نووسه‌رێك ده‌مێنێـته‌وه‌ كه‌ فڵانه‌ و له‌ سه‌ره‌تای كتێبه‌ شاكاره‌كه‌ی خۆیدا وته‌یه‌كی هێناوه‌‌ کە‌ فیسار نووسه‌ری خراپیش دێت ئه‌م شته‌ بۆ خۆی ده‌گوزاێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌م ئایدیایه‌ به‌ ته‌واوه‌تی بێزاركه‌ر بوو و گولد نه‌یده‌ویست بیر له‌مه‌ بكاته‌وه‌.

ــ له‌ لۆلیتادا، ڤلادیمیر ناباكۆڤ ئایدیایه‌كی زۆر ناوازه‌ی هه‌بوو بۆ ئه‌وه‌ی پێشوه‌خت ده‌قه‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی باش دەرکەوێت‌، کە لە دەستپێکدا ده‌ڵێت ئه‌مه‌ له‌ لایه‌ن پزیشكێكی خه‌یاڵییه‌وه‌‌ نووسراوه‌، دكتۆر ژۆن ڕای. ئه‌مه‌ ژیرانە‌ بوو: كه‌س ئه‌و ئایدیایه‌ی نه‌بوو داوای به‌ڵگه‌یه‌كی پزیشكی بكات كه‌ بتوانێت ببێته‌ به‌ڵگه‌یه‌ك بۆ تایبه‌تمه‌ندیی ستایله‌ تایبه‌ته‌كان. پزیشكه‌كه‌ی ئه‌و بۆ قه‌ڵه‌مه‌كه‌ی هه‌ڵنابژێرن. هه‌روه‌ها ناباكۆڤ له‌ قه‌له‌قیی ده‌ستپێكردن له‌سه‌ر “ژۆن ڕای” خۆی ڕزگار كرد و توانی به‌ ویژدانێكی ئارامەوە بنووسێت، بێ بوونی هیچ ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌یه‌ك. ئه‌مه‌ به‌ جۆرێك گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ خوڵقاندنی خۆی لەنێو دەستپێکی خۆیداو به‌دانه‌پاڵی كه‌سێتیی نێو چیرۆك، كه‌ ستایل بریتیی نه‌بوو له‌ نیگه‌رانی و قه‌له‌قییه‌ سه‌ره‌كیییه‌كه‌ی.

ـــ به‌ كورتیی ئۆسكار وایڵد ڕێگایه‌كی ئه‌سته‌می هه‌ڵبژارد. ڕۆمانی “وێنەکە‌ی دورێن گێری” به‌ ڕاگه‌یاندرواێكی چه‌خماخه‌ئاسا ده‌ست پێ كرد، به‌ شكۆیه‌كی نایه‌كسان، كه‌ خوێنه‌ر به‌ شێوه‌یه‌كی ڕاسته‌قینه‌ ده‌گه‌وزێنێت. ئه‌و له‌ ده‌ستپێكی ئه‌م كتێبه‌یدا وتبووی: «هونه‌رمه‌ند ئافرێنه‌ری جوانییه‌«، گولد تێگه‌یشت ئه‌م ڕسته‌یە به‌شێكی سه‌ره‌كیی ده‌قه‌كه‌‌ دروست ده‌كات و ئازایه‌تیی وایڵد به‌رانبه‌ر‌ دوژمن لاواز نه‌بووه‌: ئه‌م ڕسته‌یه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ڕاسته‌قینه‌ وه‌ك خۆرێك ده‌ته‌قێته‌وه‌ و ئه‌ویش به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر ستایشی ده‌كات.

ــــ كێوی سیحراویی تۆماس مان، ئه‌میشیان به‌ «ئامانج»ـێكی درێژ ده‌ست پێ ده‌كات، گولد‌ سه‌باره‌ت به‌مه‌ گه‌یشتبووه‌ چه‌ند ئه‌نجامێكی هاوبه‌ش: پێشەكییه‌كه‌ هه‌ر ده‌قه‌كه‌یه‌، تۆماس مان به‌ هه‌موو گوڕێكی خۆیه‌وه‌ ڕووبه‌ڕووی هێرشی ئه‌م دڵه‌ڕاوكێیه‌ بووه‌ته‌وه،‌ كه‌ مافی چاوه‌ڕوانیی ئه‌م پیاوه‌ مه‌زنه‌ت هه‌بێت.

ڕۆبێرت موزیل، جۆیز، فاكنه‌ر، جۆن پۆیس، لاورێنس، ئۆرێل، سێلین، دوبلین، هه‌موویان ڕسته‌ی یه‌كه‌میان هه‌بووه‌، كه‌ له‌وپه‌ڕی كه‌ماڵدایه‌. گۆلد به‌ره‌به‌ره‌ له‌م گه‌ڕانانه‌ی پرسیاری میتۆده‌كه‌ی له‌ خۆی كردبوو: ئایا ئه‌مه‌یان زیاتر دادوەرانە‌ بوو، یان ئه‌وه‌ی كه‌ زیاتر له‌میانەوە بازبازێنی بوو بۆ ئه‌ویان، له‌ كاتێكدا ده‌یتوانی باوەڕ به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر یه‌كێك له‌م بلیماته‌ بهێنێت؟ ئایا چه‌ند شتێكی خۆبه‌زلزانانه‌ی گاڵته‌جاڕ لێره‌دا بوونی نییه‌ كه‌ ته‌نیا لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌سه‌ر كه‌سه‌ مه‌زنه‌كان كردووه‌؟

ئه‌و ڕستانه‌ی یه‌كه‌م كه‌ له‌ كتێبه‌ خراپه‌كان و ڕۆمانه‌ بازاڕییه‌كانی ده‌رده‌هێنێت ڕه‌نگه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر واقیعیتر له‌سه‌ر وه‌لا‌نانی ترسه‌كه‌ی وریای بكه‌نه‌وه‌. كه‌واته‌ ئایا ئه‌و سه‌باره‌ت به‌ دانانی ڕسته‌ی یه‌كه‌م‌ به‌ به‌راورد به‌ واڵسه‌ر و ستێرن سه‌ركه‌وتوو بوو، ئه‌وێك، كه‌ هه‌رگیز نه‌فره‌تی له‌ نووسینی‌ كتێبیك له‌ ئه‌نجامی نه‌بوونی توانا له‌ ده‌ستپێكردن نه‌بوو؟ بۆ چه‌ند ساتێك بیری له‌م شته‌ كرده‌وه‌ و وازی له‌م ئه‌رگۆمێنته‌ هێنابوو. به ‌دڵنیاییه‌وه‌، ڕه‌نگه‌ ئه‌و له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ڕسته‌ یه‌كه‌مه‌كانی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی كه‌ كه‌متر شكۆمه‌ند بوون زۆر خاكه‌ڕا بووبیت تا ئه‌وانه‌ی كه‌ هێرشی ده‌كرده‌ سه‌ریان، به‌ڵام ئه‌و دژه‌ په‌روه‌رده‌یی و فێركاریی بوو. ئه‌و ده‌یویست ئاشنای شێوه‌كارییه‌كی سه‌ركه‌وتوو له‌ كاتی تێڕامان له‌ هێنری ماتیس بێت تا شێوه‌كارییه‌كی قۆڕ و ناشیرینی گوندی. ئه‌مه‌ لۆژیكییه‌، هه‌ر ئه‌مه‌شی بۆ ئه‌ده‌ب ده‌ویست.

هه‌ر بۆیه‌، لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ڕسته‌ یه‌كه‌مه‌كانی ئه‌و ڕۆمانانه‌ی وا حه‌زی لێ بوو به‌و شێوه‌ یارمه‌تیده‌ر نه‌بوون بۆی كه‌ ئاره‌زووی كردبوو. ئه‌و به‌ هه‌ستێكی نادیار چاوپۆشی له‌ خوێنه‌ره‌كانی كرد. هه‌ندێ جار هه‌ستی به‌ ئاماده‌بوون ده‌كرد، به‌ خۆی ده‌وت دواجار به‌ربه‌سته‌كه‌ هیچ نییە جگه‌ له‌ حاڵه‌تی ده‌روونی‌، كه‌ وشه‌كانی یه‌كه‌م زۆر گرنگتر نین له‌وانه‌ی پاش خۆی. ئه‌مه‌ پرسیارێك بوو سه‌باره‌ت به‌ بارودۆخی زه‌ینی و ڕۆحی، ئه‌م شته‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌ ده‌ست پێ ڕانه‌گه‌یشتنێكی ساخته‌ی ئۆنتۆلۆژیی ڕسته‌ی ئه‌م پرسیاره‌وه‌ نه‌بوو، به‌ڵام له‌ ساته‌كانی تردا، ئه‌و به‌ خۆی وتبوو هه‌رگیز به‌و شته‌ ناگات و سه‌ركه‌وتوو نابێت، چونكه‌ ڕسته‌ی یه‌كه‌م ئاژه‌ڵێكی دڕه‌نده‌یه‌ كه‌ زۆر له‌ خۆی به‌هێزتره‌، كه‌ ته‌نیا نووسه‌ره‌ مه‌زنه‌ ڕاسته‌قینه‌كان توانای ئه‌وه‌یان هه‌بووه‌ ده‌ستوپه‌نجه‌ی لەگەڵ نه‌رم بكه‌ن. هه‌ر بۆیه‌ تووشی خه‌مۆكی هات و په‌نای برده‌ به‌ر بێعاری و گاڵته‌جاڕی، ده‌ستی كردبوو به‌ بیركردنه‌وه‌ له‌ به‌كارهێنانێكی ناڕه‌وا و لاساییكردنه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی گاڵته‌ئامێز(چه‌ند شتێكی خسته‌ ڕوو، وه‌ك: «ئه‌مڕۆ، دایكم مرد و ئه‌م شته‌ ڕێگریی ئه‌وه‌ی لێنه‌كردم زوو بڕۆمه‌ سه‌ر جێ بۆ خه‌وتن.»). داڕووخا، هه‌ستی به‌وه‌ كردبوو باشترین ڕسته‌ی یه‌كه‌م، ئه‌وه‌ بوو كه‌ ئه‌و بۆ ماوه‌یه‌كی زۆر به‌دوایدا گه‌ڕاوه‌، لاقر‌تیكردن هاوشێوه‌ی مراوییه‌كی هه‌ڵه‌وهه‌رزه‌. زاڵمانه‌ و کینەییانە، ئه‌م ڕسته‌ ئه‌و هه‌سته‌ی تێدا چێ کردبوو، كه‌ له‌ چ لایه‌نێكه‌وه‌ ئه‌و نووسه‌رێكی مامناوه‌ند و خراپ بووه‌ و شیاوی نووسه‌ره‌ مه‌زنه‌كان نییه‌. پاشان ئه‌و نه‌یتوانیبوو به‌رگه‌ی ئه‌و گۆشه‌نیگایه‌ بگرێت له‌ نووسینی ئه‌و سه‌ره‌تا ئه‌سه‌فباره‌، بۆیه‌ ئه‌م شته‌ وای له‌و كرد‌ هه‌ست بكات بارۆدۆخه‌كه‌ نائۆمێدكه‌ره‌.

ئایدیایه‌كی بۆ هات، زۆرباشه‌. نه‌توانین له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ئه‌م به‌ربه‌سته‌ و بازدان به‌سه‌ریدا. ئایا ئه‌و له‌ دۆزینه‌وه‌ی ڕسته‌ ئایدیاڵه‌كه‌ی سه‌ركه‌وتوو بوو؟ یان! ئه‌و ده‌ست ده‌كات به‌ ڕسته‌ی دووه‌م. به‌ تاوله‌رزەوه‌، قه‌ڵه‌مه‌كه‌ی هه‌ڵگرتبوو و نووسی بووی: «(…)هۆكاره‌كه‌ی ئه‌مه‌‌ بوو كه‌ من لێره‌دا چه‌قی بووم‌.» هێوربوونه‌وه‌یه‌‌كی زۆری بۆ هات. ئه‌و تاشه‌به‌رده‌ی كه‌ بۆڕییه‌‌ زه‌ینییه‌كانی گرتبوو، لاچوو. گولد ده‌ستی به‌ نووسینی كتێبه‌كه‌ی كردبوو، كتبێك كه‌ به‌ نووسینی دووه‌م دێڕ ده‌ست پێ كرابوو. ئه‌و له‌م ڕسته‌یه‌ ڕامابوو، به‌وپه‌ڕی ڕازیبوونه‌وه‌ پڕكرابووه‌وه‌. زۆر گورج، سه‌رنجی دابوو گرفتێك هه‌یه‌. ڕاستییەکەى ئه‌م شته‌ش زۆر ساده‌ بوو: ڕه‌نگه‌ ئه‌و خوێنه‌ره‌ی كه‌ ڕاسته‌وخۆ له‌ ڕسته‌ی دووه‌مه‌وه‌ ده‌ست ده‌كات به‌ كتێبه‌كه‌ی ئاگاداری ئه‌وه‌ نه‌بێت‌ ئه‌مه‌ یه‌كه‌م ڕسته‌ نییه‌. ئه‌گه‌ر گولد توانیبووی ئه‌م ڕسته‌یه‌ بنووسێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ بووه‌‌ خۆی زانیوویه‌تی ئه‌مه‌ ڕسته‌ی یه‌كه‌م نه‌بووه‌ و ئه‌م ڕسته‌یه‌ نه‌یتوانیووه‌ به‌ره‌و كه‌ماڵ هه‌نگاو هەڵێنێ.

ئه‌گه‌ر وه‌ك یه‌كه‌م ڕسته‌ له‌وه‌ تێبگه‌شتایه‌، ڕه‌نگه‌ پەیجووری ده‌سته‌واژه‌یه‌كی زۆر ناسكتر با‌، وازی له‌ گه‌ڕانی ئه‌و هه‌موو ڕۆژه‌ به‌دوایه‌كانه ‌بهێنایه‌ به‌دوای فۆرمێكی ئایدیاڵ. پێشبینی بۆنه‌كرانی سه‌رنجدانی خوێنه‌ر ئایدیاكه‌ی كاول كردبوو: ئه‌گه‌ر خوێنه‌ر، ڕسته‌ی دووه‌می له‌ باتیی ڕسته‌ی یه‌كه‌م لێ تێكچووبا ئه‌وه‌ گولد هه‌رگیز نه‌یده‌توانی بنووسێت. هه‌ر بۆیه‌ بیری له‌وه‌ كردبووه‌وه‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ی كتێبه‌كه‌ ئه‌و تێبینییه‌‌ بنووسێت و شی بكاته‌وه‌ كه‌ ڕسته‌ی یه‌كه‌م ڕسته‌ی دووه‌م بووه‌. به ‌داخه‌وه‌ ئه‌مه‌ ته‌نیا جێگۆڕكێی به‌ كێشه‌كه‌ كردبوو، ئینجا ئه‌م تێبینییه‌ ده‌بووه‌ ناوه‌ڕۆكی یه‌كه‌م ڕسته‌ی واقیعی كتێبه‌كه‌، كه‌  ڕه‌نگه‌ ئه‌و نه‌یتوانیبا له‌ نووسینی سه‌ركه‌وتوو بێت.

ئه‌و حاڵی باش نه‌بوو. لەرزى پێ کەتبوو، هێشتا ئایدیایه‌كی ڕادیكاڵی هه‌بوو. پاشان ڕسته‌ی یه‌كه‌می خسته‌ نێو كه‌وانه‌وه‌ و وازی له‌و بڕوایه‌ هێنا كه‌ ڕسته‌ی دووه‌م یه‌كه‌مه‌، هه‌روه‌ها ڕسته‌ی دووه‌میشی خسته‌ نێو كه‌وانه‌وه‌. ڕسته‌ی سێیه‌م ده‌بووه‌ یه‌كه‌م: ئه‌ویشی خسته‌ نێو كه‌وانه‌وه‌، هه‌روه‌ها چواره‌م و پێنجه‌میش كاتێك نۆره‌ی ئه‌وانیش هات. به‌وپه‌ڕی خرۆشه‌وه‌، گولد بێوچان ده‌ستیكردبوو به‌ نووسینی سێ په‌ڕه‌گرافی كتێبه‌كه‌ی: «(…) (…) (…) (…) (…) (…) (…) (…) (…) (…) (…) (…) (…) (…) (…) (…) (…) (…) (…) (…) (…)». بۆ دواجار ‌ شه‌و و ڕۆژ  بۆ ته‌واوكردنی كتێبه‌كه‌ی گرنگ نه‌بوو. سه‌رمه‌ست له‌ به‌خۆدانازین، پێش ئه‌وه‌ی به‌ ته‌واوه‌تی له‌ په‌لوپۆ بكه‌وێت دووجار خوێندییه‌وه‌. گولد ببوو به‌ نووسه‌ری ڕۆمانێك كه‌ غیابی‌ ڕسته‌ی یه‌كه‌می نه‌بوایە هه‌رگیز نه‌ده‌نووسرا. پاش چه‌ند ساڵێك، گولد به‌ سه‌ر ترسه‌ پانیكه‌كه‌ی سه‌باره‌ت به‌ ڕسته‌ی یه‌كه‌م زاڵبووو چه‌ند كتێبێكی باشی نووسی. هاوكات ئه‌و بوو به‌ نووسه‌رێكی ڕێزلێنراو و له‌ هه‌موو ئه‌وروپا ناوبانگی هه‌بوو. له‌ كۆتایی ته‌مه‌نیدا بیره‌وه‌رییه‌كانی نووسی. ئه‌مه‌یان دواكتێبی بوو، ئه‌مه‌یانی به‌ زمانێكی ڕوون و سروشتی نووسی. له‌م كتێبه‌دا به‌ گاڵتەوە‌ باس له‌و قه‌له‌قییه‌ پووچه‌ ده‌كات، كه‌ له‌ ته‌مه‌نی لاوییدا هه‌یبووه‌ و به‌ شێوه‌یه‌كی كاتی به‌هره‌ ئه‌ده‌بییه‌كانی بلۆك كردبوو. وشه‌كان بۆ ئه‌و له‌ ڕێگای سیحره‌وه‌ ده‌گه‌ن. پاش كۆتاییی چه‌ند هه‌فته‌یه‌كی زۆر له‌ چێژی ئافرێنه‌ری، بڕیاریدا كۆتایی پێ بێنت. ئینجا لێره‌ش زۆرجار قوربانی ده‌ستی قه‌له‌قی و نیگەرانی بوو: گومانی ده‌كرد، له‌ پێشكه‌وتن وه‌ستا و ئه‌و متمانه‌ جوانه‌ی له‌ ده‌ست دا. زۆر له‌وه‌ پیرتر بوو هیوایه‌ی نووسینی كتێبێكی تر بخوازێ، ده‌یزانی ئه‌و وشانه‌ی‌‌ ئیستا ده‌ینووسین ده‌بنه‌ دوا وشه‌كانی. دوا ڕسته‌ی كتێبه‌كه‌ی ده‌بوو به‌ دوا ڕسته‌ی ژیانی، ده‌بوونه‌ دوا ژێستی ئه‌ده‌بی، جۆرێك له‌ وه‌سیه‌تنامه‌. ده‌بوو چه‌ند شتێكی نەمری نووسیبا، ئه‌م پێویستییه‌ش خه‌وی له‌ چاوی تاراندبوو. گولد له‌وه‌ ده‌ترسا پێش مردنی نه‌توانێت دوا ڕسته‌ی باش و ناوازه‌ بدۆزێته‌وه‌. ئه‌مه‌ بۆ ئه‌و ئه‌شكه‌نجه‌یه‌كی ڕاسته‌قینه‌ بوو. به‌ زوویی هه‌ستی به‌وه‌ ده‌كرد دوا گوڕوتینه‌كانی نامێنێت، ته‌ركیزی نامێنێت و به‌ لاڵه‌په‌تێی تووڕه‌ییه‌وه‌، له‌سه‌ر كاغه‌زەکەى نووسی: «(…)» له‌م ساته‌دا له‌ دوا په‌ڕه‌ی كتێبه‌كه‌ی ڕوانی و تێگه‌یشت شاردنه‌وه‌ی دوا ڕسته‌ی به‌س نییه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ی پێش ـ كۆتایی ده‌بێته‌ كۆتایی. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌وه‌ی پێش ـ كۆتایی شارده‌وه‌، هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ی پێش، پێش كۆتاییش. ئه‌وانه‌ی پێشووش. ئه‌وانه‌ی پێش پێشووش. به‌ره‌به‌ره‌، گولد له‌ چه‌ند كاتژمێرێكدا پێنسه‌ت په‌ڕه‌ی بیره‌وه‌رییه‌كه‌ی شارده‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌ ئه‌نجامی شكستهێنانی بۆ كۆتاییهێنان به‌ دوا ڕسته‌ی شاز و ناوازه‌دا. ئه‌و ببووه‌ نووسه‌ری كتێبێك كه‌، له‌به‌ر‌ نامومكین بوونی دوا ڕسته‌ی شازی، ته‌واوی نه‌كردبوو و هیچ ده‌ستی پێ نه‌كردبوو. كه‌واته‌ دوا ڕسته‌ی ئه‌م به‌رهه‌مه‌ی، ئه‌وه‌ی كتێبه‌كه‌ی پێشووی بوو: ئه‌و به‌ قه‌له‌قییه‌وه‌ پێداچوونه‌وه‌یه‌كی به‌ ڕسته‌كەدا‌ كرد و به‌ خۆی وت، به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ناتوانێت ماڵاوایی له‌ ئه‌ده‌ب بكات. كه‌واته‌ ئه‌م ڕسته‌یه‌شی شارده‌وه‌، هه‌روه‌ها ئه‌وانه‌ی پێش ئه‌مه‌ش. كتێبی پێش ـ كۆتاییشی هه‌ر به ‌هۆی ترس له‌ وشه‌كانی كۆتایی، له‌ كۆتایییه‌وه‌ به‌ره‌و سه‌ره‌تا به‌م شێوه‌یه‌ لێكرد. شڵه‌ژابوو، گولد خۆی به‌سه‌ر كتێبه‌كانیدا دا و هه‌موویانی به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ [له‌ كۆتاییه‌وه‌ به‌ره‌و سه‌ره‌تا] سڕییه‌وه‌. له‌ كاتێكدا خه‌ریكی شاردنه‌وه‌ی[نانووسینه‌وه‌ی] دووه‌م ڕۆمانی بوو دڵی له‌ لێدان كه‌وت. به‌رهه‌مێكی به‌ ته‌واونه‌كراویی هێشتبووه‌وه‌. نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ ته‌واوه‌تی ته‌واوی نه‌كردبوو، به‌ڵكوو له‌به‌ر نه‌مانی كات تاوه‌كوو به‌ ته‌واوه‌تی هه‌مووی له‌نێو ببات.

[1]  ئه‌مه‌ ڕسته‌ی یه‌كه‌می ڕۆمانی ‘نامۆ’ـی ئه‌لبێر كامۆیه‌.

[2]  ئه‌مه‌شیان یه‌كه‌م ڕسته‌ی مارسێل پڕۆسته، ‌له ‌به‌رگی یه‌كه‌می كتێبی ‘گه‌ڕان به‌دوای زه‌مه‌نی له‌ده‌ستچوودا.’

بێرنارد كیرینی له‌ دایكبووی ساڵی ١٩٧٨له‌ شاری باستۆن له‌ به‌لژیكا، زمانی ئاخاوتنی ئه‌م شاره‌ فەڕه‌نسییه‌. ئه‌و ئێستا له‌ زانكۆی بورگوین له‌ فەڕەنسا مامۆستای فه‌لسه‌فه‌یه‌. سه‌ره‌تای چیرۆكنووسی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵی ٢٠٠٥ و ئه‌م چیرۆكه‌ی وا‌ له‌ به‌رده‌ستی ئێوه‌دا،‌ یه‌كه‌م چیرۆكی ئه‌و كۆچیرۆكه‌یه‌ كه‌ له‌و ساڵه‌دا به‌ ناونیشانی ‘قه‌له‌قیی یه‌كه‌م دێڕ’، بڵاوی كرده‌وه‌، كه‌ هه‌ر له‌و ساڵه‌دا خه‌ڵاتی نووسه‌رانی لاوی بۆ چیرۆكنووسین وه‌رگرت.

سه‌رچاوه‌:

BERNARDQUIRINY, L’ANGOISSE DE LA PREMIÈRE PHRASE, Éditions Phébus. Paris. 2005.

تێبینی:

*ئه‌م چیرۆكه‌ پێشتر له‌ ژماره‌ 6ی گۆڤاری ئیلیان له‌ هاوینی ساڵی 2017 بڵاوبووه‌ته‌وه‌

The post قه‌له‌قیی یه‌كه‌م دێڕ appeared first on ژنەفتن.