هه‌ر له‌ سه‌رده‌می ئه‌وه‌وه‌، تارماییه‌كانی كافكا، ئه‌نته‌رنێت، سمارتافۆن و ئیمێل، تویته‌ر، فه‌یسبووك و چاویله‌كه‌كانی گوگڵیان خولقاند. جیله‌ نوێیه‌كانی تارمایی، تارماییه‌ دیجیتاڵییه‌كان، به‌ هەمان شێوه‌ كافكا وتبووی، هه‌ڵپه‌یان زیاتر بووه‌، بێ شه‌رمییان زیاتر بووه‌ و زۆر شڵه‌ژاوتر بوونه‌. ئایا میدیای دیجیتاڵی “هێزی مرۆییان” تێنه‌په‌ڕاندووه‌؟ ئایا میدیا دیجیتاڵییه‌كان‌ نه‌بووته‌ هۆكاری په‌ره‌سه‌ندنێكی زۆر و كۆنترۆڵنه‌كراوی تارماییه‌كان؟ ئایا به‌ شێوه‌یه‌كی به‌هێز نه‌بوونه‌ته‌ هۆكاری ئه‌وه‌ی كه ئیتر‌ چۆن بیر له‌ كه‌سێكی دوور بكه‌ینه‌وه‌ و چۆن خۆمان له‌ كه‌سێكی نزیك، نزیك بخه‌ینه‌وه‌؟

ئه‌نته‌رنێتیی شته‌كان نه‌بووه‌ته‌ هۆكاری نمایشكردنی تارماییه‌ نوێیه‌كان. شتی بێده‌نگ، دێته‌ گۆ و قسه‌ ده‌كات. په‌یوه‌ندی ئۆتۆماتیكی نێوان شته‌كان، كه‌ بێ هیچ ده‌ستتێوه‌ردانێكی مرۆڤ ڕووده‌دات، به‌ ئه‌گه‌ری زۆر خواردنێكی نوێش بۆ تارماییه‌كان ده‌سته‌به‌ر ده‌كات. ئه‌نته‌رنێت وایكردووه‌ ئه‌م جیهانه‌ پتر باڵی تارمایی به‌ سه‌ردا بكشێت‌، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ هه‌ست ده‌كرێت ده‌ستێكی نه‌بینراو به‌سه‌ر جیهاندا حوكم ده‌كات. ڕه‌نگه‌ رۆژێك تارماییه‌ دیجیتاڵییه‌كان وا بكه‌ن هه‌موو ئه‌م شتانه‌ له‌ كۆنترۆڵی ئێمه‌ ده‌ربچن. چیرۆكی “The Machine Stops“ـی فۆرستێر[3]، پێشبینی ئه‌م كاره‌ساته‌ی كردووه‌. گه‌وه هه‌وره‌ ته‌ماشاكه‌ره‌كان جیهان كاول ده‌كه‌ن. ده‌توانین مێژووی په‌یوه‌ندی وه‌ك مێژووی ڕووناككه‌ره‌وه‌یه‌كی خێرای گه‌شه‌كردنی چاخی به‌ردین وه‌سف بكه‌ین. میدیای بینگه‌یی، زانیارییه‌كانی به‌ خێرایی تیشك ده‌نێرێت، كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ڕاشكاو كۆتایی به‌ چاخی به‌ردینی په‌یوه‌ندییه‌كان ده‌هێنێت. ته‌نیا سلیكۆم به‌رده‌ چه‌خماخ به‌ بیر ده‌هێنێته‌وه‌. به‌رد زۆرجار یه‌كێك له‌ پرسه‌كان بووه‌ لای هایدێگه‌ر، بۆ ئه‌و به‌رد نموونه‌یه‌كی ناوازه‌یه‌ له‌و “شته‌ ساده‌یه‌”ی كه‌ له‌ تێگه‌یشتن لێی خۆی ده‌دزێته‌وه‌. ئه‌مه‌ ئه‌و شته‌ بوو كه‌ سه‌رنجی هایدیگه‌ری له‌ كۆرسێكی وانه‌وتنه‌وه‌ی له‌ سه‌ره‌تای كاره‌كانی بۆ لای خۆی ڕاكێشا: “شتێكی ساده‌، به‌ردێك، كه‌ هیچ ڕووناكییه‌كی لێوه‌ ده‌رناچێت[4]“.

له‌ ئه‌مڕۆدا ، شته‌كان به‌ره‌به‌ره‌ گرنگی خۆیان له‌ ده‌ست داوه‌. شته‌كان خۆیان خستووه‌ته‌ ژێر ڕكێفی زانیارییه‌كان.

ده‌ ساڵ پاش ئه‌وه‌ له‌ وتاره‌كه‌ی سه‌باره‌ت به‌ سه‌رچاوه‌ی به‌رهه‌می هونه‌ری به‌م شێوه‌یه‌ وه‌سفی به‌رد ده‌كات: “به‌رد قورسایی هه‌یه‌، ئنجا قورسایی خۆیشی ئاشكرا ده‌كات. به‌ڵام هه‌ر كه‌ ئه‌م قورساییه‌ ده‌گاته‌ لای ئێمه‌، له‌ هه‌مان كاتدا هه‌ر جۆره‌ ده‌ستێوه‌ردانێك له‌نێو خۆیدا ڕه‌ت ده‌كاته‌وه[5]‌”. به‌رد وه‌ك شت، واقعێكی ئه‌نتاگۆنیستی شه‌فافیه‌ته‌. به‌رد به‌شێكه‌ له‌ زه‌وی، په‌یوه‌سته‌ به‌ ڕێكخستنی زه‌وی، به‌رد نهێنی و داخران به‌ سیمبوول ده‌كات. له‌ ئه‌مڕۆدا ، شته‌كان به‌ره‌به‌ره‌ گرنگی خۆیان له‌ ده‌ست داوه‌. شته‌كان خۆیان خستووه‌ته‌ ژێر ڕكێفی زانیارییه‌كان. كه‌ ئه‌م شتانه‌ش خواردنێكی زیاتریان خستووه‌ته‌ به‌رده‌م تارماییه‌كان: “له‌ ڕوانگه‌ی ئابووری، كۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسییه‌وه‌، مه‌سه‌له‌كه‌ شت نییه‌ به‌ڵكو زانیارییه‌. جیهانی چوارده‌رومان به‌ره‌به‌ره‌ نه‌رم، ته‌مومژاوی و شه‌به‌نگ ئامێز بووه‌ته‌وه[6]“‌.

نهێنی به‌ تایبه‌ت حه‌زی له‌ بێده‌نگییه‌. ئه‌مه‌ ئه‌و ئاڵۆزییه‌ی كه‌ نهێنی خۆی له‌ تارماییه‌كان جیاده‌كاته‌وه‌.

په‌یوه‌ندی دیجیتاڵ نه‌ك به‌ ته‌نیا دیوێكی شه‌به‌نگ ئامێزی هه‌یه‌ به‌ڵكو دیوێكی ڤایرۆسیشی هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ وه‌ك په‌تا وا بێت، بۆ ئه‌وه‌یه‌ ڕاسته‌وخۆ له‌ ئاستی عاتیفی و هه‌ست و سۆزدا ئیش ده‌كات. ئه‌م په‌تایه‌ فۆرمێكی په‌یوه‌ندی پۆست ــ هێرمۆنۆتیكه‌ كه‌ له‌ ڕاستیدا هیچ شتێك بۆ نووسین و بیركردنه‌وه‌ نادات به‌ ده‌سته‌وه‌. ئه‌م په‌تایه‌ پێش گریمانه‌ی هیچ خوێندنه‌وه‌یه‌ك ناهێڵێت، چونكه‌ ئه‌مه‌ چالاكییه‌كه‌ زۆر ئه‌سته‌م و خێرایه‌ له‌و كاته‌ی كه‌ له‌به‌ر ده‌ستدایه‌. زانیاری (یان ناوه‌ڕۆك) ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر  زۆر لاواز و هیچیش ‌بێت، به‌ خێراییه‌كی زۆر سه‌یری په‌تایه‌ك یان پاندێمییه‌ك له‌سه‌ر ئه‌نته‌رنێت بڵاوده‌بێته‌وه‌. قورسایی واتا نابێته‌ ڕێگر له‌به‌رده‌می. هیچ میدیایه‌كی تر هێزێكی په‌تائامێزی وه‌های نییه‌. ئنجا ده‌ستنووسی نووسینێك له‌به‌رانبه‌ر ئه‌مه‌دا زۆر بێ جووڵه‌ و خاوه‌.

هاوشێوه‌ی به‌رد یان دیوار، نهێنی ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ ڕێكخستنی زه‌وی. ناسازگاره‌ له‌گه‌ڵ خێرایی به‌رهه‌م هێنان و بڵاوكردنه‌وه‌ی زانیاریدا، نهێنی خاڵێكی تری جوگرافی زانیارییه‌. تۆپۆلۆژیای دیجیتاڵ له‌ فه‌زای ته‌خت و خز و كراوه‌ پێك هاتووه‌. نهێنی زیاتر حه‌زی به‌و‌ كه‌ندڕ و چاڵ و حه‌شارگه‌كانه‌یه‌تی كه‌ له‌ ڕێگایه‌وه‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی زانیاری ئاڵۆز بكات. نهێنی به‌ تایبه‌ت حه‌زی له‌ بێده‌نگییه‌. ئه‌مه‌ ئه‌و ئاڵۆزییه‌ی كه‌ نهێنی خۆی له‌ تارماییه‌كان جیاده‌كاته‌وه‌. وه‌ك نمایشێك، شه‌به‌نگ پێویستی به‌وه‌یه‌‌ ببینرێت. ئه‌مه‌ ئه‌و ژاوه‌ژاوه‌ ڕوون ده‌كاته‌وه‌ كه‌ تارماییه‌كان دروست ده‌كه‌ن. ئه‌و بای دیجیتاڵه‌ی كه‌ له‌ لای ماڵی ئێمه‌وه‌ هه‌ڵده‌كات شه‌به‌نگه‌: “به‌هه‌ر حاڵ، با، بۆ كۆچه‌رییه‌كان وه‌ك زه‌وییه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی شوێنی نیشته‌جێبوونی جێگیریان هه‌یه‌. چه‌ند شتێكی تارمایی ئاسا هه‌یه‌. ئه‌زموونی با، ئه‌م تارماییه‌ جڵه‌ونه‌كراوه‌ كه‌ كۆچه‌رییه‌كان‌ ملكه‌چانه‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ پاڵ پێوه‌ ده‌نێت، ئێمه‌ وا فێرین ك ئه‌م شته‌ به‌ شێوه‌ی حیسابات و لێكدانه‌وه‌ی كۆمپیۆته‌ری لێك بده‌ینه‌وه[7]‌”.

بازاڕه‌ داراییه‌كانی ئه‌مڕۆ كۆمه‌ڵێك دێوزمه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنن كه‌ به‌و ئاڵۆزییه‌ زۆره‌یان، له‌ هه‌موو شوێنێكدا زیانیان لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌ بێ ئه‌وه‌ی بتوانین كۆنترۆڵیان بكه‌ین.

 ئاڵۆزییه‌ زۆره‌كانیان وایانكردووه‌ شته‌ دیجیتاڵییه‌كان تارمایی ئاسا و كۆنترۆڵنه‌كراو بن. به‌ڵام ئاڵۆزی، تایبه‌تمه‌ندی نهێنی نییه‌. ئه‌م كۆمه‌ڵگای شه‌فافه‌ی ئێمه‌ دیوی نه‌رێنی هه‌یه‌. به‌ واتایه‌كی تر، ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ دیارده‌یه‌كی ڕووكه‌شه‌. له‌ ژێر ئه‌م توێژاڵه‌ ته‌نكه‌، كۆمه‌ڵێك فه‌زای شه‌به‌نگ ئامێز ده‌كرێنه‌وه‌ كه‌ خۆیان له ئیمپراتۆری شه‌فافیه‌ت ده‌دزنه‌وه‌. بۆ نموونه‌ [8]dark pool پلاتفۆرمێكی مامه‌ڵه‌كردنی شاراوه‌یه‌ بۆ به‌رهه‌م هێنانی دارایی. ئه‌وه‌ی له‌ بازاڕه‌كانی داراییدا به‌ بازرگانی به‌ فرێكانسی به‌رز ناو ده‌برێت، دواجار سیسته‌مێكی ئاڵوگۆڕ و مامه‌ڵكردنه‌ له‌گه‌ڵ تارماییه‌كان و له‌نێوان تارماییه‌كاندا. ئه‌مانه‌ ئه‌و ئۆلگریتم[9] و ماشێنانه‌ن كه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كتردا په‌یوه‌ندی دروست و له‌گه‌ڵ یه‌كدا ده‌جه‌نگن. ئه‌م فۆرمه‌ تارماییانه‌ی بازرگانی و په‌یوه‌ندی، به‌ هه‌مان شێوه‌ كه‌ كافكا وتبووی: “هێزی مرۆییان تێپه‌ڕاندووه‌”. ئه‌مانه‌ ڕووداوی پێشبینی نه‌كراو شه‌به‌نگ ئامێزیان لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌ وه‌ك داڕووخانێكی ئابووری. بازاڕه‌ داراییه‌كانی ئه‌مڕۆ كۆمه‌ڵێك دێوزمه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنن كه‌ به‌و ئاڵۆزییه‌ زۆره‌یان، له‌ هه‌موو شوێنێكدا زیانیان لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌ بێ ئه‌وه‌ی بتوانین كۆنترۆڵیان بكه‌ین.  Torناوی تۆڕێكی “شاراوه‌یه‌” كه‌ به‌ یارمه‌تی ئه‌وه‌ ده‌توانیت به‌ شێوه‌یه‌كی ته‌واو نه‌ناسراو جێگۆڕكی بكه‌ی. ئه‌مه‌ ده‌رخه‌ری ئه‌و چاڵه‌ قووڵه‌ی ئه‌نته‌رنێته‌، كه‌ زۆنه‌ په‌راوێزه‌كانی ده‌توانن له‌ هه‌ر دیدێك خۆیان بدزنه‌وه‌. چونكه‌ كاتێك شه‌فافیه‌ت ئیمپراتۆرییه‌كه‌ی خۆی په‌ره‌ پێ ده‌دات، تاریكیش شوێنی خۆی داگیر ده‌كات.

پەراوێزەکان

[1]Franz Kafka, Lettres à Milena, trad. Alexandre Vialatte, Gallimard, 1956, p. 267.

[2]Ibid.

[3]E.M. Forster

[4]Heidegger, Prolegomena zur Geschichte des Zeitbegriffs, “Gesamtausgabe”, t. 20, Francfort, Klostermann, 1979, p. 412.

[5]Heidegger, Chemins qui ne mènent nulle part, op. cit., p. 50.

[6]Flusser, La Civilisation des médias, op. cit., p. 174.

[7]Ibid., p. 139.

[8]تۆڕێكی ئاڵۆگۆڕی دراوه‌ ، كه‌ ئیشه‌كانیان به‌ ناشه‌فاف و له‌ ده‌روه‌ی بۆرسه‌ ئه‌نجام ده‌ده‌ن.

[9]des algorithmes

سەرچاوە:

Byung-Chul Han, DANS LA NUÉE, RÉFLEXIONS SUR LE NUMÉRIQUE, ACTES SUD, 2015.

The post تارماییه‌كانی دیجیتاڵ appeared first on ژنەفتن.

میدیا ئه‌لكترۆنییه‌ ساده‌كان هاوشێوه‌ی ڕادیۆ توانای دروستكردنی په‌یوه‌ندییه‌كی تاكلایانه‌یان نییه‌. له‌به‌ر ئه‌و هۆكاره‌ ئامفیشانۆییه‌ی[1] ڕێگره‌ له‌ هه‌ر كرده‌یه‌كی هاوبه‌رانبه‌ر. شه‌پۆله‌ ڕادیۆئه‌كتیڤه‌كانیان هه‌رگیز جارێكی تر هه‌نارده‌ ناكرێنه‌وه‌. ئه‌وانه‌ی ئه‌م شه‌پۆلانه‌ وه‌رده‌گرن مه‌حكوومن به‌ پاسیڤ بوون. تۆپۆلۆژیای ئه‌نته‌رنێت زۆر جیاوازتره‌ له‌ ئه‌مفیشانۆ ـــ كه‌ لایه‌نێكی تری ده‌سه‌ڵاته‌ ــ كه‌ سه‌نته‌رێكی په‌خشكردنی هه‌یه‌.

له‌ ئه‌مڕۆدا ئێمه‌ چیتر وه‌رگر و به‌كارهێنه‌ری زانیارییه‌كان نین، به‌ڵكو ئه‌وانه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنینه‌وه‌ و بڵاویان ده‌كه‌ینه‌وه‌. ئێمه‌ چیتر ڕازی نابین به‌وه‌ی‌ به‌كارهێنه‌رێكی پاسیڤی زانیارییه‌كان بین، ده‌مانه‌وێت له‌مه‌ودا ئه‌و زانیاریانه‌ به شێوه‌یه‌كی چالاك به‌رهه‌م بهێنینه‌وه ‌و له‌ ڕێگایه‌وه‌ په‌یوه‌ندی دروست بكه‌ین.

دیجیتاڵ به‌ ته‌نیا په‌نجه‌ره‌یه‌ك بۆ بینه‌ره‌ پاسیڤه‌كان ناكاته‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌و ده‌رگایانه‌ش ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ ده‌توانین له‌ ڕێگایانه‌وه‌ ئه‌و زانیاریانه‌ هه‌ڵڕژێنینه‌وه‌‌ ده‌ره‌وه‌ كه‌ خۆمان به‌رهه‌ممان هێناوه‌.

ئێمه‌ به‌جارێك به‌رهه‌مهێنه‌ر و به‌كارهێنه‌ریشین. ئه‌م دوو ڕۆڵه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رچاو كه‌ڵه‌كه‌بوونی زانیارییه‌كانی زیاتر كردووه‌. دیجیتاڵ به‌ ته‌نیا په‌نجه‌ره‌یه‌ك بۆ بینه‌ره‌ پاسیڤه‌كان ناكاته‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌و ده‌رگایانه‌ش ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ ده‌توانین له‌ ڕێگایانه‌وه‌ ئه‌و زانیاریانه‌ هه‌ڵڕژێنینه‌وه‌‌ ده‌ره‌وه‌ كه‌ خۆمان به‌رهه‌ممان هێناوه‌. ئه‌م په‌نجه‌ره‌ و ده‌رگایانه‌ ئه‌و ویندۆزانه‌ن كه‌ یه‌كسه‌ر و بێ هیچ لایه‌نێكی نێوه‌ندگر په‌یوه‌ندی ده‌كه‌ن به‌ ویندۆزه‌كانی تره‌وه‌. له‌ ڕێگای ویندۆزه‌كانه‌وه‌، چیتر چاوی ئێمه‌ له‌سه‌ر فه‌زای گشتی نییه‌ به‌ڵكو له‌سه‌ر ویندۆزه‌كانی تره‌. هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌یه‌ كه‌ میدیای دیجیتاڵ خۆی له‌ ماسمیدیای وه‌ك ڕادیۆ یان ته‌له‌فزیۆن جیا ده‌كاته‌وه‌. میدیای هاوشێوه‌ی وێبلاگه‌كان، تویته‌ر و فه‌یسبووك خه‌ریكن په‌یوه‌ندییه‌كان له‌ میدیایی ده‌خه‌ن. كۆمه‌ڵگای ئه‌مڕۆمان كه‌ هه‌ڵپه ‌و برسی بیروڕا و زانیارییه‌، متمانه‌ی به‌م په‌یوه‌ندییه‌ له‌ میدیاكه‌وتووانه‌یه‌.

ئه‌م له‌ میدیاكه‌وتنه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان له‌ ڕێگای ڕۆژنامه‌نووسه‌كانه‌وه‌ تێده‌په‌ڕێت، واته‌ ئه‌م نوێنه‌رانه‌ی پێشووی نوخبه‌كان، ئه‌م “بیروڕا سازانه‌”، ئه‌م قه‌شانه‌ی بیروڕا، ئه‌ویش بۆ چین و توێژێكی پاتاڵ و كۆنه‌پارێز.

دیجیتاڵ هه‌موو چین و توێژی قه‌شه‌كان ده‌سڕێته‌وه‌. له ‌میدیاكه‌وتنی گشتی كۆتایی به‌ سه‌رده‌می نوێنه‌رایه‌تی دێنێت. له‌ ئه‌مڕۆدا هه‌مووان ده‌یانه‌وێت ڕاسته‌وخۆ ده‌ركه‌ون و، بیروبۆچوونه‌كانیان بێ هیچ نێوه‌ندگرێك بخه‌نه‌ ڕوو.

ئه‌م گوشاره‌ زۆره‌ی كه‌ هاوته‌ریبه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م جۆره‌ له‌میدیاكه‌وتن، گه‌یشتووه‌ته‌ ناوه‌ندی سیاسه‌تیش. ئه‌م گوشاره‌ دیموكراتی نوێنه‌رایه‌تیشی خستووه‌ته‌ بارودۆخێكی قورسه‌وه‌. نوێنه‌ره‌ سیاسییه‌كان چیتر وه‌ك هه‌نارده‌كه‌ره‌كان ده‌رناكه‌ون، وه‌ك نوێنه‌ری [لایه‌نه‌كان]، به‌ڵكو پتر وه‌ك به‌ربه‌ست دێنه‌ پێش چاو. ئه‌م گوشاره‌ خوازیاری جۆرێك له‌ به‌شداری زیاتر و شه‌فافیه‌تی زیاتره‌. “حیزبی چه‌ته‌ ده‌ریاییه‌كان[2]” یه‌كه‌م سه‌ركه‌وتنی خۆی قه‌رزاری ئه‌م پێشكه‌وتنه‌یه‌‌ له‌ سیستمی میدیاییدا. سنوورداربوونی هه‌نووكه‌، كه‌ به‌ره‌ئه‌نجامێكی زۆر هه‌ستیارانه‌ی سیستمی دیجیتاڵه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی هه‌ڕه‌شه‌ له‌ پره‌نسیپی نوێنه‌رایه‌تی ده‌كات.

نوێنه‌رایه‌تی زۆرجار وه‌ك فیلته‌رێك ڕۆڵ ده‌گێڕێت كه‌ كاریگه‌رییه‌كی زۆر ئه‌رێنی لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌. به‌ كرده‌ی هه‌ڵبژاردانه‌، پاوانكاری مسۆگه‌ر ده‌كات. بۆ نموونه‌ خانه‌كانی وه‌شاندن، كه‌ كه‌ته‌لۆگێكی باشیان هه‌یه‌، ڕۆڵێكی باشیان له‌ پێگه‌یاندنی كولتووری و رۆشنبیری به‌شداربووانیاندا هه‌یه‌.

له‌ میدیاكه‌وتن له‌ هه‌ندێك بواردا ئه‌نجامه‌كه‌ی عه‌وامگه‌ری لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌.

ئه‌م خانانه‌ی وه‌شاندن گه‌شه‌ به‌ زمان ده‌ده‌ن. هه‌ندێك له‌ ڕۆژنامه‌نووسه‌كان ته‌نانه‌ت ژیانی خۆیشیان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌نێن كه‌ ڕاپۆرتێك به‌ كوالێتییه‌كی باش‌ بنووسن. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌‌، له‌ میدیاكه‌وتن له‌ هه‌ندێك بواردا ئه‌نجامه‌كه‌ی عه‌وامگه‌ری لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌. هه‌ر بۆیه‌ سه‌ره‌نج ده‌ده‌ن به‌ ڕووكشكردنی زمان و كولتووری لێ ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ده‌بێته‌ شتێكی زۆر عه‌وامانه‌.

هه‌ر بۆیه‌ كه‌سێكی وه‌ك بلا ئاندر[3]، كه‌ نووسه‌رێكی پڕفرۆشیی‌ ئه‌مریكییه‌ ده‌ڵێت: “ده‌توانم كتێبه‌كانم خێرا چاپ بكه‌م. چونكه‌ سه‌ره‌تا من پێویستیم به‌ قه‌ناعتپێكردنی هیچ ده‌ڵاڵێك نییه‌. ده‌توانم ڕێك ئه‌و كتێبه‌ بنووسم كه‌ خوێنه‌ره‌كانم ده‌یانه‌وێت. خوێنه‌ره‌كانی من، خۆمم[4]“. هیچ جیاوازییه‌كی بنه‌ڕه‌تی له‌نێوان “خوێنه‌ره‌كانم و مندا نییه‌، خوێنه‌ره‌كانی من، خۆمم”.

“خوێنه‌ره‌كانی من، خۆمم” به‌ واتای كۆتایی هاتنی مرۆڤی سیاسی دێت، به‌ واتایه‌كی قووڵی تێماكه‌ش بریتییه‌ له‌و كه‌سه‌ی له‌ باتی ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ خواستی ده‌نگده‌ره‌كانیدا بێت، تا دوا ڕاده‌ داكۆكی له‌ پێگه‌ی خۆی ده‌كات و له‌ ڕوانگه‌ی خۆیه‌وه‌ له‌وان له‌ پێشتره‌.

بانگه‌شه‌ی شه‌فافییه‌ت له‌ نووسیندا ده‌بێته‌ هۆكاری هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی. ئه‌گه‌ر هاتوو نووسینه‌كه‌شی تایبه‌تی بێت، یان پێكه‌وه‌یی، شه‌فاف، ئه‌وه‌ ته‌نیا كه‌ڵه‌کەكردنی پیته ‌و هیچی تر.

داهاتوو، وه‌ك كاتیگۆرییه‌كی كات له‌ سیاسه‌تدا له‌ ناو ده‌چێت. سیاسه‌ت چالاكییه‌كی ستراتیژییه‌، ده‌بێت ده‌سه‌ڵاتی به‌ سه‌ر زانیاریدا هه‌بێت و حوكمی به‌ سه‌ر به‌رهه‌مهێنان و بڵاوكردنه‌وه‌یدا هه‌بێت. هه‌ربۆیه‌ ناكرێت به‌ ته‌واوه‌تی چاوپۆشی له‌و ژینگه‌ داخراوانه‌ بكرێت كه‌ زانیارییه‌كان به‌ ئه‌نقسه‌ت ده‌شارنه‌وه‌. نهێنی پارێزی زانیارییه‌كان یه‌كێكه‌ له‌ پێكهێنه‌ره‌ پێویسته‌كانی په‌یوه‌ندی سیاسی، واته‌ ستراتیژی. كاتێك هه‌موو شتێك به‌ شێوه‌یه‌كی له‌ناكاو‌ بخرێنه‌ به‌رده‌ست گشت كه‌سێك و به‌ گشتی بكرێن، سیاسه‌ت هه‌ستی ماوه‌ درێژی خۆی و ڕوانگه‌ی خۆی له‌ ده‌ست ده‌دات و له‌نێو هه‌واڵی ساخته‌ و پڕوپاگه‌نده‌دا نوقم ده‌بێت. شه‌فافیه‌تی ته‌واو، كاتێكی ناسه‌قامگیر و به‌رنامه‌داڕێژییه‌كی له‌سه‌رخۆ و ده‌سه‌په‌نێت به‌ سه‌ر په‌یوه‌ندی سیاسیدا. چیتر ئه‌گه‌ری پێگه‌یشتنی هیچ شتێك نامێنێت. داهاتوو كاتی شه‌فافیه‌ت نییه‌. شه‌فافییه‌ت له‌ ژێر هه‌ژموونی هه‌نووكه‌یی،  هه‌نووكه‌دایه‌‌. سته‌مكاری شه‌فافیه‌ت ده‌بێته‌ ڕێگر له‌به‌رده‌م ده‌ربڕینی هه‌ندێك بیروڕای جیاواز و ئایدیای ناباو. بوێری كه‌م ده‌كاته‌وه‌. ئه‌م ناچاریی شه‌فافیه‌ته‌ وه‌ك خۆگونجاندنێكی به‌هێز ڕۆڵ ده‌گێڕێت. هاوشێوه‌ی كامێرای چاودێری، هه‌ستی چاودێری كردنمان تێدا دروست ده‌كات. ئا لێره‌دایه‌ كه‌ كاریگه‌رییه‌ پانۆپیتكه‌كه‌ی[5] ده‌رده‌كه‌وێت. دواجار هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی لێ دروست نابێت و، هه‌مان شت دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌: “چاوی له‌ هه‌موو شوێندابووی میدیا، وایكرد كه‌ ئێمه‌ [سیاسییه‌كان] ئازاد نه‌بووین له‌وه‌ی ڕاشكاوانه له‌ بابه‌تێكی دۆستانه‌، یان مه‌سه‌له‌یه‌كی هه‌ستیار یان شتێك به‌ دڵی خه‌ڵك نه‌بێت گفتووگۆ بكه‌ین، ئێمه‌ ده‌بێت به‌رده‌وام وێنای ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌سێك ده‌چێت و ڕاپۆرتی قسه‌كانمان ده‌دات به‌ میدیا[6]“. دیرك ڤۆن گۆلن[7]، نووسه‌رێك كه‌ وه‌به‌رهێنانێكی گه‌وره‌ی كردووه‌ له‌سه‌ر پرۆژه‌یه‌كی جه‌معی كتێب به‌ ناونانیشانی “دوا ڤێرژن به‌رده‌سته[8]‌” بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ پرۆسه‌ی نووسینی خۆی شه‌فاف ده‌كات. به‌ڵام ئه‌م ئیشی نووسینه‌ ته‌واو شه‌فافه‌ چییه‌؟ بۆ پیته‌ر هاندكێ[9] نووسین گه‌شتێكه‌ به‌ ته‌نیا. سه‌فه‌ره‌ بۆ نێو شوێنه‌ نه‌ناسراو و نه‌دۆزراوه‌كان. به‌م شێوه‌یه‌یه‌، كه‌ نووسین به‌ واتا قووڵه‌كه‌ی زاراوه‌كه‌ ده‌گاته‌ كرده‌ و هزر. هه‌روه‌ها له‌ ڕێگای هزره‌وه‌یه‌ كه‌ هایدیگه‌ر به‌ره‌و شتی كه‌شفنه‌كراو ده‌ڕوا. شه‌قه‌ی باڵه‌كانی ئیرۆسی خواوه‌ند، گشت جارێ ئه‌وه‌ ده‌ڵێـت كه‌ ده‌بێت له‌نێو هزریدا هه‌نگاوێكی بنه‌ڕه‌تی بهاوێ و خۆی بخاته‌ به‌ر مه‌ترسی ڕێگه‌ نادیاره‌كان[10]. بانگه‌شه‌ی شه‌فافییه‌ت له‌ نووسیندا ده‌بێته‌ هۆكاری هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی. ئه‌گه‌ر هاتوو نووسینه‌كه‌شی تایبه‌تی بێت، یان پێكه‌وه‌یی، شه‌فاف، ئه‌وه‌ ته‌نیا كه‌ڵه‌کەكردنی پیته ‌و هیچی تر. ئه‌م نووسینه‌ بێ‌توانایه‌ له‌ گۆڕانكارییه‌كی ته‌واو، واته‌ له‌ تاقانه‌یی. نووسینی شه‌فاف ته‌نیا زانیارییه‌كان له‌ ته‌نیشت یه‌كه‌وه‌ كه‌ڵه‌كه‌ ده‌كات. كه‌ڵه‌كه‌كردن زۆر به‌ ساده‌یی شێوازی دیجیتاڵه‌. ئه‌م ناچاری شه‌فافییه‌ته‌ ده‌كه‌وێته‌ ئه‌و دیو ویست و به‌شداری ئازادی زانیارییه‌وه‌. ئاماژه‌یه‌ بۆ گۆڕانی پاردایمه‌كان. ئه‌م پارادایمه‌ نوێیه‌ تا ئه‌و شوێنه‌ی بڕیار ده‌دات كه‌ چییه‌ و یان ده‌بێت چی بێت نۆرماڵه‌. ئه‌م پارادایمه‌ پێناسه‌ی بوونێكی نوێ ده‌كات.

ئه‌ده‌بی ئه‌وروپی له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌دایه‌. ئه‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ ئه‌مڕۆ له‌ ئه‌وروپادا پێیدا تێپه‌ڕده‌بین، قه‌یرانی ڕۆحه‌

له‌نێو دیمانه‌یه‌كدا، میشێل بوتور باس له‌ قه‌یرانێكی ڕۆحی ده‌كات، كه‌ ئه‌م شته‌‌ وه‌ك قه‌یرانی ئه‌ده‌بیاتیش خۆی ئاشكرا ده‌كات: “ئه‌و قه‌یرانه‌ی كه‌ ئێمه‌ تێیدا ده‌ژین به‌ ته‌نیا قه‌یرانی ئابووری نییه‌، قه‌یرانی ئه‌ده‌بیشه‌. ئه‌ده‌بی ئه‌وروپی له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌دایه‌. ئه‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ ئه‌مڕۆ له‌ ئه‌وروپادا پێیدا تێپه‌ڕده‌بین، قه‌یرانی ڕۆحه‌[11]“. كاتێك سه‌باره‌ت به‌ سه‌مپتۆمه‌كانی ئه‌م قه‌یرانه‌ پرسیاری لێ ده‌كه‌ن، بویته‌ر له‌ وه‌ڵامدا ده‌ڵێت: “ماوه‌ی ده‌ یان بیست ساڵه‌، تا ڕاده‌یه‌ك هیچ شتێك له‌نێو ئه‌ده‌بدا ڕووینه‌داوه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌م شه‌پۆلی چاپ و بڵاوكردنه‌یه‌وه‌ش‌، دیسان ئه‌مه‌ سستی ڕۆشنبیرییه‌. هه‌موو ئه‌مانه‌ له‌به‌ر هۆكاری قه‌یرانی په‌یوه‌ندییه‌. كه‌ره‌سته‌ نوێیه‌كانی په‌یوه‌ندی جێی ستایشن، به‌ڵام ژاوه‌ژاوێكی سه‌یریان دروست كردووه‌. ئه‌و ژینگه‌یه‌ی ڕۆح و زه‌ین له‌ خۆ ده‌گرێت، بێده‌نگییه‌. له‌ كاتێكدا ئه‌وه‌ ئاشكرایه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی دیجیتاڵی بێده‌نگی ته‌فرووتوونا كردووه‌. كه‌ڵه‌كردن، دایكی ژاوه‌ژاوی په‌یوه‌ندییه‌ و، ئه‌مه‌ شێوازی زه‌ین و ڕۆح نییه‌.

پەراوێزەکان

[1]Amphithéâtre شانۆی ڕۆمانی كه‌ به‌ چوارده‌وریدا بینه‌ری هه‌یه‌ و راسته‌وخۆ هه‌موو كه‌س ئه‌كتی شانۆكه‌ ده‌بینێت.

[2]Parti des pirates پارتی چه‌ته‌كان، كه‌ پارتێكی سیاسییه‌ له‌ ئه‌ڵمانیا و له‌ ساڵی 2006 دامه‌زراوه‌، یه‌كێك له‌ دروشمه‌كانی هه‌ڵبژاردنی پارته‌ بریتی بوو له‌ ده‌نگدان به‌ ئه‌ندامه‌كانیان به‌ شێوه‌ی ئۆنلاین و دیجیتاڵی بۆ خستنه‌ ڕووی شه‌فافیه‌ت زیاتر له‌ كاری حیزبیدا.

[3]Bella Andre

[4]Die Zeit, 23 août 2012.

[5]Panoptique دیزاینی جۆرێك بیناسازی زیندانه‌، كه‌ وا ده‌كات پاسه‌وانه‌كان چاودێری ته‌واوی زیندانییه‌كان بكه‌ن بێ ئه‌وه‌ی زیندانییه‌كان ئه‌وان ببینین، بۆیه‌ به‌رده‌وام هه‌ست ده‌كه‌ن له‌ ژێر چاودێری دان، فوكۆیش له‌ كۆنترۆڵ و سزادان باسی ئه‌م جۆره‌ زیندانه‌ی كردووه‌.

[6]Interview avec l’ancien maire de Hambourg, Olevon Beust, in Die Zeit, 31 janvier 2013

[7]Dirk von Gehlen

[8]Eineneue Version istverfügbar

[9]Peter Handke

[10]Martin Heidegger, “Ma chère petite âme”, Lettres à sa femme Elfride. 1915-1970, trad. Marie-Ange Maillet, Seuil, p. 345.

[11]Die Zeit, 12 juillet 2012.

سه‌رچاوه‌:

Byung-Chul Han, DANS LA NUÉE, RÉFLEXIONS SUR LE NUMÉRIQUE, ACTES SUD, 2015.

The post له‌ میدیاكه‌وتن appeared first on ژنەفتن.

به‌ڵام ئاسمانی پڕ له‌ ئه‌ستێره‌ی كانت بێ به‌رییه‌ له ‌هه‌ر ئه‌ستێره‌یه‌كی شووم. كانت كاره‌سات ناناسێت. ته‌نانه‌ت دیارده‌ سرووشتییه‌ توندوتیژه‌كانیش بۆ ئه‌و، نواندنه‌وه‌ی ڕووداوه‌ كاره‌سات ئامێزه‌كان نین. له‌ به‌رانبه‌ر ته‌قینه‌وه‌كانی سرووشت، سووبێكت په‌نا ده‌باته‌ نێو عه‌قڵ، كه‌ وا ده‌كات هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ ڕووده‌ده‌ن، زۆر بچووك ده‌ركه‌ون. كانت به‌ شێوه‌یه‌كی هه‌میشه‌یی به‌رانبه‌ر‌ ده‌ره‌وه‌ خۆی ده‌پارێزێت و له‌ ناوه‌وه‌ی ڕه‌حه‌تبوونی(ئۆتۆئێرۆتیک)[2] سووبێكت هه‌ڵدێت. هه‌موو شتێك ده‌بێت‌ له‌ ناوه‌وه‌ی سووبێكت بهێڵدرێته‌وه ‌و به‌رپه‌رچ بدرێته‌وه‌، ئه‌مه‌‌ ناچاریی كاتیگۆرییه‌ هزرییه‌كه‌ی ئه‌وه‌.

بۆ هیگڵ ئه‌ركی هونه‌ر بریتییه‌ له‌ گۆڕینی “هه‌ر فیگۆرێك‌، له‌سه‌ر ڕووبه‌ڕه‌ بینراوه‌كه‌ی، بۆ چاو… كه‌ له‌وێدا ڕۆحی ئازاد خۆی له‌نێو ناكۆتاییه‌ ناوه‌كییه‌كه‌یدا ده‌ناسێته‌وه[3]‌”.

به‌رهه‌می هونه‌ری ئایدیال ئارگۆسێكه[4]‌ به‌ هه‌زار چاوه‌وه‌، فه‌زایه‌كی ڕوون و جووڵاوه‌: ڕێك به ‌هەمان شێوه‌ ئه‌فلاتوون له‌م دوو بەیتییە(distique)‌ به‌ناوبانگه‌ی به‌ ئاسته‌ر ده‌ڵێت: «كاتێك تۆ چاوه‌كان به‌ره‌و ئه‌ستێره‌كان هه‌ڵدێنی، ئاه ئه‌ستێره‌ی من، بۆچی من ئاسمان نیم/ له‌ كاتێكدا هه‌زاران چاو به‌ره‌و تۆ چاو داده‌نێن!”- ته‌نانه‌ت، به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌، هه‌موو به‌رهه‌مێك ده‌كات‌ به‌ ئارگۆسی هه‌زار چاو، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ ڕۆح و مه‌عنه‌ویه‌تی ناوه‌كی له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ ده‌بینرێت[5]“.

ڕۆحیش خۆی ئارگۆسێكی هه‌زار چاوه‌ كه‌ بێ هیچ ئاوارته‌یه‌ك هه‌موو شتێك ڕووناك ده‌كاته‌وه‌. ئاسمانه‌كه‌ی هیگڵ، له‌گه‌ڵ هه‌زار چاوه‌كه‌یدا، له‌ ئاسمانه‌ پڕ له‌ ئه‌ستێره‌كه‌ی شه‌وانه‌ی كانت ده‌چێت، كه‌ هه‌رگیز له‌ لایه‌ن ئه‌ستێره‌یه‌كی شوومه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ هێرشی ناكرێته‌ سه‌ر. “ڕۆح”ـی هیگڵی و “عه‌قڵ”ـی كانتی وه‌ك هاوكێشه‌كانی یه‌ك خواست دژ به‌ كاره‌سات و به‌رانبه‌ر به‌ ده‌ره‌وه ‌و به‌رانبه‌ر به‌و شته‌ی كه‌ جیاوازه‌ ڕۆڵ ده‌گێرن.

من ناڵێم كاره‌سات ڕه‌هایه‌، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ڕه‌ها له‌ ڕێڕه‌و لاده‌دات، دێت و ده‌چێت، له‌ ڕێڕه‌ولادانێكی كۆچه‌ری، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌ شێوه‌یه‌كی له‌ناكاو و هه‌ست پێنه‌كراو، به‌ڵام به‌ گوژمی ده‌ره‌وه… كاره‌سات تایبه‌تمه‌ندی جۆرێكی تری وریاییه‌‌، شه‌ونخونییه‌،

وه‌ك ئه‌ستێره‌یه‌كی شووم، كاره‌ساتیش له‌نێو “فه‌زایه‌كی ئه‌ستێره‌یی” كورت ده‌بێته‌وه‌. ئه‌م “ناچوونیه‌كییه‌ ڕادیكاڵه[6]‌”، ئه‌م ده‌ره‌وه‌یه‌، كه‌ ناوه‌وه‌ی ڕۆح ناچار ده‌كات: “من ناڵێم كاره‌سات ڕه‌هایه‌، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ڕه‌ها له‌ ڕێڕه‌و لاده‌دات، دێت و ده‌چێت، له‌ ڕێڕه‌ولادانێكی كۆچه‌ری، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌ شێوه‌یه‌كی له‌ناكاو و هه‌ست پێنه‌كراو، به‌ڵام به‌ گوژمی ده‌ره‌وه[7]‌… كاره‌سات تایبه‌تمه‌ندی جۆرێكی تری وریاییه‌‌، شه‌ونخونییه‌، كه‌ خۆی له‌ “ئارگۆسی هه‌زار چاوی” هیگڵ جیاده‌كاته‌وه‌: “ئه‌گه‌ر ده‌ڵێم: كاره‌سات شه‌ونخونییه‌، بۆ ئه‌وه‌ نییه‌ بابه‌ته‌كه‌ بدرێته‌ ده‌ست شه‌ونخوونییه‌كی تره‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی بوترێت: شه‌ونخوون به‌ ژێر ئاسمانی پڕ له‌ ئه‌ستێره‌دا تێناپه‌ڕێت[8]“. كاره‌سات په‌یوه‌سته‌ به‌ “په‌ناگه‌یه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی په‌ناگه‌ی ئه‌ستێره‌كان[9]“. ئاسمانی چۆڵ و به‌تاڵ، ئه‌نتیتێزی ئاسمانی پڕ له‌ ئه‌ستێره‌یه‌، بۆ بلانشۆ نواندنه‌وه‌ی دیمه‌نی سه‌ره‌تایی سه‌رده‌می مناڵیه‌تی. هه‌ر ئه‌وه‌ كه‌ ئه‌تۆپییه‌كی[10] جیاوازتر، له‌ ده‌ره‌وەیه‌ك كه‌ مایه‌ی تێگه‌شتن نییه‌ بۆ ئه‌و ئاشكرا ده‌كات، ئه‌ویش له‌ جوانی و باڵاییه‌ك كه‌ مناڵ‌ له‌ “خۆشییه‌كی وێرانكه‌ر” لێوڕێژ ده‌كات… ئاسمان له‌ناكاو ده‌م ده‌كاته‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی ڕه‌ها ڕه‌ش و به‌تاڵ و چۆڵه‌… چاوه‌ڕواننه‌كراوی ئه‌م دیمه‌نه‌‌….. هه‌ستكردن به‌ به‌خته‌وه‌رییه‌كه‌ كه‌ خێرا مناڵ داگیر ده‌كات….. بۆیه‌ ناتوانێت له‌ فرمێسك زیاتر شاهیدی ئه‌م شته‌ بدات، شۆڕبوونه‌وه‌ی ناكۆتای فرمێسكه‌كان[11]“.  مناڵ دڵخۆشه‌ به‌ ناكۆتابوونی ئاسمانی چۆڵ و به‌تاڵ. ئه‌و كه‌ له‌ ناوه‌وه‌ی خۆی هه‌ڵكێشراوه‌، ئازاد بووه‌ و ده‌ڕژێته‌ نێو ده‌ره‌وه‌یه‌كی ئه‌تۆپیك. ده‌ركه‌وت كاره‌سات ده‌بێته‌ هاوكێشه‌یه‌ك بۆ به‌خته‌وه‌ری.

جوانیناسی كاره‌سات ده‌كه‌وێته‌ خاڵی دژی ڕازیبوون، ئه‌ویش له‌و ڕێگایه‌وه‌ی سووبێكت چێژ له‌ خودی خۆی وه‌رده‌گرێت. ئه‌مه‌ جوانیناسی ڕووداوه‌. به‌ڵام ده‌شێت ڕووداوێكی بێ ماناش “كاره‌سات ئامێز” بێت: ته‌پوتۆزێكی سپی كه‌ بە نمه‌ بارانێك دروست بووبێت، به‌فربارانێكی نه‌رم له‌ به‌ره‌به‌یاندا، بۆنێكی ڕۆشێر[12] كه‌ له‌ گه‌رمای هاویندا ــــــ ئه‌مانه‌ ڕووداوی به‌تاڵن، ئه‌مانه‌ ئیگۆ ده‌سڕنه‌وه‌، له‌ناوه‌وه‌ هه‌ڵده‌وه‌شێنه‌وه‌، له‌ سووبێكتی ده‌خه‌ن، هه‌ربۆیه‌ دڵخۆشی ده‌كه‌ن. ئه‌م ڕووداوانه‌ جوانن، چونكه‌ ئیگۆ هه‌ڵده‌وه‌شێننه‌وه‌. كاره‌سات، مه‌رگی سووبێكتێكی خۆڕه‌حته‌كه‌ره‌ كه‌ توند نووساوه‌ به‌ خۆیه‌وه‌. له‌ گوڵه‌كانی خراپه‌ی بۆدلێردا له‌ شیعری “ئاوازی جوانی” شاعیر ئه‌ستێره‌كانی به‌ شێوه‌ی(“[13]des astres”)  داڕشتووه‌ته‌وه‌ كه‌ جوانی ئه‌و ئه‌ستێرانه‌‌ به‌ وشه‌ی كاره‌سات(désastres) داده‌به‌زێت. جوانی كاره‌ساتێكه‌ كه‌ ڕێكخستنی ئه‌ستێره‌كان ده‌شێوێنێت. جوانی ئه‌و “مه‌شخه‌ڵه‌یه‌ كه‌ په‌پووله‌ خۆی لێ نزیك ده‌كاته‌وه‌ و له‌ سه‌ری گڕ ده‌گرێت. مه‌شخه‌ڵ و گۆڕ له‌گه‌ڵ یه‌كدا هاوسه‌روان[14]. جوانی به ‌هەمان شێوه‌ی مه‌شخه‌ڵ له‌سه‌ر گۆڕیش هه‌ڵكۆڵراوه‌. نه‌فیبوونی كاره‌سات، ئه‌وه‌ی كه‌ كوشنده‌یه‌، چركه‌ساتی جوانییه‌.

به‌ هەمان شێوه‌ ده‌توانین لای ڕیلكه‌ له‌ قه‌سیده‌ی “لاواندنه‌وه‌ی دینۆ” ئه‌وه‌ بخوێنینه‌وه‌ كه‌ جوانی “هیچ نییه‌ جگه‌ له‌و ده‌ستپێكه‌ ترسناكه‌ی كه‌ به‌ ئه‌سته‌م ده‌توانین به‌رگه‌ی بگرین[15]“. نه‌فی ترس، قاڵبی جوانی و چوارچێوه‌كانی به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر قووڵ دروست ده‌كات. جوانی ئه‌و شته‌ به‌رگه‌نه‌گیراوه‌ كه‌ به‌ ئه‌سته‌م به‌رگه‌ی ده‌گرین، یان به‌رگه‌نه‌گیراوه‌ كه‌ به‌رگه‌ی ده‌گرین. جوانی، ئێمه‌ له‌ ترس ده‌پارێزێت. به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا ترس له‌ ڕێگای جوانییه‌وه‌ ده‌دره‌وشێته‌وه‌، جوانی وێنه‌ نییه‌، به‌ڵكو په‌رده‌یه‌كی نمایشه‌.

جوانی دژ به‌ ناڕێكیی‌، دژ به‌ ترس‌، دژ به‌ جیاوازیی، فۆرمه‌كانی ده‌سه‌پێنێت،

نه‌فی ترس، بۆ تیۆردۆ ئه‌دۆرنۆیش به ‌هەمان شێوه‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كی بنه‌ڕه‌تی جوانییه‌. جوانی ئه‌و فۆرمه‌یه‌ كه‌ له‌نێو ناڕێكیدا جێگیر ده‌بێت، له‌نێو ناده‌ستنیشانكراوی و هه‌ستپێنه‌كراویدا: “له‌سه‌ر ئه‌و شتانه‌ی كه‌ له‌سه‌ر جوانی جێبه‌جێ ده‌كرێن، له‌و په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ فۆرمه‌ جوانیناسییه‌كاندا، لێده‌گه‌ڕێت ته‌نیا ئه‌و شتانه‌ی له‌و ده‌چن، ئه‌و شتانه‌ی ئه‌و دایده‌ڕێژێت، و ئه‌و شته‌ی كه‌ ده‌خوازێت له‌و بچێت، هه‌بن. ئه‌م پرۆسه‌یه‌، پرۆسه‌یه‌كی فۆرمالیزاسیۆنه‌…. جوانی دژ به‌ ناڕێكیی‌، دژ به‌ ترس‌، دژ به‌ جیاوازیی، فۆرمه‌كانی ده‌سه‌پێنێت، واته‌ جیاوازییه‌كانی: “وێنه‌ی جوانی، وه‌ك وێنه‌یه‌كی تاقانه‌ و جیاواز، له‌ به‌رانبه‌ر تاریكییه‌ تۆقێنه‌ره‌كه‌ی سرووشتدا، به‌ شێوه‌یه‌كی خۆڕزگاركه‌ر له‌ ترس ده‌رده‌كه‌وێت. “به‌ڵام ڕواڵه‌ته‌ جوانه‌كان به‌رپه‌رچێكی ته‌واوی ترس ناده‌نه‌وه‌. “دزه‌تێنه‌كراوبوون له‌ به‌رانبه‌ر بوونێكی له‌ناكاو[16]، به‌رانبه‌ر ناڕێكی، به‌ ته‌واوه‌تی به‌ مانای لاوازی نییه‌. ترس “به‌رانبه‌ر ده‌ره‌وه‌ سه‌نگه‌ری گرتووه‌، وه‌ك دوژمنێك له‌ به‌رانبه‌ر شووراكانی شاره‌كان گه‌مارۆدراو، كه‌ به‌ برسێتی ئه‌و گوژمه‌ كه‌م ده‌كاته‌وه[17]“‌.

ڕۆح، له‌ پێكهێنانی فۆرمه‌كاندا، پێویستی به‌ ناڕێكیییه‌، پێویستی به‌ دوژمنی خۆیه‌تی، له‌ پێناو‌ ئه‌وه‌ی له‌ ڕواڵه‌تی مه‌رگدا نه‌یبه‌ستێت.

‌ ڕواڵه‌ته‌ جوانه‌كان لاواز و مه‌ترسیدارن. ئه‌وان له‌ لایه‌ن ئه‌وی تری خۆیانه‌وه‌ “به‌ره‌به‌ره‌ شپرزه‌” ده‌بن، واته‌ له‌ لایه‌ن ترسه‌وه‌: “كه‌مبوونه‌وه‌ی ترس كه‌ له‌ لایه‌ن جوانییه‌وه‌ ده‌سته‌به‌ر ده‌بێت و به‌سه‌ریدا تێده‌په‌ڕێت، به ‌هەمان شێوه‌ كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی بوارێكی پیرۆز ده‌مێنێته‌وه‌، شتێكی لاوازی به‌رانبه‌ر به‌ ترس هه‌یه‌”، په‌یوه‌ندی نێوان ترس و جوانی دووسه‌ره‌یه‌‌. جوانی ترس به‌ شێوه‌یه‌كی ڕاشكاو ڕه‌ت ناكاته‌وه‌. بڕواپێكراوی پێ نابه‌خشێت. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ڕۆح، له‌ پێكهێنانی فۆرمه‌كاندا، پێویستی به‌ ناڕێكیییه‌، پێویستی به‌ دوژمنی خۆیه‌تی، له‌ پێناو‌ ئه‌وه‌ی له‌ ڕواڵه‌تی مه‌رگدا نه‌یبه‌ستێت. عه‌قڵانییه‌تی ڕێكخراو په‌یوه‌سته‌ به‌ لاساییكردنه‌وه‌وه(Mimesis)، كه‌ بووه‌ته‌ هۆی ئایدیال وه‌رگرتن له‌ ناڕێكی، له‌ ترس. “ئاره‌رزوو”یه‌كی لاساییكردنه‌وه‌ بۆ ئه‌و شته‌ی بێ نرخه[18]” ـــ واته‌ ترس ــ كه‌ به‌شێكی جه‌وهه‌رییه‌ له‌ ڕۆح. جوانی ده‌كه‌وێته‌ نێوان كاره‌سات و خه‌مۆكییه‌وه‌، له‌نێوان ترس و مردووــزیندوو، له‌نێوان ده‌ستێوه‌ردانی و ده‌ستێنه‌وه‌ردانی ئه‌ویتر. ئه‌م باسه‌ ئادۆرنۆیه‌ی جوانی سرووشتی، ده‌كه‌وێته‌ به‌رانبه‌ر شوناسێكی جێگیری فۆرم. ئه‌م فۆرمه‌ شاهیدی له‌سه‌ر بوونێكی نا-یه‌كسان ده‌كات. “جوانی سرووشتی، هێڵێكی نا-یه‌كسانه‌ له‌نێو ئه‌و شتانه‌ی كه‌ ده‌كه‌ونه‌ ژێر جادووی شوناسێكی جیهانییه‌وه‌. هه‌ر كه‌ ئیش ده‌كات، هیچ ناــیه‌كسانییه‌ك به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌رێنی بوونی نییه‌. له‌ ئه‌نجامدا جوانی سرووشتی به‌ هه‌مان شێوه‌ به‌ په‌رشووبڵاوی و نادڵنیایی ده‌مێنێته‌وه‌، به‌ هەمان شێوه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی به‌ڵێنی داوه‌ ده‌یڕێژێته‌ نێو بواره‌ نێوــمرۆییه‌كانه‌وه[19]‌”.

نه‌فی شكاو، دروستكه‌ری جوانییه‌. ئادۆرنۆ هه‌روه‌ها قسه‌ له‌سه‌ر “هاوئاهه‌نگی … ئانتاگۆنیست و شكاو ده‌كات[20]“. بێ ئه‌م نه‌فی شكانه‌، جوانی لاواز و ساف ده‌بێت. بۆ وه‌سفكردنی فۆرمی جوانیناسی، ئادۆرنۆ هاوكێشه‌یه‌كی پارادۆكس ئامێز به‌كار ده‌بات. هاوئاهانگ بوونی فۆرم په‌یوه‌سته‌ به‌ “ناهاوئاهه‌نگ بوونه‌وه‌”. ئه‌م فۆرمه‌‌ بێ به‌ری نییه‌ له‌ دژیه‌كی و دژوازیی[21]“. چونكه‌ یه‌كێتی ئه‌م فۆرمه‌ تێكشكاوه‌. له‌ لایه‌ن ئه‌ویتری خۆیه‌وه‌ درزی تێكه‌وتووه[22]‌”. دڵی جوانی شكاوه‌.

ئه‌مڕۆ بۆ ژیان زیاد له‌ ئاستی خۆی مردووین بۆ مردنیش زیاد له‌ ئاستی خۆی زیندووین.

ته‌ندروستی ته‌واو، جۆره‌ فۆرمێكی ده‌ربڕینی سافه‌. به‌ شێوه‌یه‌كی پارادۆكس ئامێز شتێكی نه‌خۆشی ئامێز دروست ده‌كات، جۆره‌ غیابێكی ژیان. به‌بێ نه‌فی ژیان، ژیان له‌ ژێر پێسته‌وه‌ ده‌یبه‌ستێت. هه‌ر به‌ خه‌مساردی له‌ كیس ده‌چێت و خۆی له‌ حاڵه‌تی مردوو–زیندوو نزیك ده‌كاته‌وه‌. نه‌فی ئه‌و هێزه‌یه‌ ژیان ده‌جووڵێنێت. نه‌فی جه‌وهه‌رێكی تری جوانی دروست ده‌كات. له‌نێو جوانیدا لاوازی و تێكشكاوی و درز نیشته‌جێیه‌. به‌ یارمه‌تی ئه‌م نه‌فییه‌یه‌ كه‌ جوانی ئه‌غراییه‌كی وه‌ها له‌ خۆ ده‌گرێت. ته‌ندروستی ته‌واو، هیچ شتێكی بۆ ئه‌غرا نییه‌. ته‌نیا چه‌ند شتێكی بۆ پۆرنۆگرافیك هه‌یه‌. جوانی و نه‌خۆشی تێكه‌ڵ به‌ یه‌ك ده‌بن: “گه‌شه‌سه‌ندنی ته‌ندروستی خۆی هه‌ر خۆیدا نه‌خۆشییه‌. دژه‌ ژاره‌كه‌ی، بریتییه‌ له‌ نه‌خۆشی، به‌ڵام به‌ ئاگاداربوون له‌ خودی خۆی، بریتییه‌ له‌ سنوورداركردن ژیان خۆی. ئه‌م نه‌خۆشییه‌ ڕزگاركه‌ره‌ هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ جوانی، كه‌ ژیان له‌ جووڵه‌ ده‌خات و هه‌روه‌ها فرمان به‌سه‌ر لاوازییه‌كه‌ی ده‌كات. به‌ڵام نكۆڵیكردن له‌ نه‌خۆشی به‌ ناوی ژیانه‌وه‌، ده‌بێته‌ گریمانه‌كردنی ئه‌وه‌ی ژیان كوێره‌ و دابڕاوه‌ له‌ دژه‌كه‌ی و، ده‌گۆڕێت بۆ ئه‌و دژه‌ی، واته‌ بۆ شتێكی كاولكار، خراپ، بووده‌ڵانه‌. ڕق له‌و شته‌ی كاولكه‌ره‌، هه‌ر به‌ زه‌رووره‌ت ڕه‌قیشه‌ له‌ ژیان: ته‌نیا مردن وێنه‌یه‌كی ڕێك له‌ ژیان ده‌دات به‌ ده‌سته‌وه[23]‌”.

سیستمی كاكیستۆكراسی ئه‌مڕۆ[24] كه‌ ته‌ندروستی ته‌واو له‌ ناو ده‌بات، به‌م ئیشه‌ش جوانی له ‌ناو ده‌بات. ژیانی ڕووتیش، ژیانی ته‌ندروست، كه‌ ئێستا فۆرمێكی هیستریای وه‌رگرتووه‌، ده‌گۆڕێت بۆ مه‌رگ، بۆ شتی مردووــزیندوو. هه‌ربۆیه‌ ئه‌مڕۆ بۆ ژیان زیاد له‌ ئاستی خۆی مردووین بۆ مردنیش زیاد له‌ ئاستی خۆی زیندووین.

پەراوێزەکان‌:

[1]Kant, Critique de la raison pratique, trad. J.-P. Fussler, Flammarion, 2003, p. 295.

[2]autoérotique

[3]Hegel,Coursd’estùérique,op.cit.,p.207.

[4]Argus پاڵه‌وانی نێو ئه‌فسانه‌كانی یۆنان كه‌ جه‌سته‌ی سه‌ت چاوی له‌ سه‌ره‌، پێشی ده‌وترێت ئارگۆسی هه‌زار چاو.

[5]Ibid.,p.207(trad.modifiée(

[6]MauriceBlanchot,L’écrituredudésastre,Gallimard,1980,p.184

[7]Ibid.,p.12.

[8]Ibid.,p.85.

[9]Ibid.,p.202.

[10]Atopieلە پزیشکیدا ئەتۆپی حاڵەتی کاردانەوەی لە ڕادە بە دەری کۆئەندامی بەرگری لە دژی حه‌ساسییه‌.

[11]Ibid.,p.117.

[12]le parfum des rochers

[13]ئه‌مه‌ یارییه‌كه‌ كه‌ بۆدلێر به‌ زمان كردووه‌ و به‌ دانانی بۆشاییه‌ك له‌نێوان جێناو و ناو وشه‌ی ئه‌ستێره‌كانی كردووه‌ به‌ ئه‌ستێره‌ی شووم به‌ واته‌ لاتینییه‌كه‌ی كه‌ به‌ واتای كاره‌سات دێت.

[14]لێره‌دا مه‌به‌ست هه‌ر دوو وشه‌ی Flambeau .tombeau كه‌ له‌ گه‌ڵ یه‌كدا هاوسه‌روان له‌ زمانی فره‌نسیدا.

[15]Rainer Maria Rilke, Élégiesde Duino.Sonnets à Orphée,trad.Jean-Pierre Lefebvre et Maurice Regnaut, Gallimard,1994.

[16]TheodorW.Adorno,Théorieesthétique,op.cit., p.74.

[17]Ibid.,p. 75.

[18]Ibid.

[19]Ibid.,p.103.

[20]Ibid.,p.191.

[21]Ibid.,p.193

[22]Ibid.

[23]TheodorW.Adorno,Minimamoralia,réÇexionssur la viemutilée,trad.ÉlianeKaufholzetJean-RenéLadmiral,Payot,1980,p.75-76.(ItaliquesdeB.-C.Han.)

[24]La kalocratie ئه‌و سیستمه‌یه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن خراپترین و بووده‌ڵه‌ترین خه‌ڵكییه‌وه‌ بەڕێوە ببرێت.

سەرچاوە:

Byung-chul han, sauvons le beau, L’esthétique à l’ère numérique, Éditeur : Actes Sud Editions (2 novembre 2016).

The post جوانیناسی كاره‌سات appeared first on ژنەفتن.

له‌نێو فیلمه‌كانی ئه‌مڕۆدا، زۆرجار ڕوخسار ده‌خرێته‌ چوارچێوه‌ی گرته‌ی نزیكه‌وه[1]‌. ده‌شێت بڵێین وا هه‌ست ده‌كرێت گرته‌ی نزیك گرته‌یه‌كی پۆرنۆگرافیك له‌ جه‌سته‌ ده‌خاته‌ ڕوو. ئه‌م گرته‌ی نزیكه‌ جله‌كانی زمان له‌ جه‌سته‌ داده‌كه‌نێت. هه‌ر ئه‌م له‌ گۆخستنه‌ی جه‌سته‌شه‌ كه‌ پۆرنۆگرافیكه‌. به‌شه‌كانی جه‌سته‌ كه‌ به‌ شێوه‌ی گرته‌ی نزیك پیشان ده‌درێن ده‌بنه‌ به‌شێكی ئه‌ندامی سێكسی و هه‌مان و كاریگه‌رییان: “گرته‌ی نزیكی ڕوخسار به‌ هه‌مان ڕێژه‌ی بینینی ئه‌ندامێكی سێكسی له‌ نزیكه‌وه‌ قێزه‌ونه‌. ئه‌مه‌ ئه‌ندامی سێكسییه‌. هه‌ر وێنه‌یه‌ك، هه‌ر فۆرمێك، هه‌ر به‌شێكی جه‌سته‌ كه‌ له‌ نزیكه‌وه‌ ببینرێت ئه‌ندامی سێكسییه‌[2].

گرته‌ی نزیك نواندنه‌وه‌ی كرده‌یه‌كی زمانه‌وانیی و هێرمێنۆنتیكه‌

لای واڵته‌ر بنیامین، گرته‌ی نزیك نواندنه‌وه‌ی كرده‌یه‌كی زمانه‌وانیی و هێرمێنۆنتیكه‌. گرته‌ی نزیك، جه‌سته‌ ده‌خوێنێته‌وه‌. ئه‌م گرته‌یه‌ وا ده‌كات نه‌ست كه‌ له‌ودیو فه‌زای ئاگایی خۆی حه‌شارداوه‌ بخوێنرێته‌وه‌: “به‌ یارمه‌تی گرته‌ی نزیك، ئه‌م فه‌زایه‌ ده‌كشێت، به‌ یارمه‌تی گرته‌ی هێواشیش‌، جووڵه‌ ڕه‌هه‌نده‌ نوێیه‌كان له‌ خۆ ده‌گرێت. ڕۆڵی گه‌وره‌كردنه‌وه‌ به‌ ته‌نیا ڕوونكردنه‌وه‌ی ئه‌و شتانه‌ نییه‌ كه‌ ئێمه‌ ده‌بێت “به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ك” بێت بیانبینین، یان به‌ ته‌نیا به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر ئاشكرا ببینرێن، به‌ڵكو ده‌بێته‌ هۆكاری ده‌ركه‌وتنی پێكهاته‌ ته‌واو نوێیه‌كانی مه‌تریاڵ… له‌ به‌رئه‌نجامدا ئاشكرایه‌، ئه‌و سرووشته‌ی كه‌ له‌ به‌رانبه‌ر كامێرا ده‌دوێت هه‌مان ئه‌و سرووشتە نییە‌‌ كه‌ له‌ به‌رانبه‌ر چاوه‌كاندا ده‌ده‌وێت… ئه‌م سرووشته‌ ته‌واو جیاوازه‌، چونكه‌ ئه‌و فه‌زایه‌ی كه‌ هه‌ژموونی به‌سه‌ر ئاگایی مرۆڤدا هه‌یه‌، ده‌بێته‌ جێگره‌وه‌ی ئه‌و فه‌زایه‌ی كه‌ حوكم به‌سه‌ر نه‌ستدا ده‌كات…. ئێمه‌ به‌ باشی ئه‌و جووڵانه‌ ده‌زانین كه‌ بۆ گرتنی چه‌رخێك یان كه‌وچكێك به‌كاری ده‌هێنین، به‌ڵام تا ڕاده‌یه‌ك هیچ شتێك سه‌باره‌ت به‌و یارییه‌ نازانین كه‌ له‌نێوان ده‌ست و كانزاكه‌دا ڕووده‌دات، ته‌نانه‌ت پتر له‌مه‌ش ئه‌و گۆڕانكارییانه‌ش كه‌ دێنه‌ نێو جووڵه‌ی ئه‌و به‌رزونزمییانه‌ی كه‌ له‌ ڕه‌فتاره‌ جیاوازه‌كانمدا هه‌ن[3]“. كاتێك گرته‌ی نزیك ده‌چێته‌ سه‌ر ڕوخسار، باگراوند و گرته‌ی پشته‌وه‌ كاڵ ده‌بێته‌وه‌، جیهان ون ده‌بێت. ئێستاتیكای گرته‌ی نزیك ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌یه‌ كه‌ خۆیشی بووه‌ته‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی گرته‌ی نزیك. ڕوخسار وه‌ك زیندانییه‌كی ده‌ستی خۆی ده‌رده‌كه‌وێت، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ر خۆی. ڕوخسار چیتر ئاراسته‌ی به‌ره‌و جیهان نییه‌، واته‌ چیتر واتا و هه‌ست و سۆزی تێدا نییه[4]‌.

له‌ ئه‌مڕۆدا، هیچ شتێك زۆر درێژه‌ ناكێشێت. ئه‌م ناجێگرییه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئیگۆ ده‌كات و ناسه‌قامیگری ده‌كات و له‌ ڕێڕه‌و لایده‌دات.

ئه‌م ڕوخساره‌ به‌تاڵه‌، بێ ده‌ربڕینه‌، ده‌قاوده‌ق ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ سێلفی گرتن ده‌یكات. ڕاهاتن به‌ سێلفی گرتن ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ به‌تاڵییه‌كی ناوه‌كی ئیگۆ. له‌م سه‌رده‌مه‌ی ئێمه‌دا، ئیگۆ فۆرمێكی زۆر كه‌می ده‌ربڕینی جێگیری هه‌یه‌ تا بتوانێت خۆی له‌گه‌ڵیدا هاوشوناس بكات و به‌ شێوه‌یه‌كی هه‌ستیار بتوانێت شوناسێكی دیاریكراو به‌ ئه‌و ببه‌خشێت. له‌ ئه‌مڕۆدا، هیچ شتێك زۆر درێژه‌ ناكێشێت. ئه‌م ناجێگرییه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئیگۆ ده‌كات و ناسه‌قامیگری ده‌كات و له‌ ڕێڕه‌و لایده‌دات. ده‌قاوده‌ق ئه‌م نادڵنیاییه‌، ئه‌م ترسه‌ له‌ پێناو خوده كه‌ ده‌بێته‌ هۆكاری خولیا په‌یداكردن به‌ره‌و سێلفی گرتن، واته‌ ئه‌و كاته‌ی ئیگۆ به‌ره‌و به‌تاڵی ده‌چێت و هه‌رگیز ئارام نابێته‌وه‌. به‌رانبه‌ر به‌م به‌تاڵییه‌ ناوه‌كییه‌، بكه‌ری سێلفی له‌ خۆڕا هه‌وڵده‌دات سه‌ره‌نجڕاكێش ده‌ركه‌وێت. سێلفی گره‌كان فۆرمه‌ به‌تاڵه‌كانی خودن. ئه‌وان جارێكی تر به‌تاڵی به‌رهه‌م ده‌هێننه‌وه‌. ئه‌مه‌ به‌ واتای عه‌شقێكی نارسیستی نییه‌ و نه‌ خواستێكی له‌ خۆباییانه‌ش، به‌ڵكو به‌تاڵییه‌كی ناوه‌كییه‌ كه‌ ده‌بێته‌ هۆكاری خوو و عاده‌تی سێلفی. لێره‌دا ئێمه‌ سه‌روكارمان له‌گه‌ڵ ئیگۆیه‌كی جێگیر و نارسیستی نییه‌ كه‌ شه‌یدا خۆی بووبێت. به‌ڵكو ئه‌مه‌ زیاتر نارسیسزمێكی نه‌فییه[5]‌.

له‌گه‌ڵ گرته‌ی نزیك، ڕوخسار ساف ده‌بێت و، له‌ ڕوومه‌تێكدا كورت ده‌بێته‌وه‌. به‌ڵام ڕوومه‌ت نه‌ قووڵی هه‌یه‌ نه‌ خۆده‌رخستنێكی هه‌یه‌. ڕوومه‌ت سافه‌ و، هیچ دیوێكی قووڵ و ناوه‌كی نییه‌. ڕوومه‌ت به‌ واتای واجیهه‌[6] دێت، ( به‌ لاتینی facies). له‌ پێناو خستنه‌ به‌ر دیدی ڕوومه‌ت وه‌ك واجیهه‌، پێویست به‌ گرته‌ی قووڵی مه‌یدان[7] ناكات. چونكه‌ ئه‌مه‌یان ده‌توانێت زیان به‌ واجیهه‌كه‌ بگه‌یه‌نێت. هه‌ر بۆیه‌ دیافگرام(diaphragm) به‌ ته‌واوه‌تی كراوه‌ته‌وه‌. ئه‌م كرانه‌وه‌ به‌رفراوانه‌ی دیافگرام گشت قووڵییه‌ك و ناوه‌كیی و هه‌ر نیگایه‌كیش ده‌سڕێته‌وه‌. ئه‌م وا ده‌كات ڕوومه‌ته‌كان قێزه‌ون و پۆرنۆگرافیك بن. مه‌به‌ستی ئەم پیشاندانه‌ش له‌ناوبردنی هه‌ر په‌رده‌یه‌كی سازكه‌ری ناوه‌كی نیگایه‌: “له‌ ڕاستیدا ئه‌و سه‌یری هیچ ناكات، ئه‌و خۆشه‌ویستی و ترسی خۆی به‌ره‌و ناوه‌وه‌ ده‌هێڵێته‌وه‌؛ ئه‌مه‌یه‌ نیگا[8]“. ئه‌و ڕوومه‌ته‌ی خۆی نمایش ده‌كات بێ هیچ نیگایه‌ك.

قه‌یرانێكی ڕاسته‌قینه‌ی جه‌سته‌ بوونی هه‌یه‌. ئه‌مه‌ به‌ ته‌نیا دابه‌ش نابێته‌ سه‌ر ڕه‌گه‌زه‌ زۆره‌كانی پۆرنۆگرافیك، به‌ڵكو دابه‌ش ده‌بێته‌ نێو هه‌موو پێگه‌ پێدراوه‌ دیجیتاڵییه‌كانیش.

له‌ ئه‌مڕۆدا قه‌یرانێكی ڕاسته‌قینه‌ی جه‌سته‌ بوونی هه‌یه‌. ئه‌مه‌ به‌ ته‌نیا دابه‌ش نابێته‌ سه‌ر ڕه‌گه‌زه‌ زۆره‌كانی پۆرنۆگرافیك، به‌ڵكو دابه‌ش ده‌بێته‌ نێو هه‌موو پێگه‌ پێدراوه‌ دیجیتاڵییه‌كانیش. واته‌ بڕوابوون به‌و ئایدیایه‌ی ده‌شێت ژیانیش پێوانه‌ و چه‌ندێتی بكرێت، بووته‌ ئایدیایه‌كی هه‌ژمووندار له‌م سه‌رده‌مه‌ی دیجتاڵەی ئێمه‌دا. جووڵه‌ی ” quantified self” خۆی نموونه‌یه‌كی ئاشكرایه‌. جه‌سته‌یه‌ك كه‌ پڕ چه‌كه‌ به‌ هه‌موو ئیمكانیه‌تی‌ دیجیتاڵی ده‌توانێت هه‌موو پێدراوه‌كان له‌سه‌ر خۆی كۆبكاته‌وه‌. quantified self” جه‌سته‌ ده‌گۆڕێت بۆ په‌رده‌یه‌كی نمایش كه‌ كۆنترۆڵ و چاودێری بكرێت. پێدراوه‌ كۆكراوه‌كانیش ده‌خرێنه‌ سه‌ر ئینته‌رنێت و ده‌ستاوده‌ست ده‌كرێت. داتائیزم جه‌سته‌ ده‌گۆڕێت بۆ تاقمێك له‌ پێدراو، كه‌ بۆ هاوڕێكی له‌گه‌ڵیاندا پێویست بێت. له‌ لایه‌كی تره‌وه‌، جه‌سته‌ دابه‌ش ده‌بێته‌ سه‌ر زنجیره‌یه‌ك “شتی لاوه‌كی” كه‌ به‌ هه‌مان ئاست ده‌بنه‌ هاوئاستی ئه‌ندامی زاوزێ. جه‌سته‌ی شه‌فاف[9]چیتر شانۆی گێڕانه‌وه‌ی خه‌یاڵی نییه‌. به‌ڵكو ته‌نیا كۆكردنه‌وه‌ی پێداروه‌كان و شته‌ لاوه‌كییه‌كانه‌. تۆڕی دیجیتاڵی ده‌به‌سترێته‌وه‌ به‌ جه‌سته‌وه‌. ئۆتۆمبێلی ئۆتۆماتیكی ته‌نیا بنكه‌یه‌كی زانیاری مۆبایل نییه‌ كه‌ من به‌ ئاسانی پێوه‌ی ببه‌سترێمه‌وه‌. هه‌وره‌ها لێخوڕینش ده‌بێته‌ پرۆسه‌یه‌كی ته‌واو به‌ ستانداركراو. خێراییش له‌مه‌ودا به‌ ته‌واوه‌تی له‌ خه‌یاڵ جیاده‌بێته‌وه‌. ئۆتۆمبێل چیتر ڕۆچوونی جه‌سته‌ نییه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن فه‌نتازیا و هێزه‌ جۆراوجۆره‌كانه‌وه‌ وه‌به‌رهێنان و خاوه‌ندارێتی له‌سه‌ر كرابێت. ئۆتۆمبیلی ئۆتۆماتیكی فالووس نییه‌. فالووسێك كه‌ من زۆر به‌ ساده‌یی پێی به‌سترابێتمه‌وه‌، هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ دژوازییه‌ك[10]. سیستمی به‌شكردنی ئۆتۆمبێل[11] كۆتایی هێنانه‌ به‌ هه‌تكردن و له‌ شیعریه‌ت‌خستنی ئۆتۆمبیل. به‌ڵام بە هەمان شێوه‌ جه‌سته‌یش له‌ شیعریه‌ت ده‌خات. له‌ ڕوانگه‌ی فالووسه‌وه‌، پره‌نسیپی به‌شكردن زۆر ئه‌سته‌م جێبه‌جێ ده‌كرێت، چونكه‌ هه‌ر خۆی سیمبوولی خاوه‌ندارێتی و هێزه‌. كاتیگۆرییه‌كانی ئابووری به‌شكردن، وه‌ك پێكه‌وه‌به‌ستران و به‌رده‌ستبوون، فه‌نتازیا و هێزی خاوه‌ندارێتی له‌ناو ده‌بات. له‌نێو ئۆتۆمبێلێكی ئۆتۆماتیكیدا، من چیتر ئه‌كته‌ر نیم، دیۆمۆرگ نیم[12]، یان شانۆنووس، به‌ڵكو ته‌نیا نێوه‌ندگرێكی ساده‌م له‌نێو تۆڕی جیهانی په‌یوه‌ندیدا.

پەراوێزەکان

[1]Le gros plan/ clos up

[2]Jean Baudrillard, L’Autre par lui-même, op.  cit., p.  39

[3]Walter Benjamin, “L’œuvre d’art à l’époque de sa reproductibilité technique”, in Euvres, t.  III, trad.  Mau- riz de Gandillac, Gallimard, Folio, 2000, p.  305 306.

[4]گرته‌ی نزیك خۆی له‌ سینه‌مادا پیشانده‌ری حاڵه‌تی هه‌ست و سۆزی كاره‌كته‌ره‌ له‌ به‌رانبه‌ر ڕووداوه‌كان و چوونه‌ نێو دونیای ناوه‌كی و ده‌روونیه‌تی، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌م بۆچوونانه‌ی بیۆنگ – چوڵ هانیشه‌وه‌، ژیل دۆلووز پێی وایه‌ گرته‌ی نزیك له‌ سینه‌ما یه‌كێكه‌ له‌و كه‌ره‌ستانه‌ی كه‌ ده‌كرێت له‌ ڕێگایه‌وه‌ سه‌یرووره‌ی بوونبه‌ ئاژه‌ڵی مرۆڤ ببینرێت. واته‌ پیشاندانی تێكشاندن و ڕووخانی كاره‌كته‌ره‌كان و بوونبه‌ ئاژه‌ڵیان.. وه‌رگێڕ

[5]Un narcissisme négatif

[6]façade

[7]la profondeur du champ

[8]Barthes,  Roland La Chambre claire, Cahiers du cinéma / Gallimard / Seuil, 1980, p.  175

[9]Le cprps transparent

[10]Une contradiction

[11]Autopartage la voiture/ car sharing

[12]Démiurgeخواوه‌ندی ئافرێنه‌ری جیهان

سەرچاوە:

Byung-chulhan, sauvons le beau, L’esthétique à l’èrenumérique, Éditeur : ActesSudEditions (2 novembre 2016).

The post با جوانی ڕزگار بكه‌ین appeared first on ژنەفتن.