ڕۆژتان باش

کاتێک باسی نیچە دەکەین، بە بەردەوامی ڕووبەڕووی کۆنسێپتێک دەبینەوە، کۆنسێپتێک زۆر جاران بە چەوتی تێی گەیشتووین. بەلام ناتوانین تێی نەگەین ئەگەر بمانەوێت بەڕاستی لە جەوهەری فەلسفەی نیچە تێ بگەین. ئەو کۆنسێپتەش نیهیلیزمە. خۆ ئەگەر بمانەوێت باش لە کۆنسێپتی نیهیلیزم تێ بگەین لای نیچە، گەورەترین هەڵە ئەوەیە بەدوای مانای ئەو وشەیەدا بگەڕێین لە فەرهەنگدا، لەبەر ئەوەی پێدەچێت ئاراستە و مانای گشتیی نیهیلیزم دەگەڵ ئەوەی نیچەدا تەواو دژ بەیەک بن. ئەگەریش لە ناوەرۆکی وشەکە تێ نەگەین ئەوا ناتوانین لەو هەقیقەتە تێ بگەین کە لەپشتی وشەکەوەیە، گەر لە هەقیقەتی مانای نیهیلیزم لای نیچە تێ نەگەین، ئەوا دەکەوینە تەنیشتی ناوەڕۆکی پتەوی ڕەخنەکانی، ئەو ڕەخنانەی ڕووبەڕووی جیهانی مۆدێرنیان دەکاتەوە، بۆیە ناتوانین لە وەڵامەکانی بۆ جیهانی مۆدێرنتێ بگەین.

ڕخنەی نیچە چییە لە جیهانی مۆدێرن؟

باشتر وایە بڵیین؛ جیهانی مۆدێرنی ئەوروپی. رەخنەی نیچە ئەوەیە کە ئەوروپا میراتی بەهای مەرگاوییە، کوشندەیە، قڕتێخەرە. ئەمەیە ڕەخنەی نیچە لە ڕۆژهەڵاتی مۆدێرن لە سوقراتەوە هەتا ئەمڕۆ، هەڵگری بەهای مەرگاوی. بەڵام ئایا ئاوەڵناوی مەرگاوی بە مانای چی دێت؟ ئایا لە هزری نیچەدا مانای چی دەدات؟ لەوانەیە ئێوە وەهاتان باوەڕ بێت کاتێک نیچە باسی بەهای مەرگاوی دەکات، ئاماژە بە جەنگ بکات، یان وێرانکاریی سروشت و ژینگە. نوح هەراری لە کتێبی ساپیاندا هەردەم باسی مرۆڤ دەکات وەک بوونەوەرێکی ڕەشەکوژ، مرۆڤ بوونەوەرێکی داڕمێنەرە و دژواریی تەواوکەریەتی، بۆیە بە شێوەیەکی گشتی ناتوانین بە مێژوو بیسەلمێنین کە ڕۆژئاوا دەزگایەکی داڕمێنەر و ڕەشەکوژ بووە لەسەر گۆی زەوی. ئایا ئەمەیە کە نیچە دەیەوێت پێمانی بڵێت؟ نەخێر. بەهای مەرگاوی لای نیچە هیچ پەیوەندی بەم بیرۆکەیەوە نییە، دەتوانین بڵیین بە تەواوی پێچەوانەکەیەتی. بەهای مەرگاوی لای نیچە ئەو بەهایانەن کە لێیانەوە ئێمە گوزارشت دەکەین بە دژایەتیکردنی بەهای بەگوڕ، بەهای بنچینەیی. بەهای بەگوڕ چییە؟ بەهای بەگوڕ ئەو هێزەیە کە هەموو شتێکی زیندوو دەبزوێنێت و هاندەریەتی بە درێژەدان بە بوونی.

هەندێک لە ئێوە هەستتان بەوە کردووە کە ئەو هێڵی باسانەی دەیبینیەوە لای زۆر لە نووسەران، یان هەموو ئەو شتانەی بوونیان هەیە، هەموویان لەلایەن هێزێکەوە دەبزوێن. لای شۆپنهاوەر ئەو هێزە ناوی “ویست”ە، لای سپینۆزا “کۆناتوس-زانین”ە، لای فرۆید هێزی “هەژێن”ە، لای نیچە ئەو هیزە ڕاکێشەرەی کە جیهان دەبات بەڕێوە و شتەکان بە یەکدا دەکێشێت و کاریگەرییان لەسەر یەکتر هەنە لە هەناوی جیهاندا، ئەو ناوی ناوە “ویستی هێز، ئیرادەی هێز”، خۆ ئەگەر لە ویستی هێز تێبگەین ئەوا دەتوانین لە هەمان کاتدا لە نیهیلیزم تێ بگەین، لەبەر ئەوەی نیهیلیزم بەرپەرچدانەوەی بەهای ویستی هیزە.

بێشک بۆ ڕوونکردنەوەی هەموو ئەمانە، دەبێت زۆر شتتان بۆ باس بکەم. پێیش هەموو شتێک با تابلۆیەکی ئەنتیکیتێ بهێننە بەرچاوی خۆمان، چی لەو تابلۆیەدا دەبینین؟ لەو تابلۆیەدا خوداوەندەکان، نیوەخوداوەندەکان، زیوس دەبینیەوە لەگەڵ پەنجا خاتوونەکانی، زیوس کە کاتەکانی بە دژایەتیکردنی لەگەڵ باوکیدا بەسەر دەبرد، هەروەها پرۆمێتێش دەبینینەوە، پرۆمێتێ کە سزا درابوو بەوەی هەموو ڕۆژێک جگەری بخورێت لەلایەن داڵێکەوە لەبەر ئەوەی ئاگری پیرۆزی خواوەندەکانی دزی بوو. لەناو ئەو تابلۆیەدا ئەندرۆژینەکان دەبینینەوە، ئەو بوونەوەرانەی لە هەمان کاتدا نێرینە و مێینەش بوون، بووبوون بە دوو بەشەوە بەهۆی ئەوەی بەرەنگاریی خواوەندەکان بووبوونەوە، سزا درابوون بەوەی هەموو ژیانیان بە دوای نیوەی دابڕاوی جەستەیاندا بگەڕێن. لە بەرەی  مرۆڤیش، پاڵەوانی تراژیک دەدۆزینەوە، پاڵەوانی تراژیک کە لەژێر ویستی خوداوەندەکاندان، کە لەنێوان پێبەندی مۆراڵ و پێبەندی سۆز و خۆشەویستیدا دابەش بوون، کە لە بێهیوایدا خۆیان دەکوژن، لەبەر ئەوەی گوشاری سۆز و خۆشەویستیی زۆر بەهێز و کاریگەرە لەواندا.

 ئەم نەخشە دیوارییەی بۆم باس کردن، نەخشە دیواری ژیانە، تابلۆی هیزی هەژێنە کە لە ئێمەوە گوزارشت لە خۆی دەکات و ڕەوشی ئێمە ڕوون دەکاتەوە. ژیان پشوودان نییە، ژیان بزاوتنە، بە پێناسە بزاوتنە. ئەگەر ئەم تابلۆیە وەک تابلۆی ژیان دەچوێنین بە مەبەستی وەرگرتنی بارێکی حەقدار نییە بە خود، مەبەستیش ئەوە نییە بڵێین؛ ئەمە خراپە یان باشە، دەبێت بڵێین؛ ئاوەهایە، بمانەوێت و نەمانەوێت ئەوە ژیانە کە وەها مەرجدار کراوە، بەرپەرچدانەوەی هیچ ناگۆڕێت لەوەی کە وەهایە. ئەمە تابلۆی ژیانە، ئەم تابلۆیە ئەو ویستە بەهێزەیە کە نیچە دەیەوێت ئاهەنگی بۆ بگێڕێت، دەیەوێت ئاهەنگ بۆ ژیان بگێڕیت لەژێر هەموو شکڵێکیەوە، ژیان لە خێوی بێشوماری جیاوازیدا، ئەو ژیانەی کە دەمانگریێنێت و دەمانخاتە پێکەنین، کە حەزمان لێیەتی و قینمان لێیەتی، خۆمان دەپارێزین یان دەکوژین، ژیان بە هەموو بەرز و نزمییەکییەوە. ژیان بەرز و نزمییە لەبەر ئەوەی تێپەڕبوونی وزەیە بە ماتریاڵدا، ژیان وەک زەوییەکی شاخاوی ڕووکەشی بومەلەرزە و بورکانی پێوە دیارە. ئەگەر دەیچوێنم بە تابلۆیەکی ئەنتیکیتێ، بە میتۆلۆژی و تراژیک، لەبەر ئەوەی ژیان بۆ نیچە وەهایە، لێزمە و لافاوێکە بە یەکدا دەکێشن، کۆنسێرتێکی بەتینە هەرگیز واز لە جیهان ناهێنێت بە بێ پشوو. گەیشتن بە پشوو ئاواتی بوون نییە بە بیری نیچە، ئامانجی بوون تەنها یەک ئامانجە ئەویش ژیان بەسەربردنە، لە باوەشکردنی ژیانە، گوشینیەتی هەتا لەهۆشچوونی، ئاهەنگێڕانە بۆی هەتا شەکەت بوون.

 پیاهەڵگوتنی نیچە بۆ تراژیدیی ئەنتیک، لەوەوە ڕەگی داکوتاوە کە تراژیدی ئەنجامگیری جوانی باری ژیانی مرۆڤە، بارێکی ژیان کە دیاری کراوە، داخ کراوە بە تێکۆشان لەنێوان سۆز و ئەقڵ و سەرکەوتنی هێزی ناڕاسیۆنێل، ئەو تراژیدییە بریتییە لە بەیەک گەشتنی دیۆنیزیاک و ئەپۆلینیان، یەکگرتنی نێوان مەستی و ئەندازەیە، ناوەخنی ژیان دیۆنیزیاکە، ناوەڕۆکی ژیان هێز و هەروەها بێئاراستە و ئەنارشیکە. ئەپۆلۆی ژیر،  ئەپۆلۆی ڕێکخەر و ئۆرگانیزەکەر ئاراستە دەخاتە ناو ئەوەی لە بنەڕەتدا نەیبووە. مۆرالیستەکان ئەپۆلۆ دەپەرستن، بەڵام نیچە لە بەرەی دیۆنیزۆسە. لەبەر ئەوەی ژیان خۆی ئاراستەیەک و مەبەستێکی تری نییە لەوەی کە هەیە. لەبەر ئەوەی بێهودەیە باوەڕمان بە ئەپستراکسیۆنی میتافیزکیکە ئامانجی بەلاڕێ بردنمانە لە ئەپسوردیتێی ڕادیکاڵی، بۆیە دەبێت پەلەپروزکێ بە ژیانکردن بدەین، بە توندی بژین، بژین وەک ئەوەی ئارەزوی ئەوە بکەین ژیانمان هەردەم دووبارە دەبێتەوە.

وەها بیر دەکەینەوە کە لاوازیی تەندروستی نیچە، گەیاندوویەتی بە جۆرێک لە شەیدابوونی بۆ ژیان، لەبەر ئەوەی نیچە خۆی دەڵێت؛ فەلسەفەکەمان بەرهەمی جەستەمانە، ئەوە جەستە(فیزیۆلۆژی)یە کە دەروون(پسیکۆلۆژی)مان دیاری دەکات. ژیانی جەسەتە، ژیانی قووڵاییە کە شکڵێک دەدات بە ژیانی بیرۆکەکان، ئەو هەرەهەستەوەرییەیە، بەهێزیەی ژیانە، ئەو دڵ خۆشییەیە بە ژیان کە نیچە وەهای باوەڕە هەزارەها ساڵە حوکم دراوە، سزای دراوە. نیچە وەهای باوەڕە کە مێژوو دژی شاگەشی بە ژیان دەوەستێتەوە، مرۆڤ دژی دەوەستێتەوە، بۆچی دژی دەوەستێتەوە؟ لەبەر ئەوەی شارستانیەتەکەمان وەهای فێر کردووین کە دژی بوەستینەوە، لەبەر ئەوەی شاگەشی بە ژیان، بەگوڕ تێکشکاوە لەلایەن هەموو سیستەمەکانەوە بە بەهای زاڵی خۆیان لە سەردەمی ئەنتیکیتێوە.

چ شتێکی هاوبەش لەنێوان ئەم سیستەمانەدا هەنە؟ ئەگەر بیرۆکەی باشە بریتی بێت لەو باشەیەی کە لەلایەن خوداوە نێردراوە، یان باشەی سوقرات و پلاتۆ، باشەی مۆراڵ و باشەی سیاسی. هەموو سیستەمە بەهادارەکان، هاوبەشن لە بیرۆکەی باشەدا، خۆ ئەگەر مانای باشە فرەمانایە و هەندێک جار هاودژن، بەڵام ئەم ئاماژەکردنە بە باشە هەردەم چەسپاو بووە لە کۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا.

لێرەدا تووشی تەنگژەیەک دەبینەوە، تەنگژەیەکی گەورە، چونکە کێ بڕیار لەسەر باشە دەدات و باشەمان بۆ دیاری دەکات؟ بە چ داخوازییەک سیستەم باشە و خراپەمان بۆ دیاری دەکات؟ ئەم پرسیارەیە کە نیچە ڕووبەڕووی خۆی دەکاتەوە؛ کێ بڕیار لەسەر باشە دەدات؟ وتراوە کە ڕێزگرتن لە دەوروبەرت باشەیە و کوشتن خراپەیە، زۆر باشە، بەڵام بۆچی؟ وتراوە کە داڕمان خراپەیە و پەنابردنە بەر هێز خراپەیە، بۆچی؟ کێ سنووری ڕێگەپێدانی ڕەوا و ناڕەوا دیاری دەکات؟ کاتێک ئەم پرسیارە دەکەین نیچە دەزانێت کە پرسیارێکی یەکلاکەرەوە پێشنیار دەکات، نیچە دەزانێت کە پرسیارێک دەکات وەڵامەکەی لەوانەیە ناوبژیوانی بێت، لەبەر ئەوەی ئاشکرایە کاتێک ئێمە دەڵێین ئەو شتە باشە، لەبەر ئەوەی باشە بەگوێرەی باوەڕی ئێمە. باشە شتێکی گومان لێ نەکراوە بەپێی ئەو باوەڕەی کە تێیدا دەژین، شتێکی تەواو سەربەستە لە ڕوانگەی مرۆڤەوە. وەک ئەوەی باشە بیرۆکەیەک بێت بە سەروومانەوە فڕەی باڵی بێت. لێرەدا فکرەی پلاتۆنی دەدۆزینەوە، پەیوەندیی بیرۆکە ئاسمانییەکان، ئەو بیرۆکانەی کە دەبنە بیرۆکەی نەگۆڕی ڕاستەقینە کە بوونیان هەیە بە سەربەخۆیی و جودا لە ئێسپری مرۆڤ، بەڵام نیچە هەموو ئەم بیروباوەڕ و بۆچوونە هەڵدەوەشێنێتەوە، بۆ نیچە بیرۆکەکان هەقیقەتی میتافیزیکی لە سەرووتربوونیە، بیرۆکەکان بوونەوەر نین بە سەروومانەوە، بیرۆکەکان بەرهەمی بەرژەوەندییەکانمانن، ئەمەیە کە نیچە دەیەوێت پێداگری لەسەر بکات، بیرۆکە و بەهاکان تەرجومەی بەرژەوەندییەکانمانن، بە هەمان شیوە کاتێک ئێمە ڕەچاو لە مێشولە دەکەین وەک زیندەوەرێکی زیانبەخش، لەبەر ئەوەی بێزارمان دەکات، بە هەمان شیوە بە خراپ و زیانبەخش ڕەچاو لە هەموو کارەکانمان دەکەین کە لایەنگری بەرژەوەندییەکانمانن، لەبەر ئەوەی وەک بوونەوەری خاوەن هەست، بوونەوەری تواناهەستکەر بە ئازار، ئێمە هەموو ئەو شتانە دەخەینە بەرەی خراپەوە کە ئازارمان دەدەن. با لە دژوارییەوە دەست پێ بکەین، ئەگەر ئێمە دژواری دەخەینە بەرەی خراپەوە لەبەر ئەوە نییە کە لە سەرووی ئێمەوە کۆنسێپتێکی خراپە هەیە و دژواری دەقێکیەتی. حوکمدانی دژواری لە بوونەوەرێکی میتافیزیکی و ئەپستراکتەوە نایەت، تاوانبارکردنی دژواری لەوەوە ڕەگی داکوتاوە لەبەر ئەوەی ئێمە دەیچەژین، لەژێر کاریگەریداین و نامانەوێت بیچەژین، بۆ نیچە ئەمەیە سەرچاوەی کۆنسێپتی مۆراڵەکانمان؛ تەرجومە لەژێر شکڵی بەها، بەڵام لە ڕاستیدا هاوبەشە لەگەڵ بەرژەوەندییەکانمان. بەو بۆنەیەوە ژێرێمی بانتام دامەزرێنەری ئوتیلیتاریسم (utilitarisme) کاتێک دەیگووت”هەموو سیستەمە مۆراڵییەکان ئەو سیستەمانەن خۆشگوزەرانی مرۆڤ مەکسیمیزێ دەکەن بە شیوەیەکی ناڕاستەوخۆ، لەبەر ئەوەی ئێمە ئارەزووی خۆشگوزەرانی دەکەین و دژی ئازار دەوەستینەوە بۆیە کۆنسێپتە مۆراڵییەکانمان دەگونجێنین دەگەڵ ویست و کاریگەریی جەستە” ئەوەش بۆ نیچە یان بۆ ژێرێمی بانتام ئەفراندنی ئەنتەلێکتە، پێش هەموو شتێک وەڵامی ویست و پێویستیی جەستەیە، بە بیری ئەوان تەواو دووڕووییە کە بڵێین؛ کۆنسێپتە مۆراڵەکانمان سەربەخۆن بە پەیوەندیی جەستەوە، دووڕووییە ئەگەر بڵێین بەها مۆراڵەکانمان بێ مەیلن، بەها مۆراڵەکانمان بێلایەن نین، بەرهەمی تەکانێکی خۆڕسکانە نین بە مۆراڵیتێ، ئێمە خاوەنی مۆراڵی ئاواتی فیزیۆلۆژین. بۆیە ئەگەر دژی دژواری بوەستینەوە، بیخەینە بەرەی خراپەوە، لەبەر ئەوەی گەرەکمانە لە بنەڕەتەوە خۆمان لادەین لە ڕووبەڕووبوونەوەی، ئەوەیە کە ناومان ناوە؛ هەڵوەشاندنەوەی یەکپارچەییمان، ئەگەر فیزیکی بێت یان مۆراڵی، کە دەسازێت بەرامبەر بە فۆرمەڵەکردنی قانونی بەرپەرچدانەوەی زگماکیمان بەرامبەر بە دژواری. ڕاستە دژواری لە چەندەها سیستەمی بەهاداردا دۆزراونەتەوە، بەڵام کاتێک بوونی هەیە بە شێوەیەکی گشتی وەک سەروبەندی سزادان، دژواری بەکار دەهێنین بۆ سزادانی تاوانێک یان کەتنێک، جۆرێکی ترە لە گوتنی ئەوەی کە مۆراڵ جێگای سزادراو  دەگرێتەوە کاتێک باسەکە سزادانە.

بۆ ئەوەی بگەڕێینەوە بۆ خراپە و کۆنسێپتی مۆراڵی خراپە، نیچە لە خستنەڕووی مۆراڵی دژواری، مۆرکی لایەنگری فەلسەفی هەست پێ دەکات. ئەو لایەنگرییە فەلسەفییەش گرفت بۆ نیچە دەنێتەوە، چونکە بریتییە لە لایەنگری دژی ژیان خۆی. لەم حوکمدانە مۆراڵییەی دژواری، هەست بە قەمعێک بۆ جەوهەری ژیان خۆی دەکات، بەم حوکمدانە مۆراڵییەی دژی دژواری، نیچە هەست بە داپڵۆساندنی جەوهەری ژیان دەکات، چونکە بینیمان ژیان دژواریشە، هەروەها هێزێکە کە گوزارشت لە خۆی دەکات، کەواتە حوکمدان بەسەر گوزارشتی ژیاندا واتە حوکمدانی ژیان خۆیەتی، ئەمە هاندەرە بۆ نیچە کە بڵێت: مۆراڵ داهێنانی لاوازەکانە. لێرەدا باسی مۆراڵ دەکەم بەو مەبەستەی بەرگوێمان دەکەوێت، ئەو مۆراڵەی لە کریستیانیزم و ئیومانیزمەوە هەڵدەقوڵێن، ئەو مۆراڵەی بەرگری لە لاوز دەکات و  پەلاماری بەهێزەکان دەدات، ئەوەی نیچە ناوی ناوە؛ مۆراڵی کۆیلەکان، مۆراڵی کۆیلە بە هاوشیوەی مەڕ کە باڵندەی ڕاوکەر بە دڵڕەق دەناسێنێت، نەک لەبەر ئەوەی لە سەرووی جیهانەوە شتێک بوونی هەیە کە ناوی دڵڕەقییە، لەبەر ئەوەی کە کە باڵندەی ڕاوکەر لەسەر بەرخ دەژی، لەبەر ئەوەی کە بەرخ نایەوێت بخورێت بۆیە چەمکی خراپەکار هەڵدەبەستێت، لەبەر ئەوەی لە گۆشەنیگای بەرخەکەوە، خراپە باڵندەی ڕاوکەرە، خراپە ئەوەیە کە ژیانی ئەوی دەوێت. با بیهێنینە بەرچاوی خۆمان کە باڵندە ڕاوکەرەکە دەکەوێتە ناو گێژەڵوکەیەکەوە، ئایا باڵندە ڕاوکەرەکە دەڵێت؛ گێژەڵوکەکە دڵڕەقە و خراپەکارە؟ لەوانەیە و بێشک. ئەگەر وەها بیر دەکاتەوە لەبەر ئەوەی باڵندەی ڕاوکەر لەو کاتەدا لەژێر هێزی دژواری گێژەڵوکەکەدایە. بۆ نیچە، ئێمە حوکم بەسەر ئەوەدا دەدەین کە لەژێر کاریگەریداین، ئەیچەژین. ئەگەر مۆراڵ سزای تێکۆشان دەدات، لەبەر ئەوەی ئەفرێندەرەکانی مۆراڵیش دووچاری هێزی کۆشش دەبنەوە.

لێرەوە سێ ڕخنەی نیچە دەبینینەوە بەرامبەر بە مۆراڵ، یەکەمیان ئەوەیە کە ناوبژیوانە، چونکە مۆراڵ شتێکی تر نییە جگە لە ماسکی بەرژەوەندیی مرۆڤ، بە جۆرێکی تر، بە قازانجی لاوازانە. دژی دژواری ناوەستینەوە لەبەر ئەوەی کە ناپەسەندە، لەبەر ئەوەی حوکم دەدەین بەسەریدا کە ناپەسەندە بۆیە دژی دەوەستینەوە.

 دووهەمیان، ئەگەر مۆراڵ ناوبژیوانە، کەواتە ڕێژەییە، کەواتە ئەگەر مۆراڵ ڕێژەییە ئێمە هەڵەین وەک ڕەها ڕەچاوی لێ بکەین، واتە ئێمە هەڵەین کە جیهانی رابردوو زیندوو بکەینەوە بەو باوەڕەی کە ئێمە خاوەنی جەوهەری باشە و خراپەین. لەبەر ئەوەی باشە و خراپە لەدەرەوەی هزری ئێمە بوونی نییە، مۆراڵ شتێک نییە لەو دیو جیهانی فیزیاییەوە بوونی هەبێت، مۆراڵ وەک هەقیقەتێک لەسەرەوە بوونی نییە، ئەفرێندراوێکی دەروونییە کە دەیەوێت خۆی وەک لە سەرووترەوە بناسێنێت، ئەمەش زەبرێکە لە هەموو میتافیزێکێکی باشە.

سێهەمیان ئەو خاڵەیە کە لە سەرەتاوە باسمان کرد ئەوەیە کە مۆراڵ مەرگاوییە، مەرگاوییە لەبەر ئەوەی دژی جەوهەری ژیانە، دژی دڵی جیهانە کە ناتوانرێت جیا بکرێتەوە لەوەی کە ژیان ئەشکەنجە و لەزەتە، خۆشی و ئازارە، خراپە و باشەیە. بەها و بیرۆکەی لا پەسەندترە لە ژیان کە لەسەر هیچ بنەمایەک دانەمەزراون، ئەگەر نا ویستێکی منداڵانەی باوەڕدارییە بە بوونی جیهانێکی بەسەرچوو.

ڕیزگرتن لەوی تر لەسەر چی بەندە؟ ئایا لەسەر باوەڕداری بە بیرۆکەی باشەیە کە ناچارم دەکات ڕێز لەوەی بەرانبەرم بگرم بەبێ هۆکارێکی تر؟ نەخێر، ڕێزگرتن لە کەسی بەرانبەر لەسەر ترس بەندە، ڕیزگرتن لەوی تر لەسەر ترسنۆکی بەندە. لەسەر ئەو ترسنۆکییەی کە دەیەوێت ڕێز لە یەکپارچەیی و ڕیگاچارەیەکی تری نییە ئەو داواکارییەیمان بەسەردا بەسەپێنێت جگە لە هەڵکۆڵینی نەبێت لەناو قانونی مۆراڵدا. ئەوەی کە پێویستی پێیە ویستی خۆی لە قانونی مۆراڵدا بنووسێتەوە، ئەگەر نا دەزانێت کە ویستی جێبەجێ ناکرێت. قانونی مۆراڵ بۆ لاوازانن، قەڵغانە دژی دەستێوەردان، تەنانەت قەڵغانێکی ئاوێنەییە، چونکا بینیمان کاتێک دژواری جلکی ڕەواداری، قانونی دەپۆشیت، ئەویش سزادانە. وەک لە بایبڵدا هاتووە “هەرکەسێک شمشێر ببینێت، بە شمشێر کۆتایی دێت”. دەتوانین ئەم پەندانە وەک ئاگادارییەک تێبگەین دژی پەرەپێدان بە دژواری، هەروەها دەتوانین وەک ئاگاداری سزادانیش تێی بگەین. با هەر لە پەندەکاندا بمێنینەوە، کاتێک دەڵێین “ئەوە مەکە بە کەسی بەرانبەرت ئەگەر ناتەوێت ئەویش هەمان کار بکاتەوە بەرانبەر بە تۆ”، ئەمە پەندەمان ناو ناوە؛ قانونی ئاڵتونی، ئەم فەلسەفە مۆراڵانە لە زۆربەی ترادیسۆنە جیهانییەکاندا دەدۆزینەوە، کاتێک دەڵێین “ئەوە مەکە بەرانبەر بە کەسی نزیکت کە ناتەوێت شتێکت بەرانبەر بکاتەوە، لەبەر ئەوەی ناتەوێت ئەو شتێکت بەرانبەر بکات کە تۆ بە خراپەی لە قەڵەم بدەیت. لێرەدا تێدەگەین لە تەنگژەی جۆری فۆرمەڵەکردنی قانونی مۆراڵ و سیستەمی بەهاداری بە شیوەیەکی گشتی، ئەوەیە کاتێک پرەسنیپێکیان تێدا دەدۆزینەوە ئەو پرەنسیپە بەستراوەتەوە بە ویستی خۆلادان لە گورزێک. شتێک بنیات دەنێین، دوولایەنی دادەمەزرێنینەوە کاتێک دەترسین ئەوی بەرانبەرمان گورزێکمان لێ دەوەشێنێت. لێرەوە تێ دەگەین کە بیرۆکەی مۆراڵێکی بێلایەن ناکۆکە لە خۆیدا. بۆ نیچە ئەمە ناکۆکە لەگەڵ خۆیدا، کۆنترادیسیۆنێکی نەشیاوە تەنگژە دەنێتەوە لە بەهای خۆماکی کۆنسێپتە مۆراڵەکان. بەهای کۆنسێپتی مۆراڵەکان بوونی نییە لەبەر ئەوەی کۆنسێپتە مۆراڵەکان بەرهەمی پسیکۆلۆژیی لاوازەکانن. لاوازەکان، لەبەر ئەوەی دەیانەوێت خۆیان لە بەهێزەکان بپارێزن، لێشیان تێدەگەین.

پۆزلێدان بە بەهای بێمەرج، پرەنسیپی پارێزگاریکردنە لە خود پێش هەموو شتێک. مۆراڵ داهێنانێکی بەرگریکردنە لە خود نەک هەقیقەتێک لە خۆیدا. بۆ نیچە نیهیلیزم ئەندامێتییە لە سیستەمێکی بەهاداری بنیاتنراو لەسەر باوەڕبوون بە بوونی مۆراڵێکی لە ڕادەدەرچوو.

لە سەرەتاوە وتم ئەو داوەی کە نابێت تێی بکەوین ئەوەیە کە مانای نیهیلیزمی نیچە تێکەڵ بکەین لە ماناکەی لە فەرهەنگدا، لەبەر ئەوەی لە فەرهەنگدا بە مانای بەرپەرچدانەوەی هەموو بەها کۆمەڵایەتی و مۆراڵییەکانە، بە شێوەیەکی سادە دەتوانین بڵێین؛ باوەڕبوون بە هیچ. لێرەوە دەتوانن بڵێین؛ کەواتە هیچ تێنەگەشتین، پێمان دەڵێن کە نیچە ڕەخنە لە نیهیلیزم دەگرێت و گاڵتە و سووکایەتی پێ دەکات بەڵام لەم چیرۆکەدا وای دەبینین کە نیچە نیهیلیزمە، لەبەر ئەوەی ئەوە نیچەیە کە دژی دەسەڵاتی بەهای مۆراڵە، ئەوە نیچە کە ناپیرۆزی بە بەهاکان دەکات، کەواتە ئەمە مانای چییە؟ کێ نیهیلیستە لەم چیرۆکەدا؟ ڕاستییەکەی ئەوەیە هەردووکیانن، هەردووکیان، بەڵام بە هەمان ئاراستە نا. ئا لێرەوە دەبێت ئاگادار بین لەوەی کە لە ڕاستیدا دوو نیهیلیزم هەنە لای نیچە. یەکەم نیهیلیزم بەرپەرچدانەوەی سیستەمی بەهای دامەزراوەکانە، بەرپەرچەدانەوەی دەسەڵاتی بەهای مۆراڵە، ئەوە نیهیلیزمی نیچەیە. واتە بەرپەرچدانەوەی پرەنسیپی سەرکەوتوو کە دەیەوێ حوکمی ژیانمان بکات بەپێی نرخدانان بەو حوکمەی گوایە خراپن یان باش، بە شیوەیەکی تر یەکەم نیهیلیزم ڕەتکردنەوەی دەسەڵاتی بەهادارە کە لەسەر باوەڕی جیهانی بەسەرچوو بنیات نراوە، لەو ڕوانگەیەوە نیچە بەتەواوی نیهیلیستە بەگوێرەی ئەم ڕوونکردنەوەیە چونکە بۆ ئەو بەهای مۆراڵ دروست کراوە، لەبەر ئەوەی دروست کراوە بۆیە دەبێت جێگە چۆڵ بکات بۆ دەرکەوتنی ئەپسوردیتێی ڕادیکاڵ. ژیان ئاراستەیەکی تری نییە لەوەی کە خۆی هەیەتی، ژیان ئاراستەیەکی تری نییە جگە لە دەستپێکردنەوەی بێ وچان نەبێت، لەبری گەڕانەوەی ئەبەدی. ویستی لە چوارچێوەگرتنی ژیان و پێدانی ئاراستەیەکی تر کە دەمانگەیەنێت بە داهاتوویەکی تر بە مانای داپۆشینی ڕووکەشی خودە لە بەردەم هەقیقەتی مەبەستمان، ئاراستەمان.

ئێمە ئیدۆل هەڵدەبەستین، بەها هەڵدەبەستین، خوداوەندەکان، جەوهەرەکانی پلاتۆنی، بەڵام هەموو ئەم دروستکراوانە کە دەیانەوێت ئاراستەیەک بپێکن حوکم دراون بە داڕمان، داڕمانی بەهاکانیش، ئەوەی نیچە ناوی ناوە؛ جیهانی ڕابردوو، دواکەوتوو، بیرۆکە میتافیزیکەکان، نیچە بە پێویستیان دەزانێت. هەرکاتێک بە سەرخۆماندا کڕ دەکەوین، خۆمان دەشارینەوە لە پشت جیهانی دواکەوتوو وەک چۆن منداڵان پەنا دەبەنە بەر جیهانی خەیاڵ، ژیان ڕەت دەکەینەوە، ئەوە ڕەت دەکەینەوە کە بەڕاستی بە بەهایە، هێز و بەرز و نزمی ڕەت دەکەینەوە، سۆز و تراژیدی ڕەت دەکەینەوە، تراژیدییەک ڕەت دەکەینەوە کە دەمانترسێنێت لە بری ئەوەی ترس خۆی بگرینە باوەش، لەبەر ئەوەی بە بیری نیچە هەموو شتێک لە ژیاندا دەبێت بخرێتە باوەش.

بۆ نیچە بەها و دەستوور دیکۆرێکی میتافیزیک و ئەلیمەنتی دیکۆرێکی هەڵبەستراو و دەستکردن. کاتێک نیچە بیرۆکەکانی دەنووسێت، دەستنیشانی ئەو ساتە دەکات کە هەموو ئەو جیهانە دواکەوتووانە دادەڕمێن، لەو جیهانە دواکەوتووەدا لە پێش هەموویانەوە خودا. ئەو ڕستەیەکی کە نیچە گۆی دەکات لە کتێبی (gai savoirLe)، داهاتووبینانەی داڕمانی بەهاکانە کە ئێمە دواجار بە چاوی خۆامان دەیانبینین. ئەگەر کەسایەتیی کتێبەکە وەها دیارە کە لە حاڵەتی پانیکدایە و سەرلێشیواو دیارە کاتێک ئەم هەواڵە بانگەواز دەکات، دەگەڵ ئەوەشدا وەک هەلی بنیاتنانەوەی بەهای نوێیە، دەڵێت: “خودا مرد! خودا بە مردوویی دەمێنێتەوە، ئێمە کوشتمان. چۆن خۆمان دڵنەوا بکەینەوە، ئێمەی بکوژی بکوژەکان؟ ئەوەی مرۆڤ هەتا ئەم ساتە خاوەنداری بوو وەک بەهێزترین و پیرۆزترین، خوێنی ڕۆچوو لەژێر چەقۆکانماندا، کێ دەمانشوواتەوە لەو خوێنە؟ بە چ ئاوێک دەتوانین خۆمان پاکژ بکەینەوە، چۆن خۆمان بکڕینەوە، چ یارییەکی پیرۆزی تر بە ناچاری بئافرێنین؟ بە توانایی ئەو ئاکتە ئایا زۆر لە سەروو توانامانەوە نییە؟ ئێمە ناچار نین خۆمان بەئاسایی ببینە خودا؟ تەنها بۆ ئەوەی وەک شایەنی ئەوان وەدەرکەوین؟”

خودا مرد، چونکە جیهانی ڕابردووی میتافیزیک کە مرۆڤایەتی بنیاتی نا، گەشتە شەکەتبوون، راسیۆنالیتێی تەکنیک وەهای کرد کە پەردە لەسەر ئەپسرودیتێی ژیان و بوون لا بدات، ئەگەر ئیمان کە بستراوەتەوە بە خوداوە هێشتا بەتەواوی نەمردووە و کۆتایی نەهاتووە، بەڵام هەرچۆنێک بێت حوکم دراون بە مردن وەک شیلە(sap)ی درەختێکی مردوو کە ناگاتە میوەکانی. بە سەرنجدان لەم وتەیە ؛ خودا مرد، نیچە ڕاپۆرتێکمان پێ دەدات، ئەویش پەکخستنی بیرۆکە دینییەکانە، لەوەوە هەموو ئەو مۆراڵانەی لێیەوە هاتوونەتە کایەوە. بۆ نیچە هەموو شتێک لەژێر حوکمی قانونی بەگوڕی گەشەسەندن و سیس بووندایە. چاکە و خراپە سەردەمی زێڕینی خۆیان ژیان، ئەمڕۆ کاتی پوچەڵبوونەوەیانە، دامرکاندنەوەیانە. بەداخەوە بوونە هەتیووی و بێئاراستەیی، مرۆڤی مۆدێرن خەریکی بنیاتنانی بەهای نوێیە، بەهایەک کە جارێکی تر مەرگاوی نابێت بەڵام بەگوڕە.

نیهلیزمی نیچە ئاهەنگێرانە بۆ ژیان، سەرکەوتوو بەسەر هەموو جیهانە پێشووەکان و هەموو بەها دەستکردەکاندا. لێرەوەیە کە دەگەینە دووهەم نیهیلیزم، ئەو نیهیلیزمەی دژایەتی کراوەتەوە لەلایەن نیچەوە، ئەوەی خۆی ئەژیێنێتەوە لە مۆراڵ و لە دیندا، واتە نیهیلیزمی ژیان، بەرپەرچدانەوەی ژیان و نەفیکردنی ویستی هێز. مەبەستی ویستی هێز پلیشاندنەوەی ئەوی تر نییە یان خزمەتکردنی، بریتییە لە ویستی هێزی ژیان کە خۆی بە توانا و بەهێزە، ژیان بەهێزە لە پێداگریدا، هێزێکە کە گاڵتە بەو چوارچێوانە دەکات کە لەلایەن مرۆڤەوە دروست کراون بۆ بەلادابردنی، خستنە لاوەی. لە گۆشەنیگای ویستی هێزەوە، لە گۆشەنیگای ژیان لە پێداگرییە پوختەکەیدا، ئەوە مۆرالیستەکانن کە نیهیلیستن، ئەگەر بەهای هەرە بەرز بریتییە لە ژیان، ئەگەر مۆراڵ بەربەستە لە بەردەم گوزارشتی ژیان، کەواتە ئەوە مۆراڵە کە نیهیلیستە، لەبەر ئەوەی ئەوە مۆراڵە کە بەرپەرچی ئەو بەها هەرە بەرزە دەداتەوە کە ژیانە.

ئەگەر نیچە شاگەشەیە بە داڕمانی بەها دامەزراوەکان، لەبەر ئەوەی تێیدا هەلێکی مێژوویی دەبینێت بە جێگۆڕکێکردنی بەهای مەرگاویی مۆراڵ بە بەهای بەگوڕی ویستی هێز. کەواتە جیاوازییەکی سروشتی هەیە  لەنێوان نیهیلیزمی پاسیڤی مۆرالیستەکان کە دەکشێنەوە لە بەردەم ژیان، لەگەڵ نیهیلیزمی ئەکتیڤی نیچە کە کۆشش دەکات بۆ ئەوەی ویستی هێز وەک بەهایەکی نوێ دامەزرێت، ئەوەی ناومان ناوە سەرەونوخونکردنی ڕادیکاڵانە(transvaluation)¹ی بەهاکان، کە پێکهاتووە لە بەتێپەڕکردنی بەهای دووالیستی خراپە و چاکە بە قازانجی بەهایەکی یەکخەر، گرەدەر، کە ژیان خۆیەتی. ئەگەر نیچە نیهیلیستە لەسەر پلانی بەهای مۆراڵ لەبەر ئەوەی خەبات دەکات دژی ئەوەی کە دەیەوێت ژیان دەمکووت بکات. لێرەوە بۆمان دەردەکەوێت کە خۆمان ڕووبەڕووی هەمان نیهیلیزم نابینینەوە. نیهیلیزمی بەهێزەکان نەفیکردن، پێکدژی کردنی بەهاکانە، نیهیلیزمی بێهێزەکان نەفیکردنی ژیانە، نیهیلیزمی بەهێزەکان ڕەتکردنەوەی فۆرمەکانە، نیهیلیزمی بێهێزەکان بەرپەرچدانەوەی هێزە. لەبەر ئەوەی نیچە لە بەرەی ئەوانەیە کە بەرپەرچی فۆرم دەدەنەوە، بە جۆرێکی تر دەتوانین بڵیین کە ئەو دژی بەها و کۆنسێپتە میتافیزیک و مۆراڵەکانە و زیاتریش ڕێز لەو هێزە دەگرێت کە هیچ فۆرمێک ناتوانێت دژی بوەستێتەوە و سنوورداری بکات. سەرەونخونکردنی بەهاکان مانای دانانی بەهاکانە لە جێی خۆی (نەک بە پێچەوانەوە)، هەڵەوگێراوکردنی بەهاکانە بۆ خستنە سەرپێ، بێشک تێدەپەڕین بە فەزیلەتی شەڕانی و دژواریدا، بەڵام بە شیوەیەکی بنەڕەتی دەربازبوونە لە خۆداخستن لەناو کۆنسێپتێکدا. هێز، فۆرم تێدەپەڕێنێت، هێزی ویست سەر دەکەوێت بەسەر هەموو فەزیلەتێکی مۆراڵدا. ئەگەر بەهایەک بەهادارە، تەنها لەبەر ئەوەیە کە خاوەنی هێزێکە لێوەیەوە ویستی هێز خۆی مانیفێست دەکات. بەهایەک بەهاکەی نەبەستراوەتەوە بە ئایدیالێکی فەنتازیا یان دادپەروەری و باشی. بەها، بەهادارییەکە بەستراوەتەوە بەو هێزەی ئەیهەژێنێت، ئەیبزوێنێت. بەڵام بە باوەڕی نیچە بەهای دامەزارو لەلایەن ئارەزویەکی پتەواندنەوە ئەنیمێ نەکراون، بێگومان پتەودانی هێزی بەگوڕ ئەنیمێ کراون، بوژاونەتەوە، بە دژایەتیکردن. مۆراڵی کۆیلە، مۆراڵی دژایەتیکردنە بەرامبەر بە ژیان کە گوزارشت لە خۆی دەکات.

ئەگەر نیچە  کۆشش دەکات دژی مۆراڵی کاردانەوە، ئەو مۆراڵەی ئەفرێندراوە بە هەڵوێستی قانونی بەهێز، بۆ ئەوەیە بە مۆراڵێکی بڕیاردراو، بە مۆراڵێکی بەبێ گومان جێگای بگرێتەوە، مۆراڵی بەرزەمرۆڤ. نیهیلیزم ئەو کەسەیە کە بەرزەمرۆڤ ڕەت دەکاتەوە، لەبەر ئەوەی نیهیلیزم دەترسێت و لەهەمان کاتدا ئێرەییبەرە بەو هێزەی کە خۆی ناسەپێنێت، نیهیلیزم ئەوەیە کە بێز لە هێز دەکاتەوە، لەبەر ئەوەیە کە بێز لە هێز دەکاتەوە لەبەر ئەوەی بێز جۆرێکە لە تەنها ڕیگاچارە بۆ شاردنەوەی لە هێزی بەهێزتر و ئارەزووی لێکچوونی، بۆیە نیهیلیزم هاوار بۆ ڕێز دەبات، هاوار بۆ یەکسانی دەبات، هاوار بۆ دادپەروەری دەبات، ویستی بەهێزی خۆی ڕووبەڕووی بەرپەرچدانەوەی، نەفیکردنی خۆی دەبێتەوە، نەییکردنی ئەوەی وەک هێزێکی بەگوڕ، بەبزوێن، هێزی یوستی خۆت کار دەکات بۆ داڕمانی خۆی، لێرەوەیە کە نیهیلیزم مەرگاوییە، نیهیلیزم پاشماوە و خەوش و خاڵی ویستی هێزە، بە تەواوی تەرخان کراوە بە خۆلەناوبردن، ئەمەیە یەکەمین تاوان ئەگەر تاوانێک بوونی هەبێت. نیچە حوکمی بەسەردا دەدات، نەفیکردنە لە ویستی هێز. نیهیلیزم سزادانی ژیانە. ژیان لەسەر زەوی سزادانێکە بەگوێرەی گوناحی یەکەم، بەڵام ئەوە ژیان خۆیەتی کە دەبێت سزا بدرێت بەگوێرەی نیهیلیزم، بەرامبەر بەمە نیچە ئاڵای خۆ بێخەتابارکردن بەرز دەکاتەوە، ئێستا و ئێرە بە بەرز دەنرخێنێت، خۆخستنە ناو ژیان بە بەرز دەنرخێنێت، لەبەر ئەوەی ژیان تەنها شتە کە سوورین لەوەی کە هەمانە، لێرەوەیە هەموو شتێک هەڵدەقوڵێن، کەواتە با ژیانمان خۆش بوێت تەنانەت ئەو ساتانەی کە خۆشی ناوێین.

سوپاستان دەکەم.

پەراوێزەکان

The post نیچە و نیهیلیزم appeared first on ژنەفتن.

ڕۆژتان باش

ئەمڕۆ باسی پلاتۆ دەکەین، بەتایبەتی تێکستەکەی بەناوی “ئەلێگۆریی ئەشکەوت”  (allegory : چیرۆکی ڕەمزی)، دەڵێم “ئەلێگۆری”، ناڵێم “میتۆلۆژی”، چونکێ مەبەستی میتۆلۆژی گێڕانەوەی بنیاتنانی شارستانیەتە، بەڵام تێکستی پلاتۆ، ویست و داوای ئەوەی نییە شارستانیەت بنیات بنێت. “ئەلێگۆریی ئەشکەوت”، تێکستێکە لە ئاستی ئەوەدایە ببێتە پوختکراوەی هزری پلاتۆ، ئەگەر ئەمڕۆ بە مەبەست باسی ئەم تێکستە دەکەین لەبەر ئەوەی کە ناتوانین لە پلاتۆ تێبگەین بەبێ ئەوەی باسی ئەم تێکستەی نەکەین بەهەر جۆرێک بێت.

چەند زانیارییەک لەسەر بیۆگرافی (پلاتۆ-ئەفلاتوون): پلاتۆ فەیلەسوفێکی یۆنانی سەدەی پێنج و شەشی پێش زایینە، شاگردی سوقرات بوو، سوقرات خۆی هیچی نەنووسیوە، تەنها دەرسی وتۆتەوە بەبێ نووسین و تێکست، ئەوەی دەیزانین لەسەر فەلسەفەی سوقرات لە ئەفلاتوونەوە بۆمان ماوەتەوە بە تایبەتی دیالۆگی پلاتۆ کە تیایاد چەند کەسایەتییەک دەخاتە سەر شانۆ کە ناسیونی، لەوانە سوقرات. لەناو ئەو تێکستانەدا پلاتۆ سەرەداوێکمان لەسەر فیکرە و بۆچوون و کۆنسێپتی سوقرات بۆ باس دەکات بە هۆی دیالۆگ و قسەی جیاوازەوە. کاتێک ژیل دۆلوز دەڵێت: “پلاتۆ کەسایەتییەکی کۆنسێپتوێل بووە هەتا کەسایەتییەکی هەقیقی و مێژوویی”، لەبەر ئەوەی ئەو دیالۆگانەی کە پلاتۆ بۆمانی باس دەکات نازانین کە ئایا ڕوویان داوە یان نە، بۆیە نازانین ئایا فیکرەی پلاتۆ ئاوێنەی تەرجومەی فیکرەی سوقراتە یان لە ڕاستیدا فیکرەی پلاتۆ خۆیەتی، ئەمەش دیبەیتێکە وازی لێ دەهێنم بۆ شارەزایان، بەڵام با بیهێنمەوە یادتان کە پلاتۆ بە شێوەیەکی تەواو گوزارشتی لە فیکری خۆی کردووە لە کتێبێکدا بە ناوی؛ کۆمار (Republic )ەوە، کە تیایادا بە شێوەیەکی ورد باسی کالیپۆلیس دەکات، کالیپۆلیس بە مانای: شاری جوان دێت. ئەلیگۆریی ئەشکەوت بەشێکە لەو کارە، لەو ئەلیگۆرییەدا پلاتۆ لەژێر فۆرمێکی مێتافۆریکیدا کۆنسێپتی خۆی و ڕێگای بەدەستهێنانی زانین(مەعریفە-connaisance) دەخاتە ڕوو. دەتوانین بڵێین کە ئەلیگۆڕی ئەشکەوت بۆ پلاتۆ ڕوونکردنەوەی ڕەوشی مرۆڤایەتییە.

پێش ئەوەی بچینە ناو شیکاری ئەلیگۆریی ئەشکەوتەوە، پێویستمان بە ڕوونکردنەوەی چەند بنەمایەک هەیە: لەوەوبەر باسی پلاتۆمان کرد لە وانەی (هەقیقەت هی ئەم جیهانە نییە)، بەڵام لێرەدا جارێکی تر چەند خاڵێکی ڕوون دەکەمەوە بۆ ئەوەی باشتر لە باسەکە تێبگەین لە شیکار و ڕوونکردنەوەکەمان لەسەر ئەلێگۆریی ئەشکەوت.

ئەوەی بنەڕەتییە لای پلاتۆ، ئەو هەقیقەتەیە کە ئێمە تیایدا پەرە بە ژیانمان دەدەین، واتە هەقیقەتی ماتریاڵ، هەقیقەتی فیزیکی لە دەوروبەرمان، بۆ پلاتۆ ئەو هەقیقەتە هەقیقەتی ڕاستی نییە. مانای چییە کە دەڵێین هەقیقەتی ڕاستی نییە؟ لەبەر ئەوەی تۆزێک نامۆیە بە گوزارشت. بۆ تێگەیشتن دەبێت بگەڕێینەوە بۆ جیاوازییەکی بنەڕەتی کە پلاتۆ باسی دەکات ئەویش دوو جۆر هەقیقەتە، کە هەریەکێکیان لەژێر کاریگەریی ئەوی تریاندایە، ئەویش هەقیقەتی هەستەکی و هەقیقەتی ئەقڵانی، ناهەستەکی (intelligible) ¹.

 مانای هەقیقەتی هەستەکی چییە؟ ئەو هەقیقەتەیە کە ئێمە لە ڕۆژانەدا تیایاد پەرە دەسێنین، جیهانی فیزیایە، واتە ئەو جیهانەی کە هەستی پێ دەکەین بە هەستەکانمان، هەقیقەتی ماتریاڵە کە لەژێر کاریگەری و پەرەسەندن و گۆڕانکاریدایە، بەڕوونی دەتوانین بڵێین لەژێر کاریگەریی سایکلی کاتی، بەروەخت، تیژپەڕدایە. ئەو هەقیقەتەی کە سەرنجی دەدەن لە چواردەورتان بە ئەبەدی بوونی نەبووە؛ ئەو درەختانەی دەیبینن لە دارستانێکدا یان ئەوه شاخوداخانە لەوەوبەر بوونیان نەبووە، پێش میلیۆنان ساڵ ئەو شتانە بوونیان نەبووە، لەبەر ئەوەی ئەمانە هەموویان بەرهەمی پەرەسەندنی فیزیایین، بەرهەمی وەرچەرخانی بەردەوامی ماتریاڵن، بۆیە جیهانی هەستەکی، جیهانی ماتریاڵ و فیزیایی، جیهانی وەرچەرخانی بەردەوامە، جیهانی بەبوونە، بۆ پلاتۆ جیهانی بوون-بە (سەیروورە) هاوواتای دافەوتانە، داوەشانە، داڕزانە. نموونەیەکی سادە دەهێنمەوە؛ ئەگەر ئۆبژەیەک بکڕیت لە بازاڕدا، ئەو ئۆبژەیە لەگەڵ زەمەندا ئەسوێت، لەکار دەکەوێت، لەوانەیە دواجار بیخەیتە تەنەکەی خۆڵەوە، هەرچۆنێک بێت ئەو ئۆبژەیە لەگەڵ زەمەندا هەڵدەوەشێتەوە، دادەڕزێت هەتا لەناو دەچیت، ئەگەر ئەتۆمەکانی کە پێکیهێناوە لەناو ناچن ئەوا ئۆبژەکە وەک ئۆبژە لەناو دەچێت، لەبەر ئەوەی ماتریاڵ لەگەڵ زەمەندا لەناو دەچێت، ماتریاڵ توانای بەردەوام بوونی ئەبەدی نییە، بە هەمان شێوە جەستەی مرۆڤیش لەگەڵ زەمەندا پیر دەبێت، دەسوێت، دادەڕزێت و لەناو دەچیت، جەستەی مرۆڤ نموونەیەکی ئەو پەرەسەندنە حەتمییەیە کە هەموو جەستەیەکی فیزیایی لە کۆتاییدا لەناو دەچن لەگەڵ زەمەندا، بۆیە جیهانی هەستەکی جیهانی هەڵوەشاندنەوە و داڕزانە، هەروەها جیهانێکی ناپێرفێکتە، ئەو پەندە دەزانن کە دەڵێت؛ پێرفێکسیۆن هی ئەم جیهانە نییە، بە واتای هەموو ئەو ئۆبژانەی لە جیهانی فیزیاییدان، پێرفێکت نین، بەبێ کەموکوڕی نین، بۆ نموونە ئەگەر بازنەیەک بکێشیت لەسەر پەڕەیەک، ئەو بازنەیە تەواو پێرفێکت نییە، چەند لارییەکی تێدایە، لەوانەیە بە هۆی ناڕێکی پەڕەکە یان ناتواناییی جۆری کێشانی بازنەکەت بێت، کەواتە ئەوەی ناومان ناوە بازنە، هەقیقەتێکی ڕۆحییە، هەقیقەتێکی ئایدیاڵە و لە فیکرەوە هاتووە، ئەگەر توانامان هەبێت بەهەر جۆرێک بێت بازنەیەکی پێرفێکت بکێشین ئەوە باسێکی ترە، بۆیە بۆ پلاتۆ ژیانی هەستەکی ئێمە بەپێچەوانەی ئێسپری(ئەقڵی)یەوە، مۆرکی ناپێرفێکشنی لێدراوە، بەپێچەوانەی هزر کە توانای هەیە پێشبینی ئۆبژەیەکی پێرفێکت بکات، کەواتە جیهانی فیزیاییی ئێمە کە پلاتۆ باسی دەکات، ئەو جیهانەیە کە مۆرکی وەرچەرخانی بەردەوامی و ناپێرفێکشنی لێ دراوە. ئەگەر باش بیر بکەینەوە هەقیقەتی هەستەکی بەستراوەتەوە بە بزاوتنەوە، جیهانەکەمان هەمیشە لە بزاوتندایە بە ئەتۆمەکانیشیەوە.

سەرنجی کتێبێک بدە لە سەر مێزەکەت، بێگومان ناجووڵێت، بەڵام ئەو ئەتۆمانەی پێکی دەهێنن هەردەم لە بزاوتنی بەردەومدان، هەر بۆیەش ئەو کتێبە بوونی هەیە چونکە ئەگەر ئەتۆمەکان نەجوڵێن واتە مردوون، ئەوا کتێبەکەش بوونی نییە، کەواتە هەموو جەستەیەکی فیزیایی پێکهاتووە لە ئەتۆم و مۆلوکول و پێکهەتەی تر کە هەمیشە لە بزاوتندان ئەمەش بوونێکی ماتریاڵیان دەداتێ، کەواتە جیهانی فیزیایی جیهانی بزاوتنە، ئەمەش یەک دەگرێتەوە لەگەڵ تیۆری مۆبیلیسمی هێراکلیت( Héraclite ٥٤٤  پێشزایین)، کە هەموو شتێک لە بزاوتندان، بۆیە بۆ هێراکلیت تاکە هەقیقەتی بوون وەرچەرخاندنە بە بەردەوامی، تەنها هەقیقەتی جیهانی فیزیایی، ناجێگیرییە، ئەوە کارەکتەری پەرەسەندنیەتی، دینامیکی کۆسمیکی بەردەوامییە کە وەها دەکات هەموو ئەو شتانەی وەک ماتریاڵ بوونیان هەیە لەژێر کاریگەریی کاتدان، لەژێر کاریگەریی بوون-بەدان، کەواتە هەقیقەتی هەستەکی واتە هەقیقەتی بوون-بە. باسی ئەوەمان کرد لە وانەیەک لەسەر بێرگسۆن (Henri Bergson ) و کاتدا. ئەگەر سەرنجی مرۆڤێک بدەین بۆ ماوەی چەند کاتژمێرێک هەست بەوە ناکەین کە ئەو مرۆڤە پیر دەبێت، مۆرکی پیری لەسەر سەر و چاوی بە چاوت نابینیت، لەگەڵ ئەوەشدا دەزانین کە پرۆسەی بە پیربوون لە بەردەوامیدایە و پشوو نادات، بۆیە هەموومان بە بەردەوامی لە پیربوونداین، هەر چرکەیەک کە تێپەڕ دەبێت زیاتر لە مردن نزیکمان دەکاتەوە، هەر ئەمەشە کە هەقیقەتی فیزیاییمان دیاری دەکات ئەوەیە کە ئەو (بوون-بە)یە وەها دەکات کە شتەکان هەرگیز وەک شوناسی خۆیان نەبن، هەموو شتێک کە سەرەتایەکی هەیە کۆتایییەکیشی هەیە، لەدایکبوونێک واتە مردنێک لە کۆتاییدا، ئەگەر مردن بوونی نەبوایە ئێمە ئەم هەموو پرسیارانەمان نەدەکرد، ئەگەر کات بوونی نەبوایە، واتە ئەگەر شتەکەن بە بەردەوامی وەک خۆیان بوونایە.

ئەمەیە جهانی فیزیایی، ئەو جووڵاندنەوە بەردەوامەیە، ئەوە نەبێت کە بۆ پلاتۆ ڕاستە کە بزاوتن کارەکتەری جیهانی فیزیاییمانە، بەڵام جیهانی هەستەکییەکە هەستیان پێ دەکەین بە هەستەکانمان، هەموو هەقیقەت پێکناهێنن، جیهانی هەستەکی سەرەتا و کۆتایی بوون نییە، بۆ پلاتۆ لەولای جیهانی ئێمەوە هەقیقەتێکی تر هەیە، هەقیقەتێکی نەبینراو، هەست پێنەکراو بە هەستەکانمان، لەگەڵ ئەوەشدا هەقیقەتێک کە باڵاترە بەسەر هەقیقەتی هەستەکیمان، ئەو هەقیقەتەش پلاتۆ ناوی دەبات بە؛ هەقیقەتی ئەقڵانی (intelligible)، هەروەها ناویشی دەنێت؛ جیهانی جەوهەری، جیهانی هزر یان جیهانی ڕوون، هەموو ئەم گوزارشتانە لای پلاتۆ هاوواتان، بۆ پلاتۆ جەوهەر خاوەنی ئاستێکی هەقیقەتی باڵاترە لە هەقیقەتی هەستەکی، واتە بۆ پلاتۆ جەوهەرەکان زیاتر هەقیقەتن لە جیهانی هەستەکیمان، ئەمەش بۆ ئێمە ئاسان نییە تێگەیشتنی لەبەر ئەوەی ئێمە هەردەم هەقیقەت بە ماتریاڵ بوون دەزانین، بۆ ئێمە هەقیقەت ئەوەیە کە بەردەستکەوتووە، هەستپێکراوە، ئەوەی دەیبینین، ئەوەی هەستی پێ دەکەین لەبەر ئەوەی بۆ ئێمە ڕاستی بە مانای ماتریاڵ دێت کە بوونێکی فیزیایی هەیە، بۆیە بۆ ئێمە گرانە هەقیقەتێکی ناماتریاڵ بەرچاو بکەین، بەڵام ئەوەی هەموو فیکری پلاتۆمان بۆ ڕوون دەکاتەوە ئەوەیە کە هەقیقەتی ڕوون هەقیقەتێکی باڵایە بەسەر هەقیقەتی ماتریاڵدا، بێشک پرسیار لە خۆمان دەکەین ئەو جەوهەرانە چیین؟ ئەو هزرانە چیین؟ ئەو هەقیقەتە روونەی کە باڵایە بەسەر هەقیقەتی ماتریاڵدا و هەستی پێ ناکەین بە هەستەکانمان؟ لێرەوە ڕووبەڕووی تەنگژەیەک دەبینەوە؛ ئەگەر بە هێڵێکی ڕاستەوخۆ ڕوونکردنەوەیەک بدەم بەوەی کە پلاتۆ ناوی دەبات (هەقیقەتی ئەقڵانی، ئەنتێلژیبل -intelligible )، دەتوانین بڵێین سکرچەری ناماتریاڵی هەموو شتێکە، کە دەڵێین هەموو شتێک مەبەست هەموو  شتێکی ماتریاڵ و هەستەپێکراو. لەبەر ئەوەی هەروا ئاسان نییە گوزارشت بکەین لە هەقیقەتی ناهەستەکی وەک لای پلاتۆ باوە پەنا دەبەمە بەر نموونەیەکی یەکلێچوویی:

یارییەکی ڤیدیۆ بە نموونە دەهێنینەوە، کاتێک ئێمە یارییەکی ڤیدیۆیی دەکەین، ڕووبەڕووی چی دەبینەوە؟ ئێمە ڕووبەڕووی هەقیقەتێکی دروستکراو، ناڕاست دەبینەوە، واتە تۆ خۆت دەخەیتە جێگەی کەسێکەوە، ئەو کەسەش لە جیهانێکدا دێت و دەڕوات، کاتێک ئێوە ئەو یارییە دەکەن باش دەزانن ئەو فیگورە بە هەقیقی بوونی نییە، فیگورێکی دیژیتالە، ئەلەکترۆنیکە، ناهەقیقیە، مرۆڤێکی خاوەن گۆشت و ئێسک نییە، ئەگەر ئێوە خۆتان بەو فیگورە دەچوێنن، ئایا ستاتوی ئەو فیگورە چییە؟ مەبەستم ئەوەیە سروشتی ئەو فیگورە چییە؟ چییە بە هەقیقی؟ ڕەنگدانەوەی هزری تۆ نییە، چونکە هەر کەسێکی تر سەیری شاشەی ڤیدیۆکە بکات هەمان فیگور دەبینێت، ئەو فیگورە و ئەو جیهانەی تیایدا دێت و دەڕوات زمانی ئەنفۆرماتیکە، گوزارشتی ئەنفۆرماتیکە، گوزارشتی کۆدێکی ئەنفۆرماتیکە، واتە ئەو یارییەی کە تۆ دەیکەیت سیستەمێکی پرۆگرامی ئەنفۆرماتیکە لە لایەن کەسێکەوە دروستکراوە، بەپێی زمانی ئەنفۆرماتیک وەهمی کەسایەتییەک و جیهانێکمان بۆ دروست دەکات بە ئاراستەی هەستەوەریمان، وەهم بە مانای هەستەوەری، واتە ئێمە کۆدی ئەنفۆرماتیک نابینین، ئەوەی ئێمە دەیبینین گوازاشتی بینایی کۆدە ئەنفۆرماتیکەیە، ئێوە ئەو کۆدە ئەنفۆرماتیکە ناناسن، پێویستیشتان بەوەش نییە کە بیناسن، لەبەر ئەوەی، ئەوەی ئێوە گەرەکتانە یاریکردنە، ئێوە پێویستان بەوە نییە چی ڕوو دەدات لەژێر گوزارشتی بیناییەوە، بەڵام بۆ ئەوەی بتوانین ئەو یارییە بکەین، دەبێت پێش هەموو شتێک کۆدێکی ئەنفۆرماتیک بوونی هەبێت، کۆدێکی ئەنفۆرماتیک کە یارییەکە دەبێتە گوزارشتی. ئەمەش پێمان دەڵێت ئەگەر پەیڕەوی لە گۆشەنیگای پلاتۆ بکەین دەتوانین بڵیین ئەوەی کە زیاتر هەقیقەتە لەو وێنانەی لەسەر شاشەکەی بەردەمتاندا گوزەر دەکەن، مانیفێستی ڕستەی کۆدی ئەنفۆرماتیکە کە خۆیان دەنوێنن بە ئەنیمەیشن لەسەر شاشەکەت، هەر کاتێک ئەو رستە کۆدە ئەنفۆرماتیکانە لاببەیت، ئەو یارییە بوونی نییە، واتە پەیوەندییەکی بەستنەوە هەیە لەنێوان ئەنیمەیشن و کۆدی ئەنفۆرماتیکدا، بەڵام هەقیقەتی یارییەکە، ڤیدیۆی کۆدە نەک ئەنیمەیشن چونکە ئەنیمەیشن گوزارشتە، مانیفێستی کۆدە، ئەگەر ئەم نموونەیە تێگەشتن ئەوا لەسەدا نەوەدی مێتافیزیکی پلاتۆ تێگەشتوون، واتە جیاوازی لەنێوان هەقیقەتی هەستەکی و هەقیقەتی نەقڵانی. بۆ ئەوەی باشتر تێبگەین تیکستی پلاتۆ خۆی دەهێنینەوە. بۆ ئاگاداریتان بۆ ئەوەی بۆ خوێندنە باشتر ڕوون بێت، هەندێکم لێ بڕیوە و هەندێک گۆڕانکاریم بەسەردا کردووە بەگوێرەی تێکستە ڕەسەنەکە.

**

خۆت بنوێنە بەم شێوەیەی دەیبینیت، ناتورمان بە فێرکاری و بە نەزانین، بیهێنە بەرچاوی خۆت چەند کەسانێک لە نیشتەجێیەکی ژێرزەمینیدا لە شکڵی ئەشکەوتێکدا، تێشکێکی ڕۆشنایی لە دەلاقەیەکەوە بە درێژاییی هەموو ئەشکەوتەکەدا تێپەڕ دەبێت. ئەو کەسانەی لەوێدان لەوەتەی لەدایک بوون، قاچ و ملیان بەستراونەتەوە بە جۆرێک کە تەنها بەردەمی خۆیان دەبینن و ناتوانن بەملاوئەولادا بڕوانن و بجوڵێن بە هۆی کۆتی ملیانەوە. ڕۆشناییان لە ئاگرێکەوە بۆ دێت لە بەرزاییەکەوە لە پشتی ئەوانەوە دوور لەوان، لەنێوان ئاگر و بەندکراوەکاندا ڕێگایەکی بەرزایی هەیە. بیهێنە بەرچاوی خۆت بە درێژایی ئەو ڕێگایە دیوارێکی بچوکیان هەڵچنیوە، وەک ئەو جیاکەرەوەی بۆ منداڵان دەکرێن لە یاری بووکەشوشەی بە پەت جوڵاندندا. لە بەردەمیاندا، لە سەرو ئەم دیوارەوە جیهانی قەشەنگیان پیشان ئەدەن.

بیهێنە بەرچاوی خۆت بەدرێژایی ئەو دیوارە، چەند کەسێک چەندەها پەیکەری جۆراوجۆریان بەدەستەوەیە بە جۆرێک کە لە دیوارەکە بەرزتریان داناون، تەختە و دار و جۆری جیاوازییان بەدەستەوەیە، پەیکەر و شکڵی جیاوازیی ئاژەڵان و مرۆڤ بە دار و بەرد و هەموو جۆرە ماتریاڵێک.

لەم حاڵەتەدا ئەو کەسانە هیچ شتێکی تریان نەبینیوە بە چاوی خۆیان جگە لەو سێبەرەی کە ئەو ئۆبژانە دروستی دەکەن لەسەر دیواری ئەشکەوتەکەی بەرامبەریان، بەو ئاگرەی لە پشتیانەوەیە.

ئەگەر بیانتوانیایە لەگەڵ یەکتریدا بدوێن، وەها بیر ناکەیتەوە کە ئەو سێبەرانەی ئەوان دەیبینن بە شکڵی ڕاستی نەیەنە بەرچاویان؟

بیهێنە بەرچاوی خۆت، چییان بەسەر دەێت ئەگەر ئازادییان بکەین، لەو نائاگاییە ڕزگاریان بکەین؟ یەکێک لەو بەندکراوانە ئازاد بکەین و هانی بدەین ملی وەرگێڕیت و بڕوات، چاوی هەڵبڕێت بەرەو ڕۆشناییەک. لەگەڵ هەموو ئەو جووڵاندنەوانەدا، بێگومان ئەشکەنجە دەچیژێت و بە بینینی شەوقێکی تیژ ڕێگەی لێ دەگرێت ئەو ئۆبژانە ببینێت کە وەک سێبەر دەیبینین لەوەوبەر. بە باوەڕی تۆ چۆن وەڵام دەداتەوە ئەگەر کەسێک پێی بڵێت ئەوەی لەوەوبەر بینیبونی خێوی بێ بایەخ بوون، بەڵام ئێستاکە کە نزیک بۆتەوە لە ڕاستییەوە و ئۆبژە ڕاستییەکان دەبینێت، باشتر دەیانبینێت؟

ئەی ئەگەر زۆری لێ بکەین خۆی سەیری ڕۆشناییەکە بکات، چاوەکانی ئازاری نادەن؟ ڕا ناکات لە بەردەم ئەو شەوقەدا و ناگەڕێتەوە بۆ لای ئەو شکڵانەی کە دەیتوانی بیانبینێت لەوەوبەر؟

ئەی ئەگەر بە زۆر لە ئەشکەوتەکە بیهێنینە دەرەوە، بەو ڕێگا سەختەدا سەری خەین و بەری نەدەین هەتا دەیبەینە بەردەم ڕووناکی خۆر، ئایا ئەشکەنجەیەکی بەزەبر ناکێشیت؟  سکاڵا ناکاتەوە لەو دژوارییە؟ کاتێکیش دەگاتە بەردەم خۆر ئایا دەتوانێت بە چاوی ڕەشکە و پێشکەوە جیاوزی بکات لەنێوان ئەو ئۆبژانەی کە ئێستا ناومان ناون ئۆبژەی هەقیقی؟ پێویستی بە ڕاهاتن هەیە بۆ بینینی ئۆبژەکانی دەرەوە، لە سەرەتاوە تەنها سێبەرەکان بەئاسانی دەبینێت، پاشان وێنەی کەسایەتییەکان و ئۆبژەکانی تر کە لە چاویاندا شەوق دەدەنەوە، پاشان ئۆبژەکان خۆیان. لەدوایدا، دەتوانێت، لە شەواندا ڕووبەڕووی ئەستێرە و مانگ بێتەوە، بە شەواندا سەرنجی ئاسمان و تەنەکانی ئاسمان باشتر بدات لە خۆر و تیشکی خۆر بە ڕۆژادا.

لە کۆتاییدا، دەتوانێت خۆر ببینێت و سەرنجی بدات وەک ئەوەی کە هەیە.

 ئێستاکە خاڵ بە خال دەبێت ئەو وێنانەی لەسەرەوە باسمان کردن بچوێنن لەگەڵ ئەو جیهانەی کە لە بەندیخانەدا دەژین، تیشکی ئاگرەکەش کە لە پشتیانەوە وەک هێزی بەتینی خۆر. بەشەکانی سەرو و سەرنجی ئۆبژەکانیش ئەگەر وەک بەرزبوونەوە بەرەو ڕۆحی ژیری ببینیت، تۆ بەهەڵەدا ناچیت لە بۆچوونمدا.لە جیهانی ئەقڵانیدا، فیکرەی (باشی) سەرنجی ڕووناکی، لە کۆتاییدا دەبینرێت بە ئازارەوە، بەڵام ناتوانین وەهای نەبینین کە دەرئەنجامی هۆکاری جوانی و مەزنی هەموو شتێکە؛ کە جیهانی بینایی خاوەنداریەتی، ئەفراندنی ڕووناکی و حوکمڕانی، ڕووناکییە؛ لە جیهانی هەستەکیدا هەر ئەوە کە حوکم دەکات و خاوەنی هەقیقەت و ژیرییە؛ دەبێت بیبینین بۆ ئەوەی بە ئەقڵ و ژیرییەوە هەڵسوکەوت بکەین.

ئێستاکە لێکدانەوەیەک دەکەین بۆ ئەم تێکستە بە ڕەچاوکردن لەوەی دەیزانین لەسەر میتافیزیکی پلاتۆنی. پێش هەموو شتێک دەبێت باسی  مێتافۆری ئەو ئەشکەوتە بکەین. ئەشکەوت چییە؟ شوێنێکی تاریک و ژێرزەمینیە. ئێستا با بزانین لەسەر ئاستی هیما چیمان پێ دەڵێت؟ تاریکی بێگومان دەمانباتەوە بۆ فیکرەی نەزانین، تاریکی کە بەرامبەر بە ڕووناکی دەوەستێتەوە، ڕۆشنایی هەردەم بەستراوەتەوە بە مەعریفە و زانینەوە، بە هەقیقەتەوە لە زمانی ڕۆژانەدا، کاتێک پرسیار دەکەین لە کەسێک شتێکمان بۆ ڕوون بکاتەوە یان ئەو کەسە وەک ڕۆشنایی وەهایە، یان کاتێک دەڵێین؛ کەسێکی ڕۆشنبیرە.  ڕۆشنایی کە هەموو شتێک ڕوون دەکاتەوە و دەیبینین، ڕۆشنایی هیمای زانین و ژیرییە و تاریکی بەپێچەوانەوە. ئەوەی کە خۆی دادەخات لە تاریکیدا و پەنا دەباتە بەر تاریکی، کەواتە مەبەست لە ئەشکەوتەکە نەزانینە، ئەگەر ئەشکەوتەکە ژێرزەمینیە دەتوانین ببەستینەوە بە ئۆردەری شتەکان کە دەیدۆزینەوە لای پلاتۆ و لە ئنتیکیتێدا(سەردەمی سەرەتای نووسین هەتا کەوتنی ئیمپراتۆریەتی ڕۆم)، بە شیوەیەکی گشتی شتە سەرەتاییەکان بەشی نزمترینن، وەک سووکترین و هیچوپووچترین ناسراون، ئەمەش دەمانباتەوە بۆ جەهەنم لە مەسیحیەتدا؛ جەهەنم بەرامبەر بە ئاسمانی بەهەشت دەوەستێتەوە، سفێر خۆی سفێری ڕۆحە. کاتێکیش دەڵێین بەرز دەبینەوە یان دەچینە ئاسمان، بە مانای بڵندی بەشی ئاسمانی لە چاو بەشی زەمینیدا، کەواتە هەڵبژاردەی ئەشکەوتێکی ژێرزەمینی بە مانای نزمترین ئۆردەری زانین دێت، دەبێت شتیکیشی بۆ زیاد بکەین ئەویش ئەوەیە لە کۆنسێپتی ڕۆحی پلاتۆنیدا، زەمین پێویستی فیزیۆلۆژییە واتە پێویستی ماتریاڵە، ئەوەی دەمانبەستێتەوە بە سروشتی ئاژەڵییەوە. بۆیە لە شاری پلاتۆنیدا لە بەشی خوارەوەی پیرامید(هەڕەم)ەکەدا، کارمەند و جوتیاران، واتە ئەوانەی ئیشی زەمینی دەکەن، ئیشی جەستەیی، ئیشی دەستی، وەک کەسانێکی پێوست بۆ بەردەوامی و لەناونەچوون پێویستن، لەبەر ئەوەی ئێمە وەک ئاژەڵ پێوسیتمان بە پێویستییە فیزیۆلۆژییەکانە بۆ تێرکردنمان، لەو لای هەڕەمەکەوە، لە پۆپەی پیرامید(هەڕەم)ەکەدا حوکمڕانەکان دەبینین کە بریتین لە فەیلەسوفەکان، واتە ئەوانەی پەرەدەسێنن لە پانتاییی ئاسمانیدا، بەهەشتیدا، واتە لە بیرۆکەکاندا، لەبەر ئەوەی ئەوە هزرە کە حوکمی جەستە دەکات، حوکمی ماتریاڵ دەکات، ماتریاڵ کە بەستراوەتەوە بە فیکرەی چڕی، قورسایی، لەبەر ئەوەی کاتێک ئۆبژەیەک بەر دەدەینەوە دەکەوێتە سەر زەمین، ئەمەش قانونی هێزی ڕاکێشانە وەها دەکات کە قورسایی زیاتر دەبێت کاتێک لە زەمین نزیکترە، بەڵام لە هەوا و بەرزاییدا زیاتر ڕزگارمان دەبێت لەو هێزە. بۆ کورتکردنەوەی باسەکەمان ڕوونکردنەوەی میتافۆریکی نەزانینی خاڵی دەستپێکی مرۆڤە کە باری مرۆڤمان پیشان دەدات لە لەدایکبوونییەوە. چونکە دەبێت ئەوە باش بزانین کە هیچ خۆبەکەمزانینی تێدا نییە لەوەی کە هەموومان لە نزمترین پلەوە دەست پێ دەکەین، واتە لە سفرەوە. بۆیە ئەلیگۆریی ئەشکەوت پێمان دەڵێت؛ ئێمە وەک مرۆڤ ڕاستەوخۆ لە زانیندا نین، لە پانتاییی ئیسپری(esprit) و ئەقلانیدا نین، شتێکە پێویستی بە کار و بە پرۆسە هەیە، ئەو پرۆسەیەیە کە دوابەدوا لە ئەلیگۆریی ئەشکەوتدا پێویستمان دەبێت.

دووهەمین شت کە سەرنجمان ڕادەکێشیت ئەوەیە کە کەسایەتییەکان بە زنجیر بەستراونەتەوە، واتە؛ بەندکراون، مەبەست لە بەستنەوەیان چییە؟ مانای وایە توانای بزاوتنیان نییە، واتە بۆیان هەڵناکەوێت بە جۆرێکی تر سەرنجی ئەو ئۆبژانە بدەن، ناتوانن ملیان وەرگێڕن، جێگایان بگۆڕن، لەبەر ئەوەی زانین بە سەرنجدان دەست پێ دەکات، بە بەراوردکردنی شتەکان، زانین ئەوەیە کە ئێمە خۆمان لە ئۆبژەکە جودا دەکەینەوە بۆ بینینی ئۆبژەی تر. بەراودکردنە، بە پەیوەندیی کردنە، زانین پێشنیاریی پەیوەندییە بە چەندایەتییەوە کە ماهیەتی زانین بەرهەم دەهێنێت بە دەرککردنی ڕەمەکی لە نموونەیەکی زۆری زانستێکی تایبەتییەوە، ئەمەیە کە پێی دەڵێن؛ میتۆدی ئەنجامگیری کە لای ئەمپێریسم ( Empirisme) ² دەیدۆزینەوە. واتە بەردەوامبوون لە سەرنجدان و بەراوردکردنی ئۆبژەی ئەزموونەکانمان، دەتوانین سەرنجی قانون و گشتایەتی کە پەیوەستن بەو ئۆبژانەوە، تێیان بگەین، بۆیە بۆ پلاتۆ بەراوردکردن دووهەم پلەی زانینە کە ڕیگەپێنەدراوە بۆ بەندکراوەکانی ناو ئەشکەوتەکە، لەبەر ئەوەی توانای جووڵاندنیان نییە و بەو هۆیەوە توانای بەراوردکردنیشیان نییە، واتە ئەوان بە یەکەم پلەی زانین سنووردار کراون، واتە زانستی ماتریاڵی تایبەت، ماتریاڵی تایبەتیش دژ بە ماتریاڵی گشتییە، دژ بە ماتریاڵی هەمەکی دەوەستێتەوە، ئەگەر بەندکراوەکان بیانتوانیایە ملیان وەرگێرن دەیانتوانی ئاشناییان بە ماتریاڵی گشتی هەبێت، کە دووهەم پلەی زانینە، ئەوەیە کە پلاتۆ ناوی ناوە؛ ماتریاڵی تایبەت کە ناوی نابوو بیروبۆچوون، دەتوانین بڵێین بیروبۆچوونی سەرلێشێواو لە بوارێکدا یان بۆ ئۆبژەیەک کە جیاوازە بە شیوەیەکی گشتی لەوەی کە ناوی نابوو؛ بیروبۆچوونی ڕاست، کە بریتییە لەو بۆچوونەی کە بە بەردەوامی بە ئەزموون و بەراوردکردن، بە ڕووبەڕووبوونەوەی چەندایەتی.

وەک سەرنجتان دا لە هەردوو بارەکەدا لە زانستی ماتریاڵداین، واتە هەرچۆنێک بێت زانستمان لەسەر بابەتی فیزیاییە، بەڵام وەک وتمان بۆ پلاتۆ جیهانی هەستەکی خاوەنی پلەی هەقیقەتی جیهانی ئەقڵانی نییە، کەواتە هەموو ئاگاییمان کە لەسەر جیهانی ماتریاڵ وەدەست دەخەین، بەهایان نییە، پلەی ئاگاییی جەوهەریان نییە، لە هەردوو بارەکەدا دەچنەوە بۆ بیروبۆچوون، لەبەر ئەوەی هەقیقەتی ماتریال هەقیقەتێکی بزاوتنە، هەقیقەتێکە شایەنی ڕاستکردنەوەیە، بۆیە ئاگاییی بە جیهانی ماتریاڵ نامانگەیەنێتە ئاگاییی بە جیهانی ڕاستەقینە، واتە ئاگاییی بە جەوهەر، بە ڕاستی ناهەستەکی، ئەقڵانی. بۆ ئاگاداریتان بۆ پلاتۆ کاتێک دەگەینە هەقیقەتی ئەقڵانی دەچینە ناو زانستەوە کە پێی دەڵێین؛ ئێپستمی epistemi ³. بۆ ئەوەی جیاوازی زانست بکەین لەگەڵ ڕا و بۆچووندا، ڕا و بۆچوون بریتین لە کۆی زنیارییمان لەسەر جیهانی ماتریاڵ.

ئێستاکە دەگەینە سێهەم پلەی ئەم ئەلێگۆرییە، ئەویش ئەوەیە کە ئەو کەسایەتییانە لەوەتەی لەدایک بوون بەستراونەتەوە، مەبەست لەم گوزارشتە چییە کە دەڵێین لەوەتەی لەدایک بوون بەستراونەتەوە؟ ئەوە پەیوەندیی بە مەرجایەتییەوە هەیە، واتە ئەو کەسایەتییانە هیچ ژیانێکی بەراوردی تریان نییە جگە لەو ژیانەی ئەشکەوتیان نەبێت، واتە توانای ئەوەیان نییە تێڕوانینێکی تریان هەبێت لەسەر جیهان، بەندکراوی سەرنجدانیانن، بەندکراوی بابەتیانن، بەندکراوی خودیانن ( subjectivity )، ئێمە دەزانین کە زانین بە واتای ڕووبەڕووبوونەوەی بۆچوونەکانە، پرۆسەی ترانس سوبیژەکتیڤاسیۆنە، واتە؛ دابڕانی، هەڵکەندنی لە بۆچوونەکەی، دەشزانین کە سەردەمی منداڵی سەردەمی بنیاتنانی ئیسپرییە(هۆش، ئەقڵ)ە، سەردەمی بەتینی بنیاتنانی فێربوونە، ئەو سەردەمەیە کە ڕیگا بۆ فێربوونی گونجاوترین دەڕەخسێنێت.

بۆ ئەوەی جارێکی تر بگەڕێینەوە بۆ مەرجداریمان، ئەوە ڕوونە کە باشترین ڕیگە بۆ چوونە ناو کۆنسێپتی ژیان لای کەسایەتییەک ئەوەیە کە هەر لە منداڵییەوە کاری لەسەر بکەین، لەبەر ئەوەی چەندە فیربوون زووتر دەست پێ بکات هێندەش زیاتر ئاسانترە سیستەماتیزە ببێت.

 بەوجۆرەی ئەو کەسانەی کە بەستراونەتەوە لەوەتەی لەدایک بوون، تێماندەگەیەنن هەتا چەندە ئاگاییان گۆشەگیر کراوە، دەری دەخات چەندە گرانە بۆ بازادن بەسەر گێلیان، نەزانینیان، بۆ گەیشتن بە پلەیەکی بەرزی زانین. گۆشەگیری، لاتەریکی، ئەو سەختییە بنیاتنەرەیە کە ڕێگەمان پێ نادات بتوانین بە جۆرێکی تر جیهان ببینین، ناتوانین ڕادیکاڵی شککردن لەوەی کە باوەڕمان وابوو دەیزانین. لەو ڕووەوە دەتوانین بڵیین کە وێنەی کەسایەتییەکانی ناو ئەشکەتەکە بە چواندنی ئێمەیە. بە شوبهاندنی ئێمەیە وەک ئەوەی سوقرات دەڵێت؛ بە وێنەی ئێمە کۆندیسیۆن(مەرجدار) کراوین، مەرجدارکراوین بە باوەڕبوون بە خودا، بە هەڵسوکەوت، لەبەر ئەوەی بە شێوەیەکی بەردەوامی دووبارەمان کردوونەتەوە بۆ ماوەیەکی زۆر لە لەدایکبوونمانەوە، دواجار خۆی دەگونجێنێت لەگەڵماندا وەک ئەوەی ناتوری دووهەمان بێت، بەردەوامی بە خوو و ڕەوشت، ناتوری دووهەممانە، بەو پێیەی کە ناتوانین پێشبینی ئەوە بکەین کە بە ئەزموون تیایادا نەژیاوین، زۆر گرانە لە حاڵەتی نائاگایی و نەزانین خۆمان ڕزگار بکەین کە تیایاد ئێمە بەندکراوین لە منداڵیمانەوە، ئا لێرەدا دەگەینە بەشی سەرەکیی ئەلیگۆریی ئەشکەوت، واتە؛ سێبەرەکان.

سێبەر چیە؟ نواندنی سێبەری ئۆبژەیەکە بە تێپەڕبوونی ڕۆشنایی پیایدا، کەواتە سێبەر ئۆبژە خۆی نییە، سێبەر جێ شوێنی ئۆبژەیە، مۆرکی ئۆبژەیە، کەواتە هەڵەی بەندکراوەکان، کە هەڵەیەکی لۆژیکە، ئەوەیە کە ئەو سێبەرانە وەک ئۆبژە خۆی دەبینن، وەهای دەبینن کە جێی شوێنی ئۆبژەکە،ئۆبژەکە خۆیەتی. سێبەر، ئۆبژە خۆی نییە، لەبەر ئەوەی خۆی ئۆتۆنۆم نییە وەک ئۆبژەکە، دوای ئۆبژە دەکەوێت، پێویستی بە ئۆبژەیە، ئۆبژە سەرچاوەی سێبەرە، بە هەمان شیوە جەوهەر، هەقیقەتی ئەقڵانی سەرچاوەی ئۆبژەی فیزیایی و ماتریاڵە، بۆیە کاتێک بەندکراوەکان سێبەرەکان وەک ئۆبژەی هەقیقی دەبینن هەمان هەڵەی ئێمە دووبارە دەکەنەوە کاتێک ئێمە سەیری ئۆبژیەکی فیزیکی دەکەین وەک هەقیقەتێکی ڕەوان دەیان بینین، واتە هەقیقەتی جەوهەری، ناهەستەکی، ئەقڵانی(intelligible ).

دەتوانین شتێکی تری بۆ زیاد بکەین ئەویش ئەوەیە کە سێبەر ناوچەیەکی تاریکییە، مێتافۆری نەزانینە، کەواتە سێبەر زۆنێکی تاریکە، لە هەمان کاتدا سێبەر تێکشکاندنی ئۆبژەیە، لەبەر ئەوەی سێبەر درێژ، کورت، گەورە دەبێت. دەتوانین بڵیین ناتوری ئۆبژە دەگۆڕیت، بە هەمان شێوە بۆ پلاتۆ جیهانی هەستەکی ناتوری گزە تیاکردن، تێکشکاندن، فێڵ تیاکردنی هەقیقەتی ئەقڵانییە، تێکشکاندنێک کە پەرە دەسەنێت بەگوێرەی ئەوەی چۆن ئۆبژەکە بە چ دوورییەک لە ڕووناکییەکەوە دانراوە سیبەرەک شکڵی جیاواز وەردەگرێت، بە هەمان شیوە ئۆبژەیەکی فیزیاییی لەگەڵ کاتدا شکڵی دەگۆڕیت، هەروەها ئۆبژەی جیاوازی  پەیوەندبەندی هەمان جەوهەر، جیاوزن لەگەڵ یەکتردا. وەک پێشتر وتم، لە جیهانی ماتریاڵدا، دوو ئۆبژەی وەک یەک بوونیان نییە، کەواتە ئەگەر فیکرەی پلاتۆ قبوڵ بکەین کە هەموو ئۆبژەیەکی ماتریاڵ ڕەنگدانەوەی ئۆبژەیەکی بزاوتنە، چالاکە لە هەقیقەتێکی ئەقڵانیدا، ئەوکاتە تێدەگەین کە بە هیچ جۆرێک دوو ئۆبژەی لێکچوو بوونیان نییە، دوو ئۆبژە کە تەواو کۆپی هەقیقی و بە ئەمەکی هەقیقەتی ئەقڵانی بن کە سەرچاوەی ئەون.

دوا زانیاری لەسەر سێبەر ئەوەیە کە سێبەر خاوەنی دوو ڕەهەندە، بەڵام ئۆبژەی فیزیایی سێ ڕەهەندە، ئەمەش گرنگە، بۆ نموونە سێبەری کورەیەک دەبێتە دیسکێک، سێبەری شەش پاڵوویەک دەبێتە چوارگۆشەیەک، واتە سێبەر ڕەهەندێکمان پێ ون دەکات، سێبەر بەشێکی بنەڕەتی ناتوری ئۆبژەمان لێ دەسەنێتەوە، ئەمەش سنووری گۆشەنیگای تێگەیشتنی ئێمە دیاری دەکات. لە هەمان کاتدا کە دەڵێم ئۆبژەی هەقیقی خاوەنی سێ ڕەهەندە، لە ڕاستیدا ئەوە دەم چەوتی زمانە، لەبەر ئەوەی ناتوانین دان بەوەدا بنێین کە ئۆبژەی فیزیایی خاوەنی سێ ڕەهەندن، ئەوەی دەتوانین پشتراستی بکەینەوە ئەوەیە کە ئێمە وەها دێتە بەرچاومان، لەبەر ئەوەی ئێمە خاوەنی جیهازێکی هەستەوەرین کە ئەو ئۆبژەیە بە سێ ڕەهەند دەبینێت، بەڵام لە هەقیقەتدا ناتوانین بیسەلمێنین کە جیهان خۆی خاوەنی سی ڕەهەندە، لەبەر ئەوە ئیسپریی ئێمە ناچار نییە جیهان وەها ببینێت وەک ئەوەی کە هەیە، پێ دەچیت ئێمە وەها ناچارکرابین، مەرجدار کرابین کە جیهان وەها ببینین هەتاوەکوو لەگەڵیدا بگونجێین، ئەمەش جیاوازییەکی زۆرە، بۆیە لە ژیۆمێتریدا نموونەیەکی جوانمان هەیە ئەویش هیپەر شەش پاڵووە، بریتییە لە شەش پاڵوویەک کە خاوەنی چوار ڕەهەندە، بۆ ئەوەی بیکەین بە مۆدێلێک واتە؛ بە چاو چوارەم ڕەهەند چییە، زۆر ئاڵۆزە، لەبەر ئەوەی ئێمە هەموو شتێک بە سێ ڕەهەند دەبینین، بۆ ئەوەی ڕەهەندی چوارەم ببینین دەبێت خەش، فڕوفێڵ بکەین. ئەگەر بمانەوێت خاڵێک ببزوێنین لەسەر ئۆبژەیەک کە خاوەن چوار ڕەهەندە، بە چاوانمان وەهای دەبینین وەک ئەوەی خاڵەکە بە دیوارێکدا تێپەڕێت، بێگومان زۆر کەس حەزیان بە خێو و جنۆکەیە کە توانایان هەیە بە دیواردا تێپەڕن، پێ دەچێت کە خێوەکان توانای ئەوەیان هەبێت بە چوارەم ڕەهەندا تێپەڕن.

 هەموو ئەمانە بۆ ئەوەیە پێتان بڵێم ئەو ئاخافتنانەی کە بەندکراوەکان هەیانە لەسەر سێبەرەکان، ئەو لێکچوویی و ئاخافتنانەیە کە ئێمە هەمانە لەسەر هەقیقەتی ئەقڵانی، ئەو ئاخافتنانەش ناتوانن ڕاستی بن بەتەواوی، لەبەر ئەوەی ئەوە گۆشەنیگای مرۆڤێکە کە سنووردار کراوە لە هەست پێکردنیدا. بۆ ئاخافتنێک کە بەرهەمی دەهێنین لەسەر بنەمای هەستپێکردنمان، ناتوانێت ڕاست بێت، خۆی بۆ خۆی سنووردارە، مەبەستیش لەوە نییە کە بڵیین ئەو ئاخافتنانە هەموویان ناڕاستن لەبەر ئەوەی ڕاستە لە گۆشەنیگای کەسی سەرنجدار، بەڵام ناڕاستە بە نیسبەت هەقیقەتی ئۆبژەکە خۆی، ئەو ئۆبژەیەی کە گاڵتەی بە سنوورداری هەستەکانمان هەیە و پێویستی بە ڕاست دانانی هەستەکی ئێمەیە وەک ئەوەی کە خۆی بوونی هەیە، کەواتە ئەگەر ئێوە مرۆڤێکی دوو ڕەهەند بن و من شەش پاڵوویەکتان پیشان بدەم، ئێوە لەو حاڵەتەدا چوارگۆشەیەک دەبینن، ئەگەر پەناش ببەنە بەر هەموو هەستەوەریتان ئەوا هەستەوەرییەکانتان هەموویان هەڵەن بە نیسبەت هەقیقەتی ئۆبژەکەوە، کەواتە ئەگەر زانیاریی لەسەر سێبەرەکان زانیاریی هەڵە بن ئەوا لەبەر ئەوەی زانیاری ناتوانێت ڕاست بێت ئەگەر زانیاری لەسەر ئۆبژەی هەستپێکراو ناتەواو بێت، زانیاری ناتوانێت ڕاست بێت ئەگەر ئێمە بەهەڵدا بچین لەسەر هەستکردن بە ئۆبژەیەک. زانیاری ناتوانێت هەقیقەت بێت ئەگەر بەهەڵەدا بچین لەسەر ناتوری ئەو ئۆبژەیەی کە دەمانەوێت بیناسین، بۆیە زانیارییەکانمان لەسەر سێبەر، زانیاریی هەڵەن، هەر بۆیەش پلاتۆ دەیچوێنێت بە نەزانین، بە گێلی، بێگومان گێلییەکی تەواو نییە چونکە گێلی پێرفێکت بوونی نییە، هەر بۆیەش پلەی زانیاریی هەڵە سەرەتایەکی گرنگە بۆ گەیشتن بە زانینی ڕاستەقینە وەک لە دیالەکتیکی هیگڵدا دەیبینین؛ هەڵە ساتێکە لە ڕاستی، ڕاوبۆچوون بنەمای زانینن، ناتوانین قوچی پیرامیدێک دابڕیژین بەبێ ئەوەی فۆندەیشنەکەی دانەنێین.

ئەگەر یەکەم  گرێبەندیمان بۆ ئەلیگۆریی ئەشکەوت بکەین، ئەوەیە کە بەندکراوەکان سێبەرەکان تێکەڵ دەکەن لەگەڵ ئۆبژەی هەقیقەتد، رووکەشی هەستەکی لەگەڵ جەوهەری ئەقڵانی، ئاوا تێدەگەین کە هەموومان بەندکراوین لەو ئەشکەوتەدا. ئێمە باسی جیهان دەکەین وەک ئەوەی دەیبینین و هەستی پێ دەکەین، وەهاش باوەڕمانە کە زانیاری بە گەرماوگەرم لەسەر ئەو جیهانەدا وەردەگرین بەبێ ئەوەی بزانین کە زانیارییە ڕووکەشییەکانمان لەسەر لم ڕاوەستاون، لەبەر ئەوەی ئۆبژەکانی زانینمان تەنها سێبەری ئۆبژەی بەسەرچوون، دەرهاوێژی ئۆبژەی بزۆکن، هەقیقەت پێک ناهێنن وەک ئەوەی کە هەن، واتە هەقیقەتی جەوهەری هەتاهەتایی.

ئێستا دەچینە پلەیەکی تری ئەلگۆرییەکە ئەویش ئازادکردنی بەندکراوەکانن. پلاتۆ پرسیار دەکات ئایا چی ڕوو دەدات ئەگەر زنجیرەکانیان بشکێنین؟ بۆ ئازادکردنی بەندکراوەکان پێویستمان بە دەستێوەردانی هێزێکی دەرەکی هەیە، پێویستمان بە ئاکتێکی ئازادکردنە، ئەمەش مانای ئەوە دەگەیەنێت کە دەستکەوتنی زانین پرۆسەیەکی کوتوپڕ نییە، پرۆسەیەکی ئۆتۆنۆم نییە، لەبەر ئەوەی هیچ پاساودانێک نییە کە ئیمە لە نازانین بچینە دەرەوە ئەگەر نەزانینمان ڕووبەڕووی دژ، ڕووبەڕووی ناکۆکی نەبێتەوە، ڕووبەڕووی  شتێکی بیانی نەبێتەوە کە بیداتە بەر پرسیار، لەبەر ئەوەی جیهانی خەیاڵ، جیهانی ڕووکەش، جیهانی وێنا، دەتوانێت جیهانێکی تەواو لۆژیک بێت، دەتوانین سیستەمێکی ئەنتەلەکتوێلی تەواو یەکانگیر دروست بکەین لە دەوری حاڵەتێکی ناجێگیردا، دەتوانین زانیارییەکی لۆژیک بنیات بنێین لەسەر بنەمای شتێکی هەڵە، لێرەوە دەستێوەردانی دەرەکی پێویستە، مەرج نییە کەسێک بێت ئەو دەستێوەردانە بکات، لەوانەیە شتێکی گێرەشێوێن بێت، شتێک کە سیستەمەکە بە درۆ دەخاتەوە، رووبەڕووی پرسیاری دەکاتەوە، بۆ نموونە بروسکەی سەرسوڕمان. بۆ باسکردن لە ئەریستۆ، دەڵێن؛ فەلسەفە کچی سەرسوڕمانە. وشەی سەرسوڕمان (etonnement)، هەمان ئەنتیمۆلۆژی وشەی هەورەگرمە ( tonnerre )ی هەیە، هەورە بروسکەیە کە خۆی دەکێشیت بەسەر باوەڕداریماندا، بەسەر ئەوەی وەهامان باوەڕە کە ڕاستە، ئەمەش پرەنسیپی دیالەکتیکمان وەبیر دەخاتەوە، ئەویش ئەوەیە کە ئێمە دەچینەوە بە خۆماندا بە هۆی دەستێوەردانی ئەوی ترەوە، هەردەم ئێمە پێویستمان بە ڕای کەسێکی دەرەوەی خۆمانە بۆ ئەوەی بە خۆماندا بچینەوە، ئێمە لە هەمان کاتدا ئەو کەسەین کە خۆمان باشتر دەناسین لەبەر ئەوەی لەگەڵ خۆمانداین بیست و چوار سەعات لەسەر بیست و چوار و دوانزە مانگی ساڵ، لە هەمان کاتدا خۆمان ناناسین، بۆچی؟ لەبەر ڕاهاتوویی بە  گوێ پێ نەدان، نموونەی ڕێگایەک بهێنینەوە کە هەموو ڕۆژێک پێیدا تێدەپەڕین بۆ چوونە سەرکار، چەندە بەو ڕیگایەدا خۆمان ڕابهێنین هێندەش کەمتر سەرنجی دەدەین، بە هەمان شێوە بۆ ئەوەی باوەڕداریمان بخەینە شکەوە و بیدەینە بەر پرسیار، پێوستمان بە دەستیوەردانی دەرەکییە هەتا بە خۆماندا بچینەوە، بێگومان ئەم دەستێوەردانەش هەردەم بە ناپەسەند وەردەگرین، لەبەر ئەوەی ئەوی تر جێگۆڕکێمان پێ دەکات لە مسۆگەریمان، وەهامان لێ دەکات کە سەرنجی هەندەک شت بدەین کە هەرگیز سەرنجمان نەدابوون، ئەو شتانەی کە ئارەزوومان نەدەکرد خۆمانی ڕووبەڕوو بکەینەوە و ئەوی تر ڕووبەڕوومانی دەکاتەوە بە شیوەیکی داخوازی، هەر بۆیەش زۆر جار گرنگی دەدەین بە ڕای ئەوانەی کە خۆشمان دەوێن، لەبەر ئەوەی دەزانین کە بۆچوونیان بەهادارن، بۆچوونی ئەوی تر بە گرنگ دەزانین لەبەر ئەوەی دەزانین کە ئەو بە جۆرێکی تر دەڕوانێتە ئێمە، تێمان دەگەیەنێت کە ئێمە مەرج نییە ئاگامەند بین، ئەمەیە دیالەکتیکی زانین.

وەک وتمان جێگۆڕکێ کردن بە بیروبۆچوونمان دەمانخاتە بارێکی ناسازەوە، دەمانباتەوە بۆ بیرۆکەی تیشکی ناخۆش و چاوهەڵنەهات و لە ئەلیگۆریی ئەشکەوتدا، ڕەشکە و پێشکەی چاوی بەندکراوەکان بەرامبەر بە تیشکی خۆر، ڕەشکە و پێشکە چییە؟ شۆکە، دژوارییە، شەوقێکی زۆر کوتوپڕ و توندوتیژە هەتا بتوانین قبوڵی بکەین. ئەوەش مێتافۆرێکی جوانە بۆ کاریگەریی هەقیقەت کاتێک ڕووبەڕوووی دەبینەوە، وەک ئەوەی هەقیقەت کوێرمان دەکات، بە هۆی ئەوەوە نییە کە هەقیقەتە، لەبەر ئەوەیە کە چاومان پێی ڕانەهاتووە، ئەوەیش هەقیقەت نییە کە کوێرمان دەکات، ئەوە یەکەم ڕووبەڕووبوونەوەمانە لەگەڵ شتێکی نوێدا، چونکە هەقیقەتێکی قبوڵکراو و هەرسکراو کارەکتەری دژواری خۆی گوم دەکات، بەڵام ئەگەر لە سەرەتاوە ڕووبەڕووبوونەوەی هەقیقەت شتێکی ناسازە، ئەوا پلاتۆ پێمان دەڵیت؛ چاوانمان ڕادێن بە هەقیقەت، بۆ ئەوەش پیویستمان بە کاتە.

 ئەوەی پلاتۆ دەیەوێت پێمان بڵیت، کارەکتەری پلە بە پلەی ڕێگای هەقیقەتە، لەبەر ئەوەی گەیشتن بە زانین بە بازدانێک ڕوو نادات، بە بازێک لە نەزانینەوە ناگەین بە زانین بەبێ قۆناغی نێوەند، بۆیە تێکستەکە پێمان دەڵێت کە بەندکراوەکان لە سەرەتاوە سێبەر دەبینن پاشان شەوقدانەوەی شتەکان لەناو ئاودا، لە ئاو دابەشی زنجیرە پلەیی بەشەکان دەدۆزینەوە، چونکە ئاو لەسەرووی  زەوییەوەیە، پاشان ئۆبژەکان خۆیان دەبینینەوە.

 پلاتۆ پرۆسەی زانینمان بۆ ڕوون دەکاتەوە وەک پرۆسەی سەرکەوتن، وەک پرۆسەی بەرزبوونەوەی ڕۆح بەرەو ئەقڵانی دەبینێت. لەو پرۆسەیەدا دەشێت ئێمە ڕاستەوخۆ ئۆبژە خۆی ببینین، بەرامبەر ئەوەی پلاتۆ ناوی ناوە؛ قوڵبوونەوە لە جەوهەر، کاتێکیش دەگەینە ئەو قۆناغەی زانین، ئەوسا دەچینە دەرەوەی مەجالی بیروبۆچوون، واتە زانینی هەقیقەتی هەستەکی و دەچینە ناو زانینی زانست، واتە هەقیقەتی نائەقڵانی. بۆ وێنەکێشانی بەرزبوونەوەی ڕۆح بەرەو جیهانی ئەقڵانی نموونەی جوانی و قەشەنگی دەهێنمەوە.

 پلاتۆ پێمان دەڵیت بۆ گەیشتن بە فیکرەی جوانی واتە جوانی وەک شکڵی ئەقڵانی، گرنگە  قۆناغەکان ڕەچاو بکەین، یەکەم قۆناغ ناسینەوەی شتێکی جوانە، یان کەسێکی جوانە، واتە وەک وتمان هەستکردن بە ئۆبژەیەکی ماتریاڵی تایبەت، ئەوەش کاتێک ڕوودەدات کە شتێکی جوان دەبینین یان کەسێکی جوان، کاتێک ئێوە خۆتان بەرامبەر بە کەسێکی  جوانی تایبەت دەبیننەوە. قۆناغی سەرووتر، ناسینەوەی جوانییەکانی ترن؛ کاتێک ئێوە لە تواناتاندا هەیە فیکرەیەکی گشتیی جوانیتان بۆ هەموو شتێک و هەموو کەسێک هەبێت کە خاوەنی ئەو جوانییەن، ئەوجا دەگەینە دووهەم پلەی زانین کە بریتییە لە زانینی ماتریاڵی گشتی، بەڵام لەم دوو قۆناغەدا هێشتا لە زانینی ماتریاڵداین، ئەوەی پلاتۆ ناوی ناوە: بیروبۆچوون (Doxa )، بۆیە پێویستمان بە قۆناغی سێهەمی زانینە ئەویش قۆناغی جوانییە لە “خود”دا، جوانی وەک هزر، وەک فیکر، جوانی لە “خود”دا بەمانای چی دێت، بە مانای ئەو جوانییەی کە خۆی مانیفێست دەکات لە شتی جواندا، واتە ئێوە ئیتر پێویستان بەوە نییە سەرنجی شتی جوان بدەن بۆ ناسینەوەی جوانی یان بزانن جوانی چییە، ئەمەش وەها دەکات کە ئێوە جوانی لە هەموو شتێکدا ببینن، تەنانەت لەو دیوی ئەوەی کە بوونی هەیە، لەودیو ئەوەی کە شکڵیکی ماتریاڵی هەیە، ئەمەیە کە پلاتۆ ناوی ناوە؛ بیرۆکەی جوانی لە “خود”دا، ئەمەیە کە تاج دەخاتە سەر پرۆسەی ئابستراکسیۆن(abstraction)، واتە پرۆسەی بەرزبوونەوەی ڕۆح بەرە ئێسپری، سەرکەوتن بەرەو زانینی ناماتریاڵ، بە مانای ڕێگای گەیشتن بە جەوهەر، لەبەر ئەوەی بۆ پلاتۆ زانین هەردەم زانینی ناماتریاڵە. دەگەڕێینەوە بۆ نموونەی بازنەکە، بازنەکە پێش ئەوەی ئێوە بیبینن و هەستی پی بکەن بە هەستەکانتان، پێش هەموو شتێک هەقیقەتێکی ئەقڵانییە، فیکرەیەکە، کۆنسێپتێکە، بازنە هەقیقەتێکی مەعنەوی کە دەتوانێت لە جیهانی ماتریاڵدا خۆی ببینێتەوە، بە هەمان شیوە لە چەمکی  جوانیدا ئێوە پێویستتان بەوە نییە بزانن کەسێک جوانە یان کەسێکی جوان بهێننە بەرچاوی خۆتان بۆ ئەوەی زانینی ئەوەتان هەبێت کە جوانی چییە، جوانی دەبێتە هەقیقەتێکی مەعنەوی (ڕۆحی)، هەقیقەتێکی ناماتریاڵ هەقیقەتێکی ناهەستەکی، ئەقڵانی.

لای پلاتۆ جەوهەرێکی هەرە بەرز هەیە، جەوهەرێک لە سەرووی جەوهەرەکانەوە ئەویش باشەیە، باشە لە “خود”دا

وەک وتم زانین لای پلاتۆ زانینی ناماتریاڵییە لەبەر ئەوەی زانینی شتی ماتریاڵ لەژێر  کاریگەریی جۆراوجۆری، ناجێگیریی شتی ماتریاڵن، پەیوەستە بە پەرەسەندن و وەرچەرخاندنی ماتریاڵەوە، ئەمەش ئەوەمان پێ دەڵێت کە زانیارییەکانمان لەسەر ئۆبژەی ماتریاڵ رەوایە لەماوەی ئەو کاتەدا کە ئۆبژەکە وەک خۆی وەهایە، لە خۆی دەچێت، گۆڕانکاری بەسەردا نەهاتووە، بەڵام لەبەر ئەوەی هەموو ئەو شتانەی لە جیهانی ماتریاڵدان بە بەردەوامی لە پەرەسەندندان زانیارییەکانمان لەسەر ماتریاڵ ناڕەوان لەو کاتەوەی کە ئۆبژەکە وەک ئەوە نییە کە هەبووە، بەڵام جەوهەرەکانی شکڵی ئەقڵانی گۆڕانکارییان بە سەردا نایەت، بێ جووڵەن، بێ گۆڕانکاریین. کاری هەموو فەیلەسوفێکیش ئەوەیە کە لە هەموو شتێکدا ئەو جەوهەرە بدۆزێتەوە کە دەیبزوێنێت، کە دەیژییەنێت، بۆ نموونە ناسینەوەی جوانی لە هەموو ئەو شتانەی جوانییان تێدایە. بەڵام لای پلاتۆ جەوهەرێکی هەرە بەرز هەیە، جەوهەرێک لە سەرووی جەوهەرەکانەوە ئەویش باشەیە، باشە لە “خود”دا. فیکرەی باشە، لە ئەلیگۆریی ئەشکەوتەکەدا بە خۆر نیشاندراوە، لەبەر ئەوەی خۆر ئەوەیە کە بە هۆیەوە ژیان بوونی هەیە، بە گەرماییەکەیەوە، هەروەها دەیناسینەوە بە تیشکەکەیەوە، ئاگر لە هەمان کاتدا باری ئاگا لێ بوون، پاراستنی ژیانە هەروەها مەرجی زانینە، واتە مەرجی ئاگاییمانە، ئەگەر ئەمە کۆ بکەینەوە، ژیان لەگەڵ ئاگایی، دەمانگەیەنێتە باشەی هەرە بەرز، بەرزترین پلە کە مرۆڤ بتوانێت پێی بگات، ژیان دیارییەکە و ئاگاییی بە ژیان ئاگایییە بەو دیارییەی کە پێمان دراوە. دیاریش هەمیشە دەمانباتەوە بەرامبەر بە بەرپرسیارییەتی، ئەویش گرنگیدانە بەو دیارییە، هەروەها ئێمە بەرپرسین لەو کارانەی لە ژیانماندا دەیکەین. لای پلاتۆ باشەی هەرە بەرز ئەوەیە کە خۆی دەچوێنێت بە یەک، بە بەیەک بوون، یەک بریتییە لەوەی کە لە سەرووی فرەیی، چەندیەتی حوکم دەکات، ئێمە هەموومان زارۆکی (یەک)ین، کاتێک هاتینە دنیاوە کەوتینە ناو فرەییەوە، کەوتینە ناو ئاژاوە و پشێوییەوە، لە یەکی سەرەکییەوە جودا بووینەتەوە، جودا بووینەتەوە لە نەمرییەوە، بەڵام بەشیک لە ئێمە ئەو نەمرییەی هەر تێدا ماوە، ئەویش ڕۆحمانە، ڕۆحمان کە هەقیقەت دەناسێت، ڕۆحمان وەبیری دێتەوە کە لە (یەک)ەوە هاتووە و ئارەزووی ئەوە دەکات لەگەڵیدا یەک بگرێتەوە، ئاوا دەتوانین بەردەوامی بدەین بەم سووڕی سەیروورەیە.

پەراوێزەکان

The post ئەشکەوتەکەی پلاتۆ (ئەفلاتوون) appeared first on ژنەفتن.

ئەم وتارە، وانەی مامۆستایەکی فەرەنسی ؛ Charles Robin کە بە زمانێکی سادە باسی بیرۆکەی ئازادیی هەڵبژاردن لای سپینۆزا دەکات.

ڕۆژتان باش.  شارل ڕۆبەن:

دەزانم کە ئەم وانەیەم زۆر کەس دڵخۆش دەکات، لەبەر ئەوەی دەمێکە خەڵکی داوام لێ دەکەن و پرسیارم لێ دەکەن کەی وانەیەک لەسەر سپینۆزا دەڵێمەوە. کاتێکی زۆرم بۆ تەرخان کرد لەبەر ئەوەی سپینۆزا مۆنیمۆنتێکی فەیلەسوفی گرنگە و هەروا بە ئاسانی بەبێ خۆ ئامادەکردن دەستی بۆ نابەین، هیوادارم ئەم وانەیە لە ئاستی چاوەڕوانیتان بێت.

سپینۆزا لەو کەسایەتیانەیە کە باسکردنیان هەروا ئاسان نین، لەبەر ئەوەی سیستەمی فەیلەسوفی سپینۆزا سیستەمێکی گشت (گلۆبال)ە، باشتر بڵێین ئامانجی هەوڵدانی سپینۆزا کەمتر و زیاتر نییە جگە لە ڕوونکردنەوەی خودا، یان سرووشت. بۆ سپینۆزا ئەو دوو شتە پێکەوە گرێدراون؛ خودا و سرووشت، واتە؛ کۆی هەموو ئەو شتانەی کە بوونیان هەیە، بۆیە دەبێت باش تێ بگەن کە باسکردنی  بە وانەیەک تۆزێک گرانە.

 بۆیە دەست دەکەین بە وانەکەمان و داواتان لێ دەکەم دڵ فراوان بن، ئەم  وانەیش جۆرێکە لە چوونە ناو بابەتی هزری سپینۆزاوە، کەواتە ڕاڤەکردنێکی کامڵی تەواوی فەلسەفەکەی نییە.

لەبەر ئەوەی سپینۆزا کەسایەتییەکی شاز بوو، پێش هەموو شتێک چەند کەرەسەیەکی ژیانی دەخەینە ڕوو. سپینۆزا فەیلەسوفی سەتەی حەڤدە، جوویەکی پورتوگالی بوو، کۆچی کرد  بۆ هۆڵەندا، فەیلەسوفێکە زۆر دژایەتی کراوە لەسەر بابەتە دینییەکانی، دەبێت ئەوە بزانین کە سپینۆزا لە کۆمەڵگەی جووەکان دەرکرابوو، هەروەها جارێکیش هەوڵی کوشتنی دراوە، پاڵتۆکەی کە کوون بووبوو بە چەقۆی بکوژەکەی، هەتا دوا ساتەکانی ژیانی، سپینۆزا لای خۆی پاراست بووی.

 سپینۆزا، ساڵی ١٦٧٧ بەرهەمە سەرەکییەکەی بە ناوی (ئێتیک) بڵاوبوویەوە، واتە دوو ساڵ دوای کۆچی دوایی، لەبەر ئەوەی هۆشمەند بوو بەوەی کە نووسینێکی وەها لە سەردەمی ژیانی خۆیدا سزاکەی سووتاندنی خۆی دەبوو بە زیندووی. سپینۆزا لەو فەیلەسوفانە بوو کە نەدەترسا لە گوزارشتکردنی ڕاستەوخۆ، بە بوێری دەدوا. دەبینین بۆچی هزری فەلسەفی سپینۆزا بۆ سەردەمەکەی تەواو تازەگەر بوو، یان شۆڕشگێری بوو، بەڵام پیش ئەوە دەبێت دیکۆرەکەمان ئامادە بکەین.

سپینۆزا وەها ناسراوە کە سەرەکیترین ئۆپۆزیسیۆنی دژ بە دیکارت بووە لە هەمان سەردەمدا، دەڵێین؛ دژ، لەنێوان کەوانەیەکدا، چونکە لە ڕاستیدا سپینۆزا هەموو دیکارت ڕەت ناکاتەوە، بەڵام دژ بە دیکارت دەوەستێتەوە لە خاڵیکی بنەڕەتیدا، ئەویش ئەوەیە، لەو شیوەیەیدا کە دیکارت دیوالیست بوو، واتە کەسێک بوو کە دەروون (رۆح) و ماتریاڵی جودا دەکردەوە، واتە؛ نێوان هزر و جەستە، هزر و پاناتیی. بۆ سپینۆزا، ئەو شتانە بە تەواوی جودا نەبوونەتەوە. سپینۆزا کەسێکی پێشەنگ بوو، بەوەی کە پێی دەڵێن؛ یەکاندیدی ( monisme )، واتە ئەو بیرۆکەیەی کە ناتوانین جیاوازی بکەین لەنێوان هزر و جەستەدا. لە ئیفلاتونەوە ئەو جیاکردنەوە ئەنتۆلۆژییەی نێوان جەستە و ڕۆح، وەک ڕووداوێکی ئاسایی ( evidence )، رەچاو دەکرا، ئێڤیدەنسێک کە زۆر باش دەگونجا لەگەڵ تێڕوانینی مەسیحیەت کە لەسەر جیهانی خوارەوە، واتە، جیهانی ماتریاڵ و ئەو دنیا، واتە، جیهانی ڕۆح. بەڵام بۆ سپینۆزا ئەو جیاوازییە بۆی نییە بوونی هەبێت، لەبەر ئەوەی بۆ سپینۆزا لە ڕاستیدا جەستە و ڕۆح دوو سیفەتی کەرەسەیەکی یەکتان، کە ناوی دەنێت؛ خودا یان سرووشت.

 بۆ ئەوەی باش لە بیرۆکەی مۆنیسم (  monisme)ی سپینۆزا تێ بگەین، پەنا دەبەینە بەر چەند نموونەیەک؛ نمونەی ماریخوانا وەردەگرین، بۆ ئەوانەی ئاشناییان بە ماریخوانا هەیە، دەزانن کە ماریخوانا گۆڕانکاری بەسەر توانای دەروونیدا دەهێنێت. دەروونی، بە مانای حاڵەتی ئاگایی، کاتێک ماریخوانا دەکێشین، جیاواز بیر دەکەینەوە، شتەکان بە جۆرێکیتر دەبینین، لە هەمان کاتدا کاریگەری لەسەر توانای جەستەییمان هەیە؛ بڕۆ زۆرانبازییەک بکە، یان وەرزشیک بکە کاتێک تۆ ماریخوانات کێشاوە، تێ دەگەیت کە هەمان تاس و حەمام نییە، بارەکە زۆر ئاڵۆز دەبێت. لێرەوە  تێ دەگەین کە گۆڕانکارییەکە لەسەر دەرون و بە بێگومان گۆڕنکاری دەکات لە جەستەشدا، لە ڕاستیدا ڕەهەندی سپیریتوێڵ و ڕەهەندی ماتریاڵ هەمیشە لە بەیکداداندان، لەبەر ئەوەی کارلێکترکردنیان لەسەر یەکتر هەیە، ناتوانین لە یەکتری جودایان بکەینەوە وەک دوو بەشی سەربەخۆ، کاتێک ماریخوانا دەکێشین، شەکەتین، لەم شەکەتیش ڕێگامان پێ نادات جیاوازی لەنێوان دەروون و جەستەدا بکەین، هەردووکیان تووشی دەبن؛ هەر دوو ڕەهەندەکە؛ ڕۆح و جەستە بەبێ جیاوازی، ئەمەش وەهای کردووە کە هەندێک کەس فکری سپینۆزا بە (parallelisme)[1] بناسێنن. پارالێلیسمی جەستە و ئیسپری، فکر و پانتایی.  باسی ئەم جیاوازییە دەکەینەوە لە وانەیەکی تردا، وەک وتم؛ فەلسەفەی سپینۆزا فەلسەفەی گلۆباڵە، لە یەکەم وانەدا نامەوێت ئەو باسە بهروژێنم، دەمەوێت لە گۆشەنیگایەکی ترەوە باسی بکەم.

 زۆر لە فەیلەسوفان ژمارەیەکی زۆر هەلمان دەدەنێ بۆ چوونە ژوورەوەی ناو هزریان، بەڵام لای سپینۆزا تۆزێ گرانترە، چونکە هەلەکان کەمترن، لەگەڵ ئەوەشدا هەوڵم دا یەکێک بدۆزمەوە بۆ وانەی ئەمڕۆمان؛ وەک وتم لای سپینۆزا دیوالیسمی کارتێزی نادۆزینەوە، ئەو جیاوازییە ئیفلاتونییە نادۆزینەوە لەنێوان جەستە و ڕۆحدا، بەڵام ئەم تێروانینە یەکانگیرییە دەرئەنجامێکی پتەوی هەیە، ئەویش ئەو بۆچوونەی سپینۆزایە بۆ ئازادی، بۆ سپینۆزا ئازادی وەهمێکە، خەیاڵە.

 پێش ئەوەی ڕوونی بکەینەوە بۆچی لای سپینۆزا ئازادی وەهمە، دەبێت جارێک ڕوونی بکەینەوە بۆچی لای دیکارت ئازادی شتێکی پێش گریمانە ( presupposed)، واتە؛ توانای هەڵبژاردنە، ئازادیی هەڵبژاردنە لای دیکارت، ناوی ناوە بڕیارنامەی ڕۆح، واتە ئەو توانایەی کە ویستمان خاوەنیەتی خۆی بناسێنێت بە سەربەستی، جیا لە کاریگەری دەرەکی. ئازادی هەڵبژاردن، سەربەخۆیی ویستە بە جیا لە ماتریاڵ، ئازادیی هەڵبژاردن بەستراوەتەوە بەو جیاوازییەی نێوان ڕۆح و جەستە،  لەبەر ئەوەی ئەگەر ئازادی بوونی هەبێت، دەبێت ئیمکانیەتێک هەبێت بۆ ڕۆح کە بتوانێت خۆی دیاری بکات بە جیا و سەربەخۆ لە جەستە. بۆیە یەکاندیدی سپینۆزا دەبێتە بەربەستێک بەرامبەر بە ئازادیی هەڵبژاردن لای دیکارت، بۆچی ئازادیی هەڵبژاردن وەهمە؟ لەبەر ئەوەی مرۆڤ لە هەمان کاتدا کە بوونەوەرێکی فیزیاییە و بوونەوەرێکی سپیریتوێلیشە، واتە بوونەوەرێکی خاوەن ئاگایی، بۆیە مرۆڤ لەو باوەرەدایە کە خاوەنی، بکەری هەڵسوکەوتەکانیەتی، واتە بڕیاردەرێکی ئازادە لە جۆری هەڵسوکەتیدا، ئەمەش ئەوەیە کە لە کۆمەڵگەی مۆدێرندا زۆر شت لە سەری بەندە، ئەو بیرۆکەیەی گوایە ئێمە حوکمڕانی جەستەی خۆمانین، ئەمەش دەمانگەیەنێت بە مەفهومی بەرپرسیاریەتی، ئەگەر ئێمە ئازادیی هەڵبژاردنمان نەبوایە، مەفهومی بەرپرسیاریەتی بوونی نەدەبوو، کەواتە مەفهموی نادادپەروەری بە مانای قانونیش نەدەبوایە بوونی هەبوایە. بکوژێک دەتوانێت بڵێت؛ جەستەی بڕیاری داوە و ویست و ئیرادەی دوای جوڵاندنەوەی جەستەی کەوتووە، بۆیە ناتوانین وەک تاوانبارێک دەستنیشانی بکەین.

ئەگەر ئازادیی هەڵبژاردن بوونی نەبێت مانای وایە هەموو شتێک دەسەلمێنرێن، ئەمەش شتێکی زۆر پێشەنگییە بە مانای وشە، واتە شتێکە هەموو بنیاتنانی ژیانی کۆمەڵایەتیمان دەخاتە ژێر پرسیارەوە. بیهێنە بەرچاوی خۆت ئەو کەسەی کە خیانەتی لێ کردویت، درۆی لەگەڵ کردویت، دەتوانێت خۆی بپارێزێت لە پشت یەکاندیدی (مۆنیسم)ی سپینۆزاوە  و بڵێت؛ من بەرپرس نیم لەوەی کە کردومە، من بە تەواوی بڕیارم لەسەر دراوە، کەواتە ناتوانیت تاوانبارم بکەیت بەوەی کە کردومە و شتێکی ناپەسەند بێت بۆ تۆ. بۆیە دیدی سپینۆزا لەسەر پلانی قانونی و سیاسی ڕەوا نییە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەست دەخاتە سەر شتێکی بنەڕەتی، ئەویش ئەوەیە؛ ئایا دەتوانین وەهای دابنێین کە ئێمە بە ڕاستی بکەری هەڵسوکەوتەکانمانین؟  ئایا ئێمە بەرپرسین لە بیرکردنەوەمان، لە کردارەکانمان؟ وتم کردار و بیرکردنەوەمان لەبەر ئەوەی بۆ سپینۆزا جیاوازییەکی بنەڕەتی نییە لەنێوان هزر و ماتریاڵدا، سپینۆزا بەو وتەیەی ناسراوە کە دەڵێت: “ئۆردەری گرێدانی بیرۆکەکان هەمان ئۆردەری گرێدانی شتەکانن”، بە مانای ئەوە دێت کە کردارەکانمان تەنها دەرئەنجامی میکانیکی بیرۆکەکانمانن، بە هەمان شێوە بیرۆکەکانمان دەرئەنجامی میکانیکی کردارەکانمانن. ئەمەش وەک بیرۆکە،  تۆزێ سەرمان لێ دەشێوێنێت، دەمانبات بە لاڕێدا، چونکە ئێمە هەمیشە بە لای بنجدانانی لەوەوبەر دەیشکێنینەوە، لەنێوان فکر و کرداردا، ئەو بیرۆکەیەی کە کردار بڕیاردراوە لە لایەن هزرەوە، یان بە پیچەوانەوە فکرمان لە لایەن کردارەوە سنووردار کراوە.

ئەو ئازادیی ویستەی مرۆڤ وەهمێکە، خەیاڵێکە، لەوەوە سەرچاوەی گرتووە کە مرۆڤ لەبەر ئەوەی ئاگایی نییە بە سەرچاوەی هەوەس و ئارەزووەکانی یان بیرۆکەکانی.

 بۆ سپینۆزا تێڕوانین بەم شێوەیە ناڕەوایە. چۆن مرۆڤ بەکار دەبێت؟ بە یەک گەشتنی جەستە و ئیسپری چۆن ڕوو دەدات؟ سەرنجتان داوە کاتێک ئێمە لە بارێکی ماتریاڵی جیاوازداین دەتوانین بیرۆکەی جیاوازیشمان هەبێت، بە هەمان شێوە کاتێک باوەڕمان پەرەدەسێنێت، پیش دەکەوێت، کاریگەری هەیە لەسەر جۆری هەڵسوکەوتمان، کەواتە لە باری ماتریاڵی هەبوون. ئەو تێڕوانینەی کە دیکارت بۆی پێشنیار دەکردین، گوایە مرۆڤ بەڕێوە دەبرێت لە لایەن ئازادیی هەڵبژاردنییەوە، لە ڕاستیدا بیرۆکەی مەسیحیەتە، بە هەمان شیوە لای سانت ئۆگوستین (  saint Augustin, 354-430 )یش ئەم بیرۆکەیە دەدۆزینەوە، کە دەیووت: “خودا ئازادیی هەڵبژاردنی داوە بە مرۆڤ، بەڵام بەو هۆیەوە ناتوانین خودا تاوانبار بکەین بە بەرپرسیاریەتی لە خراپە لەسەر زەوی”، لەبەر ئەوەی مرۆڤ خاوەنی ئازادیی هەڵبژاردنە، بۆیە دەتوانێت خراپە و لە هەمان کاتدا باشەش بکات، بۆیە دیکارت دەیووت؛ مرۆڤ تەنها بوونەوەرە لەسەر زەوی کە خاوەنی ئازادیی هەڵبژاردن(ویستی ئازاد)ە، لەبەر ئەوەی شتی بێگیان، خاوەنی ڕۆح نین بە مانای وشە، کەواتە ویستیان نییە، بەو پێیەش ویستی ئازادیشیان نییە. ئەگەر ئەو قەڵەمە هەڵگرم کە لە بەردەممدایە و فڕێی بدەمە ناو ژوورەکەوە، قەڵەمەکە ڕێگاکەی هەڵنابژێرێت، ڕێگاکەی دەرئەنجامی میکانیکی هێز و ئاراستەی ئەوەن کە هاویشتومە، قەلەمەکە هەڵبژاردەی نییە، بۆیە بۆ دیکارت ئاژەڵان ئازادی ویستیان نییە، هەر لەم بیرۆکەیەوەش تیۆری؛ ئاژەڵی ماشین، سەرچاوەی وەرگرتووە، کاتێک دیکارت دەیووت؛ ئاژەڵان ماشینن، بێگومان مەبەستی ئەوە نەبوو کە بڵیت ئەوان لە ئاسن دروست کراون، نا، نەخێر، دەیویست بڵێت؛ کە ئاژەلان ڕێنمایی شتێک دەکەن کە ناومان ناوە؛ ئەنستات، کە بە هیچ جۆرێک مەفهومی ویست دەوری تێدا نابینێت، لەبەر ئەوەی ئاژەڵان ئاگاییان بە ئەنستاتی خۆیان نییە، مرۆڤ تەنهایە کە خاوەنی ئازادیی ویستە (هەڵبژاردەیە) لەبەر ئەوەی ئاگایی بەوە هەیە چی دەیجوڵێنێت، ئاگایی بە هەوەسی خۆی هەیە. ئاژەڵان ماشینن، لەبەر ئەوەی بە میکانیکی دەجوڵێنەوە، بەبێ ئاگایی دەجوڵێنەوە، واتە؛ بە بێویست، بەڵام مرۆڤ کاتێک دەجوڵێتەوە لە لایەن ئاگاییەکەوە پاڵی پێوە نراوە بە جۆرێک کە ناتوانین بچوکی بکەینەوە بە کەلوپەلی بێگیان، بە ئاژەڵان، واتە ناتوانین بچوکی بکەینەوە لە ڕەهەندی جەستەیی و ماتریاڵ، ئەمەش لە هەندێک حاڵەتدا ڕاستە لەبەر ئەوەی مرۆڤ ناچار نییە بچێتتە ژێر کاریگەری دەرەکی  جیاواز کە ڕووبەڕووی دەبنەوە، ئەو توانایەی هەیە بڵێت؛ نا. بەڵام بۆ سپینۆزا ئەمە بەس نییە، لەبەر ئەوەی لە ڕاستیدا ئەو ئازادیی ویستەی مرۆڤ وەهمێکە، خەیاڵێکە، لەوەوە سەرچاوەی گرتووە کە مرۆڤ لەبەر ئەوەی ئاگایی نییە بە سەرچاوەی هەوەس و ئارەزووەکانی یان بیرۆکەکانی.

مرۆڤ ئاگایی بەوە هەیە کە دەتوانێت بڕیار بدات، بەڵام ئاگایی بە مێژووی هۆکار و دەرئەنجام نییە کە پاڵنەرن بۆ جۆرێک لە هەڵبژاردن، لە کاتێکی دیاریکراو و لە ڕەوشێكدا.

مرۆڤ ئاگایی بەوە هەیە کە دەتوانێت بڕیار بدات، بەڵام ئاگایی بە مێژووی هۆکار و دەرئەنجام نییە کە پاڵنەرن بۆ جۆرێک لە هەڵبژاردن، لە کاتێکی دیاریکراو و لە ڕەوشێكدا. لێرەشدا نموونەیەک دەهێنمەوە، بیهێنە بەرچاوی خۆت دانیشتوویت لەسەر کورسییەک و سەیری فیلمێک دەکەیت، کوتوپڕ وەها ئارەزوو دەکەیت بڕۆیت لە بەفرخڕەکەتا بە دوای ماستێکدا بگەڕێیت، هەڵدەستیتە سەر پێ و دەچیت ماستەکەت دەهێنێت و دەیخۆیت بە لەزەتەوە، بە خۆشت دەڵییت؛ بوون بە مرۆڤ خراپ نییە، چونکە دەتوانم بڕیار بدەم و هەڵبژاردەم هەیە. سپینۆزا پێمان دەڵێت؛ لەو کاتەدا تۆ لە بیرت دەچێتەوە کە هەندێک هۆکار هەن، هەندێ فاکتەر هەن، کە پاڵنەر بوون هەتا بچی لە بەفرخڕەکەتا ماستێک بهێنیت، ئاگاییمان بە هەموو ئەو هۆکارانە نییە، بەڵام بوونیان هەیە. ئەوەی سپینۆزا پێمان دەڵێت ئەوەیە کە ڕاستە ئێمە ئازادیی هەڵبژاردنمان هەیە، بەڵام ئێمە هەڵبژاردەی ئەو هۆکارانەمان نییە کە پاڵنەرن بۆ هەڵبژاردن، هەڵبژاردەکەمان هەڵبژاردەیەکی ڕووکەشی بووە، هەڵبژاردەکەمان بەندە لەسەر تەواوی کۆی سەرنجدانی ئارەزوویەک، واتە خۆنواندنێک، ئارەزوویەک، ئێمۆشنێک، هەستبزوێنێک. ئەم سۆزانەش ئێمە هەڵیان نابژێرین، سۆز و ئارەزوومان هەڵنابژێرین، ئێمە لەژێر کاریگەریانداین، وەک چۆن قەڵەمێک لەژێر کاریگەری مندایە بەوەی دەمەوێت پێی بنووسم، بەم لا و بەو لادا دەیبەم، بەبێ ئەوەی هەلی ئەوەی پێ بدرێت دژی بووەستێتەوە. بۆ سپینۆزا ئێمە بەندکراوی ئەوەی ئەو ناوی ناوە: حەتمیزم (دیارکەریزم)، حەتمیزم ئەو بیرۆکەیەیە لە ژیانی فیزیاییدا هەموو شتێک لەژێر قانونی هۆبەندی (کۆزالیتێ)دایە، هەموو هۆکارێک کاردانەوەیەک بەرهەم دەهێنێت، ئەویش جارێکی تر دەبێتەوە بە هۆکاری کاریگەرییەکی تر، ئاوا بەم شێوەیە هەتا هەتایە.

چی پاڵنەرە، کە من ئارەزووی ماستێک بکەم؟ لەوانەیە لەبەر ئەوەی چەند خولەکێک لەوەوبەر ڕێكلامێکم بینیبێت لەو کاتەدا باسی ماستی دەکرد، پێش فیلمەکە، ئەو تێڕوانینە چووە ناو لەش و دەروونمەوە لە ئاستێکی ئەنفرا ئاگایی و لە کاتێکی دیاریکراودا ئەو ئارەزووە دەهروژێنێت. ئەمە نموونەیەک بوو، بەڵام دەتوانین هەزارەها نموونەی تر بهێننەوە، نموونەی خوێندکارێک بهێننەوە دوای تاقیکردنەوەی بەکالۆریا بڕیار دەدات لە دانشگا بایۆلۆژی بخوێنێت، ئەمە ئازادیی هەڵبژاردنە وەک چۆن دەیتوانی بەشێکیتر هەڵبژێرێت، بەڵام کاتێک بایۆلۆژی هەڵبژارد، چی پاڵنەری ئەو هەڵبژاردەیە بوو؟ چی ئەو هەڵبژاردەیەی دستنیشان کرد؟ لەوانەیە لەبەر ئەوەی ئەو خوێندکارە لە خێزانێکی زانستیدا گەورە بووبێت کە حەزی زانستی پێ داوە و بەبێ ئەوەی خۆی هەستی پێ بکات، ڕاستەوخۆ ئەو لەو باوەڕەدایە و سوورە کە خۆی هەڵی بژاردووە، ئەوەش ڕاستە لە گۆشەنیگای سوبژەکتیڤ(خۆیی)ەوە، لە گۆشەنیگای سوبژەکتیڤەوە ئەو هەڵبژاردەیەی بەسەردا نەسەپێنراوە، ئەو هەڵبژاردەیە وەک ئازادیی هەڵبژاردن تیایدا دەژی، بەڵام ئەو هەڵبژاردەیە دەبێتە هۆکار (cause)، ئەو هەڵبژاردەیە دەرئەنجامی کۆمەڵێک هۆکار و دەرئەنجامن کە پاڵنەر بوون بۆ ئەو هەڵبژاردنە، هەموو ئەو کارانەشی کە دەیکەین ناتوانن خۆیان دەرباز بکەن لە قانونی هۆبەندی (causality)، لەبەر ئەوەی مرۆڤ بوونەوەرێکی فیزیاییە، مرۆڤ بوونەوەرێکی ماتریاڵە، وەک لەشیکی ماتریاڵ لەژێر کاریگەری قانونی ماتریاڵدایە و ناتوانێت خۆی لێ دەرباز بکات، مرۆڤی فیزیایی لەژێر قانونی فیزیاییدایە، ئەگەر هەوڵ بدەیت لە باڵەکۆنەکەتەوە بفڕیت، قانونی فیزیاییت وەبیردەهێنێتەوە، پێت دەڵێت؛ تۆ ناتوانیت، تۆ ئەو ئازادییەت نییە، لەبەر ئەوە ئازادی خۆی لەناو کۆمەڵێک ڕێگری فیزیاییدا دەبینێتەوە، وەک ئەوەی کە تۆ بتەوێت کێکێک دروست بکەیت بەبێ ئەوەی ئارد بەکار بهێنیت، بێ مانایە. ئەگەر بتەوێت کێکێک دروست بکەیت، ڕێنمایی ڕێسێت(شێوازی ئامادەکردن)ێک دەکەیت، ئەگەر ڕێنمایی ڕێسێتەکە نەکەیت کێکەکەت بۆ دروست ناکرێت. کەواتە دەرئەنجامدانی کارێکی فیزیایی پێویستی بە کۆمەڵیک ڕێسای پێشوەختە هەیە. وەهای دەبینین کە ئەمە شتێکی ڕێ تێچووە، بەڵگەنەویستە، بەڵام وەهاش نییە، لەبەر ئەوەی لە ژیانی ڕۆژانەماندا باوە زۆر جار هەڵسوکەوت دەکەین بە لەبیربردنی قانونی بنەڕەتی ماتریاڵ. نموونەی داشەکانی دۆمینۆ بهێنینەوە، کاتێک یەک لە دوای یەک دەکەون، کاتێک پاڵ بە یەکەم داشەوە دەنێین، هەموومان ئەوە دەزانین کە کەوتنی دواهەمین داشی دۆمینۆ، هۆکاری یەکەم پاڵنەر بوو لەسەر لۆژیک و میکانیکی کەوتنی داشی یەکەم، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لە زۆر جموجوڵماندا جیاوازی ناکەین لەنێوان کردارەکانمان و کاریگەری کۆتایی کارەکانمان، ئاکاری کارەکانمان، لەبەر ئەوەی ئێمە فۆکالیزێمان هەیە تەنها لەسەر ئاکامی راستەوخۆی کارەکانمان؟ وەک کاتێک مێشێک پێداگیری دەکات بە خۆکێشان بە شوشەی پەنجەرەیەکدا بەبێ ئەوەی کە بزانێت پەنجەرەکە کراوەیە، ئێمە لەناو جۆرێک لە داخراوی مەنتال و ئەنتەلەکتوێلداین بەسەر خۆماندا، کە ڕێگریمان لێ دەکات لە یەکتر ترانجاندنی هۆکار و دەرەئەنجام کە تیایدا دەژین، ببینین. ئەو کوێریەیە بەرامبەر بە هۆبەندی (causality) کە پاڵ بە سپینۆزاوە دەنێت بڵێت؛ ئازادیی بڕیاردان، خەیاڵە.

 مێتافۆرێکی زۆر سادەمان بۆ دەهێنێتەوە کە تێگەشتنی زۆر ئاسانە؛ کاتێک ئێمە بەردێک فڕی دەدەینە سەر زەوی، ئەو ڕێگەیەی کە بەردەکە دەیگرێتە بەر،  بەستراوەتەوە بە جۆری هاویشتنی بەردەکە، بەڵام بیهێنە بەرچاوی خۆت لەو کاتەدا کە بەردەکە فڕێ دەدەیت، بەردەکە خاوەنی ئاگاییە، بەردەکە چی بە خۆی دەڵێت؟ دەڵێت؛ ئەوە خۆیەتی هۆکاری جوڵاندنەوەی، ئەوە خۆیەتی کە بڕیار دەدات بە کوێدا دەڕوات، ناڵێت؛ ئاراستەکەی بڕیاری لەسەر دراوە لە لایەن هێزێکی دەرەکییەوە. بۆ سپینۆزا ئیمە لە هەمان حاڵی ئەو بەردەداین؛ لەژێر کاریگەری ئەو هێزەداین، بەڵام حەزمان بەوەیە لەو باوەڕەدا بین کە ئێمە هۆکاری ئەو جوڵاندنەوەیەین، بۆ سپینۆزا ئازادیی هەڵبژاردن وەهمێکە، بەردەوام دەبێت هێندەی ئەو باوەڕەی کە ئێمە هۆکاری جوڵاندنەوەکانمانین، بە درێژایی ئەو کاتانەی کە ئێمە وەها بیر دەکەینەوە هۆکاری جوڵاندنەوەکانمان بین. جوڵاندنەوە و بیرکردنەوەشمان، لەبەر ئەوەی بۆ سپینۆزا ئەو دوو شتە لێک جودا ناکڕێنەوە.

 ئەو بڕیارەی ڕووبەڕوومان دەبێتەوە لێرەدا ئەوەیە دەڵێین؛ ئەمە مانای چییە؟

ئەمە مانای ئەوەیە کە مرۆڤ باڵاتر نییە لە بەردێک یان ئاژەڵێک؟ ئەویش لەژێر کاریگەری سنوورداری جیهانی دەرەوەیە و ناتوانێت  قسەی خۆی بکات؟ ئایا ئێمە لەناو وەهمێکی بنەڕەتیداین (فۆندەمەنتاڵ)، لەناو گوناحێکی خۆ بەزلزانیداین، باوەڕمان پێ دەهێنێت کە ئێمە ئازادین لە بیرکردنەوە و لە کرداردا و لە ڕاستیدا هەموو ئەمانە وەهمن؟ نەخێر بە تەواوی نا.

“ئەگەر کتێبی سپینۆزا ناوی ئێتیکە، لەبەر ئەوەی لەسەر ئەو بیرۆکەیە بنیات نراوە کە مرۆڤ هەڵبژاردەی هەیە، لەبەر ئەوەی ئێتیک کاتێک مانایەکی هەیە بۆ تاکەکان کە خاوەنی بڕیاردان بن لەسەر خۆیان”

 لێرەدا دەمەوێت ڕاستکردنەوەیەک بخەمە سەر لێکدانەوەیەکی هاوبەش لەسەر فکری سپینۆزا بۆ ئازادی و حەتمیەت؛ نۆتەیەکی باشە ئەگەر سپینۆزا بانگهێشت بکەین بۆ ئەوەی ڕوونکردنەوە بدات لەسەر ئەوەی کە مرۆڤ ئازادتر نییە لە بەردێک کە دەیهاوێژین، کە ئاژەڵان پەیڕەوی ئەنستات دەکەن، کە فکرەی ئازادی خەونێکی فەلسەفییە لەسەر هیچ شتیکیتر بنیات نەنراوە جگە لەو گێلیانەی کە بڕیارمان لەسەر دەدەن. بەڵام دەبێت بچینە بنەوانی ئەوەی کە سپینۆزا دەیەوێ پێمان بڵیت و وەهای باوەڕە، بچینە کورتکراوەی ئەو سەری خوێندنەوەی سپینۆزا بۆ ئێتیک. وەک ژیل دۆلوز (gilles deleuze ) دەڵێت: “ئەگەر کتێبی سپینۆزا ناوی ئێتیکە، لەبەر ئەوەی لەسەر ئەو بیرۆکەیە بنیات نراوە کە مرۆڤ هەڵبژاردەی هەیە، لەبەر ئەوەی ئێتیک کاتێک مانایەکی هەیە بۆ تاکەکان کە خاوەنی بڕیاردان بن لەسەر خۆیان”، دۆلوز دەیووت؛ ئەگەر بیرۆکەی سپینۆزا تەنها پێناساندنێکی وەهمی ئازادیی هەڵبژاردنە، دەستنیشانکردنی بەیەکداداچوونی هۆکارەکان و دەرئەنجامەکانن، ئەوا دەستەواژەی ئێتیک بوونی نەدەبوو، ئەگەر نا باسی ئەنتۆلۆژی دەکرد، واتە؛ ڕاڤەکردنی وشە، دیراسەی ئەوەی کە هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا سپینۆزا باسی ئێتیک دەکات، واتە بیرۆکەیەک بەرەو کردارێک هەنگاو بنێت. ئێتیک، بیرۆکەیەکە بەلای ئەکسیۆن(کردار)دا ئاوڕ دەداتەوە، ئەگەر مرۆڤ توانای ئەوەی نەبێت سنوور بۆ کردارەکانی دابنێت، بە ڕاشکاوی دەتوانین بڵێین جێگای قسەکردن لەسەر ئێتک نابێتەوە. بە جۆرێکیتر دەتوانین بڵێین بۆ سپینۆزا ئازادی ڕێی تێ دەچێت (POSSIBLE )، ئازادی بوونی هەیە، کەواتە پرسیارەکە ئەوەیە چۆن بگەین بەو ئازادییە؟ سپینۆزا بۆمان ڕوون دەکاتەوە و وەڵامان دەداتەوە؛ لەبەر ئەوەی مرۆڤ خاوەنی ئاگاییە، ئەو توانایەشی هەیە کە ئاگایی بەوە هەبێت چی سنوورداری (دیاریکەر،déterminer ) دەکات، توانای هەیە لەوە تێ بگات کە هەڵبژاردەکان و کردارەکانی لەژێر کاریگەری هێزێکدان کە دەتوانێت ئاراستەیەکیان پێ بدات، ئەو ئاگاییەی کە ناوی ناوە؛ پاساودانی بوون(la raison) هەموو جیاوازییەکەیە، لەبەر ئەوەی بە پاساودانی بوون مرۆڤ دەگاتە ئازادی. باشتر وایە تۆزێ باشتر بابەتەکە بە وردی ڕوون بکەینەوە، چونکە لەوانەیە زۆر ڕوون نەبێت بۆ هەموو کەسێک؛ پاساودانی بوون، لای سپینۆزا تەنها ئەوە نییە کە توانای ئەوەمان هەیە تێ بگەین کە ئێمە سنووردارکراوین (détermié)، پێش هەموو شتێک تێگەیشتن لە توانای ئەوەی کە ئێمە سنووردارکراوین، بەڵام سنووردار(دیاریکراوین)کراوین بە چی؟

دیاریکراوین بەوەی کە هێزی کارتێکەر بە تایبەتی، کاریگەریان لەسەر هەست بزوێنی (پەیشنی)ی ئێمە هەیە، ئەوەی سپینۆزا ناوی ناوە؛ خۆپیشاندەر( affect) کە ئەمڕۆ دەتوانین تەرجومەی بکەین بە؛  ئێمۆشن، ئێمۆشن کە باسمان کرد لە وانەی ستۆسیسیزمدا. ئێمە ناتوانین کۆنترۆلی ئێمۆشنەکانمان  بکەین، بۆمان دێت، لەژێر کاریگەری ئەوداین، دەستەواژەی پاتۆس(Pathos)ی یۆنانی بۆ باسکردنی پەیشن، پەیشنی ڕۆح، واتە ئەوەی ڕۆحمان لە ژێریا دەیچەژێت (subie)، چەند نموونەیەک؛ ڕاڕایی، واتە؛ ناهێوری. ڕاڕایی پەیشنێکە، خۆ پیشاندەر(affect)ە، ڕاڕایی شتێکە کە ئێمە دەیچەژین کاتێک ئێمە خۆمان دەبینینەوە لە حاڵەتێکی دودڵیداین بە تێکەڵ لە گەڵ ترسدا؛ هاوسەرەکەم دەبوایە سەعات شەش بگەرایەتەوە بەڵام کات هەشتە و هێشتا نەگەڕاوەتەوە، لەوانەیە هاوسەرەکەت چووبێت لەگەڵ برادەرەکانیدا لە قاوەخانەیەکدا پەرداخێک لەگەڵ هاوڕێکانی بخواتەوە، بەڵام کاتێک زەنگی بۆ لێ دەدەم، تەلەفۆنەکەی وەڵام ناداتەوە. دوودڵی لەوێدا خۆی دەنوێنێت. ئەو دوودڵییە چیمان پێ دەڵێت؟ گێل(ئینیۆرەنس)م لەبارەی هاوسەرەکەمەوە پێ دەڵێت، ئەم نەزانینەش ئەمانترسێنێت، ترسی ئەوەی تووشی ڕووداوێکی نەخوازراو بووبێت، کەسێکی خراپی بووبێت بە تووشەوە، ترسی ئەوەش کە پێ دەچێت لەگەڵ کەسانێکدا کاتێکی خۆشتر بباتە سەر لە من. ئایا ئەم ترسە لە خۆیدا ڕاسیۆنێلە؟ نەخێر،  لەبەر ئەوەی ئەم ترسە هیچ شتێکم پێ ناڵیت لە تێگەیشتن لە حاڵەتەکە، ئەم ترسە ئەشکەنجە دەخاتە سەر ئەشکەنجە، هیچ شتێک چارەسەر ناکات. ئا لێرەدا بەشێک لە ستۆسیسیزم دەناسینەوە لای سپینۆزا. ستۆیسیزم لای سپینۆزا بوونی هەیە، ستۆیسیزمی تێدایە، چونکە ئەو بیرۆکەیەی تێدایە کە پەیشن بەکاری هێناین بۆ خۆی و پاساودانەوەی بوون (raison) ئازادمان دەکات. کاتێک دوودڵی هیرش دەکاتە سەرمان، کاتێک ئێوە لە پاساودانەوەی بووندان، دوودڵی دەبورێتەوە، لە ناو دەچێت، لەبەر ئەوەی پەیشن دەتوێتەوە لەژێر هێزی پاساودانەوەی بووندا.

 هۆکاری چییە هەندێک کەس دەتوانن بە هێوری حاڵەتی ترس و دوودڵی بە ڕی بکەن؟ تەنها کارکردنە لەسەر پاساودانی بوونە و بەس، واتە ئاگایی، ئاگاییە بەوەی ئەو دوودڵی و ناخۆشییە هیچ لە بارەکە ناگۆڕیت، باشتری ناکات. کاتێکیش تێ دەگەین کە پەیشن هیج لە بارەکە ناگۆڕێت، ئەوسا دەچیتە ناو پاساودانی بوون، دەچینە ناو پەرستگای پاساودانی بوون، پاساودانی بوون کە پێمان دەڵێت؛ ئێمە کاریگەریمان لەسەر شتێک هەیە کە گرێ درابێتەوە بە ئێمەوە. خۆ ئەگەر ئەم نموونەیە بسەپێنین بەسەر هەموو ڕەوشێکدا؛ کاتێک ئێمۆشن بەسەریا زاڵ دەبێت، وەها هەست دەکەن کە پاساودانی بوون هێزێکی سیحراوی هەیە، ئەو توانایەی هەیە ئێمۆشن لەناو ببات، پاتۆس(Pathos) لەناو ببات، ئەشکەنجە لەناو ببات. سپینۆزا پێمان دەڵێت؛ لەو کاتەدا ئاشنایمان بە شادی دەبێت، شادی کە خۆی ئێمۆشنێک نییە، شادی شێوازێکی بوونە، بریتییە لە تێگەیشتنێکی راسیۆنێلی ئەوەی کە بوونی هەیە. لەبەر ئەوەی کاتێک ئێوە بە شادی بوژاونەتەوە، واتە ئێوە بە پاساودانی بوونەوە بوژانەتەوە، کە هەموو هەست بزوێنێک (پەیشنێک) لەناو دەبات، هەموو تووشبوونێک، ئا لەو کاتەدا هەموو ئەو کارانەی کە دەیکەن بە شێوەیەکی ئازاد دەیکەن. دەزانم کە ئەمە شتێکە هەروا ئاسان نییە بیکەین بە کۆنسێپتێک، لەبەر ئەوەی پێش هەموو شتێک ئەمە دەبێت بە ئەزموون بکرێت، بەڵام ئەکسیۆن لە شادیدا، ئەکسیۆنێکە کە ئاگایی ئەوەی هەیە هەر ئەوەیە کە دەبێت هەبێت، لەم قبوڵکردنەدا شتێکی تەواو فێنۆمێنال دێتە کایەوە، ئەویش؛ شادی هێزی بوونە، شادی بەتینی هەموو ئەو شتانەی کە هەیە، هەروەها تەوایی ئاگایی بە توانامان، توانای کاردانەوەمان، توانای بیرکردنەوەمان، توانای بوونمان.

ئازادی لای سپینۆزا گرێدراوە بە پاساودانی بوونەوە، واتە؛ هێزی تێگەیشتنی ئەوەی کە هەیە،

ئازادی لای سپینۆزا بوونی هەیە، لەبەر ئەوەی ئازادی هێزێکی نادیاریکراو نییە، هێزی گوشین و دۆشین نییە، گوشینی فیزیایی، هێزی تێگەیشتنە، کە هەموو شتێک دیاری کراوە، لەم گۆشەنیگایەوە ڕیی تێ دەچێت تێ بگەین لە هەموو ئەو شتانەی بوونیان هەیە. هەڵسوکەوت کردن بەپێی ئەوەی کە هەموو شتێک بوونی هەیە، واتە هەڵسوکەوت کردنە بە ئازادی. ئەمە شتێکە دەبێت بە ڕاستی پێداگری تێدا بکەین. ئازادی لای سپینۆزا گرێدراوە بە پاساودانی بوونەوە، واتە؛ هێزی تێگەیشتنی ئەوەی کە هەیە، ئێوە ئازاد نین وەها بکەن کە 2+2 یەکسانە بە؛ 5، ئازاد نین، ناچارن قبوڵی بکەن، ئایا ئەم قبوڵکردنە ئازاردەرە بۆ تۆ؟ ئایا ئەم قبوڵکردنە قوربانی دانە؟ ئایا لەسەرت دەکەوێت؟ نەخێڕ زۆر لەسەرت ناکەوێت، لەبەر ئەوەی هیچ کەم ناکاتەوە لەوەی کە هەیت، لەبەر ئەوەی لوتبەرزیتان ناڕووشێنێت، ڕێزگرتن لە خۆ، پەیشنەکاناتن تووش ناکات، ناز و ئەداکانتان تووش ناکات.

 ئێوە هاوڕان لەگەڵما کە قبوڵ کردنی ئەوەی کە 2+2 دەکاتە 4، ئەوە پێدانی زیاتر ئازادییە بە خۆ، هەتا باوەڕ بوون بەوەی کە دەکاتە 5، لەبەر ئەوەی ئەگەر باوەڕتان وەها بێت 2+2 یەکسانە بە 5، ئەوا هەرچۆنێک بێت لە ژیانی ڕۆژانەتا تەنگژیتان بۆ دەنێتەوە، ئێوە ئازاد نین وەها بکەن کە تێۆری  Pythqgore  ڕەوایی نییە، ئێوە ئازاد نین وەها بکەن کە هێزی ڕاکێشان لەناو بچێت، خۆت لەگەڵیا دەگونجێنیت، هێزی ڕاکێشان قبوڵ دەکەیت، وەک چۆن بیرۆکەی مردن قبوڵ دەکەیت، ئەمەش ئۆردەری شتەکانە، ئۆردەر و لە بەیەک گەشتنی شتەکانە، لەگەڵ ئەوەشدا دەتوانن دژی ئەم بیرۆکەیە بوەستنەوە، بەڵام ئەوە کێیە کە ئەو بیرۆکەیە ڕەت دەکاتەوە؟ لێرەشدا هەر ئێگۆیە، لوتبەرزیە، ترسە، ئەمانە هەموویان پەیشنن. پاساودانی بوون بریتییە لەوەی کە بیرۆکەی مردن قبوڵ بکەین، ئاواتی پێ نەبەیەت، شپرزەیی تێدا نەکەیت، بەڵام قبوڵی بکەیت وەک پێدانێکی ڕاسیۆنێلی جیهانی فیزیایی. خۆ ئەگەر ئەم بیرۆکەیە لە قوڵایی ناخی خۆتا قبوڵ بکەیت، ئەگەر بیخەیتە ناو خۆتەوە بە جۆرێک کە ئەو بیرۆکەیە نەت ترسێنێت، ئەوکاتە خزمەتکاری ترسی مردن نیت، خزمەتکاری هەموو ئەو شتانە نیت کە سەرچاوەیان لە مردنەوەیە. پاساودانی بوون ئازادکەرە، پاساودانی بوون ڕزگارتان دەکات لە ترس، لە پەیشنەکانتان ڕزگارتان دەکات، ڕزگارتان دەکات لە هەموو ئەو شتانەی پاڵتان پێوە دەنێنن هەقیقەت ڕەت بکەنەوە، لەبەر ئەوەی ئێمە کاتێک بە ڕاستی بەهێزین کاتێک هەموو ئەو شتانەی کە بوونیان هەیە ڕەت دەکەینەوە. ئێمە هەمیشە بە هێزین کاتێک دەمانەوێت بەرپرس و تاوانبار بدۆزینەوە بۆ بێ توانایی خۆمان بەوەی کە هەیە.

بوون بە سپینۆزی یان بوون بە ستۆیستی جۆرێک نییە لە چارەنووس، باوەڕ، وازهێنان نییە،  تێگەیشتنە لەوەی هەموو ئەو شتانەی کە هەن پاساویان (raison) هەیە بۆ بوون هۆکاریان هەیە بۆ بوون، ناتوانین دژی هۆکار بوەستینەوە، ناتوانین دژی ئەوەی کە ژیانی فیزیاییمان بەڕی دەکات بوەستینەوە، بەڵام دەتوانین تێ بگەین لەوەی کە ژیانی فیزیاییمان بە ڕێ دەکات، تێگەیشتنیش لە  وشەی تێگەیشتن بە مانا ئێنتیمۆلۆژییەکەی، واتە هەبوون لە خۆدا. تێگەیشتن واتە قبوڵ کردن، تێگەیشتن واتە تەسجیلکردن، کاتێک لە شتێک تێ دەگەین لەشمان سوک دەبێت، هەنگاوێ دەچینە پێشەوە بەرە و ئازادی.

مرۆڤی ئازاد ئەو مرۆڤەیە کە بە کاری پاساودانی بوون، ژێردەستەی پەیشنەکانی خۆی نییە، ئازادی ئەو کەسەیە کە بەپێی پاساودانی بوون هەڵسوکەوت دەکات، لەبەر ئەوەی کاتێک ئێمە لە زنجیرەی هۆکار و کاردانەوە تێ دەگەین، مرۆڤ دەتوانێت ئەوە ‌هەڵهێنجێتەوە کە پەیشنەکانی، کە قانونی ماتریاڵ  بە سەریدا دەسەپێنێت، لەبەر ئەوەی ئەگەر ئێوە تەنها بوونەوەرێکی فیزیایی بوونایە، ئەوا بچوکترین ڕووداو لە دەرەوەی تۆ ئەیتوانی پەیشنێک لەسەر تۆ دروست بکات کە تۆ بڕیارت لەسەری نەداوە.  قەڵەمەکەی کە فڕیم داوە بە زەویدا، ناتوانێت دژی ئەو ئاراستەیە بوەستێتەوە کە من پێم داوە، بەڵام ئێوە کە گوێگرمن، ئەو هێزەتان هەیە کە پەیشنی جیهانی دەرەوەتان پێ نەگات، ئێمۆشنی ئەوەتان پی نەگات کە بەسەرتانا دێت. ملکەچی پەیشنەکانت نەبن، هێزی ئەوەتان هەیە لێیان تێ بگەن، لە خۆتیان دوور بخەیتەوە لە خۆت، بیانخەیتە بەردەم  خۆت و لە پرەنسیپی پێکهاتەیان تێ بگەیت؛ پرۆسەی ئەو پەیشنانەی چۆن چوونە ناخی تۆوە، ئەو هێزەت تێدایە. تێبینیش دەکەن کاتێک ئەو پرۆسەیە تێ دەگەین،  تێ دەگەین چۆن ئەو ئێمۆشنەی ئێستا هەستی پێ دەکەن چۆن هاتە کایەوە، چۆن ڕاڕایی خۆی بنیات نا؟ هۆکاری ئەو ترسە چییە بە تەنیشتەوەیە؟ کە شەکەتی کردوویت، تێ دەگەیت کە هەموو ئەو شتانە بە یەکداداچوونی ڕووداوی هۆکار و کاردانەوەن و تۆش ناچار نیت هەموو ئەو شتانە بگریتە خۆ، تۆ خاوەنی هێزێکیت ئەویش پاساودانی بوونە و ئەوەش بەستراوەتەوە بە تۆوە بەکاری بهێنیت، بە ئەزموونی بکەیت.

سوپاستان دەکەم

[1]   Parallelisme :

فەلسەفەی پارالێلیسم ئەو تێزەیە، کە فێنۆمێنی پسیشیک و فیزیایی (دەروونی و جەستەیی) دوو ڕەچە پێک دەهێنن بەبێ پەیوەندی زنجیرە هۆبەندی لە نێوانیاندا، بەڵام ڕێی تێ دەچێت پەیوەندی سازان لە نێوانیاندا بچەسپێت،. بەپێێ پارالێلیسم، هۆکاری فیزیایی کاریگەری لەسەر هۆکاری فیزیایی هەیە بە تەنیا و، هۆکاری مانتالیش لەسەر مەنتال بە تەنیا.

The post سپێنۆزا؛ توانای هەڵبژاردن وەهمە؟ appeared first on ژنەفتن.