هەر لەو ڕۆژەیشەوە چەمکی دراما و شانۆ، بە ئێستایشەوە ناوەندێکی گەورەی زانکۆکان و گفتوگۆی شانۆکاران و ڕەخنەگر و تیۆریستەکانی زانستەکانی هونەری شانۆ بوون. دەقی شانۆیی ئەدەبە و کارکردنە لەنێو زماندا، هاوکات شانۆیە و دەبێت نووسەری دەقی شانۆیی بتوانێت متوربەی ئەم دوولایەنە “ئەدەب و هونەر” بکات، بۆ ئەوەی دەقە شانۆیییەکەی لە هەمان کاتدا بۆ خوێندنەوە بشێت و بتوانرێت لەسەر شانۆیش نمایش بکرێت. دەقی شانۆیی نابێت، وێنای ئەوەمان بۆ بکات، کە ئێمە لە ژیانی ڕۆژانەماندا دەیانبینین و دەیزانین، بەڵکوو دەبێت دوور بێت لە ژیانە ڕاستەخۆکە و لەنێو جۆرە سمبۆلێکدا کار بکات، ئاشکرا بێت و هەستی سەرسوڕمانمان لا دروست بکات. هەر “ئەریستۆ” لە “پۆیەتیکا”دا ئاماژە بۆ ئەوە دەکات، پێویستە لە تراجیدیادا، واتە لە دەقە شانۆیییەکەدا، کە دواتر دەبێت بە نمایش، (سەرسوڕمان) لای بینەران دروست بکەین؛ ئەمەیش بە دوو ڕێگا پەیدا دەبێت: وه‌رگه‌ڕان و دۆزینەوە.” پیتەر بروک، لەم ڕووەوە قسەیەکی ئێجگار جوان و کاریگەری هەیە، دەڵێت: “مرۆڤ بۆیە دەچێتە شانۆ تا ژیانی تێدا بدۆزێتەوە، بەڵام ئەگەر هیچ جیاوازییەک لەنێوان ژیانی دەرەوە و ژیانی شانۆدا نەبێت، ئەوا شانۆ هیچ مانایەکی نابێت.” مەبەستی بروک چۆنیەتیی بەرجەستەکردنی دەقە شانۆیییەکەیە، کە لەسەر شانۆ بۆ بینەران نمایش دەکرێت. هەر لەم ڕووەوە دەقی شانۆیی سەخترین ژانرەکانی نووسینە.

  دەقی شانۆیی، لە مێژووی شانۆدا هێندە گرینگ و توخمێکی بەهێزە، تەنانەت هەموو سەردەمەکانی مێژووی شانۆ بە شانۆنامەنووسەکانی ده‌ناسرێنه‌وه‌؛ چ شتێک لە شانۆی گریگی کۆن دەزانین، جگە لە ناوی شانۆنامەنووسەکانیان و ئەو شانۆنامانەی بۆیان بەجێ هێشتووین و بە دەستمان گەیشتووە، دوای ئەوان ڕۆما. لە شارستانییەتی دێرینی ڕۆمادا، لەگەڵ ناوی سیزەرەکانیاندا، ناوی شانۆنامەنووسەکانیان دێت، کە هەوڵیان دەدا شوێنپێی شانۆنامەنووسە گریگییەکانی بەر لەخۆیان بکەنەوە. سینیکا، تەنیا فەیلەسوف نەبوو، بەڵکوو دەسەڵاتدارێکی گەورەیش بوو، جگە لە نامەکانی، دەقە شانۆیییەکانی، بە تایبەتیش “ئودیب”ەکەی، جێگای ئاماژە بۆ کردنە. سینیکا بە دەقە شانۆیییەکانی سەرەتایەکی پڕ بەهای بۆ ڕەوتی شانۆ، لە مێژوودا بۆ ئیتاڵیا دانا.

  هەر لێرەوە دەتوانین بڵێن، کە مێژووی شانۆ مێژووی دەقە شانۆیییەکانە؛ شەکسپیر، مارلۆ، مۆلێیر، ڕاسین و کۆرنی، ئیبسن، چێخەف، ستریندبێرگ، دواتر برێشت و بێکێت و هارۆڵد پینتەر و… لیستەکە زۆر درێژە، کە ڕۆڵێکی گەورەیان لە دروستکردنی هونەری شانۆدا بینیوە. تا ئێستا ژمارەیەکی زۆر لە شانۆنامەنووسانی دنیا خەڵاتی ئەدەبی نۆبێڵ-یان وەرگرتووە، هەر بۆ نموونە مەتەرلینگ، پیراندیللۆ، ئۆنێل، بێکێت، داریۆ فۆ، هارۆڵد پینتەر، پێتەر هانکە، یۆن فۆسە… هتد،  هاوکات تەکنیکی دەقی شانۆیی بە درێژاییی مێژوو گۆڕانکاری زۆری بەسەردا هاتووە، تا لەم سەردەمەی ئەمڕۆماندا دەقی شانۆیی لە پۆستمۆدێرنیزمەوە بازیداوەتە ناو پۆست-دراماوە. ئەم گۆڕانکارییانە لە تەکنیکی دەقی شانۆییدا، لە تەکنیکی هونەری شانۆ و نواندن و دیدی دەرهێنەرەکانیشدا ڕەنگی داوەتەوە.

  بێگومان، زمان وەک توخمێکی گرینگی دراما لەنێو ئەم مێژووە درێژەی شانۆ و چەمکی درامادا گۆڕانکاری زۆری بەسەردا هاتووە، بەڵام ڕۆڵە گەورە و گاریگەرەکەشی، تەنانەت لە پۆستدراماشدا لە دەست نەداوە. هەمیشە دراما/دەقی شانۆیی و هونەری شانۆ پەیوەندییەکی میکانیزمی و دوولایەنەیان هەبووە، زمان هەمیشە بناخەی شانۆ بووە، لای هەندێکیش دژایەتی کردن و بانگەشە بووە بۆ ڕزگاربوون لە دەسەڵاتی زمان و دەقی شانۆیی، بۆ نموونە وەک لای ئارتۆ دەبینرێت. ئارتۆ لە مانێڤستەکانیدا بۆ شانۆی “توندوتیژ” بانگەشەی مەرگی دەقی شانۆیی دەکرد و ئەوەی دووپات دەکردەوە، کە هونەری شانۆ دەبێت لە دەسەڵاتی دەقی شانۆیی دوور بخرێتەوە و شانۆ بگەڕێتەوە بۆ بنەما گەوهەرییەکانی خۆی.

شتێکی بەڵگەنەویستە، کە دەقی شانۆییش بە درێژاییی مێژووی شانۆ گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە و لە هەر سەردەمێکدا مۆرکێکی تری لەخۆ گرتووە، بۆ نموونە دەقە شانۆیییەکانی “کلاسیکی نوێ” لە فەڕەنسا، کۆمەڵێک ڕێسای نوێی دروست کرد، یەکەی کات و شوێن و ڕووداو؛ کە دەبێت، ڕووداوەکانی شانۆنامەکە لە بیست و چوار سەعاتدا، لە یەک شوێندا ڕوو بدات و تەنیا لەنێو بازنەی یەک ڕووداویشدا بسوڕێتەوە. هەروەها سەردەمی ڕۆمانیسییەت، جیاوازن لە دەقەکانی قۆناخی ناتورالیزم، دوای ئەوە ڕیالیزم و سمبولیزم، تا دەگات بە پۆستدراما. بێگومان ئەم قۆناخ و ڕەوتانەیش کاریگەری بەسەر نووسەرانی شانۆنامەکانەوە هەبووە، هەروەها شانۆنامەنووسەکانیش کاریگەرییان بەسەر یەکەوە هەبووە و دەقە شانۆیییەکان لە یەک فۆرمدا نەماونەتەوە و چەندین تەکنیکی جیاواز پێودەدانگە دراماتۆرگییەکەی ئەم دەقانەی دیاری کردووە. شانۆنامەنووسی ئەمەریکی “ئۆژیێن ئۆنێل” کە خاوەنی خەڵاتی ئەدەبی نۆبێڵە، چەندین شێواز و فۆرمی لە نووسینی دەقە شانۆیییەکانیدا تاقی کردۆتەوە؛ ڕیالیزم و دەربڕینخوازی، دوو نموونەی بەهێزی تەکنیک و شێوازی دەقە شانۆیییەکانییەتی، بەڵام باس لەوە دەکات، گەر “ستریندبێرگ” نەبووایە، ئەو هەرگیز نەیدەتوانی ببێتە شانۆنامەنووس، هەروەها “سارتەر” و “بێکێت”یش باس لە کاریگەری “ستریندبێرگ” دەکەن. “ستریندبێرگ” بە شانۆنامەی “خەونەنمایشێک” شانۆی ئەوروپی لە مۆدێرنەوە گوێزایەوە بۆ پۆستمۆدێرنیزم. “هارۆڵد پینتەر” بە هیچ شێوەیەک ئەوەی نەدەشاردەوە، کە “بێکێت” چ کاریگەرییەکی گەورەی بەسەر ئەوەوە هەبووە؛ پینتەر توانی ئەوەی بێکێت لەو فۆرمە ئەبستراکت و هزرە فەلسەفییەدا چڕی کردبووەوە، بێنێتە ناو ماڵەکان و ژیانی ڕۆژانەی خەڵکییەوە. “سارا کێن”، “یۆن فۆسە” و “لاش نۆرێن”، کۆپی بێکێت بوون، لەو ڕوەوەی ئەوەی بێکێت دەیگوت، ئەوان لە فۆرمێکی تردا و بە زمانێکی تر دایاندەڕشتەوە. نموونە ئێجگار زۆرە و دەکرێت، مەسەلەی کاریگەرییەکان بکرێتە وتارێکی سەربەخۆ.

  دەتوانین ئاماژە بۆ ئەوەیش بکەین، کە هەندێک جار دەقی شانۆیی ڕۆڵێکی بێ هاوتای گێڕاوە لە بەرجەستەکردن و بڵاو کردنەوەی بیرە فەلسەفییەکان، بێ ئەوەی پێگەی خۆی، وەک دەقێکی شانۆیی لە دەست بدات، هەر بۆ نموونە فەیلەسوفی فەڕەنسی “ژان پۆل سارتەر” بە دەقە شانۆیییەکانی: “دەرگا داخراوەکان” و “مێشەکان” و “مردووە بێ گۆڕەکان”… هتد توانی بیرە فەلسەفییە خودگەرایییەکە، بە شێوەیەکی باشتر، بە بەروارد بە تێزە فەلسەفییەکانی، بڵاو بکاتەوە. ئەم نموونەیە تا ئاستێک لای “ئەلبێر کامۆ”یش ڕاستە.

  لە زۆر قۆناخی مێژوویدا، شانۆنامەنووسەکان ڕۆڵێکی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌یان هەبووە لە دروستکردنی فۆرمە شانۆیییەکان و دامەزراندنی تیپێکی شانۆیدا، لە گەشەکردنی میتۆدێکی هونەریدا، بە تایبەتی دۆزینەوە و داهێنانی میتۆدێک بۆ هونەری نواندن، وەک لە “شانۆی ئازاد” لە پاریس، کە “ئەمیل زۆلا”، دەقە شانۆیییە ناتورالیزمییەکانی بە تایبەتی بۆ ئەم شانۆیە دەنووسی و پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە دەرهێنەرەکەیەوە “ئەندریە ئەنتوان”ەوە هەبوو، هەروەها “شانۆی هونەر”ی مۆسکۆ و پەیوەندیی دوولایەنەی “ستانیسلاڤسکی” و “چێخەف”، نموونەیەکی ترە. هەمیشە دەقە شانۆیییەکان ئەو هێزەیان هەبووە شانۆ دروست بکەن، نەک بە پێچەوانەوە، هەرگیز شانۆ، وەک هونەر نەیتوانیوە شانۆنامەنووس دروست بکات، به‌ڵکوو، شانۆنامەنووسەکان شانۆکانیان دروست کردووە، میتۆدەکانی نواندنیان قووڵ کردۆته‌وه‌ و پانتایییەکی فراوانیان بەخشیووە بە دەرهێنەرەکان و ئامڕازێکی ڕاستەوخۆ و بەهێزی هونەری دەرهێنان بووە. لێرەدا گرینگە ئاماژە بە ڕۆڵی “برتۆڵد برێشت” بکەین، کە چۆن توانی دەقی شانۆیی و هونەری شانۆ لە ئێستاتیکایەکی جیاوازدا کۆ بکاتەوە و ڕەنگێکی تر ببەخشێت، بە هونەری شانۆ، بۆ نموونە تەکنیکی نامۆبوون، کە بە هۆی دەقە شانۆیییەکانییەوە ڕێگای بۆ خۆشکرد. لەبەر ئەوە دەقی شانۆیی بنەما سەرەکییەکەیە، دەروازە گرینگەکەیە، بەڵام زۆر جار ئەم دەقە شانۆییانە، لە ژێر دەستی دەرهێنەرەکاندا کاری تیاکراوە و بەکارهێنراوە بۆ بەرجەستەکردنی دیدی دەرهێنەر و ئێستاتیکایەکی هونەری، بە درێژاییی مێژووی شانۆیش، ناوی هەندێک دەرهێنەر پەیوەستە بەناوی شانۆنامەنووسێکی دیاریکراوەوە، لەم ڕووەشەوە نموونەمان ئێجگار زۆرە و نامەوێت بچمە ناو ئەو بابەتانەوە.  

  دەقی شانۆیی ئەو مێژووە درێژەی هەیە و توخمێکی گرینگی دامەزراندنی هەموو پڕۆژەیەکی شانۆیییە، ناکرێت بە دەقی شانۆی کوردی بەراوردی بکەین. مێژووی دەقە شانۆیییەکان لای ئێمە زۆر نوێیە و هەموو ئەو دەقانەی نووسراون، دیاریکراوە و ژمارەیەکی ئەوتۆ نییە، لەبەر ئەوە زۆر ئاسایییە دەقە شانۆیییەکان لەو ئاستەدا نەبن. دەقی شانۆیی لە شانۆی کوردیدا ئێجگار لاوازە و نەیتوانیوە ڕۆڵێکی کاریگەری لە دامەزراندن و گەشەی شانۆی کوردیدا هەبێت، ئەمەیش یەکێکە لە کەلێنە گەورەکانی شانۆی کوردی، کە دەشڵێم، دەقە کوردییەکان نەیانتوانیوە گوزارشت لە کۆمەڵگەی کوردی بکەن، مەبەست ئەوەیە، ئەوەی ئەوان باسیان کردووە، ئەوەیە کە خۆمان ڕۆژانە دەیبینین و هەستی پێ دەکەین، ئەمەیش ڕێک قسەکەی پیتەر بروک، کە لای سەرەوە ئاماژەم پێ کردووە، بیر دەخاتەوە “ئەگەر هیچ جیاوازییەک لەنێوان ژیانی دەرەوە و ژیانی شانۆدا نەبێت، ئەوا شانۆ هیچ مانایەکی نابێت.” بەشێکی زۆری لەو دەقە شانۆییانەی من خوێندمنەتەوە، بە زمانێکی خراپ نووسراون، تەکنیکێکی گێڕانەوە کۆن و بەسەرچوو، ڕووداوەکانی شتی ساکار و ڕۆژانەی نێو خەڵکی وەک خۆی. ئەمە ئەوە ناگەیەنێت، کە ئێمە هیچ ئەزموونێکی باشمان نییە، نەخێر، هەندێک ئەزموونی زۆر باشمان هەیە، بەڵام مشتێکە لە خەروارێک و هیچ نووسەرێکی شانۆیمان نییە، کە تەواو خۆی بۆ نووسینی دەقی شانۆیی تەرخان کردبێت. ئەوەی، کە لێرەدا بە ڕاستی دەبێت ئاماژەی بۆ بکەم، ڕۆژهەڵاتی کوردستانە. بە بۆچوونی من پاشەڕۆژی دەقی شانۆیی لە ڕۆژهەڵاتەوەیە و چەندین نموونەمان هەن، کە لە ئاستێکی زۆر بەرزدا دەقی شانۆییان نووسیوە و شایانی هەموو جۆرە پشتگیری و هاندانێکن.

  هەر لە سۆنگەی ئەم گرینگییەی دەقی شانۆیییەوەیە، کە لە ناوەندی کەپرەوە خەڵاتی “دانا ڕەئووف”مان بۆ دەقی شانۆیی داناوە و ئەوەی تا ئێستا ئەو خەڵاتەی بردۆتەوە، چ لە ڕووی تەکنیک و چ لە ڕووی زمانەوە، ئەزموون و هەنگاوێکی زۆر باش بوون، چ بۆ ڕەوتی شانۆی کوردی و چ بۆ نووسەرەکان خۆیان. ئەم گرینگییەی من دەقی شانۆیی، دەگەڕێتەوە بۆ دەمێک ساڵ. پڕۆژەی زنجیرەی شانۆی بیانیش لە دەزگای ئاراس، کە لەسەر پێشنیازی من و بە سەرپەرشتی من دەردەکرا، هەوڵێکی تر بوو بۆ ئاشنابوون بە دەقەکانی شانۆی جیهانی و دروستبوونی کاریگەرییەک، کە دەقی شانۆی کوردی لای ئێمەیش پەرە بسەنێت.

The post دراماتۆرگی و ڕەوتی دەقی شانۆیی appeared first on ژنەفتن.

کارەکتەر

جەمیلە، ژنە کوردێکی ئێزیدی، تەمەن سی بۆ سی و پێنج ساڵ دەبێت.

مێزێک لە ناوەڕاستی ژوورێکی بچووكدایه‌، دوو کورسی لەم بەروئەوبەری مێزەکە دانراون. لامپایەک لە ناوەڕاستی ساپیتەی ژوورەکەوە بۆ ناوەڕاستی مێزەکە هاتۆتە خوارەوە، وەک ژووری لێپێچینەوەی پۆلیس. دەرگایەک لە سوچێکی ژوورەکەدا هەیە، پەنجەرەیەکیش بە بەرزایییەکەوە. هیچ شتێکی تر لە ژوورەکەدا نییە.

تاریکی.

دەرگاکە دەکرێتەوە، ڕووناکییەک لە دەرەوەی ژوورەکەوە که‌مێکی ناو دەرگاکە ڕووناک دەکاتەوە. جەمیلە دێتە ژوورەوە، ڕوخساری دیار نییە، زیاتر وەک تارمایییەک، لەنێوان تاریک و ڕوونی ژوورەکە و ناو دەرگاکەدا دەردەکەوێت. چەند چرکەیەک لەناو دەرگاکەدا دەوەستێت، دێتە ژوورەوە و دەرگاکە لە دوای خۆیەوە دادەخاتەوە.

ڕووناکی.

جەمیلە

(سەیری ژوورەکە دەکات و ماوەیەک پشت دەنێت بە دەرگاکەوە و ناجووڵێت.)

ناوم جەمیلەیە

ژنێکی کوردی ئێزیدیم

تەمەنم

سی و پێنج ساڵە

دەمەوێت

چیرۆکی خۆمتان

بۆ بگێڕمەوە

(بێدەنگییەکی کورت.)

نازانم

لە کوێوە

دەست پێ بکەم

(وچان.)

ناتوانم ئەوەم بیربچێتەوە

ناتوانم

لە بیرم بچێتەوە

چۆن دەکرێت

ئەوە لە بیر

بچێتەوە

کە چییان لەو منداڵە کرد

منداڵێکی ساوا

نا بیر ناچێتەوە

هەرگیز

(وچانێکی کورت.)

ناتوانم تێبگەم

ناکرێت

چەند بیر دەکەمەوە

هیچ حاڵی نابم

چۆن بتوانم

حاڵی بم

حاڵی نابم

(دێتە ناو ژوورەکەوە و سەیرێکی مێز و کورسییەکان دەکات.)

دواجار

کەسێک گوێی

لێ گرتم

دوای ئەو هەموو

ساڵە

کەسێک گوێی لێ گرتم

کەسێک هات

گوێی لێ گرتم

(بێدەنگی.)

چی بگێڕمەوە

کەس باوەڕم پێ دەکات

باوەڕ ناکەم

وا چاکە بڕۆم

(دەیەوێت لە ژوورەکە بچێتە دەرەوە، بەڵام دەوەستێت و دەگەڕێتەوە ناو ژوورەکە.)

بوورامەوە و لە هۆش خۆم چووم

(بێدەنگییەکی کورت.)

دوای سێ جار

سێ جار

(دەست دەگرێت بە سکییەوە، وەک بیەوێت ناوسکی دەربهێنێت.)

(بە هەموو هێزی هاوار دەکات و دەکێشێت بە سکیدا.)

دوای سێ جار

لاقەکردن

(بێدەنگ دەبێت و یەکێک لە کورسییەکان ڕادەکێشێت و لەسەری دادەنیشێت.)

(بێدەنگی.)

ویستمان ڕابکەین

من و سێ ژنی تری

ئێزیدی

بەسەر دیواری ئەو ماڵەدا

هەڵگەڕاین

کە لە موسڵ

تیا بەند

کرابووین

ده‌ستبه‌سه‌ر بووین

کرابووینە کۆیلە

کۆیلەی چەکدارەکانی

داعش

کۆیلە بووین

(بێدەنگییەکی کورت.)

پاسەوانەکە

خەوی لێ کەوتبوو

بە فرسەتمان زانی

خێرا

بە دیوارەکەدا هەڵگەڕاین

(بێدەنگی.)

بەڵام لەپڕ

خەبەری بووەوە

پاسەوانەکە

داچڵەکی و خەبەری بووەوە

کە بینی

بەسەر دیوارەکەوەین

خەریکە

بازدەدەینە

ئەو دیوەوە

هاواری کرد

“نەجووڵێن دەتانکوژم”

لولەی تفەنگەکەی

تێگرتبووین

خێرا

پەیوەندی

بە چەکدارەکانی ترەوە کرد

(بێدەنگییەکی کورت خایەن.)

لەپڕ چەکدارەکان

چواردەوری

من و سێ ژنەکەی تریان

گرت

(دەستی بەرز دەکاتەوە، بەڵام نازانێت چی لێ بکات.)

گرتنیانین و کەوتنە

لێدانمان

(بێدەنگییەکی کورت.)

زۆریان لێ داین

دڕندانە

لێیان داین

دوایی بردینیانەوە بۆ ناو

ئەو خانووە گەورەیە

کە تیا ده‌ستبه‌سه‌ر بووین

هەر یەکەمان بە تەنیا

لە ژوورێکدا

بەند کراین

(وچان.)

دە چەکداری داعش

هاتنە

ئەو ژوورەوە

کە منی تیا بووم

پەلاماریان دام

بە هەموویان

لاقەیان کردم

دە چەکدار

(بێدەنگی.)

دوای سێ پیاوی یەکەم

لە هۆش خۆم چووم

ئەوەی دەیانوویست

کردیان

لاقەیان کردم

هیچ شتێکم دوای

سێیەم پیاو

بیر نەماوە

خوێنێکی زۆرم

لەبەر ڕۆیشت

تەواو لە هۆش خۆم چووم

(بێدەنگی.)

کە هۆشم هاتەوە

لە خەستەخانەیەک کەوتبووم

شوێنێکی پیس

(هەناسەیەکی قووڵ هەڵدەکێشێت.)

بۆ سێ مانگ دەچوو

لای داعش

گیرابووم

لەسەر جێگای

خەستەخانەکە

هەر لەوێدا

فرۆشتیانم بە پیاوێک

خەڵکی موسڵ بوو

پیاوەکە

ژنێک و شەش منداڵی

هەبوو

من لە عەرەبی دەگەم

دەزانم بە چەند

فرۆشرام

(بێدەنگی.)

مامەڵەیان پێوە

دەکردم

دوایی

بە دووسەت دۆلاری

ئەمەریکی

پزیشکەکە

لە ژوورەکەدا بوو

کە فرۆشرام

بە دووسەت دۆلاری

ئەمەریکی

فرۆشرام

ئەمیرەکەی داعش

پارەکەی وەرگرت

(وچان.)

(جەمیلە بە کوڵ دەگری.)

(لە پەنجەرەی ژوورەکەوە تیشکی خۆرەکە دێتە ژوورەوە، دەنگی گۆرانییەک بە کزی لە تیڤییەکەوە، لە شوێنێکەوە دێت. گوێمان لە دەنگی ترافیکی دەرەوە و مرۆڤەکانن، قسە دەکەن و پێدەکەنن.)

ئێستا لە وڵاتێکی تر دەژیم

لێرەم

دواجار ڕامکرد

دەرباز بووم

(هەناسەیەکی قووڵ هەڵدەکێشت، وەک هەست بە خنکان بکات.)

چ زیندەخەونێک بوو

کارەسات و تاوانێکی گەورە

مانگی هەشت بوو

مانگی هەشتی ساڵی ٢٠١٤

کە داعش هێرشی کردە

سەرمان

هێرشیان کردە سەر سنجار

هەموو دێکانییان

وێران کردین

لە کۆجۆ کۆمەڵکوژییان

کردبوو

گەیشتنە بۆرک

دێکەی ئێمە

لەوێ بووم

لە بۆرک

لەگەڵ خوشک و براکانم

دایکم و باوکم

باوکم و براکەمیان

لە ئێمە جیاکردەوە

ناچاریان کردن ببن بە موسڵمان

شایه‌تمانیان پێ هێنابوون

بەنەزەری

ئەوان بوونەتە

موسڵمان

دوای ئەوە

ڕەمییان کردن

(هەردوو چاوی دەنوقێنێ و سەری بەرز دەکاتەوە.)

(هاوار دەکات.)

ڕێز و ستایش بۆ

فریشتەی پیرۆز

مەلیک تاوس

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

چ ترسێک بوو

هەموو زەندەقمان چوو بوو

دەترساین

(بێدەنگی.)

(فرمێسک بە ڕوومەتەکانیدا دێنە خوارەوە.)

بۆ ماوەی شەش مانگ

کۆیلە بووین

لای چەکدارەکانی داعش

لە عێراق و سوریا

دەستبەسەر بووم

کۆیلە بووم

دوای سێ ساڵ

من و مێردەکەم

توانیمان

لە عێراق ڕابکەین

(بێدەنگی.)

لەو بڕوایەدا نەبووم

لەم وڵاتەش

تووشی هەڕەشەی

لایەنگرانی داعش ببمەوە

ئەو هیوایەی هەمبوو

لێرەش نەما

هەست بە ترسێکی زۆر

دەکەم

ترسێکی بەردەوام

ترس و توڕەیی

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

لەو بڕوایەدا نەبووم

لێرەیش

لەم وڵاتەش

بترسم

(هاوارێک دەکات.)

لێرەیش دەترسم

هەست دەکەم

هەندێ کەس

کە دەزانن

ئێزیدین

نەفرەتمان لێ دەکەن

پێمان دەڵێن

داعش هیچ تاوانێکی

نەکردووە

ئێوە دەبێ

نەمێنن

گەر بەر دەستی داعش

بکه‌وتنایه‌

ئێستا دەمێک بوو

نەمابوون

ئێوە دنیاتان پیس کردووە

دەبێ نەمێنن

(لەسەر کورسییەکە هەڵدەستێ و بەرەو دەرگاکە دەڕوات. لەناو دەرگاکەدا دەوەستێت.)

ڕاست دەکەن

گەر ڕاماننەکردایە و نەگەیشتینایە

ئێرە

دەمێک بوو

کوژرا بووین

من لەگەڵ

(بێدەنگی.)

سوپاس بۆ

مەلیک تاوس

(سەیری دوور دەکات، وەک شتێکی لەبیر کردبێ و هەوڵی ئەوە بدات، بیری بکەوێتەوە.)

لە دێکەی خۆمان

لە بۆرک

بووم

لەگەڵ خێزانەکەم

لە بۆرک بووین

کە داعشەکان هێرشیان هێنا

بە سەیارەکانمان

بۆی دەرچووین

ڕامانکرد

من لە سەیارەکەدا بووم

لەگەڵ باوکم و دایکم

خوشک و براکەم

ڕێگای دەرچوون

لە بۆرکەوە تەواو

گیرا بوو

هەموو دەیانوویست ڕابکەن

شپرزەیییەکی

پڕ لە هەراوزەنا

کە هەموو خەڵکی گوندەکە

بەو شپرزەیییە

لە ترساندا

لە یەک کاتدا دەیانوویست

دێکە بەجێ بهێڵن

شەقامە دووسایدییەکە

بووبوو بە پێنج

ئێمە تەنیا فریای ئەوە کەوتین

چارەکێک بڕۆین

چەکدارەکانی داعش

گەیشتنە

سەرمان

بە قۆناخی چەکەکانیان

جامی سەیارەکانیان

شکاندین

ناچاریان کردین

بگەڕێنەوە بۆ دێکەمان

گەڕاینەوە بۆ

بۆرک

(دەگەڕێتەوە ناو ژوورەکە و لەسەر کورسییەکە دادەنیشێتەوە.)

(بێدەنگی.)

چەکدارەکان

سه‌دان

خەڵکی دێیەکەیان

لە قوتابخانەیەکدا

بەند کرد

پێیان ڕاگەیاندین

کە دەبێت ببین

بە موسوڵمان

سەرەتا قایل نەبووین

گوتمان ئێمە

دینی خۆمانمان هەیە

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

باوەڕم ئەوەیە

خودا تاکە

مەلیک تاوس

فریشتەی پیرۆزە

شێخ عەدی وەلییە

من ئێزیدیم

ئاینەکەم

ڕێگای ڕاستە

(بێدەنگی.)

چەکدارەکان

کە زانیان مل نادەین

کوڕ و پیاوەکانیان

لە کچ و ژنەکان جیاکردەوە

گوتیان پیاوەکان

تەنیا یەک بژاردەیان

لەبەر دەستدایە

ببن بە موسوڵمان

یان بمرن

کوڕە گەنج و پیاوەکانمان

ناچار بوون

بۆ ئەوەی نەکوژڕێن

ببن بە موسڵمان

ناچاریان کردن

شایەتمان بهێنن

ئەوەی ئیسلامەکان بڕوایان پێیە

شەهادەت

“تەنیا ئەڵا خودێیە

محەمەد ژی پێغەمبەرێ ویە”

بڵێینەوە

دوای ئەوە

چەکدارەکانی داعش

کوڕ و پیاوەکانیان کۆکردینەوە

خستیاننە

پشتی چەند لۆرییەکەوە

چەند

هەنگاوێک

دووریان خستنەوە

ئەوەی گوێمان لێی بوو

تەنیا دەنگی

(وچانێکی کورت.)

تەقە و دەستڕێژی گوللە بوو

کات چواری

دوای نیوەڕۆ بوو

تێگەیشتین

کە هەموویان

کوشتن

کۆمەڵکوژیان کردن

قیژاندمان

هاوارمان کرد

قژی خۆمان ڕنی

هاوارمان بۆ

فریشتەی پیرۆز

مەلیک تاوس

برد

(وچان.)

کات چواری

دوای نیوەڕۆ بوو

(دەمووچاوی لەناو هەردوو لەپی دەستیدا دەشارێتەوە. هەموو جەستەی دەلەرزێت.)

(بێدەنگی.)

ئەمڕۆشی لەگەڵدا بێ

لاشەکانیشیانمان نەبینیووەتەوە

ئیتر ئێمە

لە وڵاتی ترسدا

وڵاتی خەلیفەدا دەژیاین

بە کۆیلەیی

دەژیاین

کردینیانین بە کۆیلە

باوک و براکانیشمان

خرانە گۆڕی بە کۆمەڵەوە

(بێدەنگی.)

سێ ساڵە

لەم وڵاتە دەژیم

چەند هەوڵم دا

چیرۆکی خۆم

بگێڕمەوە

بەڵام کەس ئامادە نەبوو

گوێم لێ بگرێت

ویستم قسە بۆ دکتۆرەکەم

بکەم

ئەوەی لە دڵمایە

هەڵیڕێژم

دکتۆرەکەم

دەستی کرد بە گریان

ڕێگای نەدام

قسەکانم تەواو بکەم

وتی ناتوانم

گوێ لەو ئازارە بگرم

بەرگەی ئەوە ناگرم

گوێ لەو تاوانە

قێزەوەنە

بگرم

تکایە

بێدەنگ بە

بێدەنگ بە

(وچانێکی درێژ.)

(هەوڵ دەدات، هەنسکەکانی بشارێتەوە و بۆ ماوەیەک سەر دادەنەوێنێت، لەپڕ سەر بەرز دەکاتەوە و سەیری ئاسمان دەکات، وەک ئەوەی بۆ وەڵامی پرسیارێک بگەڕێت.)

مانگێک بوو

تەنیا مانگێک بوو

من و حەیدەر

هاوسەرگیریمان

کردبوو

کە مانگی هەشت

هێرش کرایە سەرمان

تەنیا مانگێک بوو

هاوسەرگیریمان

کردبوو

زۆر دڵخۆش بووین

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

گەڕابوومەوە

بۆ بۆرک

گوندەکەی خۆمان

کە نزیک

چیای شەنگالە

بۆ سەردانی بنەماڵەکەمان

گەڕابوومەوە

بە سەردان بۆ لای بنەماڵەکەمان

گەڕابوومەوە

لەو کاتەدا

حەیدەر

لە گوندێکی تر بوو

(بێدەنگی.)

(سەر دەخاتە سەر مێزەکە، وەک بە چرپە قسە بکات.)

لە دێرزەمانەوە

ئێمە لەم گوند و ناوچانەی

نزیک

چیای شەنگال

ژیاوین

بەشێکیشمان

لە سوریا

تورکیا

ئەرمینیا

تەنانەت لە جۆرجیاش هەین

لە دێرزەمانەوە

(سەری بەرز دەکاتەوە و سەیرێکی پەنجەرە بچووکەکە دەکات.)

(بە هەموو هێزییەوە دەکێشێت بە مێزەکەدا.)

لەبەر ئەوەی

هەمیشە

هێرش کراوەتە سەرمان

بەشێکی زۆرمان

وەک ئاردی بەر ڕەشەبا

بە دنیادا

بڵاو بووینەتەوە

(بێدەنگی.)

ئێمە دینی خۆمان هەیە

باوەڕمان هەیە

فریشتەی

مەلیک تاووس

سمبۆلی تاووسە

کە ڕۆڵێکی گرینگی

لە دینەکەماندا

هەیە

مەنزڵگاکەمان

لە لالشە

هەموومان وەک شوێنێکی

پیرۆز

ڕووی تێدەکەین

داوای پاراستن

لە هەموو

خراپی و لە ڕێگای ڕاستدا

ماندن

(بێدەنگی.)

(بۆ ساتێک پشت دەکاتە بینەران.)

بە درێژاییی مێژوو

بە زۆر

ڕاگوێزراوین

بە زۆر

لەسەر دینی

خۆمان لابراوین

کۆمەڵکوژ کراوین

جینۆساید کراوین

پڕوپاگەندەمان

لەسەر بڵاو دەکەنەوە

پێمان دەڵێن

کافرین

ئێمە باوەڕدارین

مەلیک تاووس

دەپەرستین

(بێدەنگییەکی کورت.)

پێمان دەڵێن

شەیتان

دەپەرستین

(ڕوودەکاتەوە بینەران.)

هاوینی ٢٠١٤

شوم بوو

بۆ ئێمە زۆر

شوم بوو

(بێدەنگییەکی کورتخایه‌ن.)

داعش شاری موسڵیان گرت

یاساکانی شەریعەیان

سەپاند

دوای ئەوە هەڕەشەیان

لە ئێمە دەکرد

لە گوندەکەی ئێمە و گوندەکانی

تری نزیک

چیای شەنگال

(وچان.)

هێزی پێشمەگە

لە گوندەکەمان

بوو

ئەوان بەڵێنیان دابوو

بەرگریمان لێ بکەن

ئێمەیش

بڕوامان پێ کردبوون

بەرگریمان لێ دەکەن

(بێدەنگی.)

کە داعش

هێرشیان کرد

هێزە کوردییەکان

بەرگرییان لێ نەکردین

ناوچەکانی ئێمەیان

چۆڵ کرد

هەڵهاتن

ئێمەشیان

بۆ چارەنووسێکی

ڕەش

بەجێ هێشت

(بێدەنگی.)

کە داعش گوندێکی نزیک

بۆرک-یان گرت

هاوڕێیەکی باوکم

پەیوەندی پێوە کردین

“ڕاکەن تا کات ماوە و دەتوانن”

خێرا ڕامانکرد

بەڵام دڕەنگ بوو

زۆر دڕەنگ بوو

چەند سەعاتێک دواتر

باوکم و براکەم

کوژران

لەگەڵ کوڕ و پیاوە

ئێزیدییەکانی تردا

هەموویان کوشتن

کۆمەڵکوژیان کردن

دوای ئەوەی

من و ژن و کچەکانی تریان

دەستبەسەر کرد

ناچاریان کردین

گوێمان لە تەقە و دەستڕێژی گوللە

بێت

کە باوک و برا

کوڕ و مێردکانیان

بێبەزەییانە

دڕندانە

کوشتین

(دەنگی تەقە و هات و هاواڕی خەڵک و گریانی ژن و منداڵ دێت.)

(جەمیلە بە هەردوو دەستی گوێیەکانی خۆی گرتووە و هاوار دەکات.)

(بێدەنگییەکی درێژخایەن.)

کە ئەوان نەمان

باوک و کوڕ و برا و پیاوەکانمان

دۆزەخێکی تریان

بۆ ئێمە

دانا

کردیانین

بە کۆیلە

دەستدرێژییان کردە

سەرمان

لێیان دەداین

سووکایەتییان پێ دەکردین

(هەڵدەستێتە سەرپێ، تەواو هەڵچوونی پێوە دیارە.)

چەکدارەکانی داعش

دوای کۆمەڵکوژی

پیاوەکانمان

بە زۆر ئێمەشیان

خستە پشتی

چەند لۆرییەکەوە

بردیانین

بۆ شاری

تەلەعفەر

کە لەوەوبەر داگیریان کردبوو

لەوێ سێ شەو و سێ ڕۆژ

لەگەڵ کچان و ژنانی تر

ژنە یەزیدییەکانی

گوندەکان

لە هۆڵێکدا

کۆیان کردینەوە

دەرگایان لەسەر داخستین

(بێدەنگی.)

هۆڵێکی گەورە

بوو

لەگەڵ ئەوەشدا

جێگەمان نەدەبووەوە

نازانم ڕێک چەند ژن

بووین

لەو بڕوایه‌دام

زیاتر

لە پێنج سەد ژن

دەبووین

جێگای جووڵەیەکیشمان

نەبوو

بۆ ئەوەی جێگامان بێتەوە

لەسەر یەک و لە باوەشی

یەکدا دانیشتبووین

(وچان.)

لە ماوەی ئەو سێ

ڕۆژەدا

هیچ خواردنێکیان

نەداینێ

دوای ئەو سێ

ڕۆژە

بە برسێتی

بردینیان بۆ موسڵ

لێرەوە

لە دایکم و خوشکەکەمیان

جیا کردینەوە

نەمدینەوە

پەڕتەوازەیان کردین

من لەگەڵ چەندان

ژن و منداڵ

بە پشتی لۆری

بردینیان بۆ موسڵ

گەر لە پشتی لۆرییەکەدا

لەناو خۆماندا

قسەمان بکردیایە

ئەوە داعشەکان

بە قۆنداغی چەکەکانیان

لێیان دەداین

(بێدەنگی.)

من لێدانێکم بەرکەوت

قۆنداغی چەکەکەی

کێشا بە ملمدا

تا ئێستایش

شوێنەکەی ئازارم دەدا

(ڕێگا بە گریانەکەی دەگرێت.)

لە موسڵ

لە هۆڵێکی تردا

کە کردبوویان بە بەندیخانە

بەندیان کردین

لێرە

سەرلەنوێ

دابەشیان کردینەوە

چەند گروپێکیان

لێ دروست کردین

ئەو ژنانەی

تەمەنیان

لە سەروو ٥٠ ساڵ

بوو

کردیانن بە گرووپێک

ئەو منداڵانەی

شیرەخۆرە نەبوونایە

ئەوە لە دایکەکانیان

دەسەنرا

من مانگێک

لەو شوێنەدا

مامەوە

کە کردبوویان

بە بەندیخانە

دەستبەسەر بووین

(بێدەنگی.)

ئەوەی لەم مانگەدا ڕوویدا

هێندە سەختە

توانای باسکردنیم نییە

ئەوەی لەم مانگەدا

بینیمان

لە لێدان

دەستدرێژی

لاقەکردن

بە هیچ وشەیەک باس

ناکرێت

بە هەر وشەیەک وێنای

بکەیت

ناتوانی

ئەوەی بە ئێمە کرا

بیگێڕیتەوە

نا نا

باس ناکرێت

(بێدەنگییەکی درێژ خایەن.)

(هەڵدەستێتە سەرپێ و دێتە ناوەڕاستی شانۆکەوە و ڕێک، بەرامبەر بینەران دەوەستێت.)

ئەوەی ناتوانم لە بیرم بچێتەوە

دایکێک بوو

دایکێک و منداڵەکەی

هەرگیز

بیرم ناچێتەوە

چیرۆکی ئەو

دایک و منداڵە

شیرەخۆرەیە

هەرگیز لەبیر ناچێتەوە

نا بە هیچ شێوەیەک

ناکرێ

ناتوانم

چۆن دەکرێ شتی وا

بیر بچێتەوە

چۆن دەکرێت

شتی وا ڕوو بدات

نازانم

(وچان.)

دایکی ئەو منداڵە

لەگەڵ من بەند بوو

منداڵەکەی

نۆ مانگ بوو

هەمیشە بەبەر

سنگییەوە بوو

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

داعش

خواردنیان نەدەداینێ

برسێتی

تەواو ماندووی

کردبووین

هێزمان تیا نەمابوو

ڕۆژی لەتێ نانیان دەداینێ

لەتێ نان

کە زۆرجار

نانەکە

کەڕووی کردبوو

نەدەخورا

شیری دایکەکە

وشکی کردبوو

منداڵەکە

هەر دەیزریکان و دەگریا

(بێدەنگییەکی کورت.)

لە برساندا

دەگریا

دایکەکەش

شیری نەمابوو

نەیدەتوانی شیری بداتێ

چۆری تیا نەمابوو

وشکی کردبوو

دایکەکە

عەرەبی دەزانی

لەگەڵ پاسەوانەکان

کردی بە دەنگە دەنگ

پێی گوتن

کوڕەکەی لە برسا

دەگری

لەبەر ئەوەی

ئێوە

هیچ خواردنمان نادەنێ

منداڵە شیرەخۆرەکە

هەر دەیزریکان

دەگریا

دایکەکەش

هەر هاواری بوو

بۆ تۆزێ نان

قومێ ئاو

نەبوو

هیچ نەبوو

هیچ

(وچانێکی کورت.)

(جەمیلە، هەوڵی خۆ کۆکردنەوە دەدات، تا بتوانێت بەردەوام بێت. هەناسەیەکی قووڵ هەڵدەمژێت و دێت و دەچێت.)

ڕۆژێک لەپڕ

چەکدارەکان خۆیان کرد

بە ژووردا

منداڵەکەیان بە زۆر

لە باوەشی

دایکی

دەرهێنا

بردیان

دوو سەعات دیارنەمان

دایکەکە

ئارامی نەمابوو

لەبەر دەرگاکەدا وەستا بوو

دوایی بە قاپێکی

گەورەی پڕ

لە گۆشت و برنجەوە

هاتنەوە

خستیانە بەردەمی

دایکەکە

گوتیان

“فەرموو ئەوە کوڕەکەت

بۆمان لێ ناویت”

بە دایکەکەیان گوت

“وتت برسیمە”

“بخۆ دەی”

(بێدەنگی.)

(لێرەوە بە ڕیتمێکی خێرا و بەدەم هەنسک دانەوە، قسە دەکات.)

منداڵەکەیان

پارچەپارچە کردبوو

هەرگیز

ئەوەم بیرناچێتەوە

کێ دەتوانێ

ئەمە قبووڵ بکات

کێ دەتوانێت

بەرگەی

ئەم ئازارە بگرێت

کێ

(هاوار دەکات.)

چ دینێک ئەمە

قبووڵ دەکات

(دەگری. جەستەی دەلەرزێت و ناتوانێت قسە بکات. هەناسەیەکی قووڵ هەڵدەکێشێت و وەک ئەوەی نەتوانێ، چیتر هەناسە بدات.)

(لەپڕ، وەک شێت، گیرفانەکانی دەگەڕێت، وێنەی منداڵێک لە گیرفانی دەردەهێنێت و سەیری دەکات و بە کوڵ دەگری.)

(لەسەر یەکێک لە کورسییەکان دادەنیشێت.)

(وچان.)

(سەیری وێنەکە دەکات و دەینێت بە سنگییەوە.)

وێنەی کوڕەکەمە

دوو ساڵە

لێرە لە دایک بووە

زۆرجار

دەیخەمە ئامێزمەوە

بە توندی

دەینووسێنم

بە سنگمەوە

بیر دەکەمەوە

کە منداڵی

وەک ئەم کوڕە بچووکەی

منیان دەکوشت

منداڵێکی نۆ مانگ

(بێدەنگی.)

لە بیر ناچێتەوە

ڕۆژێک تێناپەڕێ

من بیر

لەو منداڵە و دایکەکەی

نەکەمەوە

ئەو دایکەی

منداڵەکەی خۆیان

لەسەر

قاپێک بۆ دانا

تا بیخوات

(بێدەنگی.)

لە خەفەتدا

شێت بوو

پارچە گۆشتەکانی

لەسەر قاپەکە

هەڵگرد

بەرزی کردەوە

نووساندی

بە سنگییەوە

دەیقیژان و هاواری دەکرد

دەگریا

(دەگری.)

منداڵە

شیرەخۆرەکەی

ئەو بوو

بۆیان لێ نابوو

سەری منداڵەکەیان

بە جیا

لەسەر قاپێک

بۆ دانابوو

هیچیان لە سەرەکەی

نەکردبوو

پارچەکانی تری

منداڵەکەیان

لێ نابوو

(دەنگی بایەکی بەهێز لە پەنجەرەکەوە دێت.)

(بێدەنگییەکی درێژخایەن.)

پێکەوە

لە یەک ژووردا

دەستبەسەر بووین

بەند بووین

من و ئەو ژنە

لەو هۆڵەدا

لە موسڵ

(وچان.)

نازانم چی بەسەر

هات

دەزانم

شێت بوو

دوای ئەوە نازانم

چی لێ هات

نەمدییەوە

(بێدەنگی.)

لە هەمووی سەختر

بۆ من

کە لەگەڵ

هەموو باسکردنێکدا

ئازارم دەدات

برینەکانم

دەکولێنێتەوە

ئەو هەموو

دەستدرێژییە بوو

ڕۆژانە دەکرایە سەرم

(وچانێکی کورت.)

بەرلەوەی

لە بەندیخانەکەی

موسڵ

بە ٢٠٠ دۆلار

فرۆشرام

هەموو ڕۆژێک

لاقە دەکرام

دەستدرێژی دەکرایە

سەرم

(بێدەنگی.)

(ده‌موچاوی لەنێو هەردوو لەپی دەستیدا دەشارێتەوە، ئینجا قسە دەکات.)

کێ لە هەموو دنیادا

شتی وای دیووە

کێ

ئەوەی ئێمە

بە چاوی

خۆمان بینیمان

لە هیچ شوێنێک

(قسەکەی بۆ تەواو ناکرێت.)

(بێدەنگی.)

دایکەکە هەر دەیقیژان

قژی خۆی

ڕادەکێشا

بەردەوام بە کوڵ دەگریا

کوڕە نۆ مانگییەکەیان

بۆ لێ نابوو

(وچان.)

چیتر نەمبینییوە

دوای ئەوەی

لە حەیبەتدا

شێت بوو

ئیتر نەمدییەوە

نازانم چی لێ هات

(بێدەنگییەکی کورت خایەن.)

مەلیک تاووس

بۆ بەهانامانەوە

نەهاتی

(وچان.)

چ تاوانێکە

تاوانەکانی داعش

خەلافەتی ئیسلامی

هیچ

سنوورێکی نییە

دڕندە بوون

دڕندە

(بێدەنگی.)

(یەکێک لە کورسییەکان هەڵدەگرێت و دەیخاتە سەر مێزەکە. کورسییەکەی تر دەخاتە بەردەمی دەرگاکە و لەسەری دادەنیشێت.)

سووکایەتییان

بە ژنە بە تەمەنەکان

دەکرد

ژنە پیرەکان

بەر لەوەی بیانکوژن

(بێدەنگی.)

ئەو ژنانەیان

دەکوشت

گەر لای ئەوان

پیر بوونایە

هەر ژنێک

بە پێوەری ئەوان

پیر بووایە

زوو لە کۆڵ خۆیان

دەکردنەوە

دەیانکوشتن

هەر لەناو قوتابخانەکەدا

دەیانکوشتن

کە ئێمەی تیا بەند

بووین

“ئێوە بەکەڵکی

ئەوە نایەن

لێرە کۆتانکەینەوە

ئێوە پیرن”

وایان بەو ژنانە

دەگوت

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

بەر لەوەی

ئەو ژنە

پیرانە بکوژرێن

ناچاریان دەکردن

دەمیان

بکەنەوە

(جەمیلە هەڵدەستێتە سەرپێ و بە هەموو هێزی خۆی شەقێک لە کورسییەکە هەڵدەدات و هاوار دەکات.)

(وچانێکی کورت.)

ناچاریان دەکردن

دەمیان

بکەنەوە

دوای ئەوە

چەکدارەکان

میزیان

دەکردە دەمی

ژنەکانەوە

ئەو ژنە

بە تەمەنانە

“ئاوا دەبن بە

موسوڵمان”

(هاوار دەکات و دەقیژێنێت.)

وایان دەگوت

چەکدارەکانی داعش

وایان بەو ژنە

بە تەمەنانە

دەگوت

“ئاوا دەبن بە

موسوڵمان”

میزەکەیان دەکردە

دەمیانەوە

“میز دەکەینە دەمتانەوە

بۆ ئەوەی کە دەمرن

لەوە دنیا

لە ژیانی دوای مردن

ببن بە موسوڵمان”

خودایە

تۆ لێرەیت

فریشتەی پیرۆز

مەلیک تاوس

بۆ نەتپاراستن

بۆ

(بێدەنگی.)

بە چاوی خۆم بینیم

کە میزیان دەکردە

دەمی ژنەکانەوە

ئەو ژنە

پیرانە

دوایی

دەیانکوشتن

لەبەر چاوی ئێمە

وایان لەو

ژنە پیر و بە تەمەنانە

دەکرد

(بێدەنگی.)

بە چاوی خۆم بینیم

لەبەر دەمی ئێمەدا

ئەو تاوانە

قێزەوەنەیان

دەکرد

چەکدارەکانی داعش

میزەکەیان

دەکردە

دەمی ژنە بە تەمەنەکانەوە

ئینجا

دەیانکوشتن

(دەنگی تەقەی گوللەیەکی زۆر بەهێز دێت.)

(دەنگی هاوارێکی تاساو.)

(توڕەیی و شپرزەیییەکی زۆری پێوە دیارە.)

(بێدەنگییەکی درێژ خایەن.)

پاسەوانەکانی بەندیخانەکە

لە موسڵ

جارناجارێک

دەهاتن و گروپی

بچووکیان

لە ژنە گەنجەکان

دەبرد

(بێدەنگی.)

دوای مانگێک

نۆرەی منیش هات

منیان لەگەڵ پێنج

کچی تر برد

بە چاو بەستراوی

بردینیان

نەمان دەزانی

بۆ کوێمان دەبەن

کە چاویان کردینەوە

لە خانوویەکی گەورەدا

بووین

ناچاریان دەکردین

لە بەیانییەوە

تا ئێوارە

نان و چێشتێکی زۆریان

بۆ لێ بنێین

بۆ ئەوەی چەکدارەکان

بیخۆن

بە شێوەیەکی

زۆر دڕندانە

مامەڵەیان لەگەڵ

دەکردین

کۆیلە بووین

(وچان.)

جارێکیان

یەکێک لە هاوڕێکانم

بیری چوو بوو

خوێ بکاتە

برنجەکەوە

چەند چەکدارێک

زۆر بە توڕەیی

هاتن

بەهێز

سەریان خستە

ناو ئەو قابلەمە

برنجە

گەرمەوە

تا تەواو هەموو دەموچاوی

نەسووتا

وازیان

لێ نەهێنا

دوای ئەوە بردیان

نازانم دوایی چی بەسەر

هات

نەمانبینییەوە

هەرگیز نەگەڕایەوە

(بێدەنگی.)

ناوی

“ژیان” بوو

هەرگیز جارێکی تر

“ژیان”مان

نەمبینییەوە

دوو مانگێک لەو خانووەدا

مامەوە

هەموو ڕۆژێک

لە بەیانییەوە

تا ئێوارە

خواردنم بۆ دروست دەکردن

قاپم دەشت

جلەکانیانمان دەشت

هەموو ئیشێکمان

دەکرد

وەک کۆیلە

مامەڵەیان لەگەڵ

دەکردین

لەو دۆزەخەدا

تەنیا شتێک

بیرم لێ دەکردەوە

مانەوە بوو

نەکوژرێم

بتوانم ڕۆژێک

بە زیندوویی

دەرباز بم

تا بتوانم

ئەوەی بەسەرمان هات

بگێڕمەوە

(وچان.)

لە سەرەتادا شەش

ژن بووین

لەوێ

کە ژیان

نەما و بردیان

دوایی

(بێدەنگی.)

ژیان

ژنێکی گورجوگۆڵ بوو

پڕ بوو

لە ژیان

لە جوانی

هەموویان

لە ژیان خۆیدا

کوشت

ژیانیان لێ سەندەوە

(بێدەنگی.)

ئەمیری داعشەکان

کە سەرپەرشتی

ئەو چەکدارانەی

دەکرد

کە ئێمەیان

دەستبەسەر کردبوو

ڕۆژێک هات

سەیری کردین

دوایی

یەکێک لە ژنەکانی

هەڵبژارد

کە زۆر جوان بوو

جلی جوان و ئارایشتی

بۆ هێنا

فەرمانی پێدا

بچێتە حەمامەکە

پاک

خۆی بشوات

سووراو و سپیاو بکات

خۆی

بڕازێنێتەوە

دوای سەعاتێک

ژنەکە لە حەمامەکە

هەر نەهاتە دەرەوە

ئەمیرەکەی

داعش

توڕە بوو

پاسەوان و چەکدارەکان

دەرگا و پەنجەرەکانیان

شکاند

کە چوونە ژوورەوە

ژنەکە مردبوو

خوێن بە هەموو جەستەیدا

دەهاتە خوارەوە

(بێدەنگی.)

دەمارەکانی

هەردوو مەچەکی

بڕیبوون

لەناو

خوێنی خۆیدا

کەوتبوو

کۆتایی بە ژیانی خۆی

هێنا بوو

ئەمیرەکە

شێت بوو

چاوەکانی بوون

بە گۆمی خوێن

هاواری دەکرد

فەرمانی دەرکرد

ئەو چوار ژنەی

لەوێ مابووین

بردینیانە ژوورێک

لە نهۆمی سەرەوەی

خانووەکە

کە چووینە سەرەوە

لاشەی هاوڕێکەمانمان دی

لەوێ

لە ژوورەکەدا

بە ڕووتی

فڕێیان دابوو

ئەمیرەکەش

لە ژوورەکەدا بوو

هاواری دەکرد

دەیگوت

“ئەو ژنە کافرە

کۆتایی بە ژیانی خۆی هێناوە

تا نەبێت

بە موسوڵمان

بەڵام من هەر دەیکەم

بە موسوڵمان”

(جەمیلە دەشڵەژێت و قسەی بۆ ناکرێت، هەوڵ دەدات هەناسەیەکی قووڵ هەڵمژێت، بۆی ناکرێ، دەیەوێ بگری ناتوانێ، هەر سەیری شوێنێکی نادیار دەکات، وەک ئەوەی لە بۆشاییدا بژی.)

(بێدەنگی.)

ئەمیرەکە

بە بەرچاوی ئێمەوە

ئەو ئەمیرەی

داعش

لەبەر چاوی ئێمەدا

هاواری دەکرد

“هەر ئێستا

دەیکەم بە موسوڵمان”

لەبەر چاوی ئێمە

لاقەی جەستەی هاوڕێکەمانی کرد

دەستدرێژی کردە

سەر لاشەکە

لاشەی هاوڕێ

مردووەکەمان

دوای ئەوە فەرمانی دا

بە چەکدارەکان

یەکەیەکە

لاقەی لاشەی

ئەو ژنە

مردووە

بکەن

بە پێکەنینەوە دەیگوت

“هەر یەکێک لە ئێوە

هەوڵی ڕاکردن

یان کۆتاییهێنان

بە ژیان

بێنن

ئاواتان لێ دەکەین”

بە هەموویان

لاقەی

لاشەی ژنەکەیان کرد

ئەو لاشە بێ گیانە

هاوڕێکەمان

لەبەر چاوی ئێمە

(بێدەنگی.)

(دەنگی بانگ بە کزی لە دەرەوە دێت.)

(جەمیلە دەوەستێت و گوێ لە دەنگی بانگەکە دەگرێت.)

(بێدەنگی.)

دوای مانگێک

من و سێ ژنەکەی تر

کە مابووین

هەوڵی ڕاکردنماندا

کە پاسەوانەکەمان

نووستبوو

بەسەر دیوارەکەدا

هەڵگەڕاین

(بێدەنگی.)

دوای ئەوەی بە کۆمەڵ

بە شێوەیەکی دڕندانە

پەلاماریان داین

دەستدرێژییان کردە سەرمان

لە ژێر دەستیاندا

لە هۆش خۆم چووم

خوێنێکی زۆرم لەبەر

ڕۆیشتبوو

(بێدەنگی.)

نەمانتوانی ڕابکەین

گیراینەوە

ئەشکەنجە دراین

دووبارە و سێ بارە

لاقەیان کردینەوە

دوایی بە ٢٠٠ دۆلار

بە پیاوێکی خەڵکی موسڵ

فرۆشرام

ژنێک و شەش منداڵی

هەبوو

ئەبو ئەحمەد

منی بە ٢٠٠ دۆلار

کڕی

نازانم ناوی چی بوو

پێیان دەگوت

ئەبو ئەحمەد

کوڕە گەورەکەی

ناوی

ئەحمەد بوو

لەبەر ئەوە

بەو دەگوترا

ئەبو ئەحمەد

ئەبو ئەحمەد چەکداری

داعش بوو

کەم لە ماڵەوە دەبوو

کە دەهاتەوە بۆ ماڵەوە

لاقەی دەکردم

دەستدرێژی

دەکردە سەرم

ژنەکەی ئەبو ئەحمەد

بە دار لێی دەدام

هەر شەش منداڵەکەی

لە خوار دە ساڵییەوە

بوون

کە تازە

چوومە ئەو ماڵە

منداڵەکان

لەگەڵم میهرەبان بوون

بەڵام دایکیان

منداڵەکانی لێ هەڵگێڕامەوە

فێری کردن

لێم بدەن

بێڕێزیم پێ بکەن

ئەو ژنە بەردەوام

قسەی بە ئێمە دەگوت

بە ئێزیدییەکان

کە ئێمە

“کافرین

دەبێ ببین

بە موسوڵمان”

منداڵەکان

هەر زوو گۆڕان

تەنانەت بچووکەکەشیان

بەردەوام

لێیان دەدام

ئیشیان پێدەکردم

وەک کۆیلە

مامەڵەیان لەگەڵ

دەکردم

دوو مانگ

کۆیلەی ئەم خێزانە

بووم

هەموو ئێشێکم دەکرد

جلەم دەشت

ماڵم پاک دەکردەوە

چێشتم لێ دەنا

ئاگام لە منداڵەکانیان دەبوو

ناچاریشیان کردبوو

وەک ئەوان

جل لەبەر بکەم

هیچ قژم دیار نەبێ

قورئان بخوێنم

لەگەڵیان

نوێژ بکەم

کەچی

ئەبو ئەحمەد

لاقەشی دەکردم

بە شێوەیەکی دڕندە

پەلاماری دەدام

(بێدەنگی.)

“تۆ ئێستا موسوڵمانیت”

وایان پێ دەگوتم

کە ئیتر من

موسوڵمانم

(بێدەنگی.)

من لە دڵەوە هەر

ئێزیدی بووم

پڕ بە دڵ

ڕقم لێیان بوو

کە ناچاریان

دەکردم

یاساکانی ئیسلام

جێبەجێ بکەم

بۆ ئەوان بووبووم

بە ئیسلام

بەڵام دەستدرێژی دەکردە

سەرم

(بێدەنگی.)

دینەکەی من

هەرگیز

خراپەی بۆ کەس نەبووە

دەستدرێژی

نەکردۆتە سەر هیچ

کەس و لایەنێک

باوەڕم ئەوەیە

کە خوا تاکە

مەلیک تاوس

فریشتەی پیرۆزە

شێخ عەدی والییە

من ئێزیدیم

ئاینەکەشم ڕێگای

ڕاستە

(وچان.)

دوای دوو مانگ

ئەبوو ئەحمەد

پێی گوتم

کە فرۆشتومیەتەوە

بە پیاوێک

لە سوریا

دەبێ خۆم ئامادەکەم

بۆ ڕۆیشتن

نیوەشەو

سەیارەیەک هات بە شوێنمدا

ئەبو ئەحمەد

دامیە دەست

پیاوێک

بردمی

(بێدەنگییەکی کورت خایەن.)

سێ ژنی تری ئێزیدی

لە سەیارەکەدا بوون

ئەوانیشیان دەبرد

بۆ سوریا

هەر سێکمان

دەموچاومان

داپۆشرا بوو

دوو سەیارەی تریش

کە ژنی ئێزیدییان

تیا بوو

هاتن

ئەم سێ سەیارەیە

بە ڕیز بەرەو

سنووری سوریا

بە ڕێ کەوتن

دەوروبەری سەعات

چواری بەیانی

گوێمان لە دەنگی

هێلیکۆپتەر بوو

بە سەر سەرمانەوە

دەسوڕانەوە

داعشەکان

سەیارەکانیان ڕاگرت

لە سەیارەکان دابەزین

ڕایانکرد

من و ژنەکانی تریان

لە سەیارەکاندا

بە تەنیا

بەجێ هێشت

دوانزە

ژن بووین

کە زانیمان

کەس چاودێریمان ناکات

پاسەوانمان

بەدیارەوە نییە

داعشەکان

لە ترسدا

هەڵهاتوون

خێرا

پەچە و سەرپۆش و جلە

ڕەشەکانمان

فڕێدا

ڕامانکرد

(وچان.)

بەناو ئەو بیابانەدا

ڕامانکرد

بێ ئەوەی بزانین

بۆ کوێ ڕادەکەین

ڕامان دەکرد

لەوە دەترساین

ڕێگاکە هەڵە بکەین

ڕێک

بچینەوە

ناو چەکدارەکانی

داعش

شارەزا نەبووین

ئێمە

خەڵکی بیابان نین

زۆر دەترساین

بکەوینەوە

دەست

چەکدارەکانی داعش

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

ئەمجارە بەخت

یارمان بوو

بەرەبەیان

سەیارەیەکمان بینی

ئاڵایەکی پێوە بوو

نەماندەناسی

چ ئاڵایەکە

بەڵام ئاڵا ڕەشەکەی

داعش نەبوو

دەستمان بەرز کردەوە

هاوارمان لێ کرد

فریانمان کەون

کە سەیارەکە وەستا

سەربازەکان

بە کوردی قسەیان

دەکرد

ئاڵاکەش

ئاڵای هێزەکانی

یەپەگە بوون

ئەو هێزەی

داعشیان

شکان

ئێمەیان گەیاندە

نەخۆشخانەیەک

لە دهۆک

(بێدەنگی.)

مانگی سێی ساڵی ٢٠١٥ بوو

دوای شەش مانگ

لە ژێر دەستی داعش

ڕزگارم بوو

دایکم و باوکمم

خوشک و براکەمم

لە دەست دا

(بێدەنگی.)

لە نەخۆشخانەکەی دهۆک

کچێکی نۆ ساڵ

لەلامەوە کەوتبوو

کیژێکی نۆ ساڵی

ئێزیدی

کە چەکدارەکانی

داعش

لاقەیان کردبوو

دووگیان بوو

سکی

پێنج مانگ بوو

(بێدەنگی.)

لای داعشەکان

لە نووسراوێکدا

کە بڵاویان کردبووەوە

نووسراوە

“ڕێگە پێدراوە

سێکس لەگەڵ

کچە کۆیلەیەکدا

بکەیت

کە هێشتا باڵق نەبووە”

ژمارەیەکی زۆر

ڕۆژنامەنووس و کەناڵەکان

چواردەورییان

گرتبوو

هێشتا لە چاوەکانی

ئەو کیژە

نۆ ساڵییەدا

ترسێکی گەورە

دیار بوو

هەموو لەشی دەلەرزی

(بێدەنگی.)

دوانی تر

لەو ژنانەی

پێکەوە

ڕامانکرد

دووگیان بوون

دەزانم

زۆر ژنی تری ئێزیدی

لە کاتی ڕاکردن

لە دەستی داعشەکان

سکەکانیان

لەبار بردووە

هەر لە نووسراوەکەی

داعشدا

نووسراوە

“لەگەڵ کۆیلەکەتدا

بۆت هەیە چی بکەیت و چی نەکەیت

بۆ نموونە

بۆت هەیە لە کۆیلەکەت

بدەیت

بەڵام لە دەموچاوی نا

بۆت نییە

ماچی کۆیلەی کەسێکی

تر بکەیت

بۆت نییە

کۆیلەکەت بفرۆشیت

گەر دووگیانت

کردبوو”

(بێدەنگی.)

سێ ساڵە

دەمەوێ

ئەم چیرۆکەی خۆم

بگێڕمەوە

بەڵام

کەس ئامادە نەبوو

گوێم لێ بگرێت

دواجار

کەسێک هات

گوێی

لێ گرتم

(بێدەنگی.)

لە گۆڕە بەکۆمەڵەکانی

ژنە ئێزیدییەکاندا

کە لە گوندی باغوز

لە ڕۆژهەڵاتی سوریا

دۆزرانەوە

سەری پەڕیوی

ئامۆزاکەمم

ناسییەوە

هانا

هانا تەمەنی

تەنیا ٢٩ ساڵ بوو

(بێدەنگییەکی درێژ.)

سێ ساڵە دەمەوێ

ئەم چیرۆکەی خۆم

بگێڕمەوە

بەڵام

کەس ئامادە نەبوو

گوێم لێ بگرێت

دواجار

کەسێک هات

گوێی

لێ گرتم

(تیشکی خۆرەکەی دەرەوە، بەرەوئاوا بوون ڕۆیشتووە و ئاسمان بەرەو تاریکبوون دەڕوات.)

(جەمیلە فرمێسکەکانی دەسڕێت، هەڵدەستێتە سەرپێ و کورسییەکەی دەخاتە سەر مێزەکە و لە دەرگاکەوە دەچێتە دەرەوە.)

تاریکی.

(دەنگی بانگ لە دوورەوە دێت.)

بێدەنگی.

٢٥/١٢/٢٠٢٥

ستۆکهۆڵم

ئەم مۆنۆدرامایە لە دیدارێکی درێژی خانمێکی ئێزیدییەوە وەرگیراوە و سەرلەنوێ، لەم دەقە شانۆییەدا داڕێژراوەتەوە.

The post جەمیلە appeared first on ژنەفتن.

بە کورتی، پوختەی دەقەکە باسی خوشک و برایەک دەکات؛ ژان و سیمۆن، کە تازە دایکیان مردووە و وەسێتنامەیەکی بۆ بەجێ هێشتوون. لەو وەسێتنامەیەدا دایکیان، کە ناوی “نەوال”ە داوایان لێ دەکات بگەڕێن بە دوای باوکیاندا، کە لەوان وایە مردووە و بیدۆزنەوە، چونکە لە ژیاندا ماوە، هەروەها برایەکی لێوانلێو لە ڕاز و نیازی نەناسراویشیان هەیە، نامەیەکی بۆ داناوە، کە ئەویش بدۆزنەوە و نامەکەی بدەنێ. دایکیان لە ئەنجامی شەڕێکی درێژی ناوخۆیدا، لە زێدی خۆی هەڵهاتووە. “ژان” دەڕوات بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کە ئاماژەکان بۆ لوبنانە، بێ ئەوەی ناوی ئەم وڵاتە، یان هیچ وڵاتێکی تر بهێنێت، تا بە دوای ڕابردووی خۆی و هەروەها دایکیشیدا بگەڕێت. ئەم خوشک و برایە، خۆیان دەگەیەننە ئەو وڵاتەی دایکیانی لێوە هاتووە: بە ناو گوندە دوورە سووتاوەکان، دایەنگە کاول و چۆڵ و هۆڵەکان، بەندیخانە داخراوەکان و ڕێگا پر مەترسییەکاندا دەڕۆن و دەچنە ناو تاریکییەوە. ئەم سەفەرەی “ژان”، و دواتریش “سیمۆن” گەشتێک دەبێت بۆ ناو ڕەشاییی دڵ، بۆ شوێنێکی قووڵی پر لە توندوتیژی و جەنگێکی درێژخایەنی بێ کۆتا، بۆ تونێلەکانی شەڕ، هاوکات بۆ خۆشەویستییەکی بێ سنوور. ئەم گەشتە گەشتێکی پڕ مەترسییە سەبارەت بە شووناس؛ هاوکات باسی چیرۆکی ژیان و مەرگ، هاوکات کۆمەڵگە دەکات، کە لە ئەنجامی شەڕدا هەڵوەشاوە، بەڵام تروسکەی هیوایەکیشی تیایە بۆ لێبوردەیی.

“وەجدی معەوەد” نووسەرێکی بە نەژاد لوبنانییە و لە کەندا گەورە بووە، جگە لە نووسین، ئەکتەر و دەرهێنەریشە و ناوێکی دیارە لە شانۆی کەندی/فەڕەنسیدا، ئەمەیش بە تایبەتی دەگەڕێتەوە بۆ شانۆنامەی “ئاگرکەوتنەوەکان”، کە ڕەهەندێکی سیاسی چڕ و بەهێز لەخۆ دەگرێت و بە شێوەیەکی سمبۆلی کار لەسەر زەمەن دەکات؛ هەموو کات و شوێنەکان تێک دەشکێنێت و بە وریایییەوە تێکەڵاویان دەکات. لەم بونیادە شانۆیییە سەختەوە وێنای چەند نەوەیەکمان لەو مرۆڤە تێکشکاوانه‌ بۆ دەکات، کە جەنگە یەک لە دوای یەکەکان وێرانی کردوون. هەر لەنێو ئەم چیرۆکە تراجیدیاوە ئەو خۆشەویستییەشمان بۆ دەردەخات، کە دەبێتە هەڵگری هەموو ئازارەکان و هۆکاری بەشێک لە کارەساتەکان و شاهێدی ئەو مێژووە خوێناوی و دڵرەقەشی داب و نەریت و شەڕەکان دەیخوڵقێنن. ئەوەی لەم شانۆنامەیەدا بە ڕوونی دەردەکەوێت، ئەوەیە، کە مرۆڤ پێکەوە هەڵگری مێژوویەکن، زۆر لە ویستی تاکەکەس گەورەتر و سەخترە. لەم مێژووەدا، زۆر بە ئاسانی مرۆڤ بریتییە لە پوختەی شەڕێکی بەردەوام، ڕق و کینە، بەڵام خۆشەویستی و لێبوردەیش بەشێکە لەو مێژووە.

“وەجدی معەوەد” خۆی نەوەی جەنگە، لە ساڵی ١٩٦٨ لە لوبنان لە دایک بووە، لەگەڵ خێزان و بنەماڵەکەیان، بەهۆی شەڕی ناوخۆی لوبنانەوە ڕادەکەن و بۆ ماوەیەک لە فەڕەنسا دەمێننەوە، بەڵام دواتر مافی پەناهەندەیی وەرناگرن و دەیانگەڕێننەوە بۆ لوبنان، سەرلەنوێ ڕادەکەنەوە لە کەنەدا و لە شارێ مۆنتریاڵ دەگیرسێنەوە. گرینگترین دەقە شانۆییەکانیشی بریتین لە: “باڵندەکان، ڕۆژی زەماوەند لە کرۆماگنۆن۱، هێڵی کەنار، دارستانەکان، ئاسمانەکان، ئاگرکەوتنەوەکان۲.”

“وەجدی معەوەد” لەنێوان ساڵی ٢٠٠٠ بۆ ٢٠٠٤ بەڕێوبەری هونەری شانۆی Montreals Theatre de Quat´Sous بووە لە کەندا، هەروەها بەڕێوبەری هونەری سەنتەری شانۆی نەتەوایەتی فەڕەنسی بووە، هەر لە کەنەدا، لە ساڵی ٢٠١٦ەوە بەڕێوبەری شانۆی Théatre national de la Colline یە لە پاریس. تا ئێستا چەندین خەڵاتی گرینگی وەرگرتووە.

شانۆنامەی “ئاگرکەوتنەوەکان” چەندین توێژ لەخۆ دەگرێت، کە پێکەوە تراجیدیایەک دەخوڵقێنێت، یان دۆزەخێک دەکرێ کەسانێکی زۆر لە خەڵکی هەموو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، خۆی تیا ببینێتەوە. یەکێک لە پرسیارە گرینگەکان، بۆ نموونە ئەوەیە “نەوال”، کە یەکێکە لە کارەکتەرە سەرەکییەکانی ئەم ده‌قه‌ و کە شانۆنامەکە دەست پێ دەکات، ئەو تازە مردووە، بۆچی لە پێنج ساڵی کۆتایییەکانی ژیانیدا بێدەنگ دەبێ و بە هیچ شێوەیەک یەک وشەیش لە دەمی نایەتە دەرەوە؟ چ نهێنییەکی خێزان و بنەماڵەکەیانی هەڵگرتووە؟ دوای مردنەکەی، بەپێی ئەو وەسێتنامەیەی لە دوای خۆیەوە بەجێی هێشتووە و لە ڕێگای پاڕێزەرەکەیەوە، کە لە هەمان کاتدا هاوڕێیەکی نزیکیشی بووە، دەگاتە دەستی منداڵەکانی، داوا لە کچ و کوڕەکەی، کە دووانەن و بە سکێک لە دایک بوون، “ژان و سیمۆن”، دەکات بگەڕێنەوە بۆ زێدی خۆیان و نهێنی و ڕاز و نیازی نەژادی خۆیان بدۆزنەوە. چەندە ئەم خوشک و برایە، نزیک دەبنەوە لەو بێدەنگییەی دایکیانەوە، هێندە نزیک دەبنەوە لە ئاشکرا کردن و پەردە هەڵماڵین لەو تراجیدیایەوە، کە سەرلەبەری ژیانیان دەگۆڕێت و ئەو دنیایەی ئەوانی تا ئەو کاتە تیا ژیاون، سەرەولێژ دەکات. ئەم خوشک و برایە، بێ ویستی خۆیان، ئازارێکی گەورەیان بە میراتی بۆ دەمێنێتەوە، کە بەشێکی لە بیرکراوی ئەو تراجیدیایەیە، “نەوال”ی دایکیانی بۆ هەتاهەتایە بێدەنگ کردووە، کە ئەوانیش ناچار دەکات گوێ لەو بێدەنگییە بگرن و لەگەڵی بژین. لە کۆتاییی شانۆنامەکەیشدا، “سیمۆن” دەڵێت: “ژان، با جارێکی تر گوێ لە بێدەنگی دایکم بگرم.” “ژان و سیمۆن گوێ لە بێدەنگی دایکیان دەگرن.”

گەڕانی “سیمۆن و ژان” بە دوای باوک و برایەکی نەناسراودا، هاوشانە لە گەڕانەوەی زەمەندا، بە گەڕانی “نەوال” بە دوای کوڕەکەیدا. لەم گەڕانەدا زەمەن، ئێستا و ڕابردوو لە تێکەڵاو بوونێکی بەردەوامدایە و هیچ سنوورێک نە بۆ کات و نە بۆ شوێن نامێنێت. ڕووداوەکانی دەقەکە، بە دوو هێڵی ئاسۆیی و لەسەر دوو ئاستی جیاواز بەرجەستە دەبن، لەلایەک ئێستایە و “ژان و سیمۆن” بە دوای ڕابردووی خۆیان و دایکیاندا دەگەڕێن، لە لایەکی تریشەوە ڕابردووە، کە “نەوال” لەگەڵ “سەودا”ی هاوسەفەریدا، بەناو ئاگری شەڕەکەدا دەڕۆن، بێ ئەوەی بزانرێت ئەم شەڕە بۆ دەکرێ و لەسەر چییە! ئەم دوو ژنە بەدوای کوڕەکەی “نەوال”دا دەگەڕێن، کە بە گەنجی و بەر لە شەڕەکان، لە ئەنجامی خۆشەویستییەکی گەورەوە لە دایک بووە، بەڵام لە “نەوال”ی دوور دەخەنەوە، لەبەر ئەوەی ئەو منداڵەی بە ناشەرعی لە کەسێک بووە، کە سەر بە تیرە و دینێکی تریشە. کورپەکەی ون دەکەن و خۆشەویستەکەشی ڕادەکات. لەم گێژاوەدا، لەنێو ئەم تراجیدیایەدا، ڕووبەرووی “نیهاد” دەبینەوە، کە کوڕەکەی “نەوال” و برای “سیمۆن و ژان”ە، بووە بە پیاوکوژێکی سادیزمی پلە یەک، ئەشکەنجەی خەڵکی داوە، ژن و پیاو و منداڵی کوشتوە و دەستدرێژی کردۆتە سەر ژنان. کە “نەوال”یش دەکەوێتە بەندیخانەوە، کوڕەکەی ئەشکەنجەی دەدات و دەستدرێژی دەکاتە سەری و دووگیانی دەکات، بێ ئەوەی کەسیان بزانن، کە دایک و کوڕن.

سەلیقە و توانای “وەجدی معەوەد” لەم پێکەوە بەستنەوە دراماتۆرگییەدا دەردەکەوێت، کە لە هەمان کاتدا هەڵوەشانەوەی ئەو زەمەن و شوێنە درامییەیە، کە بنەماکانی دەقەکەی پێکهێناوە. “نەوال” دایکی ئەم خوشک و برایە، لەنێو ئاگری ئەم شەڕە خوێناوییەدا، خۆی فێری خوێندنەوە و نووسین و بیرکردنەوە دەکات، تا بتوانێت ڕووبورووی ئەو کۆمەڵگە پیاوسالارییەی، کە چەندین نەوەیە، دایک و کچەکان دەچەوسێننەوە و دەیان کوژن، ببێتەوە. “نەوال” لەم شەڕە خوێناوییەدا، بەردەوام گۆرانی دەڵێت و “بەو ژنەی گۆرانی دەڵێت” ئاماژەی بۆ دەکرێت؛ هێزی ئەو ئاوازەی لە قورگیدایە، سمبولی ئەو بەرگری و بەرگەگرتنەیە، کە نەوەی “نەوالەکان” و نەوەکانی تر کردوویانە.

هەموو شانۆنامەکە، لە فۆرمێکی خەونەئامێزدا، کە نزیکە لە جیهانێکی شیعرییەوە، یەک لە دوای یەک توێژەکانی دادەماڵێت و چیرۆکێکمان بۆ دەگێڕێتەوە، کە خێزان دەبێتە قوربانی داب و نەریت. شەڕ و خۆشەویستی، وەک دوو تەوەری دژ بەیەک، چی لە کۆمەڵگە و مرۆڤ، بە گشتی و ژن بە تایبەتی دەکات. “ئاگرکەوتنەوەکان” ئەو چیرۆکەمان بۆ دەگێڕێتەوە، کە چۆن تەنگەژە دەروونییەکانی جەنگ لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر دەمێنێتەوە و وەک نەفرەتێک ژیانی نەوەکان وێران دەکات. ئەوەشمان لە بیر نەچێت، کە ئەم دەقە باسی بەرگری دەکات، کە چارەنووسی مرۆڤەکان لەسەر ئەو بەردە هەڵدەکۆڵێت، کە دواجار لە ژوور سەری گۆرەکانماندا بەرز دەبێتەوە.

“وەجدی معەوەد” لەم دەقەیدا، لەسەر ئاستێکی بەرز پەردە لەسەر چیرۆکی ئەو پاشخانە مێژوویی و کولتوورییەی خۆی، لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە هەڵدەماڵێت، کە لێوەی هاتووە. باسی خۆی و هەزارەها کەسی تر دەکات، کە لەناو جەنگە یەک لە دوای یەکەکاندا لە دایک بوون و گەورە بوون، باسی ئەو هەزارەها پەناهەندەیە دەکات، کە بە جیهاندا بڵاو بوونەتەوە و هەستی قوربانی و جەلاد، لە شوێنێکی تر و کاتێکی تردا، تێکی شکاندوون. ئەو چیرۆکانەی پەناهەندەکان ناتوانن بۆ کەسی بگێڕنەوە، ئەو نهێنییانەی، کە تەنانەت ناکرێت بۆ کەسە زۆر نزیکەکانی خۆشیانی باس بکەن و هێدی هێدی لەنێو بێدەنگیدا دەمرن. چیرۆکی ئەم خوشک و برایە، کە دەگەڕێنەوە بۆ زێدی خۆیان، دوای مردنی دایکیان تا ڕووبەڕووی ئەو جیهانە ببنەوە، کە خۆیان لێوەی هاتوون و ئەو وەڵامەشیان بۆ دەربکەوێت، کە دایکیان بۆ لەپڕ بۆ هەتا هەتایە بێدەنگ بوو. لەم گەشتی “خوشک و برایەدا” هاوتەریب لەگەڵ ئەو ژیانەی خۆیان، کە لە دەرەوەی وڵات و دوور لە زێدی خۆیانەوە بەسەریان بردووە، نهێنییەکانی ژیانی دایکیان “نەوال”مان لەنێو ئاگری شەڕێکی ناوخۆیی خوێناوی و کاره‌ساتباری توندوتیژەوە بۆ دەردەکەوێت، کە هیچ بەهایەکی مرۆڤایەتی لەخۆ ناگرێت. یەکێک لەو حیوارە گرینگانەی ئەم دەقە، کە بەردەوام لە شوێن و کاتی جیاوازدا، بە تایبەتی لەسەر دەمی “نەوال”دا، لە کۆنتێکستی ڕووداوەکاندا، دووبارە دەبێتەوە، ئەوەیە: “ئێستا هەست دەکەم زۆر باشترە، کە هەموو پێکەوەین.” ئەمەیش گوزارشت لەو پەڕتەوازەییە دەکات، کە کۆمەڵگە بە هۆی شەڕەکانەوە دووچاری بووە.

ئەوەی لە “ئاگرکەوتنەوەکان”دا بە ڕوونی دیارە، بڕوای “وەجدی معەوەد”ە بە هێزی وشە و زمانێکی شیعری، بە خوڵقاندنی چیرۆکێک دەستپێکی لە وشە و شیعرەوە سەرچاوەی وەرگرتووە، هاوکات بە توانای مرۆڤ لە خوڵقاندنی پەیوەندییەکان لە کەشێکی پڕ لە سەربەستیدا، تەنانەت لەو شوێنانەشدا، کە بەهۆی جەنگەوە، هەموو شتێک لەنێو ڕق و توندوتیژییەکی بێ سنووردا وێران بووە. “وەجدی معەوەد” توانیویەتی زمانێک ببەخشێت بە شتێک، کە باس ناکرێت، بە تراجیدیایەک، کە لە توانای مرۆڤدا نییە، بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا هەرگیز هەستی لێبووردەیی و خۆشەویستی لە دەست نادات.

نووسەر لە شانۆنامەی “ئاگرکەوتنەوەکان”دا دراماتۆرگییەک بەکار دەهێنێت، کە لە زۆربەی دەقەکانی تریدا کاری لەسەر کردوون، لەنێوان دوو هێڵی جیاوازی دوو زەمەنی جیاوازەوە چارەنووسی ژیانی کەسانێکمان بۆ دەگێڕێتەوە، بەشێکە لە مێژوویەکی گەورە، کە ئەویش ئەو هەموو جەنگی ناوخۆیی و شەڕە یەک لە دوای یەکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە، کە کۆتایی نییە. کارەکتەری “نەوال” ئەوەمان بۆ دووپات دەکاتەوە، کە مێژوو پارچە پارچە بووە، کە دەکرێت پارچە پارچە چارەسەر بکرێتەوە، ئەمەیش پەیامی دەقەکەیە، کە دەبێت مرۆڤ ئەو توانا و بوێرییەی هەبێت، هەندێک جار بڕیاری سەخت بدات، کە وەک نۆشکردنی ژەهر وایە، تەنیا بۆ ئەوەی ژیان بەردەوام بێت.

“وەجدی معەوەد” لە نووسینی ئەم دەقەیدا سروشی لە درامای گرێکی وەرگرتووە، بەتایبەتی لە مەسەلەی چارەنووسە تراجیدیاکاندا، هەروەها بنەماکانی خێزان بۆ کۆنتێکستێکی درامایەکی تراجیدی مۆدێرن. مرۆڤ هەرگیز ناتوانێت لە ڕەگ و ریشەی خۆی و لە نەژاد و مێژووی خۆی ڕابکات، بەڵام دەتوانین، وەک کارەکتەری “نەوال” لەم دەقەدا زمانێک بۆ خۆمان دەستەبەر بکەین، تا بتوانین بیر بکەینەوە، شاهێدی ئەوە بین، کە بەسەرمان هاتووە، هاوکات لەگەڵ هەموو ڕق و کینە و کارەساتەکاندا، دەتوانین بڕوا بە خۆشەویستییەکی بێ سنووری بێ سازش بکەین. دەقەکە زۆر بە قووڵی باسی سێبەری ئەو گوناهانەمان بۆ دەکات، کە وەک میراتی بۆ نەوەکان دەمێننەوە و ژیانیان ژەهراوی دەکات، هاوکات ئەو کاریگەرییە زۆر خراپەی بەسەر منداڵی نەوەکانەوە بەجێی دەهێڵێت. هەر لەم ڕوانگەیەوە، لە سەفەری ئەم خوشک و برایەدا جۆرە شەڕێکی ناوەکی هەڵدەکشێت، بە تایبەتی، کە ڕاستییەکان دەبێتە بارێکی گەورە و گران، بۆ بەرگری و بەرگەگرتن.

ژان: سیمۆن چیت لە من دەوێ؟ بۆچی هاتووی بۆ لای من؟

سیمۆن: لەبەر ئەوەی هەموو لەو بڕوایەدان تۆ مردوویت!

ژان: من باشم. دەتوانی بڕۆی.

سیمۆن: نەخێر، تۆ باش نیت و منیش ناڕۆم.

ژان: هاوار مەکە.

سیمۆن: تۆ وات لێ هاتووە، وەک دایکم ڕەفتار دەکەی.

ژان: سیمۆن، من چۆن ڕەفتار دەکەم پەیوەندی بە خۆمەوە هەیە.

سیمۆن: نەخێر. پەیوەندی بە منیشەوە هەیە! تۆ تەنیا منت هەیە و منیش تەنیا تۆم هەیە. تۆ وەک دایکم ڕەفتار دەکەیت.

ژان: من هیچ ناکەم.

سیمۆن: هیچ ناڵێیت. وازت لە قسەکردن هێناوە. وەک ئەو. ڕۆژێک گەڕایەوە بۆ ماڵەوە و لە ژوورەکەی دەرگای لەسەر خۆی داخست. لە پشت دەرگاکەوە دانیشت. ڕۆژێک. دوو ڕۆژ. سێ ڕۆژ. هیچ ناخوات. هیچ ناخواتەوە. ون دەبێت. جارێک. دوو جار. سێ جار. چوار جار. دەگەڕێتەوە. هیچ ناڵێت. ناو ماڵەکەی دەفرۆشێت. تۆ هیچ ناو ماڵێکت نەماوە. کە زەنگی تەلەفۆنەکەی لێ دەدات، وەڵام ناداتەوە، زەنگی تەلەفۆنەکەی تۆ لێ دەدات، وەڵام نادەیتەوە. ئەو دەرگای لەسەر خۆی داخست. تۆیش دەرگات لەسەر خۆت داخستووە. تۆ هیچ ناڵێت.

ژان: سیمۆن، وەرە لە تەنیشتمەوە دابنیشە. گوێ بگرە. گوێ لەمە بگرە.

“ژان، یەکێک لە هێدفۆنه‌کانی دەدات بە سیمۆن و سیمۆن دەیخاتە گوێیەوە، ژان-یش ئەوی تریان دەخاتە گوێی خۆیەوە. هەردووکیان گوێ لە بێدەنگی دەگرن.”

“وەجدی معەوەد” لە خێزانێکی مەسیحیدا لە دایک بووە، خێزانەکەیان لە حەفتاکانی شەڕی ناوخۆی لوبنان ڕادەکەن، “وەجدی معەوەد” لەنێو ئەم شەڕانە و ئەم ڕاکردنانەدا، لە تاراوگە و لەناو پەناهەندەکاندا گەورە دەبێت. ئەم نووسەرە هەردەم شانۆی وەک ئامڕازێک بۆ ئەوە بەکار هێناوە، کە مرۆڤ مافی ئەوەی هەبێت، خۆی بتوانێت خوێندنەوەی بۆ ڕووداوە سەخت و پڕ لە کێشەکاندا هەبێت. بە شێوەیەکی گشتی شانۆنامەکانیشی، کە لە ڕووی زمانەوە ده‌وڵه‌مه‌ندن، باسی مرۆڤ ده‌که‌ن، وەک ئیندیڤید، کە هەوڵی دۆزینەوەی ڕەگ و ڕیشەی خۆیان و پاشخانە کولتوورییەکەیان دەدەن. زمانەکەی “وەجدی معەوەد” لەنێوان قسەی ئاسایی ژیانی ڕۆژانە و ئاستێکی بەرزی شیعریدا، مێژووە بچووکەکانی کارەکتەرەکانی، سەبارەت بە بوونی مرۆڤ لەسەر زەوی، دەبەستێتەوە بە چیرۆکە گەورەکانەوە.

ژان و سیمۆن بەرامبەر یەک دانیشتوون.

سیمۆن: ژان. ژان.

ژان: سیمۆن!

سیمۆن: تۆ هەمیشە وتوتە یەک و یەک دەکاتە دوو. بە ڕاست وایە؟

ژان: ئا… ڕاستە…

سیمۆن: درۆت لەگەڵ نەکردووم؟

ژان: نا! یەک و یەک دەکاتە دوو!

سیمۆن: هەرگیز نابێتە یەک؟

ژان: سیمۆن، چیت زانیووە؟

سیمۆن: وەڵام بدەرەوە! دەکرێ یەک و یەک بکاتە یەک؟

ژان: ئا.

سیمۆن: چۆن چۆنی؟

ژان: سیمۆن.

سیمۆن: بۆم ڕوون بکەرەوە!

ژان: نەفرەت، ئێستا کاتی ماتماتیک نییە، باسی بکە چیت زانیووە!

سیمۆن: بۆم ڕوون بکەرەوە چۆن یەک و یەک دەکاتە یەک. تۆ هەمیشە وتوتە من هیچ تێناگەم. ئیستا ئەو شانسەت هەیە! بۆم ڕوون بکەرەوە!

سەرچاوە:

Wadji Mouawad, Bränder, översättning av Katrin Ahlgren.

۱-کرۆماگنۆن، بە مانای چاخی بەردین دێت.

۲ -ئاگرکەوتنەوەکان لە ساڵی ٢٠١٠ بە فەڕەنسی کراوە بە فیلم. لە سوید ناونیشانی فیلمەکەیان کردووە بە “نهێنییەکانی نەوال”

The post “ئاگرکەوتنەوەکان”، هەنگاوێک لە دۆزەخەوە دوورە appeared first on ژنەفتن.

شەقامێکی سەرەکیی شارێکی قەرەباڵخ و جه‌نجاڵه‌، لە پشتەوە خانووبەرە و رێستۆرانت و قاوەخانە دەبینرێت. باران بە خوڕ دەبارێ، پیاوێک بە ڕاکردن کورسییەکانی سەر شۆستەی شەقامەکە کۆ دەکاتەوە و له‌به‌رچاو ون دەبێت.

لە هەموو لایەکی شانۆکەوە، کۆمەڵێک ژن و پیاو بە چەترەوە بەسەر شەقامەدا دەڕۆن. پیاوێك یەخەی پاڵتۆکەی تا بناگوێکانی بەرز کردۆتەوە و لەم سەری شانۆکەوە، بۆ ئەو سەر ڕادەکات و له‌به‌رچاو ون دەبێت. ژنێك بە منداڵێکەوە، بەخێرایی ڕێ دەکات، منداڵەکەی بووکەڵەیەکی بە دەستەوەیە و لە دەستی ده‌که‌وێته‌ خواره‌وه‌ بۆ ناو بارانه‌که‌، ژنەکە دەگەڕێتەوە، بووکەڵەکە هەڵدەگرێتەوە. ئینجا منداڵه‌که‌ ده‌کاته‌ باوەشییەوە و بە خێرایی لە پشت قاوەخانەکانەوە دیار نامێنێت. کوڕێکی گەنج جانتایەکی سەفەری پێیە و لە بری چەتر به‌سه‌ر سه‌رییه‌وه‌ ڕایگرتووه‌، زۆر بە خێڕایی تێدەپەڕێت. پیاوێکی گەنج بە کەمانچەیەکەوە، لە یەکێك لە دەرگای ڕێستۆرانت و قاوەخانەکانەوە دێتە دەرەوە و سەیری ئاسمان دەکات، لە پەنایەکدا دەوەستێت و چاوەڕوانی ئەوەیە بارانەکە خۆش بکاتەوە.

پیره‌مێردێك، پاڵ بە عەرەبانەیەکەوە، کە پڕە لە پرتەقاڵ، دەنێت و دەیەوێت بە زووترین کات لەم سەری شانۆکەوە بڕوات بۆ ئەو سەری شانۆکە، هاوکات کوڕێکی گەنج له‌ولای شانۆکەوە، بە ڕاکردن بە لای پیره‌مێرده‌که‌دا تێ دەپەڕێت و لە لاکەی ترەوە دەڕواتە دەرەوە. دوو کوڕی گەنجی تر بە ئاڕاستەی پێچەوانەوە دێنە سەر شانۆکە و ڕادەکەن، یەکێکیان خۆی دەکێشێت بە عەرەبانەی پیره‌مێرده‌که‌دا و پرتەقاڵەکانی په‌رش و بڵاو دەکاتەوە. یەکێک لە کوڕە گەنجەکان هەوڵ دەدات یارمەتیی پیاوە پیرەکە بدات و پرتەقاڵەکانی لەگەڵ کۆ بکاتەوە، ئەوی تریان هیچ ناوەستێت و ڕادەکات، پاش تۆزێك هەر بە ڕاکردن دەگەڕێتەوە و پەلی کوڕەکەی تر دەگرێت و لەگەڵ خۆی دەیباتە دەرەوە. پیره‌مێرده‌که‌ سەیری ئاسمان دەکات و هەناسە هەڵدەکێشێت. دوای ئەوەی پرتەقاڵەکانی کۆ دەکاتەوە، پاڵ بە عەرەبانەکەیەوە دەنێت و ده‌چێته‌ دەرەوە.

(وچانێکی کورت.)

(ڕووناکی گوڕانکاری بەسەردا دێت و سەر شانۆکە زیاتر ڕووناك دەبێتەوە.)

پیاوێکی نابینا بە گۆچانێکەوە دەڕوات و منداڵێك دەستی گرتووە، پیاوێکی که‌مانچه‌ژه‌ن، سەیریان دەکات، دەڕواتە ژوورەوە و بە چەترێکەوە دێتەوە دەرەوە، دەڕوات بۆ لای نابیناکە و چەترەکەی بۆ ڕادەگرێت، بۆ ئەوەی زیاتر تەڕ نەبێت و لەگەڵ نابینا و منداڵەکە ده‌چێته‌ دەرەوە. پیاوە کەمانچەژەنەکە دێتەوە ژوورەوە و دەچێتەوە جێگاکەی خۆی، لەسەر کورسییەکە دادەنیشێتەوە.

 دوو ژن و پیاوێك، بە جانتای سەفەرەوە، زۆر بە خێرایی بەسەر شانۆکەدا دەڕۆن و له‌به‌رچاو ون دەبن، لە هەمان کاتدا، کۆمەڵە خه‌ڵکێك بە ئاڕاستەی پێچەوانەوە بە چەترەوە دێنە ژوورەوە، کەسێك ڕێ نواییان دەکات و دەیەوێت ڕێگای چوونە دەرەوەیان پیشان بدات. لەگەڵ چوونە دەرەوەیاندا، یەکێك لەو چەتربەدەستانە ناڕواتە دەرەوە، سەرەتا سەیری ئاسمان دەکات، دواتر لە پیاوە کەمانچەژەنەکە دەچێتە پێشەوە، وەك ئەوەی بیەوێت پرسیاری شتێكی لێ بکات، بەڵام دەگەڕێتەوە و سەیری ئاسمان دەکاتەوە. دواتر سەیری سەعاتەکەی دەستی دەکات. لەپڕ ئەو کەسەی ڕێنمایی کۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵکه‌ چەتربەدەستەی دەکرد، دەگەڕێتەوە سەر شانۆکە، ئەو کەسەی تریش پێش خۆی دەدات و دەچنە دەرەوە. پیاوە کەمانچەژەنەکەیش خۆی دەکات بە یەکێك لە دەرگاکاندا و بۆ ماوەیەکی کورت سەر شانۆ تەواو چۆڵ دەبێت.

(وچان.)

کەمانچەژەنەکە دێتەوە دەرەوە، کورسییەکی پلاستیکی بە دەستەوەیە، لە پەنایەکدا دایدەنێت و لەسەری دادەنیشێت. کچێك لەلایەکی شانۆکەوە دێتە ژوورەوە، ڕۆژنامەیەکی به‌سه‌ر سه‌رییه‌وه‌ ڕاگرتووه‌ بۆ ئەوەی تەڕ نەبێت، سەیری ئەملا و ئەولای خۆی دەکات، ترسی پێوە دیارە و لە کابرای کەمانچەژەن دەچێتە پێشەوە، بەڵام کەمانچەژەنەکە، بەر لەوەی ئەو بگاتە لای‌، هەڵدەستێت و دەچێتە ژوورەوە و دیار نامێنێت. کچەکە دەگەڕێتەوە نێوەڕاستی شانۆکە و هەر سەیری ئەملا و ئەولای خۆی دەکات، تەواو شپرزە دیارە. جگەرەیەك لە جانتاکەی دەردەهێنێت و دەیەوێت بیکێشێت، بەڵام چەرخی پێ نییە، هەرچەندە ناو جانتاکەی دەگەڕێت، هیچ چەرخ یان شقارتە نادۆزێتەوە و بارانەکەیش جگەرەکەی تەواو تەڕ دەکات، ناچار فڕێی دەدات و بە پێی پانی دەکاتەوە. لەولاوە دوو کەس دێنە ژوورەوە، گسک و ئامڕازەکانی پاککردنەوەیان بە دەستەوەیە، قنە جگەرەی ژنەکە هەڵدەگرنەوە و سەیری دەکەن و دەیخەنە ناو تەنەکەی خۆڵ و خاشاکەکەیانەوە، کە لەسەر عەرەبانەیەکی بچووکە و دواتر دەچنە دەرەوە. بارانه‌که‌ کچەکەی تەواو تەڕ کردووه‌ و هەر دێت و دەچێت، تا لەپڕ تەلەفۆنێك دەردەهێنێت و بە دەم ژمارە وەرگرتنێکەوە دەچێتە دەرەوە.

(بارانەکە خۆش دەکاتەوە.)

(ڕووناکی بەهێز دەبێت و وەك تیشکی بەتینی خۆر سەر شانۆکە بەتەواوی ڕووناك دەکاتەوە.)

(وچانێکی کورت.)

کەناسەکان دێنەوە سەر شانۆکە و تا له‌به‌رچاو ون دەبن، شوێنەکە پاک دەکەنەوە. لەگەڵ چوونە دەرەوەی ئەوان کوڕێکی گەنج دێتە سەر شانۆ، سەرەتا قه‌یتانی پێڵاوەکانی توند دەکاتەوە، دواتر شانەیەك دەردەهێنێت و قژی دادەهێنێت و بەدەم فیکەلێدانەوە، لەوسەری شانۆکەوە دەچێتە دەرەوە.

 پیاوە کەمانچەژەنەکە دێتە ناوەڕاستی شانۆکەوە و سەیری ئاسمان دەکات، هەناسەیەکی خۆشی هەڵدەکێشێت. بە پەلە دەچێت کەمانچەکەی دەهێنێت و لە ناوەڕاستی شانۆکەدا دەوەستێت. ئینجا دەست دەکات بە ژەنینی ئاواز و میلۆدییەکی پڕ لە جۆش و خرۆش. کچێکی گەنج دێتە سەر شانۆکە و سەیری کەمانچەژەنەکە دەکات، دەچێتە ناوەڕاستی شانۆکەوە و پێڵاوەکانی دادەکەنێت و سەما دەکات، دوایی پێڵاوکانی هەڵدەگرێت و بە ڕاکردن دەچێتە دەرەوە. کەمانچەژەنەکە دوای چوونە دەرەوەی کچکەکە، لە ژەنینی کەمانچەکەی دەوەستێت و سەیری ئەو ئاڕاستەیە دەکات، کچەکەی لێوە دەچێتە دەرەوە. وەك ئەوەی هیچ نەبووبێت، دەست دەکاتەوە بە ژەنینی کەمانچەکەی. لەپر کورێكی گەنج بە جلی سەبازییەوە دێتە سەر شانۆ، ماندوو دیارە، جلە سەربازییەکانی چڵکنە و خۆیشی هەندێك پیس و پۆخڵ دەنوێنێ، به‌تانییه‌کی گەورەی پڕ لە سەمونی داوە بە کۆڵیدا و سەمونێکیشی بەدەستەوەیە و وەك هار دەیخوات. بە ڕێگاوە چەند سەمۆنێك لە بەتانییەکەوە ده‌که‌ونه‌ خوارەوە، سەربازەکە هیچ گوێ بە کەوتنی سەمونەکان نادات و دەیەوێت بڕواتە دەرەوە، کوڕێکی گەنج بەرەوڕووی دێت، سەربازەکە وەك ئەوەی کەسێكی نزیکی خۆی دوای چەندین ساڵ بینیبێتەوە، لە شوێنی خۆی دەوەستێت و چاودەبڕێتە کوڕە گەنجەکە، بە تانییەکەی لە کۆڵ دەکەوێتە خوارەوە و هەموو سەمونەکان بڵاو دەبنەوە. کوڕە گەنجەکە بە سەرسوڕمانەوە لە سەربازەکە دەڕوانێت و دەڕوات. چەند کەسێك سەمونەکانی بۆ کۆ دەکەنەوە و دەیخەنەوە ناو بەتانییەکەی. سەربازەکە، بە شێوەیەکی میکانیکی و ڕۆبۆتئاسا، بەتانییە پڕ سەمونەکە دەداتەوە بە کۆڵیدا و دەڕواتە دەرەوە. کەمانچەژەنەکە بە هاتنە ژوورەوەی ئەم سەربازە لە ژەنینی ئاوازەکەی دەوەستێت و سەیری سەربازەکە دەکات تا بە تەواوی دەچێتە دەرەوە، ئینجا یه‌کسه‌ر دەست دەکاتەوە بە ژەنینی ئاوازە پڕ لە جۆش و خرۆشەکەی. ڕێك له‌و کاته‌دا، کچێك بە شپرزەییەوە دەردەکەوێت و کوڕێک دوای کەوتووە. بەر لەوەی لە چاو ون بن، کچەکە نامەیەک فڕێدەداتە سەر زەوییەکە و بە خێرایی دەڕواتە دەرەوە. کوڕە گەنجەکە نامەکە هەڵدەگرێتەوە و بە قاقای پێکەنین و خۆشییەوە ڕادەکاتە دەرەوە. هاوکات ژن و پیاوێکی پیر دێن و نه‌ختێك گوێ لە ئاوازی مۆسیقای کەمانچەژەنەکە دەگرن، قۆڵ لەناو قۆڵدا، بە دڵێکی خۆشەوە دەچنە دەرەوە. کەمانچەژەنەکە دەوەستێت و لە یەکێک لە دەرگاکانەوە دەچێتە ژوورەوە و لە چاو ون دەبێت.

(وچان.)

ژن و مێردێك، لەگەڵ کچەکەیان دێنە ژوورەوە، هاوکات پیاوێك دەردەکەوێت، ژمارەیەکی زۆر مەسینەی ڕەنگاوڕەنگی هەڵگرتوە، بەشێکی بە جەستەیدا هەڵواسیوە، بە شێوەیەك تەنیا هەر سەری بەدەرەوەیە. بە هێواشی ڕێ دەکات و وێنەگرێکیش بە دواویەوەیە بە هەموو شێوەیەك و لە هەموو سوچێکەوە وێنەی دەگرێت. کابرای مەسینەهەڵگر هیچ ئاگای لە وێنەگرەکە نییە و هەر دەڕوات تا لە چاو ون دەبێت. وێنەگرەکە دەگەڕێتەوە و وێنە دەگرێت، بێ هیچ پلانێك وێنە بە هەر چوار لای خۆیدا دەگرێت. ژن و مێردەکەیش، لەگەڵ کچەکەیان بێ جووڵە سەیری مەسینەهەڵگرەکە و کابرای وێنەگر دەکەن و بە پێکەنینەوە دەچنە دەرەوە.

ئافرەتێکی ڕه‌شپۆش، لەگەڵ ئافرەتێکی دووگیاندا پێکەوە دەڕۆن، لە شوێنەکە ورد دەبنەوە و سەیری هەر چوار لای خۆیان دەکەن، وەك ئەوەی نامۆ بن بە شوێنەکە و ئەو شوێنە نەدۆزنەوە، کە دەیانەوێت بۆی بڕۆن. کچێکی گەنجی جوان بەرەو ڕوویان دێت، لە ژنە ڕەشپۆشەکە دەڕوانێت، دەیەوێت شتێك بە ژنە دووگیانەکە بڵێت، بەڵام لەپڕ دەقیژێنێت و ڕادەکاتە دەرەوە. ژنە ڕەشپۆشەکە و ژنە دووگیانەکە شێتانە پێدەکەنن و دەڕۆنە دەرەوە. تا لە چاویش ون دەبن، گوێمان لە پێکەنینە ناشرین و بەرزەکەیان دەبێت. کوڕ و کچێك، دێنە ژوورەوە و دەستی یەکترییان گرتووە، بە ووردی سەیری دەوروبەرەکەیان دەکەن، وەك ئەوەی بترسن و نەیانەوێت کەس بییان بینێت؛ بە خێرایی بەسەر شانۆکەدا تێدەپەڕن و دەچنە دەرەوە. 

  کەسێك بە پەیژەیەکی گەورەوە دێتە ژوورەوە، بە هەر لایەکدا ئاوڕ دەداتەوە، ئەوەی لەسەر شانۆیە، ڕادەکات و خۆی لە پیاوەکە لا دەدات. هەر لەم کاتەدا پیاو و ژنێک هه‌ریه‌که ‌و بە بەرماڵێکەوە دێنە سەر شانۆکە و لە ناوەڕاستی شەقامەکەدا بەرماڵەکانیان ڕاده‌خه‌ن و دەست دەکەن بە نوێژکردن. پیاوێکی پیر بە گۆچانەوە دەڕوات، سەیرێکی ژن و پیاوەکە دەکات، کە نوێژ دەکەن، سەرێکی پڕ لە گومان بادەدات و دەڕوات. هاوکات کۆمەڵێك کوڕ و کچی قوتابی بە کتێبەکانی دەستییان و جانتاکانی شانیانەوە، بە شەقامەکەدا دەڕۆن، هەندێکیان پێدەکەنن و هەندێکیان قسە دەکەن. کە لە چاو ون دەبن، ژن و پیاوەکە نوێژەکەیان تەواو دەکەن، بەرماڵەکانییان هەڵدەگرن و دەچنە دەرەوە.

(ڕووناکی کەمێك گۆڕانکاری بەسەردا دێت و ئەو تیشکە بەتینەی سه‌ره‌تای نامێنێت.)

شێتێك چاکەت و پانتۆڵێکی زۆر لە قیاسی خۆی گەورەتری لە بەردایە، چڵکن و ریشن، دەردەکەوێت، جگەرە دەکێشیت و بێباکانە هەنگاو دەنێت، کەمانچەژەنەکە دێتەوە دەرەوە، ئاوازێکی غەمگین دەژەنێت، شێتەکە سەمای بۆ دەکات. سەرخۆشێک دێت و بەدیاریانەوە دەوەستێت، دواتر دەست دەکات بە گریان، شێتەکە سەیری دەکات و پێدەکەنێت. سەخۆشەکەیش هەر دەگری تا ئەویش دەست دەکات بە سەما. شێتەکە و سەرخۆشەکە قۆڵ دەکەن بە قۆڵی یەکتریدا و پێکەوە دەچنە دەرەوە. کەمانچەژەنەکە سەیرییان دەکات و پێدەکەنێت. لە لایەکی ترەوە کۆمەڵێك خەڵکی بە چاویلکەی ڕەشەوە دێنە سەر شانۆ، لە کوڕە کەمانچەژەنەکە نزیک دەبنەوە و سەیری دەکەن، چواردەوری دەگرن و کەمانچەژەنەکەیش بە کەمانچەکەی دەستییەوە بە هەر چوار لای خۆیدا دەسوڕێتەوە و سەیرییان دەکات. یەکەیەکە چاویلکە لە چاوەکان دەڕۆنە دەرەوە و کەمانچەژەنەکەیش بە دەم قاقای پێکەنینەوە دەچێتەوە سەر کورسییەکەی خۆی و لە پەناکەدا لێی دادەنیشیت.

یەك دوو سەرباز سەیری شوێنەکە دەکەن، وەك ئەوەی بۆ تاوانبارێك بگەڕێن، لە هەموو شتێك ورد دەبنەوە، کەسێكیش، که‌ لە ڕۆژنامەنووس دەچێت، دەفتەرێکی بچووکی بە دەستەوەیە، دوور و نزیك لە دوای سەربازەکانەوە دەڕوات و جار جارە شتێك لە دەفتەرەکەیدا دەنووسێت. بەر لە سەربازەکان ئەو دەڕوات و لە چاو ون دەبێت. پیاوێکی شەل بە سەگێکەوە لەم سەری شانۆکەوە دەڕوات بۆ ئەو سەر، تا لە چاو ون دەبێت، لەگەڵ دەرکەوتنی ئەم پیاوە شەلەدا، هیچ جووڵەیەك لەسەر شانۆکە نامێنێت، هەر پیاوە شەلەکە لەگەڵ سەگەکەی دەچنە دەرەوە، هەموو شتێك دەکەوێتەوە جووڵە و سەربازەکانیش دەڕۆنە دەرەوە.

(تیشکی ڕووناکییەکە کزتر دەبێت.)

چەند لێبوکێك دەردەکەون، گەمە دەکەن، تۆپ بە ئاسماندا هەڵدەدەن، مۆسیقا لێ دەدەن، هەموو جۆرە جووڵەیەك، کە دەبێتە هۆی پێکەنینی خەڵکی ئەوان دەیکەن. دەکەون و هەڵدەستنەوە، باز دەدەن و یەکتری ڕادەکێشن و سەرمە و قولتان دەدەن. لەم کاتەدا، وەك دیمەنی فیلمێك، کۆمەڵێك گەنج و بە تەمەن، کە هەموویان ئامێری تەلەفۆنی گەورەیان بە دەستەوەیە، دێنە سەر شانۆ، بە تووڕەیی و بە پەلە ژمارە وەردەگرن و بە خۆشی قسە دەکەن، پێدەکەنن، هەندێك جاریش خەمبار دەبن، بێ ئەوەی کەس تێیان بگات. تێکەڵاوی لێبوکەکان دەبن و پێکەوە دەچنە دەرەوە.

(وچان.)

(ڕووناکی کزتر دەبێت.)

بۆ ساتێك شه‌قامه‌که‌ چۆڵ دەبێت، تا شێتێك ڕادەکات، کۆمەڵێك پەرستاری ژن و پیاو، بە سەدرییە سپییەکانیانەوە دوای کەوتوون، شێتەکە ڕادەکات و ئەوان بە دوایدا، چەند جارێك بە شێوەی بازنە، وه‌ك ئابڵۆقه‌ی بده‌ن، ڕادەکەن و دەسوڕێنەوە، بۆیان ناگیرێت، هەر چۆنێك بیانەوێت بیگرن ئەو لە دەستیان دەرباز دەبێت. منداڵێك لە یەکێك لە دەرگاکانەوە دێتە دەرەوە، زەرفێکی کاغەزی بە دەستەوەیە و وەك میزەڵدان فوی تێ دەکات تا وەك تۆپێکی لێ دێت، هەر کە پڕ بوو لە هەوا، بە هەموو هێزی خۆی پێدا دەکێشێت و دەیتەقێنیت. لەگەڵ زرمە و دەنگی تەقینی زەرفەکە، سەر شانۆ لە جووڵە دەکەوێت، شێتەکە لە جێگای خۆیدا و پەرستارەکانیش لە جێگای خۆیاندا بێ جووڵە دەوەستن. منداڵەکە لە هەمان دەرگاوە دەچێتەوە ژوورەوە. پەرستارەکان قۆڵی شێتەکە دەگرن و بەبێ هیچ کێشە و دەنگێك دەچنە دەرەوە.

(ڕووناکی گۆڕانکاری بەسەردا دێ و ڕەنگێکی شینی کاڵ دەردەکەوێت و ڕووناکییە بەهێزەکە کزتر دەبێت.)

کۆمەڵێك کەس وەك ئەوەی لە پرسەدابن، بە گریان و خەمبارییەوە دەردەکەون، پیاوە کەمانچەژەنەکە، لەگەڵ منداڵەکەی زەرفەکەی تەقاند دێنە دەرەوە، هه‌ر یه‌که‌و گوڵێکی گەورەی سپییان بە دەستەوەیە و دەیدەن بە ئەو خەڵکەی بە گریان و خەمبارییەوە هاتونەتە سەر شەقامەکە. لە کاتێکدا دەڕۆنە دەرەوە، کۆمەڵە کەسێکی کورتە باڵا، بە جلی جوانەوە بە دوای ئەو کۆمەڵە کەسە خەمبارەدا دەڕۆن و لەگەڵ ئەوان لە چاو ون دەبن. پاش ساتێکی کورت، کورتە باڵاکان دەگەڕێنەوە، گوڵە سپییەکانیان بە دەستەوەیە و دەیدەنەوە دەست پیاوە کەمانچەژەنەکە و منداڵەکە. لە کوێوە هاتبوونە ژوورەوە، هەر لەوێشەوە دەچنەوە دەرەوە.

کۆمەڵێك منداڵ و گەنج، کە لە شێوەی دوو تیپدا ده‌رده‌که‌ون، فتبۆڵێن دەکەن. هەموو سەر شانۆکە داگیر دەکەن، پاس ده‌ده‌ن بەیەك و هێرش دەبەن و گۆڵ لە یەك دەکەن، پیاوە کەمانچەژەنەکە و منداڵەکە سەیریان دەکەن و دەبن بە هەواداریان، بە ئاشکرا دیارە منداڵەکە هانی چ تیپێك و پیاوە کەمانچەژەنەکە هانی چ تیپێك دەدەن. یارییەکە بێ هیچ براوەیەك تەواو دەبێت و یەکێك لە تیپەکان لە لای ڕاست و ئەوی تریان لە لای چەپەوە دەچنە دەرەوە.

(ڕووناکییە شینەکە بەرەو ڕەش بوون و تاریکی دەڕوات.)

بووك و زاوایەك به‌ڕێ دەکرێن، خەڵکێکی زۆر بە دوایانەوەیە، هەندێك چەپڵە لێ دەدەن و هەندێك گۆرانی دەڵێن و چەند کەسێکیش مۆسیقا دەژەنن. کورتەباڵاکان، بە سەماکردن بە ئاڕاستەی پێچەوانەی ڕەوتی ئەوانەوە دێنەوە ژوورەوە. شاییەکە خۆشتر دەبێت. کەسێك لە شوێنێکەوە دێتە ژوورەوە و لەپڕ جانتای دەستی ئافرەتێك دەفڕێنێت و ڕادەکات. کورتەباڵاکان بە دوای دزەکەدا ڕاده‌که‌ن. شاییەکە بەردەوام دەبێت و بە چەپڵە و گۆرانی و مۆسیقاوە دەچنە دەرەوە.

بۆ ساتێك سەر شەقامەکە چۆڵ دەبێت، تا لەپڕ چەند کەسێکی شه‌پقه‌به‌سه‌ر، کە لە تەمەنی جیاوازدان دەردەکەون. هەندێکیان چاویلکەی ڕەشیان لە چاودایە و هەندێکیشیان کامێرایان بە دەستەوەیە. دێن و دەچن. وێنە دەگرن و سەرنجی یەکتری بۆ شوێنی جیاوازی سەرشەقامەکە ڕادەکێشن. لە هەمان کاتدا ده‌نگی فرۆکه‌یه‌کی هێلێکۆپته‌ر دێ. دەنگی چەند تەقینەوەیەك. کامێرا بەدەستەکان دەیانەوێت وێنەی چەند شوێنێکی نادیار بگرن، سەربازەکان دەردەکەونەوە و ڕێگایان لێ دەگرن و لەگەڵ خۆیان دەیانبەنە دەرەوە.

(بێدەنگی.)

(سەر شانۆ تاریکتر دەبێت.)

(باران دادەکاتەوە.)

(کۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵکێك بە چەترەوە لە هەموو شوێنێکی سەر شانۆکەوە دەردەکەون، هەندێکیان بەرەوڕووی پێشەوەی شانۆکەوە دێن.)

(ڕووناکی بەرەو شینێکی ڕەشباو دەڕوات و تەواو تاریك دەبێت.)

(دەنگی هەورەگرمەیەکی زۆر بەهێز دێت، دواتر تیشکی بروسکەیەك شانۆکە بۆ ساتێکی کورت، بە شێوەیەکی ترسناك ڕووناك دەکاتەوە.)

(دەنگی خوڕەی باران لە تاریکییەدا دێت.)

٢٢/٦/٢٠٢٢

ستۆکهۆڵم

The post ئاڕاستە جیاوازەکان appeared first on ژنەفتن.

کەم شاکاری ئەدەبی هەن هێندەی درامای “فاوست”ی گۆتە، کاریگەری بەسەر بەشێکی گەورەی ئەدەب و هونەری جیهانییەوە هەبووبێت. ئەم شاکارە بە دێژاییی مێژوو جێ دەستی بەسەر ئەدەب و شانۆی دنیاوە هەبووە و هەیە. “یوهان ڤۆڵڤگین گۆتە”۱ ١٧٤٩-١٨٣٢ لە سەرەتاکانی گەنجێتییەوە تا دوا ڕۆژەکانی ژیانی کاری لەسەر “فاوست” کردووە، پڕۆژەیەک بۆ ژیان و داهێنان، کە نەمری بە “گۆتە” بەخشی.۲

  هیچ بەرهەمێکی ئەدەبی، یاوەخود هونەری هێندەی “فاوست” کاری لەسەر نەکراوە؛ کارەکتەر و چیرۆکی فاوست لە چەندین ئامادەکردن، سەرلەنوێ بەرجەستەکردن و خوێندنەوەی جیاوازەوە دەرکەوتووە. چیرۆکی فاوست، وەک “ئەلکیمیست”ێک،٣ کە لەگەڵ شەیتان پەیمان دەبەستێت، تا ئەو دەسەڵاتەی هەبێت بەسەر مرۆڤایەتی و ڕووداوەکانی دنیادا زاڵ بێت، بتوانێت دەسەڵاتەکانی، نەک تەنیا بەسەر مرۆڤدا، بەڵکوو بەسەر فیگورە میتۆلۆژییەکانیشدا بسەپێنێت، جگە لە (کات)، کە شەیتانیش ناتوانێت لە دەرەوەی کاتەوە کار بکات. واتە فاوست ئەو دەسەڵاتەی هەبێت، جگە لە (کات) هەموو گەردوون، بە مرۆڤیشەوە بخاتە ژێر رکێفی خۆیەوە.

  “فاوست” کەسێکی نائارامە، کە بەردەوام لە گەڕان و پشکنیندایە، ئەمەیش سمبولێکە بۆ گەڕانە بێوچانەکەی مرۆڤ، بە درێژاییی مێژوو. پەیمان بەستن لەگەڵ شەیتان بیرۆکەیەکی گەلێک دێرینە و دەگەڕێتەوە بۆ چاخەکانی ناوەڕاست، هەروەها ڕەگ و ریشەیەکی قووڵیشی لای جوولەکه‌کاندا هەیە.

  “فاوست” و شەیتان، کە لە کارەکتەری “مێفیستۆفلێس”دا دەردەکەوێت، گەشتێکی پڕ لە فەنتازی بە نێو شارستانییەتی دێرینی یۆناندا دەکەن؛ هەموو چیرۆکەکە داستانێکی سوریالییە، لەم چیرۆکەدا خوێنەر ڕووبەڕووی خواوەندەکان، ئاژەڵی سەیروسەمەرە، سوارچاکەکان، پادشا و فیگورە میتۆلۆژییەکان دەبنەوە. خودی میتۆلۆژیا کلاسیکییەکە، کە فاوست ڕۆحی خۆی لە پێناو بەدەستهێنانی زانست و هێزێکی گەورەی بێ سنوور، بە شەیتان دەفرۆشێت، چەندین نووسەری لە سەردەمە جیاوازەکاندا بەخۆیەوە سەرقاڵ کردووە و هەوڵیان داوە لە دیدی خۆیانەوە خوێندنەوەی بۆ بکەن. لەنێو ئەم خوێندنەوە جیاوازانەدا، بێگومان شاکارەکەی گۆتە لە هەموویان بەناوبانگترە. ناوی “فاوست”یش، کە لە نەژاددا لاتینییە، مانای “بەخت” دەگەیەنێت.

  نەژاد و خودی مێژووی چیرۆکەکە، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵەکانی ١٥٠٠ەکان، ڕێک ناشزانرێت ئەم چیرۆکە ئەڵمانی، یاوەخود پۆڵۆنی بووە، یان لە چ شوێنێکی تری دنیاوە هاتووە. لەگەڵ ئەوەیشدا هەندێ لە سەرچاوەکان ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن، کە بۆ یەکەمجار چیرۆکی فاوست، بە ئەڵمانی لە کتێبێکدا بە ناوی “کتێبی فاوست” یان “سەرگوزشتەی فاوست” دەرکەوتووە. مێژووی ئەم کتێبەیش دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٥٨٧. یەکەم دەقی شانۆیش سەبارەت بە “فاوست”، کە لەبەر دەستدا بێت، دەقە شانۆیییەکەی شانۆنامەنووسی ئینگلیزی “کریستۆفەر مارلۆ٤ ١٥٦٤-١٥٩٣ یە، کە لە ساڵی ١٥٩١دا بە ناوی “دکتۆر فاوست”ەوە نووسیویەتی. دواجار فاوستی گۆتە بووە مۆدێلێک بۆ هەموو ئەو کەسانەی تر، کە کاریان لەم چیرۆکەدا کردووە.٥

  بەپێی سەرچاوە دێرینەکان، کەسێک لە ڕاستیدا هەبووە، بە ناوی “یوهان/جۆرج فاوست”، کە پەیمانێکی لەگەڵ شەیتان هەبووە.

  گۆتە، فاوست وەک کەسێک وێنا دەکات، کە بە هیچ شتێک قایل نییە، لەبەر ئەوە دەیەوێت زیاتر بزانێت و بە دوای زانیاری و زانستی زیاتردا، سەبارەت بە دنیا و گەردوون دەگەڕێت، هەروەها دەیەوێت وەڵامی باشتری سەبارەت بە پرسیارە گەورەکانی گەردوون و مرۆڤایەتی دەست بکەوێت. فاوست دەیەوێت لە ماناکانی ژیان بگات و دەستی بگات بە هێزە بێکۆتایییە نادیارەکانی سرووشت. فاوست لەم گۆشەنیگایەوە دەبێتە شتێک گەورەتر لە خودی خۆی. لەم ڕەوشەدا پەنا بۆ هەموو شتێک دەبات، بۆ نموونە ئەو پەیمانەی لەگەڵ شەیتان دەیبەستێت، تا بگات بەوەی دەیەوێت. ڕۆحی فاوست بریتییە لە سەرکەوتن و بەسەر هەموو شتێکدا زاڵبوون؛ هاوکات هەستێکی تەنیایی هەیە و دەیەوێت بە شتێکی گەورە و بێکۆتا بگات. گۆتە دەیەوێت ئەوەمان پێشان بدات، کە ئەو یاسایەی گەردوونی ڕاگرتووە، هەمیشە بە نادیار دەمێنێتەوە، بەڵام مرۆڤ دەتوانێت، تەنیا لە ڕێگای ئەم جووڵە گەورەیەی گەردوونەوە، جێگای خۆی بکاتەوە.

فاوست، لە هزر و ئەدەبی جیهانیدا، وەک نوێنەری ڕۆمانسییەتی ئەڵمانی ئاماژەی بۆ دەکرێت، وەک هێماگەلی خۆویستێک، دەیەوێت دەسەڵات بگرێتە دەست. ڕۆمانی “ئازارەکانی ڤارتەری لاو” نموونەیەکی گرینگی ئەو ڕۆمانسییە ئەڵمانییەشە، کە گۆتە نوێنەرایەتی دەکرد.

مێژوونووسانی ئەدەب و ئەکادیمیست و لێکۆڵەرەوەکان لەسەر ئەوە کۆکن، کە دوای “ئەلیازە و ئۆدیسە”ی هۆمیرۆس و “دۆنکیشۆت”ی میکوێل سێرڤانتس و “کۆمیدیا”ی دانتی ئەلیگیێری، “فاوست”ی گۆتە، گەورەترین کاریگەرییان لە مێژووی ئەدەبی جیهانیدا هەبووە. “فاوست” بە شێوەیەکی تەواوەتی و هەردوو بەشەکەی، لە ساڵی ١٨٣٢ دا، دوای مردنی گۆتە بڵاو دەکرێتەوە.

  گەر ئاوڕێکی خێرا بەسەر ئەدەبی سویدیدا بدەینەوە، بە ئاشکرا دەبینین “ئاوگوست ستریندبێرگ” ١٨٤٩-١٩١٢ لە چەندین به‌رهه‌میدا لە ژێر کاریگەریی فاوستدا بووە، بۆ نموونە هەردوو شانۆنامەی “ئوستاد ئولۆف” ١٨٧٢ و “خەونەنمایشێک” ١٩٠١. ستریندبێرگ هێندە بە “فاوست” سەرسام بووە، گوتویەتی: “فاوستی گۆتە وەرناگێردرێت، نابێت وەربگێردرێت.” ستریندبێرگ زۆر زوو درکی بەوە کردبوو، کە وەرگێڕان زۆر خێراتر لە ئۆرگیناڵەکان کۆن دەبن. ئەمەیش “بریت گ. هەڵگڤیست”،٦ کە “فاوست”ی لە ئەڵمانییەوە کردووە بە سویدی، پشتڕاست دەکاتەوە.

جگە لە ستریندبێرگ چەندین نووسەری تری سویدی کەوتوونەتە ژێر کاریگەریی “فاوست”ەوە، “سەلما لاگەرلۆڤ”٧ یەکێکی ترە لەو نووسەرە سویدییانەی، کە چەندان ئاماژە و جێگا دەستی “فاوست”ی گۆتە بە ڕۆمانەکانییەوە دیارە.

  چیرۆکی فاوست بە شێوەیەکی ساکار بریتییە لە: ئەو پیاوەی ڕۆحی خۆی بە شەیتان، کە لێرەدا لە کارەکتەری “مێفیستۆفلێس”دا دەردەکەوێت، دەفرۆشێت بۆ ئەوەی ئاستێکی باشتر، سەرکەوتووتر یان شتێک لە خودی خۆی باڵاتر بە دەست بهێنێت و بە خۆشگوزەرانی بژی. فاوست جگە لە زانست و زانیاری، بە دوای دەسەڵات، خۆشەویستی و ماناکانی ژیاندا وێڵە، لەبەر ئەوەی فاوست هەست دەکات، هیچکام له‌مانه‌ی نییه‌، بۆیه‌، هەست بە بەختیاری ناکات و ئامادەیە هەموو شتێک بکات، تا بتوانێت ستایلی ژیانی خۆی بگۆڕێت و بگات بەوەی دەیەوێت. لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، فاوست کەسێکە بە ئاسانی دەتوانێ سەبارەت بە زانست، گەنجێتی، خۆشەویستی و دین قسە بکات.

ئەم چیرۆکە، یاوەخود داستانە، لە ئەدەبی ئەڵمانیدا، جگە لە “گۆتە” “کلاوس مان”٨ کوڕی ڕۆماننووسی بە ناوبانگ “تۆماس مان”۹ لە ساڵی ١٩٣٦دا لە دەقێکی شانۆییدا بەناوی “مێفێستۆ”ەوە گەڕاوەتەوە سەر چیرۆکی “فاوست”. لای “کلاوس مان” ئەکتەرێک لەگەڵ دەسەڵاتی نازییەکان پەیمانێک واژوو دەکات، تا پلە و پایەی خۆی لەنێوەندە هونەرییەکەدا بەرز بکاتەوە و خۆی بکات بە کەسی یەکەم.

  “تۆماس مان”ی باوکیش، وەک نووسەرێکی گەورەی ئەڵمانی، بە سوود وەرگرتن لە “فاوست”ەکەی گۆتە، لە ساڵی ١٩٤٧دا ڕۆمانێکی بەناوی “دکتۆر فاوست” نووسیوە. “تۆماس مان”، کە ڕۆمانەکەی خۆی دەنووسێت، دوو ساڵ بوو دووەم جەنگی جیهانی تەواو ببوو، بەڵام بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ پەلی بۆ نازییەکان هاویشتووە. لای “تۆماس مان” ئاوازدانەرێک بڕیار دەدات پشت بکاتە خۆشەویستی، تا گەورەترین ئاستەکانی هێز و وزەی داهێنان بە دەست بهێنێت. هاوکات ئەم ڕێککەوتنەی “فاوست”ەکەی “مان” لە پشتکردنە خۆشەویستی، هاوتەریب دەبێت بە کێشەیەکی تری گەورەتر، کە ئەویش بریتییە لەو ئامانجەی نازییەکان لە داگیرکردنی ئەوروپا هەیان بوو، بێگومان بە ڕووخانی هیتلەر و کاولکردنی ئەڵمانیا کۆتایی پێ هات.

  بەشی یەکەمی “فاوست”ی گۆتە باسی پرۆفیسۆرێکی پیر دەکات، کە پەیمانێک لەگەڵ شەیتانێکی ژیردا مۆر دەکات، تا ئەو پیاوە بتوانێت ژنێکی گەنج لە خشتە بەرێ و بەلای خۆیدا ڕایبکێشێت، بەڵام ژنەکەی بەرگەی ئەم پەیمانە ناگرێت، هەروەها منداڵە هاوبەشەکەشیان، ئەمە جگە لەوەی برا و دایکی ژنەکەیش.

  بەشی یەکەمی ئەم درامایەی گۆتە لە ئاسمانەوە دەست پێ دەکات و دەستپێکی ڕووداوەکان خواوەند لە ئاسمانەوە لەگەڵ مێفیستۆفلێس “شەیتان” دەدوێت. مێفیستۆفلێس داوا لە خواوەند دەکات، ڕێگای بدات ڕۆحی فاوست بکێشێت. خواوەند لەگەڵ هەندێک لە فریشتەکاندا لە گفتوگۆدایە، بۆ نموونە باسی خۆشی و جوانییەکانی سەر زەوی دەکەن. دوای ئەم گفتوگۆیە، مێفیستۆفلێس دەردەکەوێت. مێفیستۆفلێس ئاماژە بۆ ئەوە دەکات، کە هیچ شتێک لەسەر زەوی جێگای خۆشحاڵی نییە. هەر لێرەدا خواوەند پرسیار لە مێفیستۆفلێس دەکات، کە ئایا فاوست دەناسێت؟ ئەویش لە وەڵامدا دەڵێت: بەڵێ دەیناسم. خواوەند دڵنیایە، کە مێفیستۆفلێس ڕێگا پێشانی فاوست دەدات و لەنێو تاریکییەکەی دەروونی و کەمی زانیاری و ناڕۆشنییەکەیەوە، دەستی دەگرێت و بەرەو زانست و بەرچاوڕوونی دەبات. لەم ڕووەوە گۆتە کارەکتەری فاوستی وا بەرجەستە کردوە، کە هەست بکات بەندە و دەیەوێت بەرەو ئازادی بڕوات.

  گۆتە بۆ ئەم دیمەنەی سەرەتا، کە لە ئاسماندا ڕوو دەدات، سوودی لە ئینجیل وەرگرتووە؛ بەتایبەتی لە کتێبەکانی ئینجیلدا، گفتوگۆیەک لەنێوان خواوەند و شەیتاندا هەیە و گۆتە وەک خۆی وەریگرتووە. دوای ئەم دیمەنەی ئاسمان، دێینە سەر زەوی و ژیانی فاوست لە نزیکەوە دەبینین.

  مێفیستۆفلێس یەکەم جار، وەک سەگێکی ڕەش شوێن فاوست دەکەوێت؛ لە کاتێکدا فاوست لەگەڵ ڤاگنەری هاوڕێیدایە، سەگە ڕەشەکە دەردەکەوێت. لێرەدا تەنیا فاوست لەوە دەگات، کە ئەمە سەگێکی ئاسایی نییە، ئەمەیش لەبەر ئەوەی سەگەکە بەشێوەیەکی سەیر دوایان دەکەوێت. سەگەکە، کە لە ڕاستیدا شەیتانە و لە بەرگی سەگدا دەردەکەوێت، بە مۆڕەمۆر، تا شوێنی کارەکەی فاوست، دوایان دەکەوێت. ئەوەی جێگەی سەرنج و ئاماژەیە، شەیتان جگە لە شێوەی سەگ، وەک ئەسپی دەریا و فیل-یش دەردەکەوێت. لەم ڕوانگەیەوە، مێفیستۆفلێس، وەک کارەکتەری شەیتان، یاریزانێکی وریایە، هەمیشە ڕۆڵ و لایەنەکان دەگۆڕێ و نازانرێت، بەتەواوی سەر بە چ شوێنێکە و لە چ بەرگێکدایە.

بەشی دووەم هێڵی ڕووداو و کارەکتەر و ئەتمۆسفێری گشتی دەقەکە زۆر چڕ و پڕ و سەختترە، هەر لەبەر ئەوەیشە، وەک بەشی یەکەم لەناو خوێنەر و ڕەخنەگرەکاندا ئەو سەرکەوتنەی، کە لە بەشی یەکەمدا بە دەستی هێناوە، بە دەستی نەهێنێت. سەرەتای بەشی دووەم، بەیانییەکی زووە و فاوست نووستووە، کە لە خەویش هەڵدەستێت نائارامە و هیچ شتێکی لە بیر نەماوە، هیچ شووناسێکی نییە و وەک مرۆڤێکی نوێ  وایە. مارگرێت، منداڵەکەی، دایکی، براکه‌ی و هەموو قوربانییەکانی بەشی یەکەمی لە بیر چۆتەوە. دنیایەکی نوێ، ژیانێکی نوێ دەخولقێت، ئەم دنیا و ژیانە نوێیەیش لەنێو کۆشکی شاهانەی سیزەرەکانەوە دەست پێ دەکات. سیزەری کۆشک پێویستی بە پارەیە و مێفیستۆفلێس، بە شێوەیەکی ئەفسوونی بووەتە پیاوی نزیکی کۆشک و دەتوانێت ئەو پارەیە بۆ سیزەر پەیدا بکات. هەر لە بەشی دووەمدا گەشتەکەی فاوست و مێفیستۆفلێس بەردەوام دەبێت، بەڵام چ لە ڕووی جوگرافیاوە و چ لە ڕووی مێژوویییەوە، پانتاییی گەشتەکەیان فراوانتر و قووڵتر دەبێت. ڤاگنەری قوتابی و هاوڕێی فاوست دەردەکەوێتەوە، بووە بە پزیشک و پرۆفیسۆر.

ئەوەی لەم بەشی دووەمەدا جێگای سەرنجە، کۆتایییەکەیەتی، کە ڕۆحی فاوست بەرەو ئاسمان هەڵدەکشێت، یان بە مانایەکی تر ڕادەکێشرێت. بەشی دووەم لە پێنج پەردە پێک هاتووە، کە لە هەر پەردەیەکدا لە گۆشەنیگایەکەوە و بە شێوەیەکی تر لە دنیا دەڕوانێت، بۆ نموونە پەردەی یەکەم: دەسەڵاتی پارە، لە پەردەی دووەمدا، باسی خەونەکانی ئەلکیمیست دەکات، کە دەیەوێت مرۆڤ دروست بکات. فاوست دەیەوێت بچێتە خوارەوە بۆ ناو قووڵایییەکانی ژێر زەمین و مردووەکان ببینێت. “ئۆرفیوس”،١۰ وەک نموونەیەکی باڵای ئەو مردووانەیە، کە دەیەوێت بیانبینێت، تا ڕووداوە گەورەکانی دنیا، ئەوانەی لە واقیع و لە شیعردا ڕوویان داوە، بگێڕێتەوە.

لە پەردەی سێیەمدا دەست بەسەر مێژوو و میتۆلۆژیاکاندا دەگرێت، لە پەردەی چوارەمدا هەموو دژی یەک لە جەنگدان، هەر لەم بەشەدا دەسەڵاتی فیودالیزم کۆتایی دێت. لە پەردەی سێیەم و چوارەمدا، چیتر باسی ئەوە ناکات بگەڕێتەوە بۆ ئەو کاتانەی بەسەرچوون، بەڵکوو دنیایەکی نوێ فۆرمی خۆی وەردەگرێت. فاوست دەیەوێت دەسەڵاتی خۆی بەسەر ناوچەیەکدا بگرێت؛ هەرێمێک بخووڵقێنێت، وەک ناوچەیەکی ئۆتۆنۆمی، تەنیا بۆ خۆی. لەم شوێنەدا هیچ ڕابردوویەک بوونی نەبێت، هیچ دەسەڵاتێکی مێژوویی نەتوانێت کاریگەری هەبێت. لە پەردەی پێنجەمدا دنیایەکی تر دەخوڵقێت، کە دەستپێکی کۆمەڵگەیەکی پیشەسازییە.

گۆتە لە بەشی دووەمدا، لە ڕوانگەی ئەم پێنج پەردەیەوە، لەنێو گەشتەکەی فاوست و مێفیستۆفلێس-ەوە میتۆلۆژیای گرێکی دەبەستێتەوە بە کولتووری چاخەکانی ناوەڕاستەوە و تێکەڵاویان دەکات. 

گەشتەکەی فاوست و مێفیستۆفلێس لە بەشی دووەمدا، دنیا وەک شانۆیەک تێکڵاوی هەموو توخم و ئاستە واقیعی و ناواقیعیەکان دەکات، کارەکتەرەکان لەنێوان دنیای تارمایییەکان و واقیعدا، لەنێوان ئەوانەی لە ژیاندان و ئەوانەیشی مردوون، لەنێوان دەریا و وشکانیدا دەردەکەون و ڕەوتی ڕووداوەکان لەو گەشتەی فاوست و مێفیستۆفلێسدا دەچن.

  لەم بەشی دووەمەدا، فاوست و مێفیستۆفلێس دەچنە کۆشکی سیزەرێکی ڕۆمانی/ئەڵمانییەوە و هەوڵ دەدەن یارمەتی بدەن. سیزەر بە ئاهەنگێکی دەمامکداری گەورە لە شاری “فێنیسیا” پاداشتیان دەداتەوە. لەم ئاهەنگەدا، فاوست عاشقی “هێلێنا”ی قەشەنگ دەبێت، کە یەکێکە لە خانمە هەرە جوانەکانی “سپارتە” و لە میتۆلۆژیای گرێکیدا دەبێتە هۆی هەڵگیرسانی جەنگی تەڕوادە. هەر لەم ئاهەنگەوە، فاوست لەگەڵ مێفیستۆفلێس، لە گەشتێکی ئەفسونیدا دەڕۆن بۆ یۆنانی کۆن تا بە دوای “هێلێنا”دا بگەڕێن. لەم گەشتەدا ڕووبەرووی فیگۆری فەنتازیئامێز و ئاژەڵ و دیۆ و درنج دەبنەوە و بە نێو کۆشکی گەورە و دورگەی جۆراوجۆر و ئەشکەوتدا دەڕۆن.

  ئەم بنەمایە دەبێتە دەستپێکی ئەو پێشکەوتنەی، کە سەرەتاکەی بە کۆمەڵگە و شارستانییەتێکی پیشەسازی کۆتایی دێت. ئەم بەشی دووەمە، مێژووی شارستانییەتی ئەوروپا و دیدی “گۆتە”مان بۆ دنیا دەخاتە ڕوو. هەر لەم ڕووەوە “فاوست”ی گۆتە گوزارشتێکە سەبارەت بە هەموو مرۆڤایەتی. ئەوەی جێگای باس و ئاماژە بۆ کردنە، کە لە ساڵی ١٨٣٣دا، بەشی دووەم بڵاو دەکرێتەوە، پێشوازییەکی ئەوتۆی لێ ناکرێت و ناحاڵیبوونێکی تەواو بەرامبەر ئەم بەشە دروست دەبێت.

میشێل فوکۆ وەک درامایەکی فەلسەفی سەیری فاوست دەکات، “فاوست دوا وێنە گەورەکەیە، هاوکات دوا گوزارشتی فەلسەفە گەورە داستانییەکەی سەد ساڵی گەشەی ئەوروپایە. فاوست دوا فۆرمەلەی داستانی فەلسەفییە  لە دوای فاوست-ەوە، فەلسەفە دەبێتە فێربوونێکی پیشەیی و فەلسەفەی ژیان نامێنێت

  “فاوست”ی گۆتە دەبێتە جێی سەرنجی فەیلەسوفەکانیش، هیگڵ لە کتێبی “شیعری دراماتیکیدا” ئاماژەی بە فاوست، وەک “فەلسەفەیەکی تراجیدی” دەکات.۱١ میشێل فوکۆ وەک درامایەکی فەلسەفی سەیری فاوست دەکات، “فاوست دوا وێنە گەورەکەیە، هاوکات دوا گوزارشتی فەلسەفە گەورە داستانییەکەی سەد ساڵی گەشەی ئەوروپایە. فاوست دوا فۆرمەلەی داستانی فەلسەفییە  لە دوای فاوست-ەوە، فەلسەفە دەبێتە فێربوونێکی پیشەیی و فەلسەفەی ژیان نامێنێت.”۱٢

  لە ناوەڕاستی ساڵەکانی ١٧٠٠ەکاندا، چیرۆکی گەشتی دکتۆر فاوست بۆ دۆزەخ یەکێک دەبێت لە نمایشە بەردەوامەکانی ڕێپۆرتواری گروپە شانۆیییە گەڕۆکەکانی ئەڵمانیا، لەم نمایشانەدا، زیاتر پشتیان بە “دکتۆر فاوست”ەکەی مارلۆ بەستووە، بەپێی سەرچاوەکان، هەندێک جار ئەم دکتۆر فاوست-ەی مارلۆ-یان لەگەڵ داستانە کۆنەکەدا تێکەڵاو کردووە.١٣ گۆتە منداڵ بووە، کە بۆ یەکەمجار لە فرانکفۆرت، فاوستی بە شانۆی بووکەڵە بینیوە، دواتر بۆ چەندین جار نمایشی جودای تری فاوستی بینیوە. بێگومان ئەم نمایشانە کاریگەرییان هەبووە و گۆتە، لە دیدی خۆی و ئەزموونی بەردەوامی خۆیەوە، کاری لەسەر “فاوست” کردووە.۱٤

  یەکەم دەستنووسی گۆتە و کارکردنی لەسەر فاوست دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاکانی ١٧٧٠کان، دوای سەد ساڵ، لەنێو ئەرشیڤەکەی گۆتەدا ئەم دەستنووسە دۆزراوەتەوە، کە ئێستا بە “بەر لە فاوست” یان “ڕەشنووسێکی سەرەتایی”، کە گۆتە نەچۆتەوە سەری و جارێکی تر سەرلەنوێ دەکەوێتەوە نووسینی فاوست، ئاماژەی بۆ کراوە. گۆتە خۆی لە نامەیەکیدا بۆ “فریدریش شیللر”١٥ ١٧٥٩-١٨٠٥ سەبارەت بەم کارەی دەڵێت: “دەمەوێت بڵێم، گەر شیعر لەم دنیایەدا نەمێنێت، دەکرێ سەرلەنوێ لەم دەقەوە پێگەی شیعر بگەڕێنینەوە بۆ دنیا.”

  گۆتە سەرەتا لە فرانکفۆرت دەست دەکات بە نووسینی فاوست، دواتر لە ساڵی ١٧٨٦دا بەرەو ئیتالیا دەکەوێتە ڕێ و تا ساڵی ١٧٨٨ لەوێ دەمێنێتەوە، لەم ماوەیەشدا فریای ئەوە ناکەوێت بەتەواوی کار لە فاوستدا بکات. هەرچەندە گۆتە کاری لەسەر ئەم پڕۆژەیەی دەکرد و تەواو نەببوو، بەڵام لە نێوەندە ئەدەبی و هونەرییەکەی ئەو دەمەدا، ئەوە بڵاو ببووەوە، کە گۆتە خەریکی شاکارێکی گەورەیە، لەبەر ئەوە گۆتە لە ساڵی ١٧٩٠دا بەشێکی بچووک لە فاوست بڵاو دەکاتەوە. دواتر گۆتە لە ساڵی ١٧٩٤دا هەموو ڕەشنووسەکەی دەداتە دەست “شیللر”، کە هاوڕێیەکی نزیکی گۆتە دەبێت. شیللر بۆ یەکەم جار، کە ئەم دەستنووسە دەخوێنێتەوە، سەرسامی خۆی بەرامبەر ئەم کارە گەورەیەی هاوڕێکەی دەردەبڕێت. لە ساڵی ١٨٢٧یشدا، پەردەی سێیەمی بەشی دووەم بەجیا، لە ژێر ناوی “هێلێنا-کلاسیک- رۆمانتیک، فانتازیا” بڵاو دەکاتەوە.

٢

مەسەلەی ئەلکیمیست و گەڕان بە دوای زانیاریدا، زیاتر لە بەشی یەکەمدا دەردەکەوێت، کە فاوست خۆی وەک ئەلکیمیست دەردەخات، ئەمەیش ئەو ئاماژەیەیە، فاوست بێ سنوور بە دوای زانیاریدا دەگەڕێت. ئەمە کرۆکی دەقەکەی گۆتە نییە، کە مۆدانیستەکان ئاماژەیان بۆ دەکرد. لێکۆڵینەوە نوێ و هاوچەرخەکان بە ئاقارێکی تردا سەیری گەشتەکەی فاوست دەکەن؛ بۆ نموونە یاساکانی سروشت، ئەمە جگە لەوەی کۆبوونەوەی فاوست لەگەڵ تارمایییەکانی زەوی، بە هیچ شێوەیەک باسی گەڕان بە دوای زانیاریدا ناکەن، بەڵکوو ململانێی “دەسەڵات”ە، فاوست ئەو شەڕە دەدۆڕێنێ، بەڵام پرس و ململانێی دەسەڵات لە درامای فاوست بەردەوامە، بە تایبەتی، کە “مێفیستۆفلێس” دەبینێ و تا کۆتاییی دەقەکەیش بەردەوام دەبێت.

  فاوست بەدوای هەلومەرجێکدا دەگەڕێت، کە هێز و توانایەکی دەست بکەوێت، هیچ مرۆڤێکی تر بە دەستی نەهێنێ. نەمریش تەنیا بۆ خودایە. لە کۆتاییشدا فاوست تەنیا دوو بژاردەی لە بەردەستدایە: گرەوەکە بەرێتەوە، دەتوانێ تاهەتا بژی، بەڵام گەر هەمیشە لەناو کاتدا بژی، کە بەردەوام دەڕوات و ناوەستێت، ئەوە گرەوەکە دەدۆڕێنێت؛ فاوست بەرامبەر “کات” ناتوانێ هیچ بکات و دەدۆڕێ. “کات” “گیان” لە فاوست وەردەگرێتەوە. هەر لە سەرەتای دەقەکەیشدا، کێ دەبێ گرەوەکە بەرێتەوە: ” مێفیستۆفلێس”.۱٦ ئەمە لە کاتێکدا ڕوو دەدات، گەر خواوەند دەست بەسەر ڕووداوەکاندا نەگرێت، گەر خواوەند مێفیستۆفلێس نەخاتە ژێر رکێفی خۆیەوە. لێرەدا تەنیا شەیتان پێویستە پەیمانەکەی خۆی هەڵبووەشێنێتەوە.

  لەنێو ئەم هەموو ڕووداوانەدا، مێفیستۆفلێس، نەک فاوست پشکی گەورەی لە بەرجەستەکردنی دراماکەدا هەیە. مێفیستۆفلێس زۆر بە ئاسانی دەستی فاوست دەگرێت و ڕێگای ژیانی پێشان دەدات. ئەم کارەکتەرە داهێنەری گۆتەیە و تەنیا کارەکتەریشە لە ڕووی موڕاڵەوە تەواو بنەماکانی دیارە. فاوست زیاتر کارەکتەرێکی خۆویست و خەوبینە. بە پێچەوانەوە مێفیستۆفلێس کارەکتەرێکی تەنیا ڕاستگۆ نییە، بەڵکوو کەسێکی ژیر و هۆشمەندە و بەڕەوشتە، کە بە شێوەیەک لە شێوەکان ژیانکردن و ئەزموونی ژیان لە کۆشکە شاهانەکاندا بۆ دەردەخات. بە هەموو پێوەرەکانی ڕووداوەکانی نێو شانۆنامەکە، مێفیستۆفلێس لە فاوست ژیر و هوشیارترە. ئەو هۆشیارییەی مێفیستۆفلێس هەیەتی، لە سەرەوەی مرۆڤایەتییە و بە هیچ شتێکەوە نەبەستراوەتەوە و لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە پەسەند نییە.

  بە درێژاییی مێژوو، ئەم مێفیستۆفلێس-ەی گۆتە بە هەڵە لێکدراوەتەوە و هەمیشە بەدحاڵیبوونێک هەبووە: وەک هێزی شەڕ سەیر کراوە، ئەمەیش بەمانای دژە خواوەند، بەڵام ئەمە وا نییە، یان باشتریش نییە؛ هەمیشە وا نییە. مێفیستۆفلێس سەبارەت بە خۆی دەڵێت، ئەو بەشێکە لە هێزێک، کە هەمیشە لایەنی شەڕ هەڵدەبژێرێت، بەڵام بەردەوام کردارەکانی خێرە. لێکۆڵەرەوەکان ئەوە دووپات دەکەنەوە، کە گۆتە ئەم هێزەی یان ئەم ڕەوشە، کە تەنانەت دیالێکتیک لە شەڕیشدا هەبێت، لە شارستانییەتی ڕۆماوە وەریگرتووە. “ڕێگا مەدە هێزی شەڕ بەسەرتا سەرکەوێت، بەڵکوو بە خێر بەسەر هێزی شەڕدا سەرکەوە.”

٣

بەشی یەکەمی فاوست و بەشی دووەم تەواوکەری یەکن، لە هەندێک ڕووەوە لە هونەری ئۆپێراوە نزیک دەبنەوە. ئەوەی “ئەڕەستۆ” لە ڕووی یەکەی شوێن، کات و ڕووداوەوە لە “هونەری شیعر”دا دیاری کردووە، گۆتە لەم دەقە شانۆیییەیدا تێکی دەشکێنێت. خودی مێژووی ڕووداوەکان، کە دەگەڕێتەوە بۆ ١٥٠٠ەکان، ماوە، بەڵام وەک بەشێک لە چیرۆکێکی گەورەتر. لە بەشی دووەمدا، گۆتە دەست بۆ بەشێکی زۆری مێژووی دنیا دەبات و لەنێو ڕووداوەکانی دراماکەدا دەیانچنێ و جێگایان دەکاتەوە. هاوکات بە شێکی زۆر لە جوگرافیای ئەوروپا، بۆ نموونە یۆنانی کۆن، لە هەردوو ڕووی مێژوویی و میتۆلۆژیاوە، لە ڕووداوەکاندا بەرجەستە دەکات. سەرەتاکانی کۆلۆنیالیزم، سەردەمی ڕۆشنگەری، یۆنان، دنیای ناوەوە، هەروەها گۆتە سەردەمەکەی خۆشی لە بیر نەکردووە، بە تایبەتی لە ڕووی ئابووری، سەرەتاکانی کۆمەڵگە پیشەسازییەکان، دەستپێکی سۆشیالیزم.

  گۆتە هەموو جیهان دەکاتە شانۆ و پاڵەوانەکانی، لە هەر کوێیەک بن سنوورەکان دەبەزێنن و هیچ سنورێک نە بۆ پاڵەوانەکانی و نە بۆ ڕووداوەکانی نامێنێت. ئەوەی جێگای ئاماژەیە پاڵەوانەکان و ڕووداوەکان لەنێو ئەتمۆسفێرێکی تارماییئاسا و واقیعیەتدا، لەنێوان ئەوانەی زیندوون و ئەوانەی مردوون، لەنێوان دەریا و وشکانیدا ڕوودەدەن و بەرجەستە دەبن. لە زۆر ڕووەوە، خوێنەری ئەمڕۆی ئەم شاکارە، پێویستی بە فەرهەنگ هەیە، بە تایبەتی بۆ زانیاری و ڕوونکردنەوەی چەندین چەمک و میتۆلۆژیای گرێکی و ناوی پاڵەوانە ئەفسانەیی و داستانییەکان.

  گۆتە چەندین توێژی بەسەر ڕووداو و کارەکتەرەکاندا داوە و هێدی هێدی ئەم توێژانە، یەک بە دوای یەکدا دەردەکەون و فاوست و ڕووداوەکان بەرەو ئاڕاستەی جۆراوجۆر دەبەن. بۆ نموونە توێژێکی فنتازیئامێز، ئەمەیش تایبەتە بە دنیای تارمایییەکان و دنیا نادیارەکەی دەقەکە، توێژێک بۆ مەودا: مەودای دوور و نزیک. ئەوەی گرینگیشە، گۆتە توخمە میتۆلۆژی و کریستیانییەکانی لەگەڵ باوەڕی خەڵکە دێرینەکانی ئەوروپا لێکداوە، ئەم لێکدانەیشی بە شێوەیەک کردووە، کە توخمەکان لە توێژێکدا کۆ بکاتەوە و تێکەڵاویان بکات. بەم شێوەیە، ئەو زەمینەیەی خوڵقاندووە، لەو توێژەدا ململانێی خواوەند و مێفیستۆفلێس بەردەوام بێت. توێژێکی تری ئەم درامایە، خەونە، کە پانیاییەکی گەورەی ڕووداوەکان داگیر دەکات، دوای ئەوە توێژی شانۆی ناو شانۆ دێت، کە گۆتە وەک شانۆکارێک، ئەم تەکنیکەی لە بونیادی ڕووداوەکاندا بەکار هێناوە.

هەڵوەشاندنەوەی کات لە میتۆلۆژیای گرێکیدا توێژێکی تری ئەم درامایەیە. کات کاتێکی بزۆزە و میتۆلۆژیا گرێکییەکە لە کۆنتێکستی دەقەکەی خۆیدا، لە کاتێکی تردا بەرجەستە دەکاتەوە؛

  هەڵوەشاندنەوەی کات لە میتۆلۆژیای گرێکیدا توێژێکی تری ئەم درامایەیە. کات کاتێکی بزۆزە و میتۆلۆژیا گرێکییەکە لە کۆنتێکستی دەقەکەی خۆیدا، لە کاتێکی تردا بەرجەستە دەکاتەوە؛ ئەم توێژە میتۆلۆژییە گرێکییە، فاوست و مێفیستۆفلێس بە شێوازێک دەگۆڕێت، کە لەنێوان ئاستێکی ڕیالیزمی و داستانیدا، بە سەربەستی بجووڵێت. ئەم توێژانە، بەردەوام بە شێوەیەک لە شێوەکان یەکتری تەواو دەکەن.

  ئەوەی فاوست دەجووڵێنێت، کۆمەڵێک ڕەوش و هەل و مەرجی تایبەتین، کە لەنێو ئەم توێژاڵانەوە کار دەکەن، بۆ نموونە ڕەوشی خۆشەویستی، گەڕان و ژیانێکی خۆش، هۆشمەندییەکی کلاسیکی، جوانییەکی هەمیشەیی، بێگومان دەسەڵاتیش. ئەم ڕەوشانە، وەک زنجیرەیەک پێکەوە بەستراونەتەوە، هەموو یەکێک لەم ڕەوشانە، بە خاڵێکی وەرچەرخانی بەهێز کۆتاییان دێت، کە پاڵ بە فاوستەوە دەنێن بەرەوپێشەوە هەنگاوەکانی بنێت. لەم ڕووەوە بەشێک لە ڕەخنەگرەکان، فاوست بە درامایەکی دیالێکتیکی داستانی دادەنێن.

  بە مردنی فاوست هەموو جۆرە ململانێکان، کە لەنێوان خودا و مێفیستۆفلێس لەلایەک و ئەو پەیمانەی نێوان مێفیستۆفلێس و فاوست لەلایەکی ترەوە کۆتایی دێت، بەڵام خودی دراماکە لێرەدا کۆتایی نایەت، کە دەبوو کۆتایی بهاتایە. مێفیستۆفلێس دەیەوێت ڕۆحی فاوست ڕابکێشێتە ناو قووڵایی دۆزەخەوە، بەڵام ژمارەیەکی ئێجگار زۆر “فریشتە” دێن، کە تەواوی ژوورەکە پڕ دەکەنەوە. شەیتان دەردەکەوێت و ڕوویان تێ دەکات و هەر لێرەوە ڕۆحی فاوست دەدزرێت؛ دوای ئەوە چەندەها “فریشتە”ی تر دەردەکەون. ئەم هەموو فریشتەیە پاسەوانی ڕۆحی فاوست دەکەن بۆ ئاسمان. لە پڕ کارەکتەری “مارگرێت” دەردەکەوێت، کە لە بەشی یەکەمدایە، پەشیمانە لەو کارانەی کردوونی و ڕۆحی فاوست لە هەموو ڕەوشێکی سەر زەوی ڕزگار دەکات. مارگرێت داوا لە مەریەمی پاکیزە دەکات، کە لە گوناهەکانی فاوست خۆش بێت.

لە کۆتاییدا، دوای ئەوەی فریشتەکان ڕۆحی فاوست بەرەو ئاسمان بەرز دەکەنەوە، هیچ شتێک نامێنێتەوە؛ نە پاڵەوان و نە هیچ جۆرە فیگورێک، موتیڤەکان بڵاو دەبنەوە. فاوست، لەگەڵ هەموو ئەو گوناهانەشدا کردوونی، ڕزگاری دەبێت و ڕۆحی بەرز دەبێتەوە بۆ پانتایییە بەرزەکانی ئاسمان. ئەم کۆتایییە ئەوەمان پێشان دەدات، کە خواوەند هێزێکی پڕ لە چاکە و میهرەبانییە.

جگە لەوەی فاوست پەیمان لەگەڵ شەیتان دەبەستێت، ژیانی “مارگرێت” تێک دەدات، تا ئەو ئاستەی “مارگرێت” وای لێ دێت، دەستی بچێتە جگەرگۆشەکەی خۆی و بیکوژێت. گۆتە چیرۆکی “مارگرێت” لە ژیانی واقیعییەوە وەریگرتووە. لە ساڵی ١٧٧٢دا ئافرەتێکی بێ مێرد لە فرانکفۆرت لە سێدارە دەدرێت، بە تاوانی ئەوەی منداڵە تازە لەدایکبووەکەی خۆی کوشتووە. “مارگرێت” لە بەندیخانە شێت دەبێت و لەو بڕوایەدایە، لە سێدارەدان دەبێتە ئاهەنگی هاوسەرگیری بۆ ئەو. “مارگرێت” کارەکتەرێکی بێدەنگە، لەگەڵ ئەوەیشدا هەوڵ دەدات، فاوست و مێفیستۆفلێس لەیەک جیا بکاتەوە. لە کۆتاییشدا، “مارگرێت” نایەوێت لەگەڵ فاوست و مێفیستۆفلێس بڕوات، لە سێدارەدانی پێ باشترە، وەک ئەوەی لەگەڵ ئەواندا بڕوات. بە هەر حاڵ، مێفیستۆفلێس هەست بە ئازارەکانی “مارگرێت” دەکات، نەک فاوست. دوا دیمەن بەوە کۆتایی دێت، کە “مارگرێت” بە یارمەتی فاوست لە بەندیخانە هەڵدێت، بەڵام لەگەڵ فاوست ناڕوات.

فاوست لە هەموو گوناهەکانی پەشیمان دەبێتەوە، بەڵام ناتوانێت کێشەکان چارەسەر بکات. فاوست لێرەدا کۆتایی دێت، کۆتایییەکەی ئەم درامایە، بە شێوەیەک لە شێوەکان دوو کۆتایییە: سەرەتا فاوست گرەوەکە دەدۆڕێنێت، بەڵام دواتر ڕۆحەکەی ڕزگار دەکرێت.

جگە لە مێفیستۆفلێس و مارگرێت، کە عەشیقەی فاوستە، چەند کارەکتەرێکی تر هەن، کە لە دراماکەدا، کۆنتراستی کارەکتەری فاوستن، ئەو  کارەکتەرانەیش بریتین لە: ڤاگنەر، گرێتشن، سیزەر، هۆمۆنکلوس و هێلێنا؛ ئەم کارەکتەرانە، هەریەکە و لە پێگە و شوێنی خۆیەوە، هەنگاو بە هەنگاو هاوشانی گەشتەکەی فاوست دەکەن.

٤

گۆتە لە هەوڵێکیدا بۆ دەرهێنانی بەشی یەکەمی فاوست، لە شانۆی “کۆشک” لە شاری ڤایمەر، سەرکەوتوو نابێت، ئەمەیش ئەو هەستەی لا دروست دەکات، کە فاوست ئەو هەل و مەرجەی تیا نییە بخرێتە سەر شانۆ، بەڵام ساڵی ١٨١٩ لە بەرلین پێشکەش دەکرێت. تا ئێستایش چەندین جار لەسەر شانۆکان نمایش کراوە.

لە سەرەتادا، وا ئاماژە بۆ فاوست دەکرا، کە درامایەکە زیاتر بۆ خوێندنەوەیە، نەک نمایش، بە تایبەتیش بەشی دووەمی. مێژوونووسانی ئەدەب، ئەوەیان دووپات دەکردەوە، کە دراماکە ناوەڕۆکێکی فەلسەفی لەخۆ دەگرێت، ئەمەیش بۆ سەر شانۆ و بەرجەستەکردن نابێت. ئەم بۆچوونەی مێژوونووسانی ئەدەب زۆر بڕ ناکات، بەشی یەکەمی بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٠٩دا، بە یارمەتی تەکنیکی شانۆی سێبەری چینی لە ڤایمەر نمایش کراوە. گۆتە سەبارەت بەو نمایشە گوتویەتی: “هەستم دەکرد بەر لە سەد ساڵ لەمەوبەر مردووم.” گۆتە شارەزایی و ئەزموونی لە شانۆ و هونەری شانۆدا هەبووە، لەبەر ئەوە دەیزانی سەختی دراماکەی، بۆ بەرجەستەکردنی لەسەر شانۆ لە چیدایە. هاوکات لەوەیش گەیشتبوو، کە دیدێکی ڕیالیزمی بۆ بەرجەستەکردنی ئەم کارە ناگونجێت و ڕیالیزم دەرەقەتی لایەنە هونەرییەکەی ئەم کارە نایەت. لە ساڵی ١٨٢٩دا، بەشی یەکەمی بە سەرکەوتنێکی  گەورەوە نمایش دەکرێت، دواتر لە گەشتێکی هونەریدا لە زۆربەی شارەکانی ئەڵمانیا نمایش دەکرێتەوە. هەمان ساڵ بە فەڕەنسی، دوای ئامادەکردن و کورتکردنەوەیەکی زۆر نمایش کراوە. بۆ یەکەم جار هەردوو بەشەکەی فاوست، چل ساڵ دوای مردنی گۆتە، لە ڤایمەر لە ساڵی ١٨٧٦دا نمایش کراوە.

یەکەم نمایشی شانۆیی تەواوی فاوست لە بەرلین، لە ساڵی ١٨٩١دا نمایش کراوە. فاوست لە ساڵی ١٩٢٦یشدا کراوە بە فیلم. فاوست، جگە لە شانۆ، بە سەمای بالێت، شانۆی بووکەڵە و ئۆپێرا نمایش کراوە.

لە ساڵی ٢٠٠٠ دا، دەرهێنەری بەناوبانگی ئەڵمانی ” پێتەر ستەین” لە شاری هانۆڤەر، هەردوو بەشەکەی پێکەوە، لە نمایشێکی چواردە سەعاتیدا پێشکەش دەکات. لەم نمایشەدا زیاد لە دوو سەد کەس و سەد گروپ بەشدار بوون. ئەم نمایشەی پێتەر ستەین، بۆ کەناڵەکانی تیڤیش تۆمار کراوە و بە “دی ڤی دی”یش بەر دەستە. کارکردن لە فاوستدا پێویستی بە مۆسیقایەکی تایبەت هەیە، لەم ڕووەوە زۆر لەو هونەرمەندانەی بە فاوستەوە سەرقاڵ بوون، ئاماژەیان بۆ ئەوە کردووە، ئەو مۆسیقایەی بۆ ئەم نمایشە پێویستە، دەبوو “مۆزارت” ئاوازەکەی بۆ دابنایە.

“فرانک کاستۆرف”، کە یەکێکی ترە لە دەرهێنەرە هەرە دیارەکانی ئەڵمانیا، کۆتاییی ژیانی هونەری خۆی، بەرلەوەی خانەنشین بێت، لە شانۆی گەل لە بەرلین، هەردوو بەشەکەی فاوست نمایش دەکات. “فرانک کاستۆرف” لە پرۆگرامی نمایشەکەدا دەڵێت: “ڕەنگە ئەمڕۆ، بێ وشەی دیموکراسی نەتوانین کار لە فاوستدا بکەین.”

ئەوەی جێگای ئاماژەیە، هەمیشە فاوستی گۆتە، لە بەرهەمە هونەرییەکاندا لە ژێر ڕۆشناییی مەسەلە کولتووری، کۆمەڵایەتی، سیاسی و مەسەلە ئایدۆلۆژییەکاندا، بەپێی ئەو ڕۆژگارەی فاوستی تیا نمایش کراوە، خوێندراوەتەوە و ڕاڤە کراوە.

سەرچاوەکان:

1-Faust, Johann Wolfgang von Goethe. Sorgespelets första och andra del. Översättning av Britt G. Hallqvist, förord Thomas Steinfeld, efterord av Anne Pollok. Bok. Bokförlaget Faethon. 2024

2-Ganno, Victoria, Faust på 2000-talet – en komparativ studie av tre Faust skildringar ur ett intertextuellt och intermedialt perspektiv. Lund University.

3-Castorf, Frank. Tumult, våld och dumheter! Text i programboken, Volksbuhne, Barlin

4-Fem, Peter, ”Faust” – dramaturgi och scenproblem. Utdrag ur uppsatsen Historieförfalskning misstänkt. På spaning efter regissören Goethe och scendikten ”Faust”.

پەراوێزەکان:

۱-Johann Wolfgang Von Goethe

۲-گۆتە بەشی یەکەمی فاوست لە ساڵی ١٨٠٨دا تەواو دەکات، بەشی دووەمیش لە ساڵی ١٨٣٢دا  

٣ -دنیا لە چوار توخم پێک هاتووە: خۆڵ، هەوا، ئاو، ئاگر، بەڵام هەر لە دێر زەمانەوە، ئەلکیمیستەکان دەگەڕێن بە دوای پێنجەم توخمە پڕ لە ڕازونیاز و نهێنیئامێزەکەی دنیادا.

٤ -Christopher Marlowe

٥ – گۆتە لە ساڵی ١٧٤٩دا لە دایک بووە و لە ساڵی ١٨٣٢دا کۆچی دوایی کردووە. دادەنرێت بە یەکێک لە نووسەرە گەورەکانی ئەڵمانیا و بەرهەمەکانی بەشێکن لە کولتوورێکی کلاسیکی جیهان. گۆتە فرە بەهەم بووە و هەموو جۆرە ستایلەکانی تاقیکردوونەتەوە: شیعر، دراما، بابەتی زانستی… هتد. گۆتە کاریگەرییەکی ئێجگار گەورەی بەسەر ئەدەب و کولتووری ئەڵمانی و ئەوروپییەوە هەبووە. ژیانی گۆتە دەوڵەمەند بووە و خاوەنی ئەزموونێکی چڕ و پڕی ژیان بووە، وەک فاوست کەسێکی بێ ئارام بووە و هەمیشە هەوڵی بەدەستهێنانی زانیاریی نوێ و داهێنان بووە. سەرەتا یاسای خوێندووە، بەڵام خۆی تەرخانی ئەدەب، فەلسەفە و زانستی سرووشتی دەکات. لە قۆناخێکی ژیانیدا لە “ڤایمەر” وەزیر بووە، ئەم ڕۆڵەیشی ئەو بوارەی بۆ دەڕەخسێنێت، ئەو شارە، واتە “ڤایمەر” بکاتە ناوەندێک بۆ کولتووری ئەڵمانی. گۆتە لە زۆربەی کارەکانیدا، بۆ نموونە فاوست، ئازارەکانی ڤارتەری لاو، دیوانە شیعری ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوا دیوان، بە قووڵی لە پرسەکانی خۆشەویستی، مردن، شووناس و ماناکانی ژیانی کۆڵیوەتەوە. گۆتە خۆی لە ژێر کاریگەری کولتووری ئەنتیک و دێرینی یۆنان، شەکسپیر و ڕینسانسی ئیتالیدا بووە، هەروەها سپینوزار و ڕۆشنگەری ئیسپانی. گۆتە کاریگەرییەکی بەرچاوی بەسەر چەندین نەوەی نووسەر، فەیلەسوف و هونەرمەندانەوە هەبووە و هەیە و تا ئێستایش بەرهەمەکانی دەخوێندرێنەوە، وەردەگێردرێن بۆ سەر زمانەکانی دنیا و کار لە بەرهەمەکانیدا دەکرێت.

٦ – Britt G. Hllqvist

٧ -Selma Lagerlöf

٨ -Klaus Mann

۹ -Thomas Mann

١۰ -Orfeus

۱١ – بڕوانە: G. W. F Hegel, Den dramatiska poesin. Bokförlaget FAETHON, s105

۱٢ – بڕوانە: Foucault, Modet till sanning: styrandet av sig själv och andra II, Tankekraft, 2015

١٣ – شانۆنامەکەی مارلۆ باسی فاوست دەکات، کە خۆی بە شەیتان دەفرۆشێ، بەرامبەر بەوەی توانایەکی بەهێز و زانیارییەکی بەرزی پێ ببەخشێت، کە بتوانێ چی بووێت، بێ هیچ سنوورێک بیکات.

۱٤ – یەکەم وەرگێڕانی داستانی فاوست بۆ سەر زمانی ئینگلیزی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٥٨٨.

١٥ -Friedrich Schiller

۱٦ – مێفیستۆفلێس، وەک ناو لە کتێبە دێرینەکاندا هاتووە، هەروەها لە هەندێک نمایشی بووکەڵە و زۆرجار بە چەندین شێوە نووسراوە، بەڵام مانا و نەژادی وشەکە “ناوەکە” دیار نییە لە کوێوە هاتووە. بەم شێوەیە ماناکەیان وەرگێڕاوە، یان لێکیان داوەتەوە: “ئەوەی ڕووناکی خۆش ناوێت.” یان “تێکدەری خێر.” گۆتە لە یەکێک لە نامەکانی ساڵی ١٨٢٩دا، ئاماژەی بۆ ئەوە کردووە، کە دڵنیانییە ئەم ناوە لە کوێوە هاتووە.

The post فاوست و شەیتان appeared first on ژنەفتن.

ژن: تەمەنی لە دەوروبەری چل ساڵیدایە. نابینایە.

پیاو: تەمەنی نزیک پەنجا ساڵ دەبێت.

شوێن: ژوورێکی گەورە. دیوارەکانی و ئەرزەکەیش سپین. دەرگایەکی گەورە ڕووەو بینەران لە ناوەڕاستی ژوورەکەدایە. کورسییەکی گەورەی چەرمی سوور لە لای ڕاستی شانۆکە، ڕووەوە بینەران دانراوە.

(دەنگی گرمەیەکی بەهێز دێت، وەك ئەوەی خانووبەرەیەکی چەند نهۆمی بڕووخێت.)

(ڕووناکی.)

(پیاوەکە لەسەر کورسییەکە دانیشتووە. بێزار دیارە. دەم و چاوی لەنێو هەردوو لەپی دەستیدا شاردۆتەوە.)

(بێدەنگی.)

(ژنەکە بە هێواشی دەرگاکە دەکاتەوە و دێتە ژوورەوە، چاویلکەیەکی ڕەشی گەورەی لە چاودایە و کراسێکی سپیی درێژی لەبەردایە، قژی بەرداوەتەوە و دارێکی درێژی لەبری گۆچان بە دەستەوەیە بۆ ئەوەی بتوانێت بە ڕێگادا بڕوات و بەردەمی خۆی بدۆزێتەوە. بە بێدەنگی لەناو دەرگاکەدا دەوەستێت.)

ژن

کەس لێرەیە؟

(وچانێکی کورت.)

لێرەی؟

(پیاوەکە هیچ وەڵام ناداتەوە.)

دەزانم لێرەی! هەستی پێ دەکەم… کە لێرەی.

بۆ وەڵام نادەیتەوە؟

(وچانێکی کورت.)

ئارامم… هێمنم. هەرگیز وا ئارام نەبووم. نابینی چەندە لەسەرخۆم… چەندە بە ئارامی قسە دەکەم.

(وچانێکی کورت.)

خەریکە دەخنکێم. هەناسەم بۆ نادرێ و تۆیش وەك بت دانیشتووی، هیچ شتێكت بە خەیاڵدا نایە… خەریکە دەمرم، بڕوام پێ بکه‌ خەریکە دەمرم… خۆم دەمرێنم. هەر ئەو ناکوژم، خۆیشم لەناو خۆمدا دەمرێنم. هیچ شتێك بۆ تۆ بەجێ ناهێڵم. دڵنیابە کەس هەست بە هیچ ناکات و تۆیش وەك به‌رزه‌کی بانان بۆی دەردەچیت.

(وچان.)

لە دەست خۆم بۆ کوێ ڕابکەم و هاوار بۆ کوێ بەرم…

(دەوەستێ، بە گومانەوە سەیری چواردەوری خۆی دەکات.)

شتێک لە مندا ڕوویداوە… شتێکی تر لە دەرەوەی خۆمەوە لەناو مندا دروست بووە. هیچ ئارامییەکم نەماوە.

(وچان.)

دەترسم.

پیاو

(وەک لەخەون بێدار بێتەوە.)

هەڵەی من نییە… من بە هیچ شێوەیەك ئەمەم نەویستووە.

(وچانێکی کورت.)

هەڵەی من نییە. هەڵەی من نەبووە. بڕوابکە… تۆ خۆت باش دەزانی من هەرگیز نەمویستووە زیانم بۆ هیچ کەسێک هەبێت. خۆت ئەوە باش دەزانی.

ژن

دەترسم.

پیاو

تۆ لە هەموو شتێک دەترسی!

(ژنەکە دەیەوێ بێتە ژوورەوە، گۆچانەکەی بەر کورسییەکە دەکەوێت. پیاوەکە لە جێگاکەی خۆی هەڵدەستێ و دەستی ژنەکە دەگرێت، دەیەوێ لەسەر کورسییەکە دایبنیشێنێت، بەڵام ژنەکە دانانیشێت و دەست بەرەو پێشەوەی خۆی درێژ دەکات.)

پیاو

دانیشە.

ژن

من هەست دەکەم!

پیاو

سەیری خۆرەکە مەکە.

ژن

هەست دەکەم…

(دەوەستێت.)

پیاو

هەست بەچی دەکەی.

(وچانێکی کورت.)

هەڵەی من نییە.

ژن

تەنیا هەست دەکەم، کە من…

پیاو

تۆ من بە گرفت دەزانی.

(بێدەنگی.)

ژن

لە شوێنێکەوە هاتووم…

پیاو

(دەقیژێنێ.)

تۆ من بە گرفت دەزانی؟

ژن

(بە هێمنی.)

نا…

(وچانێکی کورت.)

ئەمە دەبێ کۆتایی پێ بێت.

ژن

(بە یارمەتی گۆچانەکەی لە پیاوەکە دوور دەکەوێتەوە.)

خۆرەکەی بەهێزە!

پیاو

چی دەبێ کۆتایی پێ بێت؟ من هیچ هەڵەیەکم نەکردووە.

(وچانێکی کورت.)

لە هیچ ناگەم. من لە هیچ شتێك ناگەم.

ژن

پێویست بە تێگەیشتن ناکات.

پیاو

زۆر ماندووم. بە ڕاستی زۆر ماندووم.

ژن

ژیان هەموو شتێک نابەخشێت بە مرۆڤ…

(وچانێکی کورت.)

هەموو شتێکیش نرخی خۆی هەیە.

پیاو

لە هیچ ناگەم!

ژن

چاوەڕێ بکە…

پیاو

چاوەڕێی چێ بکەم؟

ژن

دەبێت چاوەڕێ بکەین. ڕۆژێک چاوەڕوانی هیچ لە مەسەلەکە ناگۆڕێ.

پیاو

چ مەسەلەیەک؟ ڕۆژێک چاوەڕوانی یان ساڵێک… چاوەڕێی چی بکەین؟

ژن

من دەزانم ماوەیەکی تر هێزمان دێته‌وه به‌به‌ردا و بەرگەی هەموو شتێک دەگرین.

پیاو

(هاوار دەکات.)

نەخێر… من چیتر چاوەڕوانی هیچ شتێک ناکەم. هیچ شتێک!

(لە پڕ دەوەستێ.)

گوێ بگرە.

ژن

(قسەکە بە پیاوەکە دەبڕێ.)

کەس وەک تۆ نییە!

پیاو

وەک من!

ژن

دەڕۆم.

پیاو

بۆ کوێ؟

ژن

بۆ شوێنێک بتوانم خوێنی خۆمی تیا بڕێژم… بۆ ئەو شوێنەی خوێنم لێی دەڕژێ.

(بێدەنگی.)

پیاو

من ناتوانم جارێكی تر بگەڕێمەوە.

ژن

بۆ کوێ؟

(وچان.)

پیاو

جارێکی تر ناگەڕێمەوە بۆ لای تۆ…

ژن

(پێدەکەنێت.)

من هەڵەیەکی بێ پەشیمانیم. تۆ دەتەوێ خۆت لەناو بێگوناهی مندا بشاریتەوە. بێ تۆ کەسێکی بێ گوناهم و لەگەڵ تۆیش گوناهبارێکم کە دەتەوێ بەردەبارانم بکەی. ژیانی من لەگەڵ تۆ خواردنەوەی ژەهرێکی هەمیشەیییە. خۆم هەڵخەڵەتان.

(وچانێکی کورت.)

وەک هەر کەسێکی تر.

پیاو

دەزانم مەبەستت چییە.

(وچانێکی کورت.)

تۆ تەنیا بیر لە ژیانێک دەکەیتەوە… بێ من. دەزانم.

(دەیەوێت هاوار بکات.)

ژن

ناتوانم جارێکی تر تۆم خۆش بووێتەوە.

پیاو

ناتوانم جارێکی تر تۆم خۆش بووێتەوە.

(وچانێکی کورت.)

(بە تێڕامانەوە سەیری ژنەکە دەکات.)

منیش.

ژن

چی تۆیش؟!

(بێدەنگی.)

(لە پڕ ژنەکە گۆچانەکەی لە دەست دەکەوێ و خۆیشی دەکەوێ. پیاوەکە سەیری دەکات، دادەنەوێتەوە بۆ ئەوەی قسەی لەگەڵ بکات، بەڵام ژنەکە تەواو بێ هۆشە.)

پیاو

قسە بکە…

(پیاوەکە هەڵدەستێتەوە سەرپێ و بە ژوورەکەدا دێ و دەڕوات.)

پیاو

وابزانم مرد!

(سەیرێکی ژنەکە دەکاتەوە، کە بێ جووڵە کەوتووە.)

کە بێزارم… زۆر بێزارم.

(وچانێکی کورت.)

ئێستا کاتی ئەمەیە!

(سەیری ژنەکە دەکاتەوە.)

بێ تۆ کەسێکی بێ گوناهم. هیچ گوناهێکم نییە. تۆ هەرگیز هیچ شتێکت لە بیر ناچێتەوە. بۆ ئەوە نەهاتووم لێت بپارێمەوە… چارەنووسی ئێمە بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ پێکەوە گرێ دراوە. تۆ هەمیشە وا ده‌ڵێی… “چارەنووسی ئێمە پێکەوە گرێ دراوه.” بەڵام “من ئەو ژەهرەم کە هەموو ڕۆژێک تۆ دەیخۆیتەوە.” لە بیرتە هەمیشە وات پێ دەگوتم. من ئەو ژەهرەم کە تۆ هەموو ڕۆژێک دەیخۆیتەوە.

(ژنەکە دەکۆکێت، پیاوەکە سەیری دەکات.)

پیاوەکە

نەمردووە!

ژن

(بە یارمەتی گۆچانەکەی هەڵدەستێتەوە سەرپێ. دەست دەکوتێ.)

لێرە ماوی؟

پیاوەکە

ترسام، وامزانی مردووی!

ژن

بوورامەوە.

پیاوەکە

دەمێکە نەبووراویتەوە!

ژن

تۆ پەیمانی نێوانمانت شکاند… تۆ بووی ڕێگات دا کەسێکی تر بێتە نێو جێگاکەمان… کەسێکی تر دەست لە جەستەت بدات.

(وچانێکی کورت.)

ئەو ڕۆژەی ناپاکیت لە من کرد، پڕ بووی لە خۆشەویستی، پڕ بووی لە وزە و ژیان… تەنیا خاڵی بووی لە من.

(وچان.)

پیاو

تۆ تاوانباری…

ژن

(نایەڵێت قسەکەی تەواو بکات.)

پڕ بووی لە وزە، پڕ بووی لە ژیان، پڕ بووی لە خۆشەویستی…

(وچانێکی کورت.)

خاڵی بووی لە من.

پیاو

چاوەکانت دەبریسکێنەوە!

ژن

بەڵێ…

(پێدەکەنێت.)

پیاو

بەچی پێدەکەنی؟

ژن

چاوەکانم دەبریسکێنەوە… لە بێزاریدا.

(وچانێکی کورت.)

ڕقم لە خۆمە… زۆر ڕقم لە خۆمە. ئەم هەموو ئازارە. چەندە ئازارەکان زۆر بن…

(بێدەنگی.)

پیاو

بۆ بێدەنگ بووی؟ کە ئازارەکان زۆر بن… چی؟

ژن

زیاتر ڕقم لێت دەبێ. تۆ دەتەوێ ببمە سێبەرێک بۆ تۆ… یان بیرەوەرییەک!

پیاو

با هیچ شتێک بە نهێنی نەمێنێتەوە.

ژن

ماندووم.

پیاو

لە نهێنییەکانت؟

(وچانێکی کورت.)

ژیانی تۆ پڕە لە نهێنی.

ژن

نهێنی!

پیاو

بەڵێ نهێنی… من زۆر باش دەتوانم نهێنییەکانی تۆ بخوێنمەوە.

(وچان.)

ژن

هیچ نهێنییەک لە ئارادا نییە.

پیاو

تۆ بیر لە کەسێک دەکەیتەوە؟

ژن

کەسێک!

(پێدەکەنێت.)

کەسێک!

(وچانێکی کورت.)

کۆتایی بە ژیانم دەهێنم.

(وچان.)

ئاگات لە منداڵەکانم بێ.

پیاو

بەڵام ئەمە هیچ چارەسەرێک نییە.

ژن

چی؟

پیاو

هیچ!

ژن

هێشتا خۆشم دەوێی. بە نەفرەت بم… بە نەفرەت بی… کە ناتوانم خۆشم نەوێی…

(هاوار دەکات.)

گوێت لێ بوو؟

(دەوەستێت.)

گوێ بگرە…

(وچانێکی کورت.)

بە نەفرەت بی… کە ناتوانم خۆشم نەوێی…

(بێدەنگی.)

پیاو

هەمیشە ژیان لە شوێنێکی تردا دەست پێ دەکاتەوە.

ژن

(هاوار دەکات.)

بە نەفرەت بی…

پیاو

بڕوات بێ.

ژن

بە نەفرەت بی…

(بێدەنگی.)

پیاو

بە پێچەوانەوە.

ژن

چی بە پێچەوانەوە؟

پیاو

من ناتوانم جارێکی تر تۆم خۆش بووێت.

ژن

تکایە وا مەڵێ! خۆشت بووێم.

پیاو

گوناهەکان زۆرن.

ژن

چۆن بژیم! نازانم چۆن بژیم… کە نامەوێت بمرم.

پیاو

(وەک بۆ خۆی قسە بکات.)

من ناتوانم جارێکی تر تۆم خۆش بووێت.

(بێدەنگی.)

(ژنەکە هەمدیسان دەبوورێتەوە. ئەمجارە پیاوەکە نایەڵێت بکەوێت و لەسەر کورسییەکە دایدەنێت.)

پیاو

بوورایەوە!

(پیاوەکە دووردەکەوێتەوە و لە دەرگاکەوە دەچێتە دەرەوە.)

(ڕووناکی گۆڕانکاری بەسەردا دێ، پیاوەکە دێتەوە ژوورەوە. گوڵێکی سپیی گەورەی بەدەستەوەیە و وەک ڕۆڵ لە دیمەنێکی ڕوومانسیدا ببینێت، بۆنی گوڵەکە دەکات، بە خەیاڵ باوەش بە ئافرەتێکی وەهمیدا دەکات و بە بەرخۆیەوە گۆرانی دەڵێت.)

پیاو

لەو بڕوایەدا مەبە، کە واز لە تۆ دەهێنم، کەسێکی ترم خۆش دەوێ… تۆ بۆ کەسی تر بەجێ ناهێڵم… نامەوێ جارێکی تر دەست پێ بکەمەوە. نامەوێ جارێکی تر لەگەڵ هیچ کەسێکی تردا بژیم و خۆشەویستی بکەم… ڕقم لە هەموو کەسێکە… هەر تەنیا ڕقم لە تۆ نییە… ڕقم لە هەموو کەسێکە… ڕقم لە خۆشەویستییە. ڕقم لەو بوونەوەورەی ناو سکتە… دەمەوێ ئەوەی لە سکتایە بیکوژی… پێکەوە بیکوژین.

(لە ناکاو سەیرێکی لای ژنەکەوە دەکا، وەك ئەوەی بیری چووبێتەوە، کە ئەویش لە ژوورەکەدایە.)

(لە ژنەکە نزیک دەبێتەوە، کە لەسەر کورسییەکە بووراوەتەوە.)

وابزانم مردووە.

(بێدەنگی.)

ژن

(بە ئاگا دێتەوە. دەست دەکوتێ. گوێ ڕاده‌دێرێ بۆ ئەوەی بزانێت پیاوەکە لە ژوورەکەدایە.)

گەر دەتەوێت وازم لێ بهێنیت، بە هێواشی وازم لێ بهێنە… هێدی هێدی. بە یەکجارنا، بڕۆیت… پشتم تێ بکەیت… وا بڕۆ هەستی پێ نەکەم. وردە وردە دوور بکەوەرەوە… تا کە ڕۆیشتی… کە ڕۆیشتی هەستی پێ نەکەم… نەڕووخێم. وێران نەبم. نەمرم.

(وچانێکی کورت.)

ڕقم لە ژیانە… ڕقم لە تۆیە.

پیاو

ئەوە نەمردووی؟

ژن

ڕقم لێتە… نامەوێ هیچ شتێك من به‌ تۆوه‌ ببه‌ستێ… نامەوێ هیچ شتێك بە ژیانەوە بمبەستێتەوە.

ئەم ژیانە من دەکوژێ…

ژیانم خۆش دەوێ، بەڵام ژیان منی ناوێ.

(وچانێکی کورت.)

ژیانم خۆش دەوێ بۆیە ژیان دەمکوژێ.

پیاو

گوێم لە هەناسەتە چۆن دەگۆڕدرێ.

ژن

بەڵێ؟

پیاو

بۆنی هەناسەت دەکەم…

ژن

من لە یاد بکە…

پیاو

چی؟

ژن

وا باشترە. لە یادم کە… بۆ هەردووکمان باشترە.

پیاو

تۆ لە یاد دەکەم.

ژن

دەزانم.

(دەگری.)

پیاو

بۆ دەگریت؟

ژن

گرینۆکم. هەمیشە دەگریم.

(پێدەکەنێت.)

پیاو

تۆم لە دەست دا…

(وچانێکی کورت.)

چۆن ئەمە ڕوویدا.

ژن

کەسێك هات و تۆی لە من فراند… تۆ منت لە ژیانی خۆت فرێدایە دەرەوە.

پیاو

من کەوتمە شوێنێکی هەڵەوە. نەدەبوو بێم بۆ لای تۆ.

ژن

من هیچ نانووم.

پیاو

بە شەو؟

ژن

بە شەو… بە ڕۆژ. هیچ کاتێك… هیچ نانووم.

پیاو

بۆ؟ خەوت نایە!

ژن

لە ئەشکەنجەیەکی بەردەوامدام… ناتوانم متمانەت پێ بکه‌م.

پیاو

منیش ناتوانم چیتر لەگەڵ تۆدا ڕاستگۆ بم.

ژن

تەواو هاوسەنگی خۆمم لە دەست داوە…

پیاو

من هیچ هەڵەیەکم نەکردووە.

(بێدەنگی.)

ژن

هیچ شتێک باش نییە، هیچ شتێک ڕاست نییە، هیچ شتێک خۆش نییە، هیچ شتێک تەواو نییە، هەمیشە شتێک ناتەواوە.

(وچانێکی کورت.)

پیاو

سەیرە… کە چیتر ناتوانم لەگەڵ تۆ بم…

ژن

سەیری خۆرەکە مەکە با چاوت ئازار نەدا.

پیاو

لە شوێنێکەوە هاتووم… خۆر لێی نادات.

(ژنەکە بە یارمەتی گۆچانەکەی هەڵدەستێتە سەرپێ، بە کوێرە کوێر بە ژوورەکەدا دەگەڕێت، وەك ئەوەی بۆ پیاوەکە بگەڕێت.)

ژن

زۆر پێویستم پێتە… حەزم دەکرد لای من بوویتایە.

(وچان.)

پیاو

(بە گومانەوە سەیری ژنەکە دەکات.)

ژن

سەرمامە و دەترسم.

پیاو

تۆ لە هەموو شتێك دەترسی. هەزار جارم گوت هیچ شتێك نییە تۆ لێی بترسی!

ژن

دەترسم. بە دەست خۆم نییە. من کەسێکی ترسنۆکم…

(وچانێکی کورت.)

دەمەوێ بڵێم…

پیاو

پێویست ناکا قسە بکەی، دەزانم دەڵێی چی… دەترسی؟

(پێدەکەنێت.)

ژن

(بە هەڵچوونەوە.)

بەڵێ دەترسم! کەسێك دەناسی نەترسێ؟ تۆ خۆت لە هەموو کەسێك زیاتر دەترسی. هەموو دەترسن، هەموو کەسێك دەترسێ… هیچ کەسێک هەست بە ئارامی و دڵنیایی ناکات.

پیاو

(پێدەکەنێت.)

ژن

بەچی پێدەکەنی؟

پیاو

هیچ!

(وچانێکی کورت.)

دەنگم دەرنایە… ناتوانم قسە بکەم.

ژن

خۆت زۆر باش ئەمە دەزانی.

پیاو

خۆم چی باش دەزانم؟

ژن

کە هەموومان دەترسین!

پیاو

بەڕاستی دەنگم دەرنایە…

(هەوڵ دەدات بکۆکێ.)

ژن

ناتوانی قسە بکەی!

(دەقیژێنێت.)

تۆ پێنج شه‌مه‌ی!

(بە شێوەیەکی هستریا پێدەکەنێت.)

پیاو

پێنج شەمە؟

(پێدەکەنێت.)

(لە ژنەکە دەچێتە پێشەوە و دەستی دەگرێت و ڕادەکێشێت بۆ لای خۆی.)

هیچ گوناهێکم نییە.

ژن

دەستم بەردە…

(وچان.)

پیاو

دەڕۆم!

ژن

کەی دەگەڕێیتەوە؟ پێویستم پێتە.

(بێدەنگی.)

پیاو

هیچ گوناهێکم نییە.

ژن

تۆ دەستدرێژیت کردە سەرم.

پیاو

من هیچ هەڵەیەکم نەکردووە… ئەوەی بەینی من و تۆ، لە سەرەوەی هەموو یاسایەکەوە بوو.

ژن

چ یاسایەك؟

پیاو

یاساکانی ئاسمان و ئەوانەی سەر زەویش.

ژن

به یاساکانی ئه‌رز و ئاسمان؟

پیاو

(پێدەکەنێت.)

ژن

هەست بە هیچ ناکەم!

پیاو

هیچ گوناهێکم نییە.

(ژنەکە خەریکە دەبوورێتەوە، پیاوەکە خێرا دەستی دەگرێت و نایەڵێ بکەوێت.)

پیاو

تکایە مەبوورێرەوە.

ژن

هەر لە منداڵییەوە ئەم بوورانەوەیەم لەگەڵە.

(وچانێکی کورت.)

(دەیەوێت بڕوات، دەوەستێت.)

سەیرە!

پیاو

چی سەیرە؟

ژن

زۆریش سەیرە!

پیاو

(لە ژنەکە نزیك دەبێتەوە.)

چی سەیرە؟

ژن

چیرۆکی ئەو پیاوەم بیرکەوتەوە.

پیاو

پیاو کێیە؟

(بە تێڕامانەوە سەیری ژنەکە دەکات.)

پیاوی چی؟

ژن

قسەی لەگەڵ ژنەکەی دەکرد.

پیاو

کێ قسەی لەگەڵ ژنەکەی دەکرد؟

ژن

ژنەکەی دەمێك بوو مردبوو. ئەو دەیگوت هەموو شەوێك قسە لەگەڵ ژنەکەی دەکات… بەرلەوەی بنووێت.

پیاو

لەگەڵ کێ؟

ژن

لەگەڵ ژنەکەی.

پیاو

ئەگەر ژنەکەی مردبێ، چۆن قسەی لەگەڵ دەکات؟

ژن

گوتی ئەوان هەموو شەوێك پێکەوە قسە دەکەن!

(بێدەنگی.)

(ژنەکە لە ژوورەکە دەچێتە دەرەوە.)

پیاو

چەند دڵخۆشم بە بینینت!

(ڕووناکی گۆڕانکاری بەسەردا دێت. پیاوەکە، هەروەك سەرەتای دیمەنەکە، بە هێمنی دەچێتەوە سەر کورسییەکە و دادەنیشێتەوە و سەری دەخاتەوە نێو هەردوو لەپی دەستی.)

(لە دەرەوە، ناڵەی هاوارێکی بەهێز لە ژنەکەوە دێت.)

(بێدەنگی.)

(ژنەکە لە دەرگاکەوە دێتەوە ژوورەوە، کراسە سپییەکەی لە خوار کەمەرییەوە و بە بەینی ڕانەکانییەوە، هەمووی خوێنە و بە کراسەکەیدا هاتۆتە خوارەوە. هەردوو دەستی بۆ پێشەوە درێژ کردووە و دەمی کردۆتەوە، وەك ئەوەی بقیژێنێت، بەڵام هیچ دەنگێکی لێوە نایەت. لە پڕ خوێن بە دیوارەکانی ڕووەو بینەراندا لە هەموو لایەکەوە، وەك چۆڕاوگەی باران دێتە خوارەوە.)

پیاو

(دەستی ژنەکە دەگرێت، وەک بیانەوێ پیاسەیەک بکەن. بەرەو ناوەڕاستی پێشەوەی شانۆکەی دەیهێنێ.)

(وچانێکی کورت.)

ئەمرۆ ڕۆژەکەی خۆشە.

ژن

ڕۆژێکی زۆر خۆشە!

(بێدەنگی.)

(تاریکی.)

یەکەم ڕەشنووس: ٣/٦/٢٠٢٢

ستۆکهۆڵم

The post ژیان لە لێواری مەرگدا appeared first on ژنەفتن.

پیاوی یەکەم

پیاوی دووەم

شوێن: ژوورێکی سادەی هوتێلێکی هه‌رزانبه‌ها. دوو تەختەی خەو لەم سەر و ئەو سەری شانۆکەدا دانراون. مێزێکی بچووک، کە لامپایەکی لەسەرە، لە ناوەڕاستی دوو تەختەی خەوەکەدا دانراوە. لای ڕاستی ژوورەکە، دەرگایەك دەچێتەوە سەر حەمام و تەوالێتی ژوورەکە. لای دەستە چەپ دەرگایەکی تر هەیە، کە دەچێتەوە سەر ڕاڕەوی دەرەوەی هوتێلەکە. کورسی و مێزێکی بچووک نزیك دەرگای لای ڕاستی ژوورەکە دانراوە.

کات: سه‌عات دوانزەی شەوێکی زستانە.

(تاریکی.)

(زەنگی سەعات، دوانزە جار لێ دەدرێت.)

(ڕووناکی.)

پیاوی یەکەم

(لەسەر یەکێك لە تەختە خەوەکان پاڵ کەوتووە و هەردوو دەستی خستۆتە ژێر سەریەوە و سەیری ساپیتەی ژوورەکە دەکات.)

(بێدەنگی.)

(دەنگی کێلوونی دەرگاکە دێت، کەسێك له‌ دیوی ده‌ره‌وه‌ دەیەوێت بیکاتەوە. پیاوی یەکەم هه‌ڵده‌ستێته‌ سه‌ر پێ و لە بەردەمی تەختەی خەوەکەیدا دەوەستێت، سەیری دەرگاکە دەکات. دەرگاکە دەکرێتەوە، پیاوی دووەم بە جانتایەکەوە دێتە ژوورەوە.)

پیاوی یەکەم

زۆر دواکەوتیت!

پیاوی دووەم

من؟

پیاوی یەکەم

به‌ڵێ، تۆ، ئەی کێ!

(وچانێکی کورت.)

دەمێکە چاوەڕێت دەکەم.

پیاوی دووەم

چاوەڕێی من؟

پیاوی یەکەم

دەمێکە گەیشتووم.

(وچانێکی کورت.)

چاوەڕێی تۆم دەکرد.

پیاوی دووەم

(سەیرێکی پیاوی یەکەم دەکات.)

بۆ چاوەڕێی منت دەکرد؟

هیچ پێویستی نەدەکرد چاوەڕێی من بکەیت!

(دێتە ناو ژوورەکەوە، جانتاکەی دادەنێت و پاڵتۆکەی دادەکەنێت.)

بارانێکی زۆرە و بە ئاسانی ڕێگاکەت بۆ نادۆزرێتەوە.

(وچانێکی کورت.)

پیاوی یەکەم

بڕیار بوو نانی نیوەڕۆمان پێکەوە بخواردایە.

پیاوی دووەم

هیچ بڕیارێکی وا لە بەینی من و تۆدا نەبووە.

پیاوی یەکەم

با… من لە نیوەڕۆوە لێرە دانیشتوم و چاوەڕوانیی تۆ دەکەم.

پیاوی دووەم

(پێدەکەنێت.)

پیاوی یەکەم

بە چی پێدەکەنیت؟

پیاوی دووەم

(بەردەوامە لە پێکەنین.)

پیاوی یەکەم

هیچ ڕووی داوە؟

پیاوی دووەم

نازانم!

پیاوی یەکەم

چی نازانیت؟

پیاوی دووەم

کە بە چی پێدەکەنم.

(بەردەوام پێدەکەنێت.)

(لە دەرگای ژوورەکە دەدرێت. هەردووکیان سەیری یه‌کتر دەکەن و بێدەنگ دەبن. جارێکی تر لە دەرگاکە دەدرێت.)

(پیاوی یەکەم و پیاوی دووەم بە بێدەنگی سەیری دەرگاکە دەکەن.)

پیاوی دووەم

کەس دەزانێت ئێمە لێرەین؟

پیاوی یەکەم

کەس کێیە؟

پیاوی دووەم

لە نیوەڕۆوە لێرە نیت!

(بە گومانەوە سەیری دەکات.)

کەست بینیوە؟

پیاوی یەکەم

کەس کێیە؟

پیاوی دووەم

نازانم… من لە تۆ دەپرسم.

پیاوی یەکەم

نا، کەسم نەدیوە.

(بێدەنگی.)

پیاوی دووەم

کەست نەدیوە…

پیاوی یەکەم

نەخێر.

پیاوی دووەم

لەوانەیە بە هەڵە لە دەرگاکەیان دابێت.

پیاوی یەکەم

وایە…

پیاوی دووەم

(بە بێزارییەوە.)

چی وایە؟

پیاوی یەکەم

یەکێك بە هەڵە لە دەرگاکەی دابێت!

پیاوی دووەم

(بە تووڕەیییەوە.)

کەس بە هەڵە لە دەرگای کەس نادات.

پیاوی یەکەم

وایە…

پیاوی دووەم

(بە تووڕەیییەوە.)

تۆ هەر ده‌ڵێیت وایە.

(وچانێکی کورت.)

چی وایە؟

پیاوی یەکەم

کەس بە هەڵە لە دەرگای کەس نادات.

(وچان.)

پیاوی دووەم

من هیچ حاڵی نابم!

پیاوی یەکەم

منیش.

پیاوی دووەم

چی تۆیش؟

پیاوی یەکەم

لە هیچ حاڵی نابم!

پیاوی دووەم

لە چی حاڵی نابیت؟

(وچانێکی کورت.)

پیاوی یەکەم

نازانم تۆ بیر لە چی دەکەیتەوە و بڕوات بە چییە؟

پیاوی دووەم

بڕوام بە چییە؟

(پێدەکەنێت.)

پیاوی یەکەم

بەڵێ.

پیاوی دووەم

(هاوار دەکات.)

هیچ!

(وچانێکی کورت.)

بڕوام بە هیچ نییە. تێگەیشتی؟

(پێدەکەنێت.)

پیاوی یەکەم

تێگەیشتم.

پیاوی دووەم

پێویست بە تێگەیشتنی تۆ ناکات…

پیاوی یەکەم

دەزانم.

پیاوی دووەم

هەر بە ڕاستی هیچ پێویست ناکات تۆ تێبگەیت.

پیاوی یەکەم

پێویست ناکات؟

پیاوی دووەم

نەخێر پێویست ناکات… دوای ئەوە، ئەوە ئیشی تۆ نییە تێبگەیت.

پیاوی یەکەم

بە هەر حاڵ لە تۆ دەگەم.

پیاوی دووەم

(بە هێمنی.)

پێویست ناکات لە منیش بگەیت… باشتر وایە لە خۆت بگەیت… بزانیت خۆت کێیت و چیت دەوێت. (وچانێکی کورت.)

نەك من. تێگەیشتی؟

پیاوی یەکەم

تێگەیشتم.

(پیاوی دووەم پێدەکەنێت، پیاوی یەکەم سەیری دەکات.)

پیاوی یەکەم

(وەك لەپڕ شتێکی بیر کەوتبێتەوە.)

ئێمە هیچ سەبارەت بە یەکتری نازانین.

(وچانێکی کورت.)

لەوانەیە بمەوێت…

پیاوی دووەم

(قسەکە بە پیاوی یەکەم دەبڕێت.)

چیت بوێ… تۆ هیچت ناوێت.

پیاوی یەکەم

تۆ نازانیت من چیم دەوێت…

پیاوی دووەم

تۆ خۆشت نازانیت چیت دەوێت!

پیاوی یەکەم

تۆ لەو بڕوایەدایت…

پیاوی دووەم

بڕوای چی و شتی چی…

(وچانێکی کورت.)

دەتوانی بێدەنگ بیت.

پیاوی یەکەم

بێدەنگ بم؟

پیاوی دووەم

بەڵێ… بێدەنگ بە…. باشتر وایە بێدەنگ بیت.

(بێدەنگی.)

پیاوی یەکەم

تۆ له‌و بڕوایەدایت، بتوانیت بڕیار بدەیت… ئەمەم دەوێت و ئەمەم ناوێت!

(وچانێکی کورت.)

تۆ ئەمەت دەوێت؟

پیاوی دووەم

(بە پێکەنینەوە.)

تۆ دەزانی دەڵێیت چی؟

پیاوی یەکەم

نازانم چیم دەوێت؟

پیاوی دووەم

بێدەنگ بیت باشترە.

(وچانێکی کورت.)

من چیت پێ دەڵێم تۆ ئەوە دەکەیت.

(بە شێوەیەك لە پیاوی یەکەم نزیك دەبێتەوە، کە هیچ بۆشایییەك لەنێوانیاندا نامێنێت.)

من هەرگیز گوێ لەو کەسانە ناگرم، کە نامەوێت گوێیان لێ بگرم.

(پیاوی یەکەم بە ترسەوە لە پیاوی دووەم دوور دەکەوێتەوە.)

(بێدەنگی.)

پیاوی یەکەم

هەمیشە هەست دەکەم کەسێك لە شوێنێکەوە سەیرم دەکات… کەسێك لە هەموو شوێنێکەوە دەمبینێت و چاوی لەسەرمە. لە پەنجەرەکانەوە، لە درزی دەرگاکەوە، لە پشت دیوارەکانەوە… هەمیشە کەسێك چاوەکانی لەسەرمە و دەمبینێت. کەسێك سەیری ژیانی من دەکات، هەموو هەڵسوکەوتەکانم دەبینێت…

(وچانێکی کورت.)

کە هەناسە دەدەم، کە لەبەر پەنجەرەکەدا دەوەستم و سەیری دەرەوە دەکەم، کە دەچمە ناو جێگاکەمەوە، کە لەگەڵ خۆم دەدوێم.

(وچانێکی کورت.)

ئەو کاتانەی خۆمم بۆ کۆ ناکرێتەوە… ئەو کاتانەی پارچەکانی خۆم لێم جیا دەبنەوە…

(وچان.)

ئەو سەیرم دەکات و چاوی بڕیوەتە ئەو ژیانەی دەژیم… سەیرم دەکات.

پیاوی دووەم

ئەو؟ ئەو کێیە؟

(بێدەنگی.)

(لە دەرەوە دەنگی قریوە و پێکەنینی چەند ژنێك دێت.)

پیاوی دووەم

(پێدەکەنێت.)

کێ سەیرت دەکات؟

(وچانێکی کورت.)

ئەمانە؟

(پیاوی یەکەم دەچێتە لای دەرگاکەوە و گوێ دەگرێت.)

پیاوی یەکەم

بێدەنگە…

(وچانێکی کورت.)

دەنگی کەس نایەت.

(دەگەڕێتەوە ناو ژوورەکە.)

پیاوی دووەم

بۆچی دەترسیت؟

پیاوی یەکەم

من؟

پیاوی دووەم

لە چی دەترسیت؟

(بە تووڕەیییەوە.)

پێم بڵێ لە چی دەترسیت.

(وچانێکی کورت.)

ئێمە بۆچی هاتووین بۆ ئێرە!

پیاوی یەکەم

نازانم!

پیاوی دووەم

نازانیت؟

(بێدەنگی.)

(پیاوی یەکەم بەرەو دەرگاکە دەڕوات و دەیەوێت بچێتە دەرەوە.)

پیاوی دووەم

بۆ کوێ دەچیت؟

پیاوی یەکەم

دەچمە دەرەوە.

پیاوی دووەم

بۆ کوێ؟

پیاوی یەکەم

هەر تۆزێك…

(وچانێکی کورت.)

پیاوی دووەم

بەم شەوە درەنگە؟

پیاوی یەکەم

هەوایەك دەگۆڕم.

پیاوی دووەم

(بە دەنگێکی بەرز.)

بۆ هیچ شوێنێك ناڕۆیت!

(وچانێکی کورت.)

ناکرێت بڵێیت بۆ کوێ دەڕۆیت؟

پیاوی یەکەم

(لە دەرگاکە دوور دەکەوێتەوە.)

گوتم هەر تۆزێك دەچمە دەرەوە.

پیاوی دووەم

(بە پێکەنینێکی گاڵتەئامێزەوە.)

دەتەوێت تەنیا بیت؟

پیاوی یەکەم

(وچانێکی کورت.)

بەڵێ.

(پیاوی  دووەم بە جووڵانەوەیەکی هەڕەشەئامێزەوە لە پیاوی یەکەم نزیك دەبێتەوە. پیاوی یەکەم ترسی پێوە دیارە و دەیەوێت لە پیاوی دووەم دوور بکەوێتەوە. پیاوی یەکەم دەیەوێت خۆی لە دەرگای تەوالێتەکە نزیك بکاتەوە. پیاوی دووەم نایەڵێت و دەستی دەگرێت و بە هێز، به‌ زۆر لەسەر کورسییەکە دایدەنیشێنێت.)

پیاوی دووەم

نه‌جووڵێیت.

(بێدەنگی.)

پیاوی یەکەم

دەمزانی دێیت!

پیاوی دووەم

دەتزانی؟

(پێدەکەنێت.)

(ڕووناکیی هەور و برووسکەی دەرەوە ژوورەکە ڕووناك دەکەنەوە و گرمەی هەورەکە پیاوی یەکەم دەترسێنێت.)

(دەنگی باران بارینێکی بەخوڕ دێت.)

پیاوی یەکەم

(شڵەژاوە.)

بەڵێ!

پیاوی دووەم

چی بەڵێ؟

پیاوی یەکەم

دەمزانی ڕۆژێك هەر دێیت! بەڵام نەمدەزانی ئەم شەو… لەم ساتەدا… ئێستا، لەپڕ دەرگاکە دەکەیتەوە و دێیتە ژوورەوە.

(وچانێکی کورت.)

پیاوی دووەم

زۆر باش دەتزانی ئەمڕۆ یان ئەمشەو دەگەمە ئێرە.

(وچانێکی کورت.)

بە هۆی بارانە زۆرەکەوە، کەمێك دوا کەوتم.

پیاوی یەکەم

تۆ دەمترسێنیت!

پیاوی دووەم

من؟

(پێدەکەنێت.)

پیاوی یەکەم

لە پێکەنینەکەت دەترسم.

پیاوی دووەم

ئێمه‌، ئه‌وه‌ی بۆی هاتووین، ده‌بێ هه‌ر بیکەین و بگەڕێینەوە.

پیاوی یەکەم

من بۆ هیچ شتێك نەهاتووم بۆ ئێرە… جگە لەوەی تۆ ببینم.

(وچانێکی کورت.)

بەڵام تۆ دەمترسێنیت.

(پیاوی یەکەم دەیەوێت لەسەر کورسییەکە هەستێت، پیاوی دووەم بە توندی دایدەنیشێنێتەوە.)

پیاوی دووەم

لە شوێنی خۆت نه‌جووڵێیت.

(بە خێرایی گیرفانەکانی دەگەڕێت و هیچ نادۆزێتەوە.)

(لە دەرگای ژوورەکە دەدرێتەوە. هەردووکیان بێدەنگ دەبن، سەیری یەکتری دەکەن و گوێ ڕاده‌گرن. پیاوی دووەم بە بێدەنگی ده‌چێته‌ لای ده‌رگاکه‌ و به‌ شڵەژاوییەوە گوێ به‌ ده‌رگاکه‌وه‌ ده‌نێ.)

(بێدەنگی.)

پیاوی دووەم

کێیە؟

(دەنگێك لەو دیو دەرگاکەوە.)

دەنگی پیاوێك

ئێوە خواردنتان داوا کردووە؟

پیاوی دووەم

(سەیرێکی پیاوی یەکەم دەکات.)

نەخێر.

دەنگی پیاوێك

کەواتە ببوورن.

(وچان.)

(دەنگی پێی پیاوەکەی دەرەوە دێت، کە دەڕوات.)

پیاوی یەکەم

(سەیری سەعاتەکەی دەستی دەکات.)

کاتێکی زۆری شه‌ومان به ‌سه‌ر بردووه‌.

(وچانێکی کورت.)

لە دووی شەو تێپەڕێوە.

پیاوی دووەم

(دەگەڕێتەوە ناو ژوورەکە.)

تۆ داوای خواردنت کردووە؟

پیاوی یەکەم

نەخێر.

پیاوی دووەم

دڵنیایت؟

پیاوی یەکەم

لە چی؟

(وچانێکی کورت.)

لە چی دڵنیا بم؟

پیاوی دووەم

کە داوای خواردنت نەکردووە؟

پیاوی یەکەم

بەڵی.

(دەیەوێت قسە بکات، بەڵام هیچ ناڵێت.)

پیاوی دووەم

بۆ قسە ناکەیت؟

(وچانێکی کورت.)

پیاوی یەکەم

(دەیەوێت قسە بکات، بەڵام هیچ ناڵێت.)

پیاوی دووەم

(پێدەکەنێت.)

ویستت شتێك بڵێیت… وا نییە! قسە بکەیت. دەی چاوەڕێم. بزانم دەڵێی چی؟ گوتت چی؟ گوێم لێ نەبوو. تۆزێك دەنگ هەڵبڕە. ناتوانی قسە بکەیت؟ شتێك بڵێ… هەر شتێك بێت. دەم بکەرەوە و شتێك بڵێ. با گوێم لە دەنگت بێت. دەی… گوتت چی؟ گوێم لێ نەبوو. جەوەکەی خۆش نییە، بارانە. سەرمات نییە… دەرەوە ساردە، دەڵێی چی؟ هیچ تێنەگەیشتم. دەنگ هەڵبڕە… ساردە؟ نا… نا سارد نییە و دنیا تەواو گەرمی کردووە. دە شتێك بڵێ. زمان لە دەمتا نییە؟ زمانیان بڕیوی؟! نەخۆشی یان تووشی دڵەڕاوکێ و بێدەنگی بوویت؟

(بێدەنگی.)

پیاوی یەکەم

بەیانی ژنێك دەبینم.

پیاوی دووەم

(پێدەکەنێت.)

ژنێك؟

(بە تۆنێکی گاڵتەئامێزەوە.)

ژن کێیە؟

پیاوی یەکەم

تووشی دڵەڕاوکێ بووم… لەوە دەترسم…

پیاوی دووەم

لە چی دەترسیت؟

(وچانێکی کورت.)

ژن کێیە؟

(وچان.)

پیاوی یەکەم

(دەستی دەجووڵێنێت و نازانێت بڵێ چی.)

(بێدەنگی.)

پیاوی دووەم

لە چی دەترسیت؟

(لە پیاوی یەکەم نزیك دەبێتەوە.)

(بە تۆنێکی گاڵتەئامێزەوە.)

لەو ژنە دەترسیت، کە بەیانی دەیبینیت؟

پیاوی یەکەم

لەوە دەترسم خۆشم بوێت.

پیاوی دووەم

(پێدەکەنێت.)

خۆشت بوێت؟! بۆ ناتەوێت خۆشت بوێت؟

پیاوی یەکەم

نامەوێت ئەو دنیایەی بۆ خۆمم خوڵقاندووە… کە پڕە لە هێمنی و دڵەڕاوکێ و ترس لە خۆمی تێك بدەم…

(لە پیاوی دووەم دوور دەکەوێتەوە.)

دەمەوێت تەنیا بم.

پیاوی دووەم

ژن کێیە؟ تۆ بۆ بینینی ژن هاتویت بۆ ئێرە؟

(پێدەکەنێت.)

یان بۆ ئەوەی من ببینیت؟!

پیاوی یەکەم

من خۆمم لەگەڵ دڵەڕاوکێ و ترس و تەنیاییەکەمدا… بەڵام…

پیاوی دووەم

بەڵام چی؟

(بە تۆنێکی هەڕەشەئامێزەوە.)

قسە بکە.

پیاوی یەکەم

دەشمەوێت جارێکی تر تامی خۆشەویستی بکەمەوە… نازانم چەندە بەئازارە، یان چ بێمانایییەکە… جارێکی تر ئەو دەرگایە بکەمەوە. لەوانەیە ئەو دەرگایە چیتر هه‌ر نه‌مابێت. جاران بە ئاسانی دەکرایەوە…

پیاوی دووەم

(قسەکە بە پیاوی یەکەم دەبڕێت.)

دەرگای چی؟ ئەوە تۆ باسی چی دەکەیت؟

(پێدەکەنێت.)

دەرگا؟ تۆ تەواوی؟!

(وچانێکی کورت.)

ئێمە بۆچی هاتووین بۆ ئێرە؟

پیاوی یەکەم

جاران ئەو دەرگایە بە ئاسانی دەکرایەوە… زۆر جاریش هەر لە خۆیەوە دادەخرایەوە.

(وەك بۆ خۆی قسە بکات.)

ئیتر هەندێك شت هەیە ناتوانم بیانکەم، هەست دەکەم کەسەکەی جاران نیم و وەك جاران ناتوانم هەموو شتێك بکەم. کات دەڕوات… شتەکان دەگوڕدرێن، پیر دەبین. ئەوەی جاران دەمتوانی بیکەم ئێستا ناتوانم… دەستم بە هەموو شتێکدا ناگات… شتم لە بیر دەچێتەوە.

(لەپڕ وەك لە خەون بە ئاگا بێتەوە.)

هەست دەکەم ژیان هیچ مانایەکی بۆ من نەماوە، ئەو شتانەی بڕوام پێ بوون، ئەوانەی بە دوایاندا ڕام دەکرد، ئەوەی دەمویست بە دەستی بهێنم، ئەوەی بەرگریم لێ دەکرد…

(وچانێکی کورت.)

(وەك بۆ خۆی قسە بکات.)

ژیان چییە؟ دەڵێی سەربازێکی دۆڕاوم و بە برینداری لە جەنگ گەڕاومەتەوە… برینێك هەموو ژیان پێوەی بتلێمەوە.

(دەنگی پێکەنینی چەند ژن و پیاوێك لە ڕاڕەوەکەی دەرەوە دێت.)

(بێدەنگی.)

پیاوی دووەم

تۆ دەبێت جارێ قەرزەکانی من بدەیتەوە… لەوە زیاتر چاوەڕێ ناکەم. تێگەیشتی.

پیاوی یەکەم

قەرز؟

(سەیری پیاوی دووەم دەکات.)

قەرزی چی؟

پیاوی دووەم

ئەی ئێمە بۆچی هاتووین بۆ ئێرە؟

(لە پیاوی یەکەم دەچێتە پێشەوە.)

(بە تۆنێکی ڕەقەوە.)

خۆ من نەهاتووم بۆ ئێرە گوێ لە چیرۆکەکانی تۆ بگرم. ئێمە کارێکمان هەیە و دوای ئەوەیش تۆ قەرزاری منیت… دەبێ قەرزەکەم بدەیتەوە… دوای ئەوە خوات لەگەڵ بۆ کوێ دەچیت…

پیاوی یەکەم

(لە پیاوی دووەم دوور دەکەوێتەوە.)

دەزانی…

پیاوی دووەم

بێدەنگ… هیچ نازانم و نامەوێت گوێم لە چیرۆکە بێتامەکانی ژیانی تۆ بێت.

پیاوی یەکەم

من دەمەوێت…

پیاوی دووەم

تۆ چیت دەوێت… خۆشت نازانیت چیت دەوێت.

(یەخەی پیاوی یەکەم دەگرێت و به ‌توندی‌ ڕایدەکێشێت.)

ترسنۆك…

پیاوی یەکەم

(خۆی لە دەست پیاوی دووەم ڕزگار دەکات.)

ترسنۆك نیم…

پیاوی دووەم

با… زۆریش ترسنۆکی. دوو ساڵە ڕاتکردووە و خۆت شاردۆتەوە.

پیاوی یەکەم

کە من ڕامکرد…

پیاوی دووەم

کە تۆ ڕاتکرد چی؟

پیاوی یەکەم

کە من ڕامکرد، لەبەر ئەوە نەبوو، تاوانێکم کردبێت.

پیاوی دووەم

ئەی بۆ ڕاتکرد؟

(پێدەکەنێت.)

ئەی بۆ ناگەڕێیتەوە؟

پیاوی یەکەم

هیچ تاوانێكم نەکردبوو… لەبەر ئەوە ڕامکرد، کە ئەوان…

(بێدەنگ دەبێت.)

پیاوی دووەم

(بە تووڕەیییەوە.)

ئەوان چی؟

پیاوی یەکەم

(دەقیژێنێت.)

لەبەر ئەوەی ئەوان تاوانێکیان کردبوو، نەك من… کە ئێستایش نامەوێت بگەڕێمەوە و سەرلەنوێ لەوێ بژیمەوە… پەیوەندی بەوەوە نییە، کە من…

پیاوی دووەم

کە تۆ دەترسیت؟

(بە زمانێکی ڕەق و هەڕەشەئامێز.)

ترسنۆك.

پیاوی یەکەم

نەخێر… پەیوەندیی بەوەوە نییە، کە من ئێستا چیم، بەڵکوو ئەوان لەوێ ئێستا کێن و چین.

پیاوی دووەم

وا ڕۆژ دەبێتەوە. قەرزەکەی خۆمم بدەرەوە و دەڕۆم.

پیاوی یەکەم

من هیچ قەرزاری تۆ نیم… هەموو ڕۆژەکە چاوەڕێی تۆم کردووە.

پیاوی دووەم

چاوەڕێی من؟

(پێدەکەنێت.)

(وچان.)

پیاوی یەکەم

بە ڕاست بۆچی هاتی؟

(وچانێکی کورت.)

بۆچی هاتیت بۆ ئێرە؟ ئێرە ئەو شوێنە نییە تۆ دەتەوێت بۆی بێیت… پێویست ناکات بهاتیتایە… لەگەڵ ئەوەیشدا دەتەوێ بێیت بۆ ئێرە و من چاوەڕوانت بکەم. لێرە، لەم ژوورەدا دانیشم و چاوەڕێ بم تا تۆ دێیت…

(پیاوی دووەم قۆڵی پیاوی یەکەم بە توندی ڕادەوەشێنێت و بۆ لای خۆی ڕایدەکێشێت.)

پیاوی دووەم

تۆ دەڵێی چێ؟

ئێمە دەبێت بڕۆین… من لە قەرزەکانیشم خۆش نابم.

پیاوی یەکەم

(پاڵێك دەنێت بە پیاوی دووەمەوە و لێی دوور دەکەوێتەوە.)

من هیچ قەرزاری تۆ نیم.

(لە دەرگاکەی دەرەوە نزیك دەبێتەوە.)

تۆ دەمترسێنیت. بۆچی منت هێناوە بۆ ئەم هوتێلە؟ مەبەستت چییە و دەتەوێت چی بکەیت.

پیاوی دووەم

(خێرا لە پیاوی یەکەم دەچێتە پێشەوە و پاڵی پێوە دەنێتەوە بۆ ناو ژوورەکە.)

بۆ هیچ شوێنێك ناڕۆیت.

پیاوی یەکەم

چیت لە من دەوێت؟

پیاوی دووەم

هەر وا بە ئاسانی لەم ژوورە ناچیتە دەرەوە.

(پیاوی دووەم چەقۆیەك لە جانتاکەی دەردەهێنێت و دەچێت بەرەو ڕووی پیاوی یەکەم.)

پیاوی یەکەم

ئەو چەقۆیە لا بە… تکایە.

(دەیەوێت لە پیاوی دووەم دوور بکەوێتەوە.)

ئێمە هاوڕێین.

(ڕووناکیی ژوورەکە گۆڕانکاری بەسەردا دێت. لە دەرەوە باران و ڕەشەبایە.)

(دەنگی پێکەنینی ژنێك لە دەرەوە دێت. پیاوێك قسەی لەگەڵ دەکات، بەڵام کەس لە قسەکانی ناگات و ژنەکە پێی پێدەکەنێت.)

(بێدەنگی.)

پیاوی دووەم

لە جێگای خۆت دانیشە و نەجووڵێیت.

(پیاوی یەکەم دەیەوێت فرسەت بێنێت و لە ژوورەکە ڕابکاتە دەرەوە، پیاوی دووەم پەلاماری دەدات، لە هەمان کاتدا لەگەڵ هەوروبرووسکەیەکدا ژوورەکە تەواو تاریك دەبێت و هاوارێك دەکرێت.)

(بێدەنگی.)

(ڕووناکییەکی کز ژوورەکە نیوە ڕووناك دەکاتەوە. پیاوی دووەم لەسەر زەوییەکە کەوتووە و پیاوی یەکەم، کە چەقۆکەی بە خوێناوی بە دەستەوەیە، بە شڵەژاوی وەستاوە و سەیری دوور دەکات.)

پیاوی یەکەم

(وەك ئەوەی خەون ببینێت.)

هەمیشە زانیوومە ڕۆژێك درەنگ دەبێت و فریای ئەوە ناکەوین، کە ده‌مانویست ماڵئاوایی لێ بکەین.

(بێدەنگی.)

(لە دەرەوە خۆر هەڵاتووە، دنیا ڕووناك بووەتەوە و بارانەکە خۆشی کردۆتەوە.)

(تاریکی.)

(زەنگی سەعات، شەش جار لێ دەدرێت.)

یەکەم دەستنووس

٣٠/١٢/٢٠٢٢

ستۆکهۆڵم

The post دیدەنییەکی چاوەڕواننەکراو appeared first on ژنەفتن.

ژنی یەکەم

ژنی دووەم

ژنی سێیەم

منداڵێك

پیاوێك

سێ ژن و منداڵێك و پیاوێك لەسەرە ڕێگایەك، نزیك دارستانێك بە تەنیشت یەکەوە، بەرامبەر بە بینەران دانیشتوون. سیمای دەم و چاویان، هەروەك ئەوەی ماسکییان پۆشیبێت، تەواو سپی کراوە. پیاوەکە تا کۆتایی هیچ ناڵێت و بێ جووڵە، بەرامبەر بینەران دادەنیشێت، بەڵام هەندێك جار بە جووڵەی دەست و سەر و دەم و چاو، پەرچەکردای سەبارەت بە دیالۆگی ژنەکان دەبێت.

دیمەنی یەکەم

(دەنگی گڤەی با دێت.)

ژنی یەکەم

تاکەی چاوەڕێ بکەین؟

ژنی دووەم

برسیمە.

ژنی یەکەم

هیچ خواردنێکمان پێ نەماوە.

ژنی دووەم

برسیمە.

ژنی یەکەم

گوتم هیچ خواردنێکمان پێ نەماوە.

ژنی سێیەم

دەتوانن بێدەنگ بن؟

ژنی دووەم

دەبێت بڕۆین.

ژنی سێیەم

نا، دەبێت چاوەڕێ بین.

ژنی دووەم

تاکەی؟

منداڵەکە

سەرمامە.

ژنی سێیەم

ئێستا گه‌رمت ده‌بێته‌وه‌.

ژنی دووەم

هیچ خواردنێکمان پێ نەماوە.

ژنی یەکەم

برسیمە.

(وچانێکی کورت.)

سکم قۆڕەی دێت لە برسا.

منداڵەکە

سەرمامە.

ژنی یەکەم

دەترسم.

ژنی دووەم

پیاڵەیە چا بخۆینەوە؟

(وچانێکی کورت.)

ئاوەکە گەرم بکەم؟

(هیچ ناجووڵێت.)

ژنی یەکەم

(پێدەکەنێت.)

ژنی سێیەم

(بە تووڕەیییەوە.)

دەتوانن بێدەنگ بن؟

(وچانێکی کورت.)

ژنی دووەم

دەبێت بڕۆین… ناتوانین لێرە بمێنینەوە، زۆر چاوەڕوانمان کرد و هیچ خواردنیشمان پێ نەماوە، وا بڕوات دەمرین لە برسا.

(وچان.)

لە سەرمایشدا ڕەق دەبینەوە.

(بێدەنگی.)

ژنی دووەم

من دەترسم.

ژنی یەکەم

هەست بە ماندووبوون دەکەم.

منداڵەکە

سەرمامە.

ژنی سێیەم

کە خۆرهەڵات گه‌رم ده‌بیته‌وه‌.

ژنی یەکەم

خۆر؟! خۆری چی؟

(وچان.)

ژنی دووەم

چلەی زستانە و خۆر هەڵنایەت!

ژنی یەکەم

کەی خۆر هەڵدێت؟

ژنی دووەم

کە هاوین هات.

ژنی یەکەم

دەترسم.

ژنی دووەم

دەبێت بڕۆین و هیچ چاوەڕێ نەکەین.

(وچانێکی کورت.)

ناکرێت لەوە زیاتر چاوەڕێ بکەین.

(دەنگی گڤەی با دێت.)

ژنی سێیەم

سەیرم بکە… تۆ زۆر خەمبار دیاریت، من حەز ناکەم تۆ ئاوا خەمبار بیت.

ژنی یەکەم

دەترسم.

منداڵەکە

سەرمامە!

ژنی دووەم

خەمبار نیم.

ژنی سێیەم

کە خۆر هەڵات دەڕۆین…

ژنی یەکەم

کەی خۆر هەڵدێت؟

ژنی سێیەم

کە هەڵهات!

ژنی دووەم

ترس دایگرتووم و نامەوێت لێرە بمێنمەوە… لێرە هیچ یادەوەرییەك نییە.

ژنی سێیەم

کە خۆرهەڵات، دەڕۆین.

ژنی دووەم

(بە تووڕەیییەوە.)

کەی خۆر هەڵدێت؟

ژنی سێیەم

که ‌ڕۆژ بووه‌وه!

(وچان.)

ژنی دووەم

بێ ڕابردوو، بێ هیچ جێگادەستێك، بێ وێنەی سەر دیوارەکان. بێ هیچ چیرۆکێك.

(وچانێکی کورت.)

بێ هیچ یادگارییەك.

ژنی سێیەم

جێگادەستەکان بەسەر جەستەمانەوەن.

(بێدەنگی.)

ژنی یەکەم

برسیمە.

ژنی سێیەم

نان بخۆ.

ژنی دووەم

نان بخۆ با لەوە زیاتر برسیت نەبێت.

ژنی یەکەم

هیچمان نییە بیخۆین.

ژنی سێیەم

نیمانە؟

(وچانێکی کورت.)

دە بێدەنگ بە.

ژنی دووەم

چیمان پێ بوو، خواردمان… تەواو بوو.

ژنی سێیەم

چی تەواو بوو؟

ژنی دووەم

ئەو خواردنەی پێمان بوو.

منداڵەکە

منیش برسیمە.

ژنی سێیەم

ئێستا دەڕۆین.

ژنی یەکەم

کەی؟

ژنی سێیەم

ئێستا!

ژنی یەکەم

ئێستا کەیە؟

ژنی دووەم

وابزانم گوتی کە خۆر هەڵات!

ژنی یەکەم

کە خۆر هەڵات؟ کەی خۆر هەڵدێت؟

ژنی دووەم

که ڕۆژ بووه‌وه!

(بێدەنگی.)

(لە دوورەوە دەنگی پێی کەسانێك دێت، کە بە شپرزەیی دەڕۆن.)

(تاریکی.)

دیمەنی دووەم

(سەر شانۆ زۆر ڕووناك نییە و تریفەی مانگەشەو بە بەرزایییەوە و لە ناوەڕاستی شانۆکەدا بە کزی دەدرەوشێتەوە.)

(بە درێژاییی ئەم دیمەنە بە ڕیتمێکی تایبەتی دەنگی دڵۆپی ئاو دێت، دڵۆپ دڵۆپ لە شوێنێکی نادیارەوە، هێدی هێدی دێتە خوارەوە.)

(بێدەنگی.)

ژنی سێیەم

(وەك خەون ببینێت.)

ئێستا لەوێوە هاتوومەتەوە!

ژنی دووەم

لە کوێوە هاتوویتەوە؟

ژنی سێیەم

لە برسێتی زیاتر هیچ شتێکی تری لێ نییە.

ژنی یەکەم

(سەیری ژنی دووەم دەکات.)

لە کوێوە هاتوویتەوە؟

(وچانێکی کورت.)

برسێتی؟

ژنی دووەم

لە کوێ؟

ژنی سێیەم

له‌ داهاتووه‌وه بۆ ئێستا گه‌ڕاومه‌ته‌وه.

ژنی یەکەم

داهاتوو؟

(پێدەکەنێت.)

ژنی سێیەم

باشتروایە بە داهاتوو پێنەکەنی…

(وچانێکی کورت.)

ژنی دووەم

من لەو بڕوایەدام داهاتوو پڕ بێت لە خۆشەویستی.

ژنی سێیەم

داهاتوو لەمڕۆ باشتر نییە!

(وچان.)

ژیان لە داهاتوودا هیچی تیا نەماوە.

(وچانێکی کورت.)

زەوی دەیەوێت خۆی لە مرۆڤ پاک بکاتەوە.

ژنی یەکەم

خۆشەویستی!

(پێدەکەنێت.)

(وچانێکی کورت.)

خۆشەویستیی چی؟

(وچان.)

برسیمە!

ژنی سێیەم

نا…

ژنی دووەم

گوتت چی؟

ژنی یەکەم

گوتم برسیمە…

ژنی دووەم

تۆ ناڵێم.

(بۆ ژنی سێیەم.)

چی نا؟

ژنی سێیەم

من ئیستا لەوێوە گەڕاومەتەوە!

(وچان.)

(بە تۆنێکی پڕ لە نائومێدییەوە.)

لە داهاتووەوە…

(وچان.)

ئه‌وه‌ی ناویژیان بێ، له داهاتوودا نه‌ماوه.

ژنی دووەم

گوناهی ئێمەیە.

(بێدەنگی.)

ژنی سێیەم

داهاتوو جێگای مرۆڤی تیا نەماوە.

تەنیا دارستانی سووتاو و برسێتیی لێیە.

(وچانێکی کورت.)

مەرگ… زەویی شەقار و ڕووباری وشك…

(وچان.)

مەرگ و جەنگ لە هەموو شوێنێکە.

(وچانێکی کورت.)

داهاتوویەکی تاریك.

(وچان.)

ژنی یەکەم

چیتر زەوی جێگای مرۆڤی تیا نابێتەوە.

(پێدەکەنێت.)

ژنی سێیەم

برسێتی…

مەرگ…

جەنگ…

دارستانی سووتاو…

(سەیری بەردەمی خۆی دەکات.)

(وەك قسە بۆ خۆی بکات.)

زەوی لە بێئاویدا شەقی بردبوو…

درەختەکان لە شەڕەکاندا سووتابوون.

تەنیایی و ترس و ژنی ڕەشپۆش.

(وچانێکی کورت.)

دووکەڵ لە هەموو شوێنێکەوە بەرز دەبووەوە.

(ژنی یەکەم و ژنی دووەم پێدەکەنن.)

(بێدەنگی.)

ژنی یەکەم

بیر دەکەمەوە…

(قسەکەی تەواو ناکات و سەیری ژنەکانی تر دەکات.)

ژنی دووەم

بیر لە چی دەکەیتەوە؟

ژنی سێیەم

بیر دەکەیتەوە؟

ژنی یەکەم

بیر دەکەمەوە و بیر دەکەمەوە.

(ژنی دووەم و ژنی سێیەم پێدەکەنن.)

ژنی دووەم و ژنی سێیەم

بیر دەکاتەوە!

(وچان.)

ژنی یەکەم

بیر لە داهاتوو دەکەمەوە!

(وچان.)

داهاتوو…

(وچانێکی کورت.)

هیچ داهاتوویەك…

پاشەڕۆژێك نییە.

(ڕوو دەکاتە ژنی دووەم و ژنی سێیەم.)

هەیە؟

(وچان.)

بۆ وەڵام نادەنەوە…

(وچانێکی کورت.)

هەیە؟

هیچ پاشەڕۆژێك هەیە؟

(وچانێکی کورت.)

کە بیر لە داهاتوو دەکەمەوە، ئەوەی لە ئێستادا ڕوو دەدات، بۆ من دەبێتە داهاتوو… داهاتوویەکی نادیار…

(وچان.)

دەڕوات… ڕادەبوورێت، ئێستا دەبێتە ئەو داهاتووەی چاوەڕوانی دەکەم…

(وچانێکی کورت.)

نابێتە ڕابردوو… نا، داهاتوو. ئێستا لە داهاتوودا ون دەبێت…

(وچان.)

دەزانم، لەوانەیە… کە دەبێت… ئەو…

(وچانێکی کورت.)

(هەر سێ ژنەکە بۆ چەند ساتێکی کەم، بێ جووڵە بەرامبەر یەك دەوەستن و سەیری یەك دەکەن.)

نا… من ناتوانم بیر بکەمەوە… هەرگیز نەمتوانیوە بیر بکەمەوە… بیرکردنەوە شتێك نییە بۆ من.

(بێدەنگی.)

(لە پڕ دەنگی هاژە و شەپۆلی دەریا دێت.)

(ڕووناکیی سەر شانۆکە گۆڕانکاریی بەسەردا دێت، تریفەی مانگەشەوەکە دیار نامێنێت.)

دیمەنی سێیەم

منداڵەکە

سەرمامە.

(بێدەنگی.)

(ژنەکان وەك لە خەونێکی قورس بە ئاگا هاتبنەوە.)

ژنی سێیەم

وا دەگەینە شوێنی مەبەست.

ژنی دووەم

شوێنی مەبەست! شوێنی مەبەست کوێیە؟ ئێمە لە شوێنی خۆمان نەجووڵاوین.

ژنی یەکەم

لە شوێنی خۆمان نەجووڵاوین؟

ژنی دووەم

تەواو ترس دایگرتووم.

ژنی سێیەم

پێویست ناکات بترسن… زۆرمان بڕیوە و کەممان ماوە… کە خۆر هەڵات، دەگەینە شوێنی مەبەست. پشوو دەدەین و نان دەخۆین و لە هەموو مەترسییەك ڕزگارمان دەبێت.

(وچانێکی کورت.)

ژنی یەکەم

ئەی ئەو؟

ژنی دووەم

ئەو کێیە؟

ژنی یەکەم

ئەو؟

(سەیری پیاوەکە دەکات.)

ژنی سێیەم

ئەو لێرە دەمێنێتەوە.

ژنی دووەم

کێ لێرە دەمێنێتەوە؟

ژنی یەکەم

نازانم.

(وچان.)

(پیاوەکە سەیرێکی ژنەکان دەکات، خێرا ڕوو وەردەگێڕێت و بە سیمایەکی پڕ لە زەردەخەنەوە سەیری بەردەمی خۆی دەکات.)

ژنی سێیەم

دەتوانن بێدەنگ بن؟

(وچان.)

ژنی یەکەم

بێدەنگ بین؟

(بێدەنگی.)

ژنی دووەم

مرۆڤ شایانی بەزەیییە.

ژنی سێیەم

هیچ بە من ناکرێت… بۆ هیچ کەسێك.

(وچانێکی کورت.)

دەزانم.

ژنی یەکەم

چی دەزانیت؟

ژنی سێیەم

هیچ شتێکیش بە دەست من نییە… بڕواشم بە هیچ نییە. تەنیا ڕاستییەکان دەبێت دەرکەون.

ژنی یەکەم

ڕاستی؟

ژنی دووەم

بە ڕاستی ئێمە شایانی بەزەیین!

(وچانێکی کورت.)

ژنی سێیەم

با ئێمە نەبین بە دۆزەخێکی تر بۆ بەرامبەرەکانمان.

ژنی یەکەم

باوەڕناکەم دۆزەخ بووبم بۆ هیچ کەسێك…

(وچانێکی کورت.)

هەمیشە دۆزەخیان بۆ دروست کردووم.

ژنی دووەم

دۆزەخ؟

ژنی یەکەم

نامەوێت قوربانی بم… بەڵام هەمیشە ژیان بۆ من وا بووە.

ژنی دووەم

چی بووە؟

ژنی یەکەم

دۆزەخ.

ژنی سێیەم

هیچ بە من ناکرێت… بۆ هیچ کەسێك.

(بێدەنگی.)

منداڵەکە

برسیمه‌و سەرمایشمە… دەمەوێت بڕۆمەوە بۆ ماڵەوە… دەمێکە بە ڕێوەین و ناگەینە هیچ شوێنێك.

ژنی سێیەم

کە خۆر هەڵات، دەڕۆین.

(وچان.)

ژنی دووەم

هیچ خواردنێکیشمان پێ نەماوە…تاریك داهاتووە و خۆر لە هیچ لایەکەوە دیار نییە، نە لە ڕۆژهەڵاتەوە و نە لە ڕۆژئاواوە.

ژنی یەکەم

ڕۆژهەڵات لە کوێوەیە؟

ژنی دووەم

لەوێوەیە.

(دەست بەرەو بەردەمی خۆی ڕادەکێشێت.)

ژنی یەکەم

لەوێوە کوێیە؟

ژنی دووەم

لە ڕۆژهەڵاتەوە.

ژنی یەکەم

(پێدەکەنێت.)

ژنی سێیەم

کە خۆر هەڵات، دەگەینە شوێنی مەبەست.

ژنی دووەم

شوێنی مەبەست؟

ژنی یەکەم

(پێدەکەنێت.)

ژنی سێیەم

بە چی پێدەکەنیت؟ دەمت داخە.

(بێدەنگی.)

ژنی یەکەم

شوێنی مەبەست کوێیە؟

(وچان.)

ژنی دووەم

زستانە… کات دەڕوات، لە کۆتاییدا من دێم.

(وچانێکی کورت.)

دوایی دەگەڕێمەوە.

ژنی یەکەم

من تەنیام… پایزە. کات دەڕوات. لە کۆتاییدا ئەو دێت…

(وچانێکی کورت.)

دەگەڕێمەوە.

(ژنی سێیەم پێدەکەنێت.)

منداڵەکە

کەی خۆر هەڵدێت؟

ژنی دووەم

کە هەڵهات!

(بێدەنگی.)

ژنی یەکەم

برسیمە.

ژنی سێیەم

گوتم دەمت داخە.

ژنی دووەم

دەترسم و نامەوێت چیتر لەم شوێنە بمێنمەوە. دەبێت بڕۆین… ئەگەر ئێوە نایەن، من دەڕۆم… نامەوێت لەوە زیاتر چاوەڕوانی هیچ شتێك بکەم. سەرماکەیش چۆتە ناو ئێسقانەکانمەوە… هیچ خواردنێکیشمان پێ نەماوە.

(دەنگی لوورەی سەگێك لە دوورەوە دێت.)

ژنی سێیەم

گوتت چی؟

ژنی دووەم

هیچ… هیچ شتێکم نەگوت!

ژنی سێیەم

هیچت نەگوت؟

ژنی یەکەم

نەخێر. هیچی نەگوت.

ژنی سێیەم

ئێوە درۆ دەکەن.

(وچان.)

ئەو چی بۆ تۆ باس کردووە؟

ژنی یەکەم

ئەو کێیە؟

(بێدەنگی.)

ژنی دووەم

کە من بیرم لەو دەکردەوە، هەمیشە شەو بوو.

منداڵەکە

برسیمە.

ژنی یەکەم

برسیمە.

ژنی دووەم

دەترسم.

ژنی سێیەم

ئەو کێیە؟

ژنی دووەم

ئەوەی من بیرم لێ دەکردەوە.

(وچانێکی کورت.)

هەموو شتێك ناگوترێت.

(وچان.)

هەمیشە، کە من بیرم لەو دەکردەوە، شەو بوو.

ژنی سێیەم

(پێدەکەنێت.)

ئەو هەر بە شەو دەهات!

ژنی دووەم

ئەو کێیە؟

ژنی سێیەم

ئەو!

ژنی یەکەم

باشتر وایە بڕۆین.

ژنی سێیەم

کە خۆر هەڵات، دەڕۆین.

ژنی یەکەم

خۆر! خۆر کەی هەڵدێت؟

ژنی سێیەم

نازانم.

ژنی یەکەم

خۆر لە کوێوە هەڵدێت؟

ژنی دووەم

لە خۆرهەڵاتەوە.

(ژنی یەكەم و ژنی دووەم پێدەکەنن.)

(لە پڕ ژنی یەکەم و ژنی دووەم هەستی پێ دەکەن، کە ژنی سێیەم بە تووڕەیی و بێزارییەوە سەیریان دەکات، لەبەر ئەوە بێدەنگ دەبن.)

(بێدەنگی.)

ژنی یەکەم

خۆرهەڵات لە کوێوەیە؟

ژنی دووەم

لە خۆرهەڵاتەوەیە.

منداڵەکە

کەی خۆر هەڵدێت؟

ژنی سێیەم

کە لە خۆرهەڵاتەوە بەرز بووه‌وه‌.

منداڵەکە

کەی خۆر بەرز دەبێتەوە؟

ژنی سێیەم

بەیانی…

ژنی یەکەم

بەیانی خۆر هەڵدێت؟

ژنی دووەم

بەم زستانە!

منداڵەکە

سەرمامە.

ژنی یەکەم

برسیمە.

ژنی سێیەم

(بە توورەیییەوە دەقیژێنێت.)

دەمت داخە.

(وچانێکی کورت.)

گوتم دەمتان داخەن.

(بێدەنگی.)

دیمەنی چوارەم

(سەر شانۆ بۆ تاوێك تاریك دەبێت.)

(دەنگی پێی خەڵك لە دوورەوە دێت، وەك لە مەترسییەك ڕابکەن.)

(لە پڕ ژنی دووەم دەقیژێنێت.)

(سەر شانۆ نیمچە ڕووناك دەبێتەوە.)

ژنی یەکەم

چی بوو؟

ژنی دووەم

مردووەکان!

ژنی یەکەم

مردووی چی؟

ژنی سێیەم

(بە تۆنێکی گاڵتەئامێزەوە.)

هیچ نییە خەونی بینیوە.

ژنی دووەم

خەونم بە مردووەکانەوە بینی.

ژنی سێیەم

مەیگێڕەرەوە.

ژنی دووەم

سەر ڕێگاکانیان لێ گرتبووم.

ژنی سێیەم

گوتم مەیگێڕەرەوە.

ژنی یەکەم

بیگێڕەرەوە.

ژنی سێیەم

مەیگێڕەرەوە.

ژنی یەکەم

با بیگێڕێتەوە.

(بۆ ژنی دووەم.)

بیگێڕەرەوە.

(وچان.)

ژنی دووەم

بۆ هەر شوێنێك دەچووم، بە دوامەوە بوون…

(وچانێکی کورت.)

سێبەرەکانیان زۆر گەورە بوون.

(ژنی سێیەم پێدەکەنێت.)

ژنی یەکەم

(بۆ ژنی سێیەم.)

بە چی پێدەکەنیت؟

(وچان.)

ژنی دووەم

سێبەرەکانیان زۆر گەورە بوون. بە ڕیز دەڕۆیشتن و دارستانێکی چڕ و گەورەیان لە دوای خۆیانەوە و لە پێش خۆیانەوە بە سێبەرەکانیان دروست دەکرد. شوێنەکە تاریك بوو، بۆ هەر شوێنێك دەڕۆیشتم تاریك… تاریك و مردووەکانیش بە دوامەوە بوون. پێدەکەنین، دەگریان، هاواریان دەکرد، بە چپە دوو قسەیان دەکرد. بێدەنگ دەبوون. من هەوڵم دەدا ڕابکەم بەرەو ڕووناکییەك، کە نەبوو… مردووەکانیش دەیانویست لەنێو سێبەرەکانیان بێنە دەرەوە، هاواریان دەکرد و دەیانویست خۆیان بگەیەننە ڕووناکییەك، کە دەگەیشتنە هەر ڕووناکییەکیش دەبوو بە تاریکی.

(بێدەنگی.)

ژنی یەکەم

دەترسم.

ژنی دووەم

هەرچۆنێك بووە دەبێت بنووم… تەنیا شەوێك خەوم لێ بکەوێت و بتوانم تا بەیانی بنووم…

(وچانێکی کورت.)

بەرگەی شەوێکی تری بێ خەوتن ناگرم… تا بەیانی دێم و دەچم.

ژنی سێیەم

(پێدەکەنێت.)

(وچان.)

بۆ ڕێگا نادەی بمریت؟

(وچانێکی کورت.)

باشتر نییە!

ژنی دووەم

بیرم لەوە کردۆتەوە.

ژنی یەکەم

بیرت لە چی کردۆتەوە؟

ژنی دووەم

(بە بێزارییەوە.)

بەڵام تۆ بیرت لەوە نەکردۆتەوە!

ژنی یەکەم

بە ڕاستی ئێمە شایانی بەزەیین.

(وچان.)

زۆر بێچارەین.

ژنی دووەم

من وەك تۆ نیم…

ژنی یەکەم

من وەك تۆ نیم؟

(وچانێکی کورت.)

مەبەستت چییە؟ تێناگەم!

ژنی دووەم

من بە تەواوی بێچارە نیم.

(وچان.)

(بە تۆنێکی گاڵتەئامێزەوە.)

ئەمەیش هەمیشە بێچارەییی من بووە.

ژنی سێیەم

تەواو بێچارە نیت…

(وچانێکی کورت.)

بەڵام تۆ هەموو ڕۆژێك زیاتر بێچارە و نەگبەت دەبیت.

(پێدەکەنێت.)

ژنی دووەم

(تووڕەیە.)

بە شێوەیەکی زۆر نا…

ژنی یەکەم

چی بە شێوەیەکی زۆرنا؟

(وچانێکی کورت.)

من لە هیچ ناگەم.

(لە پڕ وەك ئەوەی منداڵەکە لە خەو ڕاپەریبێت، هەڵدەستێتە سەرپێ و هاوارێك دەکات. ژنی سێیەم خێرا دەستی دەگرێت و لە تەنیشت خۆیەوە دایدەنیشێنێتەوە.)

ژنی سێیەم

بنوو… هیچ نەبوو خەونت دەبینی.

(بۆ ژنی یەکەم و دووەم.)

منداڵەکەتان خەبەر کردەوە.

ژنی دووەم

دەمەوێت بڕۆمەوە.

ژنی سێیەم

دەمت داخە…

(وچانێکی کورت.)

(بە تۆنێکی ڕەق و هەڕەشەئامێزەوە.)

پێویستە گوێڕایه‌ڵ بیت، فێر بیت ئەوەی پێت دەسپێردرێت بیکەیت، دەنا تووشی کێشە و گرفت دەبیت.

(وچان.)

تێگەیشتیت.

(بێدەنگی.)

ژنی دووەم

ئەو پێی دەگوتم: “تۆ پێویستە هەمیشە ئامادەی ماڵئاواییکردن بیت.” منیش دەمگوت دەزانم، من لەو ڕۆژەوەی تۆم ناسیووە، هەمیشە ئامادەی ماڵئاواییکردنم.

ژنی یەکەم

تۆ تەنیایت… هاوڕێت نییە!

ژنی سێیەم

متمانەت پێ بوو؟

ژنی دووەم

بە کێ؟

ژنی سێیەم

ئەوەی پێی دەگوتی دەبێت ئامادەی ماڵئاواییکردن بیت!

ژنی دووەم

نازانم من خۆم جێگای متمانەم؟

(وچان.)

ژنی یەکەم

هەست دەکەم خۆم نیم… کەسێکی ترم.

ژنی سێیەم

هەندێك کات هەن، مرۆڤ تەنیا خۆی دەتوانێت یارمەتیی خۆی بدات و خۆی ڕێك بخاتەوە، ڕەنگە هیچ کەسێك نەتوانێت ئەوەی بۆ بکات.

(بێدەنگی.)

ژنی یەکەم

تۆ گوتت دەتەوێت دنیا ڕزگار بکەیت!

ژنی سێیەم

من؟

(پێدەکەنێت.)

ژنی یەکەم

بەڵێ تۆ… گوتت دەتەوێت دنیا ڕزگار بکەیت!

(وچانێکی کورت.)

دەتەوێت دنیا لە چی ڕزگار بکەیت؟

ژنی سێیەم

من وام گوت؟

ژنی یەکەم

بەڵی تۆ وات گوت!

ژنی دووەم

دەتەوێت دنیا لە چی ڕزگار بکەیت؟

ژنی یەکەم

ئێستایش بیر لەوە دەکەیتەوە دنیا ڕزگار بکەی؟

ژنی سێیەم

من دنیا ڕزگار بکەم؟

ژنی یەکەم

بەڵێ تۆ.

ژنی سێیەم

کەس ناتوانێت دنیا ڕزگار بکات.

ژنی یەکەم

مەبەستت چییە؟

(وچانێکی کورت.)

کە دەڵێت، من دەمەوێت دنیا ڕزگار بکەم.

ژنی دووەم

دەزانیت دنیا زۆر جەنجاڵە.

ژنی یەکەم

مەبەستت چییە؟

ژنی سێیەم

(وەڵام ناداتەوە.)

(بێدەنگی.)

(تاریکی.)

دیمەنی پێنجەم

ژنی یەکەم

من دەڕۆم.

ژنی دووەم

منیش دەڕۆم.

ژنی یەکەم

دەترسم دوا بکەوم.

(وچانێکی کورت.)

ژنی دووەم

لە چی دوا بکەویت؟

ژنی یەکەم

هەمیشە ترسم لەوە هەیە دوا بکەوم. لەبری سێشه‌ممه‌، وا دەزانم چوارشه‌ممه‌یه‌… یان پێنج شەممەیە.

ژنی دووەم

(پێدەکەنێت.)

ژنی یەکەم

خەریکە لە دنیایەکی نادیاردا ون دەبم.

(بێدەنگی.)

ژنی سێیەم

دنیا بە کەس ڕزگار ناکرێت.

(ژنی یەکەم و دووەم پێدەکەنن.)

ژنی یەکەم و ژنی دووەم

دنیا بە کەس ڕزگار ناکرێت!

ژنی سێیەم

ئێوە دەبێت لە من بگەن.

ژنی یەکەم و ژنی دووەم

ئێمە زۆر باش لە تۆ دەگەین.

ژنی سێیەم

خۆتان لە شتە ناخۆشەکان مەدزنەوە… بگرین و بیر لە منداڵەکانتان بکەنەوە. ئەگەر ئێوە بێ هێز و بێ ویست بن، ناگەنە هیچ شوێنێك… هەرگیز خۆتان بە قوربانی مەزانن و بەزەییتان بە خۆتاندا نەیەتەوە. ئێمە لە مەرگ دەترسین، بەڵام زیاتر لە ژیان دەترسین. من نەمدەتوانی ژیانی خۆم لە ناوەوەی خۆمدا بژیم… نەمدەتوانی خۆم بژیم.

(بێدەنگی.)

ژنی یەکەم

دەترسم.

ژنی سێیەم

(تووڕەیە.)

لە چی دەترسیت؟

ژنی یەکەم

لەوە دەترسم شتێکمان بەسەردا بێت…

ژنی دووەم

چیمان بەسەردا بێت… لە چی دەترسیت؟

ژنی سێیەم

پێویست ناکات بترسیت.

ژنی دووەم

لە چی دەترسیت؟

ژنی سێیەم

لە مردن دەترسیت؟

(وچانێکی کورت.)

کەس نازانێت کەی دەمرین… لەبەر ئەوە هەموو بیرکردنەوەیەك گرینگە، لەوانەیە هەموو بیرکردنەوەیەك دوا بیرکردنەوە بێت.

(وچانێکی کورت.)

هەموو بیرکردنەوەیەك گرینگە.

(بێدەنگی.)

(دەنگی هەور و بروسکەیەکی بەهێز، سەر شانۆکە بۆ تاوێك ڕووناك دەکاتەوە و ژنەکان دەترسێنێت و بێدەنگییەکەیش ناهێڵێت.)

(تاریکی.)

دیمەنی شەشەم

(ڕووناکی سەر شانۆ گۆڕانکاری بەسەردا دێت.)

(مانگەشەوەکە بە کزی دەردەکەوێت.)

(ژنەکان جێگاکانیان دەگۆڕن.)

(دەنگی ئەو ئاژەڵ و باڵندانە دێت، کە تەنیا لە بێدەنگی شەودا دەبیسترێت.)

ژنی یەکەم

(وەك گوێی لە دەنگێك بێت.)

گوێتان لێ بوو؟

ژنی دووەم

لە چی؟

ژنی یەکەم

کەسێکی تر لێرەیە! گوتی تۆ کێیت؟

ژنی سێیەم

کەسی تر لێرە نییە.

ژنی یەکەم

گوێم لێیە دەڵێ چی…

(وچانێکی کورت.)

ئێوە گوێ لە من ناگرن.

ژنی دووەم

من گوێم لە هیچ نییە.

(وچان.)

ژنی یەکەم

دەترسم

ژنی سێیەم

(بە تووڕەیییەوە.)

پێم ناڵێیت لە چی دەترسیت؟

ژنی یەکەم

لەوە دەترسم بمدۆزنەوە.

(وچانێکی کورت.)

ژنی دووەم

گوێم لە هیچ دەنگێك نییە!

ژنی سێیەم

کێ بتدۆزێته‌وه؟

ژنی یەکەم

ئەوانەی بە دوامدا دەگەڕێن.

(وچان.)

ژنی دووەم

کێ بە دواتدا دەگەڕێت؟

ژنی سێیەم

کەس بە دواتدا ناگەڕێت.

ژنی یەکەم

دەگەڕێن.

ژنی دووەم

من گوێم لە هیچ دەنگێك نییە!

ژنی سێیەم

دەنگی چی؟!

(سەیری ژنەکان دەکات.)

لە ئێمە زیاتر کەسی تر لەم شوێنە نییە.

ژنی یەکەم

(بە ترسەوە.)

دەڵێت تۆ کێیت؟

(وچانێکی کورت.)

گوێم لێیە…

(سەیری ژنی دووەم و ژنی سێیەم دەکات.)

(بە نائارامییەوە.)

هەست دەکەم لێم نزیك دەبێتەوە.

(بێدەنگی.)

ژنی دووەم

(بۆ ژنی سێیەم.)

تۆ دەترسیت.

ژنی سێیەم

من ناترسم.

ژنی دووەم

پێتەوە دیارە، کە دەترسی.

ژنی سێیەم

دەڵێم ناترسم.

(وچان.)

(مانگەشەوەکە دیار نامێنێت.)

ژنی یەکەم

هەستم دەکرد له‌ تاریکییه‌که‌دا کەسێك چاودێریم دەکات، یان چاوەڕوانی دەکردم… ترس دایگرتم. دەمویست لەو شوێنە دوور بکەومەوە، ڕابکەم… بەڵام هەر وەك ئەوەی لە خەونێکدا بم، قاچەکانم لەناو قوڕ و چڵپاوێکدا چەقیبن و نەتوانم ڕابکەم.

(وچانێکی کورت.)

زۆر بە هێواشی بەرەو کەسەکە چووم.

ژنی دووەم

دەبێت بڕۆین و لەم شوێنە نەمێنینەوە.

ژنی یەکەم

دەبێت بڕۆین.

ژنی سێیەم

دەڕۆین.

ژنی دووەم

کە سەیری چوارده‌وری خۆم دەکەم، خەڵك دەبینم… هەست دەکەم هەموو کەسێك بەرەو شوێنێك دەڕۆن… شوێنێکیان هەیە بۆی بڕۆن.

(وچانێکی کورت.)

تەنیا من نەبێت.

ژنی یەکەم

من هیچ نازانم… ئاگام لە هیچ نەماوە و تەنیا له‌ناو خه‌یاڵه‌کانی ئێستا و ڕابردوومدا دەخولێمەوە… نازانم چووم بۆ کوێ و لە کوێم.

(بێدەنگی.)

ژنی سێیەم

باران ده‌بارێت… مانگەشەوەکە دیار نەما، دنیا تەواو تاریك بوو… بێدەنگییەکی ترسناك.

(پێدەکەنێت.)

ژنی دووەم

لەبەر ئەوەی من دەوێرم ئەوەی ئازارم دەدات بیبینم… خۆم تووشی ئازارەکە دەکەم، بەمەیش ئەوانی تریش ئازار دەدەم… بەڵام تۆ توانای ئەوەت نییە ئازارەکانی من ببینیت.

(وچانێکی کورت.)

بەڕاستی تۆ شایانی بەزەییت.

ژنی سێیەم

ڕاستی گرانە…

(وچانێکی کورت.)

کە زیاتر چوویتە تەمەنەوە، لەمە دەگەی.

ژنی یەکەم

ئێمە شایانی بەزەیین.

ژنی سێیەم

ئەوەتان لە بیر نەچێت، کە ئێوە بێ من، هیچ نین! هیچ…

(وچان.)

ژنی دووەم

تۆ هەڵەی.

ژنی سێیەم

من؟ بۆ هەڵەم؟

(وچانێکی کورت.)

هەڵەی چی؟

ژنی دووەم

تۆ وا دەزانیت زۆر لە ئێمە گرینگتر و به‌هێزتریت.

(وچانێکی کورت.)

تۆ نازانی من کێم!

ژنی سێیەم

کێیت؟

(پێدەکەنێت.)

ژنی یەکەم

چاوەڕێ بکە، دەیبینی…

ژنی سێیەم

باشترە دەمتان داخەن.

(وچانێکی کورت.)

چاوەڕێم.

منداڵەکە

برسیمە.

ژنی دووەم

دەمێکە چاوەڕێی تۆ دەکەم.

ژنی یەکەم

چاوەڕێی من؟

ژنی دووەم

ئێستا چی بکەین؟

ژنی سێیەم

بۆ چاوەڕێی من دەکەیت؟

ژنی یەکەم

ئێستا چی بکەین؟

ژنی دووەم

چی بکەین؟

(وچانێکی کورت.)

مەبەستت چییە؟

ژنی یەکەم

لەم چاوەڕوانییە!

(ژنی سێیەم پێدەکەنێت.)

(بێدەنگی.)

(تاریکی.)

دیمەنی حەوتەم

ژنی سێیەم

دەڕۆین…

ژنی یەکەم

بابڕۆین.

(ناجووڵێن.)

(لە پڕ بەفر دەبارێت.)

(سێ ژنەکە و منداڵەکە دەستیان بەرز دەکەنەوە و دەیدەنە بەر بەفرەکە. بەفرەکە بەسەر دەستیاندا دەبارێت.)

ژنی دووەم

دەبوو زووتر بچوومایەتە ناو تاریکییەوە، بۆ ئەوەی زووتر خۆم بدۆزیاتەوە.

ژنی یەکەم

کە زۆر دەترسام پێویستم بە ژوورێك بوو بۆ ئەو ترسەم… ژوورێکی چۆڵ و بێدەنگ.

ژنی سێیەم

تۆوەکانم چاند، بەو هیوایەی پایزی داهاتوو بیانبینم سەوز بوون.

(وچانێکی کورت.)

بیرم لەوە دەکردەوە پایزێکی داهاتوویش هەیە.

(بێدەنگی.)

(سەر شانۆ تاریك دەبێت، تا لە پڕ تریفەی مانگەشەوێكی ڕووناك بە بەرزاییی پانتاییی شانۆکەوە دەردەکەوێت. مانگەکە هێدی هێدی لە چاو ون دەبێت.)

(تاریکی.)

(سەر شانۆ ڕووناك دەبێتەوە.)

(پیاوەکە و منداڵەکە لەسەر شانۆکە نەماون. سێ ژنەکە بە تەنیا، وەك سەرەتای شانۆنامەکە، بە تەنیشت یەکترییەوە، بە بێدەنگی، ڕووەو بینەران دانیشتوون.)

(بێدەنگی.)

(تاریکی.)

یەکەم ڕەشنووس

٢٢/٧/٢٠٢٢

The post تریفه‌ی مانگەشەو appeared first on ژنەفتن.

سارا کەین ١٩٧١- ١٩٩٩، کە لەم ماوەیەدا کۆی بەرهەمەکانی لە وەرگێڕانی خاتوو (باران) لە دەزگای سەردەم بڵاو کراوەتەوە، بەبێ هیچ گومانێک یەکێکە لە شانۆنامەنووسە پڕ بایەخ و گەورەکانی ساڵانی نەوەدەکانی شانۆی بەریتانی. کەین، کە لەساڵی ١٩٩٣دا یەکەم دەقی (تەقینەوەکان) دواتریش (ئەڤینی فایدرا) و (ڕزگاربوو) خرانە سەر شانۆ، کەوتە بەر ڕەخنەیەکی هێندە رەق و بێبه‌زه‌ییانه‌، ناچار بوو دەقی دواتری (تینووێتی) لە ژێر ناوێکی خواستراودا بڵاو بکاتەوە. هەموو ڕەخنە توندەکەیش سەبارەت بەو توندوتیژییە کۆنکرێتییە بوو، کە کەین لە دەقەکانیدا بە ڕوونی خستبوونییە ڕوو: هێزێکی بێبه‌زه‌یی و دڕندە، سێکس، دیدێکی سادیزم و توڕەییەکی بێ ئەندازە، ڕەوش و ستراکتور و ئەتمۆسفێری شانۆنامەکانی سارا کەین پێک دەهێنێت. هەرچەندە توندوتیژی نامۆ نەبووە بە شانۆی ئینگلیزی و هەمیشە تێڕوانین و دیدێکی توندوتیژ بەشێکی گرینگی دەقە شانۆییەکانی شانۆی بەریتانی، بە تایبەتیش لە سەرەتاکانی هەزار و نۆسەدەکانی سەدەی ڕابردوودا پێک دەهێنێت، بەڵام ئەو توندوتیژییەی کەین لە دەقەکانیدا باسیان لێ دەکات فۆرمێکی جودا و تانوپۆیەکی کلاسیکی لەخۆ دەگرن. ئەو توندوتیژییە دڕندەئاسا و کێوییەی لای کەین هەن، نەژادێکی دێرینیان لە کولتووری ئەوروپیدا هەیە و بە ئاسانی لە دەقەکانیدا کاریگەری چیرۆکەکانی ئنجیل، میتۆلۆژیای گرێکی، شەکسپیر و زمان و وێنە مەجازییەکانی شیعرەکانی ت، س ئلیۆت… هتد بەدی دەکرێن. کەین توانیویەتی ئەو زمانە ئەدەبییە بەرزەی ئەوان بدۆزێتەوە، کە لە زمانەکەی خۆیدا لە ستراکتورێکی مۆدێرندا هێزێکی تری بە ده‌قه‌کانیکەین بەخشیوە. بۆ نموونە (تینووێتی) وەکوو نۆتەی مۆسیقا و کۆڕاڵ بۆ چوار دەنگ نووسراوە، کە بە (سی، ئێم، بی، ئەی) ئاماژەیان بۆ کراوە، چۆن ئەم چوار دەنگە لە کۆڕاڵێکدا کۆدەکەینەوە، کە هەر یەکێکیان کارەکتەر و دەنگی تایبەت بە خۆیان هەیە و لەنێو خودی دەقەکەدا گەمە بە تۆن و وشە و پێگەی خۆیان دەکەن. هەندێک جار تەنها لە پەیڤێکدا بۆ خۆیان، جار جارێکیش بۆ یەکتر و لە بەشێکی تریشدا ڕووبەرووی بینەران دەبنەوە. (تینووێتی) وەک کۆرسێکی شانۆیی بەرجەستەی هەلا هەلابوونی دەروونی مرۆڤ دەکات، کەین لەم دەقەیدا پێداگری لەو ڕاستییە بۆ خۆی، وەک شانۆنامەنووسێک دەکات و دەڵێت (من ڕاستی دەنووسم و ئەوەیش دەمکوژێت) ئەم شانۆنامەیە دەقێکی خودگەراییشە، کە پرسە ئێکستێنتالیزمییەکان دەخاتە ڕوو، ئەمەیش ڕەگ و ڕیشەیەکی قووڵی لە کۆمەڵگەی ئەوروپیدا هەیە. کەین گرینگییەکی زۆری بە فۆرم داوە، بەبێ ئەوەی ناوەڕۆک پشت گوێ بخات و لە فۆرمەوە چۆتە نێو دونیابینی و وێنا کردنە توندوتیژەکەی سیستێم و کۆمەڵگەوە. لەم ڕووەوە دەڵێت: (لە دەقی شانۆییدا فۆرم زۆر لە ناوەڕۆک گرینگترە، هەموو هونەرێکی باشیش لە فۆرمدا یان لە ناوەڕۆکدا یاخییە، باشترین هونەریش ئەوەیە، کە لە فۆرم و ناوەڕۆکیشدا یاخییە. زۆرجار فۆرم دەبێتە هۆی ئەوەی سانسور بخرێتە سەر بەرهەمە نوێ و یاخییەکان… من لەو بڕوایەدام، ئەگەر تەقینەوەکان دەقێکی ڕیالیزمی سۆشیالیزم بووایە، بەو شێوە خراپە ڕەخنەی لێ نەدەگیرا. فۆرم خودی ناوەڕۆکە).

شانۆ دڕندەئاساکەی کەین بەهیچ شێوەیەک پەیوەندی بە چەمکە ناتورالیزمییەکانەوە نییە، بەڵکوو دیمەنەکانی جۆرە ڕیالیزمێکی میتافۆرن، کە لەنێوان ڕیالیزم و شیعردا کاردەکەن و بنەما و ستراکتورێکی سمبۆلیش لەخۆ دەگرن. کەین بە دەقەکانی ئەو هەستەمان لا دروست دەکات، کە ئێمە لە زەمەن و دونیایەکی میتۆلۆژیدا دەژین، کە هێزێکی خواوەندی هەیە و هیچ خودگەراییەک لە ئاست ئەو هێزەدا نییە. ئەوەی کەین باسی دەکات تەنها گەڕانەوە و گێڕانەوەیەکی تری میتۆلۆژیا و چیرۆکە دێرینەکان نییە، بەڵکو هێزی ئەو زمانە تەواو درکپێکراوەیە، کە بۆ نموونە لە بێکێت نزیکمان ده‌کاته‌وه‌. ئەوەی کەین دەینووسین، مۆرکێکی سیاسیی و هاوکات خودگەرایی قووڵ لەخۆ دەگرن؛ ئەو لە فۆرمێکی بچووکدا، بۆ شتە بچووکەکانی دەنووسی تا باسی شتە گەورەکان بکات. دەکرێت بە شێوەیەکی گشتی دەقەکانی کەین لەم سێ خاڵەدا چڕ بکەینەوە: تووڕەکردن، بەرجەستەکردنی توندوتیژی و سێکس، هه‌روه‌ها تێکشکاندنی فۆرمە تەقلیدییەکانی دراماتیک. کەین یەکێکە لەو شانۆنامەنووسە ده‌گمه‌نانه‌ی، کە وەک نووسەرێکی کلاسیکی و هاوکات مۆدێرنیش ئاماژەی بۆ کراوە.

کەین چوار دەقی لە دوای خۆی بەجێهێشت، هەروەها ڕەشنووسی دەقێکی تەواو نەکراو و سیناریۆی کورتە فلیمێکیش بە ناوی (پێست)ەوە، بەم چەند بەرهەمە کەمەیش ناوی خۆی لە مێژووی شانۆی جیهانییدا تۆمار دەکات

شانۆ بۆ کەین هەر شانۆ نەبووە، بەڵکو شانۆ ئەو هێزەیە دەتوانێت گۆڕانکارییەکی سەراپاگیر دروست بکات، کەین ئەوەی دووپات کردۆتەوە، کە شانۆ هێزێکی سەربەخۆ نییە، کە تەنها کاریگەری و دەسەڵاتی بەسەر کۆمەڵەوە هەبێت، بەڵکوو بەشێکی گرینگە لە خودی کۆمەڵ، ڕەهەند و دیدی هاوڵاتییە سەبارەت بەو دونیایەی لە شانۆدا ڕەنگ دەداتەوە. کەین گوتویەتی (ئەگەر شانۆ بتوانێت ژیانی مرۆڤ بگۆڕێت، مانای وایە دەتوانێت کۆمەڵیش بگۆڕێت، بە تایبەتی ئێمە هەموومان بەشێکین لەم کۆمەڵگەیە) شانۆ میتافۆرێکی گونجاوە و وا ده‌کات قووڵتر هه‌ست به‌ شته‌کان بکه‌ین، هاوکات بۆ کۆمەڵیش: ڕێگای چوونە دەرەوە بە ئاسانی نادۆزێتەوە. کەین خۆی دەقەکانی بە (شانۆی ئەزموون) ناوزەد کردووە، بە مانای نەمایشەکان، کە لەسەر دەقەکانەوە ڕۆدەنرێن، دەبنە ئەزموونێکی ژیان یان ئەزموونێک بۆ ژیان، نەک تەنها چێژێکی هۆشمەند و گەمەیەکی شانۆیی. هەر بۆ نموونە (ڕزگاربوو) ڕووداوێکە بۆ بیرخستنەوەی ئەو شتانەی، کە لە ژیاندا ڕوویان نەداوە، بۆ ئەوەی بتوانین ڕێگا لە ڕوودانیان بگرین. خۆی دەڵێت (هەندێک جار لە فەنتازیدا پێویستە بچینە ناو دۆزەخەوە، بۆ ئەوەی بتوانین لە واقیعدا ڕێگای چوونە ناوەوەی ئەو دۆزەخە بگرین)، دەقەکانی کەین نەمایشێکی ئایینین سەبارەت بە گوناه، ئازارچێشتن و ئاشتبوونەوە، هەروەها باسی ئەو سیستێمە دەکات، کە هێدی هێدی خۆشەویستی دەکوژێت، هەموو ئەمانەیش لە فۆرمێکی گرۆتیسکدا دەخاتە ڕوو. ئەو لە هەوڵی ئەوەدا بوو شتێک بەرجەستە بکات، کە لەسەر شانۆکان نەدەبینران، لە (ڕزگاربوو)دا تەنها باسی توندوتیژی و ڕق و کوشتن ناکات، بەڵکوو لە پشت ئەم هەستە بەهێزانەوە بەرجەستەی ئەو ناسکی و سۆز و خۆشەویستی و ژیانە دەکات، کە هەر لەسەرەتاوە دەشێوێنرێن و لەت و پەت دەکرێن. خۆشەویستی چەمکێکە، کەین بەردەوام کاری لەسەر کردووە؛ خۆشەویستییەکی وەڵام نەدراوە و یەک لایەنی، نائامادە یان بێ وەفاییەکی دڕندەئاسا. کەین هۆشیارە سەبارەت بەو بەها و پرنسیپە مەسیحیانەی کۆمەڵگا و شارستانییەتی ئەوروپی لەسەر ڕۆنراوە، دەقەکانیشی ڕووبەرووی ئەم پڕەنسیپانە ده‌بنه‌وه‌ و بە دیدێکی ڕەخنەییەوە مامەڵەیان لەگەڵ دەکات و دەیانخاتە ژێر پرسیارەوە.

کەین چوار دەقی لە دوای خۆی بەجێهێشت، هەروەها ڕەشنووسی دەقێکی تەواو نەکراو و سیناریۆی کورتە فلیمێکیش بە ناوی (پێست)ەوە، بەم چەند بەرهەمە کەمەیش ناوی خۆی لە مێژووی شانۆی جیهانییدا تۆمار دەکات. ئەم نووسەرە گەنجە ڕەچەشکێن بووە و هەر لەسەرەتاوە بە توندی ڕەخنەی لە دراما و شانۆی ئینگلیزی گرتووە، هەستی کردووە شانۆ ڕۆڵ و پێگەی خۆی لە دەست داوە، لە پێش هەموو کەسێکیشەوە دەبێت شانۆنامەنووسەکان بەها و ڕۆڵی شانۆ بگەڕێننەوە و وەک ئامڕازێک بۆ گۆڕانکاری، سەرەتا لە خودی مرۆڤ و دواتریش لە ستراکتوری کۆمەڵدا، بەکاری بهێنن. کەین بەو ئاراستەیەدا کاری دەکرد، کە دەقەکانی کاریگەرییەکی زۆریان بەسەر خۆیەوە هەبێت، چونکە بە گەیشتنە ئەو ئامانجە، لەوانەیە بەهەمان شێوە کاریگەری بەسەر خەڵکی تریشەوە هەبێت. لە (تەقینەوەکان)دا، کە بۆ یەکەم جار لەساڵی ١٩٩٥ لەسەر شانۆی ڕۆیاڵ کۆرت نەمایش کراوە، ڕاپۆرتێکی شەڕی بۆسنە و یۆگۆسلافیای جارانمان بە هەموو وردەکارییەکانییەوە بۆ دەنووسێت، بەڵام چیرۆکێکی خۆشەویستیشمان بۆ دەگێڕێتەوە. (ئیان)ی ڕۆژنامەنووس لە ژووری هوتێلێکدا لاقەی کچە هاوڕێکەی خۆی دەکات، دواتر هوتێلەکە بەر تۆپێک دەکەوێت، ئەفسەرێک دێتە ژوورەوە، لاقە‌ی(ئیان) دەکات و چاوەکانی دەخوات. ئیانی کوێر لە برسێتیا منداڵێکی ساوا دەخوات. (تەقینەوەکان) بە هەموو پێوەرێک خوێندنەوەیەکی نوێ و مۆدێرنی دراما و تراجیدیای گرێکییە، کە سەرلەنوێ لە شەڕی یۆگۆسلافیادا و لەنێو جەرگەی ئەمرۆی ئەوروپادا ڕوودەداتەوە. کەین لەم شانۆنامەیەیدا بە زمانێکی شانۆیی و پڕ لە وێنە و وێنەی شیعری وێنای توندوتیژییەکی بێ بەزەیی و دڕندەئاسای مرۆڤی هاوچەرخی ئەوروپا دەکات.

کەین لە دووهەم هەوڵیدا، ڕاستەوخۆ دەگەڕیتەوە بۆ سەر میتۆلۆژیای گرێکی و لە (ئەڤینی فایدرا)دا دەیبەستێتەوە بە نامۆبوون و بەتاڵی و وێرانبوونی دەروونی مرۆڤی ئەمڕۆوە. (هیپۆلیتۆس) ژیانی بە تەماشاکردنی تیڤی و گەمەکردن بە خۆیی و ئامێرە ئەلکترۆنییە گرانبەهاکان بەسەر دەبات و زۆر خەمساردانە گەمە بە چارەنووسی مرۆڤ دەکات و هۆگری هەموو شتێکە، کە لە دەرەوەی ویژدان و ڕێساکانەوە بێت. فایدرا، کە زڕ دایکی هیپۆلیتۆسە، عاشقی ئەم زڕ کوڕەی خۆی دەبێت. لێرەوە ڕێچکەی ڕووداوەکان دەگۆڕێت و لە کۆمەڵێک دیمەنی پر لە پارۆدۆکساڵدا، بێ بەزەیی و نامۆبوون و گەڕان بەدوای خودی خۆ و مرۆڤبووندا بەرجەستە دەبێت. کەین لەساڵی ١٩٩٥دا خۆی کاری ریژی بۆ ئەم دەقەی کردووە و لەسەر شانۆی گەیت نەمایش کراوە. سێیەم دەقی کەین (ڕزگاربوو)ە، ڕوودواوکانیشی لە نەخۆشخانەیەکی دەروونی سمبۆلیدا ڕوودەدن، شوێنێک بۆ ئەوە دامەزراوە تا ئەو کەسانە بخاتە پەراوێزەوە، کە لەگەڵ کۆمەڵگە و سیستێمە توتالیتارەکاندا ناگونجێن. کارەکتەری (تینکەر)، کە سەرەداوی گەمەکەی بە دەستەوەیە، کەسێکی پڕ لە ڕاز و نیازە و هەر ئەویش سزادەریشە. تینکەر سمبۆلی باوکسالارییە، ئەو خودایەی دونیا ڕادەگرێت یان هەر دەسەڵاتێکی تر، کەین ئەم کارەکتەرەی لە فۆرمێکی گرۆتیسکدا وێنا کردووە. (گراهەم) دێتە ئەم شوێنەوە و بە دوای براکەیدا دەگەڕێت، کە بەهۆی بەکارهێنانی مادە هۆشبەرەکانەوە مردووە. گراهەم بە شێوەیەکی بەهێزی ڕێپێنەدراو عاشقی براکەیەتی، جلەکانی ئەوی پێیە، لە ئەنجامیشدا ڕەگەزە نێرینەکەیشی. ئەم دەقە یەکێکە لەو کارانەی بە چڕی و بە شێوەیەکی قووڵ کاری لەسەر مەسەلەی جێندەر و سێکس و ڕەگەزی مرۆڤایەتی کردووە و واقیع و ئەندێشە بە شێوەیەک تێکەڵاو دەبن، کە واقیعێکی تر و لەنێو بنەمایەکی دەروونی سەختەوە دەستەبەر دەکات. دوا دەقی کەین (سایکۆس ٤٨، ٤) ئاماژەیەکە بۆ کات: کازیووە یان بەرەبەیان، ئەو کاتەی مرۆڤ ئەو هێز و ئازایەتییەی تیایە، کە دەستی دەچێتە خۆی، ئەو کاتەی جەستە ئەو هێز و وزەیەی تیایە ڕۆح بگەیەنێتە ئاستی ئارامی. بێگومان باسی ئەو مرۆڤانە دەکات، کە لە کێشە و قەیرانێکی دەروونی سەختدا دەژین و بە تەواوی هاوسه‌نگی نێوان گیان و جەستە لە دەست دەدات. (سایکۆس ٤٨، ٤)  بە چڕی باسی ئەو ڕەوشە دەروونییە ئاڵۆزەی ناوەوەی ئەو کەسانە دەکات، کە ئەو سنوورانەی واقیع لە فۆرمە جیاوازەکانی فەنتازیا جیادەکاتەوە، بە تەواوی بوونی بۆ نامێنێت، بەو شێوەیەیش مرۆڤ ناتوانێت جیاوازی لەنێوان ژیان و خەونەکانیدا بکات. کەین ناونیشانی دەقەکەی لە کتێبێکەوە سەبارەت بە ئامارەکانی خۆکوشتن وەرگرتووە؛ لەو کتێبەدا ئەوە بە ڕوونی خراوەتە ڕوو، کە زۆربەی ئەوانەی خۆیان دەکوژن لە کاتژمێری ٤.٤٨ دەقیقەی بەرەبەیاندا ئەو کارە دەکەن. ئەمەیش یەکێکە لە دیاردە کوشندەکانی نەخۆشی (خەمۆکی)، ئەو جۆرە کەسانە بە شەو باش دەنوون، بەڵام لەنێوان کاتژمێری ٣ بۆ ٤ی بەرەبەیاندا خەبەریان دەبێتەوە و لە ترسێکی قووڵدا دەژین، هەست دەکەن ژیان بێمانایە و ئەو پرسیارانە لە خۆیان دەکەن، من کێم و بۆ لەم ژیانەدام. کەین لەم ڕەشنووسەیدا وەک (کامۆ) کێشە فەلسەفییە قووڵەکانی مەرگ و خۆکوشتن چارەسەر دەکات: خۆکوشتن کێشەیەکی فەلسەفییە و کامۆ بە یەکێک لە کێشە قووڵە فەلسەفییەکانی مرۆڤی دادەنێت؛ لەوێدا مرۆڤ ئەو بڕیارە دەدات، کە ژیان شایەنی ئەوەیە بۆی بژیت یان بەجێی بهێڵیت؟ کەین، لە ڕێگای مەرگەوە چارەنووسی خۆی دەهێنێتە دی، کە خۆشی دەکوژێت، ئەم قسەیەی کامۆ لە ژیان و چارەنووس و مەرگی خۆیدا بەرجەستە دەکات. لەم دوا بەرهەمەی کەین کارەکتەرێک بوونی نییە، بەڵکوو تەنها زمانێکی شیعری و وێنەکانن؛ مەنەلۆژێکی درێژە و بەر لە کۆتایی هێنان بە ژیانی خۆی نوسیوویەتی و زیاتر وەک شیعرێکی درێژ، نەک شانۆنامە ناوزەد کراوە. دەقەکە گوزارشت لە کێشە دەروونییەکانی کەین خۆی دەکات و هێندە ڕەشە، کە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٢دا نەمایش کراوە، بەشێکی زۆری بینەران چوونەتە دەرەوە و بەرگەی بەردەوامبوون و گوێگرتن و تەماشاکردنی نەمایشەکەیان نەگرتووە. (سایکۆس ٤٨، ٤) گوزارشتێکی ڕاستگۆیی ئەم نووسەرەیە سەبارەت بە ماناکانی ژیان و ڕامان لەم پرسیارە: ژیان چ مانایەکی هەیە؟ کەین گەیشتبووە ئەو باوەڕەی کە ژیان هیچ مانایەکی نییە، نەشی دەتوانی بە بێ مانایی ژیان قایل بێت، ئەوەی دەشینووسی هەوڵێک بوو بۆ زاڵبوون بەسەر ئەو بێ ماناییەی لە ژیاندا هەستی پێ دەکرد.

سارا کەین ده‌یویست بینەر تووشی خورپە بکات، بەڵام لە ڕێگای موڕاڵەوە نا، بەڵکوو ئەو خورپەیەی مرۆڤ دەخاتە سەر ئەژنۆ، شانۆیش دەبێت لە دیدێکی فیزیکییەوە ئەو خورپەیە بە بینەرەکانی بگەیەنێت و بینەران تووشی ڕاچڵەکین و ڕامان و بیرکردنه‌وه‌ له‌ به‌خۆداچوونه‌وه‌دا بکات. دەقەکانی کەین ڕەنگدانەوەی ئەو وزە ناوەکییە بەهێزەی مرۆڤە، کە ئێمە بمانەوێت و نەمانەوێت هەستی پێ بکەین، ئێمە دەکاتە مرۆڤ: هەستی وەک رق، حەز، ترس. لە دەقەکانیدا بەبێ ئەوەی مەسەلەکانی موڕاڵ بکاتە ئامڕاز، بەرجەستەی ئەو ڕەوشانە دەکات، کە مرۆڤ لە بارێکی نائاسایی و لێوانلێو له‌ خراپه‌کاریدا، چ کاردانەوەیەکی دەبێت و چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەو ڕەوشە دەکات.

کەین لە بیستی مانگی دووی ساڵی ١٩٩٩دا، لە تەوالێتی یەکێک لە نەخۆشخانەکانی ڕۆژهەڵاتی لەندەندا، بە قەیتانی پێڵاوەکانی کۆتایی بە ژیانی خۆی دەهێنێت. ئەمەیش دوای ئەو هەوڵەی تری دێت، کە بە خواردنی ژمارەیەکی زۆر حەب، به‌ په‌رجوو لە مردن ڕزگار کرابوو. کەین حەزێکی گەورەی بۆ ژیان هەبوو، بەڵام برینێک لە ڕۆحیدا بووە، کە هەرگیز نەیویستووە ساڕێژ بکرێت، بۆیە لە تەمەنی بیست و هەشت ساڵیدا، دەگاتە ئەو بڕیار و بڕوایەی، کە تەمەنی گەیشتۆتە دوا چرکەکانی ژیان و چیتر ئەو کاری بەسەر ژیانەوە نەماوە.   

سەرچاوە

کۆی بەرهەمەکانی سارا کەین بە کوردی، وەرگێڕانی لە سوێدییەوە باران، بڵاو کراوەی دەزگای سەردەم، ٢٠١٦

هەروەها کۆی بەرهەمەکانی سارا کەین بە سوێدی و هەندێک لە پرۆگرامی نەمایش کردنی دەقەکانیشی.

The post “من ڕاستی دەنووسم و ئەوەیش دەمکوژێت”<br>تێڕوانینێک لە شانۆنامەکانی سارا کەین appeared first on ژنەفتن.

ئەلیازە، لە شانزە هەزار بڕگە شیعر و بیست و چوار گۆرانی پێکهاتووە و لەم ستراکتورە میتۆلۆژییەدا، داستانێکی خوێناویی و شەڕێکی درێژ خایەنی دە ساڵەی نێوان گرێکییەکان و تەڕوادەییەکان دەگێڕێتەوە، شەڕی پاڵەوانە گەورەکان، ئەو پاڵەوانانەی تەنها لەنێو داستانە گەورەکاندا هەن: ئاگامێمنون، هێکتۆر، ئەکیلیس، پاریس، نێستۆر، ئۆدیسیۆس، هەروەها پادشا، شازادە و خواوەندەکان، هاوکات هێلێنا-ی جوان و قەشەنگ، کە هەموو شەڕەکە لە پێناوی ئەودا و لەسەر ئەو دەکرێت. یەکێک لە خاڵە نەمر و گرینگەکانی ئەم داستانەیش ئەوەیە، لە کۆنەوە و تا ئێستایش، خوێنەر و گوێگر، هەندێک لایەنگری بەشێک لە پاڵەوانەکان و هاوکات هەندێکی تر دژی هەمان ئەو پاڵەوانانە بوون. هیچ لایەکێان، نە گرێکەکان و نە تەروادەییەکان لەم شەڕە خوێناوییە دە ساڵییەدا بێتاوان و بێگوناه نەبوون. چارەنووسی کارەکتەرەکان و هەروەها ئەو ڕووداوانەیشی تیا دەژین و کاریگەرییان بەسەر ڕەوتی مێژوو و ژیانەوە هەیە، پێشوەخت لە لایان خواوەندەکانەوە دیاریکراوە.

ئەلیازەی هۆمیرۆس وەرگێڕدراوەتە سەر زۆربەی زمانەکانی دنیا، کراوەتە فیلم و شانۆ و لە قوتابخانە و کۆلیژەکانی دنیادا خوێنراوە و دەخوێنرێت، لەگەڵ ئەوەیشدا تێگەیشتنی ئەم داستانە بۆ زۆرێک ئاسان نەبووە، لەوانەیە هەندێک لە هۆکارەکان درێژی داستانەکە، چڕ و پڕی ڕووداوەکان، ئەو زمانە شیعرییەی ئەلیازەی پێنووسراوە، زۆری پاڵەوان و ئەو هەموو کارەکتەرەی لەنێو ئەم داستانەدا، لە دایک دەبن، دەژین و هەندێکیان پیر دەبن و هەندێکیشیان لەم جەنگەدا بە گەنجی دەکوژرێن. 

نووسەری سوێدی/یۆنانی تیۆدۆر کالیفاتیدێس گەڕاوەتەوە بۆ سەر ئەم داستانە گەورەیە و لەنێو ڕۆمانێکدا کاری لەسەر کردووە، ڕووداوەکانی داستانەکە، ئەو هەست و سۆزە گەورەیەی کارەکتەر و ڕووداوەکان دروست دەکەن، خۆشەویستی، سێکس، کۆیلە بوون، ئەو توندوتیژییە نامرۆڤانه‌یه‌ی جەنگ دەیخوڵقێنێت، ئەو توڕەییەی ڕقێکی گەورە لەنێو هەردوو بەرەی جەنگەکەدا دروست دەکات و لافاوی خوێن هەڵدەستێنێت، دەگێڕێتەوە. 

ئەم ڕۆمانە تازەیەی کالیفاتیدێس (هێرشەکەی سەر تەروادە) چەندە ڕۆمانێکی جوانە و لەنێو داستانەکەی هۆمیرۆس دا هەناسە دەدات و سەرلەنوێ داستانێکی گەورەی وەک (ئەلیازە)مان بە زمانێکی ئاسان و شیعرئامێز بۆ دەگێڕێتەوە، هێندەیش چەمکێکی پێداگۆگی هەیە و هەموو ڕووداوەکانی داستانەکە، پاڵەوانەکان و ڕێچکەی شەڕەکە و هۆکارەکانی دەخاتە بەردەستی خوێنەران. کالیفاتیدێس لە کۆتایی ڕۆمانەکەیدا، ئاماژەی بۆ ئەوە کردووە، کە یەکێک لە هۆکارەکانی نووسینی ئەم ڕۆمانە ئەوەیە، کە ئەم سەردەمەی ئێستامان، ئەو توانایەی نییە ئەم داستانە بکاتە دەروازەیەکی نوێ بۆ نزیکبوونەوە لە کولتوور و داستانە کلاسیکییە کۆنەکانی ئەوروپا، ئەمە جگە لەوەی ئەو وەرگێرانانەی تا ئێستا لەبەر دەست دان ناتوانن ئەو ڕۆڵە بگێڕن. نووسەر ئاماژەی بۆ ئەوە کردووە، کە بە هیچ شێوەیەک نە مەبەستی ئەوە و نە دەشتوانێت، جێگای هۆمیرۆس بگرێتەوە، بەڵکو هەوڵی ئەو بۆ ئەوەیە دەروازەیەک بۆ ئەو داستانە شیعرییە گەورەیە بکاتەوە. کالیفاتیدێس لە پەیڤێکی کورتی دوای ڕۆمانەکەیدا، دەڵێت: (من هەمیشە ئەلیازە-م وەک شیعرێکی دژە جەنگ بینیوە.) ئەمەیش ڕاستییەکی ڕەهای ئەو داستانە خوێناوییەیە، هیچ کەسێک لە کارەکتەرەکانی ئەلیازە شەڕیان ناوێت، بەشێکی زۆری داستانەکە، گفتوگۆیە بۆ ئاشتی، ڕێزێکی زۆر بۆ کوژران و ریتواڵی بە خاک سپاردنی پاڵەوانەکان و شەڕ ڕاگرتن، تا بە تەواوی لە ناشتنی پاڵەوانەکان دەبنەوە. بەڵام خواوەندەکان شتێکی تریان ویستوە و ڕێچکەی ڕووداو و شەڕەکانیان بە ئاڕاستەیەکی تردا بردووە. 

هەرچەندە کالیفاتیدێس (لە هێرشەکەی سەر تەروادە)دا ڕێچکەی ڕووداوەکانی داستانەکەی هۆمیرۆس-ی هەڵگرتووە، هەمان میتۆلۆژیامان بۆ دەگێڕێتەوە و پاڵەوانەکان، بە تایبەتیش پاڵەوانە سەرەکییەکانی ئەلیازە: مێنێلاۆوس، هێلێنا، ئەگامێمنون، ئەکیلیس، پرێیاموس-ی پادشای تەروادە، هێکتۆر، ، پاریس، هێکابە، ئەندۆماکە، کەساندرا-ن، بەڵام ڕۆمانەکەی ڕۆمانێکە، کە لەسەر بنەما و چەمکەکانی ڕۆمانێکی هاوچەرخی ئەوروپی ڕۆنراوە. کالیفاتیدێس ڕووداوەکانی ئەلیازە و شەڕە خوێناوییەکەی تەروادەی بەستۆتەوە بە جەنگێکی تری خوێناوییەوە؛ ڕووداوه‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌، لە دوا ساڵی جەنگی جیهانی دووەم و لە گوندێکی گرێکی دا، کە لەلایەن ئەڵمانییەکانەوە داگیر کراوە و بە بەردەوامی لەلایەن فرۆکەکانی هاوپەیمانەکانەوە بۆردومان دەکرێت و پارتیزانە یۆنانییەکانیش هێرش چەکداری دەکەنە سەریان، ڕوو ده‌ده‌ن. 

تیۆدۆر کالیفاتیدێس بەم شێوەیە ڕۆمانەکەی دەست پێدەکات: (من تەمەنم پانزە ساڵان بوو و عاشقی مامۆستاکەم بووبووم. ساڵی ١٩٤٥ و سەرەتای مانگی چوار بوو. گوندەکەم، هەروەک هەموو یۆنان لە ساڵی ١٩٤١ەوە لەلایەن سوپای ئەڵمانییەوە داگیر کرا بوو.) نووسەر، کە خۆی ڕۆمانەکە دەگێڕێتەوە و باسی ئەو ڕۆژانە دەکات، کە لەگەڵ کچە دراوسێ و هاوپۆل و هاوڕێی منداڵیدا (دیمیتریە) چوون بۆ قوتانخانە و لەناو گوندەکەدا یارییان کردوە و سەردانی کلێسا و قاوەخانە و ناوەندی گوندەکەیان کردووە. یەکەم ڕۆژی قوتابخانە، کە بۆمبابارانە و لەگەڵ مامۆستا تازەکەیاندا، کە کچێکی گەنجی قژ ڕەشی جوانە و هەر لەیەکەم ڕۆژەوە عاشقی دەبێت، دەچنە ئەشکەوتێکەوە تا خۆیان لە بۆمبای فرۆکەکان بپارێزن، کە بەسەر گوندەکەیاندا دەیبارێنێت. هەر لە ئەشکەوتەکەدا و بەدەم چاوەڕوانییەوە، ئەم مامۆستا گەنجە جوانە، پێشنیاری ئەوەیان بۆ دەکات، کە چیرۆکی هێرشە گەورەکەی سەر تەروادە-یان بۆ بگێڕێتەوە. مامۆستاکە، لەو ئەشکەوتەدا دەیەوێت بە گێڕانەوەی ئەو داستانە ترسی فرۆکە جەنگییەکان بە گێڕانەوەی شەڕێکی تر لای قوتابییەکانی بڕەوێنێتەوە. ئەو، کە عاشقی مامۆستاکەی بووە، لەوە دەگات، ئەو خۆشەویستییەی بۆ مامۆستاکەی هەیەتی ناگاتە ئەنجام، هاوکات دەشزانێت، کە مامۆستاکەیشی عاشقە، بەڵام عاشقی ئه‌و نییه‌ و عەشقەکەی ئەویش نەک هەر ناگاتە هیچ ئەنجامێک، بەڵکو یاریکردنیشە بە ئاگر. مامۆستاکەی عاشقی یەکێکە لە سەربازە داگیرکەرە ئەڵمانییەکان. 

مامۆستاکە دەست دەکات بە گێڕانەوەی داستانەکە؛ ئەو داستانەی باسی هێرشە یەک لە دوای یەکەکانی یۆنانییەکان، کە لەو سەردەمەدا پێیان گوتراوە (ئەکاییەکان) بۆ سەر تەروادە دەکات، دە ساڵ تێپەڕیوە و خوێنێکی زۆر لەنێوان هەردوو لادا ڕژاوە، بەڵام تا ئێستا ئەکاییەکان نەیانتوانییوە شووره‌کانی تەروادە برۆخێنن و بچنە ناو شارەکەوە.

لە بەینی بەشەکانی شەڕی تەروادە و داستانەکەی هۆمیرۆس (ئەلیازە)دا، خوێنەر بە (من)ی گێڕەرەوە زیاتر ئاشنا دەبێت، ئەو عاشقی مامۆستاکەیانە، دیمیتریە-یش عاشقی ئەوە و باوکی لەلایەن ئەڵمانییە نازییەکانەوە بێسەروشوێن کراوە و شەڕەکە (جەنگی جیهانی دووەم) وەک شەڕی نێوان گرێکەکان و تەروادەییەکان، خەڵکی گوندەکەی تووشی ترس و دڵەڕاوکێ کردووە. هەڵواسین و لە سێدارەدانی پارتیزانە یۆنانییەکان، تۆڵەسەندنەوە و بردن و گولەبارانکردنی گەنجانی گوندەکە، وێنە خوێناوییەکانی جەنگی جیهانی دووەمە، کە بە شێوەیەکی تەریبی، لەخۆ دووبارەکردنەوەی مێژوودا، ڕەنگێکی بەهێز دەبەخشێت بە مێژووی شەڕ لە جیهاندا. 

کالیفاتیدێس هەر لەسەرەتاوە، هەمان ڕیتم و تۆن لە ستراکتوری ڕۆمانەکەیدا بەکاردەهێنێت و له‌ ڕیزبه‌ندیی ڕووداوه‌کاندا شوێن پێی هۆمیرۆس دەکەوێت، کاتێك باسی شەڕێکی دە ساڵە دەکات، که‌ هۆکاره‌که‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئافره‌تێك به‌ناوی “هێلێنا”. “هێلێنا” ژنێکی جوان و قەشەنگه‌، ژنی پادشای سپارتا، شا مێنێلاۆوس-ە، به‌ڵام لە پڕ زۆر بە قووڵی عاشقی شازادە پاریس، شازادەی تەروادە دەبێت. هێلێنا لەگەڵ پاریس ڕادەکات و پێکەوە دەڕۆن بۆ تەروادە، ئەم ڕەدووکەوتنەی هێلێنایش ئاگری ئەو شەڕە دە ساڵییە هەڵدەگیرسێنێت، کە هەزارەها جەنگاوەر و کوری گەنج و پاڵاوانی هەردوو لای تیا دەکوژرێت.

مێنێلاۆوس لەشکرەکەی کۆدەکاتەوە و سەرکردایەتییەکەیشی دەداتە دەست ئەگامێمنون، کە ئێفگینیا-ی کچی دەکاتە قوربانی، تا باکە یارمەتییان بدات و پاڵ بە کەشتییەکانیانەوە بنێت بۆ ئەوەی بپەڕنەوە و تەروادە کاول و داگیر بکەن. ستراکتوری داستانەکەیش، وەک هەموو میتۆلۆژیایەکی دێرینی یونانی لەلایەن خواوەندەکانەوە ڕۆنراوە و خواوەندەکان لە پشت چۆنییەتی ڕەوش و گەشە و به‌ره‌وپێشه‌وه‌چوونی شه‌ڕه‌که‌ و چارەنووسی پاڵەوانەکانەوەیە.

خاڵێکی گرینگی داستانەکەی هۆمیرۆس و ڕۆمانەکەی کالیفاتیدێس، کارەکتەری هێلێنا-یە، ئەو شاژنەی پشت دەکاتە مێردەکەی، شا مێنێلاۆوس و لەگەڵ شازادە پاریس بەرەو تەروادە ڕادەکات: ئەنجامی شەڕەکە هەر چۆنێک بێت، هێلێنا به‌ چارەنووسی خۆی دەزانێت؛ مێردەکەی یان پاریس، کە عاشقیەتی هەر کامیان بکوژرێن، سپارتە، وڵاتی گرێکەکان، کە زێدی خۆیەتی و منداڵ و کەس و کارەکەی تیا دەژی وێران بێت، یان تەروادە، ئەو وڵاتەی لەگەڵ پاریس پەنای بۆ بردووە، ئەو دۆڕاوە و لە هەردوو بارەکەدا تۆڵەی لێدەکرێتەوە.

رۆمانەکەی کالیفاتیدێس، هەروەک ئەلیازەی هۆمیرۆس، باسی جەنگ و ئاکامه‌کانی جەنگ و کاولکاری دەکات، بەڵام باسی خۆشەویستی و عەشق و کۆمەڵگەی باوکسالاریش دەکات. نووسەر دەیەوێت ئەوە دووپات بکاتەوە، کە سیستێمی کۆمەڵگە باوکسالارییەکان بەرپرسیارن لە هەڵگیرسانی جەنگ و کوشتن و بڕین. هێلێنا-ی قەشەنگ، کە ژنی شا مێنێلاۆوس-ە عاشقی شازادە پاریس دەبێت و دوای دەکەوێت، هەموو گرێکییەکان، بۆ گەڕانەوەی نامووسی شا و تۆڵەسەندنەوە لە هێلێنا، بۆ ماوەی دە ساڵ دەکەونە جەنگەوە و خوێن دەڕێژن.  

خاڵی گرینگ و بەهێزی ئەم ڕۆمانەی کالیفاتیدێس، زمانەکەیەتی. نووسەر هەوڵی نەداوە ڕۆمانەکە بە جۆرێکی تر بخوێنێتەوە و چەمکێکی مۆدێرن و کارەکتارێکی تری پێببەخشێت، بەڵکو تازەکردنەوەی ئەو بۆ ئەو داستانە ئەو زمانە شیعرییە لیریکییە جوانەیە، کە دەوڵەمەندە بە هەموو شتێک؛ شیعر، خوڵقاندنی داستانێکی نوێ، بەکارهێنانی چەندان وشە بۆ دیمەنێک، کارەکتەرەکان زیندوون و بە هەوای ئەمرٶ هەناسە دەدەن. هەندێک لە ڕەخنەگرە سوێدییەکان، ئاماژەیان بۆ ئەوە کردووە، کە قووڵی و جوانی زمانەکەی کالیفاتیدێس وا ده‌کات بچێته‌ ئاستی ئه‌و زمانە لیریکییە ئەفسانەییەی هۆمیرۆس پێی نووسیوە.

ئەم ڕۆمانەی کالیفاتیدێس قووڵییەکی ساکار لەخۆ دەگرێت، لەم قووڵییەدا هەست بە تێپەڕبوونی کات ناکرێت، داستانێکی دێرێن دەبێتە چیرۆکێکی واقیعی و بەرجەستەی ئەو هەموو شەڕەمان بۆ دەکات، کە لەم زەمەنە مۆدێرنەدا مرۆڤی خەڵتانی خوێن کردووە، هاوکات لەنێو دێڕ و ڕووداوە شەڕانگیزەکەی ئەم داستانە (مۆدێرنە)دا، جۆرە خەندە و هەستێکی تەژی بە کۆمیدیایەکی ڕەش دەکرێت، کە تەرازوی تراجیدیا/کۆمیدیای چارەنووسی مرۆڤایەتی ڕاگرتووە. 

تیۆدۆر کالیفاتیدێس نووسەرێکی بە ئەزموونە و نزیکەی سی ڕۆمانی نووسیوە، جێگای خۆی بەباشی لەنێو ئەدەبی سوێدیدا کردۆتەوە و بەشێکی زۆر لە نووسین و ڕۆمانەکانیشی کارکردنە لەسەر ژیانی یۆنانییەکان، جەنگ و ژیانی گوندەکان، میتۆلۆژیا و ژیانی ڕۆژانە، بێگومان ژیانی ئەمرۆی سوێد و پێوەندییەکانی نێوان مرۆڤ، بە تایبەتیش پێوەندییەکانی نێوان ژن و پیاو. کالیفاتیدێس نامۆ نییە بە خوێنەری کورد، تاکو ئێستا دلاوەر قەرەداغی بەشێک لە ڕۆمانەکانی کردووە بە کوردی و بڵاو کراونەتەوە. ئەوەی لەم ڕۆمانەیدا (هێرشەکەی سەر تەروادە) گرینگە، کە یەکێکە لە سیما و تەکنیک و ستایلەکانی نووسەریش، ئەو ساکارییە قووڵەیە لە نووسین دا، ئەو دەتوانێت مەسەلە چر و پڕ لە کێشە و گرانەکان، بە زمانێکی ساکار و تەکنیک و ستایلێکی شەفاف بخاتە ڕوو. هەر بۆ نموونە، داستانێکی گەورە و گرانی وەک ئەلیازە، دەبێتە ڕۆمانێکی چێژبەخش و لە هەمان کات کورت و ساکار و ئاسان. ئەوەی لێرەدا گرینگە ئاماژەی بۆ بکەین، ئەوەیە پاڵەوانەکانی نێو ئەم داستانە لای کالیفاتیدێس، تەنها پاڵەوان و جه‌نگاوه‌ری ناو دونیای چیرۆك نین، بەڵکو دەبنە مرۆڤ و هەست بە بوونیان وەک مرۆڤ، لەنێو ڕووداوەکاندا دەکەیت.

هۆمیرۆس، هەروەها کالیفاتیدێس دەیانەوێت بڵێن، شەڕ سەرچاوەی فرمێسکە و هیچ براوە و سەکەوتنێکیش لە هیچ کام لەبەرەی شەڕەکاندا نییە و هەموو لایەک دۆڕاون، لەگەڵ ئەوەیشدا جەنگەکان هەرگیز کۆتاییان نایەت، ئەوەتا دوای جەنگی جیهانی دووەم و کشانەوە و نەمانی هێزە ئەڵمانییە داگیرکەرەکان، شەڕی ناوخۆیی لە یۆنان هەڵدەگیرسێت و براکان یەکتری دەکوژن. 

سەرچاوە:

Theodor Kallifatides, Slaget om Troja, Albert Bonniers förlag, 2018

The post په‌یڤێك بۆ ڕۆمانی “هێرشه‌که‌ی سه‌ر ته‌رواده‌” appeared first on ژنەفتن.