دلاوەر ڕەحیمی, Author at ژنەفتن

قومێ کانی

دلاوەر ڕەحیمی — Mon, 02 Jan 2023 01:56:32 +0000

بەبێ هیچ دوودڵییەک، هەموو ئەو پلان و بیرۆکانەی بە درێژاییی ئەو چەند مانگەی ڕابردوو لێرە و لەوێ بۆ نووسینی ئەم چیرۆکە لە موبایل، کۆمپیوتەر و دەفتەرەکان و زەین و یادگەمدا یاداشت و تۆمارم کردبوون، سڕینەوە. بەرەو بیرۆکە و پلانێکی دیکەی زۆر جیاواز ڕۆیشتم، بیرۆکەیەک خەیاڵ و زمانمی ختووکە دەدا، بیرۆکەیەک ئاراستەی کردم، سەرەتا هەموو پلان و بیرۆکە و سەرەقەڵەمەکانی پێشتری پێ سڕیمەوە، هەموو ڕاستییە ئاشکرا و نائاشکراکانی لە یادگە و زەینمدا سڕییەوە، بە جۆرێک سڕینەوە کە ئەگەر خودی ئەو کەسەش کە ئەم چیرۆکە لەبارەی ئەوەوەیە خوێندیەوە، دوای جارێک خوێندنەوە بۆ جارێکی تر قەڵەمێک بەدەستەوە بگرێ هێڵ بە ژێر ئەو ڕستە و دەربڕین و ئاماژانەدا بهێنێ کە پێی وایە لەبارەی خودی ئەون. یان (هەر وەک بە مێشکی ئەو خوێنەرانەی هەموو نووسینێکی کوردی بە زەینێکی ئامادەی ڕەخنە و پەڵپەوە دەخوێننەوە)[1] گەر لە موبایلەکەیەوە خوێندیەوە، بە سکرین و ڕەنگ و هێڵ و بەکار‌هێنانەکانی دیکە دەستنیشانیان بکات و دوایی بڕیار بدات ئاخۆ ئەمە لەبارەی ئەوەوەیە، خودی ئەو کارەکتەری سەرەکیی ئەم چیرۆکەیە. یانژی نا. بیرۆکەیەک کە بە بیرمدا هاتبوو زۆر زووش بەرەو ڕووی چووم، ئەوە بوو کە ئەو لە خەوەکانمدا، لەو خەوانەی هەندێکیان لە دنیای “ئالان پۆ” دەچوون و ‘ئالان پۆ’ خۆیشی لە خەوەکانمدا لە گۆشەی ناندینێک دانیشتبوو و چاودێریی ئەو خەوانەی دەکرد کە لە دنیای ئەو دەچوون. هەندێکیان تێکەڵەیەک بوون لە شیعرەکانی ئەلیۆت و ئەزرا پاوەند، لە شیعرێکی تێکەل و پێکەڵی دووقۆڵی دەچوون، چامەیەک پڕ لە ئیرەیی و تێهەڵکێشێک لە ئایین و ئەفسانە و دنیای لیبرالیزمی نوێ. لاپەڕەیەکی داوای گەڕانەوە بۆ رابردوو و لاپەڕەیەکی بێمانا و بێتام، لاپەڕەیەک پڕ لە هەوراز و لاپەڕەیەکی هیچ کامیان نەبوون. هەندێکیشیان لە چیرۆکەکانی بۆرخیس و دنیا پێچەڵپێچ و سپییەکەی ئەودیوی چاوە زۆربیناکانی خودی بۆرخیس دەچوون. ئەو خەوانەی بە ئینگلیزی لە شەقامەکانیدا، لە کوچە و کۆڵانەکانیدا پیاسەم دەکرد و بە ئینگلیزی تووڕە دەبووم، بە ئینگلیزی شیعرم دەنووسی، بە ئینگلیزی پێدەکەنیم. بە ئینگلیزی سێکسم دەکرد. بە ئینگلیزی قاقا پێکەنیبووم، بە ئەکسێنتی یاکناپاتافە چیرۆکم نووسی، چیرۆکم نووسی بوو، پێشتر بە دەنگی بەرز گێڕابوومەوە، پێشتر بە دەنگی بەرز دەمگێڕانەوە، ئینجا دەمنووسین، دەمنووسین و ئینجا بە دەنگی بەرز دەمخوێندنەوە. لە چیرۆکێکدا ئەو کۆیلەکانی ئازاد دەکردن، لە چیرۆکیکی تردا ئەو خەباتی بۆ ئازادیی خۆی و کۆیلەکانی دەکرد، ئەو هەمیشە یاخی و پاڵەوان بوو. بە پێچەوانەی خۆی، ئەو نەک لەو چیرۆکانە و لەو خەوانەمدا کە بە ئینگلیزی دەمنووسین، لەو داڵغانەش کە لە کاتی پیاسەکانمدا ڕۆژەکانمم پێ جوانتر دەکردن، هەمیشە پاڵەوان و یاخی بوو. لە خەوەکانمدا دەیان چیرۆکم نووسین. من نەک خەوی ئینگلیزی، خەوی بولگاری و پورتوگالیشم بینیوە. ئەمە لەو دەستە و پۆلە بیرۆکانە بوو کە هەمیشە وەک داوێک بۆ خۆمم دادەنانەوە، وەک جۆرێک ئالینگاری کە شەڕی ترس و خەمۆکی و ڕەشبینییەکانی خۆمی پێ بکەم. من ئاوام بە هەموو شێوەیەک شەڕ بە خۆم دەفرۆشم، چۆن چڕنۆک لە ڕوومەتم دەگرم، ئاواش تیژتر و بڕەرتر چڕنۆک لە ڕۆحم و لە هەستەکانم، تەنانەت لە ناسکترین و ڕاستگۆترین هەستەکانم و، لە بەوەفا و بەئەمەکترین هەستەکانم دەگرم. بە گێڕانەوەی هەندێ دیمەنی نێو ئەو خەوانە جگە لەوەی دەمویست خۆم بدەمە بەر چڕنۆک و خۆم بریندار بکەم، دەمویست خۆم بدەمە بەر نەفرەتەکانی خۆم، خۆم جنێوباران بکەم و، زمان لە هەموو دەمپیس و مەلا و مامۆستا و شەقاوە و پۆلیس و قاچاخچییەکان قەرز بکەم و تا بە باشترین شێوەی شیاو خۆم سەرکۆنە بکەم، خۆم سەزنشت بکەم، دەشمویست بە خۆم بسەلمێنم کە جگە لەوەی دەتوانم زمانی کوردی ڕام و ماڵیی نێو نووسینی خۆم بکەم، گێڕەرەوەیەکی زۆر شارەزاشم. گێڕەرەوەیەک کە دەزانم و دەتوانم ناو لە هەموو کابووس و مۆتەکەکانی تاریکی بنێم و لەگەڵیاندا بژیم و لەگەڵیاندا هەڵبکەم، داڵانەکانی نێو زەینم تا ئەوسەری دۆزخ درێژ بکەمەوە، بەڵام کرم یان ڕاستتر بڵێم دەعباکانی نێو زەین و خەیاڵ و زمانم ختووکەیان دەدام تا ‘ئەو’یش بخەمە نێو داوەکە، یانی داوەکە بۆ خۆم نەبێ بەتەنیا، بۆ ئەویش بێت، ئەوێک کە هەم کارەکتەری سەرەکیی چیرۆکەکەیە و هەم خوێنەر و بەردەنگی سەرەکیی چیرۆکەکە. دەمویست چۆن من وەک کارەکتەر بە داڵان و پێچەڵپێچەکاندا دەیبەم و دەیهێنم، لە کاتی خوێندنەوەشی هەر وا بێت و بچێ. بێت و بچێ و بێ و بچێت و بێت و بچێ، هێندە بە دوای خۆیدا بگەڕێ کە دواجار یان بڵێ “ئەمە هەمووی منم” و یان هاوار بکات “ئەمە هیچی من نیم”. بەڵام لە هەردوو بارەکەدا هەم شاگەشکە بێت و هەم ڕابچەنێ. ڕستەیەک بزە بخاتە سەر لێوە تەنکەکانی و ڕستەی دواتر نێوچاوانە زۆر ئینسانییەکەی پڕ بکات لە لۆچ و، لۆچەکان بژمێرێ. کاتێ خەوەکانم بە بیری خۆم دەهێنایەوە، لەم دیمەنەوە دەپەڕیمەوە سەر دیمەنی خەوی نیوەشەوێکی تر، لە خەوی دەمەوعەسرێک بازم دەدا بۆ خەوی دەمەوبەیانییەکی کپ و مات. خەوەکان تێکەڵ دەبوون، لێک دەئاڵان، بەشێکی ئەمیان لەگەڵ دیالۆگێکی ئەوی دیکەیان لێکگیر دەبوون، کۆڵانێکی ئەویان لەمسەرەوە دەچێتە سەر شەقامێکی ئەوی تریان و لەوسەرەوە لە کۆڵانێکی خۆیدا سەری دەردەهێنا، تێکەڵ بووبوون لە پەنجەرەیەکی خەوێکی خۆشەوە سەیری کۆڵانێکی خەوێکی ناخۆشم دەکرد، تا ئەوەی نەک بەس سەرم لێ تێکچوو، خۆمم لی تێکچوو، هەموو بیر و خەیاڵی خۆم گوشی، هەڵسام و بەلەزتر لە هەمیشە دەفتەرێک و قەڵەمێکم هێنا، یەک بە یەک و زۆر بەپەلە دیمەنەکانم لەژێر هەندێ کۆد و ژمارەدا نووسینەوە، کۆد و ژمارەکان لە پیتەکانی پێکەنین و بزە و ژمارەی تەلەفۆنەکەی ئەو پێکهاتبوون. بەڵام هەندێک لەو دیمەنانە ڕاستی بوون و خەو نەبوون، هەندێکیان ڕووداوی زەینی بوون، لەو ڕووداوانە بوون کە لە سێ تا پێنج چرکە لە زەیندا ڕوو دەدەن و کە بەئاگا دێیتەوە ناتوانی باوەڕ بهێنی کە ئەو هەموو ڕووداوانە لە سێ چوار پێنج چرکەدا لە زەیندا ڕوویان داوە و، هەم بە ڕاستی ڕوویان داوە و هەم ڕوویان نەداوە، ڕوویان داوە و ڕوویان نەداوە، ئەو هەموو ڕووداوە، ئەو هەموو خوێنە، ئەو هەموو جارە خۆکوشتنە، خۆفڕێدانە، حەب خواردنە، تەق گوللەیەک بە کەللەی خۆتەوە نانە، بە قورگتدا نانە، خۆهەڵدانە بەر لۆری و خۆخستنە خوارەوەیە، ئەو هەموو خوێنە، فرمێسکە، ئەو هەموو هەستە تێکەڵوپێکەڵە، لە یەک کاتدا ترس و بێباکییە، ئەو هەموو چی و چییە، ئەو هەموو خەون و خەوە، ئەو هەموو چی و چییە پێکەوە لە سێ چوار پێنج، تۆ بڵێ شەش چرکەدا ڕوویان داوە، ئەو هەموو خزم و کەس و هاوڕێ و هاوسێ، ناسراو و نەناسراوە، ئەو هەموو هاوخوێن، هاووڵاتی، هاوکۆڵان، هاوشەقام، هاوخەون و هاوخەوەی لەسەر گۆڕەکەتن. چۆن دەکرێ ئەو هەمووە لە سێ چوار پێنج شەش، ئێوە بڵێن حەوت چرکەدا ڕوو دەدەن. ئەو هەموو ڕووداوە، ئەو هەموو دیمەنە، ئەو هەموو سیمایە، ئەو هەموو گۆشەنیگایە، خەوە، خەونە، ئەو هەموو هەمووە. ئەو هەموو هەمووە. ئەو هەموو هەرچی هەیە و نییەیە، لەنێوان خەوەکان و ڕاستییەکان و خەیاڵ و داڵغەکان و ئەو هەموو هەمووەدا، ئەو هەموو حاڵەتە زەینییانەدا و نووسینی چیرۆکێک لەبارەی ئەودا پەشۆکاو و سەرگەردان بووم. بیرم کردەوە چۆن خۆم دەرباز بکەم، چۆن خۆم لەم تاریکستانەی بە دەستی خۆم، بە زەین و خەیاڵی خۆم، بە ویستی خۆم بۆ خۆمم دروست کردووە، دەرباز بکەم. بیرم کردەوە زمان چ کەتنێک بە مرۆڤ ناکات، بیرم کەوتەوە خەیاڵ مرۆڤ بەرەو کوێ نابات. بیرم کەوتەوە کە من چەندە ڕقم لە گێڕانەوەی خەوە، لەگەڵ ئەوەی هەمیشە ویستوومە ببمە چیرۆکنووس و چیرۆکنووسیش دەبێ چەند گوێی تر قەرز بکات بۆ گوێگرتن لە چیرۆک و خەون و خەو و خەیاڵ و فانتازیا و تەنانەت درۆکانی ئەوانی دیکە، بەڵام من هەمیشە گێڕانەوەی خەو وەڕسی کردووم، نەک گوێم نەگرتووە تەنانەت بە درۆشەوە سەرم بە نیشانەی گوێم لێتە، نەلەقاندووە. بیرم هاتەوە کە هەر خەو بووبووە هۆی تاریکی و دووری نێوانمان، نێوانی من و ئەو. گێڕانەوەی خەوێک. یەک خەوی حیز. بیرم کەوتەوە ئەوەش کە گێڕامەوە سەرچاوەکەی خەو نەبوو، هەستێکم بوو لە شێوەی خەو بۆم گێڕایەوە، هەستێکی حیز، ئەویش بە پێکەنینەوە بۆ ئەوەی بە درۆم نەخاتەوە، درۆی خستە سەر درۆکەی من. بیرم کەوتەوە ڕۆژێ زۆر بە لەخۆبایییانەوە وتبووم من هێند شاعیرم خەوەکانم دێنە دی. بیرم کەوتەوە درۆ و خەو، درۆکردن بەدەم خەوەوە، یان ڕاستتر بڵێم بە درۆکردن بەدەم ئەو و خەوەوە هەموو شتێکم تێک دا، هەموو شتێک، زۆر باش دەمبینی چۆن تێکم دا، کوێر نەبووم زۆر باش دەمبینی چۆن تێکم دا، چۆن ڕووخاندم. ئەمەیانم هەمیشە لەبیرە. بڵێی نەڵێی هەمیشەیییە، پێم خۆش بێ یان نا هەمیشەیییە، هەمیشە لە هەر ڕووخاندن و خاپوورکردنێکدا من دەستم هەبووە، هەمیشە دەستێکم لە هەموو ڕووخاندن و خاپوورکردن و تێکدانێکدا هەبووە، ڕاستییەکەی خۆم ئەو دەستەی خۆمم کە بەشداربووە لە خاپوورکردن و تێکدان و ڕووخاندا خۆش ویستووە و خۆش دەوێ، هەر ئەو دەستەش بووەتە کۆڵەکەی پشتم و منی هێشتووەتەوە، منی بە دژی هەموو سیستەمەکان، هەموو مامۆستا و پۆلیسەکان یاخی و سەرکێش بە پێوە هێشتووەتەوە، هەر ئەو دەستەم هاوکاری هاوڕێکانمی کردووە. لەگەڵ ئەوەی زۆرینەیان نەیاندەزانی بەڵام هەموو یارەکانم عاشقی ئەو دەستەم بوون. هەر ئەو دەستە بووە فریادڕەسم و منی برد بەرەو لەخۆڕا تۆران و بیانووگرتن، بێ هۆ تێکدانی هەموو شتێ، هەموو سفرەیەک، هەموو سەیران و گەشتێک، هەموو هاوڕێیەتییەک، هەموو ناشیرینییەک. هەموو جوانییەک کە ماسک بوو. هەموو ماسکێک کە خۆم بووم. هەموو خۆمێک کە ماسک بوو. بەڵێ تا گەیشتە ئەویش، من ئەویشم ڕووخاند، ئێستاش زۆر باش بۆنی ئەو وێرانەیە دێت بە لووتمدا، بە زەینمدا، بە یادەوریمدا. بیرم کەوتەوە چۆن بە دەنگی ئەو وێرانکردنە خەبەرم دەبوویەوە، چۆن ئەو کاولکردنە لە گوێیەکانمدا دەزرگانەوە، چۆن هەر ئەو کات قریشکە و نووزانەوەی خۆمم دەبیست. بیرم کەوتەوە یەک خەوی درۆ، دیارە دیسان بیرم چوو هەر لە سەرەتاوە بڵێم من قەت خەوم نەگێڕاوەتەوە مەگەر بە درۆ، هەستەکانم بە درۆ حکایەتی خۆیانیان پێ دەگێڕامەوە، هەمیشە وا بووە، هەستەکانم پلانداڕێژەری هەموو درۆکانمن، هەستەکانم خەوی سەیر و سەمەرەیان پێ داتاشیوم، هەست و خەیاڵەکانم نەک خەو، واقیعیشیان بە کەیفی خۆیان پێ داتاشیوم و منیش بە دەنگی بەرز نمایشم کردوون و گێڕاومنەتەوە. بەڵام ئەم خەوەیان بووە هۆی دەیان خەوی تاریک و ترسناکی ڕاستەقینە، بووە هۆی ڕووداوگەلێکی زەینی سێ چوار پێنج چرکەییی ئاڵۆزی پڕ پێچەڵپێچ. بیرم کردەوە گەر دیسان درۆ هەڵبەستم چی، بیرم کەوتەوە ترسام خودی خەوەکانیشم لێ تێک بدا، خەوەکانیشم لێ تێک دەدات هیچ، نە خۆم لە ئالینگارییەکان دەردەچم، نە ئەو، بیرم کەوتەوە و ترسام، بیرم کەتەوە و لەرز هەموو جەستەمی داگیر کردبوو. بیرم لەوە دەکردەوە کاتیەتی بەڵێنێك، بڕیارێک بدەم، بەڵێنم بە خۆم دا ئیتر جارێکی تر درۆی وا هەڵنابەستم درۆی وا داناتاشم، بیرم کردەوە ئەم بەڵێنە چۆن هەموو کردەوەکانی ئەو دەستەشم بە فێڕۆ نادا، ئەو دەستەم دەڵێم کە دەستی لە پشتمە، ئەوەی ڕقی لە پۆلیسە، پۆلیسی پاریس بێت یان تاران، بەرلین بێت یان هەولێر. ئەو دەستەم کە هەموو مامۆستاکان ناتوانن ڕازیم بکەن ئەوان و پۆلیسەکان لە یەک بەرە نین. بیرم کەوتەوە هێندەی خەیاڵم سەرقاڵی داتاشینی درۆیەکی وا بکەم، دەتوانم چیرۆکێک بگێڕمەوە، ئاسانتریشە بەڵێ ئاسانترە، هیچ چیرۆکێک لە سێ چوار پێنج چرکەدا هێندە مۆتەکە و جنۆکە و مرۆڤ و مشەخۆر و سیستەمە جۆراوجۆرەکان تێیدا تەراتێن ناکەن و تاریکی و شەو و خەوزڕان و دڵەکووتە و خەم و خەفەت تێیدا ڕوو نادەن. بیرم کردەوە لەگەڵ ئەو بەس یەک خەوم داتاشیوە، هەر ئەو خەوە، یەک خەو و بەس. بەڵام پێشتر دەیان خەوم بە درۆ گێڕاونەتەوە. دەیان خەوی دیکەشم لە زەینمدا داتاشیون بەڵام نەمگێڕاونەتەوە، گەر بمەوێ ڕاستی بڵێم، کە ئیتر ناچارم ڕاستی بڵیم، گەر ڕاستییەکەش تۆمار نەکرێت و بەس زەینی بێت یان وەک ئەوە وا بێت کە بەس بۆ خۆمی بڵێمەوە، دەبێ بڵیم وا بزانم نەمگێڕاونەتەوە. ئێستا کە بیری لێ دەکەمەوە شەو هەبووە بەر لەوەی بخەوم دەیان خەوم بەس بۆ ئەو شەوەی کە هێشتا نەخەوتووم داتاشیون تا سبەینێ کە بەخەبەر هاتم یەکێکیان بۆ کەسێك بگێڕمەوە. ڕقم لە گێڕانەوەی خەو بوو و بەڵام هەموو شەوێک بەر لە خەوتن دەیان خەوم هەڵدەبەستن. لەو خەوە داتاشراو و هەڵبەستراوانەی زەینم زۆرن کە بەر لەوەی بیانگێڕمەوە هاتوونەتە دی، یان کەسێکی تر نیوە یان بەشێکی زۆری گێڕاونەتەوە. من قەت خەوێکی ڕاستی خۆم نەگێڕاوەتەوە. بیرم کەوتەوە یان بیرم هاتەوە کە شەوێک پاش دەیان تەپاوەتل و گینگڵ لە نوێنەکەم هەڵسام و دەستم بە نووسینی نامەیەک کرد تەنیا لە ڕستەی یەکەمدا هەواڵ پرسین و دڵتەنگی بوو، هەموو ئەو نامە دوورودرێژەی کە تا سپێدە بێوچان دەمنووسی هەمووی خەوی هەڵبەستراو بوون. هەرگیز خەوێکیم نەگێڕاوەتەوە کە پێشتر لە خەودا بینیبێتم. دوای سێ چوار پێنج تۆ بڵێ شەش چرکە. بیرم کەوتەوە دەبێ من شتێکی تر بگێڕمەوە خەوی تیا نەبی، شتێ هەستەکان ڕێگەیەکی تریان دۆزیبێتەوە بۆ خۆنواندن. وتم با بچم، یانی بە خۆمم وت با بچم جگەرەیەک بکێشم بەڵکوو بتوانم بگەڕێمەوە دەستپێکی چیرۆکەکە. هەر زوو بیرم کەوتەوە، من هەر لێرە جگەرە دەکێشم، هەر لەسەر ئەم کورسییە و لەپشتی ئەم مێزە جگەرە دەکێشم، بە دیار ئەم خەم و خەفەتەوە جگەرە دەکێشم، هەر ئەوەم بۆ ماوەتەوە. مژێک دوو سێ، تۆ بڵێ پێنج مژم لە جگەرەکە دا، بڵێ دە مژ، واش دانێین دە جاریش کۆکیوم، ئەسڵەن هەر جگەرە ناکوژێنمەوە و جگەرە بە جگەرە دادەگیرسێنم. قونگە جگەرەکانی نێو تەپڵەکەکە دەژمێرم، دوانزە سیانزە چورادە. بیرم کەوتەوە من دەتوانم چواردە جۆر، بە چوارە شێواز، وەك کەسێک بە شەوێک چواردە خەوی پچڕ پچڕی بە جارێک بینیبێت. وەک هەموو پەنجەرەکانی دنیا بە ڕوومدا کرابنەوە دەتوانم لە چواردە گۆشەنیگاوە ئەم چیرۆکە بگێڕمەوە، بە چواردە شێوازی جیاواز، تەنانەت گەر خەو و خەوەکانیش یەکێ لە خۆراکەکەی نەبن. بیرم کەوتەوە تا ئەو خووە تەرک نەکەم من ناتوانم هیچ بنووسم. بەڵام دەمتوانی بنووسم، چیرۆک چییە دەمتوانی ڕۆمانێک لەسەر ئەو سێ چوار پێنج چرکەی ڕووداوەکانی زەینم بگێڕمەوە. ئەو ڕووداوە زەینییەی من یانژی با بڵێم ئەو ڕووداوە زەینییانەی من دەکرا بۆ هەر ڕۆماننووسێکی پۆلیسی ببێتە هەوێنی ڕۆمانێک و ئەو ساڵە بە ئیسراحەت پاڵ کەوێ. سێ چرکەی زەین یەک ڕووداو نییە، چوار چرکە زۆر درێژتر و پڕڕووداوتر و مەزنترە، دەڵێم پێنج چرکە، تا تۆ دڵت شتێ نەکا، ئاخر من وتم سێ، وتم نەکا تۆ دڵت شتێ بکا، وتیشم چوار، وتم با دڵت شتێ نەکا، وتیشم پێنج، نا وتم تۆ بڵێ شەش.. بیر دەکەمەوە دەڵێم بۆ من ترسناکە سێ بکەمە شەش، تۆ وا دەزانی باسی سێ مانگ و شەش مانگ، سێ ساڵ و شەش ساڵ دەکەین، بەڵام سێ چرکە زۆر درێژترە لە شەش ساڵ. بیر دەکەمەوە بۆ ترسم لە تێنەگەیشتنی بەردەنگ هەیە، بیرم دەکەوێتەوە ئەو بە تەنیا خۆی کارەکتەری سەرەکیی ئەم چیرۆکەیە و هەر خۆیشی بەردەنگی سەرەکییەتی. بیرم دەکەوێتەوە من چیرۆک دەگێڕمەوە یان نامە دەنووسم، نە دەمەوێ چیرۆک بگێڕمەوە نە نامە بنووسم، نامە بنووسم، نامەکە پڕ دەبێ لە خەوی هەڵبەستراو و بەخۆداهەڵدان. ئێستا چیرۆک دەگێڕمەوە یان وەک یەکێ لە حەزە هەمیشەیییەکانم بە دەنگی بەرز چامەیەک لە چامەی یەکێ لە شاعیرەکانمان دەخوێنمەوە. بیرم دەکەوێتەوە من بە دەنگی بەرز شیعر بخوێنمەوە پڕ دەبمەوە لە خەو و خەون، پڕ دەبمەوە لە فانتازیا و درۆ، وشە بە وشە ڕاڤەی دەکەم، قسەی لەسەر دەکەم، خوێندنەوەی بۆ دەکەم، دەبزوێم و هەر جارێک لە گۆشەیەکەوە لێی دەڕوانم. پشوویەک بە بەردەنگەکانم دەدەم، پشوو دەدەن و ڕادەمێنن. دەست دەکەم بە قسە، دەڵێم سەیرکەن، ئەم وشەیە مەبەستی لەوەیە، ئەم ڕستەیە دەیەوێ وا بڵێ، ئەمەش دەڵێ، گەر باشتر لێ وردبینەوە ئەمەش دەڵێ و، ئەوە هەڵەی نژوە نییە و شاعیر بە ئەنقەست ئەو هەڵەیەی کردووە. بۆ شیعرێکی وا دەگەڕێم لێرە لەبریی هەموو شتێک داینێنم. بیرم کەوتەوە من ناتوانم سکێچێ، فیگۆرێ، وێنەیەک لەو پیشان بدەم، بەڵام دەبێ لە کوێوە دەست پێ بکەم. کاتێ باشتر بیر دەکەمەوە، کە قەت ناتوانم باشتر بیر بکەمەوە، من بەس بیر دەکەمەوە و باش و خراپی بیرکردنەوەم بۆ جیا ناکرێتەوە. بەڵام هەمیشە هەوڵێکم هەبووە بۆ ئەوەی کەمێک باشتر بیر بکەمەوە. ئێستا کە کەمێک باشتر بیر دەکەمەوە، هەمیشە ئەو کاتەی کە بڕیارم داوە کە کەمێک باشتر بیر بکەمەوە خۆم لەنێو داتاشینی خەوەکاندا دۆزیوەتەوە. خەو گەر داتاشراویش نەبێ هەر درۆیە، گەر درۆش نەبێ هەر هەڵبەستراوە. دەست بە دەموچاومدا دەهێنم و بیرم کەوتەوە پێم وتبوو دابڕێین ئەم قومی کانییە دەمکوژێ. ئەو بە پێچەوانەی خەوەکانم “پرۆست”ییە. بە پێچەوانەی نووسینەکانی خۆی، ئەو “پرۆست”ییە. بیرم کەوتەوە ئەو پرۆستی خوێندووەتەوە، پرۆستی خوێندبوویەوە، بیرم دەکەوێتەوە وتبووی پرۆستم خوێندووەتەوە، بیر دەکەمەوە ئەو پڕ بوو لە کاتی پرۆستی، لە ساتی پرۆستی، لە بۆنی پرۆستی.

بەهاری ٢٠٢٢

[1] پێم وایە ئەمە سێندرۆم(کۆنیشان)ە، سێندرۆمە هەر دەستت کرد بە خوێندنەوە بۆ ڕەخنە و پەڵپ بگەڕێی، بۆیە دەگمەنن ئەوانەی کە کتێبی کوردی دەگرن بەدەستیانەوە و بە کوردی دەخوێننەوە باسی چێژی خوێندنەوە بکەن. بۆیە ئەمە ناو دەنێم سێندرۆمی پەڵپ.

The post قومێ کانی appeared first on ژنەفتن.

کەڵکەڵە

دلاوەر ڕەحیمی — Mon, 06 Dec 2021 02:12:37 +0000

«چیرۆکێکی درێژم لە گۆشەنیگای کەسی دووەمی تاکەوە نووسیوە»

لەگەل هەڵدانەوەی پەڕەکانی دوایین ڕۆمانی چاپکراوی کوردی ڕوو لەو هاوڕێیەی کە هەمیشە لێی دەپرسێ خەریکی چیت؟ ئاوای وت.

«باسی چی دەکات؟»

هاوڕێکەی لێی پرسی.

«باسی زمانی کوردی دەکەم»

بە ڕوویەکی گەشەوە وا وەڵامی دایەوە.

درێژەی دایە:- پرسە گرنگەکانی زمانی کوردیم بە زمانی گێڕانەوە ڕووبەڕووی خۆی کردووەتەوە… ئەزانی مەبەستم چییە؟

‌ــ‌ بەڵێ

‌ــ‌ کارەکتەری سەرەکی هەر خودی زمانی کوردییە. شتێکی سەیرم کردووە، لە جێیەک وەک زیندانییەکی بێ دەسەڵات لە سووچێکم پەستاندوە، کە بە ناڵە و پاڕانەوەوە ددان بە کەموکووڕییەکانی خۆیدا دەنێ… هەر ئەمە نا، لە جێی دیکەدا وەها دەیهێنمە گۆ، بە خۆیدا بنازێ فەخر بە فەلەک بفرۆشێ.

دوای کەمێک بێدەنگی: بەڵام خوێنەری ئێمە تێی ناگات.

دەستی کردەوە بە هەڵدانەوەی ڕۆمانەکە و یەکسەر لاپەڕەکانی کۆتایی خوێندەوە. پاش خوێندنەوەی یەک دوو پەرەگراف داینایەوە و بە خۆیی وت «خۆ من کوردییەکەم زۆر لەمە باشترە و زۆریش باشتر دەتوانم گەمە بە کردارەکان بکەم … لە دەرفەتێکدا قەسیدەیەک دەنووسم بازێک بە زمانی کوردی دەدەم». ئەو دوو پەرەگرافەی کە لەو ڕۆمانەدا خوێندییەوە هیچ گەمەیەکی زمانەوانی تێدا نەبوو، بەڵام چی وای لەو کرد کە خەیاڵی بۆ بازدان لە زمانی کوردی بچێ؟ هەرچی دەخوێندەوە، بەر لەوەی بگاتە کۆتایی، دەستی لێ هەڵدەگرت و دەمودەست بیر و خەیاڵی بۆ نووسین دەچوو و هەردەم لەوەش دڵنیا بوو کە خۆی دەتوانێ باشتر بنووسێ. دەکرێ زۆر بەئاسانی و بێدوودڵی جەخت بکەمەوە و بڵێم ماوەیەکی زۆرە تەنانەت چیرۆکیكیشی تا کۆتایی نەخوێندوەتەوە، لەگەڵ ئەوەی کە هەمیشە کتێب و چاپکراوە تازەکانی دەکڕی.

تۆ کە ئێستا لاقی ڕاستت لەسەر لاقی چەپت داگرت، بەهەڵەدا چووی کە پێت وایە ئەویش نەخۆشییەکەی تۆی هەیە. ئەو بە هیچ شێوەیەک ئیرەیی نابا و، پێشی وانییە بەو قسانەی کەس فریو بدات، زۆریش دڵنیایە لەوەی کە دەتوانێ ئاڵۆزترین ڕۆمانی کوردی و قووڵترین ڕەخنە و باشترین شیعری کوردی بنووسێ. ئەو هێندە ڕاڕایی و نیگەرانی و نەخەوتنی ئەزموون کردووە، ڕۆژانە هەر کەسێک ببینێ هەر لەو کاتەدا چیرۆکێک دەگێڕێتەوە کە گوایە بەس هەڵەبڕی ماوە و یانژی کۆمەڵێ بیرۆکە و ئایدیا دەخاتە ڕوو کە تاکە خاوەنیان خەیاڵ و خەمی خودی ئەون. بۆیە تۆ کە هەر ئێستا لاقی چەپت خستە سەر لاقی راستت بۆ هاوبەشی نەخۆشییەکەت مەگەڕێ. پێت سەیرە دەتناسم و دەزانم هەر ئێستا نازانی قومێ لە ئاوکەی بەردەمت بخۆیتەوە یانژی مژێک لە جگەرەکەت بدەی، لە چیرۆکێکی زارەکی ئەودا تۆم ناسی، وەک هەمیشە هات و قومێکی لە چایەکەی خواردەوە و چیرۆکی خەیاڵە پووچەکانی تۆی گێرایەوە و وتی «ئەمە چیرۆک نییە چوونکە کارەکتەرەکەی کەڵکەڵەی ئەم دەدزێ و بەوی دی دەفرۆشیتەوە و هی ئەویش دەدزێ بەمی دەفرۆشیتەوە…. هاکا هات». هەڵسایت و بەرەو لای ئەو دوو کەسەی کە یەکێکیان بە دڵخۆشییەکی سەیرەوە چاوەڕێت دەکات، چوویت، نەک تۆ، خۆیشی نازانێ ئەو دڵخۆشییە لەبەر ئەوەیە کە دڵنیا بووەتەوە کارەکتەری چیرۆکەکەی تۆی نەک خۆی. وەک چۆن زۆرینەی جارەکان کە دڵتەنگین نازانین بۆ دڵتەنگین، ئاوهاش زۆرینەی جارەکان کە شاد و خوشحاڵین نازانین بۆ خوشحاڵین، هەر کام لەو جارانەش یەک دوودڵی چکۆلە بەسە تا ذڵخۆشییەکەت ببێتە دڵتەنگی و دڵتەنگییەکەت ببێتە ڕێگەیەکی پێچەڵپێچی خەمۆکی. باسی چی بۆ کێ دەکەم، بۆ کەسێک وەک چۆن کەڵکەڵەکان دەدزێ، بۆچوونەکانیش دەدزێ، بێ ئەوەی کافکا بناسی، هەندێ جار تووند دەستت بە سینگتەوە دەنێی و دەتەوێ بڵیی تۆش هەمان نەخۆشی “کافکا”ت هەیە، بەڵام سبەی ئێوارە کە کەسێک باسی “بوکۆڤسکی”ت بۆ دەکات بیرە بە خۆتدا دەڕژێنی.

کاتێ دەستی بە نووسینیش دەکرد هەر وەک خوێندنەوەکانی لە جێیەک دەستی لێ هەڵدەگرت و بە خۆیی دەوت «ئەم بیرۆکەیە بۆ وتارێکی ڕەخنەیی باشە»، «ئەمە باشترین بیرۆکەیە بۆ نووسینی کورتە چیرۆکێک». هەندێ جار پێی وابوو غەدر لە بیرۆکەکەی دەکات گەر بە نووسینێک یان دەقێکی کورت خەساری بکات بەڵکوو وەک هەمیشە بە جەختکردنێکەوە بە خۆیی دەوت «ئەم بیرۆکەیە بۆ ڕۆمانێک یان شانۆنامەیەکی درێژ دەست دەدات». جارێکیان دوای چەند ڕۆژێک لە پلاندانان بۆ نووسینی ڕۆمانێک و دیاریکردنی کات و مێژوو و ناونانی کارەکتەرەکان و دەستنیشانکردنی شوێن، کەچی سەراسیمە چاوی لەسەر شاشەی لاپتۆپەکە کرد و دوای ئەو سێ دێڕەی کە بۆ دەستپێکی ڕۆمانەکەی نووسی بووی بە دەنگی بەرز ئەو پەرەگرافەشی خوێندەوە کە خۆدواندنی ئاراسی کارەکتەری سەرەکیی رۆمانەکە بوو و، یەکسەر هەڵسایەوە سەرپێ و ڕوو لە بنمیچی ژوورەکە لە یەک کاتدا بە دەم قەشمەری کردنی بە خۆی وەک نووسەر و بە خۆی وەک بەردەنگ وتی «های لەوە، خۆ ئاراسە خوێڕی کۆی بیرۆکەکەی ئاشکرا کردووە» و کۆڵێ تەریق بوویەوە.

شەو کە گەیشتەوە ماڵەکەی و کتێبەکانی لەسەر مێزەکە دانان ئینجا زانی پێنج کتێبی نوێی هێناونەتە نێو کتێبەکانی. کتێبە بەرگ شینەکە سەرنجی برد و پێی وا بوو ئەوەی زۆر بینیوە، کە زیاتر ڕاما هەر لەسەر مێزەکە نووسخەیەکی تری ئەو کتێبەی هەبوو، هەڵیگرت و داینایەوە و بزەیەکی تاڵی هەمیشەیی کرد، سەری سووڕاند بۆ لایەکی قەفەسەی کتیبەکان، نووسخەیەکی تری بینی و بە دەم بزەیەکی نزیک لە قاقاوە چوو بۆ توالێتەکە و بە خۆیی دەوت نەشفرۆشرێن، دەیانگۆڕمەوە، نەشیانگۆڕنەوە دەیانبەخشم و، هەر زوو ئەوەی لە خەیاڵی خۆی فڕێ دا و، لە توالێتەکە پلانی بۆ ناونیشانی چیرۆکێکی نوێ دادەنا، لەگەڵ ئەوەی پێی وابوو گەر ناونیشان سێ وشە و لە هەمان کاتدا ڕستەیەک بێت زۆر بۆ چیرۆک گونجاوە بەتایبەت گەر ڕستەکە هەندێ جار هەواڵی و هەرگیزیش دانانی نەبێت، بەڵام ئەم جارە جیاواز بوو پلانەکەی وا بوو ناونیشانەکە، یەک وشە بێت و لە حەوت پیتیش تێنەپەڕێ، بۆ نموونە وتی “کەڵکەڵە”، یەکسەر وتی لە وشەیەکی کەمێک کورتتر بۆ نموونە “قاقا” دەچێ. هەڵوەستەیەکی کرد و وەک پرۆڤەی دیالۆگی شانۆیی بکا بە دەنگی بەرز وتی ئەم “قاقا”یەش زۆر دیکتاتۆرە دەبوایە پیتێکی تری هەبووایە تا دادپەروەر بێ. پێی وابوو هەموو ژمارە تاکەکان جگە لە ژمارە یەک، دادپەروەرترن لە هەموو ژمارە جووتەکان. پیتەکانی “کەڵکەڵە”ی ژمارد، بەراوردی کرد بە وشەی “قاقا”. هەستی کرد لە خەیاڵ و زەینیدا پیتەکانی وشەی “شاگەشکە”ی دێن و دەچن، بەڵام لێوەکانی “قاقا” ویتەویت دەکەن. وشەکانی بە دەنگی بەرز دەوتنەوە و “شاگەشکە”، “قاقا”، “کەڵکەڵە”. تا دەمی پڕ بوو لە کەف وشەی “کەڵکەڵە”ی پاتە کردەوە.

یەکڕاست چووە سەر مێزەکەی و لاپتۆپەکەی پێکرد و وۆردیکی کردەوە و ناوی چیرۆکەکەی بە فۆنتێکی گەورە نووسی: “کەڵکەڵە” و ئینتەرێکی کرد و فۆنتەکان ڕژان. وشە وشە دەیجوین ئینجا تایپی دەکردن، دەنگی مڵچە مڵچ و خرمە خرمی جوینی هەندێ لە وشەکان لە دەنگی کرتە کرتی کیبۆردەکە بەرزتر بوو. بەس سەر و گەردن و دەستەکانی دەجووڵێن و وەک پەککەوتوویەک لە پشتی مێزێکەوە و لەسەر کورسییەک چەقیوە و بێوەچان دەنووسێ و، وشە و دەربڕین و ڕستە هەیە، بە چەندین جۆر دەیانجوێت و بە چەندین شێوەی دیکە دەیاننووسێت و دیسان دەیانسڕێتەوە. دەگەڕێتەوە سەرەتای دوایین پەرەگراف و ئەو چەند “کە”یەی کە بێهۆ دووبارە بوونەتەوە، لە بەرچاوی دێن و دەچن. کۆی پەرەگرافەکە دەسڕێتەوە و دەیەوێ دان بە خۆیدا بگرێ جارێکی تر نەگەڕێتەوە بۆ پەرەگرافەکانی سەرەوە، بەڵام دەگەڕێتەوە و سەرلەنوێ دەیانخوێنێتەوە و چەندین وشە و دەربڕین دەگۆڕێت و دێتەوە سەری دێڕ. ڕۆژ هەڵهات و ئەو هێشتا دەنووسێ، هێشتا خەریکی جوینی وشەکان و دەڕبرینەکانە. تاکە وشەیەک کە پێی خۆشە لەگەڵ یەکێک لە جوینەکانیدا قورتیشی بدا ناوی کارەکتەری سەرەکیی چیرۆکەکەیە. ئەو هەموو چیرۆکەکانی دیکەی بۆ خەڵکی دیکە دەگێڕایەوە، بەڵام ئەم چیرۆکە بەس بۆ خۆی و زمان دەگێڕێتەوە. بە درێژاییی ئەو شەوە وەک پەککەوتوویەک لەسەر کورسییەکە نەجووڵا، کە دنیا ڕووناکتر بوو ئەو دەستی کرد بە جوینی زیاتری وشەکان، بە تاک و بە کۆ، بە تەنیا و بە ڕستە و پەرەگراف مڵچ مڵچ و خرم خرم و ئینجا قورتی دەدان، بەڵام “پەیڤ”ی کارەکتەر قورت نەدرا.

٢٠١٩

The post کەڵکەڵە appeared first on ژنەفتن.

ژمارە (سێ)ی گۆڤارەی ژنەفتن بڵاو کرایەوە

دلاوەر ڕەحیمی — Tue, 16 Nov 2021 10:13:36 +0000

بەرگی ژمارە سێێ گۆڤاری ژنەفتن

ژمارە (سێ)ی گۆڤاری ژنەفتن؛ کە گۆڤارێکی هزری و کولتووریی وەرزییە، تایبەتە بە وەرگێڕانی بابەتی تیۆری و هزری و ڕەخنەیی لە زمانی یەکەمەوە چاپ و بڵاو کرایەوە.

تەوەری ئەم ژمارە (٣) لەبارەی (سینەما)وەیە. تەوەری ژمارەی داهاتوو (٤) لەبارەی (فاشیزم و ڕاسیزم)ەوەیە و دوایین کات بۆ وەرگرتنی بابەتی ژمارە (چوار)، سەرەتای مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٢ـە.

گۆڤاری ژنەفتن تاکە بڵاوکراوەی کاغەزی ماڵپەڕێ ژنەفتنە و بە هیچ شێوەک بابەتەکانی لە ئەنتەرنێت بڵاو ناکرێنەوە.

ستافی ئەم ژمارەیە:

سەرنووسیار: دلاوەر ڕەحیمی

بەرێوەبەری هونەری: گەیلان عەبدوڵا

دەستەی نووسیاران: (پێشڕەو محەمەد، سۆران عومەر، شادیار شۆڕش، فازڵ مەحموود، کازیوە. ک، مسلم ئەحمەدی، هەڵگورد سەمەد).

ئەم ژمارەیە بە پشتگیریی زۆر بەڕێز (دکتۆر هەڤین کەمال شامحەمەد) چاپ کراوە.

لەم هەفتەیەدا دەگاتە کتێبفرۆشییەکانی سەرجەم شار و شارۆچکەکانی هەرێمی کوردستان و ڕۆژهەڵاتی کوردستان و دەرەوەی وڵات. لە ڕێگەی ماڵپەڕی ژنەفتن و پەیج و کەناڵەکانی ژنەفتن لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە، زانیاریی لەبارەی دابەش کردن و ناوی کتێبفرۆشییەکان بڵاو دەکەینەوە.

وتارەکانی ئەم ژمارەیە:

گرتە لە سینەمادا

کریستۆفەر گیۆیۆن

لە فرەنسییەوە: فازڵ مەحموود

گه‌ر له‌ ڕۆماندا گێڕانه‌وه‌ له‌ ڕێگای زمانه‌وه‌ بێت، ئه‌وا له‌ سینه‌مادا كامێرا ڕۆڵی گێڕه‌ره‌وه‌ له‌خۆ ده‌گرێت. ته‌كنیكی گرته‌كانیش لێره‌دا‌ شوێنی وشه‌كان‌ ده‌گرنه‌وه‌. له‌ سینه‌ماشدا هیچ گرته‌یه‌كی بێ ده‌لاله‌ت نییه‌ و، ئه‌ركی گرتنه‌كانیش به‌ گشتی پیشاندانی كۆی هه‌موو ئه‌و مه‌به‌ستانه‌یه‌ كه‌ ده‌رهێنه‌ر ده‌یه‌وێت بیگوازێته‌وه‌ بۆ بینه‌ر و كاریگه‌رییان له سه‌ر دروست بكات. بۆیە جووڵه‌ی كامێرا و تۆماركردنی گرته‌یه‌كیش ده‌بێت هۆكارێكی له‌پشته‌وه‌ بێت. سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ش گرته‌كان به‌پێی ژانری فیلمیش گۆڕانیان به‌سه‌ردا دێت، واته‌ ڕێژه‌ی به‌كارهێنانی هه‌ر گرته‌یه‌ك له‌ گرته‌ جیاوازه‌كان په‌یوه‌سته‌ به‌ جۆری ژانره‌كه‌ هه‌روه‌ها زه‌وق و سه‌لیقه‌ی ده‌رهێنه‌ریش. ئامانجی وه‌رگێڕانی ئه‌م وتاره‌یش لێره‌دا ناساندنی چه‌ند گرته‌یه‌كی به‌ناوبانگی سینه‌ماتۆگرافییه‌‌ بۆ‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی خولیای فیلمیان هه‌یه‌ و بینه‌ری جیدیی فیلمن. وه‌رگێڕانی ناوی گرته‌كان بۆ كوردی كه‌مێك ئه‌سته‌م بوو، چونكه‌ وه‌ك بزانم ئه‌م بواره‌ كه‌متر ئیشی تێدا كراوه‌ و هیچ سه‌رچاوه‌یه‌كیشم نه‌دۆزییه‌وه‌ كه‌ بزانم ئایا پێشتر ناوی ئه‌م گرتانه‌ كراون به‌ كوردی یاخود نه‌! ئینجا وه‌ك بزانم زیاتر ناوه‌‌ ئینگلیزییه‌كان به‌كار هاتووه‌، بۆیه‌ له‌ ته‌نیشت ناوی گرته‌كان به‌ فره‌نسی ، ناوه‌ ئینگلیزییه‌كانیشم نووسیووه‌ تاوه‌كوو خوێنه‌ر تووشی سه‌رلێشوان نەبێت.

فیلمی هاوچەرخ و بینەرانی، ١٩٢٨

زیگفرید کراکاوەر

لە ئەڵمانییەوە: پێشڕەو محەمەد

ئەم وتارە چڕ و کورتەی کراکاوەر کە بەگشتی لە جیهاندا بووە بە سەرچاوەی کلاسیک و سەرەکیی تیۆری فیلم، لەم تێزەدا پوخت دەکرێتەوە: فیلم ڕەنگدانەوەى كۆمەڵگایە، دەرهێنەرانی فیلم دەبێت چێژ و سەلیقەى گشتی ئاراستەیان بكات، چونكە فیلم بەرهەمێكی گرێدراوی پیشەسازییە و پێویستی بە كڕیاران (بینەران) هەیە. فیلم كۆمەڵگا بەو جۆرە پیشان دەدات كە دەیەوێت بیبینێت. فیلمەكان بریتین لە «ڕۆژانەخەون»ی كۆمەڵگا. لە فیلمدا ئارەزووە سەركوتكراو و كەبتكراوەكانی كۆمەڵگا پیشان دەدرێنەوە و بە شێوەیەكی خەیاڵیی بەدی دەهێنرێن.

پرسی چیرۆک لە فیلمدا

ڕۆبێرت مککی

لە ئینگلیزییەوە: مسلم ئەحمەدی

ئەمە یەکێ لە باسەکانی نێو کتێبێکی “ڕۆبێرت مککی”یە لەبارەی بونیادی ستایل و بنەماکانی فیلمنامەنووسی، کە لەم باسەدا دەپەرژێتە سەر هونەرەکانی چیرۆک کە بوونەتە سەرچاوەی سەرەکی ئیلهامی ئێمەی مرۆڤ و چیرۆکی سەرەکی و لاوەکی و گرنگییان لە هونەری فیلمدا و بەشەکانی ئەم باسە بریتین لە: “داتەپینی چیرۆک”، “لەدەستچوونی پیشەی چیرۆک گێڕانەوە”، “پێویستبوونی چیرۆک”، “چیرۆک و گێڕانەوەی باش”، “چیرۆک و ژیان” و هێز و بەهرە” و…

شێوازە سینەماییەکان

ئێلن کەیسبیەر

لە ئینگلیزییەوە: مسلم ئەحمەدی

فیلم هەر لە سەرەتاوە خاوەنی شێوازە بەرچاوەکانی خۆی بووە. تێگەیشتن لە شێوازی فیلمسازێکش واتە تێگەیشتن لەو فۆرمانەی ئەو فیلمسازە بەکاریان دەهێنێت. لەم وتارەدا باس لە شیوازی فیلمە سەرەتاییەکان؛ ڕیالیزم و ئێکسپرێسیۆنیزم و گەشەکانی دوایی ئەو شیوازانە و ئەو شێوازانەی لە شیوازی ڕیالیستی جیابوونەتەوە و، هەروەها باسی هەر دوو دەستەی شیواز کە شیوازی قۆناخ و شێوازی جۆرە کراوە و ئینجا پەرژاوەتە سەر چۆنیەتی کارکردنی چەمکەکانی شێواز. هەروەها شیکاری بۆ دوو فیلم و جیاوازیی نێوان هەردوو شێوازی ڕیالیزم و ئێکسپرێسیۆنیزم خراوەتە ڕوو.

یادکردنەوەی پییەر پاولۆ پازۆلینی

لوکا پێرێتی

لە ئینگلیزییەوە: پێشڕەو محەمەد

ڕوانینێک لە ژیان و سیاسەتی سینەماکاری ئیتالی پییەر پاولۆ پازۆلینی وەک کۆمۆنیستێکی دژەباو. هەرچەندە حزبی کۆمۆنیست بە هۆی هۆمۆسێکسوالیتەی پازۆلینییەوە، ناوبراوی لە حزب وەدەرنا، بەڵام ئەو کۆمۆنیستێکی دژەباو بوو و لە هەموو تەمەنیدا وەک ڕێبوار و یارێکی پارتی کۆمۆنیست مایەوە.

گفتوگۆیەکی کورت سەبارەت بە سینەما و شانۆ

پییەر پاولۆ پازۆلینی

لە فڕەنسییەوە: فازڵ مەحموود

ئەم گفتوگۆیەی پازۆلینی بریتییە لە سێ گفتوگۆی کورتی ناوبرا لەگەڵ سێ ئەکتەری فیلمی “ئاخۆری بەرازە” ناوبراودا کە لە ساڵی ١٩٦٨ لە کاتی تۆمارکردنی فیمەکەدا کراون.

ئێرنست بلۆخ: نیوەشەو لە پاریسەکەی ودی ئالن

یان بریسەر

لە ئیمگلیزییەوە: شادیار شۆڕش

لەم نووسینەدا، خوێندنەوەیەکی قووڵ و فرەڕەهەندە بۆ فیلمە بەنێوبانگەکەی ودی ئالن؛ نیوەشەو لە پاریس، ئەمەش بە پشتبەستن بە تێزەکانی فەیلەسووفی مارکسیستی ئێرنست بلۆخ. لەگەڵ ئاشنابوون بە تێڕوانینەکانی بلۆخ لەمەڕ چەمکەکانی هیوا، خەونەشەو، خەونەڕۆژ، خەونی بەدیهاتوو و بەدینەهاتوو دەتوانین لەوە تێبگەین، کە ناواخنی ئەم فیلمە هەڵگری پەیامێکی ڕادیکاڵە بەرانبەر بە سەرمایەداری و هەوڵی خوێندنەوەی مرۆڤی ئێستا دەدات. هەر لە ڕێی خوێندنەوەی ئەم فیلمەوە پەیوەندییە دیالەکتیکییەکانی نێوان زەمەنی ڕابردوو و ئێستامان بۆ دەخاتە ڕوو.

خوێندنه‌وه‌یەك بۆ فیلمی “با له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌مانبا”ـی كیاڕۆسته‌می

ڤەنسەن ئامیەل

لە فرەنسییەوە: فازڵ مەحموود

فیلمی “با له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌مانبا” كه‌ ناونیشانه‌كه‌ی له‌ دێڕه‌ شیعرێكی فروغی فه‌ڕوخزاد وه‌رگیراوه‌ یه‌كێكه‌ له‌ شاكاره‌ گرنگه‌كانی عه‌باسی كیاڕۆسته‌می كه‌ چیرۆكی فیلمه‌كه‌ باس له‌ گروپێك ده‌كه‌ن كه‌ به‌ سه‌رپه‌رشتی ده‌رهێنه‌رێكی ته‌له‌ڤزیۆن سه‌ردانی گوندێكی كوردنشینی سه‌ر به‌ پارێزگای كرماشان به‌ناوی سیا ده‌ڕه‌ ده‌كه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی وێنه‌ی مه‌راسیمی پرسه‌گێڕانی پیره‌ژنێك تۆمار بكه‌ن كه‌ له‌سه‌ره‌مه‌رگدایه‌. ئه‌م فیلمه‌ چه‌ندین خه‌ڵاتی جیهانی وه‌رگرتووه‌ و ڕه‌خنه‌گران زۆریان له‌سه‌ر نووسیووه‌. ئەم وتارە خوێندنەوەیەکی “ڤەنسەن ئامیەل”ی ڕەخنەگری فەڕەنسییە بۆ ئەم فیلمە.

ڕۆحی سینەما فەڕەنسایییە

کۆستا گاڤراس

لە فرەنسییەوە: هەڵگورد سەمەد

لە تەمەنی ٨٦ ساڵیدا، کۆستا گاڤراس دوایین فیلمی خۆی دەرهێنا بە ناوی «پێگەیشتووان لە ژوورەکەدا» کە باس لە قەیرانی نێوان یۆنان و ئەوروپا دەکات. فیلمەکە لە کۆتاییی ساڵی ٢٠١٩ لە سینەماکانی فەڕەنسا نمایش کرا. گاڤراس کە لە هەموو دنیادا ناوبانگی دەنگی داوەتەوە، هەنووکە هەست دەکا زیاتر فەڕەنسییە تا یۆنانی. ئەو بە هۆی دوو فیلمەوە بوو کە ناوبانگی گەیشتە هەموو دنیا؛ فیلمی Z کە ساڵی ١٩٦٩ خەڵاتی ئۆسکاری باشترین فیلمی بیانی وەرگرت. پاشانیش فیلمی “ددانپێدانان” لە ساڵی ١٩٧٠ دەرچوو، کە هێشتا بەشێکە لە یادەوەریی خەڵک. “بیاتریس گریێ”ی ڕۆژنامەنووس ئەم دیمانەیەی لەگەل سازداوە بۆ رۆژنامەی لۆمۆندی فەڕەنسی.

کریستۆف کیشلۆڤسکی؛ دە پارچە نان، دە ڕێنیشاندەر

پیۆتەر فلۆرچک

لە ئینگلیزییەوە: کازیوە. ک

لێکۆڵەڕی پۆڵەندی ” پیۆتەر فلۆرچک” لە گەڕانەوەیدا بۆ زێدی خۆی و سەردانکردنی کۆمەڵگەی نیشتەجێبوونی ئیفلانکا (شوێنی ڕوودانی بەشێکی زۆری فیلمەکانی “دە فەرمایشت”ی کریستۆف کیشلۆڤسکیی پۆڵەندی) بە دوای پرسیاری نهێنییەکانی زیندوویەتی ئەم دە فیلمەدا دەگەڕێ. فلۆرچک ئەم نووسینەی بە چەندین جۆر بڵاو کردووەتەوە، کە ئەمەیان کورتترینەکەیانە.

چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزیک

مارتن هایدێگەر

لە ئەڵمانییەوە: سۆران عومەر

ئەم وەرگێرانه، بەشی سێیەمە لە پێشنمایشی کتێبی چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزک لە نووسینی فەیلەسوفی ئەڵمانی مارتن هایدێگەر.

کتێبی چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزیک یەکێکە لە کتێبە بناغەییەکانی بیری مارتن هایدێگەر، تەنانەت وەک هاوکارێکی بەهێزیش دادەنرێت بۆ تێگەیشتن لە کتێبی بوون و کات لە کاتێکدا کە دوو ساڵ بەر پێشکەشکردنی ئەم وانەیە نووسراوە. لەم کتێبەدا هایدێگەر بۆ یەکەم جار قسە لەسەر کێشەی بوون هەبوون دەکات و تێیدا ئەو باسە دەخاتە روو کە فەلسەفە لە ئەوروپا و ڕۆژئاوا و تەنانەت لە سەدەکانی ناوەڕاستیشدا، دوای گواستنەوەی فەلسەفە لە یۆنانەوە، مانای چەمکی بوون- و هەبوون تێکەڵکراوە. ئەمەش بووەتە گرێیەکی گەورەی فەلسەفە لە تێگەیشتن لە بنەماکەی خۆی کە مێتافیزیکەوە و بە گوتەی ئەو واتە پرسیارکردنە لە بوونی مرۆیی. بەشی یەکەمی لە ژمارە (سفر)دا و بەشی دووەمی لە ژمارە (یەک و دوو)دا بڵاو کراوەتەوە و لە ژمارەکانی دیکەشدا بەشەکانی دیکەی ئەم پێشنمایشە بڵاو دەکەینەوە.

The post ژمارە (سێ)ی گۆڤارەی ژنەفتن بڵاو کرایەوە appeared first on ژنەفتن.

ژمارە (یەک و دوو)ی گۆڤارەی ژنەفتن بڵاوکرایەوە

دلاوەر ڕەحیمی — Wed, 14 Jul 2021 15:02:28 +0000

ژمارە (یەک و دوو)ی گۆڤاری ژنەفتن؛ کە گۆڤارێکی هزری و کولتووریی وەرزییە، تایبەتە بە وەرگێڕانی بابەتی تیۆریی و هزریی و ڕەخنەیی لە زمانی یەکەمەوە، بە سپۆنسەری و پاڵپشتی ئەم بەڕێزانە (دکتۆر هەڤین کەمال شامحەمەد، خاتوو ‘ئارەزوو مەحموود’ و کۆمپانیای کاروان عومەر) بڵاوکراویەوە.

ستافی ئەم ژمارەیە:

سەرنووسیار: دلاوەر ڕەحیمی

بەرێوەبەری هونەری: گەیلان عەبدوڵا

دەستەی نووسیاران: (ئاکۆ قادر، سرود قادر، سوارە محەمەد، سۆران عومەر، سەروان ئەحمەد، فازڵ مەحموود، کازیوە. ک، مسلم ئەحمەدی، نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد، هەڵگورد سەمەد).

لەم هەفتەیەدا دەگاتە کتێبفرۆشییەکانی سەرجەم شار و شارۆچکەکانی هەرێمی کوردستان و ڕۆژهەڵاتی کوردستان و دەرەوەی وڵات. لە ڕێگەی ماڵپەڕی ژنەفتن و پەیج و کەناڵەکانی ژنەفتن لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە، زانیاری لەبارەی دابەش کردن و ناوی کتێبفرۆشییەکان بڵاو دەکەینەوە.

تەوەری ئەم ژمارە (١-٢) لەبارەی (ئەدەبیات)ەوەیە. تەوەری ژمارەی داهاتوو (٣) لەبارەی (سینەما)یە و دوایین کات بۆ وەرگرتنی بابەت یەکی مانگی سێپتەمبەر ١/٩یە.

وتارە بڵاوکراوەکانی ئەم ژمارەیە:

لەبارەی “مارکی دو ساد”ەوە

میشێل فوکۆ

لە فرەنسییەوە: فازڵ مەحموود

ئه‌م ده‌قه‌ بریتییە له‌ نوسخه‌ی ئیدیتكراوی كۆنفراسێك كه‌ له‌ لایه‌ن زانكۆی بوفالو Buffalo له نیۆیۆرك له‌‌ مارسی 1970 ڕێكخراوه‌، كه‌ به‌شی زمان و ئه‌ده‌بیاتی فره‌نسی فۆكۆیان داوه‌تكردبوو بۆ قسه‌كردن له‌سه‌ر ئه‌ده‌بیاتی فره‌نسی. له‌ ڕۆژی دووه‌مدا له‌ دوو به‌شدا قسه‌ی له‌سه‌ر “مارکی دو ساد”، یاخود باشتر بڵێین له‌سه‌ر ڕۆمانی ژوستین كردووه‌. له‌ به‌شی یه‌كه‌می وتاره‌كه‌ سه‌باره‌ت به‌ ڕۆمانه‌كه‌، فۆكۆ باسه‌كه‌ی ته‌رخانكردووه‌ بۆ مه‌سه‌له‌ی په‌یوه‌ندی نێوان هه‌قیقه‌ت و ئاره‌زوو له‌ لای ساد به‌ گشتی و، له‌م ڕۆمانه‌ی به‌ تایبه‌تی؛ له‌ به‌شی دووه‌میشدا سه‌رقاڵی شیكاری مه‌سه‌له‌ی “گوتاره‌” لای ساد. فوكۆ هه‌وڵیداوه‌ ساد نه‌ك له‌ ئاستی ئه‌دیبێك به‌ڵكو له‌ ئاستی فه‌یله‌سووفێك پیشان بدات، هەروەها به‌ پێچه‌وانه‌ی هه‌موو خوێندنه‌وه‌ باوه‌كان بۆ ساد، كه‌ ئه‌ویان به‌ستووه‌ته‌وه‌ به‌ مه‌سه‌له‌ی سێكسوالیتێ و لادانی سێكسی و ئه‌خلاقی و هتد… به‌ ئه‌رگۆمێنێت ده‌یسه‌لمێنێت كه‌ ئه‌م ڕۆمانه‌ی ساد و به‌رهه‌مه‌كانی تریشی هیچ په‌یوه‌ندییه‌كیان به‌ مه‌سه‌له‌ی سێكسوالیتێه‌وه‌ نییه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌و خوێندنه‌وه‌ی فرۆید و هێربێرت ماركوزه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ ساد به‌ لاڕێبردن ده‌زانێـت و پێی وایه‌ ته‌نانه‌ت فرۆید و ماركوزه‌ش له‌ تێگه‌یشتن له‌ ساد كه‌وتوونه‌ته‌ هه‌ڵه‌وه‌.

فوکۆ و كلۆسۆڤسكی: سنووره‌كانی ساد

برێنت ئه‌دكینز

لە ئینگلیزییەوە: سەروان ئەحمەد

ئەم وتارە بەدواداچوونە لەسەر پێوەندی بەرهەمەکانی میشێل فوکۆ لەگەڵ ساددا، بە گەڕانەوە بۆ کاریگەرییەکانی هەر یەکە لە موریس بلانشۆ و كلۆسۆڤسكی لەسەر فوکۆ.

گرفته‌ میتۆدییه‌كانی كۆمه‌ڵناسیی ئه‌ده‌ب

ئه‌لسه‌ید یاسین

لە عەرەبییەوە: ئاكۆ قادر حه‌مه‌

لقێكی تایبه‌ت له‌ كۆمه‌ڵناسی چێ بووه‌، ئه‌ویش كۆمه‌ڵناسیی ئه‌ده‌به‌، كه‌ ئامانجی ئه‌وه‌یه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌باره‌ی ئه‌ده‌به‌وه‌ بكات وه‌ك دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی، ئه‌ویش به‌ پشت به‌ستن به‌ میتۆده‌كان و ئامرازه‌ به‌كارهاتووه‌كانی ناو كۆمه‌ڵناسی

لەم لێکۆڵینەوەیەدا هەوڵ دراوە چوارچێوه‌یه‌كی گشتی بۆ گرفته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م زانسته‌ نوێیه‌ دابڕێژێ، ئه‌ویش به‌رمه‌بنایی كتێبه‌كانی هه‌ندێك له‌ لێكۆڵه‌ره‌ فه‌ڕه‌نسییه‌كان، به‌ تایبه‌ت ئه‌لبێر میمی و ڕۆبێر ئیسكارپیت.

دەمامکە نێرینەییەکان و ئاکارە سێکسییەکان لەناو ئەفسانە و ئەدەبدا

هارتموت بیوهمە

لە ئەڵمانییەوە: سوارە محەمەد

ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ ئاشکراکردنی دەمامکە نێریینەکان لەناو ئەدەب و ئەفسانەدا کە لە ڕێگەیانەوە پیاوان دەسەڵات لە مێینە وەردەگرنەوە. وەکو نموونەیەک لەوان، ڕۆمانی”ڤینۆسی فەروپۆش”ی زاشەر-مازۆخ دەخرێتە بەرباس. هەروەها باسێکە لەبارەی هەردوو دژبەری مازۆخیزم و سادیزم کە بە هۆی دەمامکەوە، مرۆڤ بە تایبەتی نێرینە هەوڵی بەدیهێنانی ئارەزووەکانی خۆیان دەدەن.

مانیفێستی شیعری

فازڵ عەزاوی

لە عەرەبییەوە: نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد

ئەم مانیفێستە شیعرییە، یەكێكە لەو مانیفێستانەی لەگەڵ هەنگاوەكانی گۆڕین و پەرەسەندنی شیعری عەرەبیدا لەدایكبووە كە چوار شاعیری عەرەبی عێراقی (لەژێر كاریگەریی گۆڤاری “شیعر”ی لوبنانی) لە ژمارەی یەكەمی گۆڤاری (شیعر 69)ی بەغدادیدا بڵاویان كردۆتەوە. لێرەدا سنوورەكانی فكر و تێڕوانینی ئەو وەچە شیعرییەی ساڵانی شەستەكان و سەرەتای حەفتاكان ئاشكرا دەبێ كە فكری چەپ بەسەر ڕەوتی بیركردنەوەیاندا زاڵ بووە،

توێژینەوەی ئەدەبی و سرووشتی ئەدەبی

ڕێنێ وێلێک و ئاوستین وێرێن

لە ئینگلیزییەوە: سرود قادر

ئەم بابەتە وەرگێڕانی دوو بەندی بەشی یەکەمی کتێبی “تیۆری ئەدەبیات”ی هەر دوو ڕەخنەگر و تیۆرداڕێژی ئەمریکی ” ڕێنێ وێلێک و ئاوستین وێرێن”، لەم دوو بەشەدا بە گەڕانەوە بۆ بیرمەندان و ڕەخنەگران و تیۆرداڕێژانی دیکە پەرژاونەتە سەر ئەدەب و توێژینەوەی ئەدەبی و، سرووشت و ماهیەتی ئەدەب.

چارلێز دیکێنز و سەردەمی ڤیکتۆریایی

تێری ئیگڵتۆن

لە ئینگلیزییەوە: کازیوە. ک

ئەمە وتارێکی تێروتەسەلە لەسەر دیکێنز و ڕۆمانەکانی و، سەردەمی ڤیکتۆریایی لە ڕووی کولتووری و سیاسیی و ئابوورییەوە. ئیگلتۆن بۆ قسەکردن لەسەر ژیان و بیرکردنەوەی دیکێنز و هەروەها سەردەمی ڤیکتۆریایی و وڵاتی بەڕیتانیا لەو سەردەمەدا بە وردی ڕۆمانەکانی دیکێنز دەپشکنێ. هەروەها ئاوەڕ لە ڕۆماننووسەکانی دیکەی ئەو سەردەمەی بەریتانیا دەداتەوە.

دوو کاتژمێری تاریک و ڕوون لەگەڵ ‘خۆرخێ لوییس بۆرخێس’دا

ژان پۆل ئێنتۆڤێن

لە فرەنسییەوە: مسلم ئەحمەدی

ژان پۆل ئێنتۆڤێن ڕەخنەگری ئەدەبی ئەم دیمانەکەی لەگەڵ بۆرخێسدا ئەنجام داوە، هەوەڵ جار ساڵێک پاش مەرگی بۆرخێس لە چاپ دراوە. دیمانەکە هەندێ بابەتی گرنگ لە خۆی دەگرێ، لەوانەش: زمان،، وشە یان زاراوەی “بۆرخێسیی”، فەلسەفە، کوێریی، شیعر، ئەدەبی فەڕەنسی، پێرۆن و سیاسەت و نێروودا.

بە بۆنەی فیستیڤاڵی دووسەت ساڵەی لە دایکبوونی “فلۆبێر”ەوە

دیمانەیەک لەگەڵ ئیڤان لوکلێرک

لە فرەنسییەوە: هەڵگۆرد سەمەد

(ئیڤان لوکلێرک)، ماوەی ٣٠ ساڵ مامۆستای زانکۆ بووە و، لێکۆڵەری تایبەتمەندی ئەدەبی “گۆستاڤ فلۆبێر”ە. هەروەها سەرۆکی فێستیڤاڵی دووسەت ساڵەی لەدایکبوونی فلۆبێرە کە بڕیارە مانگی ئۆکتوبەری ئەمساڵ (٢٠٢١) بەڕێوە بچێت. لەم دیمانەیەدا کە گۆڤاری فیگارۆ لەگەڵیدا سازی داوە باسی هەندێ لایەنی ژیانی فلۆبێر و دادگاییەکەی و نامەکانی و بیروباوەڕی ئایینی و سیاسی ناوبراو دەکات.

چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزیک

مارتن هایدێگەر

لە ئەڵمانییەوە: سۆران عومەر

ئەم وەرگێرانه، بەشی دووەمە لە پێشنمایشی کتێبی چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزک لە نووسینی فەیلەسوفی ئەڵمانی مارتن هایدێگەر.

لەم کتێبەدا هایدێگەر بۆ یەکەم جار قسە لەسەر کێشەی بوون هەبوون دەکات و تێیدا ئەو باسە دەخاتە روو کە فەلسەفە لە ئەوروپا و ڕۆژئاوا و تەنانەت لە سەدەکانی ناوەڕاستیشدا، دوای گواستنەوەی فەلسەفە لە یۆنانەوە، مانای چەمکی بوون- و هەبوون تێکەڵکراوە. ئەمەش بووەتە گرێیەکی گەورەی فەلسەفە لە تێگەیشتن لە بنەماکەی خۆی کە مێتافیزیکەوە و بە گوتەی ئەو واتە پرسیارکردنە لە بوونی مرۆیی. بەشی یەکەمی لە ژمارە (سفر)دا بڵاو کراوەتەوە و لە ژمارەکانی دیکەی بەشەکانی دیکەی ئەم پێشنمایشە بڵاو دەکەینەوە.

The post ژمارە (یەک و دوو)ی گۆڤارەی ژنەفتن بڵاوکرایەوە appeared first on ژنەفتن.

ڕەخنەی سووکایەتیکەر و، شیعر و زمانی کوردی

دلاوەر ڕەحیمی — Sun, 23 May 2021 08:19:48 +0000

بیلال ئەمینی؛ نووسەر و ڕەخنەگرێکی ڕۆژهەڵاتی کوردستانە و نزیکەی دوو سالە لە ڕێگەی پۆستە[زۆرتر لە ئینستاگرام] ڕەخنەییەکانی لەسەر نووسەران و شاعیرانی ڕۆژهەڵات و هەروەها بڵاوکردنەوەی سێ کتێب بە شێوەی (pdf) [لە کەناڵی تێلێگرام] کە درێژەی بەو شێوازە ڕەخنەییە دا کە لە پۆستەکانیدا بە کورتی کاری لەسەر کردبوون، ناسراوە. هەروەها ئەو شێوازەی کە ناوبراو کاری لەسەر دەکرد، لە لایەکەوە بووە هۆی برینداربوونی هەستی چەندین نووسەر و ڕەخنەگر، لەلایەکی دیکەشەوە بووە جێی مقۆمقۆی نێو کۆڕی نووسەران (لە ڕۆژهەڵات). هەندێک کەس و لایەن کارەکانی “ئەمینی”یان دەدایە پاڵ هەندێ نووسەر و بەرەی دیکە. ئێستا وا دەردەکەوێ کە ڕێککەوتنێکی بێدەنگ و دەستەجەمعی دروست بووە لەسەر پشتگوێ خستنی نووسین و ڕەخنەکانی ئەمینی. جگە لەم جۆرە مقۆمقۆیانە، کار گەیشتە ئەوەی کە هەندێ کەس هەوڵەکانی ناوبراویان وەک هەوڵ و کاری سیاسی (دوژمنان) بۆ لەکەدار کردنی نووسەرانی کورد، لە قەڵەم دا.

ماڵپەڕی ژنەفتن لەبارەی ئەو دەنگۆیانە و هەڵبژاردنی ئەو شێوازە توندەی! نووسین و ڕەخنە بە گشتی و، بە تایبەتی و بە شێوەیەکی سەرەکیش لەبارەی چەمکگەلی وەک زمان، زمانی کوردی، ئەدەبی کوردی، شیعر، شیعری نوێ، ڕەخنەی ئەدەبی و ڕەخنەگر ئەم هەڤپەیڤینەی لەگەڵ ‘بیلال ئەمینی’دا ساز دا.

ماڵپەڕی ژنەفتن وەک پێگە و ماڵی هەموو نووسەران، ڕەخنەگران، هونەرمەندان و وەرگێڕانی کورد و؛ هەروەها وەک بڕوابوون بە مافی ئازادی ڕادەبرێن، جگە لە گەیاندنی دەنگی نووسەرێک (کە لەبەر توندی نووسین و ڕەخنەکانی، هیچ ماڵپەر و بڵاوکراوەیەکی کولتووری دەق و ڕەخنەکانی بڵاو نەکردوەتەوە)؛ بۆ ئەوەی ببێتە هۆی یەکتر خوێندنەوە و دیالۆگ لەنێوان دەنگە جیاوازەکانی ناوەندە ئەدەبییەکە و ڕەخنەگران، ئەم هەڤپەیڤینەی لەگەڵ ‘بیلال ئەمینی’دا ئەنجام داوە. بە هیواین کە هەموو نووسەران و ڕەخنەگران ئەم هەڤپەیڤینە وەک مافی ئازادی ڕادەربڕین و ئەرکێکی ڕۆژنامەوانی ماڵپەڕەکە بخوێننەوە.

بیلال ئەمینی

ژنەفتن: لە پەرەگڕافی دووەمی نووسین (کتێب)ێکتدا بە ناوی (ئیماژ)؛ سێ خاڵ دەخەیتە ڕوو؛ خاڵی یەکەم (پێوەرێکی زانستی بۆ هیچ لایەنێکی شیعر بوونی نییە…. ئەمە وادەکات باسەکان بڕێک سەلیقەیی بن)؛ خاڵی دووەم (لە ڕەخنەی ئەدەبیدا سەلماندن بوونی نییە، ئەوەی هەیە قایل کردنە؛ واتە من ناتوانم بە تۆی بسەلمێنم فڵان ئیماژ جوانە یان نییە، تەنیا دەکرێت شی بکەمەوە بۆت، تا لەم ڕێگەوە قایل دەبیت یان نابیت. ڕەخنەی ئەدەبی ئەم هەوڵدانانەیە بۆ قایلکردن)؛ خاڵی سێیەم (ئەگەر خوێندنەوەیەکی زانستی نوێنیش هەبێت، شتێک وەک یان نزیک لە خوێندنەوەیەکی فۆرمالیستی، هەرگیز پێی ناکرێت بە ڕەهایی باش و بەد لەیەک بکاتەوە.).

بڕگەی دووەمی خاڵی یەکەم دەڵیی؛ ئەمە وادەکات (واتە نەبوونی پێوەرێکی زانستی بۆ هیچ لایەنێکی شیعر) باسەکان بڕێک سەلیقەیی بن، پێت وانییە هەر بە گەڕانەوە بۆ ئەم وتەیەی خۆت لانیکەمی نیوەی خودی ئەم کتێبەت دەخاتە ژێر پرسیارەوە، ئەویش سەپاندنی سەلیقەی شەخسی خۆتە؛ لە خاڵی دووەمیشدا وەک لەسەرەوە ئاماژەم پێداوە دەنووسی (لە ڕەخنەی ئەدەبیدا سەلماندن بوونی نییە، ئەوەی هەیە قایل کردنە… ڕەخنەی ئەدەبی ئەم هەوڵدانانەیە بۆ قایلکردن)، ئایا قایلکردن هەر خستنەڕووی سەلیقەیەک لە بەرانبەر سەلیقەیەکی دیکە نییە؟ (ئینجا هەندێکجار بە شێوازێکی گاڵتەجاڕانە و بە زمانێکی زبر سەلیقەکانت فەرز دەکەی)، ئایا هەڵبژاردنی ئەو شێوازە لە ڕەخنەگرتنت ناگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە بێ ڕوونکردنەوە و شیکردنەوە بەردەنگ ڕازی بکەیت و هەر ئەو فەرزکردنەی سەلیقەیە نییە کە لە خاڵی یەکەمدا ئاماژەمان پێدا؟ لە خاڵی سێیەمیش کە باسی هەڵسەنگاندنی دەقە بە باش و خراپ، بەڵام هەر لەم کتێبەتدا و لە چەندین شوێنی دیکەش تۆ دوو دەق بەراورد دەکەی و (هەڵبەتە لە زۆربەی جارەکان یەکێکیان بەد و خراپە و بۆ سەلماندنی ئەو خراپییە دەقێکی دیکە دەهێنی و ناوی دەنێی باش)، ڕاستە دەڵێی بە ڕەهایی ناکرێت، بەڵام هەست ناکەی ئەو شێوازەی تۆ هەڵتبژاردووە هیچی بۆ رێژەیی بوون نەهێشتووەتەوە؟ لەگەڵ ئەمانەشدا من پێم وایە کە لە هەندێ شوێندا لە ڕەخنەکانت لە کۆپلە یان وێنەی شیعری شاعیرێکدا هەوڵەکانت بۆ قایلکردن نییە هێندەی بۆ سەلماندنە.

ئەمینی: ١. ئاخۆ من سەلیقەی خۆم فەرز کردووە؟ من پێم وایە وەڵامەکەی نەخێرە. من لەو وتارەدا باسی کۆمەڵێک مەرج دەکەم کە ڕەزا بەراهەنی بۆ ئیماژێکی هونەری دیاری کردوون. هاتووم بۆچوونی خۆمم لەسەر مەرجەکان دەربڕیوە و هەوڵم داوە مەرجەکان بەپێی بۆچوونی خۆم ڕاست بکەمەوە. لەو وتارەدا هەوڵم داوە لە بەرواردی ئیماژەکاندا ئەو مەرجانە بکەمە پێوەر. بە تایبەت مەرجی پێنجەم کە دەڵێت؛ “ئیماژ دەبێت ورد و گەیەنەر و پڕ بێت؛ نەک بەهەڵکەوت و بێمانا و جوان و ڕازاوە بەڵام بۆش”. ئەم مەرجەم لە بەرانبەر ئەو شتە داناوە کە پێی دەڵێم وشەلەوشەدان. بە بڕوای من ڕەخنەگەلێکی جیددی کە دێتە سەر ئەو وتارە ئەمانەن: ئەو مەرجانە چەند شیاوی پشت پێ بەستنن؟ ئاخۆ ئەو مەرجانە بۆ هەموو دەقێک دەست دەدەن؟ سەبارەت بە خاڵی دووهەم دەبێت بڵێم:

دەستدان یان دەستنەدانی ئەو مەرجانە بۆ دەقێک، لەسەر ئەوە دەوەستێت کە ئەو دەقە سەر بە چ قۆناخێکی شیعرییە و ڕەوایی خۆی لە چ چۆر بوتیقایەک وەردەگرێ.

ئەو وتارەی جەنابت باسی دەکەی بەشێکە لە بەرگی “لەگەڵ حەپۆلەکانی شیعری کوریدا” کە پێش ئەو وتارە، وتارێک هەیە بە ناوی “شیعرایەتی”. بە داخەوە تا ئەنجامدانی ئەم وتووێژە هیچکامیان بڵاو نەکراونەتەوە تا خوێنەر ئاگاداریان بێت. من لە وتاری “شیعرایەتی”دا باسی دوو ڕوانگەی جیاواز بۆ شیعر و دوو جۆر مامەڵەکردن لەگەڵ زماندا دەکەم.

لەو وتارەدا من سێ قۆناغ لە شیعری کوردیدا دیاری دەکەم. لە قۆناخێکدا بە زۆری شیعر وەک بەکارهێنانی زمان لە پێناو گواستنەوەی مانایەک دەبینێرت. لە قۆناخێکی تردا بە زۆری شیعر وەک ڕێگەدان بە زمان بۆ دەرخستنی شیعرایەتیی خۆی دەبینرێت.

دوای لێککردنەوەی ئەو دوو ڕوانگەیە، بەو بوتیقایەی خۆم بڕوام پێی هەبوو، خوێندنەوەی خۆمم بۆ ئەو دەقانە هەبوو. ڕەنگە بپرسی بۆچی تەنیا لە ڕونگەی خۆتەوە سەیری ئەو دەقانەت کرد؟ چونکە خاوەنی ئەو دەقانە لە دوای بیست ساڵ، نووسینێکی ڕوون و تێگەیەنیان لەسەر شیعری خۆیان و جیاوازیی شیعریان لەگەڵ پێش خۆیاندا نەبوو. بۆ سەلماندنی ئەوەی کە ئەو نووسینانەی ئەوان هەمووی “گڵمەگڵم”ـە و شتێکی ڕوون و جێی هەڵوەستە لەسەر کردنیان نییە، من چەندین وتاری ئەوانم لە پرۆژەکەمدا ڕستە بە ڕستە خوێندووەتەوە و هیچ پێ نەبوونی ئەو وتارانەم نیشان داوە. ئەوپەڕی کارێک کردوویانە ئەمەیە؛ کۆپلەیەک لە دەقێکی خۆیان هێناوە، لە ژێریدا نووسیویانە؛ وەک دەبینن هەموو یاساکانی شیعری پێشوو گۆڕانیان بەسەردا هاتووە! جا ئیتر خۆ ناڵێن “یاساکانی شیعری پێشوو” چین و ئێستا بوون بە چی.

نووسینێکم خستە ئەو چۆڵەوانییەوە بۆ ئەوەی باسێک بێتە گۆڕێ، کە ئەگەر هاتەگۆڕێ دەکرێ وردتر لەسەر شیعر قسە بکەین.

یەکێکیان دەڵێ؛ ناکرێ شیعری من بەو بوتیقایەی شیعری شاملوی پێ دەخوێنرایەوە، بخوێنرێتەوە. پرسیار ئەوەیە ئەم کابرا بۆ کارێک بۆ ناساندنی ئەو بوتیقایەی گوایە شیعرەکەی لەسەری وەستاوە ناکات؟ ئاخۆ ئەرکی نوێخواز و پێشەنگ نییە، نوێخوازیی خۆی ڕوون بکاتەوە؟ ئاخۆ گۆران و سوارە نەیان کردووە؟ ئاخۆ وتاری “بۆچی من ئیتر شاعیری نیمایی نیم”ی ڕەزا بەراهەنی، قسەکردن نییە لەسەر نوێخوازیی خۆی؟ ئاخۆ ڕوونکردنەوەی ئەو بوتیقایە نییە کە ئەو بە دڵیە؟ ئاخۆ بەیانیەی سووریالیزم، ڕوونکردنەوەی ئەندرێ برێتۆن نییە؟ دیارە مەبەستم لە ڕوونکردنەوە، ڕوونکردنەوە بەرهەمێک نییە، بەڵکوو ڕوونکرنەوەی دنیای شیعری شاعیرەکەیە.

بوارەکە چۆڵەوانییە، هیچی تێدا نییە. ئەوان هیچیان نەبوو، من لە ڕوانگەی خۆمەوە دەقەکانم خوێندەوە. نووسینێکم خستە ئەو چۆڵەوانییەوە بۆ ئەوەی باسێک بێتە گۆڕێ، کە ئەگەر هاتەگۆڕێ دەکرێ وردتر لەسەر شیعر قسە بکەین.

ئەگەر شیعری ئەوان خاوەنی بوتیقایەکی تایبەتە، با بیخەنە ڕوو؛ تا ئێمە هەم بتوانین بە وردی باسی بوتیقاکە بکەین، هەم بتوانین بەپێی ئەو بوتیقایە شیعرەکە بخوێنینەوە. من هەوڵم داوە لە ڕوانگەی خۆمەوە، کە ئەو ڕوانگەیە لەو وتارەدا خۆی لە بڕێک پێوەردا دەبینێتەوە، تەماشای ئەو دەقانە بکەم. پێم وانییە لە بەراوردی دەقەکاندا لەو پێوەرانە لام دابێ.

ئەگەر لە شوێنێکدا من تەنیا ئەو نموونەیەی بەدڵم بووبێت هێنابێتەوە و بەڵگەم بۆ سەلماندنی نەهێنابێتەوە، ئەوە لەبەر ئەوەیە کە نەمویستووە بڕێک قسە دووبارە بکەمەوە.

٢. ئاخۆ قاییلکردن خستنەڕووی سەلیقەیەکە لە هەمبەر سەلیقەیەکی تردا؟

بە ڕای من هەوڵدان بۆ قاییلکردن، هەوڵدانە بۆ هێنانەوەی بەڵگە بۆ ڕوانگەکەی خۆت. لێرەدا جارێتر دووبارەی دەکەمەوە ئەوەی من خستوومەتە ڕوو سەلیقەی ڕووتی خۆم نییە. ئەگەر سەرنج بدەی من بەپێی کۆمەڵێک پێوەر خەریکم ئەو کۆپلانە هەڵدەسەنگێنم. وە وەک دەبینی ئەو کۆپلانە لەو مەرجانە دەرناچن. من پێشوازی دەکەم لەوەی ئەو دەقانە ڕوانگەیەکی تۆکمەیان بۆ شیعر لە پشتەوە بێت و خاوەنەکانیان بیخەنە ڕوو. پێشوازی دەکەم لەوەی ئەوانیش کۆمەڵێک پێوەریان هەبێت. ئەگەر هەیان بێت و بیخەنە ڕوو، ئەوکات دەکرێ، هەم بەپێی پێوەرەکانی خۆیان دەقەکانیان هەڵبسەنگێنین، هەم لەسەر ڕەوایی خودی پێوەرەکان قسە بکەین.

٣. ئاخۆ ڕاوێژی لاقرتی پێ کردن و زمانی زبری وتارەکە ڕاکردنی منە لە شرۆڤە و شیکردنەوە؟

نازانم! ڕەنگه! بەڵام لەسەر زمان و ڕاوێژی نووسینەکە دەڵێم: لەنێوان چەندین ڕاوێژی وەک “گلەییکەر”، “سووکایەتیکەر”، “لاقرتیکەر”، “بێلایەن”، ڕاوێژی نووسینەکانی من تێکەڵێکە لە “لاقرتیکەر” و “سووکایەتیکەر”. من ڕقێکی زۆرم لە ڕاوێژی “گلەییکەر”ـە. زۆر نووسینی ڕەخنەیی و بەناو ڕەخنەییمان هەن، کە ئەو ڕاوێژەیان هەیە. کۆمەڵێکی زۆر خەڵک دەبینی گلەیی دەکەن، بەبێ ئەوەی شتێکی ئەوتۆ بگۆڕدرێت. هەموو باقیارکەرن. هەموو کەسانێکی نادیار بە تاوانبار دەزانن. لەبەر ئەو هەموو گلەییە بێناوەڕۆکە، بێکاریگەرییەیە کە ڕقمە لە گلەیی.

٤. ئاخۆ ئەو شێوەیەی من هەڵمبژاردووە، شوێنی بۆ ڕێژەیی بینینی بابەتەکان هێشتووەتەوە یان نا؟ منیش دەڵێم نەیهێشتووەتەوە! چون لە بنەڕەتدا ڕێژەییبوون لە هەڵبژاردنی نموونەکاندا نایەتە گۆڕێ. من کە ئەو نموونانەم هەڵبژاردووە، لانیکەم لای خۆمەوە پێم وابووە، نموونەکانی ئەو شاعیرانە وشەلەوشەدانن و مەرجەکانیان تێدا نییە. لەو لاوە پێم وابووە، ئەوانەی من لە هەمبەریاندا قووتم کردوونەتەوە مەرجەکانیان تێدایە. ڕەنگە دروستتر بێت لەوەدا بۆ ڕێژەیی‌نەبینینی من بگەڕێین کە بۆچی من نموونەگەلێکم هەر لەو شاعیرانە نەهێناوەتەوە کە ئەو مەرجانەی تێدا بێ؟ چون نموونەی لەو جۆرە، لەو دەقانەدا کەم دەست دەکەوت. پێم وایه ئەگەر بینیبێتم چاوم لێ نەنووقاندووە. کەسێک دەتوانێ ئەو دەقانە بگەڕێت، بزانێ من لامسەرلاییانە سەیرم کردوون و چاوم لێ نووقاندوون یان نا.

ژنەفتن: هەموو ڕەخنەیەک ئەم ئیدعایە لە هەناوی خۆیدا هەڵدەگرێ کە (دەیەوێ دیالۆگێک بهێنێتە ئارا بۆ ئەوەی ببێتە هۆی گۆڕانکاری)، خۆیشت لە وەڵامی پرسیاری پێشوودا ددانی پێدا دەنێی کە (ڕاوێژی نووسینەکانت تێکەڵێکە لە “لاقرتیکەر” و “سووکایەتیکەر”)ە، تەنانەت ناڵێی تەنز، ئاخۆ تۆیش پێتوانییە کە سووکایەتی پێکردن، لە فەزاکە هێندە دوور دەکەونەوە کە ئەسڵەن نابێتە هۆی دروستکردنی دیالۆگ؟ پێتوانییە گەر ڕەخنەیەک، دیالۆگ دروست نەکات، جێ ناگرێ و هیچ گۆڕانکارییەکیش دروست ناکات؟

ئەمینی: ١. ئاخۆ لاقرتی و سووکایەتی وتووێژی ڕەخنەیی دروست دەکات یان نا؟

بە بڕوای من وتووێژی بەبەر و سوودبەخش پێویستی بە دوولایەن هەیە کە دەیانەوێت و توانایی ئەوەیان هەیە، ئاستی وردبوونەوە لە بابەتەکان بەرزتر بکەنەوە. ئەمە یانی من پێم وایە ڕاوێژی نووسینەکان دیاریکەر نین. ئەوەی دیاریکەرە، ویست و تواناییی کەسەکانە. زمانی زبر و هەستڕووشێن کاریگەریی نەرێنی لەسەر هیچکام لەو فاکتەرانە نییە. بە پێچەوانەوە، بۆ کەسی بەرپرسیار و ڕووناسک(بەرانبەری ڕووقایم!) دەتوانێت هاندەر بێت کە خۆی باشتر تەیار بکات و بێت لە ڕوانگە و بەڵگە و بەرهەمی خۆی بەرگری بکات. خراپیی ڕەخنەیەک کە زمانێکی زبری هەیە ئەوەیە بڕێک دەتوانن بیکەنە بیانوو بۆ بەرگرینەکردن لە خۆیان.

لاقرتییکردن، تەنانەت سووکایەتیش لە مێژووی بیر و فەلسەفەدا هەیە. دەتوانی سەیری کتێبی “کۆمەڵگای کراوە و دژمنەکانی” بکەیت. لەوێدا پووپێر ئەوەی بێڕێزی و لاقرتییە بە هیگڵی دەکات. پێت وایە بیرمەندێک ویست و تواناییی وەڵامدانەوە بە قسەکانی پووپێری هەبێت، لاقرتیکردنی پووپێر دەکاتە بیانوو بۆ وەڵامنەدانەوە؟ ئاخۆ لە کەسێکی ژیر دەبیستین؛ مادام پووپێر گاڵتەی بە هیگڵ کردووە، شایانی خوێندنەوە نییە و هەڵناگرێ مشتومڕی لەگەڵدا بکەیت؟

ئەوەی وەک باقیی لایەنەکانی تری کارەکەی من، کەس خۆی تێ نەگەیاند ئەو کۆڵە داهێنانە بوو کە من لەو پرۆژەیەدا خستمە ڕوو.

لە سەرەوە باسی خراپیی زمانی لەو جۆرەی خۆمم کرد، با باسی باشییەکانیشی بکەم. ئەوەی وەک باقیی لایەنەکانی تری کارەکەی من، کەس خۆی تێ نەگەیاند ئەو کۆڵە داهێنانە بوو کە من لەو پرۆژەیەدا خستمە ڕوو. داهێنانگەلێک کە هەم زمان، هەم ئەدەبی کوردیی دەوڵەمەند کردووە. دەمەوێ بە خۆهەڵکێشانەوە بڵێم پێم وایە ئەو پرۆژە بە قەد شیعری بیست ساڵی ڕابردووی ڕۆژهەڵات، داهێنانی پێشکەشی خوێنەر کردووە و دەیکات. تۆ دەتوانی چاوێک بە ناوی وتارەکانی مندا بخشێنی و لەگەڵ ناوی وتار و شیعر و ڕۆمانی کوردیدا بەرواردی بکەی تا بەو داهێنانانە بحەسی. سەیری بڕێکیان بکە:

کارێز دەریایی.

لە ئەرازلا ئەو باشەکەیانە.

بە قسەی سووک “ڕەزا” قورس دەکەن.

زانستی گابەگونناسی.

دەست بە ئاوی ڕوو گەیاندن.

جوێنجوێن.

کوردبەکەرزانین.

پیاز لە کەلانە بژنین.

لە بیرمان نەچێ، باسی باشیی ئەو ڕاوێژەمان دەکرد. من وای دەبینم ئەو ڕاوێژە زەمینەی بۆ هاتنەئارای ئەو داهێنانانە خۆش کردووە.

٢. ئاخۆ ڕەخنەیەک دیالۆگ دروست نەکات، جێ ناگرێت و گۆڕانکاری دروست ناکات؟

لای من هاتنەئارای دیالۆگی جیددی و بەبەر گرنگە، نە کۆبوونەوەی بێبەرهەم. تۆ دەتوانی لە شاعیرانی بەناو نوێخواز بپرسیت لە بیست ساڵی ڕابردوودا چیتان کردووە؟ ئەوان پتر لە کتێب و وتار باسی سەدان کۆڕ و کۆبوونەوەت بۆ دەکەن. بەردەوام کۆ بوونەتەوە و بەڕواڵەت دیالۆگیان هەبووە، بەڵام کامەیە ئەنجام و کۆی دیالۆگەکەیان؟ کامەیە ئەنجامی مشتوومڕەکەیان؟ بۆ میراتێک لەوانەوە بۆ بەرەی ئێمە نەماوەتەوە؟ هەموو دەزانین مێژووی فەلسەفە بە جۆرێک لە دیالۆگ هاتووەتە پێشەوە. با فیلسووفەکان هاوسەردەم نەبووگن، بەڵام ئەوانەی دواتر هاتوون، خۆیان لە قسەی پێشینەکان گەیاندووە و بە جۆرێک ویستوویانە وەڵامی ئەوان بدەنەوە. لای من گرنگە مرۆ هەڵوێست و ڕوانگە و بەڵگەی خۆی، بە زمانێکی ڕێک و ڕوون و ڕەوان بخاتە ڕوو. ئەو کات گەر کەسێک ویست و تواناییی هەبوو، خۆی تێ دەگەیەنێ. بەمجورە ئەو دیالۆگە دروست دەبێت کە لە جێی خۆدا کوتان نییە و لە ڕووی بیرکردنەوەوە بڕێک بەرەو پێش دەچین.

لاقرتی ڕاوێژی ڕەخنەکان دروست دەکات. تۆ لە نووسینەکانی مندا کۆمەڵێکی زۆر لێکدانەوە و شرۆڤە و پێکگرتنی دەق دەبینی کە لاقرتییەکە لە چاو ئەودا یەک لەسەر بیستیش نییە.

ژنەفتن: لە هەمان کاتدا کە ڕەخنە دەگری، خودبەخود مەحکووم دەبی بەوەی کە ڕەخنەت لێ بگێرێ. ئەمە پەرە بەو زەمینە و بوارە دەدات کە خەریکی تیایدا ڕەخنی دەگری و ڕەخنەت لێدەگیرێ. بەڵام لە هەمان کاتدا کە “سووکایەتی” دەکەی، دیسان خودبەخود مەحکوومی بەوەی “سووکایەتیت” پێ بکرێ. دیارە ئەمەش پەرە بە هیچ شتێک نادات، جگە لە سووکایەتی کردن بە یەکدی. سووکایەتییەکان باز دەدەن بۆ شتی شەخسی و تەنانەت تۆمەتی شەخسی و سەنگەر گرتن لە یەکدی بە هەموو جۆرە چەکێک جگە لە ڕەخنە، ئەو خۆ تەیارکردنەی تۆ باسی دەکەی دەچێتە ئاستێکی تر . کە دیارە بۆ ئێوەش ڕوویداوە، کێشەکە قووڵتر دەبێتەوە تا ئاستی پاساوهێنانەوە بۆ تۆمەت داتاشین.

ئەمینی: لاقرتی ڕاوێژی ڕەخنەکان دروست دەکات. تۆ لە نووسینەکانی مندا کۆمەڵێکی زۆر لێکدانەوە و شرۆڤە و پێکگرتنی دەق دەبینی کە لاقرتییەکە لە چاو ئەودا یەک لەسەر بیستیش نییە. لە زۆر شوێندا کە بابەتەکە پێویستی بە وردبوونەوە هەیە، گاڵتەکردن هەر نابینی. با باسی هۆکارێکی تر بۆ گاڵتەکردن بکەم. لە زۆر جێدا من گاڵتەکردن و گێڕانەوەی جۆک، بۆ ڕاکێشانی سەرنجی خوێنەر بە کار دەهێنم. دەمەوێ خوێنەر لە ئاستی نووسینی ئەو کۆمەڵە کەسە – کە من پێم وایە نابێ بهێڵین نموونەیان زۆر بێت- ئاگادار ببێت. من نموونەیەکت بۆ دەهێنمەوە. یەکێکیان لە باسی داکاردا دەڵێ، یەکێک لەو خاڵانەی داکارییەکان داوایان دەکرد؛ ناسینی مەدلوولە زەینیەکان بوو! منیش دوای ڕوونکردنەوەی دال و مەدلوول، نووسیم: بە کابرا دەڵێن مەلە دەزانی؟ ئەویش یەکسەر دەپرسێ: لە ناو ئاوا؟ کارکردی ئەو جۆکە ئەوەیە خوێنەر لە ئاستی ئەو نووسینە باشتر تێ بگات و پتر لەسەری بوەستێت. گێڕانەوەی ئەو جۆکە نەبووەتە هۆی ئەوەی من بابەتەکە بۆ خوێنەر ڕوون نەکەمەوە و بە گاڵتەکردن یەکسەر تێی بپەڕێنم. ئەگەر سەرنجت دابێت یان ئاگادار بیت، خودی ئەو کۆمەڵە کەسە، بڕێکی زۆر گاڵتەیان بە یەکتر و بە کەسانی تر کردووە. نموونەکان ئەمانەن: بە کەسانێک کە لەگەڵ ئەو بێسەرووبەرییەی کە ئەوان بە نرخی داهێنان و نوێخوازی بە خوێنەریان دەفرۆشت، نەبوون، دەیانگوت: سەلەفی. بە ناو وتاریان هەیە ناوی “نوێخوازی و سەلەفییەتی سووپرمۆدێڕن”ـە. بەناو وتاریان هەیە ناوی “ئێمە و سەلەفییەتی چەقەخانە”یە. خوا دەزانێ ئەو ساڵانە لە سروەدا چییان بە یەک و کەسانی تر نەکردووە.

کاردانەوەی ڕەخنە لێ گیراوەکان بێدەنگیی لە ڕواڵەت و پیلانگێڕی لە ژێرەوە بوو. ئەوەی کە دەتوانین بە یەک وشە پێی بڵێین “نهێندڕی”. تا ئێستا کەسیان – بە ناوی خۆیانەوە – شتێکی ڕاشکاویان لەسەر ڕەخنەکان نەوتووە. کۆمەڵێک پەیجی ئینستاگرامی فەیکیان بۆ لێدانی پرۆژەکە دروستکرد. بەوەدا کە ڕەخنەلێگیراوەکان، تاقم و باندن، هەر تاقم و باندێک وەک تیر بە تاریکییەوە نان، پرۆژەکەیان دەدایە پاڵی تاقم و باندی بەرانبەر. ئەمە لەوەوە دەهات کە هیچیان پێی ڕازی نەبوون و بە زەرەری پێگەی ئەدەبیی خۆیانیان دەزانی. تەنانەت هەبوو، هیچی بۆ وەڵامدانەوە نەبوو دەیگوت، بیلال خەریکی هەورامیچێتییە و گوایە بە گوتەی جەنابیان گوتارێکی هەورامی لە پشت ڕەخنەکانی منەوەیە. وەڵامی من ئەوە بوو، تیر بە تاریکییەوە مەنێ! من هەورام نیم، دایک و باوکم جافن و خۆم کوردم!

پەستتانەترین کاردانەوە، کاردانەوەی کۆلکەشاعیرێکیان بوو. لە ڕێی چەند هاوڕێیەکییەوە – کە پێشتر هاوئەنجومەنی بوون – له ماڵپەڕی یەکێک لە حیزبە کوردییەکاندا، هەواڵێکی شپرزەیان بڵاو کردەوە کە گوایە کەسێک خەریکی بێڕێزیکردن بە نووسەرانی ڕۆژهەڵاتە و ئەمە پیلانی کۆماری ئیسلامییە. هەر هاوئەنجومەنییەکان، بەناوی حیزبەوە، پەیامێکیان هەنارد بۆم کە مەبەستی ئەو هەواڵە تۆی. سەیر ئەوە بوو، هاوئەنجومەنییەکان نووسیبوویان چەند دانە چاودێری ورد، نووسینەکانی تۆیان خوێندەتەوە. من پێم وانییە کەسێک خوێندبێتیەوە، چون ئەگەر کەسێک وتارەکانی من بخوێنێتەوە، ناگاتە ئەوەی ئەمە پیلانە، بەڵکو دەگاتە ئەوەی ئەمە هەوڵێکە بۆ ئەوەی ئەدەبی کوردی لە فیشقیات ڕزگار بکات. دەکرێ بەلاقرتییەوە! بپرسین، ڕەخنەلێگیراوان، چ هەڕەشەیەکیان بۆ کۆماری ئیسلامی بووە، تا ناچار ببێ بیانکوتێ ؟

من ڕەخنەم گرتووە. بەو ڕاوێژەیەش گرتوومە کە خۆم باسی دەکەم. ئەو ڕاوێژە بەو باشییانە کە هەڵمدا بۆتان. ئەوانە دەبوو بە پلەی یەک وەڵام بدەنەوە، هەڵبژاردنی تۆنی نووسینەکەشیان بە دەستی خۆیان بوو.

ئەم هەمگەم گوت کە ڕاستییەکی گرنگ بە ئێوە و خوێنەرانی ئەم دیمانەیە بڵێم: وەک لە سەرەوەدا ئاماژەم دا، گاڵتە و تەنانەت بێڕێزی، بۆ ئەو ئەدبیبانە شتێکی تازە نییە. ئەوەی بۆ ئەوان تازەیە؛ ڕەخنەیەکی جیددیە کە دەتوانێ پێگە درۆینەکەیان بڕووخێنێت. ئەگەر ڕەخنەکانی من وەک ئەوانەی ئەم بیست ساڵەی ڕۆژهەڵات، پیاهەڵدان و ماستاوچێتی بوایە، ئەگەر وەک هی ئەوان باسی وتیوتی و دەنگۆی دەرەوەی دەق بوایە، پێوستی نەدەکرد کۆلکەشاعیرێک حیزبێک بکاتە قەڵغانی پێگە درۆینەکەی. ڕاستییەکەی من دوای ئەو کارەی ئەو کۆلکەشاعیرە، بڕوام بە ڕەخنەکانی خۆم پتر بوو. باشتر تێ گەیشتم کە ئیدعای فەیکبوونیان ڕاستە. دڵنیا بووم تواناییی وەڵامدانەوەیان نییە. پێم وایە ئەو کارە خۆی سەلمێنەری فەیکبوونیانە.

باسی ناکۆکیی نێوان خودی ڕەخنەلێگیراوەکانم کرد. دەبێ بزانی ئەوانە ئەگەر جار جار ڕەخنەشیان لە یەک گرتبێت، هێندەی باسی وتیوتیان کردووە، هێنده باسی دەقیان نەکردووە. بەڵام تۆ لە کارەکەی مندا وتیوتی نابینی. ئەوەی هەیە ڕەخنەیه لەسەر دەق، لەگەڵ ڕاوێژێکی گاڵتەکەر. پێش نایەت من باسی دەرەوەی دەق بکەم. نموونەی ئەو وتویوتییانە کە بە ناوی دایالۆگ و ڕەخنەوە بڵاو کراوەتەوە: هەیە دەڵێ فڵان لێم پاڕایەوە لە فڵان وتارمدا ناوی بهێنم. بەڵام ئەو باسانە لە پرۆژەکەی مندا نابینی.

ژنەفتن: با لەم پرسیارەدا، بۆچوونی تۆ لەسەر ڕەخنە (کریتیک) وەک چەمک و پێناسە و ناساندن بزانین؟ ئەوەی پێی دەڵێن ڕەخنە، چییە؟ ڕەخنەگر کێیە؟ هەڵبەت لای هەموو خاوەن ڕا و ئەدیبێک نەبوونی ڕەخنە لە ئەدەبی کوردیدا بووە بە یەکێ لە باسە هەمیشەییەکان و وەک کەموکوڕییەکی ترسناک لەسەری قسە کراوە، بە بۆچوونی تۆ نەبوونی ڕەخنەی ئەدەبی (هەڵبەت لە باشووریش، نەک تەنیا لە ڕۆژهەڵات) بۆ چی دەگەڕێتەوە؟

ئەمینی: وشەی critique لە سەرەتای سەدەی هەژدەهەمەوە لە زمانی فەرەنسییەوە هاتووە ناو ئینگلیزی. ئەو وشەیە لە بەکارهێنانە سەرەتاییەکانیدا ئاماژەی بە نووسینێک کردووە کە پەرژاوەتە سەر وەسفکردن و دادوەریکردنی بەرهەمێکی هونەری یان ئەدەبی. دوای دروستبوونی کاری to critique لە ناوی critique ـیشەوە، هەر پەیوەندیی ئەو وشەیە بە نووسین لەسەر ئەدەبیات ماوەتەوە.

ئەم وشەیه لە ئینگلیزیدا لە سەردەمێکدا کە شێوەیەکی نوێی کولتووری ئەدەبی دەردەکەوێ، فرەتر بەکار دەچێ. سەردەمێک کە گۆڤارگەلی وەک سپکتاتۆر دەردەکەون. لەوێدا کە تاوتوێ و وردبوونەوە لە بەرهەمەکان پێویستتر دەبێت. لەوێدا کە هەست دەکرێت؛ خوێنەرانی بەرهەمە ئەدەبییەکان لە ڕووی سەلیقە و بڕیاردان لەسەر بەهەمەکان، پێویستییان بە ڕێبەرە.

لێرەدا ئەدەبیات دەبێ بە دوو ڕەوت. ڕەوتێک بەرهەمهێنانی ڕۆمان و شانۆنامە و شیعر و بەهەرمی فەلسەفی و مێژوویی لە خۆ دەگرێت. ڕەوتێک خەریکی لێدوان و لێکدانەوە و ڕوونکردنەوەی ئەو بەرهەمانەیە لە شێوەی وتار و خوێندنەوەدا. ئیتر critique بوو بە وشەیەکی بەکەڵک بۆ ئاماژەکردن بە جۆرێکی تا ڕادەیەک نوێی نووسین؛ ئەدەبیاتێک لەسەر ئەدەبیات. ئەدەبیاتێک کە بە بابەتگەلی وەک سەلیقە و دادوەریکردن و هۆشیاری و زانیاری پێدانەوە خەریکە. جۆرێکی نوێی خستنەڕوو و ڕانانی بۆچوونەکان.

گەشە فیکری و فەلسەفییەکانی دەرەوەی ئینگلتەرا، لە سەدەی نۆزدەهەمدا، مانایەکی نوێیان بە critique دا. لە کۆتاییی سەدەی هەژدەهەمدا بوو کە کانت کارەکانی بڵاو کردەوە. ئەو بەرهەمانەی کانت وەک ڕەخنەکان critiques وەرگێڕدرانە سەر ئینگلیزی. ئەو وشەیە کە کاتی خۆی لە فەرەنسییەوە هاتبووە ناوی ئینگلیزی ئێستا وەک هاوتای kritik ی ئەڵمانی بەکار دەچوو. لێرەدا کە critique لە ئەدەبەوە چوو بۆ فەلسەفە، ئاماژەی بە شێوازێک لە پرسین دەکرد کە دانرابوو بۆ ئاشکراکردنی مەرجەکانی پەیدابوونی ئایدیا یان چەمکێکی تایبەت.

کریتیکی کانتی خەریکی دۆزینەوەی سرووشت و سنوورەکانی تێگەیشتنی مرۆڤ بوو. دۆزینەوەی ستراکچری بناغەییی مێشکی مرۆڤ.

مارکس ئەو ستراکچرە بناغەیییانەی نە لە مێشکی مرۆڤدا، لە دامەزراوە ئابوورییەکانی کۆمەڵگادا دەبینی و بەمە ئاراستەی کریتیکی گۆڕی.

ڕەخنەی ئەدەبی لەگەڵ هەموو شێوازەکانی critique پەیوەندیی خۆی پەرە پێداوە. دەکرێ یەکەمین پەیوەندییەکانی ڕەخنەی ئەدەبی بە کریتیکی کانتییەوە، لە بۆچوونی ڕۆمانتیکەکان سەربارەت بە ئەندێشە imagination دا ببینرێتەوە کە سەرچاوەی ئەدەبیاتیان بە بەهرەیەک دەزانی که لەنێوان مێشکی مرۆڤ و مێشکی یەزدانیدا جێی گرتووە.

لەو کاتە بەدواوە، شێوازە جیاوازەکانی ڕەخنە – مارکسیزم، فێمێنیزم، ستراکچرالیزم، دەروونشیکاری، زمانناسی – چ لەگەڵ یەک، چ بە جیا، تیۆریگەلێکی ڕەخنەییان بەرهەم هێناوە کە کەڵکەڵەی ئەوەیە تاوتوێ و شیکاریی وردی بەرهەمە ئەدەبییەکان بکات. بێجگە ئەوە ئەو تیۆرییە ڕەخنەییانە دەپەرژێنە سەر ئەو دۆخەی ئەو بەرهەمانەی تێدا پەیدابووگن. شتانێکی وەک ستراکچری کولتوور و زمان، یاساکانی گێڕانەوە یان ئەو ئایدۆلۆژییانەی لە کۆمەڵگا چینایەتییەکاندا بەرهەم دێن.

لای من ڕەخنە ئەو خوێیەیە ناهێڵێ کۆمەڵگا بگەنێت. بەر بە گەندەڵبوون دەگرێ.

ئەوەی لە سەرەوەدا هات، کورتەیەک بوو لەسەر مێژووی وشەی critique وەختێ لە کەسێک سەبارەت بە پێناسەی چەمکێک لە ڕوانگەی ئەوە دەپرسی، بە زۆری دەبێ چاوەڕێ بی، پێناسەکەی ئەو کەسە چەمکەکە سنووردار بکاتەوە. لای من ڕەخنە ئەو خوێیەیە ناهێڵێ کۆمەڵگا بگەنێت. بەر بە گەندەڵبوون دەگرێ. ئاشکرا دیارە ئەم پێناسەیەی من ڕەخنە زۆر سنووردار دەکاتەوە، بە جۆرێک کە زۆرێک لەو مانایانەی کریتیک هەیبوو ناگەیەنێت. باشتر ئەوە بوو بە جێی ئەوەی بڵێم پێناسەی من بۆ ڕەخنە ئەمەیە، بڵێم من چاوەڕێ دەکەم ڕەخنە ئەم کارکردەی هەبێ. لای من کە گەندەڵی و نەخۆشی هەبوو، پێویست دەکا ڕەخنە سەر هەڵبدا. لای من ڕەخنە بە پلەی یەک دەبێ ئەو نەخۆشییە دەستنیشان بکات، بیناسێنێت، ناوی بنێت. زۆرجار ناکرێت چاوڕێ بی، ڕەخنە خۆی چارەسەری نەخۆشییەکە بکات. زۆرتر ئەرکی ئەوەیە بەڵگە بۆ بوونی نەخۆشییەکە بدۆزێتەوە. بیسەلمێنێ نەخۆشییەکە هەیە. دواتر ئەگەر توانی تەواوی نیشانەکان و تایبەتمەندییەکانی نەخۆشییەکە بدۆزێتەوە، دەبێ بە ڕەخنەیەکی تەواو. کە توانی چارەسەریش بدۆزێتەوە ئەوە نوری عەلا نورە. ئەم پێناسەیە لەنێوان کردەیەکی شۆڕشگێڕانە و کردەیەکی چاکسازانەدا، ڕەخنە بە کردەیەکی شۆڕشگێڕانە و هەڵتەکێن دەزانێت. لای من ئەوە ڕەخنە نییە بە کابرا بڵێی: خۆزگە کاک فڵانکەس بە جێی لەکلەک بتنووسایە لەقلەق!

هەر لەم ڕوانگەیەوە لای من ڕەخنەگر ئەو تاکە زیرەکەیە کە بە نەخۆشییەکە دەحەسێ و هەوڵ بۆ ناساندن و ناونان و دەستنیشانکردنی دەدات. ڕەخنە لە حەسین بە نەخۆشییەکەوە دەست پێ دەکات. ئەگەر کەسەکە تواناییی ناساندن و دەستنیشانکردنی هەبوو، دەکرێ ناوی ڕەخنەگری لێ بنێی.

پرسیوتە نەبوونی ڕەخنە بۆ چی دەگەڕێتەوە. نەتەوەی کورد بە هۆی ئەو هەلومەرجە سیاسی، جوگرافیایی، خەڵکناسییەی هەیەتی، لە هەر بوارێکدا تۆ بیگری شارەزای کەمە. دابەشبوونی بە سەر وڵات و شێوەزاری جیاجیادا، ڕێگرە لەوەی بەهرەکانی کۆ ببنەوە. ئەمە بێجگە ئەوەی بەشێک لە بەهرەکانی خراونەتە خزمەت بە زمان و ئەدەبێکی تر. من دەڵێم ڕەخنەی کوردیمان هەیە. ڕێک بە قەد ئەوەی خوێندەوار و لێزانمان هەیە، ڕەخنەمان هەیە. کێشەکە لە ئەدەبی کوردیدا، من دەخاتەوە بیری خانی دەڵێ: خانی ژ کەمالێ بیکەمالی، مەیدانێ کەماڵێ دیت خالی. خانییەکە هەڵگرە، شاعیر و ڕەخنەگری کورد، بخەرە شوێنەکەی. زۆربەی کەسەکان لەبەر چۆڵبوونی مەیدانەکە خەریکی تەڕاتێنن. تۆ لە باشووردا دوو شار دەبینی کە وڵاتێکیان پێکهێناوە. ئاساییە کە لەو وڵاتەدا هەرکەسێ هەڵسێت دەبێت بە شتێک. من چارەسەری باش بۆ ئەم دۆخە لەوەدا دەبینم کە ئێمە ئەدەبی شێوەزارەکان، بکەین بە ئەدەبی هەموو کورد. ئەمەیش بەوە دەبێ کە خوێنەر و نووسەری کورد شێوەزارەکان فێر ببن. دەبێ کتێبخانەی سۆرانی و کرمانجی، کتێبخانەی کوردی بن. دەبێ وەرگێڕانی نێوان شێوەزارەکان نەمێنێ و جێی خۆی بدا بە فێربوونی شێوەزارەکان. نموونەی باش لەم بوارەدا بادینانە. من ڕەخنەگری بادینیم بینیووە، لە کتێبەکەیدا بە قەد دەقی کرمانجی، دەقی سۆرانی خوێندووەتەوە. من وای دەبینم ئەمە مەیدان بۆ تەڕاتێنی فەیکەکان تەنگ دەکات. تەڕاتێنی فەیکەکان، وای کردووە؛ کەسەکان بۆ دەکەوتن بەجێی خوێندنەوە و خۆپێگەیاندن و داهێنان بە شوێن دۆزینەوەی پەیوەندییەوە بن.

من پرۆژەیەکی وەک پرۆژەکەی خۆمیشم بە چارەسەر دەزانی. بۆیە دەستم دایە و ئەنجامم دا.

هۆکاری کەمتر بینرانی پرۆژەکە، بە پلەی یەکەم بۆ خودی پرۆژەکە دەگەڕێتەوە. بەوەدا کە پرۆژەکە هەڕەشەیە بۆ سەر پێگەی ئەدەبیی زۆر کەس،

ژنەفتن: بەر لەوەی درێژە بدەین بە قسەکردن لەسەر ڕەخنە و ڕەخنەگر؛ دەمەوێ بپرسم چۆن هەوڵەکانی خۆت بە پرۆژە ناودەبەی؟ لە کاتێکدا هێشتا ئەوەشی کردووتە، نەبینراوە و ئەنجامە چاوەڕوانکراوەکانیمان[دەڵێم ئەنجامە چاوەڕوانکراوەکان، چونکە پرۆژەی جیدی لەگەڵ خۆیدا چەندین ئەنجامی چاوەڕوانکراو هەڵدەگرێ] نەبینیوە. هەموو پرۆژەیەکیش لێکەوت و کاریگەری دادەنێ، ئەو لێکەوت و کاریگەریانەش تا ئێستا بینراون و لە مقۆمقۆی نێو دەنیای مەجازی تێنەپەڕیوە؟ جێی خۆیەتی لێرە یەکێ لەو پرسیارانەی کە بۆمان هاتبوو، دابڕێژمەوە؛ لە بنەڕەتدا بە جۆرێک بۆ جێی خۆ کردنەوە و ناو دەرکردن سەرەتاکان دەستت داوەتە ئەم جۆرە لە ڕەخنەگرتن، نەک وەک ئەوەی ئیدعای دەکەی لە خەمخۆریت بۆ ئەدەب و زمانی کوردی بێت. بەپێی ئەم دوو خاڵە بێت، ناکرێت لانیکەم جارێک ناوی پرۆژەی لێبنرێ.

نووسیوتە: “من پرۆژەیەکی وەک پرۆژەکەی خۆیشم بە چارەسەر دەزانی. بۆیە دەستم دایە و ئەنجامم دا.” بە چارەسەرت زانیوە! ئایا ئێستاش هەر پێتوایە کە جۆری کارکردنی وەک ئەمەی ئێوە، چارەسەرە؟

ئەمینی: ١. ئەوەی من پێی دەڵێم پرۆژەی “با نموونەیان زۆر نەبێت”، کۆمەڵێک وتارن لەسەر زمان و شیعر و ڕەخنەی شاعیرانی بەناو نوێخوازی ڕۆژهەڵات. جێی ئاماژەپێدانە کە تا ئێستا تەنیا پێنج فایل لەو پرۆژەیە کە نزیکەی سی فایلە، بڵاو کراوەتەوە. من پێی دەڵێم پرۆژە؛ چون ئەو کۆمەڵە وتارە، لە پێناو ئامانجێکی دیاریکراودا نووسراون و بە ئاراستەیەکی دیاریکراودا دەڕۆن.

ئەوەی کە نووسینەکانی من بینرابن یان نا، لە پرۆژەبوون نایانخات. هۆکاری کەمتر بینرانی پرۆژەکە، بە پلەی یەکەم بۆ خودی پرۆژەکە دەگەڕێتەوە. بەوەدا کە پرۆژەکە هەڕەشەیە بۆ سەر پێگەی ئەدەبیی زۆر کەس، چاوەڕوانکراوە لە لایەن زۆر کەسەوە دژایەتی بکرێت و هەوڵ بۆ نەبینرانی بدرێت. بە پلەی دووهەم بڵاوکەرەوە و ماڵپەڕەکان دێن، کە خۆیان لەو پرۆژەیە کەڕ کرد، ئەویش لە پێناو ڕاگرتنی دڵی ڕەخنەلێگیراوەکان بوو. وەک هاوڕێیەک گوتی: هیچکەس نایەوێت کتێبێک بڵاو بکاتەوە کە دژی زۆربەی کتێبەکانیەتی! هۆکارێتر بۆ کەمتر بینران و بڵاونەبوونەوەی کتێبەکە بۆ ئاکاری خۆم دەگەڕێتەوە. ڕاستییەکەی لای من ئەدەب و ڕەخنە و کوردی و لەوانیش گەورەتر ناهێنێ ڕوو بنێم لە کەسێ! کە زانیم کەس خۆی لێ تێ ناگەیەنێ بڕیارم دا بە پی.دی.ئێف بڵاوی بکەمەوە کە پێویستم بە یارمەتیی کەس نەبێ. سەیر ئەوەیە بۆ بڵاوکردنەوەی پی.دی.ئێفیش هەر کێشە هەبوو. ماڵپەڕێک هەیە کاری کتێب و کوردی و ئەو شتانەیە و پی.دی.ئێفی بڵاونەکراوە بڵاو دەکاتەوە. بەر لە دەستکردن بە بڵاوکردنەوەی بابەتەکان – ئەو کاتەی هێشتا نەیدەزانی پرۆژەکە چۆنە – بەڕێوەبەرەکەیم بینی. خۆی گوتی: ئەگەر زانیت کارێکم لە دەست دێت پێم بڵێ. زەنگم بۆ دا، ڕاشکاوانە نەیگوت ناوێرم بڵاوی بکەمەوە، بڕێک بڕ و بیانووی هێنایەوە. من لەسەری نەچووم، نەیشمدا بە چاویدا کە ناوێری بڵاوی بکەیتەوە. ئامانەم گوت که ئەگەر باوەڕت بە قسەی من هەیە، بتوانی بە چاوێکی سووک سەیری پانتاییەکە بکەی. کێشەکانی بەردەم بڵاوکردنەوەی کتێبەکە خۆی نیشاندەری کاریگەری کتێبەکەیە.

٢. حەز بە ناودەرکردن، بابەتێکی سرووشتییە. لە هەموو کەسێکدا هەیە. ئەوەی کە مرۆ دەیەوێ لە چ ڕێگەیەکەوە ناو دەر بکات، دەبێت لەسەری بوەستین. ئەگەر پاڵنەری من بۆ نووسینی ئەو کتێبە تەنیا ناودەرکردن بوایە؛ نەدەبوو کتێبیکی وا بنووسرێت. بۆچی؟ چون حاشا هەڵناگرێت لەناو کورددا ئەوەندەی بە پەیوەندی و پیاهەڵدان، دەتوانی ناو دەربکەیت، نیوی‌نیو هێندە بە بیرکردنەوە و ژیری و زیرەکی و لە لاوە مەڕتاندن و ڕووشاندن، ناتوانی ناو دەربکەیت. من دەڵێم ناڕێکی و نەخۆشییەک هەبووە کە من پێی حەسیوم و ئازاری داوم. ویستوومە بیناسێنم. حەز بە ناودەرکردنیش هەبووە، هەڵبەت نەک بە شێوە نادروست و باوەکەی. لەناو ئەدەبی کوردیدا ناودەرکردن زۆرتر لە ڕێگەی نانبەقەرزدان و پیاهەڵدان و ئامادەییە لە ناو پانتاییەکەدا. من بەو کارەی خۆم بەو ڕێگەیەدا چووم کە پێچەوانەی گاڕێ، سەخت و کەمڕێبوارە و من ناوی دەنێم کەڵەڕێ.

بیر لەوە بکەرەوە ئەگەر من ئەو توانایی و کاتەم بخستایەتە خزمەت ناساندن و هەڵدانی فەیکەکان، ئێستە باکسر و کلۆڤەر، ناوبانگی مامۆستا بیلالیان پێ نەدەکێشرا. کە بیر لە کار و ژیانی خۆم دەکەمەوە، دەکەومە بیری شاملوو کە گوتبووی:

هرگز کسی اینگونه فجیع به کشتنِ خود برنخاست

که من به زندگی نشستم!

(قەد کەس ئاوا دڵڕەقانە، بۆ کوشتنی خۆی ڕانەپەڕی، بەمجۆرەی کە من ژیام).

٣. پێم وایە ئەگەر دڵسۆزییەک هەبێت، پتر بۆ گەنجانی کوردیخوێنە. بەر لە نووسینی کتێبەکە گەنجانێکی هەژدە ـ نۆزدە ساڵانم دەهاتە بەر چاو کە وتارێک وەک ئەوەی من لە “کوردبەکەرزانین”دا تاوتوێم کردووە، دەخوێننەوە. بیرم دەکردەوە ئەو وتارە دەخۆێننەوە و هیچی لێ تێ ناگەن. جا وا دەزانن ئەوە دەرەنجامی گێلی و نەخوێندەواری خۆیانە و بەمە باوەڕیان بە خۆیان نامێنێت و نووسەرەکەیان لێ دەبێت بە دێو. یان بیرم دەکردەوە هەر ئەو نووسینەی کە – لە ڕووی زمانەوە – پڕە لە هەڵە، دەبێ بە سەرچاوە بۆ کوردی فێربوونی کۆمەڵێک گەنج. پێم وایە کتێبەکەی من ئەگەریش بۆ ئەمانەی کە خوازیارم نموونەیان زۆر نەبێت، سوودی نەبێت و چاکیان نەکاتەوە، دەتوانێ لانیکەم نەهێڵێت نموونەیان زۆر بێت. دەتوانێ وا بکات بەرەی داهاتوو جیددیتر بێت.

من پێم وایە ئەو گرفتانەی من دۆزیبوونمەوە، هەڵوێستی ڕادیکاڵیان دەخواست. هەر پێویستیی ڕەتکردنەوەی جیددی بوو کە ئەو شێوە نووسینەشی فەرز کرد.

ژنەفتن: وەک دەڵێن تۆ کارەکەت یان وەک خۆت دەڵیی پرۆژەکەت بە کارێك و هەوڵێکی ڕادیکاڵ ناو دەبەی؟ لە کوێدا ڕادیکاڵە؟ وەک دەزانین کە هەموو کارێک پێویستی بەوە نییە رادیکاڵانە بێت، تۆ چۆن پاساو بۆ پێویستی ڕادیکاڵبوونی هەوڵ و پرۆژەکەت دەهێنیتەوە؟ ڕەخنەی ڕادیکاڵ و ناڕادیکاڵ چۆن جیا دەکەیتەوە؟ لەلایەکی تریشەوە ئەو نەوەیەی کە تۆ ڕەخنەیان لێدەگری، هەر لەسەرەتاوە ئا ئێستاشی لەگەڵ بێت زۆرینەیان هەوڵەکانی خۆیان بە ڕادیکاڵ دەزانن لەنێو ئەدەب و ڕەخنەی کوردیدا؛ جگە لەمەش هەر لەو پانتاییەدا ئەوانیش بەربەستیان بۆ دروست دەکرا، خوێندنەوەت بۆ ئەمە چییە؟

ئەمینی: من وشەی ڕادیکاڵم، وەک ئاوەڵناوێک بۆ پرۆژەکەی خۆم، بەکار نەهێناوە. بەڵام ئەگەر مەبەست لە ڕادیکاڵ، ڕەتکەرەوە و هەڵتەکێن بێت، پێم وایە پرۆژەکە ڕادیکاڵە. ئەگەر سەرنجی ناوی پرۆژەکە بدەی؛ دەبینی ڕادیکاڵ ئاوەڵناوێکی گونجاوە بۆ پرۆژەکە. من پێم وایە ئەو گرفتانەی من دۆزیبوونمەوە، هەڵوێستی ڕادیکاڵیان دەخواست. هەر پێویستیی ڕەتکردنەوەی جیددی بوو کە ئەو شێوە نووسینەشی فەرز کرد. بێجگە ئەو شێوەیەی خۆم(خوێندنەوەی ڕستە بە ڕستەی وتاری ئەو ئەدیبانە)، وەک بژاردە شێوەیەکی ترم لەبەردەم بوو. دەکرا من پرۆژەکە بەپێی بابەت پۆلێن بکەم. بۆ نموونە دەمتوانی بابەتی کوردینووسین جیا بکەمەوە و تێیدا هەموو جۆرەکانی هەڵە دەستنیشان بکەم و نموونەی بۆ ببینمەوە. دەکرا هەموو خەسارەکانی وتاری ڕەخنەیی ئەو کۆمەڵه ئەدیبە بدۆزمەوە و بۆ ئەویش نموونە ببینمەوە. من ئەو شێوەیەم بە دڵ نەبوو. چون پێم وابوو ئەو شێوەیە کارەساتەکە باش دەرناخات. ئەگەر بڕێک هەڵەی زمانی دەستنیشان بکەی، خوێنەر دێت دەڵێ: ئاساییە! هەموو کەس هەڵە دەکات. بەڵام ئەگەر نووسینێک ڕستە بە ڕستە بخوێنیتەوە و خوێنەر ببینێ نووسینەکە سەرلەبەری هەڵەیە ئەو کات لە کارەساتەکە تێ دەگات. ئەگەر وتارێکی ڕەخنەیی ڕستە بە ڕستە بخوێنیتەوە و بە خوێنەر نیشان بدەی کە لە هەر پاراگرافێکدا، دەکرێ چەندین خەساری گەورە ببینی؛ تێ دەگات ئەو کەسانه چ کارەساتێکیان بەسەر زمان و ئەدەبدا هێناوە. ئینجا خوێنەر قبووڵی دەکا کە ڕەتکردنەوە هەڵوێستێکی هەڕەمەکی نییە.

پێشتر باسی کریتیکمان کرد و گوتمان، هەڵسەنگاندن، لێکدانەوە، ڕوونکردنەوە، دادوەریکردن، زانیاری و هۆشیاری پێدانی… لە خۆ دەگرت.

من پێم وایە ڕەخنەی ڕادیکاڵ کە دەکرێت وەک بەرانبەری ڕەخنەی چاکساز چاوی لێ بکرێت، کاتێک پێوست بە گرتنی دەبێت کە کەسێکی زیرەکی خاوەن بیرێکی ڕەخنەیی، بەوە دەحەسێ کە ناڕێکی، نەخۆشی، ناهەقییەک هەیە. ئەم ناڕێکی، نەخۆشی، ناهەقییە، لە بوارێکی وەک ئەدەبیاتدا دەکرێ خۆی لە گەورەکردنی بەرهەمێکی بێبایەخ، نەبینران یان سووککردنی بەرهەمێکی بەرز، دابەزاندنی سەلیقە خوێنەر یان گڵمەگڵمدا ببینێتەوە.

بەرهەمی ئەدەبی بە زۆری و شیعر بە تایبەتی، پێچەوانەی بەرهەمی زانستی ناڕوونی بەشێکە لە تایبەتمەندییەکانیان. سەیر بکە تەنانەت لە بەرهەمێشکدا کە پێی سەرسامی، بەشکانێک هەن کە ناڕوونن بۆت. هەست دەکەی بەرهەمەکە تەواو بۆت دەستەمۆ نابێ. من وای دەبینم ئەمە ئەو تایبەتمەندییەی ئەدەبیاتە کە زەمینە بۆ شەیادی بڕێک کەس خۆش دەکات. کابرا شیعرێک دەنووسێ، تۆ دەزانی فڕی بە سەر شیعرەوە نییە، بەڵام کۆڵکە شاعیرەکەی دەتوانێ بڵێت تۆ ئەگەر ناتوانی پەیوەندیی لەگەڵ بگری کێشەی خۆتە. بۆ بەرهەمێکی زانستی دۆخێکی لەم جۆرە پێش نایەت. گەرەکمە بڵێم ئەو کۆمەڵە ئەدیبەی من ڕەخنەم لێ گرتوون، ئەو تایبەتمەندییەی ئەدەبیاتیان قۆزتووەتەوە. ئەوان ناڕوونییان بۆ شاردنەوەی ناشارەزایی خۆیان بەکارهێناوە. نایشارمەوە نەمهێشتووە بەسەریانەو بچێت.

جا کە تۆ دەڵێی ئەمانە کاتی خۆی، خۆیان بە ڕادیکاڵ ناساندووە، ڕێک وایە. ئەو نەخۆشییەی من پێی حەسیم ئەوە بوو؛ کۆمەڵێک ناشارەزا و هیچ لێنەزان خەریکن خۆیان وەک شارەزا و ئاڤانگارد ڕادەنێن. ئێستە دەزانی من پێش نووسین لە چ دۆخێکدا بووم؟ لای من ئەو گەندەڵی و کوردبەکەرزانینە، هەڵوێستی ڕادیکاڵی دەویست. پێیشم وابوو گەندەڵی و کوردبەکەرزانینەکە تەنیا ڕەهەندی ئەدەبی نییە، بەڵکو ڕەهەندی ئەخلاقیشی هەیە.

سەبارەت بە پرسیاری ئەوەی کە کاتی خۆی ئەوانیش بەربەستیان بۆ دروست کراوە. دەبێ بڵێم: ئەوەی ئەوان تووشی بوون، بەربەست بەو مانایەی بۆ من پێش هاتووە، نەبووە. ئەوەی ڕەنگە ئەوان پێی بڵێن بەربەست، ڕەتکردنەوەی بەرهەمە شیعری و ڕەخنەییەکانیانە لە لایەن خوێنەرەوە. بەربەست ئەوەیە ئەوان بۆ بڵاوکردنەوەی بەرهەمەکانیان تووشی کێشە بووبن. شتی وا نەبووە. بەڵام ڕەتکردنەوەی خوێنەر، هێشتاش بەردەوامە. پێچەوانەی ئەوەی دەیانگوت داهاتوو لە بەرژەوەندیی نوێخوازانە! دوای بیست ساڵ، دۆخیان خراپتر نەبووبێ، باشتر نەبووە. لانیکەم بیست ساڵ پێش، پووچیی ژستەکانیان دەرنەخرابوو!

لە کۆتاییدا بڵێم من نووسینەکانی خۆم، نەک پێشوازینەکردنی خوێنەر بە سەلمێنەری فەیکێتیی ئەوان دەزانم. چون بەرهەمی وا هەیە خوێنەر باوەشی بۆ گرتووەتەوە، بەڵام لای من لە بەرهەمی نوێخوازان سووکترە.

ناهەقیی گەوره لای من ئەوەیە؛ ناوی سووسێر و دریدا و ویتگنشتاین و ئاگامبن بهێنی، کەچی سەرەتاییترین شتەکان سەبارەت بەو بیرمەندانە نەزانیت. هێشتا لە لێککردنەوەی دال و مەدلوول و متۆنیمی و مێتافۆردا مابیتەوە،

ژنەفتن: خۆیشت پێتوانییە کە ڕەتکردنەوەی بیست ساڵی ئەدەبی کوردی لە ڕۆژهەڵات زۆر بێویژدانانەیە. لە بێویژدانیش گەڕێین؛ ڕەخنە تەنیا گەڕان نییە بە دوای کەموکوڕی و هەڵەکانی نێو دەق، یان سەلماندنی خراپی دەقێک. پێتوانییە بە ڕەخنەگرێکی بۆ نموونە فەڕەنسی بڵێی “من لەگەڵ ڕەتکردنەوەی بیست ساڵی ئەدەبێ وڵاتێک، پرۆژەیەکیشم دەست پێکردووە بۆ ئەوەی بە ڕەخنەکانم بیسەلمێنم کە لە ماوەی ئەم بیست ساڵەدا ئەم ئەدیبانە هیچیان نەکردووە شایەنی خوێندنەوە و ڕاڤە و ڕەخنە بێت”؛ ئەویش گەر گاڵتەجاڕانە سەیرت نەکات، ئەوا وەک بێویژدانێک سەیرت دەکات.

بە جۆرێکی تر بڵێم، پێت وانییە گەڕان بە دوای هەڵە و کەموکوڕی لەنێو هەر شتێکدا کارێکی ئاسانە، بە تایبەت چاوت لە ئاست باشییەکانی نێو ئەو شتە دابخەی؟

ئەوەش بڵێم من پێموایە پرۆژەکەی تۆ خزمەت بەو دیدگایە دەکات کە ڕەخنە تەنیا لە هەڵسەنگاندنی خراپ و باشی دەقدا کورت دەکاتەوە (بە جیاوازی ئەوەی تۆ هەوڵ دەدەی بیسەلمێنی کە بۆ خراپە!)، ئەمەش یەکێکە لە کێشە زۆر قووڵەکانی ئەدەبی کوردی.

ئەمینی: “خۆیشم” نا، “من” پێم وایە ڕەتکردنەوەی ئەدەبی کوردی بیست ساڵی ڕابردووی ڕۆژهەڵات، بێویژدانییە. دەمەوێ بڵێم من ئەو کارەم نەکردووە. ئەگەر بە جێی وشەی “ئەدەب” وشەی شیعرت بەکاربهێنایە ئەو کات بڕێک ڕاستیترم سەبارەت بە شیعر دەگوت. ئەوەی من لەسەری نووسیوومە – پرۆژەی “با نموونەیان زۆر نەبێت” – لەسەر شیعرە، نەک ئەدەب بە گشتی. لەسەر شیعر و ئەو ڕەخنە و نووسینانەیە کە بە دەوری شیعری بەناو نوێخوازی ڕۆژهەڵاتەوە بوو. یانی پرۆژەکە تەنانەت لەسەر هەموو شیعرنووسانی ڕۆژهەڵاتیش نییە. با لێرەدا بڵێم: بۆچی تەنیا لەسەر شیعری بەناو نوێخوازە. چون ئەو ناهەقی و نەخۆشییەی پێشتر باسم کردووە و من هەڵدەنێت بۆ نووسین؛ زەقتر لە کاری ئەو بەناو نوێخوازانەدا دەبینرا. زۆرێکی تر شیعرنووس هەن کە خەڵکی شیعریان زۆرتر دەخوێنێتەوە. ئەو شاعیرانە ئاستیان لەمانەی من ڕەخنەم لێ گرتوون، نزمترە. لەگەڵ ئەوەشدا من باسم نەکردن. چون ئەو شیعرنووسانە، هەڵوێستیان بەرگریکارانەیە تا هێرشبەرانە. ئەوانە لافی ئەوە لێ نادەن شارەزای فەلسەفە و فیکری نوێن. خۆیان بە ناوی فەیلەسووفانەوە نانوێنن. زۆربەیان کە ناوی فەیلەسووفەکان دەهێنی، ددانیان هاڵ دەبێ، پێستیان لیر دەردەکا! ئەمانە لای من بۆ ڕەخنە نابن. ناهەقیی گەوره لای من ئەوەیە؛ ناوی سووسێر و دریدا و ویتگنشتاین و ئاگامبن بهێنی، کەچی سەرەتاییترین شتەکان سەبارەت بەو بیرمەندانە نەزانیت. هێشتا لە لێککردنەوەی دال و مەدلوول و متۆنیمی و مێتافۆردا مابیتەوە، لەو لاوە لافی ئەوە لێ بدەی کە شارەزای ئەدەب و ڕەخنەی ڕۆژئاوایت. کارەسات ئەوەیە لە دەستنیشانکردنی پارۆدییەکدا کێشەت هەبێ، پێت وابێ پێشەنگی. ئەوەش بڵێم تەنانەت لە باسکردن لەو کۆمەڵە بەناو نوێخوازەیشدا، من هەموویانم لە یەک ئاستدا نەبینیووە. ئەگەر سەرنجت دابێ؛ ناوی یەکێک لە فایلەکان “لە ئەرازلا ئەو باشەکەیانە”یە. من ڕێز لە بچووکترین داهێنانیش دەگرم. کارەکەی من هەڵتەکێن و ڕەتکەرەوەیە، بەڵام وردە و هەڕەمەکی نییە. من قەد ئەدەبێک کە “بیربا” و “پادشای تەنیایی” و “گابۆڕ” و “تۆقی عەزازیل” و “مەرگەژین” و “گرەوی بەختی هەڵاڵە” و “کڕاکە” و ئاڵبوومە شیعرییەکانی “ڕۆجیاروو وەرمەکام” و “یانەو هەناسەکام”ی تێدا بێت، ڕەت ناکەمەوە.

٢. لەسەرەوەدا باسی ئەوەم کرد کە ڕەخنە لای من کەی پێویست دەبێ. گوتیشم ناهەقی تەنیا گەورەکردنی بەرهەمێکی بێبایەخ نییە(تەنەکە بە تەڵا کردن). ناهەقی دەتوانێ لە نەبینران و سووککردنی بەرهەمێکی باشیش دا بێ. هەروەها دەکرێ ڕەخنە لەسەر دەقێکی دیاریکراویش نەبێت و کاریگەر و بەرز و ڕێکوپێک بێت. ڕەنگە بەرزتر و بڵاوتر لە دەقێک، ڕەخنە لەسەر دیاردەیەک و ڕەوتێک بێت وەک ئەمەی من ئەنجامم داوە. دواجار ئەویش هەر دەبێت بێتەوە سەر دەق. با دەقێک نەبێ، دەقگەلێک بێت. با دەقەکە شیعر نەبێ، ڕەخنە بێت. گرنگە ئەوەیە ڕەخنەکە بە حەواوە نەبێ.

٣. من ئەگەر لەگەڵ ئەو ڕەخنەگرە گریمانەکراوە فەڕەنسییە قسە بکەم؛ باسی شتانێکی بۆ دەکەم تێر و پڕ بە کورد بکەنێت! پێی دەڵێم کوردمان هەیە کتێبی لەسەر نالی و ڕەخنەی نوێ نووسیووە. وتارەکەی لەسەر ستراکچرالیزم بە ڕستەی “بنەچەکی بنەماخوازی، زمانناسی نوێیە” دەست پێ دەکات. دوو لاپەڕە دواتر لە فرانسیس پۆنز دەگێڕێتەوە کە “وشەکانتان لە نزیکەوە بینیووە؟ وشەیەک هەڵگرن. باش وەیسووڕێنن. لە چەند لاوە باش لێی بڕوانن تا بۆ خۆی دەبێتە ناوەڕۆکەکەی”. ئینجا دەڵێ پۆنژ وشەی کرۆش cruche(گۆزە)ی دایە بەر سەرنج و دیعایەی ئەوەی کرد هەموو پیتەکانی کرۆش شوێنێکی گۆزەکە پیشان دەدا. کابرای فەڕەنسیش دەڵێ: کوردی حەنەکچی! پێمان ڕادەبوێری! یەکێک لە گەورەترین قسەکانی سووسێر ئەوە بوو کە لەنێوان وشه و ماناکەیدا هیچ پەیوەندییەکی سرووشتی نییە. ئەوەی هەیە وشەکان بە پێی ڕێکەوتن دانراون.

دەکرێ بە کابرای فەڕەنسی بڵێم هەمان بوو، ئاوەڵناوی کاڵفامی بەسەر خەڵکدا دەبەشییەوە، کەچی بە دکانسترەکشنی دەگوت: دفۆرمەیشن. دەکرێ پێی بڵێم: وەرگێڕمان هەبوو ئەشکەوتی شانەدەری نەبیستبوو؛ شیعر کوردی وەردەگێڕا. دەکرێ باسی ئەوەی بۆ بکەم کە لە کوردستان، ئەندامانی پۆلیتبیرۆی پارتەکان، هێنده شەیدای ئەدەبیاتن لەبەر سەرقاڵی بە خوێندنەوەی ڕەخنەی ئەدەبی نایانپەرژێ ڕووداوە سیاسییەکان بخوێننەوە.

٣. نا! من پێم وا نییە گەڕان بۆ هەڵە کارێکی ئاسان بێت. بە ساڵان ئەو هەموو هەڵە و پەڵە هەبووە کەس لێی نەپرسیوەتەوە. گەر ئاسان بوایە دەبوو کەسانێک لێی خوەدی دەرکەون. جا ئەوەش بڵێم: ئەوەی من کردوومە هەڵەچنی و هەڵەدۆزی نییە. ئەوەی من کردوومە ناساندنی کوردبەکەرزانینە. کوردبەکەرزانین لەگەڵ هەڵە و نەزانین فەرقیان هەیە. هەڵە ئاساییە. هەموو کەس هەڵە دەکات. تەنانەت هیتلەریش هەڵە دەکات! نموونەیەکت پێ دەڵێم. وای دانێ کابرا لەبەر ڕواڵەتی وشەکە؛ بەهەڵە لە ناتوراڵیسم تێ گەیبێ و بە شتێک نزیک لە پاستوراڵیزم و حەزکردن لە سرووشت تێی گەیشتبێ. ئەمە هەڵەیە و دەتوانی ڕاستی بکەیتەوە بۆ کەسەکە و تەواو. بەڵام ئەگەر کابرا وتاری لەسەر فۆرمالیسم نووسی و بە نووسینی ناوی سەرچاوە و دانانی ڕفرێنسی فەرموودەکانی بنووسێت: کۆمەڵێک شاعیر هەبوون؛ کۆمەڵێک فۆرمی نوێیان هێنا! ئەوەبوو پێیان گوتن: فۆرمالیست. ئەمە ئیتر هەڵە نییە. ئەمە بێمنەتییە بە کوردی. بێمنەتییە بە خوێنەر. کوردبەکەرزانینە. نووسینە بەم چاوەڕوانییەوە کە ئەم وتارە ناخوێنرێتەوە و تەنیا دەژمێردرێت.

من بە هیچ کلوجێک چاوم لە باشیی ئەو بەرهەمانە نەنووقاندووە. پێنج ساڵ پێش، دە ساڵ پێش، هەڵوێستی من لە هەمبەر ئەو دەقانەدا ئەمە نەبوو. خۆم جارێک لە منداڵی و بێپەزموونیی خۆمدا بە هاوڕێیەکی کوردینەزانم گوت دەڵێن لە کوردیدا شیعرێک داهاتووە، قۆناغێک لە پێش شیعری جیهانەوەیە! منی بێچارەش بیستبووم! من قەد پەیوەندییم لەگەڵ ئەو دەقە بەرزانەدا کە دەستی ئەدەبی جیهانیان لە پشتەوە بەستبووەوە نەگرت! من لە خوام بوو کەسێک هەبێ باسی باشیی ئەو دەقانەم بۆ بکات. بۆیە هەمیشە بە شوێن وتارگەلێکەوە بووم، باسی باشیی ئەو دەقانە بکات. خوا دەزانێ چەنێک گەڕام تا ئەو ژمارەیەی گۆڤاری زرێبارم پەیدا کرد کە تایبەت بوو بە شیعری برایان! لای خۆمەوە دەمگوت هەر کات ئەو گۆڤارە دەست بخەم سەردەمی جاهیلیەتم بەسەر دەچێت! کاتێ بینیم، چ ببینم؟ تەڕاتێنی گۆڕهەڵکەنە و کەمتیاری کورد! وەک گوتم هەر شەیدایی بۆ بینینی باشیی ئەو دەقانە منی کردە وتارخوێن. کە وتارەکانم خوێندەوە، تازه گومان لەو دەقانە لە مندا چەکەرەی کرد. کە من دوو بەرگی کتێبەکەم بە درۆخستنەوەی پیاهەڵدانی بەناو ڕەخنەگران بووبێت، ڕێی هەیە ئەو دەقانە باشیشیان هەبووبێت؟

٤. من لەسەرەوەدا هەم باسی ڕەخنە بە گشتی، هەم باسی کارەکەی خۆمم کردووە. کارەکەم لەو پرۆژەیەدا دەیخواست بە شوێن هەڵە و لێنەزانینەوە بم. لە پرۆژەکەدا فایلیش هەیە کە من هەوڵ دەدەم باشییەکانی دەقێک نیشانی خوێنەر بدەم. باشییەکانی دەقێک کە قەد کەس نەیتوانیبوو نیشانی بدات. کە وەک گوتم نەبینرانی دەقێکی بەرزیش هەر ناهەقییە و من پێم قووت ناچێت. پێویست ناکات و تەنانەت ناکرێ و هەڵەیشە کە ڕەخنەیەک هەموو جۆرەکانی کارکردی ڕەخنە لە خۆیدا کۆ بکاتەوە. لە وەڵامی یەکێک لە پرسیارەکاندا گوتم:

“لەو کاتە بەدواوە، شێوازە جیاوازەکانی ڕەخنە – مارکسیزم، فێمێنیزم، ستراکچرالیزم، دەروونشیکاری، زمانناسی – چ لەگەڵ یەک، چ بە جیا، تیۆریگەلێکی ڕەخنەییان بەرهەم هێناوە کە کەڵکەڵەی ئەوەیە تاوتوێ و شیکاریی وردی بەرهەمە ئەدەبییەکان بکات. بێجگە ئەوە ئەو تیۆرییە ڕەخنەییانە دەپەرژێنە سەر ئەو دۆخەی ئەو بەرهەمانەی تێدا پەیدابووگن. شتانێکی وەک ستراکچری کولتوور و زمان، یاساکانی گێڕانەوە یان ئەو ئایدۆلۆژییانەی لە کۆمەڵگا چینایەتییەکاندا بەرهەم دێن”.

لە هەموو ئەو قۆناغانەدا کە چەمکی کریتیک پێیاندا تێ پەڕیوە، هەڵسەنگاندن و دادوەریکردن بەشێک بووە لە ماناکانی. کارەکەی من بە زۆری هەڵسەنگاندنە

دەپرسم: دەکرێ لە خوێندنەوەکی فۆرمالیستیی دەقێکدا؛ بپەرژێیتە سەر ئەو دۆخەی بەرهەمەکەی تێدا پەیدابووگە؟ ئەوەیە دەڵێم ناکرێ هاوکات هەموو کارکردەکانی ڕەخنە لە نووسینێکدا کۆ بکەیتەوە. ئەوەی کە ئێمە ڕەخنەیەکمان نەبێت باسی کانتێکستی پەیدابوونی دەقەکان بکات – وەک ئەوەی مارف خەزنەدار لە مێژووی ئەدەبەکەیدا دەیکات – کەموکوڕییە. بەڵام ڕەخنەیەک که بە بەڵگەوە باسی باشی و بەدی بابەتێک دەکات کێشەی نییە. وەک باسکرا لە هەموو ئەو قۆناغانەدا کە چەمکی کریتیک پێیاندا تێ پەڕیوە، هەڵسەنگاندن و دادوەریکردن بەشێک بووە لە ماناکانی. کارەکەی من بە زۆری هەڵسەنگاندنە. بەڵام ئەوە نییە کە بە چاوی سووک تەماشای کارکردەکانی تری ڕەخنە بکەم. بە پێچەوانەوە لای من نووسینێک کە بپەرژێتە سەر کانتێکست و لایەنە فیکرییەکانی دەقەکان، زۆر بەرزە. لای من ئەو دەقانە ئەگەر تەواو بن، لە ڕەخنەوە تا ئاستی بیردۆزی هەڵدەکشێن. حەز دەکەم کارەکانم لە داهاتوودا لەو جۆرە بن. ئەو کارانە وەک گوتم ئەگەر تەواو بن، ئاستیان بەرزترە لەمەی من کردوومە. نایشارمەوە ئەو کارەی من کردوومە، کارکردن نییە لە ئاستێکی بەرزی بیرکردنەوەدا. ئەوەش بۆ ئەو ڕاستییە دەگەڕێتەوە کە بەرهەمی ئەو کۆمەڵە نووسەرە ئاستیان زۆر نزم بوو. من وا دەزانم بە نووسین لە سەر ئەو دەقانە خۆم لە نووسینی جیددیتر بێبەش کردووە و بەوە غەدرم لە خۆم کردووە.

لەو دەقانەدا کە دەکرا بێنە ناو پرۆژەکەوە من گرنگترین و جیددیترینیانم هەڵبژارد. ئەوە کێشەی من نییە کە جیددیترینی ئەو دەقانە، دەقانێکی بەرز نین.

ژنەفتن: کۆتایی قسەکانت ئیعترافێکی تیایە؛ تۆ دەڵێی؛ ئەوەی تۆ کردووتە لە ئاستێکی بەرزی بیرکردنەوەدا نییە، پاساوەکەش ئاستی نزمی ئەو بەرهەمانەن کە ڕەخنەت لێگرتوون. لەم پرسیارەدا بۆچوونی شەخسی خۆم دەخەمەڕوو لەسەر ڕەخنە و پرسیارەکەش وەک ڕۆژنامەنووسێک ناکەم. من پێم وایە ڕەخنە ململانێیە لەگەڵ پتەوترین و بەهێزترین و لە هەمان کاتدا شاراوەترین لایەن و ڕووەکانی دەق بۆ بەرهەمهێنانەوەی مانا و دەقێکی سەربەخۆی پتەو و بەهێزی دیکە. تا ئەمەش نەکرێت ڕەخنە نابێتە دەقێکی سەبەخۆ، دەبێتە پاشکۆی دەقەکە. تۆ ئەگەر سەیر بکەی دەقەکانی تۆ نەبوونەتە دەقی سەربەخۆ ڕیک پاشکۆی کۆمەڵێ دەقی ترن (ئینجا خۆیشت دەڵێی کۆمەڵێ بەرهەمی ئاست نزمن!). دەی لە هەر کەسێ بپرسی دەقێکی ڕەخنەیی هەیە لەسەر فڵانە دەق(ناوی دەقێکی ئاست نزم بهێنن)، یەکسەر بیری بۆ ئەوە دەچێ کە ڕەخنەکەش ئاستی نزمە و ناچێ بە دوایدا. منیش پێموایە ڕەخنە هەڵوەشاندنەوە و هەڵتەکاندنە بەڵام کون و کەلەبەرەکانی دەق نەک ئەجداد و ئابای نووسەرەکە. بەڵام تۆ ناو و ناتۆرە لە نووسەرەکە دەنێت. هەر وەک پێشتریش باسمان کرد هیچ شتێک بۆ دیالۆگ ناهێڵیتەوە.

ئەمینی: ١. کێشەکە ئەوە نییە من لەنێوان چەندین دەقدا، نزمترینیانم هەڵبژارد بێت. بە پێچەوانەوە، لەو دەقانەدا کە دەکرا بێنە ناو پرۆژەکەوە من گرنگترین و جیددیترینیانم هەڵبژارد. ئەوە کێشەی من نییە کە جیددیترینی ئەو دەقانە، دەقانێکی بەرز نین. ئەوە هەر سەلمێنەری قسەکانی منە کە بەناو نوێخوازانی ڕۆژهەڵات، لەگەڵ ئەوەی لافی پێشەنگی و ڕادیکاڵبوون لێ دەدەن، شتێکی ئەوتۆیان بۆ گوتن نییە. بمانەوێ و نەمانەوێت ئەو دەقانەن کە ئەمڕۆ ڕەخنە و شیعری کوردی ڕۆژهەڵاتیان پێکهێناوە.

من چەند پرسیارێک دەکەم: ئاخۆ کورد گرنگە؟ ئاخۆ ئەدەبی کوردی گرنگە؟ ئاخۆ شیعری کوردی گرنگە؟ ئاخۆ ئەو دەقانە بەناوی شیعر و ڕەخنەی کوردی، ئەویش هی بەرەی ئاڤانگارد، بڵاو ناکرێنەوە؟ ئەگەر وای دابنێین ئەو دەقانە – لەبەر نزمی – نەدەکرا گوێیان پێ بدرێت و بخوێنرێنەوە، دەتوانین بەو پەیژەیەدا کە هاتینە خوار، بچینە سەر و دواجار بگەینه ئەو ئەنجامەی؛ مادام هەرچی شتی کوردە ئاستی نزمە، پێویست ناکات گوێی پێ بدرێ! گەیشتن بە دووڕێیانی بەکوردی کارکردن یان نەکردن، دۆخێکی جیددییە و بۆ هەر کەسێک کە فیشقیاتچی نەبێت، دێتە پێش. من لە ئێستادا بۆم پێش هاتووە. لە خۆم دەپرسم: کارکردن لە ئەدەبێکدا کە بەناو شاعیران و نووسەرانی پاساوی کوردینەزانین بەوە دەدەنەوە کە گوایە لە قوتابخانە کوردی فێرنەبوون! ڕەوایە یان نا؟

بەو جۆرەی تۆ باسی ڕەخنە دەکەی؛ نەدەبوو مەسعوود محەممەد بەشێکی زۆر لە نووسینەکانی بنووسێت. چون بە دەربڕینی تۆ ئەوانە دەقی پاشکۆن و سەربەخۆ نین. سەیری وتارەکانی ناو کتێبی “کەوچکێک شەکر بۆ قاوەیەکی تاڵ” بکە. بڕۆ سەیری وتاری “نامەیەک” بکە. بۆ کابرایەکی نووسیووە:

“ناکرێ وشەی “مەند”، “ئەفەندی”، “دەربەند” بکرێنە “مەنگ”، “ئەفەنگی”، “دەربەنگ”. بە نموونە دەڵێم لە فەرەنسیدا شێوەی پاریس هەرە پێشکەوتووی ئاخاوتنی میلـلەتی فرەنسەیە. خەڵقی پاریس دەنگی “ر” بە “غ” دەخوێننەوە. بەڵام لە نووسینی فەرەنسیدا دەنگی “ر” هەر بە “ر” دەنووسرێت با خەڵقی پاریسیش بە “غ” بیخوێننەوە.

مەسعوود محەممەد کۆی لەوە نەکردووەتەوە، هەڵەی هێندە سادە بۆ کابرایەک ڕاست بکاتەوە؛ چون ڕەخنە لای ئەو ڕێککردنەوەی ناڕێکییەک بووە کە بینیوویە. دەکرا بە خۆی بڵێت: ئەو نووسینە ناهێنێ من لەسەری بە جواو بێم. کە دواجار نەهێنانی ئەو نووسینە دەگاتەوە بە نەهێنانی کورد. دیارە لای ئەو کورد هێناویە کات و توانایی بۆ دابنێت. لای منیش دوو ساڵ پێش وەها بوو. بەڵام ئێستا لە لام پرسیارە. شتێک کە لەنێوان سەردەمی من و سەردەمی مەسعوود محەممەددا گۆڕاوە ئەمەیە؛ ئێستا زۆر کەس کوردبوون بە مەبەستی شاردنەوەی لێنەزانینی خۆی بەکاردەهێنێ. ئێستا زۆر کەس خاڵیبوونی مەیدانەکە دەقۆزێتەوە. دەچن کۆلکەشاعیرێکی فارس دەدۆزنەوە و دەبن بە لقی کوردستانی ئەو کۆلکەشاعیره. یەکێ لقی کوردستانی یەدوڵڵا ڕوئیاییە، یەکێ هی عەلی باباچاهییە!

ئەگەر دەقێک کە لەسەر دەقێکی تر نووسراوە، بە پاشکۆ بزانین؛ بەشێکی زۆری فەلسەفە پاشکۆیە. بەوجۆرە دەتوانین بێژین نووسینەکانی دریدا، پاشکۆی نووسینەکانی سووسێرن! ئاخر دریدا لە differenceی سووسێرەوە دەستی پێ کرد گەیشت بە differance.

٢.تۆ کە دەڵێی ڕەخنە ململانێیە لەگەڵ پتەوترین دەقدا، پێمان ناڵێیت لە ڕەخنەی شیعری کوردیدا، پتەوترین دەقەکان کامانەن؟ پێت وایە دەقانێکی تر هەن کە لەو دەقانەی من لەسەریانم نووسیوە، جیددی تر بن؟ ئەوانەی من لەسەریانم نووسیوە، ئەوپەڕی توانستی ڕەخنەی کوردییە. من لەم هەنگاوەدا ئاستی نووسینەکانم دیاری کرد و هەوڵم دا بڕێک باسەکان لەو فیشقیاتە دەربهێنم.

دەتوانی لە جیاوازیی من و ئەوانی تر ورد ببیتەوە. هەموو دێن بە ڕاوێژێکی باقیارکەرانە دەڵێن: ئێمە ڕەخنەی کوردیمان نییە. من هاتووم بەناو ڕەخنەی کوردیم تاوتوێ کردووە کە بزانم چییە و کێشەی چییە. پێم وایە دوای پرۆژەکەی من ئەوەی حەیای هەبێ، ئەو جۆرە لە نووسین بە ناوی ڕەخنە بڵاو ناکاتەوە.

٣.من ئابا و ئەجدای کەسم هەڵنەوەشاندووەتەوە! ئەوەیش تۆ بەناو ناو و ناتۆرە ناوی دەهێنی؛ دەوڵەمەندکردنی ئەدەبی کوردییە بە داهێنان. ئەو داهێنانانە کۆرسی فێربوونی مامەڵەکردنن لەگەڵ زمان!

ژنەفتن: دوو تێبینی: من ناڵێم ڕەخنە پاشکۆیە، دەڵێم چۆن ڕەخنە ببێتە دەقێکی سەربەخۆ و لە پاشکۆیەتی دەقی ڕخنە لێگیراو دەربچێ. تێبینییەکەی تریش کاتێ دەڵێم ئاست نزم لە زمانی تۆوە گواستومەتەوە، ئەگینا ئەسڵەن من نەک پێموانییە ئەو قۆناغەی تۆ ڕەخنەی دەکەی، دەقەکانیان ئاست نزم بن، بەڵکو بە یەکێ لە قۆناغە باشەکانی دەزانم.

ئەمینی: سەبارەت بە تێبینییەکەت کە گوایە ئەو قۆناخە یەکێکە لە قۆناخە باشەکان، داوا دەکەم کە فایلەکانی من هەموویان بخوێنیتەوە. پێشبینی دەکەم دوای خوێندنەوەی وتارەکان بۆچوونت بگۆڕێت.

بابەتی کوردینووسین بابەتێک جیددییە کە کۆڵێک خەساری تێدایە.

ژنەفتن: با هەر بۆ ڕوونکردنەوەی پرسیارەکەی پێشووم، ئەمەش بڵێم بۆ نموونە”لەو دەقانەی تۆ بخەینە بەردەم خوێنەرێکی باشوور(کە تا ئەم ئاخیرانەش بە تاک و تەرا نەبێت، ئاگایان لە ئەدەبی ڕۆژهەڵات نەبووە)، چی لەو دەقانە فێر دەبێت، (دەڵێم لەو دەقانەی تۆ، یانی مەبەستم کۆی کارەکانت نییە).

کاک بیلال، لە باشووریش ئەو ڕەخنانەی کە خەریکی ڕێک کردنەوەی ناڕێکی زمانی دەقەکانن، زۆر بووە. گەیشتووەتە ئەو ئاستەی کە ئێستا دەستەواژەی (پاسەوانانی زمانی کوردی) بووەتە گاڵتەپێکردن، گوتارێک لە بەرانبەر ئەم ڕەخنانە سەریهەڵداوە و کە چەند خاڵێک لە خۆ دەگرێ لەوانەش (زۆرینەی ئەوانەی بوونەتە پاسەوانی زمانی کوردی لە زمانی ناوچەکەی خۆیەوە قسە لەسەر دەق و نووسراوەکانی تر دەکات، ڕێگرن لە گەشە کردنی زمانی کوردی و؛ دەیانەوێ زمانی کوردی لە سنوورێکی گوندیانەدا بمێنێتەوە، ناتوانن و نازانن خویندنەوە و ڕاڤە بۆ دەقەکان بکەن و تەنیا چەند هەڵەیەکی زمانی دەکەنە پێوەر بۆ ڕەتکردنەوەی دەقەکە و بە نووسەر دانەنانی نووسەرەکە… چەندانی دیکە). بۆ کێشەی ڕێنووسیش کە تۆش لە ڕەخنەکانتا باسی دەکەی، هەر ئەوانە پێیانوایە ئەوە کێشەی نووسەر نییە، کیشەکە لەوەیە کە هێشتا ڕێنووس بە ستاندارد نەکراوە، یان دەڵێن ئەوە کێشەی دەزگاکانە کە دەبێ ئەدیتۆری پیشەگەریان لەو بوارەدا هەبێ و بە دەقەکاندا بچێتەوە. ڕایەکیش هەیە کە پێیوایە ئەوانە ناچنە خانەی ڕەخنەوە هێندە ڕێک کردنەوەی هەندێ ناڕێکی ڕینووسیییە. بە کورتی بۆ ئەو جۆرە لە ڕەخنە چەندین پاساو دەهێنرێتەوە.

ئەمینی: ١.ئەو دەقانە بە پلەی یەک، کاریان ناساندنی دۆخ و ئاستی شیعر و ڕەخنەی ئەو کۆمەڵە ئەدیبەیە. لەوە بترازێت، من لە پێناو ئەوەدا کە فایلەکان بێجگە ناساندنی خەسارەکان، سوودگەلی تری بۆ خوێنەر هەبێت؛ هەر جارەو باسێکی جیددی درێژە دەدەم. بۆ نموونە باسی بۆچوونەکانی ویتگنشتاین بۆ خوێنەر ڕوون دەکەمەوە. یان کە باسی پۆستمۆدێڕنیزم بوو، باسی دەقی پۆستمۆدێڕنیستی کوردی دەکەم. کە ڕەخنەگر چەمکە ڕەخنەییەکانی بە هەڵە بەکارهێنابوو، هەوڵ دەدەم بۆ خوێنەری ڕوون بکەمەوە. هەر نموونە شیعرێک کە لە وتارەکاندا باسی دەکرێ، هەوڵ دەدەم بە وردی باسی بکەم. باسی لایەنی زمانیش بەوردی دەکەم. ئەمانە ئەو شتانەن کە دەقەکانی من بە خوێنەری دەبەخشێت.

٢. بابەتی کوردینووسین بابەتێک جیددییە کە کۆڵێک خەساری تێدایە. لە سەرەتادا بڵێم من لەو پرۆژەدا قەد باسی ڕێنووسم نەکردووە. باسی ڕێنووسم نەکردووه؛ چون بابەتێکی سادەیە و هەر کەس بە خوێندنەوەی دە پانزە لاپەڕە دەتوانێت فێری ببێت. ڕێنووس، شتێکی ئەوتۆی نییە کە من لەسەری بنووسم. ئەوەی کە گوایە بیلال دەپەرژێتە سەر ڕێنووس، پێ دەچێت لەملاو لەولاوە بیستبێتت. دەتوانی بیر بکەیتەوە کە لەو فایلانەی خۆت خوێندوونەتەوە، قەد باسی ڕێنووست بینیووە یان نا؟ ئەوانەی کە ئەو دەنگۆیە بڵاو دەکەنەوە، بڕێکیان هەر فەرقی ڕێزمان و ڕێنووس نازانن. بڕێکیشیان بە ئەنقەست بۆ سووککردنی کارەکە دەیکەن.

ـ نەبوونی ڕێنووسی یەکگرتوو نابێتە پاساو کە بڕێک فەریکە و فەیکەنووسەر، هیچ تێبینییەکی ڕێنووسی ڕەچاو نەکەن. نابێت تۆ لە دەقێکدا بنووسی؛ “دەستملەکارکێشاوە”! لەو لاوە بێیت بنووسی: “بە هێز”!

لە زانکۆکەماندا خوێندکارێکی دەرمانسازی هەبوو؛ دوای شەش ساڵ هێشتا وانەکانی دوو ساڵی یەکەمی تەواو نەکردبوو. لەو لاوە لافی ئەوەی لێ دەدا کە خەریکە دەرمانێکی نوێ دەدۆزێتەوە! کۆلکەفەیکەفەریکەنووسەرەکانی! ئێمەش وسان. نازانن زمانەکەی خۆیان بەڕێکی بەکار بهێنن، ڕێنووسێکی سادەیان پێ ڕەچاو ناکرێ، لەو لاوە لافی ئەوە لێ دەدرێت شیاوی نۆبڵن!

من ئەو جۆرە دەقانەی که نووسەرەکەیان خۆی بە کوردیپارێز بناسێنێت یان کەسی تر بە گاڵتەوە بەو جۆرە بیناسێنێت و لەگەڵ ئەوەشدا عەوامانە و سووک بێتم، کەم خوێندووەتەوە. ئەوەی من خوێندوومەتەوە لە پێشینەکان هێمن و مەسعوود محەممەد و حەسەنی قزڵجی، لەمانەی ئەم دواییەش حەمەسەعید و حەمەفەریق حەسەن بووگن. قسەی هەموویان ڕێک و ڕوون و بەجێ بوون. من ئەو جۆرە دەقانەی -کە خۆیان وەک کوردیپارێز ڕانێن و عەوامانە بن-م کەم بینیووە، بەڵام حاشا ناکەم کە دەشێت دەقی لەوجۆرە هەبێت و زۆر و کێشەداریش بن. ئەمانە ئەگەریش هەبن لەگەڵ ئەوانەدا کە دەیانەوێت باسکردن سەبارەت بە دروستنووسین، سووک و بێبایەخ نیشان بدەن، بەراورد ناکرێن. کێشەی هەرەگرنگ لای من ئەوانەن کە گەیشتوونەتە ئاستێک لە بێحەیایی کە بێمنەتن بە بابەتی دروستنووسین. بێمنەتن بە باسە دروست و دڵسۆزانەکان. من بە ئەرکی خۆمی دەزانم کە لەسەر ئەم کێشەیە کار بکەم. نایشارمەوە بەو بێمنەتییە لە دین دەر دەچم!

ئەو جۆره لە بێمنەتی لە چییەوە دێت؟ بۆچی ڕەخنە بەجێ و دڵسۆزانەکان جێی خۆیان ناگرن؟ ئەم زمان و ئەدەبە چی لێ هاتووە کە بڕێک شەیاد دەتوانن بە چاوی سووک سەیری بابەتی گرنگی زمانی نووسین بکەن؟ نیشانەی زەقی نزمی ئاستی بەرهەمە کوردییەکان ئەو بێمنەتییەیە. تری ئیگڵتن لە کتێبی تیۆری ئەدەبییەکەیدا دەڵێ: ئەدەب لای فۆرمالیستەکان سیستەمێکی تایبەتی زمان بوو نەک شتێکی وەک ئایین یان دەروونناسی یان کۆمەڵناسی. دووبارە هەر ئەو، هەر لەوێدا دەڵێ: فۆرمالیستەکان زمانی ئەدەبییان بە کۆمەڵێک لادان لە زمانی پێوەر یان جۆرێک شۆڕشی زمانی دەزانی. دەپرسم: ئەگەر نەزانین دروست چییە و لە شوێنی خۆیدا بەکاری نەهێنین، لادان چۆن دەر دەکەوێت؟ کە ئەدەب هەمووی لادان بێت، ئەوکات بایەخی دروستنووسین دەردەکەوێت. چون تا نەزانی دروست چییە، نازانی لادان و داهێنانیش چییە. شتێکی سەیرت پێ بڵێم. لەو کۆمەڵە کەسەی کە من گەرەکمە نموونەیان زۆر نەبێت! یەکێکیان داهێنانی هەیه. سەیر ئەوەیە ئەوانی تر کاتێک لاسایی دەکەنەوە، لادانەکانی ئەو وەک پێوەر تەماشا دەکەن. مەبەستم ئەوەیە هێند کوردی نازانن، هێند کارەکانیان نابەئاگایانە و هەڕەمەکییە؛ داهێنانەکانی ئەو وەک ئەوەی بەشێکی ئاسایی زمان بێت، دووبارە دەکەنەوە. ئەگەر کابرا بە جێی “لێم دەپرسێ” بنووسێت “دەمپرسێ” کە لادانە و داهێنان، ئەوانی تر ئیتر لە دەقەکانیاندا هەر “دەمپرسێ” دەنووسن.

ژنەفتن: ئەوەش بپرسم، کە ڕەنگە لە هەموو ئەوانە پتر کێشەساز بێت، ئەویش لەگەڵ بەرەوپێش چوونی وەرگێڕان و خوێندنەوە و راڤە و نووسینی کوردی لە هەموو بوارەکاندا، نووسەر و وەرگێڕی کورد بۆ بە کوردی کردنی چەمک و زاراوە و دەستەواژە هزری و ڕەخنەیی و زانستی و فەلسەفییەکان تووشی کێشە دەبێت و هەر کەسێک لە لایەکەوە بە گوێرەی تێگەیشتن و سەلیقەی زمانی خۆی و لە لایەکی تریش بە پشت بەستن بەو زمانەی چەمک یان … لێ وەردەگرێ (بۆ نموونە تا ئەم چەند ساڵەی دوایی بە زۆری لە فارسی و عەرەبییەوە وەرگیراوە) دەیکاتە کوردی. بەو پێیەی تۆیش لەسەر ئەو بە کوردی کردنانە ڕەخنەت هەیە، پێتوانییە ئەم کێشەیە زۆرتر گشتییە و هەموو ئەوانەی دەنووسن پریشکێکیان لەو ڕەخنە و ناڕێکییە بەر دەکەوێ.

ئەمینی: لە کوردینووسیندا، هەڵەکان چەندین جۆرن. من لە پرۆژەکەمدا هەموویانم ڕوون کردووەتەوە. بۆ هەر کامیشان کۆڵێک نموونەم دۆزیوەتەوە. ئەگەر کەسێک دروستنووسین بۆی گرنگە بێت؛ لێیان فێر دەبێ و دووبارەیان ناکاتەوە. ئەگەر ویستت هەر لەم وتوێژەدا کێشەکانت لەگەڵ نموونە بۆ ڕیز دەکەم.

نووسەر یان لە گێلییەوە – کە وا دەزانێ کوردی لەوەوە دەستی پێ کردووە – یان لەبەر تەمەڵی ناگەڕێت بزانێت ئەو چەمکە قەد کراوە بە کوردی یا نا.

کێشەی وەرگێڕانی چەمکەکان لە زمانانی ترەوە تەنیا یەکێکە لە کێشەکان. ئەوەی کە زمانی ئێمە ماوەیەکی کەمە زۆرێک لەو چەمکانە بە خۆیەوە دەبینێ و لەگەڵیان ڕانەهاتووە، پاساودەری بەکاربردنی هاوتای گێڕ و لار و سەقەت نییە. زۆر کۆلکەنووسەر ئەو چەمکانە بە مەبەستی ترساندن و سەرشێواندن لە خوێنەر دەقۆزنەوە. هەیانە بە ئەقڵە سەقەتەکەی خۆی هاوتایەک بۆ چەمکێک دادەنێ، جا بە ئەنقەست هاوتا ئینگلیزییەکەیشی ناهێنێ. دەیخاتە ناو ڕستەیەکی بێمانایشەوە. ئەو کات زانینی مانای وشەکە دەبێت بە مەتەڵ هەڵهێنان! ئەگەر خوێنەر ژیر نەبێ، ڕەنگە وابزانێ نەخوێندەوار و جێماوە و نووسەر فرە لە پێشە. ئەگەر نووسەر دڵسۆز بێ، ئەو بابەتە بۆ خوێنەر نابێ بە کێشه. لێرەوە پێشنیار دەکەم؛ هەر نووسەرێکی کورد چەمکێکی بەکار برد، ڕێک دوای هاوتا کوردییەکەی کە یان خۆی دایناوە یا کەسی تر هاوتا ئینگلیزییەکەی بە پیتی لاتین بهێنێت. جەخت دەکەمەوە؛ نە لە کۆتاییی دەقەکە نە لە پایینی لاپەڕەکە، بەڵکو ڕێک دوای هاوتا کوردییەکەی؛ بۆ ئەوەی کاتی خوێنەر بە فیڕۆ نەچێت. تازە پێویستیش نییە وشە ئیگلیزییەکە بخرێتە ناو کەوانەوه.

ئەگەر نووسەر خۆنوێن و کوردبەکەرزان و نەخوێندەوار نەبێ، ئەو بابەتە نابێت بە کێشە. کە دەبێت بە کێشە لەبەر نیازی پیسی نووسەرەکەیە نەک لەبەر دۆخی کوردینووسین. ڕەهەندێکی نەخوێندەواری، نەزانینی مێژووی چەمکەکەیە لە ناو زمانی کوردیدا. نووسەر یان لە گێلییەوە – کە وا دەزانێ کوردی لەوەوە دەستی پێ کردووە – یان لەبەر تەمەڵی ناگەڕێت بزانێت ئەو چەمکە قەد کراوە بە کوردی یا نا. دێت وەرگێڕدراوە فارسی یا عەرەبییەکەی بە ئەقڵی خۆی دەکوردییەنێت. لە پرۆژەکەی مندا زۆرجار کە باسی چەمکێک دەکرێت، من باسی وەرگێڕانی بۆ کوردیی دەکەم. باسی هاوتا دانراوەکان دەکەم. ئەگەر خۆیشم پێشنیارم هەبێ دەیخەمە ڕوو. ئەگەر بڕیارە دایالۆگێک هەبێ، یەکێک لە تەوەرەکان دەتوانێت، چەمکەکان و هاوتا کوردییەکانیان بن.

ژنەفتن: لەنێو هەندێ لە وڵامەکانتدا دەردەکەوت کە ئەم هەوڵانەت، پرۆژەیەت گەیاندووە بە کۆتایی و دەتەوێ لە هەوڵەکانی تر بازێک بدەی و جۆرێکی تر کار بکەی. پێم خۆشە وەک کۆتا پرسیار لەسەر ئەوە قسە بکەی.

ئەمینی: ئەگەر بڕیار بێت کار بکەم؛ حەز دەکەم چەند کاری جیاواز و بەسوود بکەم. حەز دەکەم کتێبێک لەسەر کوردینووسین بنووسم. حەز دەکەم لەوێدا جیاوازیی داهێنان و لەخۆوەدەرهێنان نیشانی خوێنەر بدەم. لە پرۆژەی “با نموونەیان…”دا ئەگەر باسی زمانی نووسین دەکرێت، زۆرتر باسی هەڵەنووسین و دروستنووسینە. بڕێکی زۆر کەم باسی دەوڵەمەندکردنی کوردی لە ڕێی داهێنانەوە دەکات. دەمەوێ لەو کتێبەدا بە خوێندنەوەی دەقگەلێکی زۆری کوردی، بە خوێنەری نیشان بدەم کێ کوردی بەرەپێشەوە بردووە، کێ نە تەنیا بەرەپێشەوەی نەبردووە بەڵکو بە هەڵە بە لاڕێیدا بردووە.

هەمیشە کلیپی کۆلکەنووسەرێکی کوردم بە بیردا دێت کە بەوپەڕی بێحەیاییەوە باسی زمانی نووسین دەکات و دەیەوێت ئەو هەموو گێلی و هەڵەیەی خۆی وەک داهێنان بە خوێنەر بفرۆشێت. ئەوە من زۆر ئازار دەدا. کەسانی تر لەسەر زمانی ئەو کۆلکەنووسەرەیان نووسیوە. ئەوەی من گەرەکمە بینووسم ئاستێک بەرزترە. گەرەکمە بێجگە هەڵە، باسی داهێنان و دەوڵەمەندکردنی کوردیش بکەم.

دووباره ئەگەر بزانم خەڵک و خوێنەر و پانتاییەکە دەیهێنێ؛ حەز دەکەم کارێک بکەم کە نە تەنیا بە بیری کۆلکەنووسەرانی کورددا نایەت، بەڵکو ڕەنگە قەد لە ڕەخنەی ڕۆژئاوایشدا نەکرابێت. گەرەکمە یەک دوو دانە لەو بەرهەمە شیعرییانەی ڕۆژهەڵات کە بە شیعریان دەزانم بنووسمەوە. یانی گەرەکمە هەر لەو کەشوهەوایە و هەر بەو پرسۆناگەلە شیعرێکی تر بنووسم. گەرەکمە بەو کاره نیشان بدەم؛ دروستە من ئەو بەرهەمە وەک بەرهەمێکی بەرز دەناسێنم، بەڵام خودی بەرهەمەکەش جۆرێک کەمفرۆشی تێدایە. یانی لەگەڵ جوانی و داهێنانگەلێک کە تێیدایە، حەقی تەواوی بابەتەکە پێی نەدراوە.

ـ ئەم ماوەیە نازانم پێشەکی بوو یان ڕووبەرگی کتێبێکی کوردی بە فارسیکراویان بۆ هەناردم. لەوێدا کەسێک کە خۆی پێشتر وەک ئیمپراتوور لە ژانرێکدا ناوی هاتبوو، دەڵێت فڵانکەس لە فڵان ژانردا ئیمپراتووره! من کە بینیم یەکسەر گوتم: ئیمپراتوور لە بانی ئیمپراتوورە! ئەگەر بزانم چل ملیۆن کەس لێم نابێ بە دوژمن! ئەگەر بزانم ئەو ئەدەبە دەیهێنێ، ئەگەر بزانم پانتاییە کێشی ئەوەی هەیە؛ حەز دەکەم لەسەر ئەو ئیمپراتوورانە بنووسم. من هەست دەکەم ئەوانە زۆرتر ئیمپرا”توور”ن تا ئیمپراتوور! گەر لە ڕوانگەی منەوە تەماشا بکەی دەبینی پاژی “توور”ـەکە زۆر زەقترە!

من ئێستا پێم وایە؛ کایەی ئەدەبیاتی ئێمە فیشقیاتە. کەسێکیش فیشقیاتچی نەبێت یان دەبێ هەوڵ بدات لە فیشقیات دەریبهێنێ یان دەبێ سەری خۆی هەڵبگرێت و بڕوا. بەوجۆرەش کە لە ناو ئەم ئەدەبەدا تۆڕەکانی یەکترهەڵدان و پشتی یەکتر لێسان و کلکی یەکتر کڕاندن باوە، پێ ناچێ کەس بتوانێت لە فیشقیات دەربهێنێ. بۆیە باشتر وایە دەستی لێ هەڵبگرم و بڕۆم لە بواری سیاسەتدا ئیش بکەم. بڕێک دەڵێن تۆ کاری خۆت بکە و کارت نەبێ. من کارێک ناکەم کە بە چاوی خۆم نەتوانم کاریگەرییەکەی ببینم.

ـ کارێک کە ئەنجامدان یان ئەنجامنەدانی پێویستی بە هەڵسەنگاندنی ئەدەب و پانتاییەکە کەمترە، داهێنانە لە بواری شیعردا. من هەست بە لار و گێڕ کرانی سەلیقەی خوێنەری شیعری کوردی دەکەم. کابرا دەبینم ڕۆژانە شیعرانێکی پووچ بە دەنگی فڵان دەنگگڕ گوێ دەدات و قەد هەست بەوە ناکات ئەوەی ئەو پێی سەرمەستە، دەنگەکەیە نەک دەقەکە. من بڕێکی زۆر بەکارهێنەری شیعر دەبینم کە تووشی هەستگێلی و هەستگێڕی بووگن. کە ئەمە دەڵێم مەبەستم ئەوانە نین کە خوێنەری ئەو کەسانەن کە بە “شتنووس” ناویان چووە، بەڵکو ڕێک مەبەستم خوێنەری ئیمپرا”توور”ـەکانە. حەز دەکەم بە شیعری خۆم بەشێک لەو هەستگێڕییە ڕاست بکەمەوە. هەروەها دەتوانم بە ناساندنی بەرهەمانێک یارمەتیدەر بم بۆ ئەو ڕاستکردنەوەیە.

The post ڕەخنەی سووکایەتیکەر و، شیعر و زمانی کوردی appeared first on ژنەفتن.

پێتانی دەناسێنم، مێرده‌كه‌م ئاغای پیچازی

دلاوەر ڕەحیمی — Sat, 01 May 2021 14:39:30 +0000

کتێبی ئەلیکترۆنی ژمارە ٦ی ژنەفتن

ئەم کتێبە شانۆنامەیەکی حەوت پەردەییە، لە نووسینی: “گیتی بایەندۆر”ە و خوناو ئیسماعیل کردووەیەتی بە کوردی.

پوختەی شانۆنامەکە: چیرۆکی کچێکی تەنیایە کە کاتێ منداڵ بووە دایکی مردووە و لەگەڵ باوکی دەژی. باوکی بەرگدرووە و دووکانێکی فرۆشی پۆشاکی پیاوانەشیان هەیە. کچەکە تەمەنی گەیشتووتە سەروو سی ساڵ و لە دووکانەکەدا هاوکاری باوکی دەکات. باوکەکەش پیاوێکی دەمارگێڕی نەریتی و خورافی کە لێناگەڕێ کچەکەی لەگەڵ مانکەنەکانی دووکانەکەش تەنیا بێت؛ چ بگات بە پێوەندی کۆمەڵایەتی دیکە،

کچەکە لە منداڵییەوە ناو لە یەكێ لە مانکەنەکان دەنێ و پێوەندی لەگەڵ دەبەستێ و هەمیشە قسەی لەگەڵ دەکات، تا دەگات بەوەی کە مانکەنەکە دەبێتە هەموو کەس و هەموو شتێکی کچەکە. چیرۆکێکی بە ئازاری تەنیایی مرۆڤەکان و درامێکی سایکۆلۆژیانەی تاڵە.

لەسەرەوە لە دوگمەی (داگرتنی کتێب) ئەم کتێبە بە فایلی pdf دابگرن.

The post پێتانی دەناسێنم، مێرده‌كه‌م ئاغای پیچازی appeared first on ژنەفتن.

ژمارە (سفر)ی گۆڤاری ژنەفتن چاپ و بڵاوکرایەوە

دلاوەر ڕەحیمی — Sat, 13 Mar 2021 10:20:51 +0000

ژمارە (سفر)ی گۆڤاری ژنەفتن؛ کە گۆڤارێکی هزری و کولتووریی وەرزییە، تایبەتە بە وەرگێڕانی بابەتی تیۆریی و هزریی و ڕەخنەیی لە زمانی یەکەمەوە، بە سپۆنسەری و پاڵپشتی کۆمپانیای ئارتۆ بۆ چاپ و ڕیکلام، چاپ و بڵاوکراویەوە.

ستافی ئەم ژمارەیە:

سەرنووسەر: دلاوەر ڕەحیمی

بەرێوەبەری هونەری: گەیلان عەبدوڵا

دەستەی نووسەران: (ئاکۆ قادر، سۆران عومەر، شێروان ئیبراهیم، فازڵ مەحموود، مسلم ئەحمەدی، وەلید عومەر، هیوا قۆچاڵی)

* ژمارە (سفر) تایبەت نەکراوە بە بابەت و تەوەرێکی دیاریکراو، بەڵام لە ژمارەکانی داهاتوو هەر ژمارەیەک تایبەتە بە تەوەرێکی دیاریکراو، بۆیە لێرە تەوەری ژمارەی یەک ڕادەگەیەنین. تایبەتە بە (لەبارەی ئەدەبەوە)، بابەتەکان هزری و تیۆری و ڕەخنەیی دەبن. بۆیە داوا لە وەرگێڕەکان دەکەین کە بە وەرگێڕانەکانیان لەو ژمارەیەدا بەشداری بکەن. لەگەڵ ئەوەی کە دەبێ وەرگێڕانەکان لە زمانی یەکەمەوە بێت، ئەم خاڵەش ڕەچاوە بکەن، بابەتەکان لە دوو هەزار وشە کەمتر و لە دە هەزار وشەش زیاتر نەبن (ئەمە ڕوونکردنەوە و پەراوێزەکان ناگریتەوە).

لەم هەفتەیەدا دەگاتە کتێبفرۆشییەکانی سەرجەم شار و شارۆچکەکانی هەرێمی کوردستان و لە داهاتوویەکی نزیکیشدا دەگاتە خوێنەران ڕۆژهەڵاتی کوردستان و دەرەوەی وەڵات. لە ڕێگەی ماڵپەڕی ژنەفتن و پەیج و کەناڵەکانی ژنەفتن لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە، زانیاری لەبارەی دابەش کردن و ناوی کتێبفرۆشییەکان بڵاو دەکەینەوە.

هەر خوێنەرێک گۆڤارەکەی خویندەوە، پێشنیارەکانی بۆ ژمارەکانی داهاتوو بۆ ئیمەیلەکانی ژنەفتن بنێرێت، تا ئێمە لەسەر پێشنیارەکانی ئێوە لە ژمارەی داهاتوو کەموکوڕییەکانمان جاڕەسەر بکەین.

وتارە بڵاوکراوەکانی ئەم ژمارەیە:

ئه‌ده‌ب و زمان

میشێل فوكۆ

لە فرەنسییەوە: فازڵ مه‌حموود

ئه‌م وتاره‌ دروستكردنی سێگوشه‌كه‌یه‌ له‌نێوان زمان و به‌رهه‌م و ئه‌ده‌ب؛ ئینجا خستنه‌ ژێر پرسیاری واتای ئه‌ده‌ب به‌ واتا كلاسیكه‌كه‌ی و سووڕانه‌وه‌یه‌كی خولگه‌یی‌ له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ زمان و به‌رهه‌مه‌ له‌م سێگۆشه‌یه‌دا. ئه‌وه‌ی فوكۆ پێداگری له‌سه‌ر ده‌كات وه‌ك مه‌سه‌له‌ی له‌دایكبوونی ئه‌ده‌ب سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مه‌، واته‌ سه‌رده‌مێك كه‌ به‌ بڕوای ئه‌و زمان هه‌م به‌ كریستاڵی ده‌بێت و هه‌م سنووربه‌زێنیش.

کۆتایی هونەر: بەرگریینامەیەکی فەلسەفی

ئارتە دانتۆ

لە ئینگلیزییەوە: هیوا قۆچاڵی

ئەم وتارە بەرگریینامەیەکی فەلسەفییە بەرامبەر ئەو ڕەخنانەی لە تیۆرەکەی (کۆتایی هونەر) ئارتە دانتۆ گیران. بۆ ئەو مەبەستەش دەپڕژێتە سەر پێناسەی هونەر؛ چەمکی تایبەتمەندی هونەری؛ ئیستاتیکا؛ پەیوەندی نێوان فەلسەفە و هونەر؛ جیاوازی نێوان کۆتایی هونەر و ‹‹مردنی نیگارکێشیی››؛ خەیاڵی مێژوویی و داهاتوو؛ میتۆدی بەکارهێنانی هاوشانی بێ سەروبەر و، هتد.

ئه‌خلاق له‌نێوان كۆمه‌ڵناسی و فه‌لسه‌فه‌دا

د. قه‌باری محه‌مه‌د ئیسماعیل

لە عەرەبییەوە: ئاكۆ قادر حه‌مه‌

وه‌ك چۆن توێژه‌ری ئه‌نترۆپۆلۆژیا له هه‌ردوو‌ كایه‌ی دیارده‌كانی ئه‌خلاق و ئایین ده‌كۆڵێته‌وه و وه‌ك سیسته‌مێك مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كات، كه‌ وه‌زیفه‌ و پێویستی خۆیان هه‌یه‌ له‌ بونیادی كۆمه‌ڵایه‌تیدا، كۆمه‌ڵناسی هاوچه‌رخیش وه‌ك ڕێكخراو و كایه و وه‌ك به‌هاش مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌خلاقدا ده‌كات، كه‌ له‌گه‌ڵ دیارده‌ و به‌هاو كایه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی تردا له‌ په‌یوه‌ندیدان و له‌ناو چوارچێوه‌ی كۆمه‌ڵگادا له‌ كارلێكدان.

گرتنەبەرى ڕچەیەکى تیۆرى لە پێناو نزیکایەتیی هزریی من و دێرێدادا

سلاڤۆى ژیژەک

لە ئینگلیزییەوە: وەلید عومەر

ئەم نووسینە تیۆرییە، دووریی دوو بیریار نزیکدەکاتەوە. بەکارهێنانى هەندێک لە چەمکە سەرەکییەکانى لاکان و هیگڵە لەلایەن ژیژەکەوە بۆ ئەوەى خاڵەکانى یەکتربڕینى خۆى لەگەڵ ژاک دێرێدا دیاری بکات. ئاشکرایە دێرێدا و هیگڵ و لاکان سەر بە نەریتى فیکریی جیاوازن، بەڵام خاڵى بەرکەوتن و نزیکبوونەوەشیان هەیە. جیا لەوە دەتوانین لە ڕۆشنایی باسەکەشدا پرسى دیکەمان بۆ ڕوونبێتەوە.

ئەدەبیاتی جیهانیی

میلان کوندێرا

لە فرەنسییەوە: مسلم ئەحمەدی

میلان کوندێرا لەم دەقەیدا بانگەواز بۆ ئەدەبیاتێکی ڕاستەقینەی جیهانی دەکات نەک ئەوەی تەنها ئەدەبیاتە نەتەوەییەکانی وڵاتە گەورەکان لە پاڵ یەک دانرێت و ناوی ئەدەبیاتی جیهانی لێ بنرێت. کوندێرا مەزنترین بەهای ئەورووپایی بە هەمەچەشنی فەرهەنگی دادەنێت و بۆیەش دژی ناوچەگرێتیی، چ هی نەتەوە گەورەکان و چ نەتەوە بچووکەکان دەوەستێتەوە.

سپینۆزا و مەرگی ئارەزوو

تێری ئیگڵتۆن

لە ئینگلیزییەوە: شێروان ئیبراهیم

ئەم وتارە بەشێکە لە کتێبی «کێشە لەگەڵ غەریبان»ی تێری ئیگڵتۆن، کە پەرژاوەتە سەر چەندین چەمکی وەک (چێژ، ئارەزوو…) لای سپینۆزا بە تایبەت لە کتێبی (ئیتێک)ی سپینۆزا.

چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزیک

مارتن هایدێگەر

لە ئەڵمانییەوە: سۆران عومەر

ئەم وەرگێرانه، بەشی یەکەمە لە پێشنمایشی کتێبی چەمکە بنەڕەتییەکانی مێتافیزک لە نووسینی فەیلەسوفی ئەڵمانی مارتن هایدێگەر.

لەم کتێبەدا هایدێگەر بۆ یەکەم جار قسە لەسەر کێشەی بوون هەبوون دەکات و تێیدا ئەو باسە دەخاتە روو کە فەلسەفە لە ئەوروپا و ڕۆژئاوا و تەنانەت لە سەدەکانی ناوەڕاستیشدا، دوای گواستنەوەی فەلسەفە لە یۆنانەوە، مانای چەمکی بوون- و هەبوون تێکەڵکراوە. ئەمەش بووەتە گرێیەکی گەورەی فەلسەفە لە تێگەیشتن لە بنەماکەی خۆی کە مێتافیزیکەوە و بە گوتەی ئەو واتە پرسیارکردنە لە بوونی مرۆیی. لە ژمارەکانی دیکەی بەشەکانی دیکەی ئەم پێشنمایشە بڵاو دەکەینەوە.

زمانی ساد و مازۆخ

شەهریار وەقفی پوور

لە فارسییەوە: دلاوەر ڕەحیمی

وه‌قفی پوور له‌م وتاره‌دا له‌سه‌ر زمانی (نازمانی) ساد و مازۆخ و كاره‌كته‌ره‌كانی رۆمانه‌كانی ئه‌م دوو نووسه‌ره‌ ده‌كۆڵێته‌وه‌. مازۆخ و ساد جیاده‌كاته‌وه‌ له‌ پڕۆنۆلۆگه‌كانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ و به‌رهه‌مه‌كانی ساد و مازۆخ به‌ پڕۆنۆلۆژی داده‌نێ و هه‌ریه‌ك له‌و دوانه‌ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ سه‌ر سه‌رچاوه‌یه‌كی فه‌لسه‌فی.

The post ژمارە (سفر)ی گۆڤاری ژنەفتن چاپ و بڵاوکرایەوە appeared first on ژنەفتن.

بەقەرە

دلاوەر ڕەحیمی — Mon, 25 Jan 2021 06:31:44 +0000

لە پێناو لەبیر کردنتدا

بەڵا نەما

بەسەر خۆمیدا نەهێنم

بەڵا پاشقولی لە بەڵای دوای خۆی دەگرت.

لە زوو خەوتن و زوو لە خەو ڕابوون

بگرە تا

وەرزشکردنی بەربەیانیان و

هەواڵپرسین و دەست بەرزکردنەوە بۆ

هاتووچۆکەرانی کۆڵانان و سەر شەقامان.

لە کتێب نەخوێندنەوە و

گوێ نەگرتن لە حەسەن زیرەک و گلێن گۆلد،

تا تەرککردنی جگەرە و مەشروب.

ڕۆژی دووجار دووش گرتن و

سێ ژەمە فرشەلێدان لە دەم و ددانەکانم،

وازهێنانی یەکجارەکی لە دەستپەڕلێدان

تا

لەبەرکردنی چاکت و پانتۆڵێکی ڕەساسی و

بۆینباخێکی سوور.

لە بزەکردن بۆ ئەو شۆفێرانەی

بەلەز بەلامدا تێدەپەڕن

تا

تاسەی چاوەڕێکردنی جەژن و بۆنەکان.

لەپێناو لەبیر کردنتدا

بەڵای دنیام بەسەر خۆمدا هێنا،

لە قەپ گرتن لە بانگی مزگەوتەکان

تا

بەشداریکردن لە پرسەکان و

دڵنەوایی بەشینەوە بەسەر خاوەن مردووەکاندا و

شەستوشەش جاریش لەبەرکردنی

سوورەتی بەقەرە.

The post بەقەرە appeared first on ژنەفتن.

تراژیدیای شەهوەت

دلاوەر ڕەحیمی — Thu, 24 Sep 2020 17:34:00 +0000

دیاکۆ حەسەن نەژاد لەساڵی ١٩٩١ لە شاری بانەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەدایک بووە. لە پانزە شانزە ساڵییەوە سەرقاڵی هونەری شێوەکاری بووە. لەساڵی ٢٠٠٩ دەچێتە زانکۆ و لە کولیژی هونەر دەخوێنێ و بەڵام دوای دوو ساڵ واز لە زانکۆ دەهێنێ و وەک خۆی ئاماژەی پێدەکات بەشێوەیەکی جیدی خۆی بۆ هونەری شێوەکاری تەرخان دەکات. لەم ساڵانەدا لە چەندین پیشانگای هاوبەشدا بەشداری کردووە و لە شاری تاران و سنە دوو پیشانگای تایبەتیشی کردووەتەوە.

لە ڕێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە لە ساڵی ٢٠١٦ەوە خۆی و تابلۆکانی دەناسم. ساڵی ٢٠١٧ لە کاتی کردنەوەی یەکێ لە پیشانگەکانیدا ڕۆیشتم بۆ تاران، بەڵام کە پێوەندیم پێوە کرد خۆی لە تاران نەبوو و ئادرێسی گەلەرییەکەی بۆ ناردم، بەڵام کە چووم وتیان داخراوە. دەمویست لە نزیکەوە بیبینم و بۆ هەفتەنامەی (هیچ) دیمانەیەکی کورتی لەگەڵدا ساز بدەم. ساڵی ٢٠١٨ زانیم کە لە سنە خانوویەکی گرتووە و سەرقاڵی پرۆژەیەکی هونەرییە، بەڵام کە چوومە سنە دوو سێ رۆژ هەواڵپرسین و پێوەندی گرتن، پێیان ڕاگەیاندم کە چەند رۆژێکە بە یەکجاری لە سنە نەماوە. سەرەتای ئەمساڵ قسەم لەگەڵ کرد، وا ڕێککەوتین کە بە زوویی من بچمە ئێران و لەو شارەی کە ئەو بە نیاز بوو ماڵی بۆ ئەوێ بگوازێتەوە یەک ببینین. بەڵام کەرەنتینە و کۆرۆنا و قەدەغەی هاتووچۆ وای کرد نە من توانیم بچمە ئێران و نە ئەویش ماڵی گواستەوە.

لە کاتی دیزاین کردنی ئەم ماڵپەڕەدا بۆ دەستپێکی باشی ماڵپەڕەکە لە مشووری بابەت بووم بۆ سەرجەم بەشەکان، “دیاکۆ”م بیرکەوتەوە و پەیامێکم بۆ نارد کە با ڕێگەیەک بدۆزینەوە وتووێژێک ساز بدەین. دواجار گەیشتین بەوەی کە سێ چوار ڕۆژ بەسەر یەوەکەوە لە کاتێکی دیاریکراودا لە ڕێگەی ڤۆیس(دەنگەنامە)ەوە من پرسیارەکانمم دەکرد و ئەو وەڵامەکابی دەدایەوە. ئەمەی بەر دەستان پوختەی ئەو وتووێژەیە کە بە شیوازی پرسیار و وەڵام دانەڕێژراوە، بەڵکو کۆکراوەی چەندین وەڵام و ڕوونکردنەوەکانی دیاکۆ لە ژێر تایتڵێکدا داڕێژراونەتەوە. (هەڵبەت بە گوێرەی وەڵامەکان هەر کەسێک دەتوانێ بزانێ پرسیارەکان چی بوون). هەر لە یەکەم ڕۆژ بڕیارمان دا کە بەم شێوازە دابڕێژرێتەوە بۆ ئەوەی خوێنەر بێزار نەبێ لەو هەموو پرسیار و وەڵامە و دووبارە بوونەوەیان (هەرچەندە لە هەندێ بڕگەدا دووبارەبوونەوەی تیایە، بەڵام ئەمانە وەک پێویستی دەربڕینن).

ئەوەش ناشارینەوە کە بە گوێرەی داڕشتنەوە و ڕێکخستنی دیمانەکە وەڵام و ڕوونکردنەوەکان پێش و پاش خراون، بۆ نموونە ئەم دەستپێکە یەکێ لە دوایین پرسیارەکان بوو.

دیاکۆ لە یەکێ لە قۆناغەکانی کارکردنیدا بڕیار لەسەر خەلق کردنی کۆمەڵەبەرهەم دەدات، هەر کۆمەڵەبەرهەمیکیش لەژێر ناوێک و نزیکە پانزە تا بیست تابلۆ دەبن. لەنێو دیمانەکەدا زۆرجار بە ناوی مەجمووعە ناو دەبرێن. مەجمووعەکانیش ئەمانەن: (هار٢٠١٦، ژێر٢٠١٩، ئاڵۆز٢٠٢٠، بێدەرەتان٢٠٢٠)

لەم وتووێژەدا دیاکۆ حەسەن حەسەن نەژاد لەسەر دەستپێک و سەرەتای کارکردنی لە شێوەکاری و پاشان خۆ تەرخان کردنی بۆ شێوەکاری و قۆناغی کارکردنی لە کۆمەڵەبەرهەم و هەر یەک لەو مەجموعانەدا بە گوێرەی پێویست ڕوونکردنەوەی داوە. هەروەها تێڕوانینی خۆی لەسەر فۆرم و مانا لە بەرهەمی شێوەکاری و لە بەرهەمەکانی خۆیدا خستووەتەڕوو. بە ڕاشکاویش ڕوانینی خۆی وەک هونەرمەندێکی شێوەکار لەبارەی هونەر لە قۆناغی مۆدێرنیزم و پۆست مۆدێرنیزم و بەرپرسیاریەتی و هونەر و سیاسەت باس کردووە. جگە لە چەند پرسێکی تر، لەسەر هونەرمەند، بەردەنگ و ڕەخنەگر و ئەو دیوە تراژیک و تاریکەی نێو بەرهەمەکانی هەڵوەستەی کردووە.

دەستپێکی

خۆتەرخانکردن بۆ شێوەکاری

دیارە وەک دەستپێک و سەرەتا هەر کەسێک کە دەیەوێ بێتە نێوە گۆڕەپانی هونەری شێوەکارییەوە، کۆمەڵێ مەسەلەی وەک تەراحی و شتی سەرەتایی هەیە کە دەبێ بیزانێ، ئیتر لە زانکۆ فێری دەبێ یان لە دەرەوە یان خۆی فێر دەبێ، گرنگ نییە، بۆیە بە پێویستی نازانم لەسەر ئەمە بڕۆم. من ئەمانە فێر ببووم.

لە ساڵی ٢٠١٠ و ٢٠١١ کاتێ لە زانکۆی هونەر بە یەکجاری هاتمە دەرەوە، یان ڕاستییەکەی (دووسەرە و دوولایەنە بوو) دەریانکردم، دەستم کرد بە کاری جیدی. نە زانکۆ ئەوە بوو من دەمویست و داخوازی بووم، نە سوودێکی ئەوتۆی بۆ من هەبوو، نە بە کاری ئەو ژینگەیە دەهاتم. چوونم بۆ زانکۆ بە وزە و توانا و خولیایەکی زۆرەوە بوو. بەڵام زوو هەستم بەوە کرد کە ئەوێ ژینگەی من نییە. بۆیە کەم دەچوومە سەر کلاس، بەڵام لە ژوورەکەم هەمیشە خەریکی تەمرین و کارکردن بووم. بەکورتی لەگەڵ ئەو ژینگەیە نەگونجام، ئیتر ماڵئاواییمان لەگەڵ یەکتر کرد. دوای ئەوە ئیتر خۆم تەرخان کرد بۆ تێگەیشتن و کارکردن لە هونەر و داهێنان و خەلقکردن؛ لەگەڵ ئەم جۆرە لە بڕیارانەشدا هەڵبەتە کۆمەڵی ڕێگە دێنە بەردەمت، بۆ منیش وابوو، کۆمەڵی کەسایەتی و گروپ و کۆڕ و کۆبوونەوە، ئەمانەش لەم جوگرافیایەی ئێمە تیاییدا نیشتەجێین جۆرێک بانگەشە و خۆهەڵکێشان و نمایش دەکەن. من بە هیچ یەک لەو ڕێگانەدا نەڕۆیشتم و دوور کەوتمەوە. پێموابوو کە ئینسان بە دروستی و باشی و بە دیدێکی ڕوونەوە بیەوێ لەم مەسەلە بە وردی و ڕاستەخۆ تێبگات و لەگەڵیدا دەرگیر بێت، بە سەدان سەرچاوە و هەوڵ و ڕێگەی دیکە هەیە. ئەمەش بە کارکردنی بەردەوام و خوێندنەوە و هەر شتێکی تر بێت. بەهەر حاڵ ئەمە ئەرکێکە دەکەوێتە سەرشانت، ئەمە باشترە نەک هەموو ئەرکەکە یان هەوڵەکان بسپێری بە کەسی تر کە ئەرکەکەت لە کۆڵ بکاتەوە، کە ئاسان نییە و لەکۆڵ نابێتەوە، چونکە مامۆستا یان هەر فێرکارێکی تر تەنیا دەتوانێ ئاشنات بکات. وەک خۆم هیچ ڕێگەیەکم لەوە پێ باشتر نەبوو کە بێوچان خەریکی کارکردن و ئەزموون کردن بم، ئیتر ئەمە بووە تەعەهودیک لەگەڵ هونەردا و پست بەستن بە ڕاستی و هەقیقەت. نەک لەبەر کۆمەڵێ بەرژەوەندی هەندێ کەس و ناچاربوون بە پەسندکردنی هەندێ شت ڕێگەکەی تر هەڵبژێرم. پێموابوو دەبێ کارمان لەگەڵ چەمکەکان و مەفاهیمەکان بێت نەک کەسەکان و ڕەوتەکان و گروپەکان و ناوەکان و مۆدەکان.

لەگەڵ ئەوەی کە بە کردەیی دیدارم لەگەڵ هیچ کەسێکی هونەرمەند نەبووە کە سوودێکی بۆم هەبووبیت، بەڵام درۆیە گەر بڵێم هیچ کەس کاریگەری لەسەر من نەبووە، زۆر شت و کار کاریگەرییان لەسەر من داناوە، تەنانەت دەکرێ بڵیین تێکستێک، نووسراوەیەک، بەرهەمێک، بەڵام شەخسێکی تایبەت نەبووە. ئەو کات و ئێستاش لەو بروایەدام کە هونەرمەند دەبێ پشت بە تواناکانی خۆی ببەستێ؛ کار بکات بۆ هەرچی زیاتر بەتواناتر و بە وزەتر بوونی لە هونەردا، ئەوەشی لە خۆیدا دەروونی کردبێتەوە. بۆ نموونە کەسێک ئاگاداری مێژوو و کاری ڕەوت و جەریاناتەکانی لە پێش مۆدێرنیستەکانەوە تا مۆدێرنیستەکان و مینیمالیستەکان و پۆست مۆدێرنیستەکان لەگەڵیان بووە و هەزمی کردوون و تێر بووبێ لێیان و دەستکەوت و شکستەکانیان بناسیت، دەزانێ پۆست مۆدێرنیستان خەریکی چین، تا بگاتە ئەو قۆناغەی کە ئیتر خۆی بڕیار بدات کە دەبێ چی بکات، ئەو جوانییەی بە پێی بنەماکانی خۆی و زەرورەتە زاتی و دەروونییەکانییەوە لە ژێر دەستی ئەم لەدایک دەبێت. جگە لەمە و توانا و زانین و ئاگادارییەکانی، بە بوێرییەکی زۆر و بەرگەگرتن و خاکەڕاییەوە پێویستی بەسەر لە نوێ پێداچوونەوەی ئەمانە هەیە تا خۆی ڕاستییەکە ببینێ و هەستی پێبکات. دیارە کە ئەمەش پرۆسەیەکی درێژخایەنە، کە دەڵێم پێویستی بە بوێرییەکی زۆر و تەحەمول هەیە، چونکە ڕەنگە ئەمە ئینسان ئازار بدات. ئەمە ڕێگەیەکە من ئەزموونم کردووە و پێموایە بۆ ئەوەی ببیتە خاوەن بەرهەمێکی خۆت، دەبێ ئەم ڕێگەیە ببڕی. چونکە من پێموایە ڕێگەکانی تر رێگەی بەلارێدا براوە و ئەمەش خەسارێکی گەورەیە. لەو ڕێگە بەلارێدا براوانەدا ڕەنگە کەسێک بە شێوەیەکی کاتی هەست بە ئارامییەک بکات. بۆ کەسێک کە کەڵکەڵەی ناوی هەیە بە پشت بەستن بە بیستن و فێرکار و کۆڕ و مەحفەل و ئەو ڕێگە ئاسانانە ڕەنگە بگات بە هەندێ شت. یەکێ لە خەسارەکانی تری ئەمەیە کە بۆ نموونە لەناو ئەم رەوت و مامۆستا و مەحفەلانەدا پەرتەوازەیی هەیە، تۆ چووی بۆ لای فڵانی، ئیتر لەگەڵ فلان کەسی تردا دوژمنی، ئەمە یانی لەگەل مەفاهیمدا سەروکارمان نییە، بەڵکوو لەگەڵ کۆمەڵێ کەس و تیپ و بەرژەوەندییەکانیاندا مامەڵە دەکەین. ئیتر هەقیقەت و مەسەلە بنەڕەتییەکە ون دەبێ. لێرەوە دەردەکەوێ ئەمە کۆمەڵی گروپن کە بەرژەوەندی خۆیان نەبێت هیچی تریان ناوێت. ئەم دوو ڕێگایە، یەكێکیان رێگەیەکی سەختە بەڵام ڕاستەقینەیە، ئەویتریان ڕێگەیەکی ئاسانە بەڵام لارەڕێیە، کە دەتوانم بڵێم یان دوای بەرژەوەندییەک بۆ ناو و نان دەکەوی، یان خولیایەکی سەودایانەت لەسەردایە. کەڵکەڵەی ناو لای من کەڵکەیەکی بچووک و نزمە، ئێستاش بە ئاشکرا هەموو کارەکان بۆ ئەم کەڵکەڵەیە و بە ئاشکراش باسی دەکەن. ئەو کەڵکەڵەی ناوە نەک ناتوانێ دروستکەر و بونیاتنەر بێت و هەرگیز ناشتوانێ مەیلێکی دەروونی و جوانیناسانەی لە ئینساندا دروست بکات بۆ خوڵقاندنی بەرهەم. ئەو کەسەی ڕێگە دروستەکە هەڵدەبژێرێ، سازش و مامەڵە لەسەر خولیا و سەوداکانیدا ناکات و چونکە ڕێی راستەقینەی خۆی دۆزیوەتەوە.

قۆناخی کارکردن لە کۆمەڵەبەرهەم(مەجموعە)دا

“کەمکاری یانی خەیانەت”

لە شێواز و لە فۆرم و لە تەکنیک و لە ناوەڕۆکدا مەجموعە بە مەجموعە جیاوازی هەیە، بەڵام ئەگەر وردتر تەماشا بکرێت دەتوانرێ نزیکایەتی و پێوەندنی لەناو هەموو کارەکاندا ببینرێ.

بە گشتی لەسەر مەجموعە یان کۆمەڵە بەرهەم ئەوە بڵێم دیارە لە هەر مەجموعەیەکدا سیالیەتێک (سازگاری و هەماهەنگی) هەیە. جاری وایە بەلای منەوە یەک تابلۆیە، ڕەنگە بە پانزە تابلۆ یان بیست دانە بەرهەم بێت و تەواو ببێت، یانی هەر بەو جۆرەی کە هەست بکەیت لە یەک تابلۆدا ئەو کارە تەواو بووە، بۆ یەک کۆمەڵە پانزە بیست تابلۆیی کاری تیاکردووە پێی وابێ ئاوا تەواو ببێ.

لە سەرەتاوە کارکردنم بە مەجموعە نەبوو، سەرەتا سەدان ڕێگەی تر ڕۆیشتم، ڕێگەگەلێک و کارهایەک بوون دەبوایە بکرایەن (وەک لە سەرەتاش هەندێکم باس کرد). دەبوایە ئەوانەم بکردایە تا بزاوتێک بە خۆم بدەم. ئینجا لە قۆناخێکدا بڕیارم دا بە کۆمەڵە کار بکەم، چونکە داخوازی و ویستێکی دەروونی هەبوو. ئینسان ئیتر دەگات بە شوێنێک، قاعیدە و ڕێوشوێک (نەک قاعیدەیەکی داسەپاو) بۆ خۆی دروست بکات هەڵبەتە لەسەر بنەمای مەعریفەیەکی شەخسی، نەک لەڕووی تیۆری و شتێکی داسەپاوەوە. کەسێک کە دەیەوێ فوول تایم کار بکات، یان هونەر و شێوەکاری ببێ بە ژیانی، پێویستی بەوە هەیە. لەوێدا دەتوانێ گەشە بکا و زۆرترین بەرهەم و دەستکەوتی هەبێ. دەستکەوت بەو مانایەی کە بتوانێ ڕوو بە بەرهەم و خەڵقکردن بڕوات.

من نەک بۆ هونەر و شێوەکاری، بۆ ژیانیش لەگەڵ دووپات بوونەوەدا نیم، هەر شتێ کە دووپات دەبێتەوە دیارە کە ئەسووێ و هیچ تامێکی نامێنێ، یانی بە جۆرێک گەندەڵ دەبێت

ئەوەشی کە یەکێک خۆی دووپات دەکاتەوە، ڕەنگە گەیشتبێت بە ئیدیاڵێک، بە سەقف یان جێگەیەک، یان دروستر بیڵێم کەوتبێتە ئەو داوەوە، کە بەلای منەوە زۆر ترسناکە. من نەک بۆ هونەر و شێوەکاری، بۆ ژیانیش لەگەڵ دووپات بوونەوەدا نیم، هەر شتێ کە دووپات دەبێتەوە دیارە کە ئەسووێ و هیچ تامێکی نامێنێ، یانی بە جۆرێک گەندەڵ دەبێت، جا وای بە حاڵی ئەو کەسەی کە کاری هونەر دەکا. ئەسڵەن هونەر بۆ هەمیشە تازەبوونەوەیە، هونەر یانی خەڵق کردن، یانی نوێکردنەوە و داهێنان، گەر دووپات ببێتەوە ئەوە ئیتر دەردە.

سەرەتاکان و بەر لەوەی دەست بکەم بە کاری مەجموعە ڕۆژانە سێ تابلۆم دەکێشا، ئێستاش بەو ئەندازەیە کار دەکەم، دانەبڕاوم، لەوەتەی من تابلۆ دەکێشم تا بە ئەمڕۆ لەو ئاستە لە کارکردن دانەبڕاوم، پێموانییە تا هەم داببڕێم. هەڵبەتە من لە پاڵ ئەم ئیدە و بیرۆکەی کۆمەڵەبەرهەمانەدا کار لە تابلۆی دیکەشدا دەکەم.

بە شێوەیەکی ئاسایی ساڵی دوو مەجموعە یان یەک مەجموعە یان پێشهاتووە کە سێ ساڵی پێچووە تا کارم لە یەک مەجموعەدا تەواو بووە. یانی لەو سێ ساڵەدا دوو ساڵ و نیوەی هەموو ئەوەی کارم تێدا کردووە، وەلاناوە، ئینجا گەیشتووم بەوەی کە بڕیارە چی بکەم. ئەمەش بەسەرهاتی زۆرە، مێژوویەکە، ئەزموونێکە، ڕەوت و بزاوتێکە، زیندووبوونێکە و مەرگێکە، سەختییەکە، خۆشی و چێژێکە، ژیانێکە.

ئەوەش ڕوون بکەمەوە کە من بە هیچ شیوەیەک تووشی ئەو وەهمە نەبووم کە بڵێم هەر کاتێ دەستم کرد بە کار، کارەکەشم شاکار دەردەچێت، بێزاریشم لەو جۆرە تێڕوانینە عیرفانییە بیتامە، کە لەم جوگرافیایە ئەوەی باسی هونەر دەکا دەرگیری ئەم قۆریاتەیە. وادادەنین گوایە وزەیەکی خوایانەیان لە پشتە، تا ئاستێک کە ئیجازە بە خۆیان نادەن کارەکەیان ئیمزا بکەن و بە کارێکی خواوەندی دەدەنە قەڵەم.

کەمکاری یانی خەیانەت، یانی مەسخەرەکردنی زەمان، تەوهینە بە کات، بۆیە ئەمە بزانی ئیتر پڕکاری شتێکی عەجیب نییە. ئەسڵەن لێرە مەبەستم لە کەمکاری و پڕکاری، زۆر بەرهەمی و کەم بەرهەمی نییە، مەبەستم لە گەڕان و زۆر هەوڵدانە لە بەرهەمێکی باش و ڕەسەن، نەک بەرهەمەکانی زۆر بن

جاری وایە بە هەفتە بە مانگ سەرقاڵی گەڕانم و خۆم مەڵاس داوە بۆ دۆزینەوەی ئەو شتەی کە جوانە، یان خودی جوانی، ئەوەی کە خۆم دەزانم تا دێتە دەستم. ئەمە بە شەو و ڕۆژ کارکردن دێتە دی. پیم وایە هەر هونەرمەندێک کە دەیەوێت کارێکی ڕەسەن بکات، دەبێ بەو پنتە بگات کە خۆی دەیەوێ، ناتوانێ بە چاوی دیتران سەیری (بووم-کانڤاس)ی خۆی بکات، ناتوانێ لەگەڵ خۆی درۆ بکات. هەر هونەرمەندێک بەم پنتە بگات و یەکجاریش بینیبێتی و هەستی پێکردبێت ئیتر بەو ڕاستییە دەگات، شتەکانی تر کە دەمێننەوە چیژ و کایەیە، تام و بۆیە. بۆ من شێوەکاری هەرگیز جۆرە گەمە یان کایەیەک نییە کە بەس بۆ سەرگەرمی و چێژ، بەڵکوو پرۆسەیەکی لە حاڵی گەشەدایە و پرۆسەیەکی زیندووە کە هەمیشە دەبێ بجووڵی و ببزووێ.

ئینجا ڕاستییەکیش بڵێم پڕکاری لای من فەزیلەت و شایەنی شانازیکردن نییە، بەڵام کەمکاری یانی خەیانەت، یانی مەسخەرەکردنی زەمان، تەوهینە بە کات، بۆیە ئەمە بزانی ئیتر پڕکاری شتێکی عەجیب نییە. ئەسڵەن لێرە مەبەستم لە کەمکاری و پڕکاری، زۆر بەرهەمی و کەم بەرهەمی نییە، مەبەستم لە گەڕان و زۆر هەوڵدانە لە بەرهەمێکی باش و ڕەسەن، نەک بەرهەمەکانی زۆر بن، ئەمەیان گاڵتەجاڕییە کابرا لە پەسا چوار پیشانگا دەکاتەوە لەساڵێکدا.

بەڵام فۆڕم ڕوانگەیە، چاوگە، فۆرم ئەو شتەیە کە لە تابلۆیەکدا لە ڕەهەندێکی دیاریکراودا گشت بەشەکانی دەردەخات، نیشانی ئەدات، بە مانایەکی تەواو دەرخستنە، جێگرکردنییەتی بۆ هەتاهەتایە، فۆرم جاویدانگییە، ئەو شتەیە کە قەت نامرێ

بۆ ناونانی هەر کۆمەڵەیەک لەگەڵ ئەوەشدا کە هەر وا بە ئاسانی ناویان لێنانێم، بەڵام پێمخۆشە هەمیشە ناوەکان سادە بن.

فۆرم یان مانا

“فۆرم مۆنتاژکردنێکی ئینسانییە”

بێ مانایە گەر من باسی مانا بکەم، یان تۆزێ بێ مانایە من بڵێم مانا چییە. هەرچەند ئێستا بیرۆکەیەی ئەبستڕاکت هەیە لە ناوەندەکە، کابرا پێی وایە مانایەکی قووڵی لەناو تابلۆکەی بەکاربردووە، بەس خۆ ئەم مانایە دەبێ وجودێکی هەبێ. بەڵام فۆڕم ڕوانگەیە، چاوگە، فۆرم ئەو شتەیە کە لە تابلۆیەکدا لە ڕەهەندێکی دیاریکراودا گشت بەشەکانی دەردەخات، نیشانی ئەدات، بە مانایەکی تەواو دەرخستنە، جێگرکردنییەتی بۆ هەتاهەتایە، فۆرم جاویدانگییە، ئەو شتەیە کە قەت نامرێ، ئەو دەسەڵاتە نوێیەیە کە یەک دانە ئەجزا دەتوانێ تیایدا خانووی ببێ، بوونی ببێ. لەمەشدا مەبەستم فۆرمێکی بەهێز و ڕەسەنە. فۆڕم دەسەڵاتێکی ئینسانییە کە ئەعمالی دەکات، بۆ نموونە کەسێک کە چاوی بە شتێک، بابەتێکی خۆش یان ناخۆش دەکەوێت و ئەو شتەی دەریدەبڕێ و چۆنیەتی دربڕینی ئەو شتە پێی دەڵێن فۆرم. فۆرم مۆنتاژکردنێکی ئینسانییە. لەناو فۆرمدا من بڕوام بە سەرتربوونی سروشتیش نییە.

بە گوێرەی چوار مەجموعە کارکردنی ئەزموونەکانی خۆم کەمێ روونی دەکەمەوە. سەرەتا پێمخۆشە باسی ئەوە بکەم کە ئێستا هونەر بۆ من چییە، یان من بە بۆنە و لەڕێگەی هونەرەوە چی دەکەم، یان من لەگەڵ هونەردا خەریکی چ سەروسڕێکم. ئەوەی ئێستا بۆ من ئەولەویەتە کۆمەڵی هەستی نەناسراون و بووژانەوە و دەوڵەمەند کردنی ئەو کۆمەڵە هەستن. هەرچەندە بەداخەوە لای ئێمە کە ناوی هەست دەبەیت، کۆمەڵێ شتی مناڵانە و کڵێشەیی و دووپاتەیی دەچێتە ناو مێشکیان کە ئەمەش خەسارێکی زۆر قووڵە. بە بەدسەلیقەیەکی زۆر سەیری ئەم شتە دەکەن. وەکبڵێی ئیتر نوێبوونەوەیەک، هونەرێک نەمابێت، وا سەیری هەستەکان دەکەن تەنانەت ئەو کەسەی کە هەستێکی نوێی هەیە بۆ کارێک، کە تەماشای دەکەی، زۆر شتێکی کڵێشەیی دێتە بەرچاو، زۆر ئاشنایە، یەکیک لە خواستەکانی من ئەو ئاشناییزداییە(دێفامیلیاریزاسیۆن)یە، یانی ئیتر ئاشنا نییە بۆ هەمیشە.

ئەو مەجمووعەیە نزیکەی پێنج شەش مانگ سەرلەنوێ هەموو ئەناتۆمی فیزیکی ئینسانم تاوتوێ کرد، لە دەست و قاچ و لە کەلە و لە مل و سینگ و سکی و لە ئەندامی زاوزێ… بەگشتی هاوئەهەنگی ئەو بەش و ئەندامانە کە یەک ئینسانە، کە ئەم ڕوانگانەی هەیە.

من ئەم هەستە نوێیە کە خودی تاک لە ناو ئەو بەرهەمەدا خۆی هەست بە خۆی دەکات و هەستێکی بە تەواوی نوێی هەیە، کە پێشتر نەیبووە، بوونی خۆی بە شێوازێکی تەواو نوێ کە خۆیشی لەگەڵی نوێ دەبیتەوە، بەو جۆرە هەست دەکات، دەتوانم وەک خاڵی هاوبەشی هەموو کارەکانم (لەگەڵ هەموو ئەو جیاوازیانەی کە هەیانە) پێناسە بکەم.

مەجمووعەی (هار)

کاتێ من کارم لە کۆمەڵەی هاردا دەکرد ساڵی ٢٠١٥، ٢٠١٦، (کارەکان فیگۆراتیڤن) پێشتر بۆ ئەوەی دەست بدەمە ئەو مەجمووعەیە نزیکەی پێنج شەش مانگ سەرلەنوێ هەموو ئەناتۆمی فیزیکی ئینسانم تاوتوێ کرد، لە دەست و قاچ و لە کەلە و لە مل و سینگ و سکی و لە ئەندامی زاوزێ… بەگشتی هاوئەهەنگی ئەو بەش و ئەندامانە کە یەک ئینسانە، کە ئەم ڕوانگانەی هەیە. دوابەدوای ئەوە جووڵەیەکم بۆ داڕشت، ئەو جووڵەیەی کە پێم جوان بوو، جووڵەیەک کە هەستێکی نوێ بوو، جووڵەیەکم بۆ دەستەکانی، بۆ قاچەکانی، بۆ ئەندامەکانی داڕشت، ئەو بزاوتەم لە ناو بەستەرێکدا کە دەبێتە یەک دانە (بووم_کانڤاس) چەندین جار لەسەریەک تەجروبە کرد، تا بتوانم جووڵەیەک پەسند بکەم، یانی هەر فیگۆرێک جووڵەیەکی تایبەت و گونجاوی خۆی هەبێ. کاتێ خەریکی کار لەسەر ئەو فیگۆرە دەکەی، خەریکی دەسەڵاتێکی نوێی بۆ دادەڕێژی، ئەمە ئەو جووڵەیەیە کە من بۆم داڕشتووە. لەناو مەجمووعەی هاردا ئەو ڕووداوە ڕووی دا، ئەمە شتێکی بەتەواوی ئەزموونییە کە ئینسان دەبێ بە ئەزموون پەیدای بکا ئینجا بتوانی دایبڕێژێ.

ئەوەی دوای ئەو قۆناغە دەمویست، کۆمەڵێ (پێکهێن-موئەلەفە)ی تەواو شەخسی بوون، لەگەڵ بوونی کۆمەڵی بنەما کە پێشتر هەمبوو بۆ فۆرمەکان و جووڵە و بزاوتەکانی فیگۆرێک. بەڵام هێشتا کۆمەڵی موئەلفەی شەخسی ترم دەویست.

مەجموعەی ژێر

دوای هار، من کارم لە مەجموعەی ژێردا کرد، بەڵام بە سێ ساڵ مەوداوە، ئەوەی دوای ئەو قۆناغە دەمویست، کۆمەڵێ (پێکهێن-موئەلەفە)ی تەواو شەخسی بوون، لەگەڵ بوونی کۆمەڵی بنەما کە پێشتر هەمبوو بۆ فۆرمەکان و جووڵە و بزاوتەکانی فیگۆرێک. بەڵام هێشتا کۆمەڵی موئەلفەی شەخسی ترم دەویست. ئەمە وای کرد کە درێژە بکێشێ، چونکە ئەمە شتێک نییە کە بە ئاسانی بەدەست بێت. یەکێ لە موئەلفەکانی کاری من، جۆرە سەرخۆشییەکە کە لە بەرانبەر بەرهەمێکدا دەوەستی کە ئیعمال دەبێ بەسەر ماسولکەکانت و بەسەر هەستەکانت و بەسەر ڕوانینت و تێگەیشتنت و جۆرە تواناییەک کە لە لەمسی ئەو کارەدا پێت دەست دەدا، ئەمە خواستی منە. یەکێ لە خواستەکانم ئەوە بوو موئەلفەیەکی ڕاستەقینە، ڕوانینێکی ڕاستەقینە، شتێک کە ئینسان بە تەجروبە دێتە دەستییەوە بەدەست بهێنم. ئەمە بەلای منەوە ڕزگارییەکی سەیرە. ئەو کارانەی موئەلفەیان هەیە، هیچ خیانەتت پێ ناکەن، ئەمانە ناسنامەیان هەیە، کەسایەتیان هەیە.

ئینجا کەلکەڵەی تازەش بۆم پێش هات، لە جووڵەکاندا و لە فیگۆرەکاندا کە دەبزوان، لێرەوە ئیتر مەسەلەی ڕەنگ هاتە پێش و ویستم بە ڕەنگ ئەو تازەگەرییە بکەم، گەر بە ڕاشکاوی بیڵێم دەمویست تاقانە بێت و ببێتە مۆرکی یەک کەس. ئەم خواستە بەرەوە موتالیعەی ڕەنگەکانی بردمەوە و ئیتر گەیشتمە ئەوێ کە لەو شوێنەی نووری لێدراوە جۆرە تاریکییەکە، بەڵام لەو شوێنەی کە سێبەری بەرکەوتووە درەوشانەوەیە. زۆر بە ئاگاییەوە ئەو پارادۆکسم جێبەجێ کرد. هەوڵم دا ڕەنگی خۆم بە دەست بهێنم ئیتر مەسەلەی هەماهەنگی نێوان جووڵەکان و ڕەنگەکان هاتەئارا.

یەکەمین شتێ کە منی هاندا بۆ ئەم کارانە، مەحکومیەتێک بوو، تەنگ پێهەڵچنینێک بوو لەهەموو لایەکەوە. ئەمە هاتە ناو فیکر و ئەندێشەمەوە و لە کۆڵم نەدەبوویەوە، دەبوایە بە جۆرێک نیشانم بدایە، مەجموعەی ژێر ئاوا دەستی پی کرد، وەک حەپس بوونێک.

بۆ نموونە لە مەجمووعەی ژێردا ناوەڕۆکێک، بیرۆکەیەکم هەبوو دەمویست وردە وردە فۆرمێکی بۆ داڕێژم، ئەو ناوەڕۆکە (فشار) بوو، فشارێک بوو ئینسان بەرگەی دەگرت، ئینجا هاتم فۆرمێکی بۆ بدۆزمەوە و لەناو ئەو فۆرمەدا بەکاری ببەم.

یەکەمین شتێ کە منی هاندا بۆ ئەم کارانە، مەحکومیەتێک بوو، تەنگ پێهەڵچنینێک بوو لەهەموو لایەکەوە. ئەمە هاتە ناو فیکر و ئەندێشەمەوە و لە کۆڵم نەدەبوویەوە، دەبوایە بە جۆرێک نیشانم بدایە، مەجموعەی ژێر ئاوا دەستی پی کرد، وەک حەپس بوونێک. دەبوایە بە ئامرازەکانی خۆم دەریببڕم، بێ ئەوەی بمەوێ بانگەشەیەکم هەبی، لەگەڵ هەموو ئەو پڕەنسیپانەی وەک هونەر لەبەرچاومە بمەوێ لەناو ئەو کارانەدا بەکاری ببەم، ئەمە دەرببڕم وەک خۆم، نەک وەک شتێکی پەلە و ئاشکرا و کڵێشەیی و دووپاتەیی، بەڵکوو وەک شێوەکارێ، وەک ئاڕت، ئەمە یەکەمین هەستێک بوو کە بۆ مەجمووعەی ژێر تاووم دایێ.

بەرهەم یانی جیهانێکی نوێ، ئینسان بتوانێ لەو جیهانەدا بژی، نەک ئەوەی بەس لە دوورەوە سەیری بکەی. بەرهەم یانی کاتێ تۆ لەو شتە تازانەدا ئاشکرات کردووەتە سەر تابلۆ، بتوانی ڕازی بیت و سازگار بیت لەگەڵیدا، نەک تەنیا بۆ ئەوەی بڵێی کارێکی تازەم هەیە.

ئەوەی خۆم هەستی پێدەکەم مەحکومیەتێکە، فشارێکی یەکجار زۆرە. ئەوەی بە ئاشکرا دەمبینی، دەمویست ئەمە داڕێژمە سەر کانڤاسێک. هەر لەو مەجمووعەیەدا کۆمەڵێ ئێلێمانتی شەخسی خۆمم پەیدا کرد. بەلای منەوە بەرهەم یانی ئەو شتە تازەیەی کە خودی هونەرمەند بەدەستی هێناوە و تاڕادەیەکی زۆریش بۆ خودی هونەرمەندەکە قایلکەر بێت. بەرهەم یانی جیهانێکی نوێ، ئینسان بتوانێ لەو جیهانەدا بژی، نەک ئەوەی بەس لە دوورەوە سەیری بکەی. بەرهەم یانی کاتێ تۆ لەو شتە تازانەدا ئاشکرات کردووەتە سەر تابلۆ، بتوانی ڕازی بیت و سازگار بیت لەگەڵیدا، نەک تەنیا بۆ ئەوەی بڵێی کارێکی تازەم هەیە. ئینجا ئەو شتەی لەبەرچاوم گرتبوو ئەو ئێلێمانتانە، ئەو نیشانە و هێمایانە بە جۆرێک هەماهەنگ کردنەوەیان بوو، یانی تاوتوێکردن و شیکاری ئەو شتانە و لەپاڵ یەک داننانیان بوو. تەنانەت بە ئەنجام گەیشتن و نەگەیشتنی لەپاڵ یەکدا بوو. ئەمە کاری من بوو بۆ ماوەیەکی یەکجار زۆر. ئێستاش ئەو پرۆسەیە نەوەستاوە، من هەردەم ئاواتەخوازی ئەوەم کە کارێکی بەو جۆرە بکەم کە یەکپارچەییەکی ئەوتۆی تیا بێت.

مەجموعەی ئاڵۆز

دوابەدوای ئەوە هەر بەو نیەتە کارم لە مەجمووعەی ئاڵۆزدا کرد، هەر بەو نیەتەی کە بتوانم یەکپارچەی بکەم، هەماهەنگی و خۆشی بکەم، هەر بەو زەینییەتەوە تاووم دایێ، هەر هەمان شت کە لە مەجمووعەی هاردا تاڕادەیەکی باش خۆم بە سەرکەوتوو زانی، بزاوت و جووڵەکان و دەزووەکان، ئەو هێڵانە بوون کە دەبوایە وەکوو بنەما و پێکهاتە تێم بهاوێشتایە.

هەماهەنگ کردنی نێوان جووڵەکان و بزاوتەکان و شێوەی دەرەوەی فیگۆرەکان لەگەڵ ئەو ڕەنگە تازەیەی کە لە مەجموعەی ژێردا بەدەستم هێنابوو و یەکپارچەکردنیان خواستی سەرەکی من بوو لەم مەجمووعەیەدا. بۆیە دەبوایە ناکۆک نەبوونایە. لە ئاڵۆزدا جگە لەوانە کۆمەڵێ چالاکیشم ساز کرد.

مەجمووعەی ژێر وەک تایبەتمەندییەکانی، وەکوو بەش و پاژەکانی بەلای منەوە لەدایکبوونێک بوو، هەر لەوێش نەوەستا، پێم وانییە ئەسڵەن بیەوێ بوەستێ، داهاتووی هەیە. ئێستاش بەردەوامیم بەو پرۆسەیە داوە. ئێستا کۆمەڵێ فیگۆرم هەیە کە حەرەکەتێکی ترم بۆ داڕشتوون، لەنێو بەش و پاژەکانیدا دەسەڵاتێکی نوێترم بۆ داڕشتوون لەگەڵ فەزای باکگراوند و لەگەڵ فەزای خۆی.

بێدەرەتان

ئێستا کە لە مەجمووعەی بێدەرەتاندا خەریکی خاوێن کردنەوە و پاککردنەوە، بە جۆرێ کە هەندێ شت لابردن و هێنانی هەندێکی تازەتر بەو شێوەیەی کە خۆی داوای دەکات، شتێ کە ئەم جیهانە نوێیە دەیەوێ. بەو فاکتۆرانەی پێشتر باسم کرد خواستی من گەیشتن بە جیهانبینییەکی هونەری ئەوتۆ بوو کە وەختێ چاوم بە هەر شتێ دەکەوێ و پێموایە ئەو شتە بێتە سەر (بووم-کانڤاس)، بە تەواوی لە هەموو ئەجزاکانییەوە بەسەریدا زاڵ بم، بۆ نموونە ئەو شتە ماڵێک بێت، حەیوان بێت یان هەر شتانێکی تر. چوونکە لەم قۆناغە تازەیەدا دەمەوێ لەگەڵ شکڵ و فۆرم و جووڵەکانی فیگۆر، هەندێ نزیکایەتی و دۆستایەتی دروست بکەم. ئیتر لەگەڵ حەیوان بێت یان شتانێکی تر بێت کە لەگەڵ فیگۆردا دەچنە نێو خانەیەکی بنەماڵەییەوە، هاوماڵی.

ئەم مەجمووعەیە ڕەوانە، لە هاتووچۆ و بزاوتی بەردەوامدایە، بۆ هەر شوێنێ بڕۆم لەگەڵ خۆم دەیبەم، ئەم ژووری خەوە دەبەم. جیا لەمەش پوتانسیەلی زیندووبوونەم پێداوە، هەردەم دەکرێ کاری لەسەر بکرێ.

مەبەستم لەو بزاوان و جووڵەیە چییە؟ ئەم مەجمووعەیە لە پارساڵەوە لە مێشکما بوو، بەهار عەمەلی کرا، بە کۆمەڵێ درەخت دەستم پێکرد، هەموو بەیانییەک بەر لە خۆرهەڵاتن درەختێکم دەکێشا. ئینجا لە پایز و زستانیشی پێ زیاد دەکەم . ئەمە ئەو حاڵەتی جووڵە و تەکانخواردەیە کە باسی دەکەم. بڕیاری تازە ئەمەیە کە هەر چوار دەوری ئەم ژوورە پرە لە کار و وردە وردە وای لێدێ کە سەقف و ڕووبەری ژوورەکەش پڕەوە ببێ. هەروەها ئەو کارانەی لەسەر عەرزن یان لەسەر دیواریشن دیسان دەکرێ تەکان بخۆن لەسەر بنەمای زەرورەتێک کە خۆم پێم وایە دەبێ ببێ. بۆ نموونە (ئەمە ژووری خەوە و ناوی بە خۆیەوەیەتی) بۆ هەر شەوێک لە شوێنێک بخەوم، کارەکان دەجووڵینم. بۆ دەڵێم دەبێ بگۆڕێن و دەجووڵێن، کۆی فەزاکە و جۆری چنینەکانی ڕیتمێکە، بوونێکی هەماهەنگن. شوێنەکانیان دەگۆڕدرێن لە شوێنێکەوە دێت بۆ شوێنکی تر، لەسەر بنەمای ئەو هەماهەنگییە کە پێویستە بەرهەمێک هەیبێت.

دەتونم بڵێم خۆیشم یەکێکم لەوان، کاتێ خۆیشم لەوێم. خۆم پڕی دەکەمەوە، بوونی خۆم وەک خەوتن و وەک لەوێ بوون.

ئێستا من یەک دنیا ڕەگەز و توخم و شکڵ فۆرمم لەبەر دەستە بێ گوێدانە ئەوەی کە چین، ئەمەش جۆرە مەشقێکە بۆ بەدەستهێنانی ئەو نەزمە دەروونییە، ئەو بوونە چواچێوەمەندە بەهێزە. ئەوانە لەسەر بنەمای زەرورەتی جوانیناسی لەپاڵ یەکدا بە شێوەیەکی ڕیتمیک ڕیکیان دەخەم، ئەمە هەردەم ئەزموونە، قەتیس نەبوونە. یەکێ لە جیاوازییەکانی ئەم مەجمووعەیە (لەگەڵ ئەوەی کە سوورم لەسەر ئەوەی وەک مەجمووعەیەک پێناسەی بکەم، جیاوازییەکی نەبێ لەگەڵ ئەوانی تر) بەڵام ئەمیان وەک ئەوانی تر ناکرێ بچنە دەرەوە و نمایش بدرێن، ئەم ئەو پوتانسیەلەی نییە. ئەمیش جیهانی خۆی هەیە، بەلاشمەوە گرنگ نییە کە ئەو ڕێگە و ڕێرەوە بگوزەرێنێ بۆ ئەوەی قبوڵ بکرێت کە ئەمە بەرهەمێکی هونەرییە، یانی نمایش بدرێت کەسانێک بێن بیبینن و ڕەخنەی لێ بگرن و بنووسن و ڕابدەن لەسەری، بۆ ئەوەی خەڵکی باوەڕ بکەن کە ئەمە ئەسرێکی هونەرییە. با جارێک ئەو ڕێرەوە نەڕوات و بە گوێرەی پوتانسیەلەکانی بە ڕێڕەویکدا بڕوات کە هی خۆیەتی.

با بوعدێکی تریشی باس بکەم، لەو حاڵەتەی کە هەموو وەخت و تەمەرکوزت لەسەر مەجموعەیەکە بە مانگان و ڕۆژان. ڕەنگە وەخت و زەمانێک بێتە پێشەوە کە بە ویستی خۆت یان بێ ویستی خۆت لێی دوور کەویتەوە، من ئەوەم دانابوو بۆ ئەم تاییمە. هەر لەسەرەتاوە وەها کەڵکەڵەیەکم هەبوو، جاروبار هەستم بە هەندێ ئەزیەت بوون دەکرد. ئەمە یەکێ لە پێویستییەکانی ئەم شوێنە بوو. بە تایبەت بۆ کەسێک بە ماوەیەیکی درێژ تەنیا دەمێنێتەوە. مەبەستم تەنیامانەوە شتێکی داسەپاو نییە، هەڵبەت کارکردن هەر بە تەنیایی دەکرێ. رەنگە هەندێ کێشە و ئەستەمی بێنە رێیت، بۆیە تەنیایی هەڵدەبژێری کە خەریکی کار بیت. ئەگەر کار نەکەی ڕەنگە زیاتر ئەزیەت ببی و خۆشت تەحمول نەکەی. وەک خۆم ناچار بووم ئەو تەنیاییە هەڵبژێرم و دەرفەتێک بدەم بە خۆم کە سەرقاڵی ئەو بیرکردنەوە و ئەو کارانە بم کە کەڵکەڵەی سەرەکی منن. ڕەنگە ئەمە کێشە و دەردەسەری خۆیشی ببێ، بە باشترم زانی بەم شێوەیە چارەی بکەم. ئەمەش بەشێکیەتی، دیسان من هەر پێم هونەر و بەرهەمە بە هەموو ڕەگەز و ئێلێمانتانەی کە بەرهەمێک دەکات بە هونەر و بەرهەم.

شتیکی تریش پێوەندی بە مەسەلەی زاڵ بوونەوە هەیە، زاڵبوون بەسەر زەمانی ڕۆژانەت و ژیانت و هەموو ئەو مەسەلانەی کە پێوەندی بە خۆتەوە هەیە، بە جۆرێک وەستانە لەبەرانبەر جەبرێک، ئیتر بە هەر ڕیگەیەک یان شتێک بێت. جا بۆ ئەم مەبەستە ڕوو دەکەیتە مەعریفە و لۆژیکێکی شەخسی، بە جۆرێکی تر بەها و مانا دەدەیتەوە بە شتەکان، بەو جۆرەی کە لای تۆ ڕاستەقینەترە، نەک بەو جۆرەی داسەپاوە بەسەر مرۆڤدا.

هەم دەزانم چی دەکەم هەم نازانم چی دەکەم، ئەمە یەکێ لە خەسڵەتی منە.

لەنێوان مۆدێرنیزم و پۆست مۆدێرنیزمدا

لەنێو شێوەکاری پۆست مۆدێڕندا (لەگەڵئەوەی کە هەندێ شتی هاوبەشم هەیە لەگەڵ پۆست مۆدێڕنیستەکان بەڵام من خۆم بە شێوەکارێکی پۆست مودێرن دانانێم، زۆریش کێشەم هەیە لەگەڵیاندا) پۆست مودێرنیستەکان دێن لە مانا و ناوەڕۆکەوە دەست پێدەکەن بە پێچەوانەی مۆدێڕنیستەکان، هۆنەرمەندی مۆدێرن سەرەتا دێت لە هیچەوە دەست پێدەکات، یانی لە تابلۆیەکی سپییەوە دەگەڕێ دەگەڕێ تا لە فۆرمەوە ئەگات بە مانا، بەڵام کاری پۆست مۆدێرنەکان لە ماناوە بەرەو فۆرمە، بۆیە من پێشتر دەزانم چی دەکەم کۆمەڵێ تەرحم هەیە و بۆ هەر کارێکیش کۆمەڵێ تەرح لیدەدەم، یانی گەر پانزە کار بێت دیارە زۆرم تەرح بۆ لێداوە، یان جاری وایە یەک کارم دوو سێ جار کردووە، پێش ئەوەی بێمە سەر تابلۆ دەزانم چیم دەوێ، زۆرجاریش لە کاتی کارکردندا شتێکم دەستکەوتووە کە زۆر لەو شتەی کە خۆم لە بیرمدا بووە دەستکەوتێکی زۆرتری هەبووە. زۆرجار ئەوەم بۆ پێشهاتووە، بۆیە دەکرێ بڵێم هەم دەزانم چی دەکەم هەم نازانم چی دەکەم، ئەمە یەکێ لە خەسڵەتی منە.

کاتێ دەڵێم دەزانم چی دەکەم مەبەستم لە تەرحەکانە، لەچوارچێوەکەیە کە مومکینە دواییش تێک بچێ، ئەوەش کە دەڵێم نازانم بۆ چی وای لێدێت مانای ئەوە نییە کە لەگەڵیدا سازگار نیم. مەبەستم ئەوەیە کە لەگەڵ ئەو غەریزانەدا هەماهەنگم. زۆرتر ئەجزاکانە کە ڕەنگە وەلابنرێن و شتی تری پێ زیاد بکرێ.

پۆست مودێرنەکان دێن بەیانییە دەنووسن و لەسەر ئەو شتە قسە دەکەن کە بۆچی ئەو کارە دەکەن. کێشەم هەیە لەگەڵ ئەو کارانەی کە کراوە، دەبێ بڵێم جیاوازییەک لە بەینی خۆم و ئەوانەدا دەبینم. لە زۆربەی ئەو کارە پۆست مۆدێرنانەی بینیومن، جۆرێک بوونی ساختەییەکی ئەنقەستانەیە، یانی بە ئەنقەست مەسنووعیان کردووەتەوە، من ناتوانم بەو جۆرە کار بکەم ئەسڵەن یەکی لە پێکهێنەرەکانی کاری من ئەوەیە، ئەو ڕەگە هەستەوەریانەیە و تەنانەت دەتوانم بڵیم جادوویی و مەستانە. ئەمە یەکێ لەو جیاوازیانەیە کە هەرگیز ناتوانم لەگەڵی بگونجێنم، تەنانەت لە تارانیش کە زۆرینەی بەدەست پۆست مۆدێرنیستەکانە، دێن قسەیەک دەکەن و پاشان دێن کۆمەڵێ کار دەکەن بە ئامراز و شیوەی جیاواز لەسەر بوومدا یان لەسەر جەستەی خۆیاندا یان بە ڤیدیۆ یان هەر شتێ کە لەگەڵ ماناکەیاندا هەماهەنگە دەیکەن، ئەم ستایلی خۆیانە، لەگەڵ ئەوەشدا هەندێ کەسم بینیوە فاکت و مانیفێست لەپاڵ یەکدا ڕیز دەکات بۆ نموونە یەکێکیان تەنزە یەکێکیان نەبوونی ستراکتۆرە، یەکێکیان تەسەنووعە و ئەم شتانە لەسەر بووم بەکار دەهێنێ، ئەمە بەلای منەوە هەمان سفارشی کارکردن نەبێ هیچی تر نییە.

وەکوو ستایلی کارکردن بۆ خۆم هەڵمبژاردووە، وەکوو ڕووتبوونەوەیەکی بێ ئەملاوئەولا، وەکوو دەرخستن و ئاشکراکردنی لایەنەکان لە بوونی خۆم.

مۆدێرنیزم کە خۆی بەردەوام تازەبوونەوەی وای لێکرد کاری گەیشت بە مینیمالیزمێکی زیادەڕوانە، مینیمالیزم لەناو پەیکەرتاشی و شێوەکاری و… جێی هەموو شتێکی گرتەوە و ئینجا پۆست مۆدێرنیزم هەر لەسەر ئەساسی ئەو تازە بوونەوەیە هات کۆمەڵی ڕەهەندی تری بۆ کاری هونەر داڕشت. لەگەڵئەوەشدا کە ئەو دەورە مێژووییە وەک شێوەکاری مۆدێرن تەواو بووە، بەڵام ناتوانین مۆدێرنیزم وەک بازنەیەکی زەمانی، مێژوویی لەبەرچاو بگرین، کە کەی لەدایک بووە و کەی تەواو بووە. ڕەوت و ڕێرەوەکەی لەبیر و کاریگەرییەکانی لەسەر ژیان لەبیر بکەین. ناکرێ بە تیۆری تەماشای بکەین و بڵێین تەواو بووە، بۆ نموونەی ئەوەی من زۆر جەختی لەسەر دەکەمەوە بەردەوام دەوڵەمەند کردنەوە و کارکردن لەسەر هەستەکان و ئەو شتەی زۆر پێداگری لەسەر دەکەم، مەگەر بۆ نموونە کارکردن لەسەر ئەو جۆرە هەستەکان تەنیا دەکرێ بڵێین ئەم هەستانە شتێ بووە بۆ سەردەمانێک بۆ دەوارانێک کە شەست هەفتا ساڵێک لەمەوەبەر جەماعەتێک بە ناوی هونەرمەندی مۆدێرن ئەوە لە وجودیاندا بووە، بۆ مەگەر هەر ئەوان ئیحساسیان هەبووە و کاری پێبکەن. ئێ منیش وەک پێشتریش وتم یەکێ لە توخمە سەرکییەکانی کاری من ئەو ڕەگە جادوویی و هەستەوەریانەیە، دواجار نواندنێکی مۆدێرن بە کارەکەی من دەدات، یانی وەک کارێکی مۆدیرن دەردەکەوێ. وەک وتم سوورم لەسەر ئەمە.

تراژیدیای شەهوەت

لێرە دەگەڕێمەوە سەر ئەوەی پێشتر باسم کرد کە وەکوو ستایلی کارکردن بۆ خۆم هەڵمبژاردووە، وەکوو ڕووتبوونەوەیەکی بێ ئەملاوئەولا، وەکوو دەرخستن و ئاشکراکردنی لایەنەکان لە بوونی خۆم. دیارە ئەم بەشە تراژیکەش کە دەردەکەوێ یان با بڵێین بەو جۆرە کە خۆی لەسەر پانتایی کانڤاسەکە پیشان ئەدات. دەتوانم بڵێم تەنیا بەم شێوەیە دەتوانم ڕازی و قایل بم و سووکناییم بشکێ. شێوازی کارکردنی تریشم تاقی کردوەتەوە، تەنانەت لەسەر فیگۆر و چوونە نێو سروست و کەژ و کێو، یان نیشاندانی فەزا و کەشێکی شادیبەخشیشم ئەزموون کردووە، بەڵام دووبارەی دەکەمەوە تەنیا بەم جۆرەیە کە دەتوانم رازی بم لە خۆم و لە بەرهەمەکە. ئاماژە بەوەش بکەم کە چەندین جار لەلایەن بەردەنگەکانەوە ئاماژەی پێکراوە، ئاگادارکراومەتەوە، ڕەخنەی لێگیراوە، یان بیستوومەتەوە کە وتراوە ئەمە بانگەوازێکی مەنفییە بۆ ژیان. بەڵام من لەمەدا جۆرێک لە داوەریکردنێکی ئەخلاقی دەبینم کە زۆر نابابەتیی و نەشیاوە. خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی بەرهەمێکی هونەریدا دەبێ ئەو پیوەرە پۆزەتیڤ و نیگەتیڤە وەلا بنرێ. دەبێ کەمێ سەرتر بڕۆی و جوانی و تێروتەسەل بوون و پڕچیژبوون و کەیفووربوونی بەرهەمەکە پێوەر بێت.

ئەگەر خۆم بتوانم جیاوازییەک بڵێم لەگەڵ ئەم جۆرە کارە لەگەڵ بەرهەمەکانی تر کە لەم شێوە نیین، یەکێ لە ڕەهەندەکانی جۆرە وزە بەخشینێکی ترە بۆ خۆم.

ئێستا گەر بێم گەڵایەک یان درەختێک هەڵبژێرم و بیهێنمە نێوە کارێکەوە، پێموایە بەو شێوەیە تاریکە و بەو ڕەگەزە تراژیدییە بێتە سەر کانڤاسەکە.

من کاری فیگۆراتیڤ دەکەم، بۆ فیگۆرەکە مەوقعیەتێک هەڵدەبژێرم، یان ژیستێکی پێدەدەم، وەک پێشتریش وتم بۆ مەجموعەی هار جووڵەیەکم بۆ داڕشت، جووڵەیەک لەسەر بنەمای ئەو ژێستەی کە خۆم پێم باشترین جووڵەیەک بوو کە بە زەینی مندا هات و هات بە دەستمەوە، بەکارم برد. بۆچی و چۆن ئاوا گرمۆڵە دەبن و بە جۆرێک مڵۆچە دەبن، یان چ جۆرە پالنەرێکیان لە پشتە. بەشێکی زۆری شەهوەتە، کاری من شەهوەتە. بەڵام نەوەکوو کارێکی فیگۆراڵی ئاسایی، یان کارێکی پڕنۆگرافی، بە هیچ شێوەیەک لەو شتانە نییە. لەم گرمۆڵەکردن و پێچەوانەکردنی فیگۆرەکان و وەلانانی کۆمەڵێ شت لە خودی فیگۆرەکە و داڕشتنی دەسەڵاتێکی تایبەت بۆ خودی فیگۆرەکان، کە زۆرتر ڕەنگ و بۆی تراژیک بە خۆیەوە دەگرێ (هەرچەندە من یەکەم کەس نیم کە ئەو کارە دەکەم)، بەڵام من هەوڵم داوە بە شێوەی خۆم ئەوە بکەم.

من هیچ حەزم بە کاری ئیگزاژێرێ (زیادەڕەوی و گەورەکردنەوە)نییە، بۆ نموونە سەڕبڕان و خوێن ڕژان و ئەوانە، من ئەو کارانە ناکەم. هەروەها لەگەڵ تەغەزولی (شەیدایی) کردنی دارک و موسیبەتەکاندا نیم. بەڵکوو لەگەڵ جۆرە هەستیارییەکی فیگۆرەکاندام.

بەرهەم و بەرپرسیارییەتی

“هونەر ناتوانێ سیاسی نەبێت”

هەموو ئەو مەسەلە و رووداوانەی بەسەر کورددا هاتووە و بووەنەتە شوناسی، منیش وەک تاکیک لەمسم کردوون و لەگەڵیان ژیاوم، هەم وەک شوێن کە تیای لەدایک بووم و تیای دەژیم، هەم لەگەڵ خەڵکەکەی کە لەناویاندا و لەگەڵیاندا گەورە بووم. شێوەکاری وەک گۆڕەپانێک وایە، وەکوو ژوورێک وایە، با لێرە نموونەیەکی بهێنمەوە جارێک تماشای فیلمی ستالکێریی تارکۆڤسکیم دەکرد، بەدوای ژوورێک دەگەڕان بە هۆی ئەو ستالکێرەوە، کە ڕێنوێنیکەریان بوو، دەگەنە بەردەم دەرگەی ژوورەکە ئینجا بە نووسەرەکە دەڵێ ئێستا بڕۆرە ژوورەوە، با ئاوات و ئارەزوو و خواستەکانت و ئەوەی لەناو دەروونتایە ڕاستی بێتەڕوو، نووسەرەکە دەڵێ من بە گومانم و دەترسم کارەساتێک ڕووبدا. ئەو فیلمەم کە بینی بیری شێوەکاری کەوتمەوە هەستم کرد شێوەکاری بۆ من وەک ئەو ژوورەیە، کاتێ دەڕۆیتە ژوورەوە ئیتر قووڵترین و غەریزیترین و هەموو ویست و مەیلەکان و هەموو ترسەکان و خواستەکان بەیەکەوە وەک بڵێی لێرەدا دەرفەت و مەجالی دەرکەوتنییان و ئاشکرابوونیان هەیە، من ئاوا بۆی دەچم، باوەڕێکی پتەوم هەیە بەوەیە لەگەڵ ئەوەشدا هونەر درۆیەکە لە ژیاندا، بەڵام کاری هونەر دەبێ بەتەواوی ڕاستگۆیانە و ڕاستەقینانە بێ لەهەمبەر خواستەکان و ئەمیالەکان و غەریزەکانی خودی کەسی هونەرمەند.

ئەوەشی ئەگەر باسی بەرپرسیاریەتی بێت بەرانبەر بارودۆخی کورد یان هەر شتێکی تر، ئەلبێر کامۆ وتەیەکی هەیە سەبارەت بە بەرپرسیاریەتی نووسەر و هونەرمەندان دەڵێ “من پێموایە نووسەرەکان لە ژیانی ئاساییاندا بەرپرسیاریەتییان زۆرتر بێت و داوای هەڵوێستیان لێ بکەری، بەڵام لەکارە هونەرییەکانیاندا ئازاد بن. واشی لێهاتووە گەر شاعیرێک شیعرێک بەسەر بەهاردا بهۆنێتەوە پێیان وایە کە ئەوە نەوکەری سەرمایەدارییە.”

ناکرێ ئێمە ئەخلاقی لە شتەکان بڕوانین و بڵیین مادەم کابرا لەسەر بۆ نموونە کارەساتەکانی کۆڵبەران کارێکی هونەری نەکردووە، کەواتە ئەمە چی و چی نییە، ئەمە زۆر مەترسیدارە. بە زۆر شێوەی دیکە دەکرێ کار بکرێ لەسەری، ئینجا لەمەدا بەهیچ شێوەیەک نامەوێ بڵیم نابێ کاری لەسەر بکرێ، بەهیچ شێوەیەک مەبەستم ئەوە نییە. بەس باسی جۆرە هەڵەتێگەیشتنێک دەکەم کە بە ئاشکرا دەیبینم. هونەر و سیاسەت و پێوەندی ئەم دوانە، سیاسییە دەسەڵاتدارەکان گەوجاندن و کۆیلەکردنی خەڵکەکەیان دەوێت، بەڵام لێرەدا هونەر ئازادی دەخوڵقێنێ و ئەوان ناتوان ئاراستەی بکەن. ئێستا لە دنیای ئەمرۆی چەواشەکارییەکان و لە میدیا و تەلەفزیۆن و هتد کە لە هەموو لایەکەوە دەوری ئینسانی داوە و خواستی بە کۆیلەکردنی مرۆڤەکانە، هونەر ڕێی ڕاستەقینەی خۆی بڕوات هەم بەرنگارییە هەم سەرهەڵدانە. من ئامادەم لە ژیانی واقیعیدا گەر مەسەلەیەکی ویژدانی هەیە حەتمەن لە بەرەی هەق و راستیدام، بەڵام بە مافی خۆم دەزانم کە ناچار نەکرێم ئەمە ببەمە نێو هونەرەکەمەوە.

لێرە دەبێ ئامرازیش لەبەرچاو بگرین، سینەماکارێک لەڕێگەی سینەماوە کۆمەڵێک شت بەیان دەکات، ڕاستە لە شێوەکاریشدا ئێمە کەسێکی وەک پیکاسۆمان هەیە کە قۆناغی زۆری بڕی، یەکێ لەو قۆناغانە سوور بوو لەسەر هەندێ هەڵوێستگرتنی سەخت بەرانبەر هەندێ دیکتاتۆر. بەڵام من پێموایە ئەمە بە تەنیا کافی نییە. کاتێ دێینە نێو ئەم بازنەیەوە کۆمەڵێ ڕەفتاری پۆپۆلیستی دەبینین، هەندێ سواری شەپۆلەکان دەبن. هونەرمەند دەبێ ڕاستگۆ بێت لەگەڵ خۆیدا، بەڵام ئەمە بەلاڕیدابردنێکی ترسناکە.

بۆ جۆرێکی تر لێی نەڕوانین بۆ سەیرێکی ئەو کارانەی خۆم کردوومن، نەکەین. بۆ نموونە مەجمووعەی ژێر کە قوورساییەکی زۆری لەسەرم بوو، نەشمویستایە نەمدەتوانی ڕەچاوی نەکەم، کاتێ دەڵێم ڕاستگۆیی مەبەستم ئەمەیە نەمدەتوانی خۆمی لێ دەرباز بکەم ئیتر بەم ستایل و فۆرمە بەرهەم هات. بەڵام بەهیچ شێوەیەک لەگەڵ ئەو جۆرە سەختگیریانەدا نیم، ئەسڵەن ناتوانم مەرج و شتانیکی وا قبووڵ بکەم، دەگەڕێمەوە سەر وتەکەی کامۆ ئێمە دەکرێ چاوەڕوانی بەرپرسیاریەتی و هەڵوێستمان لە خودی کەسەکان ببێ، کە دەوروبەری و خەڵکەکە و خۆی دووچاری قەیرانێک بووە، لێرە بەرپرسی وەک خۆت، بەڵام ئەوەیکە حەتمەن بێی لەسەر ئەم دۆخ و قەیرانانەدا کاری هونەری بکەی یان هونەرەکەت لە خزمەت ئەوانەدا بێت ئەوە ئیتر حوکم و مەرجێکی بێ مانایە و من قبووڵم نییە. ئێستا لە ئێرانیشدا ئەو ڕوانینە زۆر زاڵە، من ئەمەم قبوڵ نییە و هەستیش ناکەم هیچ جۆرە تاوانێک یان خۆدزینەوە و ئیهمالییەک بێت. بە پوختی من دژی ئەو بۆچوونە زۆردارانەیەم، باشترە ئەو مەجالە ئەو ئازادییە بدەین بە خۆمان و بەوانی تریش، با ئەو جوانییە وەک خۆی گەشە بکات، مەسەلەکە دەوڵەمەند بوون و گەشە و بواژانەوەی سەلیقەکانە، ئەمەش لای من یەکێ لە ئەولەویتە ڕەسەنەکانە. بەڵام ئەوانی تر کە بۆ هونەر ئەم بەرپرسیارییەتییەیان قبووڵە، کێشەم نییە، بەڵام بۆ هونەری نەکەنە مەرج، ئەمە ترسناکە. چونکە بە راستی بەس بەم مەرج و ڕوانگەیەوە کەس نابیتە هونەرمەند.

بەڵام لە دەرەوەی ئەم شەرت و مەرجەدا بڵیم، بێ هیچ گومانێک هونەر ناتوانێ سیاسی نەبێت، دەوڵەت، دەسەڵات و دامودەزگاکانی و میدیا و ڕاگەیاندنەکانی مەحکومیەتێک و داسەپاندنێک هەیە ئەسڵەن مەگەر هونەر دەتوانێ خۆی دەرباز بکات. دیارە یان دەبێتە پروپاگەندە بۆ ئەو فۆرماسیۆنە زاڵە و بارودۆخە داسەپاوەکە دەکات و یان لەگەلی نییە، ئیتر ئەم فۆرماسیۆنە زاڵە هەوڵی لەناو بردنی دەدات، تەنانەت ئەم کاری بە سیاسەتیش نەبێ، هەر لێیناگەڕێن، وردە وردە لە فیکر و بەرچاوی مرۆڤەکان مەحوی دەکاتەوە. هەمیشە هونەر بە تەواوی پێچەوانەی بارودۆخەکانە.

ئەم فۆرماسیۆنە زاڵە هەمیشە مەیمونی دەوێ و خەریکی بێبەها کردنی شتەکانە، ئەمانە هەمووی نالەبار و زۆر خراپن. هێندە زەلکاوە گەر شتێکی باش و جوانیش بکرێ لەنێو خۆیدا ونی دەکات. بە کورتی هونەر دەبێ خۆی بێت بە هەموو پێوەرە جوانیناسییەکانی و کارێکە بۆ بوژانەوە و زیندووکردنەوە. هەر کەسێک بیەوێ کاری هونەری بکات و کارێکی نوێ بکات بۆ یەکەم جار ئەو ژەنگە لە خۆی نەکاتەوە کە بە هەزار شێوە بەسەریدا سەپێنراوە و بێ دوودڵی و هیچ گومانێک نەفرەت لەو زبڵدانە لەو هەموو ئیبتزالە نەکات، هەنگاوی یەکەمی بۆ داهێنەر بوون هەڵنەگرتووە. ئەمە هەر باسی هەنگاوەکە، ئینجا نەوەستان و دانەبڕان. هونەر سیاسی دەبێتەوە کاتێ تۆ ناتەوێ ئەو کڵێشانە و ئەو قۆڕیاتانە نەکەی و ساز نەبی لەگەڵیاندا. بۆیە دەبێ ئەو گۆڕانکارییە گەورەیە لە خۆتا بکەی، ئەمەش خۆی لە زاتی خۆیدا سیاسییە. هونەرمەند نابێ لەگەڵ بارودۆخی زاڵدا بێت.

هونەرمەندبوون ستایل و شێوازێکی ژیانکردنە، بەو جۆرەی کە لەسەرەتاوە هەموو تەمرکوز و سەرنج و فیکر و خەیاڵی لای دەربڕینی ئەو شتانە، ئیتر هەموو ژیانی تێکەڵی ئەوە دەبێ، زۆرتر بەرەو ئەو شتانەی کە سەرنجی دەبەن، دەڕوا. ئەمەش جۆرە سەوداییەکە تا ئاستێک کە هونەرمەند جاری وایە تەنانەت ژیانی و خۆی بیر دەچێتەوە.

بەردەنگ هونەرمەندە

بەردەنگ یان بینەر ئەو کەسەیە کە بە باشی و جوانی ئاگاداری بەها و گرنگی جوانیناسی هونەرە.

ئینسان کاتێ دێتە نێو پانتایی جوانییەوە، دەرگیری هەستکردن بە خۆی دەبێت. یان با بڵێم خۆی ئیحساس دەکات. کاتێ ئینسان لەناو ئەم قەڵەمڕەوەدایە، لەناو ئەو ڕەهەندە لە ژیاندایە یانی لەناو جۆرێک لە سەرخۆشی و ئیحساسی هەستەوەرانەدایە. لەو ساتەوەختەدا بەردەنگ دەبێتە هونەرمەند.

بینەر و بەردەنگی بەرهەمەکانی من، لەڕاستیدا ڕەنگە ئەسڵەن ڕا و هەستی خۆی دەرنەبڕێت یان نەشڵێت کە کاری تۆم دەیوە، بەڵام ڕەنگە لە بەرکەوتنی لەگەڵ تابلۆیەکدا ئەو فیعل و ئینفعالە لە ناویدا ڕوویدابێت. یان دەکرێ لەگەڵ بەرهەمەکەی مندا نەسازابێ و نەیتوانی بێت پێوەندی لەگەڵ ببەستێ.

بەگشتی بەردەنگ دەتوانێ هێز و وزەیەکی وەرگرتبێت، ئەم هێزەش ژیان بەخشە، بۆیە دەڵێم بینەر یان بەردەنگ هونەرمەندە. ئەمەش بەهادانە هەم بە بەرهەم هەم بە بەردەنگ هەم بە هونەرمەند. بۆیە پێموانییە بەردەنگ کەسێک بێت لەو خوارەوە و هونەرمەند لەو سەرەوە. مەبەستم ئەوە بە بێواستەترین شێوە بتوانێ پێوەندی لەگەل ئەو بەرهەمە ببەستێ.

خاڵێک لەمەدا گرنگە ئەوەیە کە ئیتر بەم شیوەیە بێمانایە بەردەنگ بڵێ من ئەو چاوەڕوانییەم هەیە لە هونەرمەند. دیاردەیەکی مەترسیدار هەیە ئەویش ئەوەیە دەڵین بزانین بەردەنگ چی دەوێ. یانی بەرهەم بۆ خواستی بەردەنگەکانە، ئەم کەی مەعریفەیە، ئەمە ترسناکە.

بەردەنگێکمان هەیە کە ڕەخنەگرە، ڕەخنەگریش لەناو بازنەی بەردەنگ بووندایە، بەڵام کاری ئەو وردتر بینین و هەڵسەنگاندنی ئەو بەهایانەیە کە لەنیو بەرهەمەکەدا خراوەتەروو، خوێندنەوە و تەحلیلیان بۆ دەکات، مەبەستیشی خودی بەرهەمە. هەڵبەت یان بە ڕەگەزێکی بەرهەمە دەگەشێنەوە و وەک ماهیەتی بەرهەمەکەی دەناسێنن یان ئەو بەشەی لە بەرهەمەکەدا سەرکەوتوو نەبووە و ڕەخنەی دەکەن. بۆ من هەر دوو لایەنەکەم بۆ گرنگە و ئەمەش ڕەنگە ببیتە هۆی گوتارێکی هونەری و ڕێکەرەوە بێت.

دیارە لەسەردەمی پۆست مۆدێرندا گۆڕا، بۆیە جێی خۆیەتی ئەمەش بڵێم کە من هێشتا نەمتوانیوە ئەو شەهوەتە سەیر و سەمەرەیەی بەشێکی زۆری پۆست مۆدێرن درک بکەم بۆ نزیک بوونەوەی هەرچی زۆرتری جەماوەر و کۆمەڵانی خەڵکە لە بەرهەمی هونەری. کەسێک بە سەعات لە بەرهەمێکی هونەری ڕادەمێنێ، کەسێکیش بە ئاسانی لە پەنایدا ڕەت دەبێ. یەكێک بەرهەم بەلایەوە پرس و مەسەلەیە، یەکێکیش نییە. بەو جۆرەی لێیان تێگەیشتم وەک خۆیان دەڵێن ئەو مەودا و دابڕانەی کەوتووتە نێوان هونەرمەند و کۆمەڵانی خەڵک نەهێڵن، ئەمەش ڕوانگەیەکی سوسیالیستی کۆمەڵناسانەیە. بەڵام نەک هەر کۆمەڵانی خەڵک زەوق و سەلیقە و پێوەری جوانیناسانەیان نەهاتە سەرەوە، بەڵکوو ئەو خەڵکە زیاتر کشانەوە لەم هونەرە(هونەری پۆست مۆدێرن)بەنیسبەت هونەری مۆدێرنەوە. دەتوانم بڵێم کە نەک ئەوان نەهاتنە سەرەوە، بەڵکوو ئەمان هونەرەکەی خۆیان هێنایە خوارەوە.

بۆیە هەر پێداچوونەوەیەک لەبارەی بەردەنگ و هونەردا هەبووە، تەنیا لەسەر کاغەز مایەوە و لە واقیعدا ڕووی نەدا.

کرتە بکە بۆ خوێندنەوەی چاوپێکەوتنەکەو بینینی تابلۆکان بەشێوەی پەڕەی PDF

The post تراژیدیای شەهوەت appeared first on ژنەفتن.

هەر شوێنێک لەدەرەوەی دنیا

دلاوەر ڕەحیمی — Tue, 25 Aug 2020 18:51:21 +0000

لە فرەنسییەوە: دلاوەر ڕەحیمی

ئەم ژیانە لە نەخۆشخانەیەک دەچێ کە هەموو
نەخۆشێک حەز دەکات پێخەفەکەی بگۆڕێت. ئەمەیان
نەخۆشێک حەز دەکات پێخەفەکەی بگۆڕێت. ئەمەیان
دەیەوێ لە بەرانبەر زۆپاکە ئازار بکێشێ، ئەوەشیان
پێیوایە کە لەلای پەنجەرە چاک دەبێتەوە.
پێموایە کە هەمیشە لەو شوێنەی کە لێی نیم، باشم،
ئەم مەسەلەی شوێنگۆڕکێ و گوێزانەوەیە، لەو
مەسەلانەیە کە لەبارەیەوە بێوچان لەگەڵ دڵ و ڕۆحمدا
دەدوێم.
"بڵێ دڵێ من، دڵی داماوی هەناسەسارد، بۆچوونت
چییە لەسەر نیشتەجێبوون لە لیسبۆن؟ دەبێ
کەشوهەواکەی گەرم بێت و تۆش وەک مارمیلکەیەک پڕ
دەبی لە وزە و کەیف خۆش دەبی. ئەم شارە کەوتووەتە
نزیکی ئاو; دەڵێن لە بەردی مەڕمەڕ دروستکراوە و
خەڵکەکەی وەها ڕقیان لە گیا و سەوزاییە کە هەموو
درەختەکان لە ڕەگەوە هەڵدەکێشن. ها ئەو دیمەنە
لەگەڵ سەلیقەی تۆ دێتەوە، دیمەنێک کە تێکەڵەیەکە لە
ڕووناکی و کەرەستەی کانزایی و شلەمەنی بۆ
ورشەدەرکان."
دڵم وەڵام ناداتەوە.
"تۆ کە هێندە ئاسوودەییت خۆشدەوێ و حەزت لە چالاکی بزوێنەرە، دەتەوێ بڕۆینە هۆڵەندای خوشبەختی جاویدانی بژین؟ ڕەنگە لەم دەڤەرە وەختێکی خۆش بگوزەرێنی، کە زۆرجار ستایشی وێنای ئەوێت لە نێو مۆزەخانەکاندا کردووە. ئەی بۆ ڕۆتردام چی وێنا دەکەی، تۆ کە دارستانە تاریکەکان و بەلەمەکانی پاڵ خانووەکانت خۆشدەوێن."
دڵم هەر بێدەنگە
"ڕەنگە باتاڤیا لەگەڵ تۆ سازگار بێت، لەوێ ڕۆحی ئەوروپا دەبینین کە بەستراوە بە جوانی خولگە گەرمەکانی زەوییەوە."
یەک وشە ناڵێ، تۆ بڵی دڵم مردبێت.
"یانی تۆ گەیشتوویتە ئەو ئاستە لە بیرکولی کە تەنیا لە نێو ئێش و ئازارەکانتدا دڵخۆشیت؟ ئەگەر وایە، با بڕۆین بەرەو ئەو وڵاتانەی لە ڕەنگی مەرگن. - دڵی داماو! من کەلوپەلەکانمان کۆ دەکەمەوە و بە جانتاکانمانەوە دەڕۆینە بۆرنێۆ، هێشتا دوورتر، بەرەو ئەوپەڕی بەڵتیک. ئەگەر بشێ هێشتا دوورتر لە ژیان، لەوپەڕی جەمسەری زەوی داسەکنێین. لەوێ هەتاو بە چەماوەیی لە زەویی دەدات و کاوەخۆیی شەو و ڕۆژ، هەمەچەشنی لەنێو دەبات و برەو بە یەکڕیتمی دەدات کە نیوەی عەدەمە… لەوێ دەتوانین ماوەیەکی درێژ لە نێو تاریکایی مەلە بکەین، لەکاتێکدا کە بۆ سەرنج ڕاکێشانی ئێمە زەردەپەڕە باکوورییەکان دەسکە گوڵەکانیان کە لە تیشکدانەوەی یارییەکی ئاگرینی دەوزەخ دەچێ، بەرەو لای ئێمە دەنێرن."
دواجار دڵی من دەخرۆشێ و عاقڵانە بەسەرمدا هاوار دەکات: " هەر شوێنێک! هەر شوێنێک! بە مەرجێک کە لە دەروەی ئەم دنیایە بێت."

The post هەر شوێنێک لەدەرەوەی دنیا appeared first on ژنەفتن.