بەرایی

لەدوای مردنی ڕەخنەگر و ڕۆماننووسی ئەرجەنتینی (ڕیکاردۆ پیگلیا ١٩٤١-٢٠١٧)، ڕۆماننووسی ئیسپانیایی “خۆرخە کاریۆن” لە وتارێکدا بە ناونیشانی “مردنی ڕیکاردۆ پیگلیا، پیاوێک کە ئیملیۆ ڕینزی بوو”، دەنووسێت: “ناوی تەواوی ئەم نووسەرە ئەرجەنتینییە بریتی بوو لە (ڕیکاردۆ ئیملیۆ پیگلیا ڕینزی)، ئاشکرایە ئیملیۆ ڕینزی ناوی نزیکترین کارەکتەرە، لە دڵی پیگلیای ڕۆماننووسەوە، کە لەنێو چەند ڕۆمانێکی بەرجەستە بووە. ئەمەش وەک ئەوە وایە، کە پیگلیا، لە نووسیندا خۆی بەسەر دوو کارەکتەردا دابەش کردبێت: لە یەکەمیاندا خۆی وەک نووسەر (ڕیکاردۆ پیگلیا) پاراستووە و ئەوی تریشی کارەکتەرێکە، کە لەبارەیەوە نوسیویەتی.”

بێگومان گەر ئەم سەرنجە لە ڕەهەندێکی بینراودا پاساوێک بێت، لەبارەی ڕەنگدانەوەی بیۆگرافیا و ژیانی واقیعی نووسەر، لە پانتایی ڕۆمانە دیار و دەقە فەنتازییەکانیدا، ئەوا لە ڕەهەندێکی تریشدا دەکرێ هەمان سەرنج وەک جەخت لەسەر وابەستەیی و پەیوەندیی نێوان کۆی بەرهەمە ئەدەبییەکانی نووسەر: چیرۆک و ڕەخنەی ئەدەبی و ڕۆمانەکانی و هەتا کاری ڕۆژانەشی وێنا بکرێت، واتە خوێنەرانی پیگلیا درک بەو پەیوەندییە بەهێزە دەکەن کە لەنێوان دەقەکانی گێڕانەوەی نووسەر و تێکستە ڕەخنەییە ئەدەبی و تیۆرییەکانیدا بوونی هەیە و تەنانەت کاری ڕۆژانەی نووسەریش بە شێوەیەک لە شێوەکان پەیوەندیی بە بەرهەمەکانییەوە هەبووە، کە وەک ئەکادیمییەکی پسپۆڕ و شارەزا، لە چەند زانکۆیەکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و وڵاتەکەیدا وانەی وتووەتەوە. پیگلیا، لە ئەرجەنتین لە سایەی حوکمڕانی “بیرون”ی دیکتاتۆردا ژیا و کاتێکیش لە کۆتایی شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا، کە سانسۆر و چاودێریی بەرهەمی هونەری و ئەدەبی و هەڕەشەکردن لە نووسەران و ڕووناکبیران لە سایەی حوکمڕانییەتی “ئۆنجانا”ی دیکتاتۆردا، گەیشتە لوتکە، پیگلیا بڕیاری بەجێهێشتنی وڵاتەکەی دا و ڕووی کردە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. زیاتر لە چل ساڵ لە تاراوگە ژیا. بەڵام نووسەر لە سەرەتای ساڵانی دەیەی دووەمی هەزارەی نوێدا بڕیاری دا بگەڕێتەوە وڵاتەکەی، بۆ ئەوەی لە زێدەکەی خۆی، کە تیایدا لەدایک بوو، بمرێت. بۆیە پیگلیا هێشتا چیرۆکنووسێک بوو، کە وڵاتەکەی بەجێهێشت، بەڵام دواجار وەک ڕۆماننووس و ڕەخنەگرێکی جیهانی بەناوبانگ گەڕایەوە زێد و نیشتمانەکەی. ئەو سەرەتا بە کورتەچیرۆک دەستی بە نووسین کرد و تا لە ژیاندا بوو، لە کات و سات و سەردەمی جیاوازدا، چیرۆکەکانی لە چوار کۆمەڵە چیرۆکدا بە ناوەکانی: (داگیرکاری، ناوی خوازراو، زیندانی هەتاهەتایی، حیکایەتگەلی ئەخلاقی)یەوە چاپکراون، هەروەها چەندین وتاری ڕەخنەیی و توێژینەوەی ئەدەبی نووسیوە و لەم بوارەشدا خاوەنی چەند تێکستێکی بڵاوکراوەیە، کە دیارترینیان بریتیین لە: (ڕەخنە و فەنتازیا، ئەرجەنتین لە چەند بەشێکدا، شێوازگەلی کورت، دواهەمین خوێنەر)، جگە لەوانە پیگلیا خاوەنی پێنج ڕۆمانە کە بریتین لە: (هەناسەدانی دەستکرد، شاری نائامادە، پارەی سووتاو، شەوی سپی، ڕێگا بەرەو ئیدا)، کە ماوەیەکی کەم دوای بڵاوبوونەوەی ڕۆمانی (ڕێگا بەرەو ئیدا، ٢٠١٣) نووسەر دووچاری نەخۆشییەکی کوشندە بوو و هەر بەو نەخۆشییە ساڵی ٢٠١٧ لە وڵاتەکەی کۆچی دوایی کرد.

دەربارەی کتێبی دواهەمین خوێنەر

“دواهەمین خوێنەر” ناونیشانی کتێبێکی ڕەخنەیی ڕیکاردۆ پیگلیایە، کە تیایدا پرسیارگەلێک دەربارەی خوێندنەوە و خوێنەر دەوروژێنێت و دواجاریش لە ڕێگەی نووسەر خۆیەوە، واتە لە ڕێگەی نووسەرێکی خوێنەرەوە، کە لە بنەڕەتدا ژیانی بەدەوری خوێندنەوەدا سووڕاوەتەوە، سەرلەنوێ دەگاتەوە خوێنەر. ئەو لە بەشی بنچینەیی کتێبەکەیدا، کە لە پێنج بەش پێکهاتووە، لە ڕێگەی هەندێ بەرهەمی ژمارەیەک نووسەری جیهانیی وەک: بۆرخیس و کافکا و جیمس جۆیس و سیرڤانتس و.. هتد، بەسەر دەکاتەوە، کە وەک گرێبەستێک وایە لەنێوان نووسەر خۆی و خوێنەردا، یان ڕاستتر لە گەشتێکی درێژی پیگلیای نووسەر دەچێت بە ناو خوێندنەوەدا، بەڵام ئەوەی ئەم گەشتە جیا دەکاتەوە، ئەوەیە کە نووسەر لە ڕوانگەیەکی میتافۆرییانەوە، واتە لە ڕوانگەی وێنەگرێکەوە، دەست بە گەشتەکەی دەکات. چونکە نووسەر لە دەستپێکدا باس لە وێنەگرێک دەکات کە لەسەر بانی باڵەخانەیەکی بەرزی شاری “بۆنس ئایرس” دەژی، بە جۆرێک کە تەواوی خانوو و باڵەخانە و کۆشکەکان و دوکان و بازاری شارەکە دەبینێت، وێنەگرەکە هەڵدەستێ بە دروستکردنی ماکێتێک بۆ شارەکە، پاشان مەرجی بۆ کەسانێک کە دەیانویست ماکێتەکە ببینن، ئەوەیە کە هەرکەسە و بەتەنیا دەبێت بیبینێت. لەم میتافۆرەدا تێدەگەین، کە ماکێتەکە زۆر لە شارەکە نەدەچوو، لە ڕوانگەی ئەوانەدا کە وەک تاکەکەس دەهاتن سەیریان دەکرد، گەرچی لە تێڕوانینی وێنەگرەکەدا، ماکێتەکەی شارەکە خۆی بوو. هۆکارەکەش لەبەر ئەوە بوو کە بینەران هەریەکە بەپێی بینین و ڕوانگەی خۆی شارەکەی دەبینی، کە وەک پێویست شارە واقیعییەکە نەبوو کە دیبوویان. بە تێڕوانینی پیگلیا، میتافۆرەکەی سەرەوە، هەم وەک دەقی ئەدەبی وایە و هەم هاوشێوەی خوێندنەوەشە. واتە دەقی ئەدەبی هاوشێوەی ماکێتەکەیە، بینەرانیش هەر یەکێکیان خوێنەرێکە و پڕۆسەی بینینەکەش خوێندنەوەیە و نووسەری دەقە ئەدەبییەکەش بریتییە لە دروستکەری ماکێتی شارەکە، بەو مانایەی ئەوەی ئەویش دروستی کردووە شارێکی دیکەیە، نەک شارە واقیعییەکە. بەڵام وێنەی خوێنەری ئیلهام بەخش بۆ پیگلیا بریتییە لە وێنەی “خۆرخە لویس بۆرخیس”، خوێنەرێک کە لەدەستدانی بینایی، وای لێ نەکرد دەست لە خوێندنەوە هەڵبگرێت، بەڵکو دوای کوێربوون هێشتا سووربوو لەسەر خوێندنەوە. لێرەوە نووسەر خوێنەر دەکات بە دوو بەشەوە: یەکەمیان خوێنەری هۆگری خوێندنەوە، خوێنەرێک کە دەستبەرداری خوێندنەوە نابێت و هیچ لە خوێندنەوەی ڕاناگرێت. دووەمیش خوێنەری بێخەو یان خوێنەری هەمیشە بێدار.  بە تێڕوانینی نووسەر هەردوو جۆرەکەی خوێنەر نمایشێکی پەڕگیرن بۆ ئەوەی کە بە مانای خوێندنەوەی دەق دێت و هەروەها بەرجەستەبوونی گێڕانەوەی ئامادەیی خوێنەری دژوارن، لە ئەدەبدا. هەروەها پیگلیا هەردوو چەشنەکەی خوێنەر بە خوێنەرە بێگەردەکان ناو دەبات، چونکە خوێندنەوە لە لای ئەوان مومارەسەیەک نییە، بەڵکو شێوازێکە لە شێوازەکانی ژیان. لێرەوە نووسەر چەندین چیرۆک و ڕۆمان بەسەر دەکاتەوە کە کارەکتەرەکەیان خوێنەرە. نووسەر لە بۆرخیسەوە، بۆ مالکۆلم لاوری، هەروەها لە کافکاوە بۆ جیمس جۆیس و لەویشەوە بۆ سێرڤانتس. ئاوڕ لە بەرهەمگەلێک دەداتەوە کە کارەکتەرەکەیان خوێنەرە، بۆیە پێیوایە ئەدەبیات تاکگەرایی خوێنەران دەخولقێنێت و پاشان شوناسیشی پێ دەبەخشێت و دەیناسێنێت. بە دەربڕینێکی دیکە ئەدەبیات وا لە خوێنەر دەکات، لە کۆنتێکستێکی دیاریکراودا ببینرێت و پاشان ناویشی لێ دەنێت. ناولێنانەکەش لە خۆیدا ڕووداوێکە، چونکە خوێنەر حەزی لەوەیە کە پەنهان و نادیار بێت. پاشان گەر نووسەر وەک خوێنەر، یەکێک لە ڕەهەندەکانی کتێبەکە بێت، ئەوا ڕەهەندێکی دیکەی خوێنەرە، لەناو دەقی گێڕانەوەدا. لێرەوە خوێنەر وەک “ئیما بۆڤاری”یە لە ڕۆمانەکەی “فلۆبێر”دا، کە خوێندنەوە ژیانی سەرەولێژ دەکاتەوە، خوێندنەوەی کتێبێک لە بەردەم خۆیدا دایدەنێت و دەیخاتە بەردەم ژیانە وێرانەکەی و هەوڵ و هەڵپەکانی بۆ بەدەستهێنانی ژیانێکی دیکە. یان ڕەنگە خوێنەر لە لای پیگلیا هاوشێوەی زۆرێک لەوانە بێت، کە لە چیرۆکەکانی “بۆرخیس”ی هاوزێدیدا دەیانبینین، کە لە گەشتێکی میتافیزیکی پڕ لە شۆر و شەوق بە ناو زەمەندا، دوای شوێن پێکان و پاشماوەکان دەکەون.. یان لە ڕۆمانگەلی پۆلیسیدا لەوانەیە خوێنەر پشکنەرەکە بێت، کە ڕۆڵی ئەو دەبینێت و ئەو کاغەز و دیکۆمێنتانە دەخوێنێتەوە کە تایبەتن بە بکوژ یان کوژراو. یاخود خوێنەر لە لای ئەم نووسەرە ڕەنگە کەسێک بێت، کە خوێندنەوە بگۆڕێت بۆ خوێندنەوەی واقیع تاکو لە ڕێگەیەوە بگاتە کردنەوەی کۆدەکان. یان لەوانەیە خوێنەر وەک “دۆن کیشوت”ی خوێنەری چیرۆکە زۆروزەوەندەکانی سوارچاکی بێت، تاکو دواجار بە شمشێری هەڵکێشراوەوە دێتە دەرێ بۆ ئەنجامدانی کردەی نموونەیی و ئایدیال. یان خوێنەر لەوانەیە وەک “چێ گیڤارا”ی نووسەر بێت، نووسەرێک، کە شۆڕش بەرەو سەرزەمینی خۆی پەلکێشی کرد، بەڵام لەو سەرزەمینەش دەستبەرداری نووسینی یاداشتەکانی نابێت و تا کۆتایی ژیانیشی وەک خوێنەر، یان پیگلیا وتەنی وەک “دواهەمین خوێنەر” مایەوە، خوێنەرێک کە لە منداڵییەوە تا مردن، خوێندنەوە وەک سێبەرەکەی لێی نەبووەوە. لێرەوە گەر کتێبەکە، لە ڕەهەندێکدا وەک ستایشکردنی “خۆرخە لویس بۆرخیس”ی نووسەری خۆ بە خوێنەرزانی هاوزێدی پیگلیا وێنا بکرێت، ئەوا لە ڕەهەندێکی دیکەدا، کاتێک دەزانین “چێ گیڤارا” وەک لە کتێبەکەدا وەک “دواهەمین خوێنەر” و خوێنەرێکی مەزن بەرجەستە کراوە و، خوێندنەوەش چ پڕۆسەیەکی شۆڕشگێڕانەی قووڵ و هەمەلایەنە، ئیدی تێدەگەین تێکستەکە بە دیوێکی تردا وەک ستایشێکی گەورەی “چێ گیڤارا”ی خوێنەر وێنا دەکرێت، کە لە یاداشتەکانیدا نووسیویەتی: خوێندنەوە و جگەرەکێشان ئەو دوو شتەی ژیان بوون کە چێژم لێوەرگرتوون.

نووسەر خوێندنەوە وەک کردەیەکی سیاسی دەبینێت، وەک کردارێک، کە پەیوەندیی خوێنەر لەگەڵ دەسەڵاتدا دەستنیشان دەکات. ئەمە جگە لەوەی کە نووسەر پێی وایە خوێندنەوە کردارێکی یاخیگەرانەشە

پیگلیا وەک ڕەخنەگرێکی جیدیی سەردەمەکەی، لەوەش دڵنیابوو، کە هەموو تێکستێکی ئەدەبی قابیلی لێکدانەوەیە، لێرەوە هەستاوە بە لێکدانەوە و ڕاڤەکردنی یاداشتەکانی فرانتز کافکا، تاکوو لە ڕێگەی خوێندنەوەی ئەم یاداشتانەوە بگاتە ئەو خانمەی، کە لە ژیانی نووسەرە “چیکی”یەکەدا بووە و پاشان ئەویش گرێ دەداتەوە بە بەرهەم و کارەکانییەوە، تاکوو بە شێوەیەکی درەوشاوە وێنای کافکا دەکات. بە تێڕوانینی پیگلیا خانمەکەی نێو ژیانی کافکا، خانمێکی خوێنەرە، بێگومان وەک کافکا خۆی ئاماژەی پێداوە، ئەو وەک نووسەر پێویستی بە تەریکبوون و گۆشەگیرییە لە جیهان لەنێو ژوورەکەیدا و جگە لەو خانمەی کە بۆ نووسینەوەی نووسینەکەی بە ئامێری نووسین سەردانی دەکات، پێویستیی بە کەسی دیکە نییە. خانمێک کە دەبێتە خوێنەری یەکەمی تێکستەکانی. دیارە کافکا یەکەمین نووسەر نییە کە پێویستیی بە خانمێکی وەها بووە، بەڵکوو پێش ئەو ڕۆماننووسی ڕوسی “لیو تۆڵستۆی”، پێویستیی بە وەها ژنێکی خوێنەرە، واتە خانمێک کە شایستەی مانەوە بێت، بە تەنیشت هەردوو نووسەرەکە: “تۆڵستۆی و کافکا”وە، پێویست بوو خاوەنی ئەم دوو خەسڵەتە بنەڕەتییەی بێت: پێویست بوو خوێنەرێکی باش و پشوودرێژیش بێت[1]. ئەم جۆرە نووسەرانە، لەوە دڵنیابوون کە بوونی ئەوان لە بنەڕەتدا بۆ ئەوەیە کە نووسەر بن. هەر بۆیە ئەوان لە دونیادا، تەنیا عەوداڵی ئەوە بوون کە بۆ بوون بە نووسەر کۆمەکیان دەکات. بە بڕوای پیگلیا ئەوەی کە کافکای لە خۆکوشتن قوتار کرد، بریتیی بوو لە نووسینی یاداشتەکان، لە کاتێکدا ئەمەی بۆ کافکا چووە سەر بۆ شاعیر و ڕۆماننووسی ئیتالیایی “چیزاری پافیزی” دەستەبەر نەبوو، بە جۆرێک وەختێ خانمە ئەمریکاییەکەی خۆشی دەویست، ئابڕووبەرانە وازی لێهێنا، ئیدی خۆکوشتن بووە قەدەری. پاشان بە بۆچوونی نووسەر خوێنەر دەکرێ وەرگێڕ و ڕەخنەگریش بێت. چونکە بە هۆی ڕەخنە و وەرگێڕانەوە خوێنەر لە ژوورەکەی دێتە دەرێ بۆ دەرکەوتن لە بەردەمی جیهاندا. دواجار نووسەر وەک ئاماژەدان بە خوێنەری درەوشاوە و پرشنگدار یەکێ لە چیرۆکەکانی بۆرخیس بەسەر دەکاتەوە، ئەو چیرۆکەی کە بە وتارێکی ونبووی نێو ئینسایکلۆپیدیایەک دەست پێ دەکات، لێرەوە دەزانین چیرۆکەکەی بۆرخیس دەربارەی دەقێکی بزر و ونبووە، نەک دەربارەی دەقێکی دیار و ئاشکرا. بۆیە لە کاتیی گەڕاندا کارەکتەرەکەی واقیعێکی دیکە دەبینێتەوە. لە ڕێگای چیرۆکەکەوە، پیگلیا تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە خوێنەری درەوشاوە، بەتەنیا خوێنەری کتێبان نییە، بەڵکو ئەو خوێنەری عەوداڵی نێو تۆڕێک لە نیشانەکانیشە. هەروەها خوێنەری عەوداڵ وەک بۆرخیس وایە لەنێو دەهلیزەی کتێبخانەدا. وێڵگە گومڕاکەر و سەرگەردانکەرەکەش بە تەنیا لە نووسیندا بوونی نییە، بەڵکو لە خوێندنەوەشدا بوونی هەیە. هەروەها نووسەر خوێندنەوە وەک کردەیەکی سیاسی دەبینێت، وەک کردارێک، کە پەیوەندیی خوێنەر لەگەڵ دەسەڵاتدا دەستنیشان دەکات. ئەمە جگە لەوەی کە نووسەر پێی وایە خوێندنەوە کردارێکی یاخیگەرانەشە، بەو واتایەی کە وا دەکات خوێنەر دژ بە هەلومەرجێکی سیاسی یاخی ببێت، یاخود بەردەوام هەوڵ بدات لە چوارچێوەی گوتاری هەژموونگەر بێتە دەرێ. هەروەها  بەهۆی خوێندنەوەی چیرۆکێکی دیکەی “بۆرخیس” بەناوی “مردن و قیبلەنوما” باس لەوە دەکات و نایشارێتەوە کە خوێنەر تاوانباریشە، لە چیرۆکەکەدا یەکێک لە کارەکتەرەکان کە مافیایە، بە هۆی خوێندنەوەی کتێبێک و کە زانیارییە دژوارەکانی ناوی وەک تەڵەیەکی وردی چنراو بۆ کوشتنی پشکنەرەکە بەکاری دەهێنێت و سەرکەوتووش دەبێت. لێرەوە بەبێ بوونی کتێبێک و خوێندنەوە و خوێنەر، تەنانەت چیرۆکەکەش بوونی نابێت. ئەم جۆرە خوێنەرەش کە بۆرخیس لەو چیرۆکەیدا دایهێناوە، خوێنەرێکی پەیپێنەبراوە، خوێنەرێک کە هێشتا لە دەرکەی نەدراوە، لەوانەیە لە درککردن بەم چەشنە لە خوێنەر، بۆرخیس پێش سەردەمەکەی کەوتبێت، لەبەر ئەوەی هەموو کوشتنێکی ئیمپریالیانە، هەموو کوشتنێک لەسەر شوناس، دەستپێک لە کتێبەوە، لە خوێندنەوەوە، دەردەچێت و دەست پێ دەکات.  

ڕەهەندەکانی گێڕانەوە لە لای پیگلیا

بێگومان هونەری گێڕانەوەی “ڕیکاردۆ پیگلیا”ی چیرۆکنووس و ڕۆماننووس، بە ئاسانی دەستنیشان ناکرێت و گێڕانەوەیەکی فرەڕەهەندە و دەوڵەمەندە. لەسەر ئاستی کیشوەرەکەی یەکێک لە ڕەهەندەکانی گێڕانەوە لە لای ئەم ڕۆماننووسە بریتییە لە دابڕان لەگەڵ ئەو شێوازەی گێڕانەوەی نووسەرانی ئەمریکای لاتین، کە بە شێوازی ڕیالیزمی جادوویی ناودەبرێت. ئەم دابڕانەش لەگەڵ پەیدابوونی نەوەی دوای -نەک نەوەی نوێ- مارکیز و ماریۆ ڤارگاس یۆسا، بوو بە ئەمری واقیع، سەرەڕای ئەوەش ئاشکرایە کە بەراوردکردنەکە لەگەڵ ناوی ئەو نووسەرانەدا، ئامادەیە دەمێنێتەوە، کە پێگە و بەهایەکیان جیهانیان بەخشیوە بە ئەدەبیاتی ئەم کیشوەرە. دیارە پیگلیای گێڕەرەوە و ڕەخنەگریش، بە درێژایی ئەو هەموو ساڵە هەوڵی بێوچانی داوە تاکوو دامودەزگا ئەدەبییەکانی وڵاتەکەی و دونیای سەنتەر دانیان پێ دانا و بەشێکی زۆر لە خوێنەران، هەڵبەت نەک تەنیا خوێنەرانی  ئیسپانی زمان، کە زمانی چیرۆک و ڕۆمانەکانی نووسەرە، بەڵکو بەشێک لە خوێنەرانی پتر لە بیست زمانی دونیا، بوونە خوێنەری تێکستەکانی، ئەوجا ڕێگەی بەخۆی دا نزیکەی حەوت ساڵێ لەمەوبەر ڕایبگەیەنێت: “ئەدەبیاتێک کە نووسەرانی لاتین دەینووسن و لەوانەوە دێتەدەرێ، چیتر ملکەچ و گوێڕایەڵی یەک جۆرە چەشەی هونەری نییە! …” پیگلیا لە ڕێگای ئەم دەربڕینە و دەربڕینە هاوشێوەکانییەوە، جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە بەرهەمە فەنتازییەکانی بە تەواوەتی پەیڕەوی لە هیچ جۆرە شێوازێکی باوی گێڕانەوە ناکەن و ملکەچی هیچ چەشەیەکی هونەری نین، وەکچۆن بە هەمان شێوە لە بەرهەمە ڕەخنەییەکانیدا بە تەواوەتی گوێڕایەڵ و پابەندی هیچ جۆرە میتۆد و تیورە و ڕێبازێکی ڕەخنەیی نەبووە. بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە نووسەر لە هەردوو بوارەکەدا بە شێوەیەکی ڕێژەیی و سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوە، کەڵکی لە فۆرمەکانی گێڕانەوە و میتۆد و تیۆرە ڕەخنەییەکانی پێش خۆی نەدیبێت، بە تایبەتی گەر بزانین کە دەقئاوێزان بە یەکێک لە ڕەهەندەکانی گێڕانەوە دادەنرێت لەلای پیگلیا. ئەمە جگە لەوەی کە لە دونیای هاوچەرخدا بە گشتی ئەدیبانی داهێنەر بڕوایان بەو بۆچوونە سەرەتاییە ڕەخنەییە هەیە، کە جەخت لەسەر کاریگەری ڕێژەیی دەقەکان لەسەر یەکتری دەکاتەوە، تا ڕادەی دەقئاوێزان، کە پێی وایە: “هیچ دەقێک نییە بەبێ کاریگەری هەندێ لە دەقەکانی پێش خۆی و کاریگەری دانان لەسەر هەندێ لەو دەقانەی کە دوای ئەو لەدایک دەبن.” بە دڵنیایی “ڕیکاردۆ پیگلیا”ی چیرۆکنووس و ڕۆماننووسیش بڕوای بەو بۆچوونە هەیە. پیگلیا لە وتارێکیدا بە ناوی “گریمانەکان دەربارەی کورتە چیرۆک”* پێی وایە کە چیرۆکنووس لە هەقیقەتدا دوو چیرۆک دەگێڕێتەوە، چیرۆکێکی ئاشکرا و چیرۆکێکی پەنهان و نهێنی.” هەڵبەت گەر ئێمەی خوێنەر سەرنج لە گێڕانەوەی پیگلیا بدەین، پەی بەوە دەبەین، کە نووسەر لە گێڕانەوەدا، هەستاوە بە پڕاکتیکردنی گریمانە ڕەخنەییەکەی خۆی، کە لەسەرەوە داماننا. بۆ نموونە لە ڕۆمانی “ڕێگا بەرەو ئیدا” و چەند دەقێکی دیکەدا، پیگلیا لە ڕاستیدا هەستاوە بە گێڕانەوەی دوو چیرۆک: چیرۆکێکی ئاشکرا، کە زۆر لە سەربوردە واقیعییەکەی ژیانی خۆیەوە نزیکە. ئیدی لە ناوی “ئیملیۆ ڕینزی” کارەکتەری سەرەکی ڕۆمانەکەیەوە، کە بریتییە لە ناوی تەواوی نووسەر، بیگرە بۆ پیشەکەی: کە وەک نووسەر پڕۆفیسۆری زانکۆیە و جگە لە لێکچوونی هەندێ ڕوخساری دیکەی وەک کۆچ بەرەو ئەمریکا و هەوڵدان بۆ نووسین و نووسینی ڕەخنەی ئەدەبی. تەمەنیشیان لە یەکەوە نزیکە. بەڵام لەگەڵ بەرەو پێشچوونی گێڕانەوەدا، خوێنەر دووچاری کتوپڕی دەبێت کاتێک دەزانێت ئەم چیرۆکە بیۆگرافییە بۆ فریودانی ئەو بووە و چیرۆکی گرنگ و بە ئامانجکراوی ڕۆمانەکە نییە. بە دەربڕینێکی دیکە هەر لە سەرەتای ڕۆمانەکەوە خوێنەر بە گێڕانەوەی ئەو چیرۆکە ئاشکرایە فریو دەخوات و وا دەزانێت پیگلیا چیرۆکێک دەگێڕێتەوە کە تایبەتە بە ژیانی خۆی، بەڵام لەگەڵ بەرەوپێشچوونی گێڕانەوەدا، خوێنەر دووچاری سوپڕایز دەبێت کاتێک تێدەگات چیرۆکی پڕۆفیسۆرەکەی زانکۆ، کارەکتەرێک، کە دەبێتە پشکنەری تاوانی کوشتنی “ئیدا”ی هاوڕێی، لە ڕۆمانەکەدا ئامانج نییە، بەڵکو ئەو سەربوردە و ڕووداوانە گرنگن و کراونەتە ئامانجی ڕۆمانەکە، کە دەوری چیرۆکە ئاشکرا و بیۆگرافییەکەیان داوە، ڕووداوگەلێکی دژوار و پەی پێنەبراو کە پێویستیان بە دۆزینەوە و کەشفکردنە. بەمانایەکی دیکە گەرچی پڕۆفیسۆر و گێڕەرەوەی ڕۆمانەکە، دەبێتە پشکنەری تاوانی کوشتنەکە، بەڵام بازنەی گەڕانی پشکنینەکە هەرگیز ئەو بەرەو دۆزینەوەی بکوژ و بکەری تاوانەکە ئاراستە ناکەن، وەک لە گێڕانەوەی سونەتیی پۆلیسیدا دەیبینین. بەڵکو پاشان تێدەگەین، ئەو دەیەوێت پەی بەو ڕووداو و گۆڕانکارییانە بەرێت کە لە سەردەمێکی زەمەنی دیاریکراودا، لە کیشوەرەکەی و بە دیاریکراویش لە کۆمەڵگاکەی خۆی و وڵاتەکەیدا ڕوویان داوە. گەرچی خوێنەر لەگەڵ بەرەوپێشچوونی ڕۆمانەکەدا، دەزانێت کە هەردوو ڕەهەندە بیۆگرافی و پۆلیسییەکە لە گێڕانەوەی پیگلیادا بە شێوازە سوننەتییەکە پەیڕەو نەکراون، واتە وەکچۆن لەسەرەوە ئاماژەمان بەوەدا کە چیرۆکە بیوگرافییەکە گرنگ یاخود ئامانج نییە، بە هەمان شێوە دەکرێ بڵێین ڕەهەندە پۆلیسییەکەی ڕۆمانەکە، لە جوغزی بەرتەسک و سوننەتیی واتای گێڕانەوە زانراو و باوەکەی ئەدەبی پۆلیسی دێتە دەرێ. بەڵام سەرەڕای ئەو نامەئلوفییەتە هەندێک باس لەوە دەکەن کە پیگلیا لە گەلێ بەرهەمیدا پەیرەوی گێڕانەوەی پۆلیسی کردووە، وەکچۆن لەناو ئەدەبیاتی ئەرجەنتیندا پەیڕەوی کراوە و مێژوویەکی هەیە، بۆ نموونە هەریەک لە بۆرخیس و بیۆی کاساریس هاوڕێی ڕۆمانێکی پۆلیسییان بەناوی خوازراوەوە بڵاوکردۆتەوە و هەروەها چیرۆکی پۆلیسی و وتاریشیان لەبارەیەوە نووسیوە و چیرۆکی پۆلیسیشیان لە وتارەکانیاندا عەرزکردووە. شارەزایان هۆکاری دەرکەوتنی شێوازی ئەدەبیاتی پۆلیسی لە ئەدەبی ئەرجەنتیندا، دەگێڕنەوە بۆ ئەوەی کە ئەدەبیاتی ئەرجەنتین، زیاتر لەژێر کاریگەری ئەدەبی ئینگلیزیدا بووە بەو پێیەی کە بەشی زۆری ئەدیب و نووسەرەکانی ئەم وڵاتە ئینگلیزیزان بوون و ڕاستەوخۆ بەم زمانە ئەدەبی ئینگلیزییان خوێندووەتەوە و وەریانگێڕاوە، یاخود لەسەریان نووسیوە و کەوتوونەتە ژێر کاریگەرییەوە، خوێنەری شارەزاش دەزانێ کە ئەدەبی ئینگلیزی لە “ئیدگار ئالان پۆ”وە تا سەر “دان براون” یەکێ لە کۆڵەکەکانی گێڕانەوە و چیرۆکی پۆلیسییە.

 ڕەهەندێک کە لە گێڕانەوەی پیگلیادا جێگەی ستایشە ئەوەیە کە لە ڕۆمانەکانیدا پانتایییەکی فراوان بۆ ڕەخنە بەدی دەکرێت، بەبێ ئەوەی خوێنەر هەست بەوە بکات کە ئەوەی وەک هەڵسەنگاندن و ڕەخنە لێرە و لەوێ لەسەر کۆمەڵێک تێکستی ئەدەبی و فیکری و کولتووری کاریگەری هەردوو سەدەی نۆزدە و بیست دەوترێت، شتێکی نامۆ و بێگانە نییە، کە بەزۆر ترنجێنرابێتە نێو پانتایی گێڕانەوەی ڕۆمانەکەوە. بە دەربڕینێکی دیکە پشکنینی پڕۆفیسۆرەکە، لەگەڵ بەرەوپێشچوونی دەقدا  لە گەڕان بە دوای تاوانبار و بکوژدا دەبێتە گەڕان و پشکنین و هەڵسەنگاندنێکی ئەدەبی و فیکری و کولتووریی کاریگەر. بە مانایەکی دیکە خوێنەر لە کاتی خوێندنەوەی ڕۆمانەکەدا، وا هەست دەکات لەبەردەم نەخشەیەکی چکۆلەی ئەدەبیاتی ئینگلیزی و ئەرجەنتینیی ئەمریکایی و ڕوسی دایە. ئەو فرە لێکدانەوە و ڕاڤەکردنەی کە بۆ دەقە ئەدەبییەکان، لەلای پیگلیا پەی پێدەبرێت، لە ڕۆمانی “ڕێگا بەرەو ئیدا”دا کاریگەری هەیە لەسەر کارەکتەرەکانی نێو دەقەکە و ئەوانیش هەریەکەیان خاوەنی زیاتر لە ژیانێکن، لە ئیملیۆ ڕینزی گێڕەرەوە و کارەکتەری سەرەکیی ڕۆمانەکەوە، کە لە سەرەتای ڕۆمانەکەدا، بە جەختکردنەوە لەسەر ئەوەی کە لەو کاتەدا خاوەنی زیاتر لە ژیانێک بووە، دەست بە گێڕانەوەی ڕۆمانەکە: “لەو کاتەدا من پتر لە ژیانێکم هەبوو، لەنێوان قۆناغە سەربەخۆکانەوە: قۆناغی هاوڕێیان، خۆشەویستی، ئەلکهولییەکان، سیاسەت، سەگەکان، یانەکان، هاتوچۆی شەوانە.. دەمگواستەوە و دەچوومە قۆناغێکی دیکە..” بیگرە بۆ کارەکتەرەکانی دیکەی ڕۆمانەکە و تەنانەت تاسەر ئەو پشیلەیەش کە لە چەند لاپەڕەیەکی کەمی ڕۆمانەکەدا دەردەکەوێت، هەر هەموویان خاوەنی ژیانێکی دوالیزمین و پتر لە زیندەگییەکیان هەیە. بەڵێ پشیلەکە بە ژیانێکی ئارامی ناو ماڵ ڕازییە، بەڵام بۆ ماوەیەکی درێژ بەرگەی مانەوە ناگرێت لەنێو ئەو چوار دیوارەی ماڵەوەدا، بۆیە هاوشێوەی مرۆڤ هەڵدێ و دێتە دەرێ بۆ ناو جیهانی ئازاد و کراوە. گەر پشیلەکە وەختی هاتنە دەرەوە بەدوای بڕێک شارەزایی و ئەزموون و هەتا ڕیسکدا بگەڕێت، ئەوا کارەکتەرە مرۆییەکانیش بە شێوەی ئاشکرا یان بە دزییەوە لە بوومەلێڵی ئێوارە و تاریکی شەودا ژیانەکەی دیکەی و کەسایەتییەکەی تری دەژی، یان لەناو بیرکردنەوە و مەیلە ئاشکرا و چەپێنراوەکانی خۆیدا ژیانەکەی دیکەی بە شێوەیەکی فەنتازی دەژی. ئەم مەسەلەیە وادەکات کە باس لە بوونی ڕەهەندی دەروونشیکاری بکەین لە گێڕانەوەی ڕۆمانی “ڕێگا بەرەو ئیدا”دا. لە کۆتاییدا پێویستە ئاماژە بەوە بدەین کە زمانی گێڕانەوەی ڕۆمانەکە تا ڕادەیەک زمانێکی دوالیزمانەیە، هەم ئیسپانی و هەم زمانی ئینگلیزیش بەدی دەکرێت، بە تایبەت لە دانانی هەندێ تێکستی ئەدەبی ئینگلیزیدا،

[1] بەوەدا کە تۆڵستۆی لە کۆتایی تەمەنیدا لە دەست خانمەکەی هاوسەری بەردەدا، ناچار لە ماڵ  هەڵات و کافکاش نازناوی دەزگیرانە ئەبەدییەکەی پێبڕا، دەزانین خانمی لەو چەشنەی دوو نووسەرەکە خوازیاری بوون، ئەفسانەیە و لە واقیعدا بوونی نییە!

سەرچاوە:

١. کتێبی ارنستو جى غيفارا: قارىء بلا حدود ..ترجمة واعداد: وسام عبدالله..مؤسسة تامر للتعليم المجتمعي..٢٩١٥

٢. الطريق الى ايدا..ريكاردو بيجليا ..ت| عبدالسلام باشا..الهية المصرية العامة للكتاب٢٠١٥

The post “ڕیکاردۆ پیگلیا”ی ڕەخنەگر و گێڕەرەوە appeared first on ژنەفتن.

ئەم وتارەی دەیخوێننەوە وەڵامی (دلێر محەمەد)ی نووسەر و وەرگێڕە بۆ پرسیارێکی تەوەری ڕەخنەی ئەدەبی و هونەری ماڵپەڕی ژنەفتن.

لە سەرەتای ئەم وتارەدا، دەکرێ بە ڕاشکاوی بڵێم، من تەنیا وەڵامی بەشێکی پرسیاری تەوەرەکەی ئێوە دەدەمەوە، کە پەیوەستە بە خوێندنەوەی دەقە ئەدەبییەکانەوە. ئەمەش لەبەر ئەوەی کە برادەرێکی بەشداری تەوەرەکە پێش من بە خێرایی، مێژووی سەرهەڵدانی تیۆرەکانی ڕەخنەی ئەدەبی تاڕادەیەک بەسەر کردووەتەوە و بە دیاریکراویش لەبەر ئەو هۆکارەی کە دەرکەوتنی تیۆرەکانی خوێندنەوەی دەق و وەرگر، زۆر کۆن و لە مێژینە نییە و نەک هەر پێویست بە گەڕانەوە بۆ سەردەمی کلاسیکی یۆنان و بە نموونە کتێبی شیعری ئەرستۆ ناکات، یان تەنانەت پێویست ناکات بگەڕێینەوە بۆ سەرەتاکانی سەردەمی نوێگەری و دواتریش پێویستمان بەوە نییە لە سەدەی نۆزدەهەمی خۆرئاوا، بە دوای تیۆرێکی ئەدەبییدا بگەڕێین، کە لە ڕەخنەدا، خوێنەری وەک بەگەڕخەری دەق وێنا کردبێت و بە شێوەیەکی سەرەکی بایەخی پێدابێت. لێرەوە دەکرێ بڵێین بە درێژایی ئەو چەندین سەدەیە، لە ڕەخنەی ئەدەبیدا بە شێوەیەکی سەرەکی ڕەهەندەکانی دەرەوەی دەق دەکرانە میحوەری ڕەخنە و ڕاڤەکردنی دەق، بە دەربڕینێکی دیکە ڕەخنەگران بە پلەی یەکەم تێکستی ئەدەبی و ناوەڕۆکەکەیان، لەبەر ڕۆشنایی واقیعی ژیانی نووسەر و ئایدۆلۆژیاکەی و ئەو قۆناغە مێژوویی و کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووری و پسایکۆلۆژییەی کە نووسەر تێیدا ژیاوە و دەقەکەی تێدا ئەفراندووە، ڕاڤە دەکرد. ئەم شێوازە لە ڕەخنە تاکوو ساڵانی سەرەتای سەدەی بیستەم و خوێندنەوەی هەندێ ئاماژەی ناو چەند وتارێکی کەمی ڕەخنەیی هاوشێوەی ئاماژە ڕوونەکەی شاعیر و ڕەخنەگری فەڕەنسی داهێنەر “پۆل ڤالێری[1]” کە لە وتارێکیدا دەکەوێتە دژایەتیکردنی ئەو هەوڵەی کە ئیمزاکەر، یانی نووسەری تێکست و بەرهەمی ئەدەبی بە تەنیا کەس دادەنێت کە درک بە واتای دەق بکات. ڤالێری لەم بارەیەوە دەنووسێت: «دەق مانایەکی ڕاستەقینەی نییە و نووسەریش هەژموون و دەسەڵاتدار نییە بە سەرییەوە، چونکە نووسەر گەر ویستی گوتن و نووسینی شتێکی هەبێت، ئەوا هەر ئەوە دەنووسێ، کە نووسیویەتی. هەر بۆیە کاتێک دەقێک چاپ و بڵاودەکرێتەوە، ئیدی وەک ئەو ئامێرەی لێدێت، کە دەکرێ هەر یەکێکمان بە ئارەزووی خۆی، یاخود بە پێی ئامرازەکانی بەردەستی، بەکاری بەرێت. لەبەر ئەمە نازانین و لەوە دڵنیا نین، کە داخۆ دانەری ئامێرەکە، لەوانیتر باشتر و چاکتر ئامێرەکە بەکار دەهێنێت. لێرەوە بەرهەمی ئەدەبی بە جۆرێک لە بووندا بەردەوام دەبێت، کە بتوانێت، بەشێوازێکی جیاواز، لەوەی نووسەر و دانەرەکەی دەربکەوێت». هەروەها لە ساڵانی کۆتایی جەنگی جیهانی یەکەمدا فۆرمالیستە ڕووسەکان، لە ڕەخنەی ئەدەبیدا، بە پێچەوانەی تەوژمی باوەوە، کەوتنە بایەخدان بە ڕەهەندەکانی ناوەوەی دەق و بە هۆی کاریگەری ئەفراندنەکانی ئەم گرووپە و پاشان بازنەی زمانەوانی “پراگ“ەوە، دەرگای وەرچەرخانەکانی تری نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم کەوتە سەرپشت. یەکێک لەو تیۆرانەی کە لە ناوەڕاستی شەستەکانی سەدەی بیستەمدا دەرکەوت، بریتی بوو لە (تیۆری خوێندنەوە و ئێستاتیکای وەرگر)[2]، کە سەرەتا لەلایەن هەر دوو ڕەخنەگری پێشڕەوی ئەڵمانی “هانس ڕۆبەرت یاوس” و “وۆڵفگانگ ئایزەر” دامەزرا، کە دواتر تیۆری هەر دوو ڕەخنەگرەکە، بە ئاراستەی قوتابخانەی کۆنستانس ناسرا. کە یەکەمیان واتە یاوس لە ڕێگەی تیۆری وەرگر و ستاتیکای خوێنەرەوە، ناوبانگی دەرکرد. هەرچی ئایزەریش بوو بە هۆی تیۆری خوێنەری ناوەکی و پەنهانەوە ناسرا. بەڵام بەگشتی یەکێک لەو پڕەنسیپە سەرەکی و گرنگانەی کە تیۆرەکەی لەسەر دامەزرا، پڕەنسیپی گرنگیدانە بە خوێنەر، بەو پێیەی کە خوێنەر یەکەمین لایەنە کە بایەخ بە دەقی ئەدەبی دەدات و هەروەها بەو پێیەش کە تیۆریزەکەران هەر لە سەرەتاوە پێیانوابوو، کە خوێنەر لایەنێکی میحوەری و بنەڕەتی ناو پڕۆسەی خوێندنەوەی دەقی ئەدەبییە، چونکە خوێنەر ڕاستەوخۆ دەچێتە ناو کارلێککردن لەگەڵ دەق و فۆرمەلەکردنی ماناکەیەوە. هەروەها فینۆمینۆلۆژیا و هیرمۆنتیکا، واتە دیاردەگەرایی و لێکدانەوە ئەو دوو ئاراستە فیکرییە بوون کە کاریگەری گەورەیان لەسەر دەرکەوتنی تیۆری ڕەخنەیی وەرگر هەبووە. لێرەدا دەستبەرداری کاریگەری لێکدانەوە دەبم و ئەوەندەش بەسە کە ئاماژە بەوە بدەم کە لە فینۆمینۆلۆژیای ئینگاردن دا خوێنەر بە پایەیەکی بنەڕەتی دادەنرا بۆ پەیبردن و درککردن بە کاری ئەدەبی و پاشان دیاردەگەرایی بیرمەندی ناوبراو بنەمایەکی بابەتییانە و مەتەریالانەی بەخشی بە درککردنەکەی خوێنەر، سەرەڕای جەختکردنەوەی لەسەر ڕۆڵی خوێنەر لە دیاریکردنی مانا، لە بەرهەمی ئەدەبیدا. هاوکات ئاماژەی بە ڕۆڵی خوێنەریش داوە، کە بەشێوەیەکی فەنتازی دەکەوێتە پڕکردنەوەی درز و بۆشایی بەرهەمە ئەدەبییەکە، لە دەقێکی گریمانەییدا، کە دەبێتە تەواوکەری بەرهەمە ئەدەبییەکە. ڕەخنەگری فەڕەنسی “ڤینسۆن جۆڤ“ی نووسەری کتێبی «خوێندنەوە»[3] یەکێکە لەو توێژەرانەی، کە بایەخێکی تیۆری و ڕەخنەیی گەورە بە تیۆری وەرگردەدات، ئەم توێژەرە لە پێشەکی کتێبی ناوبراودا، جگە لە ئاراستەی کونستانس، تئشکی خستووەتە سەر سێ ئاراستەی دیکەی تیۆری، کە ئاراستەی دووەم، بریتییە لە ڕاڤەکردن و لێکدانەوە سیمۆلۆژییەکەی “ئیمبرتۆ ئیکۆ“ی ڕەخنەگر و ڕۆماننووسی ئیتالی، کە تیایدا خوێندنەوە و ڕاڤەکردنێکی بەشداریکەرانە بۆ خوێنەر پێشنیار دەکات. هەرچی ئاراستەی سێیەمە پێکهاتووە لە توێژینەوە سیمۆلۆژییەکەی هەر یەک لە فلیپ ئامون و ئوتن، کە تیایدا کە هەردووکیان دەسەڵات بە خوێنەر دەبەخشن، تاکوو لە ڕێگەی بەش یان پەرتەکانی دەقەوە، یاخود بە لەبەر چاوگرتنی تەفاسیلەکانی، لە دەقی ئەدەبی تێبگات. هەرچی ئاراستەی چوارەمە بریتییە لە ئاراستەی تیۆری ڕیالیستی خوێنەر لە لای میشێل بیکاری ڕەخنەگری فەڕەنسی، کە تیایدا ڕەخنە لەو خوێندنەوە ڕەخنەییە تیۆریانە دەگرێت، کە خوێنەرانی ئەبستراکت ئەنجامیان داوە، ئەوانەی کە بانگەشە بۆ خوێندنەوەی ڕیالیستی و بەرجەستە دەکەن. ئەم ئاراستە تیۆریانەی کە لە سەرەوە بە کۆمەکی نووسەری کتێبی خوێندنەوە خرانە ڕوو، جەخت لەسەر ئەو ڕاستییە دەکەنەوە، کە لە پڕۆسەی خوێندنەوەدا سەپاندنی تیۆرێکی دیاریکراو کارێکی سەخت و ئەستەمە، چونکە خوێندنەوە بە تەنیا پڕۆسەیەک نییە بۆ خوێندنەوە و ڕاڤەکردنی دەق و هەتا دۆزینەوەی ماناکان تیایدا. بەڵکوو پڕۆسەکە گەڕانە بەدوای ئەو ئاراستانەی کاریگەریدا کە دەق بەشێوەیەکی بەرچاو لەسەر خوێنەر بەجێیان دەهێڵێت. چونکە دەکرێ دەق خوێنەر تووڕە بکات یان فریوی بدات، یاخود بیگریێنێت، یان بیتۆقێنێت. ئەمەش بەو پێیەی کە کاریگەری خوێندنەوە، لەسەر ئێمەی خوێنەر دەکەوێتە سەروو تێگەیشتنمانەوە بۆ دەق، ئەمەش ئەو شتەیە، کە هەندێک جار بە کاریگەری ئەدەب ناوی دەبەین و لە هەمانکاتیشدا وادەکات، کە دەقە ئەدەبییەکان، تەنیا بە کۆمەڵێک دەربڕین و دەلالەتی زمانەوانی ناو نەبەین، بەڵکوو هاوکات دەق بە ئامرازی کاریگەریش وێنا بکەین، بەو مانایەی کە دەق هەندێک جار پاڵمان پێوە دەنێت، کە هەندێک کار ئەنجام بدەین. ئەمەش ئەو توانایەیە، کە وامان لێدەکات پەی بە مانا شاراوەکانی دەقی ئەدەبی بەرین. هەروەها خوێندنەوەی دەقی ئەدەبی پڕۆسەیەکە بە ئاراستەی دۆزینەوەی چەندین مانا، یاخود فرە مانایی لە دەقدا، کە ڕەخنەگری گەورەی فەڕەنسی ڕۆڵان بارت لە سەرەتای کتێبی: (ئیس/زێد یاخود سارازین)دا ئەم فرە ماناییە بە سەرلەنوێ خوێندنەوە ناو دەبات. ئەویش بەو واتایەی کە سەرلەنوێ خوێندنەوە دەق ڕزگار دەکات، لە دووبارەبوونەوە. کە بە هۆی فرەییەکەیەوە کەشف دەکرێت، وەک ئەوەی یەکەم جاری بێت کە بخوێنرێتەوە، بەشێوەیەکی تایبەت و زیاتریش گەر بەرهەمە خوێنراوەکە، بەرهەمێکی کلاسیک بێت. هەموو سەرلەنوێ خوێندنەوەیەکی بەرهەمی کلاسیکی، پەیبردن و دۆزینەوەیە، وەک ئەوەی یەکەمجار بێت بخوێنرێتەوە. لەگەڵ ئەوەی کە ڕۆڵان بارت سەرەتا گومانی لەوە بوو کە دامەزراندنی تیۆرێک لە خوێندنەوەدا شیمانە بێت و لەم بارەیەوە، دەنووسێت[4]: «دڵنیا نیم و نازانم، کە دامەزراندنی تیۆرێک لە بواری خوێندنەوەدا پێویستە، کە ئەسڵەن خوێندنەوە جگە لە کایەیەکی فرەچەشن، بۆ مومارەسە فرە و پەرتپەرتەکان، کە خاوەنی کاریگەرییەکانی خۆیەتی و کورت ناکرێتەوە، چیترە. هەروەها گەر خوێندنەوەی خوێندنەوە، یان گەر میتاخوێندنەوە، جگە لە پەرتگەلی بیرکردنەوەکان و مەترسییەکان و حەزەکان و چێژەکان و فشارەکان، چیترە کە ڕەنگە ئەوە گونجاوبێت، کە جورعە بە جورعە لەبارەیەوە بدوێین». بەڵام هەر ئەم ڕەخنەگرە دواتر خۆی بە پێویستی زانی کە مەرگی نووسەر ڕابگەیەنێت، بۆ ئەوەی خوێنەر لە دایک ببێت. ئەمەش لەبەر ئەوەی کە لە پڕۆسەی خوێندنەوەدا مەحاڵ بوو کردارێکی دروست بەدی بکەین، بە بێ ڕەواندنەوەی ئەو دەسەڵاتەی نووسەر کە بانگەشەی هەژموونی لەسەر دەق دەکرد. هەروەها خوێندنەوەکان هاوسەنگ نین و خاوەنی هەمان ئاست نین، لەم ڕووەوە بیرمەندی فەڕەنسی “لوی ئاڵتوسێر” لە ڕابردوودا دوو جۆر خوێندنەوەی لە یەکتری جیا کردووەتەوە: کە ئەوانیش خوێندنەوەی بەرکار و خوێندنەوەی کاریگەر بوون. خوێندنەوەی بەرکار لەبەردەم دەقدا نێگەتیڤانە و وەک وەرگر ڕادەوەستێت. سەرەڕای ئەوە کردەیەکی ئەفسووناوی سادەی دەقەکە لێکدەداتەوە، کە مەتەریالی نووسراو ڕەتبکاتەوە، بۆ زاڵبوون بە سەر ڕۆحی دەقدا و بۆ ئەوەی دزە بکاتە ناو قووڵاییەکانی و گوێ لە سەداکانی بگرێت و ماناکانی بدۆزێتەوە. بە کورتی خوێندنەوەی بەرکار، لەسەر مەعریفەی ڕاستەوخۆ و میتافیزیکای ئامادە دادەمەزرێت، کە لە کۆتاییدا دەبێتە لێدوان و شیکردنەوەی دەق، بەو پێیەی کە ئامانجی ئەم خوێندنەوەیە، گەیشتنە بەوەی کە نووسەر گوتوویەتی و پەیبردنە بەوەی کە لە دەقدا جێگر کراوە. کەواتە ئەمە جۆرێکە لە خوێندنەوە، کە هەوڵ دەدات دزە بکاتە نێو قووڵاییەکانی دەق، بۆ ئەوەی پەی بەو حەقیقەتانە بەرێت، کە هەڵیگرتوون. خوێندنەوەی بەرکار، هەمان جۆری خوێندنەوەیە کە ڕۆلان بارت بە خوێندنەوەی مردوو ناوی بردووە، ئەویش شێوازێکە لە خوێندنەوە کە ملکەچ و گوێڕایەڵی دووبارەکردنەوە و قاڵبە زەینییەکان و ئەو وشانەیە کە فەرماندەرن. بەڵام بە بۆچوونی بارت خوێندنەوە زیندووەکانیش لە ئارادان، خوێندنەوەی زیندوو جۆرێک بەرهەم و تێکستە، کە لەگەڵ نووسینی گریمانەیی خوێنەردا دەگونجێت. کە لەلای ئاڵتۆسێر بە خوێندنەوەی کاریگەر ناو براوە. کە ئەویش خوێندنەوەیەکی بەرهەمهێن و وەرچەرخێنەرە، کە دەبێتە هۆی لەدایکبوونی دەقێکی نەنووسراو یان گریمانەیی، کە ناکرێ بواری نووسین لە ئاماژەیەک لەبارەیەوە یاخود لە نیشانەیەک لە نیشانەکانی زیاتر بێت. ئەمەش هەر ئەو خوێندنەوەیەیە، کە لە ڕابردوودا بیرمەندێکی وەک نیچە بە خوێندنەوەی (دەستنیشانکەری نیشانەکان) ناوی بردووە. چونکە هەڵدەستێت بە پشکنینی دەق و لەلای نیشانەکانی ڕادەوەستێت. بۆ ئەوەی نەدۆزراوە و پەیپێنەبراو بدۆزێتەوە لە دەقێکدا کە دەیخوێنێتەوە، پاشان دەیگێڕێتەوە بۆ دەقێکی دیکە، کە بە پێداویستی نائامادەیی خۆی لەناو دەقی یەکەمدا ئامادەیە…” ئەم خوێندنەوەیە، دەقەکە بەو شێوەیە تەماشا ناکات، کە کتێبێکی کراوەیە و بە ئاسانی ماناکانی خۆی دەدات بە دەست خوێنەرەوە، بەڵکوو بەو سیفەتە وێنای دەق دەکات، کە لە خۆی هەڵهاتووە و دوورکەوتووەتەوە لە خۆی، هۆکارەکەش بۆ کەموکوڕی خوێنەر و هەرزەییە تیۆری و مەعریفییەکەی ناگەڕێتەوە.. . پاشان ئەم خوێندنەوەیە لە ڕەهەندێکی دیکەدا خوێندنەوەیەکی گومانگەرایە، کە هەموو ڕەهەندێکی ڕاستەوخۆ تۆمەتبار دەکات و گشت بەڵگەنەویست و نەگۆڕێکیش ڕەتدەکاتەوە. ئەم خوێندنەوەیە، لەناو سپییەتی دەقدا هەوڵی دۆزینەوەی دەستنووسەکەی دەدات، بەو پێیەی کە لەودیو سپییەتی دەقەوە خۆی شاردووەتەوە. بەو ئومێدەی کە دەستنووسی دەقەکە بژێنێتەوە و هەوڵی سەر لەنوێ بەرهەمهێنانەوەی کردەی نووسینی دەقەکە بدات. بەڵام کردەیەک کە بانگەشەی خستنەڕووی خاوەندارییەتی دەق و تاکە مانای ڕاستەقینە و ڕەها لە دەقەکەدا ناکات. کەواتە ئەم کردەی خوێندنەوەیە، لەسەر مەعریفەی ناڕاستەوخۆ دادەمەزرێت و لەگەڵ پێشبینی سەرەتاییدا نییە و ئەوە نەرێ دەکاتەوە کە لەگەڵیان بێت. لەناو ئەم کردەی خوێندنەوەیەدا پێشبینی پێدراوی یەکەم و سەرەتایی ناکرێت و هەروەها یەکەمین مەعریفەش لە ئارادا نییە، بەڵکو هەموو مەعریفەیەک بریتییە لە پێچەڵپێچ و خاوەندارییەتیکردنی ماناش، کۆتایی و پایانی ڕێگاکەیە و داپۆشین و پەردەپۆشکردنیش بریتییە لە دەستنیشانکردنی هەموو ڕاستییەک. 

تیۆرەکەی ئیکۆ لەسەر ئەو پڕەنسیپەش دامەزراوە، کە دەڵێ: دەق، بە شێوەیەکی گشتی ئامێرێکی تەمەڵە، پێویستی بە خوێنەرە تاکو بیخاتە گەڕ. لەگەڵ ئەوانەشدا هاوکات، لێکدانەوە و ڕاڤەکردنی هیرمۆنتیکیش لە تیۆرەکەی ئەم ڕەخنەگرە ئیتالییەدا مانیفێست دەبێت.

خوێنەر لە خوێندنەوە ڕاڤەکارییەکەی ئیکۆ’دا 

خوێندنەوە بەو سیفەتەی کە پڕۆسەی ڕاڤەکردن و خوێندنەوەی دەقە لەلای ڕەخنەگری ئیتالی ئیمبرتۆ ئیکۆ، بەو پێیەی کە لە پڕۆسەکەدا دەق هەڵدەوەشێنرێتەوە و سەرلەنوێ پێکدەهێنرێتەوە، بە مەبەستی تێگەیشتنی، ئەوا ئەم پڕۆسە ڕەخنەییەی ئیکۆ جگە لەوەی کە لە ڕیزبەندی تیۆری وەرگردا پۆلێن دەکرێت، هاوکات پێویستە لەناویدا ئاشنای پەیوەندی دژواری نێوان خوێنەر و دەق، یاخود بکەر و بابەتێک ببین، کە ڕاڤە دەکرێت و دەخوێنرێتەوە. لە ڕەخنەی کلاسیکدا بۆ ماوەیەکی درێژخایەن، تیۆرەکان لەسەر چەمکی ناوەندی نووسەر، بینادەکران. چونکە لە ڕابردوودا نووسەر وەک ناوەند و سەنتەری پڕۆسە ئەدەبی و ڕەخنەییەکە دەبینرا، بەم پێیەش لە تیۆری مێژوویی و سۆسیۆلۆژی و پسایکۆلۆژی و تیۆرە کولتوورییەکان و بیۆگرافییدا، پڕۆسە ڕەخنەییەکە کورت دەکرایەوە بۆ ئەوەی کە بە دەسەڵاتی نووسەر ناو دەبرا. بەڵام لەگەڵ سەرهەڵدانی بونیادگەریدا، بەتایبەتیش لە تایپە سەرەتاییەکەیدا دەق جێگای نووسەری گرتەوە و ئیدی لە بواری ڕەخنەی ئەدەبیدا ئەوەی کرایە سەنتەر و گرنگییەکی زۆری پێدرا بریتیی بوو لە دەق. تاکوو دواجار لە تیۆرەکانی خوێندنەوەدا، شوێنی دەق درا بە خوێنەر. بۆیە تیۆری ڕاڤەکردن و خوێندنەوەی دەقی ئەدەبیش لەلای ئیمبرتۆ ئیکۆ، هەمان کاری کرد، بە جۆرێک ئەم ڕەخنەگرە، لە هەندێ بەرهەمیدا بە دیاریکراویش لە تێکستی ناوداری (خوێنەر لە حیکایەت یان گێڕانەوەدا) ئەو پێگە ناوەندییەی بەخشیووە بە خوێنەر، کە ستراکچرالیزمەکان لە سەرەتادا بەخشیبوویان بە دەق. بەڵام ناکرێ وەک بەرنامە و ڕەچەتەیەکی ئامادە بۆ پڕاکتیکردن، وێنای تیۆرەکەی ئیکۆ بکەین، یاخود وەک شێوازێکی ئامێریانە بیری لێبکەینەوە، بەڵکوو ئەو پێیوایە کە خوێندنەوە هونەرێکە، لەسەر بلیمەتی و ئەزموونی خوێنەر و ڕاڤەکار ڕاوەستاوە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بۆچوونی وایە «کە خوێنەر و ڕاڤەکار دەزانێت چۆن بەرخورد لەگەڵ دەقدا بکات و چۆنیش تێکەڵاوی ببێت، تاکو ئەو پەردەی تەمەڵییەی لەسەر لابەرێت، دەست بە وەبەرهێنانی دەڵالەتە هارمۆنی و هاوسەنگەکانی بکات.»[5] جگە لە پێگە ناوەندییە کاریگەرەکەی خوێنەر، تیۆرەکەی ئیکۆ لەسەر ئەو پڕەنسیپەش دامەزراوە، کە دەڵێ: دەق، بە شێوەیەکی گشتی ئامێرێکی تەمەڵە، پێویستی بە خوێنەرە تاکو بیخاتە گەڕ. لەگەڵ ئەوانەشدا هاوکات، لێکدانەوە و ڕاڤەکردنی هیرمۆنتیکیش لە تیۆرەکەی ئەم ڕەخنەگرە ئیتالییەدا مانیفێست دەبێت. ئەو دەربڕینەی ئیکۆ: دەق ئامێرێکی تەمەڵە، بەو واتایە دێت، کە دەق لە قووڵاییدا پێدراوێکی نوقسان و ناتەواوە، پێدراوێک بە کەمووکوڕی زۆرەوە، تاکوو سپییەتییەکان لە خۆی بگرێت. تاکوو بکەوێتە ناوچەیەکی دیارینەکراوەوە و لەوێ چاوەڕانی خوێنەرێکی گونجاو بکات، بۆ ئەوەی بێت و سپییەتییەکانی پڕ بکاتەوە، بەشێوەیەکی هیرمۆنتیکی ئاراستەی بکات. چونکە وەک خۆی دەڵێ:[6] «دەق دەیەوێت دەستبەرداری دەستپێشخەرییە هیرمۆنتیکییەکە بێت، بۆ خوێنەر…»، یاخود بەو پێیەی کە دەڵێ «دەق پێویستی بە یارمەتی خوێنەرێکە، تاکوو بە گەڕی بخات…»، بەڵام خوێنەرێک کە ڕەخنەگرەکە لەبارەیەوە دەدوێت، خوێنەرێکی نموونەیی و ئایدیالە، کە دانەر پێشبینی دەکات، کە خۆی وەک بەشێک لە بونیادی دەقە ئەدەبییەکە پێشکەش بکات. خوێنەر، بوونەوەرێکی گرنگ و کاریگەرە، کە دەیەوێ لە پرۆسە و ڕێڕەوی خوێندنەوەدا وەک بزوێنەر و بەگەڕخەری تێکست و بەرهەمە ئەدەبییەکان بەشداربێت. لە کن خوێنەری ئایدیال و نموونەیی، هاوڕێ لەگەڵ چێژبینیندا، خوێندنەوە بە مانای پرسیارگەلێک دێت بە مەبەستی هەڵسەنگاندنی تێکستەکە و پەیبردن بە هەرچی زیاتری ڕەهەندە نادیارەکان دەق و ئەو کاریگەریانەی تێکستە ئەدەبییە کە لە ناوەوەیدا بەجێیهێشتوون و هەستیان پێدەکات. خوێندنەوە پرۆسەیەکی فیزیکی و هزری و مەعریفی و سۆزداری و ئارگۆمێنتیی و سیمبولیک “ڕەمزی”یشە. گەر ئەوە خوێندنەوە بێت، ئەدی خوێنەر، یاخود خوێنەری ئایدیاڵ کێیە؟ ..
 شاعیری ناوداری ئەڵمانی “گۆتێ” لە نامەیەکیدا بۆ فرەدریش ڕۆشڵیتزی هاوڕێی، ئاماژەی بەوە کردووە کە «خوێنەر سێ جۆری هەیە، جۆری یەکەم: ئەوانەن چێژ لە دەق وەردەگرن بەبێ هەڵسەنگاندنی، جۆری سێیەمیش ئەوانەن: تێکست هەڵدەسەنگێنن بە بێ ئەوەی چێژی لێوەربگرن. بەڵام جۆری دووەم، کە دەکەوێتە ناوەڕاستی دوو جۆرەکەی ترەوە، خوێنەرێکە: کە لە کاتی هەڵسەنگاندنی دەقدا چێژ وەردەگرێت و لە کاتی چێژوەرگرتنیشدا هەڵسەنگاندن بۆ دەقەکە دەکات. بە بڕوای گۆتێ ئەم جۆرەی دوایی لە خوێنەر تێکستەکە لە فۆرمێکی تازەدا بەرهەم دەهێنێتەوە. بەڵام ژمارەی ئەم چەشنە لە خوێنەر کەمە.[7]
تا ئێرە گەر جۆرێک لە وێناکردنمان لە بارەی پڕۆسەی خوێندنەوە و هەروەها خوێنەر و خوێنەری ئادیال لەلا گەڵاڵە بووبێت، هەنووکە دەکرێ بپرسین، داخۆ ئێمە خاوەنی پڕۆسەی خوێندنەوەی دەقی ئەدەبین، ئایا خوێنەرێکی لەو چەشنەمان هەیە، کە لەسەرەوە باسمانکرد؟ بێگومان وەڵامەکە گەر نیگەتیڤ بێت، ئەوا ناکرێ نیگەتیڤێکی ڕەها بێت، چونکە ئێمە بە کەمی و خوێنەرێکی ڕەخنەگری لەو چەشنەمان لە بواری ڕەخنەی ئەدەبیدا هەیە، بەڵام کەمە و لە ئاستی پێویست و چاوەڕوانیدا نییە. بە بڕوای من لەوەدا کە پەیوەندی بە ڕەخنەوە هەیە، ناکرێ چەمکەکە لە واتا هەمەلایەن و گشتگیرەکەیدا فەرامۆش بکەین، چونکە ڕەخنە پڕۆسەیەکی هەمەلایەن و گشتگیرە و پێویستە لەیەککاتدا لەسەرجەم کایەکانی زانستە مرۆڤایەتییەکاندا پەرەسەندن و پێشکەوتن بە خۆیەوە ببینێت، لە هەموو ئەو کایانەدا بخرێتە سەر و هەموو شتێکەوە و وەک تاکە چەکێکی گشتگیر و ئەفسووناوی وێنابکرێت، کە لە دەستدانی یانی شکستی حەتمی! یان کانت وتەنی پێویستە سەر لەبەر هەموو شتێک لە سەرجەم کایەکاندا بە ڕەخنە بسپێرین. دەنا ئەزموونی میللەتانی دەوروبەرمان، ئەوەمان پێدەڵێت، ئێمە ناتوانین، بەبێ پەرەسەندنی ڕەخنە لە کایەی سۆسیۆلۆژیا و سیاسەت و تیۆلۆژیا و کایەکانی دیکەدا ببینە خاوەنی ئەدەبیاتێکی کوردی پەرەسەندوو، یان هەتا ببینە خاوەنی ڕەخنەیەکی ئەدەبی زیندوو، کە ببێتە فاکتەری سەرەکی بۆ پێشخستنی ئەدەب و هونەری کوردی.


*سەرچاوەکان:

[1] بڕوانە کتێبی: القراءة رافعة راسها، عبدالسلام بن عبدالعالي، دار توبقال، ط١ لسنة ٢٠١٩..ص٦.

[2] هانس روبرت ياوس: جمالية التلقي.ت: رشيد بن حدو، المجلس الاعلى للثقافة ط١لسنة ٢٠٠٤. پێشەکی کتێبەکە بە قەڵەمی وەرگێڕی عەرەب، ص٧-١٧

[3] القراءة : فانسون جوف.ت: محمد ايات لعميم، شكير نصرالدين. منىشورات الرؤية٢٠١٦. ل5-6..

[4] كتاب (س/ز) رولان بارت..ت: محمد بن رافة البكري، دار الكتاب الجديدة المتحدة..٢٠١٦ ل ٤٤

[5] امبرتو ايكو: القارىء في الحكاية..ف: انطوان ابو زيد..دار الساقي..١٩٩٦.لە ٢٨-٢٩

[6] هەمان سەرچاوەی پێشوول٣٠

[7] مع بورخیس. البیرتو مانغویل..ترجمە:احمد م. احمد..دار الساقي ..٢٠١٥. ل٩-١٠

The post تیۆری خوێندنەوە و ئێستاتیکای وەرگر appeared first on ژنەفتن.

                    

لەلای خوێنەرانی جیددی تێکست و بەرهەمە کەم و دانسقەکانی ‘داریوش شایگان’، ئەوە شاراوە نییە کە ناوبراو بیریار و توێژەر و ئەکادیمیستێکی گەورەی فەرەنسی بە ڕەچەڵەک ئێرانییە، کە خاوەنی مەعریفە و ڕووناکبیرییەکی ئینسایکلۆپیدی و بیرکردنەوەیەکی تیۆری و ئەکادیمی فرە ڕەهەندە، چونکە ئەو بە درێژایی زیاتر لە شەست ساڵ سەرقاڵی خوێندن و خوێندنەوە و لێکۆڵینەوە و وانەوتنەوە و نووسینی تیۆری بووە. زەنگینی و فرە ڕەهەندیی سەرچاوە فیکری و مەعریفییەکانی وایان لێکردبوو، سڵ لە تێپەڕاندنی بۆچوون و ئایدیا و بیرکردنەوەیەک نەکاتەوە، کە لە ڕابردوودا بۆ ماوەیەکی کورت یان درێژ بە ئایدیا و بیرکردنەوەیەکی دروستی زانیووە و بەرگری لێکردووە. بەڵام گەر دواتر نادروستی هەمان بیرکردنەوەی بۆ دەرکەوتبێت، ئەوا سڵی لەوە نەکردووەتەوە، کە بەر لە ڕەخنەگران، بکەوێتە ڕەخنەگرتن لە کوڕییەکانی بیرکردنەوە و ئایدیاکانی ڕابردووی و تەنانەت ڕەتیشیان بکاتەوە. لەبەر ئەوەی ئەم بیرمەندە لەیەک کاتدا، شارەزای زمانە سەرەکییەکانی خۆرئاوا: ئینگلیزی و فەرەنسی و ئەڵمانی و تەنانەت زمانی لاتینی و زمانەکانی خۆرهەڵاتی نزیک و دوور: فارسی و تورکی و عەرەبی و سانسکریتی بوو، ئەمەش بە سەرێک وایکردبوو، ئاشنای هەر سێ ژیارییە سوننەتییەکەی خۆرهەڵات: (ئیسلام، هیندستان، چین) و ئاگاداری بیری: کلاسیک و نوێگەری و هاوچەرخی خۆرئاوا بێت. دیارە لەم ڕووەوە، توێژینەوەیەکی گرنگی دەربارەی هەر سێ ژیارییەکەی خۆرهەڵات لە بەریەککەوتن و ڕوبەڕوبوونەوەیاندا لەگەڵ بیری نوێگەری خۆرئاوا، بە زمانی فەڕنسی و بەناوی (شۆڕشی ئایینی چییە؟ ژیارییە سوننەتییەکان لە ڕووبەڕووبوونەوەی مۆدێرنەتیدا، ١٩٨٢) چاپ و بڵاوکردەوە، کە تا ئێستاش لە چەندین ڕەهەندەوە هەنووکەیی بوونی خۆی پاراستووە. لێرەوە بە مەبەستی تێگەیشتن و ئاشنابوون بە بیری شایگان و ئاوڕدانەوە لە تێکستە سەرەکییەکانی هەوڵدەدەم بیری شایگان، لەم سێ وێستگە و قۆناغە جیاوازەدا بخەمە ڕوو:

١. گەڕان بەدوای حیکمەتی نەمردا

شایگان پێیوابوو ژیانی مەعریفی و زانستی ئەو لە ناوەڕاستی دەیەی پەنجاکانی سەدەی بیستەمەوە دەستپێدەکات. واتە پاش ئەوەی لە شاری لەندەن بڕوانامەی ناوەندی بەدەست دەهێنێت و لە ساڵی ١٩٥٤دا لە سەر ڕاسپاردەی باوکی بۆ خوێندنی پزیشکی، ڕوودەکاتە سویسرا. بەڵام لە نیوەی ساڵی یەکەمی خوێندنی پزیشکیدا لەوە تێدەگات، کە ئەو حەزی لەو بوارە نییە و ئارەزووی خوێندنی بواری فەلسەفە و هونەر و ئەدەبیات دەکات، بەڵام خواستی باوکی ڕێگربوو، بۆیە وەک چارەسەر ڕوو لە کۆلێژی ماف و یاسا دەکات و باوکیشی بە ناچاری مل دەدات. ئەو سەرەڕای خوێندنی لە یاسادا، هاوکات لە هەردوو ڕشتەی فەلسەفە و زمانیشدا دەخوێنێت. حەزی لە ڕادەبەدەری ئەو بۆ ناسینی ژیاری هیندستان و کەلەپوورە دەوڵەمەندەکەی و ئاشنابوونی بە زمانی سانسکریتی دەگەڕێتەوە بۆ ئەم قۆناغەی خوێندنی لە سویسرا. پاش ئەوەی ئاشنای هەردوو توێژەری گەورەی ئەو قۆناغەی ئەوروپا ‘ژان پیاژێ و کارل گۆستاف یۆنگ‘ و بیرکردنەوەیان دەبێت، بەهۆی بەشداریکردنییەوە لە وانەبێژییەکانی ‘جان هیربەر‘دا ئاشنای ئەفسانەکانی هیندستان و پاشان لە ڕێگەی ئامادەبوونیشیەوە بۆ ماوەی دووساڵ، لە وانەبێژییەکانی ‘هێنری فرای‘ دەربارەی زمانی سانسکریتی، بە جۆرێک ئاشنای ئەو زمانە دەبێت کە تێکستە پیرۆزەکانی هیندستان دەخوێنێتەوە. قوڵبوونەوەی لە ئایینەکان و کولتووری دەوڵەمەندی هیندستاندا وایان لەم بیرمەندە کرد، کتێبێک بە زمانی فارسی لەم بارەیەوە بنووسێت، کە لە ساڵی ١٩٦٧دا، بە دوو بەرگ و لە ژێر ناوی (ئایینەکان و فێرگە فەلسەفییەکانی هیندستان)دا چاپ و بڵاوکرایەوە. پاش تەواوکردنی زانکۆ و گەڕانەوەی بۆ تاران لە کۆتایی پەنجاکان و سەرەتای شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا، لە بەرامبەر باڵادەستی و پەلهاویشتنی بیرکردنەوەی زانستی و تەکنیکی مۆدێرنی خۆرئاوادا وەک بەشی بەرچاوی نووسەران و ڕووناکبیرانی وڵاتەکەی و جیهانی ئیسلامی، لە لایەکەوە بایەخێکی زیاتر بە حیکمەتی نەمر و گەڕان بە ناو ڕۆحانییەتی خۆرهەڵات بە گشتی و بیری عیرفانی ئیسلام بە تایبەتی دەدات، یان وەک خۆی دەیگوت:[1] لە ناو میراتی بیرکردنەوەیەکدا قووڵ دەبوومەوە، کە وەک (یادەوەری ئەبەدی لێهات بوو)، هەروەها لەسەر ئاستی بیری هاوچەرخی سەردەمەکەشی هێشتا نەگەڕابووەوە وڵات کە هەندێ بیروبۆچوونی کارل گۆستاف یۆنگ سەرنجیان ڕاکێشا و بە دیاریکراویش کەوتە ژێرکاریگەری بۆچوونی ئەم دەرونشیکارەوە دەربارەی نائاگایی کۆگەلی و تێڕوانینی دەربارەی زمان و ئایدیالە ئەبەدییەکان. دواتر هەر لەم قۆناغەدا بە تەواوەتی کەوتە ژێر کاریگەری فەیلەسوفی فەرەنسی ‘ڕینێ گینۆن‘ەوە، چونکە ئەم بیریارە پێی وابوو کە جیهان و بیرکردنەوەی مۆدێرنی خۆرئاوا، بە هۆی باڵادەستی بیری زانستی و تەکنیکییەوە، لە قەیرانێکی بنەڕەتیدا دەژی، بۆیە سەرەڕای ڕەخنەگرتن لە بیری نوێگەری، گینۆن دەکەوێتە ستایشکردنی مانەوییەتی خۆرهەڵات و بیری عیرفانی ئیسلام. بەڵام شایگان چەند ساڵێک دواتر نەک هەر لە ژێر کاریگەری ئەو بیریارە دێتە دەر، بەڵکوو بە شێوازێکی ڕەخنەگرانە، لە بارەیەوە دەڵێ:[2] «سەرەڕای ئەوەی ‘گینۆن‘ بیری دۆگماتیزم و دەمارگیری کلاسیکیانەی ڕەتدەکردەوە، لەگەڵ ئەوەشدا بۆ خۆی دەمارگیرانە لایەنی کەلەپووری دەگرت. گەرچی ئەو بیرکردنەوەی دیکارتی قبووڵ نەدەکرد، لەگەڵ ئەوەشدا میتۆدی شیکردنەوە بیرکردنەوەی، دیکارتیانە بوو».
هەر لە قۆناغی یەکەمدا، پەیوەندی بە بازنەی (هاوڕێیانی هیرمۆنتیکا)وە کرد و بۆ یەکەمین جار لەڕێگەی ‘سەید حوسەین نەسر‘ی هاوڕێیەوە، لە ماڵەکەی تەباتەبایی ئاشنای بیریار و خۆرهەڵاتناسی فەرەنسی ‘هێنری کوربان‘ بوو، کارئەکتەرێک کە دواتر کاریگەری بەرچاو لەسەر ڕێڕەوی ژیان و بیرکردنەوەی شایگان بەجێدەهێڵێت. بازنەی هاوڕێیانی هیرمۆنتیکا لە پێنج شەش کەس پێکهاتبوون، کە تیایدا هەر یەک لە هێنری کوربان و عەلامە محەمەد حوسەین تەباتەبایی دەکەوتنە دیبەت و دیالۆگی قووڵ دەربارەی عیرفان و ئەزموونە ڕۆحانیی و فەلسەفییەکان، کە ڕۆژهەڵاتناسەکە بە زمانی فەرەنسی و تەباتەبایی بە فارسی دەدوان و گەلێ جار سەید حوسەین نەسر دەبووە وەرگێڕیان، تا جاری یەکەم لە غیابی سەید نەسردا، شایگان ڕۆڵی وەرگێڕی نێوان ئەو دوانەی دەبینی، بەڵام بە هۆی هەژارییە مەعریفییەکەی، لە میراتی ڕۆحانی و عیرفانی ئیسلام و کەمی شارازیی لە زاراوە و چەمکەکانیدا، دووچاری ئاستەنگی بوو. ئەم حاڵەتە وای لە شایگان کرد لە ئاییندەدا پەرە بە دەوڵەمەندکردنی ئەم لایەنەش بدات. دیارە بە هۆی ئامادەیی بەردەوامی شایگان لە گفتوگۆی نێوان ئەو دوو کەسایەتییە و پتەوکردنی پەیوەندییە مەعریفییەکەی لەگەڵ عەلامە تەباتەبایی و بەشێوەیەکی هەمەلایەن و بەردەوامیش لەگەڵ “هێنری کوربان”دا، کە شارەزایی ئەو ڕۆژهەڵاتناسە، تەنیا لە عیرفان و ڕۆحانییەتی ئیسلامدا قەتیس نەدەبوو، بەڵکووو ئەو پسپۆڕی بیری ڕۆحانی هیندی و ئاشنای فەلسەفەی ئەڵمانیش بوو، بەجۆرێک دەوترێت پسپۆڕی کوربان لە بیری ئیشراقی ‘شەهابەدینی سوهرەوەردی‘ و شارازایی و ناسینی  بیری ‘مارتن هایدیگەر‘ و دۆستایەتییەکەی لەگەڵ ئەم بیریارەدا، هانی ئەویانداوە کە ڕۆڵی پردی بە یەکگەیشتنی بیری هەر دوو بیریارەکەی خۆرهەڵات و خۆرئاوا ببینێت. لێرەوە هەندێک لە شارەزایانی بیری سوهرەوەردی پێیانوایە لەوانەیە هایدیگەر لەڕێگەی ‘هێنری کوربان’ی هاوڕێیەوە، ئاشنای فەلسەفە ئیشراقییەکەی سوهرەوەردی کوژراو بووبێت، بەڵام بۆچوونەکانی هێنری کوربان، لە دیدارێکیدا لەگەڵ ڕادیۆی فەرەنسا پێچەوانەی ئەو بۆچوونە دەسەلمێنێت، کە هایدیگەر بەر لە بڵاوکردنەوەی بیرکردنەوەی لەبارەی بوون و بوونەوەر، یان دەربارەی کەشفکردنی پەردەپۆشکراو، ئاشنای بیری ئەو حەکیمانەی خۆرهەڵات بووبێت و بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ کاریگەریان لەسەر ئەو لایەنەی بیری ئەو دانابێت، بەو واتایەی کە سوهرەوەردی و مەلا سەدرا و هەتا ئیبن عەرەبیش بەشێوازێک کە نزیکە لەوەی هایدیگەر کاریان لەسەر بوون و بوونەوەر کردووە، لەم بارەیەوە کوربان دەڵێ:[3] «ئەوەی لەلای هایدیگەر عەوداڵی بووم و پەیم پێبرد هەمان شتبوو، کە لە بیرکردنەوەی میتافیزیکی ئیسلامی ئێرانیدا بۆی گەڕام و دۆزیمەوە…». پاشان هێنری کوربان هانی شایگان دەدات کە گەڕانی قووڵ و توێژینەوەی بەراوردکارانە لەنێوان ئایین و کولتووری هیندستان و ئیسلامدا بکات و هەروەها خۆی شارەزای ئەو دەقە کلاسیکییە سانسکریتییانە بکات، کە لە قۆناغی زێڕینی هەردوو سەدەی دەیەم و یانزەهەمدا تەرجەمەی فارسی کرابوون. لە ساڵی ١٩٦٥دا جارێکی دیکە شایگان وڵاتەکەی بەجێدەهێڵێت و بە ڕێنمایی و سەرپەرشتی هێنری کوربان ڕوودەکاتە فەرەنسا، تاکو لە زانکۆی سۆربۆن لەبارەی ئایینی هیندۆسی و تەسەوفی ئیسلامییەوە بخوێنێت. کە دواتر شایگان لە کۆتایی شەستەکاندا، بە نووسینی تێزە بەراوردکارییەکەی بەناوی (پەیوەندی نێوان هیندۆسییەت و تەسەوفی ئیسلام، بەپێی گێڕانەوەی مەجمەع ئەلبەحرەینی دارا شوکوە) بڕوانامەی دکتۆرای لە سوربۆن بەدەستهێنا و گەڕایەوە ئێران. پاش گەڕانەوەی لە شاری تاران چووە ڕیزی گرووپی (گینۆنییە ئێرانییە موسڵمانەکان)ەوە، ئەم گرووپە لە کۆمەڵێ نووسەر و ڕووناکبیری ئەو قۆناغەی ئێران پێکهاتبوو، کە لەژێر کاریگەری ڕوانگە و بیرکردنەوەکانی ‘ڕینێ گینۆن’دا بوون و باوەڕیان وابوو، کە بیرکردنەوەی ئەم بیریارە فەڕەنسییە – کە دواجار هاتە میسر و موسڵمان بوونی خۆی ڕاگەیاند و ناوەکەشی گۆڕی – لە توانایدایە لە قەیرانەکانمان بەو سیفەتەی کە قەیرانگەلی کۆمەڵگەی سوننەتین، ڕزگارمان بکات. نووسەرانی سەر بەم گرووپە لە وتار و دانراوەکانی ئەو سەردەمەدا بە تەواوەتی بیری نوێگەری خۆرئاوایان ڕەتدەکردەوە و لە بەرامبەریشدا بە دروشمی گەڕانەوە بۆ یادەوەری و سەرچاوەکانی خود ستایشی کەلەپووری ڕۆحانی و بیری عیرفانی ئیسلامیان دەکرد. هەر لەم قۆناغەشدا، شایگان چووە ڕیزی (هایدیگەرییە ئێرانییەکان)، کە ئەوانیش گرووپێک لە نووسەر و وەرگێڕ و ڕوناکبیری ئێرانی بوون، کە لە دەوری سەرپەرشتیاری گروپەکە ‘ئەحمەد فەردید‘ کۆدەبوونەوە و هەرجارە و دیالۆگیان لەبارەی کتێب و تێکستێکی فەلسەفی سەر بە بیری هاوچەرخ یان سەر بە کەلەپوور دەکرد و بیروڕایان لە بارەیەوە دەگۆڕییەوە. ساڵانێک دواتر شایگان لە کتێبەکەیدا (شۆڕشی ئایینی چییە؟ ١٩٨٢) دان بەوەدا دەنێت کە کاتی خۆی هەڵەبووە چووەتە ڕیزی ئەو دوو گرووپەوە:[4]«لەوکاتەدا وەک ئەوانیتر بە فریوی نۆستالژی بۆ میراتی ڕابردوو هەڵخەڵەتاین و چووینە ڕیزی گینۆنییە ئێرانییەکان و گروپی هایدیگەرییە ئێرانییە موسڵمانەکانەوە.»، هەر بەهەمانشێوە، لەدیدارێکی ساڵانی دواتریشدا لەبارەی تێڕوانینی فەردید بۆ هایدیگەر دەڵێ: «فەردید، هایدیگەری لە ئێران گۆڕیبوو بۆ ژەهر!.»، لە وێستگەی یەکەمدا شایگان خاوەنی ئەم دوو کتێبە چاپکراوەیە (بتەکانی هزر و یادەوەری ئەبەدی، ١٩٧٦) و (ئاسیا لە بەرامبەر خۆرئاوادا، ١٩٧٧). لە وتاری (بتەکانی هزر و یادەوەری ئەبەدی)دا، کە هاوکات ناونیشانی کتێبەکەشە، شایگان دەگەڕێتەوە سەر گریمانەکەی ‘فرانسیس بایکۆن’ی بیریاری بەریتانی، لەبارەی (بتەکانی هزر) تاکوو لەناو کەلەپوور و میراتی ئایینی و کولتووری ژیارییە سوننەتییەکانی ئاسیادا، بەشێوەیەکی تایبەت ئاماژە بە هاوشێوەکانی ئەو بتانە بدات و هەروەها بەشێوەیەکی هەمەلایەنیش تیشک بخاتە سەر دەرئەنجامی ترسناکی کارێک، کە شایگان بەلادانی بتەکانی هزر، یان ڕاستتر بە شکاندنیان لەسەر دەستی بایکۆن ناوی دەبات، بەو پاساوەی کە بایکۆن بڕوای وابوو کە ئەم بتانە بەشێوەیەکی نیگەتیڤ پێشیان بە ڕێڕەوی بیرکردنەوە گرتووە و پەکیان خستووە. بەم پێیە شایگان لە سەرەتای وتاری ناوبراودا دەنووسێت: «گەر بە هەڵسەنگاندنەوە، بڕوانینە گریمانەی (بتەکانی هزر)ی بایکون، ئەوا هاوشێوەی ئەم بتانەی هزر، ئەو شتانەیە کە لە ناو یادەوەری کۆگەلی ژیارییە کۆنەکانی ئاسیادا بەدیدەکرێت. لێرەوە دەکرێ بڵێین، کە قەلاچۆکردنی یادەوەری، یەکێکە لە ڕەگەزە هەژموونگەرەکانی نێو میتۆدی بیرکردنەوەی مۆدێرنی خۆرئاواییەکان، کە بەر لە هەمووشتێک هەوڵدەدات لەسەر بە شت کردنی حەقیقەتە بەرجەستەکان بونیادبنرێت». بە دەربڕینێکی دیکە لەم کتێبەدا شایگان هەستاوە بە تەوزیفکردنی گریمانەکەی بایکۆن، بەڵام بەشێوەیەکی پێچەوانە. لەبەر ئەوەی گەر بایکۆن لە گریمانەی بتەکانی هزردا، درکی بە کاریگەرییە نێگەتیڤە پەکخەرەکەی ئەم بتانە کردبێت و پاشان هەستابێت بە بانگەشەکردن بۆ لە ڕەگوڕیشە دەرهێنانیان، ئەمەش بە واتای کارکردنی ئەو بیریارەی خۆرئاوا بێت، بۆ بەگژاچوونەوەی یادەوەری ئەبەدی، ئەوا لە بەرامبەردا شایگان پێیوایە هاوشێوەی بتەکانی هزری بایکۆن لە بیری خۆرهەڵاتدا، بە (ئەمانەت) ناو دەبرێت، کە پێکهاتووە لە پەیامێکی پووکاوە، کە لەناو یادەوەری نەتەوەییدا پارێزراوە. لێرەوە ناکرێ خۆرهەڵات ڕەسەنایەتیی خۆی بپارێزێت، گەر سیمبولی کلیلەکانی ئەم ئەمانەتە نەپارێزێت و لەگەڵ یادەوەرییە هەمیشەییەکەیدا لە پەیوەندیدا بێت. هەروەها بانگەشەکەی بایکۆن بۆ لە ڕەگوڕیشە دەرهێنانی بتەکانی هزر بە مانای لە ڕەگوڕیشە دەرهێنانی یادەوەری مرۆڤایەتی دێت، واتە وێرانکردنی گەنجینەی وێنە ئەفسانەییەکان، کە دروستکەری حیکمەتی نەمرە. هەروەها دابڕان لە یادەوەری ئەبەدی، دەبێتە مایەی دابڕان لە ڕەگوڕیشە و نامۆبوون، کە کەسی نامۆ بوو هەڵدەداتە نێو خەرەندی نەهلیزم! پاشان لە سەروبەندی کۆتایی وێستگەی یەکەمدا، شایگان کتێبی (ئاسیا لەبەرامبەر خۆرئاوادا، ١٩٧٧) بڵاودەکاتەوە، کە ئەویش بەرهەمێکە زیاتر ئەو توێژینەوانەی شایگان لەخۆ دەگرێت، کە باس لە گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکانی ناو کۆمەڵگە سوننەتییەکانی ئاسیا دەکەن. هەروەها کتێبەکە لە دوو بەش پێکدێت، لە بەشی یەکەمدا شایگان باس لە نەهلیزم و کاریگەرییەکەی دەکات لەسەر قەدەری مێژوویی، ژیارییەکانی ئاسیا. لە بەشی دووەمیشدا شایگان بنەما مانەوییە هاوبەشەکانی هەر سێ ژیارییە سوننەتییەکەی ئاسیا دەداتە بەر باس و دواتریش تیشک دەخاتە سەر ئەو پاشەکەوتە ناوازەیە، کە ژیارییەکانی ئاسیا لەبەرامبەر خۆرئاوادا دیاری دەکات. هەروەها لەم بەرهەمەی ساڵی ١٩٧٧دا سەرەتای گۆڕان لە بیری شایگاندا دەردەکەوێت، بە تایبەتیش پاش ئەوەی دەگاتە ئەو باوەڕەی کە جیاوازییەکی ئۆنتۆلۆژی لەنێوان کۆمەڵگاکانی خۆرهەڵات، واتە لەنێوان جیهانی (ئیسلام، بودیزم، هیندۆسییەت) و خۆرئاوادا بوونی هەیە، ئیدی لەوە زیاتر دەڕوات و پێیوایە کە جەوهەری فەلسەفە و زانست لەهەر دوو ژیاری خۆرهەڵات و خۆرئاوادا بە تەواوەتی جیاوازە، چونکە فەلسەفە لە خۆرئاوا پشت بە فۆرمی بیرکردنەوەی ئەقڵانی دەبەستێت، لە کاتێکدا فەلسەفە لە خۆرهەڵات لەسەر پەیبردن و ئیمان دامەزراوە. لێرەوە شایگان لە هەمان کتێبدا باس لە جیاوازی پێگەی زانست دەکات لەهەر دوو شارستانییەتی خۆرهەڵات و خۆرئاوادا و لەم ڕووەوە دەڵێت: «لەناو ژیارییە گەورەکانی خۆرهەڵات وەک ژیاری ئیسلام و هیندۆسیەت و بودیزمدا هەمیشە زانست پاشکۆی ئایین و فەلسەفە بووە، چونکە زانست هەرگیز لەناو ژیارییەکانی خۆرهەڵاتدا نەگەیشتووەتە ئەو ئاستی سەربەخۆیی و هەژموونەی، کە لە خۆرئاوا پێیگەیشت و بووە هۆی یاخیبوونی دژ بە ئایین و فەلسەفە و کردنی مرۆڤ بە تەنیا خاوەنی جیهان. کەواتە لە خۆرهەڵات هەرگیز زانست بە مانا خۆرئاواییەکەی دەرنەکەوتووە، لەبەرئەوەی جیهان نەکراوەتە جیهانێکی دونیایی و سیکولار و هێشتا سرووشتیش لەو ڕۆحە جیا نەبووەتەوە کە دەسەڵات و هەژموونی هەیە لەسەری. هەروەها تەجەللابوونی ڕۆحی ئیلاهی لەسەر شانۆی ژیان، لە خۆرهەڵات هێشتا ڕووی لە نەمان و ئاوابوون نەکردووە. بە واتایەکی دیکە هەرگیز خۆرهەڵات فەلسەفەیەکی بۆ مێژوو نەخولقاندووە، چونکە بوون هەرگیز نەگۆڕاوە بۆ کاریگەریی و ڕێڕەو، هاوشێوەی بوون لە فەلسەفەکەی هیگڵدا. دەرکەوتنی جیهان بەردەوام بۆ ئێمەی خۆرهەڵاتی دەرکەوتنێکی ڕاستەقینەی متمانەپێکراو بووە، بەڵام سەرەڕای دەرکەوتنی، جیهان داپۆشراویش بووە. نهێنی بوونی جیهانیش لە داپۆشرانیدایە، لە شەوی دەیجووری عەدەم دا».[5]


٢. ڕەخنەگرتن و بەخۆداچوونەوە


سەرەتای دەرکەوتنی قۆناغی دووەمی بیرکردنەوەی شایگان لە کتێبی (ئاسیا لەبەرامبەر خۆرئاوادا) بە ڕوونی دەبینرێت. بەڵام بەشێوەیەکی هەمەلایەن دەرکەوتنی ئەم قۆناغە، دەکەوێتە دوای سەرهەڵدانی شۆڕشی ئیسلامی ئێران و گرتنە دەستی دەسەڵات، کە بە هۆیەوە شایگان بە یەکجاری لە تاراوگە نیشتەجێ بوو. لەم قۆناغەدا سەرەڕای بە خۆدا چوونەوە، هاوکات بە قووڵی ئاشنای وەرچەرخان و گۆڕانکارییە هەمەلایەنەکانی بیری نوێگەری خۆرئاوا دەبێت. بۆیە ئەم بیرمەندە دەستبەرداری ئەو گرووپە فیکریانە دەبێت، کە لەشاری تاران چووبووە ڕیزیانەوە وهەلومەرجی سەردەمەکە وای لەم بیرمەندە و زۆرێک لە بیریار و دەستەبژێرانیی ئێران و جیهانی ئیسلامی کردبوو، لەناو یادەوەری و حیکمەتی نەمردا بکەونە گەڕان و پشکنین، بە ئومێدی دۆزینەوەی بیرکردنەوەیەک، کە ببێتە مایەی پاراستنی کولتوورەکەیان لە پەتای خۆرئاوایی بوون!. بەڵام پاش ئەوەی بە قووڵی پەی بەو گۆڕانکارییانە دەبات، کە بیری نوێگەری لە خۆرئاوا هێنانییە ئارا، ئەوسا دان بەوەدا دەنێت کە مێژووی چەند سەدەیەک لە نوێگەری و سیکولاریزم، هەروا مەسەلەیەکی بێکەڵک نییە بۆ مرۆڤایەتی. بۆیە لە هەنگاوی یەکەمدا شایگان نەک هەر دەستبەرداری ئەو گرووپانە دەبێت، بەڵکووو ڕەخنەشیان لێدەگرێت. پاشان پەی بەو ڕاستییەش دەبات، کە سەردەمی ڕاوەستان و چەقبەستنی هەر سێ ژیارییە سوننەتییەکەی خۆرهەڵات، هاوکات سەرەتای سەردەمی ئەفراندن و گۆڕانکارییە لە شارستانییەتی خۆرئاوادا. لەبەر ئەوەی کاتێک لە ژیارییە گەورەکانی ئاسیا: جا گەر ژیاری ئیسلام یان هیندستان یاخود چین ڕابمێنین، پەی بەوە دەبەین کە لە سەدەی حەڤدەی زاییندا، تەقریبەن توانای داهێنان لەهەر سێ ژیارییەکەدا دەگاتە پایان و کۆتایی پێدێت. بۆیە گەر بە پێوەری ئێرانی ئەمە سەردەمی مەلا سەدرا بێت و لە هیندستان زەمەنی دواهەمین پڕۆژەی مەزنی هیندی بێت و لە چینیش بە زەمەنی ئاوڕدانەوە و گەڕانەوە-(بەو مانایەی کە هیچی تر نییە بکرێت)- بەرەو کەلەپوور ئەژمار بکرێت. ئەوا لەوە سەیرتر، لە خۆرئاوا سەدەی حەڤدە بە سەرەتای دەرکەوتنی بیری دیکارت دەناسرێت، بەجۆرێک ئەم قۆناغە وەک سەردەمی ئاوابوونی پڕۆژەگەلێک لە نێو چوارچێوەیەکی کولتووری و شارستانی لەلایەک و سەرەتای سەرهەڵدانی پڕۆژەگەلێکی دیکەی نوێ لە چوارچێوەی ژیاری و کولتوورێکی جیاوازدا، دێتە بەرچاو.
شایگان پێیوایە لە گەوهەری ئایینەکاندا پێشڕەوانی ڕۆحانیی و عیرفان توانای بەرخورد و تێگەیشتنیان هەیە لە یەکتری، واتە گەر هەریەک لە ‘ئیبن عەرەبی‘ و ‘ماستەر ئیکهارت‘ و ‘شانکارا‘ و هاوشێوەکانیان پێکەوە کۆبکەینەوە، ئەوا بەشێوەیەکی ئاسایی دیالۆگ و بەرخورد و لێک تێگەیشتن ئاسایی لە نێوانیاندا فەراهەم دەبێت. بەڵام گەر یەک پلە یان زیاتر لە ئاستی بیروڕای ئەو پێشڕەوانە، دابەزینە خوارەوە، پەی بە پێکدادان و ململانێی هەمەجۆر دەبەین، جا گەر لۆکاڵی بێت وەک ململانێی ئایینزاکانی سەر بە هەمان ئایین، یان لەنێوان ئایینەکاندا بێت. بەڵام بە بۆچوونی شایگان، توندوتیژی و پێکدادانی لۆکاڵی لەنێوان پەیڕەویکاران و شوێنکەوتوانی بودیزم و هیندۆییزمدا نابینرێت، بەڵکوو شوێنکەوتوانی هەر دوو ئایینەکە، لە جیاتی ئەوەی وەک پەیڕەویکارانی هەر دوو ئایینزا سەرەکییەکەی مەسیحییەت: پرۆتستانت و کاتۆلیک مەزهەبەکان یان وەک هەردوو ئایینزای شیعە و سوننەی ئیسلام ، بۆ چارەسەری گرفتەکانی نێوانیان پەنا بەرنە بەر توندڕەوی و جەنگ و پێکدادان، پەنایان بردووەتە بەر دیالۆگ و گفتوگۆ… هەڵبەت لەم وتارەدا نیازی ئەوەمان نییە پوختەی بیری شایگان نمایش بکەین، یاخود بیرکردنەوەی ئەو کورت بکەینەوە، چونکە لەلایەکەوە بیرکردنەوەی ئەو کورت ناکرێتەوە و لەلایەکی تریشەوە بۆ دیاریکردنی هەر قۆناغێکی بیرکردنەوەی ئەو، پێویستە کۆمەک لە بەرهەمێک یان زیاتری ئەو وەربگرین. لێرەوە بە مەبەستی ئاشنابوون بە قۆناغی دووەمی بیرکردنەوەی شایگان، کۆمەک لە سەرنج و تێڕوانینەکانی کتێبە ناودارەکەی (شۆڕشی ئایینی چییە؟) وەربگرین، کتێبە سەرەکییەکەی ساڵی ١٩٨٢، کە لە فۆرمی دیکە و سیاقی هەندێ تێکستی دواتریدا دووبارەی کردوونەتەوە. شایگان پێیوایە جیاوازییەکی ئۆنتۆلۆژی لەنێوان کۆمەڵگاکانی خۆرهەڵات و خۆرئاوادا هەیە و لەو بڕوایەدایە کە گەوهەری زانست و فەلسەفە لەنێوان ژیارییەکانی خۆرهەڵات و خۆرئاوادا جیاوازە، بەو پێیە کە فەلسەفەی خۆرئاوا پشت بە بیرکردنەوەی ئەقڵانی دەبەستێت، لە کاتێکدا بنەمای فەلسەفەی خۆرهەڵاتی لەسەر کەشفکردن و ئیمان دامەزراوە. هەروەها بە بەردەوامی زانست لەنێو ژیارییەکانی خۆرهەڵاتدا پاشکۆی فەلسەفە و ئایین بووە، واتە زانست لە خۆرهەڵات هەرگیز نەیتوانیوە ئەو سەربەخۆیی و دەسەڵاتە بەدەست بهێنێت، کە لە خۆرئاوا بەدەستی هێنا و توانی بەگژ ئایین و فەلسەفەدا بچێتەوە و ئینسان بکاتە تاکە خاوەنی جیهان. لە خۆرهەڵات هەرگیز فەلسەفەیەک بۆ مێژوو لە ئارادا نەبووە، واتە بوون هەرگیز هاوشێوەی بوون لە فەلسەفەکەی هیگڵ نەگۆڕاوە بۆ کاریگەری و ڕێڕەو. بۆیە دەرکەوتنی بوون و جیهان بۆ ئێمەی خۆرهەڵاتی گەر هەمیشە دەرکەوتنێکی ڕاستەقینەی دڵنیاکەر بووبێت، ئەوا دەکرێ بڵێین دەرکەوتنێکی پەردەپۆشکراویش بووە، واتە دەرکەوتنی بوون لەنێو تاریکە شەوی عەدەمدا شاردراوە و پەردەپۆشکراوە. هەروەها بەهۆی باڵادەستی بیری نوێگەری خۆرئاواوە، کە ڕۆحی لە بیرکردنەوە و خودی لە بابەت و فەلسەفەی لە ئایین دابڕیوە، ڕێڕەوێک سەریهەڵداوە کە شایگان بە (هەژاری ئۆنتۆلۆژی بۆ جیهان و ئینسان) ناوی دەبات، ئەمەش لە ڕوانگەی ئەم بیریارەوە بەواتای ڕووتکردنەوەی زەمەن لە فۆرمە میتۆلۆژییەکەی و سرووشت لە فۆرمە ئەفسووناوییەکەی و ئاساییکردنەوەی مرۆڤ و کردنی ئەقڵ بە ئامراز دێت بە تەنیا. بەدوای ئەمەشدا دەکرێ ئەو پۆلێنە نوێیە لە مرۆڤ: (ئینسانی دروستکەر) و جیهانەکەی وەک خاڵی بەیەک گەیشتی چوار ڕێڕەوە داکشاوەکە لێکبدرێتەوە، کە وەک چۆن مەعریفە و جیهان لەخۆ دەگرێت، بەهەمانشێوە ئینسان و مێژووش دەگرێتە خۆی و کورتەکەیان پێکهاتووە لە:
١. بە تەکنیککردنی بیرکردنەوە: گواستنەوە لە تێڕوانینی شایەتیدەرانەوە بەرەو بیرکردنەوەی تەکنیکی، نەرێکردنەوەی تەواوی هەموو سەرچاوەیەکی مەعریفی تێڕامانگەری گەواهیدەرانە، ئەوەی کە لە مانەوییەتی خۆرهەڵاتیدا بە کەشفکردن و زانستی ئامادەکارانە ناسراوە. هەروەها گۆڕینی پەیوەندی نێوان ئینسان و بوون بۆ ڕێژەی چەندایەتی و ماتماتیکی.
٢. بە جیهانگیری “عەولەمە”کردنی جیهان: هاتنەخوارەوە لە وێنەی جەوهەرییەوە بۆ تێگەیشتنی میکانیکیانە، کە بووە مایەی ئەوەی سروشت لە چلۆنایەتییە ڕەمزییەکانی و لە خەسڵەتە سیحرییەکانی ڕووتبکرێتەوە و دابماڵرێت.
 ٣. ئاساییکردنەوەی ئینسان: لێژبوونەوە لە جەوهەرە ڕۆحانییەکانەوە، بەرەو پاڵنەرە غەریزی و پسایکۆلۆژییەکان.
٤. ڕەتکردنەوەی ئەفسانەکان: گواستنەوە لە مەبەستگەرایی و ئەودونیاگەرییەوە، بەرەو مێژووگەرایی و زەمەنگەراییەک کە بەتاڵ بێت لە هەموو قیامەتگەراییەک. لێرەوە ئایدیا و بیرۆکەیەک کە لە هەندێ بەرهەمی دواتری ئەم بیرمەندەدا دووبارە دەبێتەوە و لەم بەرهەمەشدا بیرۆکەیەکی جەوهەرییە و دەکرێ لەم تێڕوانینەدا کورتی بکەینەوە: جیهانی خۆرئاوا و خۆرهەڵات هەردووکیان لە ناو تەڵزگە و قەیراندا دەژین، لەبەر ئەوەی بیرکردنەوە لە خۆرئاوا وازی لەوەهێناوە کە بیرکردنەوەیەکی فەلسەفی بێت، وەکچۆن لە خۆرهەڵایش دەستبەرداری ئەوە بووە کە بیرکردنەوەیەکی ئایینی بێت. لێرەوە ئەوەی لە ئێستادا خۆی سەپاندووە، شێوازێکە لە بیرکردنەوە، کە نە فەلسەفییە بە مانای تەواوی وشەکە و نە بیرکردنەوەیەکی ئایینییە، بەڵکووو پێکهاتەیەکی فیکرییە لەنێوان هەردووکیاندا، لە دینەوە ئینرژی و وزە ویژدانییەکەی وەردەگرێت و لە فەلسەفەشەوە ڕواڵەتە ئەقڵانی و ئارکۆمێنتییەکەی بەدەست دەهێنێت. شایگان دەڵێ:[6] «ئەم شێوازە تێکەڵە بریتییە لە ئایدۆلۆژیا. ئایدۆلۆژیا بەو پێیەی کە هۆشیارییەکی ساختەیە، کە داکشانە بەرەو چوونییەکی و هاوشێوەیی بوون، کە گوتارێکی مانیفێستانە و بونیادێکی دوالیزمانەی کورتکەرەوەیە. بە کورتی ئایدۆلۆژیا بەو پێیەی کە خراپەی پەتییە». پاش ئەم دەستپێکە دەکرێ کۆی کتێبی (شۆڕشی ئایینی چییە؟) کە ئەم ناونیشانە لاوەکییەشی هەیە: (کۆمەڵگا سوننەتییەکان لەبەرامبەر نوێگەریدا) و سەرەڕای پێشەکی وەرگێڕی عەرەبی، کتێبەکە پێشەکی نووسەر و شەش نەسک لەخۆ دەگرێت، کە لەو سێ بەشەی خوارەوەدا چڕی دەکەینەوە:
١. بەشی یەکەم؛ کە لە هەر سێ نەسکی یەکەمی کتێبەکە پێکهاتووە، کە شایگان بە “تەنیا دەرکردنی” دەزانێت، بۆ ئاسانکردنی ئەرکی خوێنەر، تاکوو بە باشی لە شۆڕشی ئایینی تێبگات، لە ئاسۆی ژیارییە سوننەتییەکاندا.هەروەها ناوەڕۆکی بەشی یەکەم هاوکات بونیادە مەزنەکانی بیرکردنەوەی سوننەتی دەخاتەوە یادی خوێنەر، بونیادگەلێک کە لەگەڵ دەرکەوتنی سەردەمی زانستی و تەکنیکیدا داڕمان، لە سەدەی پازدە و شازدەی زاینییدا. ئەمەش گۆڕانێکی سەرسامکەری لە هوشیاری مرۆڤ بە خودی خۆی و بە سێنترالیزەبوونی لەنێو جیهاندا هێنایەئارا. بەجۆرێک کە شایگان ئەم گۆڕانکارییە بە گۆڕانکاری دووەم ناو دەبات، لە کاتێکدا کە پێیوایە، وەرچەرخانی یەکەم لەنێوان هەردوو سەدەی پێنجەم و حەوتەمی پێش زاییندا ڕوویداوە. هەروەها وەرچەرخانی دووەم، مرۆڤایەتی لە بیری تێڕامانگەرەوە بۆ بیری تەکنیکی، لە شێوازە جەوهەرییەکانەوە بەرەو چەمکگەلی تەکنیکی و ماتماتیکی، لە جەوهەرگەلی ڕۆحانییەوە بەرەو پاڵنەرە ڕەمەکییە سەرەتاییەکان و لە قیامەتگەراییەوە بۆ مێژووگەرایی، گواستەوە. بەم پێیەش چیتر مرۆڤ پێگە سێنترال و نەگۆڕەکەی پێشووی نەما، لەبەر ئەوەی جیهان بوونی سەقامگیر و جێگیری خۆی لەدەستدا. بە کورتی بەهۆی گۆڕانکاری دووەمەوە، تێڕاوانینی پلەبەندی جیهان و هەردوو کەوانەی هەڵکشان و داکشان و بونیادی سێینە و بیری لاهوتی نێگەتیڤ و وێناکردنە دیاردەیەکانی خەیاڵ داڕمان و تێکشکان. بەم شێوەیە زەمەنگەل و فەزاگەلی درێژبووەوەی ئەندازەیی چوونییەک، جێگەی زەمەنگەل و فەزاگەلی تاکڕەهەندیان گرتەوە. هەروەها ڕێژەییبوونی فیزیکی جێگەی سیمبولیزمی زەمەنگەرایی گرتەوە و دوالیزمی ڕۆح و جەستە شوێنیان بە بونیادی سێینەیی بیرکردنەوە لێژ کرد و لە کۆتاییشدا نووسین جێگای سیمبولی گرتەوە.

بە وردی قەیرانەکە لەوەوە دێت، کە ئەم بونیادانە پاساوی بوونی خۆیان لەدەستداوە بەهۆی پەلاماری نوێگەری خۆرئاواوە، یاخود بەهۆی بەشداری نەکردنی ئەم ژیارییە سوننەتیانەوە لە پڕۆسەی نوێگەریدا.

٢. بەشی دووەم، کە هەردوو نەسکی چوارەم و پێنجەمی کتێبەکە دەگرێتە خۆی و تیایدا تەرکیز خراوەتە سەر هەلومەرجی هەنووکەیی ژیارییە سوننەتییەکان. بەو پێیەی کە ژیارییە سوننەتییەکان لەناو قەیرانێکی ڕاستەقینەدا دەژین، کە لەوەوە سەرچاوەی گرتووە، کە ئەم ژیاریانە بونیادە مەزنەکانی بیرکردنەوەیان لە دەستداوە. یان بە وردی قەیرانەکە لەوەوە دێت، کە ئەم بونیادانە پاساوی بوونی خۆیان لەدەستداوە بەهۆی پەلاماری نوێگەری خۆرئاواوە، یاخود بەهۆی بەشداری نەکردنی ئەم ژیارییە سوننەتیانەوە لە پڕۆسەی نوێگەریدا. چونکە بە پێچەوانەی گۆڕانکاری یەکەمەوە کە لەنێو هەرسێ ژیاری دێرینی (یۆنانی، هیندی، چینی)دا ڕوویدا، گۆڕانکاری دووەم تەنیا بواری جیۆگرافی خۆرئاوای گرتەوە. هەروەها ژیارییە سوننەتییەکان بەبێ هیچ ڕەخنەگرتنێک لە بونیادە گەورەکانیان، هەوڵیاندا مومارەسەی چەند کردارێکی مێژوویی بکەن، لەکاتێکدا بەهۆی بونیادە مەزنەکانیانەوە، ئەوان هێشتا دەکەونە دەرەوەی مێژووەوە، هەر بۆیە بەهۆی نەبوونی هیچ هەوڵێکی ئەوانەوە، بۆ ڕەخنەگرتن لە بونیادە فیکرییە بە میرات بۆ ماوەکانیان، ئامانج لە کردارە مێژووییەکانی ئەم ژیارییە سوننەتییانە ئەوەبووە کە چەمکەکانیان هاوتای چەمکەکانی خۆرئاوا بکەن، واتە ئەوان بەم کارە، بۆ نموونە ویستویانە: نوێژ بکەنە وەرزش و دەستنوێژ بە تەندروستی و شورا بە دیموکراسییەت و…هتد. بەو پێیەی کە (بە ئایدۆلۆژیی کردنی میراتی ئایینیی) لە بوار و کایەی تایبەت بە خۆی دەهێنێتە دەرێ و ئیدی دەکەوێتە هەوڵدان بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی جیهان. بەم جۆرە ئایین بە تۆبزی دەگۆڕێت بۆ ئایدۆلۆژیا، تەنیا بە کردنی ئایینیش بە ئایدۆلۆژیا، ئایین دەکاتە شوێنگەی لەخۆ گرتنی جۆرەها ئافات! لەبەر ئەوەی ئایدۆلۆژیاکان شوێنی لەخۆگرتنی جۆرەها ئافات و مەترسین. هەروەها لەم پڕۆسەیەدا ئایین پەلکێش دەکرێت و دەبرێتە نێو ململانێی ئایدۆلۆژیاکانەوە. سەرەڕای ئەوە، ئەم بیرمەندە هۆشداری دەدات، کە پڕۆسەی بە ئایدۆلۆژیاکردنەکە، دونیاگەری ئایینی لێناکەوێتەوە، بەو مانایەی کە ئەمە نابێتە هۆکاری لەدەستدانی پۆتانسێلی ڕەمزی لەناو ڕێوشوێن و سرووت و مومارەسەکردنە ئایینییەکاندا و دواتریش بەمانای بەهەدەردانی ئایین و بەتاڵکردنەوەی لە ناوەرۆکە مەعنەوییەکەی نایەت. چەمکە ئایینییەکان گەلێ وردن، گەر لە سنووری تایبەتی خۆیان برانە دەرەوە، ئەوا قابیلییەت و توانایان لە دەستدەدەن. بۆ نموونە گەر وادابنێین ئامانج لە دەستنوێژ پاکوخاوێنی و تەندروستییە، ئەوا گەر کاریگەری تەندروستیشی هەبێت، کاریگەرییەکی زۆر کەمە و دواتریش دەستنوێژ بۆ خۆی مومارەسەیەکی ئایینیی پەتییە. واتە کردارێکی تەندروستی نییە، بەڵکوو کردارێکی ڕەمزییە، کە کردمانە کردارێکی تەندروستی، ئەوا مۆرکە ڕەمزی و ئایینییەکەمان لێداماڵیووە. لێرەوە شایگان، بۆ نموونە ئاماژە بە ‘عەلی شەریعەتی’ دەدات وەک ئایدیالێک کە هەموو هەوڵی خۆی و بەرهەمەکانی تەرخانکردووە بۆ بە ئایدۆلۆژیاکردنی میراتی ئایینیی. چونکە دیاردە کۆمەڵایەتییەکان لەلای عەلی شەریعەتی دەگۆڕێن بۆ چەمکگەلی بیروباوەڕی. یەکێتی کۆمەڵایەتی و سیاسی و شەریک پەیداکردن و ململانێی کۆمەڵایەتی و سیاسی، تەعبیر لە یەکتاپەرستی و شەریک لە بۆ پەیداکردنی ئایینی دەکەن. واتە یەکێتی ڕاستەقینە لەنێوان گرووپەکان و چینەکاندا، بریتییە لە گوزارشتکردن لە یەکتاپەرستی. لەلایەکی دیکەوە شەریعەتی ئیلهامی لە بنەما سەرەکییەکانی مارکسیزم وەرگرتووە و بونیادی ئیسلامیانەی لەسەر دامەزراندووە. هەموو بنەما و پڕەنسیپەکانی مارکسیانەن، هەروەها ناکرێ لەلای شەریعەتی تێڕانینێکی قووڵی ئیسلامی بدۆزینەوە. ئاخر کەی و لە کوێ ئیسلام ژێرخان و سەرخانی هەبووە؟ ئەدی لەکوێی ئیسلامدا چەمکی مێژوو بەو مانایەی شەریعەتی لەبارەیەوە دەدوێت، دەدۆزینەوە؟ تێکەڵاوکردنی ئەو هەموو چەمکە پێکەوە لەناو پێکهاتەیەکی هاوشێوەدا، کارێکی سەخت و ئەستەمە. شەریعەتی وەڵامی ئامادەی بۆ هەموو پرسیارێک لە لایە، ئەوە نموونەی حاشاهەڵنەگرە، کە گوزارشت لە تێڕوانینی بەرتەسک دەکات. هەموو شتێک لەلای ئەو بە دەستەواژەی مارکسیزمانە ڕاڤە دەکرێت، بەپێی بونیادی سەرخان و ژێرخان، بە تێڕاوانینی دوالیزمانە بۆ مێژوو، بەپێی تاڤگەیەک لە شوناسگۆڕکێی زنجیرەیی. هەروەها شایگان لەمە پتر دەڕوات و پێیوایە کە بیری شەریعەتی لە تێکەڵاوکردنی دوو ڕەگوڕیشە پێکهاتووە، کە یەک ئەویتریان ڕشاوەتەوە. لە دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی پڕۆسەی (بە ئایدۆلۆژیاکردنی ترادیسیۆندا) ئەوەی وەک بیرکردنەوە بەرهەم هات لە ژیارییە سوننەتییەکاندا، بیرکردنەوەیەکە بە بێ بابەت، پاشان ئەوەی وەک هونەر بەرهەم هاتووە، بریتییە لە هونەرێکی بێ پێگە. دواتریش ئەوەی وەک ڕەفتار بەدەست گەیشت، بریتییە لە ڕەفتارێکی بێهوودە و پوچگەرا.

٣. دوابەشی ئەم دابەشکردنەی ئێمە، پێکهاتووە لە نەسکی شەشەمی کتێبەکە و تیایدا شایگان پێشنیاری دەرچوون لە قەیران و تەڵزگە مێژووییەکە دەکات، دەرچوونێک کە بە کورتی لەم دوو خاڵەدا دەیخەینە ڕوو: لە خاڵی یەکەمدا بیرمەندەکە باس لە جیاکردنەوەی هەردوو کۆنتێکستە کولتوورییەکەی خۆرئاوا و خۆرهەڵات دەکات لە یەکتری، ئەویش بەو پێیەی کە هۆشیاری ئەوەمان هەبێت، کە ئایین، ئایدۆلۆژیا نییە. هەروەها یاساکانی مێژوو ملکەچی ئەو پێوەرانەیە، کە پێوەرگەلی گەڕانەوەی ستونی نین، بۆ بوون. مەبەستی شایگان ئەوەیە لە سەردەمی نوێگەریدا لە خۆرئاوا، هاوشێوەی خۆرهەڵات ئایین ئایدۆلۆژیا نییە و پێوەرەکانیش پێوەرگەلی گەڕانەوەی ستونی نین بۆ بوون.
هەروەها لە خاڵی دووەمدا باس لە ئەنجامدانی گەشتی پێچەوانە دەکات، ئەویش بەو مانایەی کە خۆرئاواییەکان، لەڕێگەی کارئەکتەری ‘هێنری کوربان’ەوە، ئەو گەشتەیان بۆ خۆرهەڵات ئەنجام داوە. کوربان کە جارێکی تر، وێنەی ئەو دووری و مەودایەی کێشاوە، کە لە ‘مارتن هایدیگەر’ەوە دەگەڕێتەوە بۆ سوهرەوەردی. بەو پێیەی کە کوربان یەکەمین وەرگێڕی فەڕەنسی بەرهەمەکانی مارتن هایدیگەر و یەکەمین شاگردی ڕۆحانی، خۆرئاوایی ‘سوهرەوەردی’یە. هەربۆیە پێویستە خۆرهەڵاتییەکانیش بە ئاراستەی پێچەوانە گەشت بکەن.

شایگان سەرنجدەدات کە ئەم بیرکردنەوەیە لە ڕووی مێژووییەوە پەکی کەوتووە، دوای ئەوەی درک بەوە دەکات، کە لە ئاراستەکردنی پرسیاردا گەلێ هەژار و لە بوونی وەڵامی حازریشدا زۆر دەوڵەمەندە.

٣. ناسنامەی چل ڕوخسار و بیری ڕاگوزەر

لە قۆناغی سێیەمدا، سەرچاوەکانی بیرکردنەوەی شایگان زیاتر و هەمەچەشنترن، بە بەراورد بە سەرچاوەکانی قۆناغی یەکەم و دووەمی بیرکردنەوەی. چونکە ئەم بیرمەندە لەم سەردەمەدا ئاشنای زۆربەی بەرهەمە گرنگەکانی فەیلەسوفان و ئەدیبان تەنانەت بەشێک لە هونەرمەندانی هاوچەرخی خۆرئاوا دەبێت، لێرەوە گەر ئەم قۆناغەی بیرکردنەوەی شایگان بە درێژکراوەی قۆناغی دووەم دابنێین، ئەوا لەبەر ئەوەیە کە پەی بەوە دەبەین، کە تێڕوانینی ڕەخنەیی ئەم بیریارە، هەم فراوانتر و هەم سەرچاوە و باکگراوندەکانی بیرکردنەوەی زیاتر بوون. بە جۆرێک کە ئەو توانای بینینی قەیران و کێشەی کۆمەڵگا سوننەتییەکانی خۆرهەڵات و هەتا کۆمەڵگا پێشکەوتووەکانی خۆرئاواشی هەیە. هەروەها بە تەواوەتی دەستبەرداری بیرکردنەوەک دەبێت کە بەڵێن و مژدەی ڕزگاری و قوتاربوون دەدات بە مرۆڤ، لە ژیارییە سوننەتییەکاندا و وەک میراتێکی ڕەمزی و ڕۆحانیی لە گەنجینەدا پارێزراوە. لەبەرئەوە شایگان سەرنجدەدات کە ئەم بیرکردنەوەیە لە ڕووی مێژووییەوە پەکی کەوتووە، دوای ئەوەی درک بەوە دەکات، کە لە ئاراستەکردنی پرسیاردا گەلێ هەژار و لە بوونی وەڵامی حازریشدا زۆر دەوڵەمەندە. لەگەڵ ئەوەشدا بۆچوون و تێڕوانینەکانی لەبارەی ئەم ژیارییە سوننەتیانەی خۆرهەڵاتەوە بۆ خوێنەر کاتێک وەک کۆمەڵێ بۆچوونی دروست وێنا دەکرێن، کە درک بەوە بکات کە هێشتا ژیارییە سوننەتییەکان لەنێو کەلەپوور و میراتی چەندین ساڵەدا نیشتەجێن، بە جۆرێک بە دەست ڕاکێشانی یادەوەری ئەبەدییانەوە، بەرەو هەنووکە ماندوون. لێرەوە ئەم بیرمەندە لە بارەی هەر سێ ژیارییە گەورەکەی ئاسیا (هیند، چین، ئیسلام)ەوە دەڵێت؛ ئەوەی لە هەرسێ ژیارییەکەدا بۆ من مایەی گرنگی پێدانە ئەوەیە کە هەر سێ ژیارییەکە، تاڕادەیەکی نزیک لە سەدەی حەڤدەهەمدا بەیەکەوە توانای داهێنانیان نامێنێت و دەگاتە کۆتایی. بەمانایەکی دیکە ئەم ژیارییانە لەو کاتەوە گەیشتوونەتە بەرزترین خاڵی پەرەسەندن و پاشان ڕوویان لە داکشان کردووە بەرەو خوارەوە، واتە هاوشێوەی باڵەخانەیەکی مەزن، کە بۆ دواجار بە کارەکانیدا بچینەوە و کەموکوڕی تێدا بەدی نەکەین و کەمێک لێی دوور بکەوینەوە بە مەبەستی تێڕامان و سەرنجدانی وردتر. لێرەوە درک بەوە دەکەین کە هەموو کولتوورێکی ناو ئەم ژیارییە سوننەتیانە، ئاراستەیەکی پەرچەکردارئاسای لەخۆ گرتووە، کە مەیلی لە ڕاڤەردنی میراتی کۆن و نوێ و دواتریش حەزی لە تەفسیرو ڕاڤەی ڕاڤەکردنەکانە، بەم کارەش تێدەگەین، کە لە دوای گەڕانەوە بۆ میرات و کەلەپوور، لەنێو ژیارییە سوننەتییانەدا ئەوەی بەرهەم هاتووە و چین لەسەر چین کەڵەکە کراوە تەنیا لێکدانەوەی لێکدانەوەیە.
لەم سەردەمەی بیرکردنەوەیدا، وەک لە کتێبی[7] (ناسنامە بە چل ڕوخسارەوە) بە دیدەکرێت ئەم بیرمەندە ڕەخنە لە شوناسی ڕەسەن، وشک، بێگەرد، ئەبەدی، سەقامگیر، نیشتەجێ، سادە و ساکار، تاکڕەهەند و داخراو دەگرێت و کار بۆ هەڵوەشاندنەوە و قڵپکردنەوە و هەڵگێڕانەوەی دەکات. لە بەرامبەریشدا، چەمکێکی دیکە بۆ شوناس فۆرمالیزە دەکات، کە لە سەردەمە هاوچەرخەکەمان  داڕێژراوە لەگەڵ ئەوەی کە تیایدا باو و باڵادەستە، لە (ئەنتۆلۆژیای دارماو) و(هاوزەمەنی کولتوورە هەمەچەشنەکان) و (چۆن جیهان لەم سەردەمەدا بووەتە تارمایی). شایگان بۆ وەسفکردن و ناساندنی ناسنامەیەک، کە باسی دەکات دەستەواژەی (شوناسی چل تیکە، یان چل پارچە)ی بەکار بردووە، کە مەبەست لە شوناسێکی پێکهاتوویی، چنراوە لە تۆڕێک لە وابەستەییە وردەکان. وەک پۆشاکێک وایە کە لە چل پارچە قوماش دورابێ بە هەزار ڕەنگەوە. فرە کولتووری تێکەڵاوبوونی نەتەوەکان و کۆکتێلی بیرکردنەوەکان و هەموو تێکەڵاوبوونە پشێوەکان وا لەم بیرمەندە دەکەن، بۆ ئەم شوناسە پێکهاتەییە ئامادەیی تێدابێت. لە وتاری (شوناسێک بە چل ڕوخسار)ەوە، کە هاوکات ناونیشانی کتێبەکەی قۆناغی سێیەمیئەم بیرمەندەیە، کە تیایدا ئاماژە بەوە دراوە، کە شایگان دەستەواژەی (چل پارچە)ی لەناوی ئارلوكان Arlecchionی هونەرمەندەوە وەرگرتووە، کە هونەرمەند و ئەکتەرێکی شانۆی ناوداری ئیتالی بوو، کە جۆرە پۆشاکێکی دەپۆشی، کە لە چل پارچە قوماش دوورابوو، بە چەندین ڕەنگەوە، کە هیچ جۆرە هارمۆنی و گونجانێک لەنێوان ڕەنگەکاندا نەبوو. سەرەڕای ئەوە، ئەم بیرمەندە هەندێ میتافۆر یان بیرۆکەی لە بیری هاوچەرخ خواستووە، تاکو بتوانێت ناسنامەیەک کە لە بارەیەوە دەدوێت، ئاشنا بکات بە خوێنەر. لە سەرەتای وتارەکەدا بیرۆکەی بوونی کارئەکتەرگەلێکی مرۆیی لە ناوەوەی هەر تاکە کەسێکدا، ئایدیایەکە، کە شایگان لە توێژەری ئیتالی ‘ئێری دی لوکا‘ی وەرگرتووە، ئەم توێژەرە ئیتالییە لە کتێبی (نهۆمی زەمینی)دا دەڵێ: «هەر یەکێکمان لە ناوەوەیدا کۆمەڵێک مرۆڤی شاردووەتەوە، سەرەڕای ئەوەی بە تێپەڕبوونی کات هەر یەکێک لە ئێمە حەزمان بە گۆڕینی ئەو فرەیییە یەکێتییە، یان تاکگەراییە، وشکەیە چونکە هەر یەکێکمان ناچارە وەک تاکێک دەربکەوێت، کە خاوەنی ناوێکە و بە تەنیا بەرپرسیارییەتی ئەو هەڵدەگرین. لەبەرئەوە هەر یەکێکمان مرۆڤەکانی ناوەوەمان لەسەر بێدەنگی و هێوری بارهێناوە، لە کاتێکدا نووسین کۆمەکمان دەکات بۆ سەرلەنوێ دۆزینەوەی ئەم مرۆڤانەی ناوەوەمان».

خۆ قەتیس کردن لە ناو ناسنامەیەکی پاکیزە و وشک و داخراودا کارئەکتەری مرۆڤ دەگۆڕێت بۆ کارئەکتەرێکی بەتاڵ و دەگمەن کە توانای دەستەبەرکردنی پێداویستییەکانی مرۆڤی هاوچەرخی نییە بۆ خۆی.

وادیارە میتافۆری توێژەرە ئیتالییەکە لە پەیوەندیدا بە مرۆڤی سەردەمی هاوچەرخەوە، گەلێ گرنگ و گوزارشتکەرێکی دروستیشە. چونکە مرۆڤی سەردەمی هاوچەرخ چیتر ناتوانێت پارێزگاری لە بوونی خۆی بکات، لە ناو سنوورەکانی ناسنامەیەکی دیاریکراودا. لەبەر ئەوەی تاکو زیاتر جەخت لەسەر شوناسەکەمان بکەینەوە و زیاتریش بە دەنگی بەرز بڵێین ئێمە سەر بەم گرووپە یان بەو کۆمیونیتی، یاخود سەر بەو نەتەوە دیاریکراوەین، لە ڕابردوو زیاتر گوزارشت لە فشەڵی ناسنامەی خۆمان دەکەین. هەنووکە ئازارەکانی مرۆڤ کە لە قەیرانی شوناسەوە دێن، لە بنەڕەتدا بۆ ئەوە دەگەڕێنەوە، کە ناسنامە خۆی چیتر گرووپێکی وشک و برینگ نییە، لە بەهاگەلی جێگیر و ڕەها، چونکە بۆ نموونە شوناسی فەڕەنسی لە هەنووکەدا سنوورەکانی فەڕەنسای بڕیوە و بە ناو پانتایی ئەوروپا و هەتا خۆرئاواشدا درێژبووەتەوە. بۆیە تێڕوانینە دروستەکە لێرەدا بریتییە لەوەی کە شوناسی وشک و بێگەرد، کە ناسنامەی گەلێک و نەتەوەیەک یاخود ئایین یان ئایینزایەکی دیاریکراو و داخراوە، تەنیا  لە ڕەتکردنەوەی بەرامبەرەکانیدا چێ دەبێت. بەڵام ئەوەی گوتمان بەو مانایە نایەت کە مرۆڤی هاوچەرخ هەنووکە لەناو پێکهاتەیەکدا تواوەتەوە، کە خاوەنی هیچ شێوە و ڕوخسار و ناونیشانێک نییە. بەڵکوو مەبەستمان لەوەیە کە خۆ قەتیس کردن لە ناو ناسنامەیەکی پاکیزە و وشک و داخراودا کارئەکتەری مرۆڤ دەگۆڕێت بۆ کارئەکتەرێکی بەتاڵ و دەگمەن کە توانای دەستەبەرکردنی پێداویستییەکانی مرۆڤی هاوچەرخی نییە بۆ خۆی. پاشان شایگان تیشک دەخاتە سەر بۆچوونی ‘ئیدوارد گلیسانت‘ شاعیری فەرنسی بە ڕەچەڵەک مارتینیکی لە بارەی تێکەڵاوبوونی ئیتنیکی و کولتوورییەوە، ناوبراو پێیوایە تێکەڵاوبوونەکە مێژوویەکی درێژی هەیە هەروەها پێیوایە: هەموو شوناسێکی وشک و بێگەرد وەک پێویست دژایەتیکردنی بەرامبەرە. ئەم تێڕوانینەی گلیسانت بۆ ناسنامە، لە خودی خۆیدا دژ بە ناسنامەیەکە، کە هەنووکە ناسنامەی واقیعی کولتووری پێکهاتەییە. لێرەوە هەموو ناسنامەیەک جا لایەنگرییە نەتەوەیی و ئیتنیکیەکەی هەرچییەک بن، لە هەموو حاڵەتێکدا بریتییە لە پێکهاتەیەکی تێکەڵاو کە خاوەنی پاشماوەی هەموو شێوازەکان و هەموو ئەو چینە سایکۆلۆژیانەیە، کە لە پێکداچوونەکانی ڕابردوو بەرهەم هاتوون، هەروەها لە ناوەوەیدا نیشتەجێبوانی ڕابردوو بوونیان هەیە، کە لە چوارچێوەیەکدا پەرەیان پێدەداتەوە. ناسنامە داخراوەکان بۆ ئەوەی نەبنە شوناسی چل تیکە لەسەردەمی هاوچەرخدا، هاوشێوەی منداڵێکی کەم توانا و ناسک مەیلیان لە سینگ و باوەشێکی گەرمە، کە نوێنەرایەتی تاکە یەک ئینتما دەکات بۆیان و ڕێگەش نادەن بە ئەوانیتر بێنە ناوی. هەروەها ناسنامەی چل تیکە، لە ڕەهەندێکی تری بیری شایگاندا بریتییە لە کۆمیونیتی گەلی ناڕێکخراو، کە پێکهاتوون لە چەندین پارچە و تیکەی پێکەوە نووساو بەتەنیشت یەکەوە، کە پێکەوە لکانەکەیان بەشێوەیەکی ئاسۆیی ئاسانترە، لە ستونی. بە دەربڕینێکی دیکە ناسنامەی چل پارچە  فەزاگەلی هەمەچەشن و پێکهاتوویی لەخۆ دەگرێت، کە لەڕووی مێژوویی و جیوگرافییەوە، هەرێمگەلی هەر یەکەمان چێ دەکەن، بەڵام ئەم هەرێمانە هەموویان لە یەک ئاستدا نین، بەڵکوو هەر یەکێکیان نوێنەرایەتی ئاستێک لە ئاستەکانی هوشیاری دەکات.
لە کۆتایی ئەم گەشتەدا باس لە شێوازی ڕیزۆمییانەی ناسنامە دەکەین، بەو پێیەی کە لە ڕابردوودا حەقیقەتە مەزنەکان پایەی ئۆنتۆلۆژیاکان بوون، بەڵام لە ئەمڕۆ و سەردەمی هاوچەرخدا، هیچ پێگەیەکیان نەماوە. لێرەوە بوونی داڕماوی ئەوان دەگۆڕێت بۆ پڕۆسەیەکی ناکۆتا لە ڕاڤەکردنە هەمەچەشنەکاندا مانیفێست دەبێت. لێرەوە لە سەردەمی هاوچەرخدا هەموو مرۆڤێک بە پێی بەهاکانی هزری خۆی توانای لێکدانەوەی لایەنە جیاوازەکانی بوونی هەیە. لەسەر ئاستی ناسنامەش، وابەستەیی و پەیوەندی لەگەڵ بەرامبەر لەناو دیاردەیەکدا دەردەکەوێت، کە دەکرێ بە چل پارچە، ناوی بەرین، کە ئەویش لە فرەچەشنی و فراوانی ناسنامە فرەکانەوە سەرهەڵدەدات و گەشە دەکات، کە بە خەسڵەتگەلی هاوسێیەتی و کەڵەکەبوونی هۆشیارییەکی فرەچەشن دەناسرێتەوە، بە جۆرێک کە لە ناویدا هیچ کولتوورێک ناتوانێت بە تەنیا خۆی ، دەنگدانەوەی فراوانی ئاگاییە مرۆییەکە فەراهەم بکات. بەم پێیە شایگان بەم جۆرە ناسنامەی ڕیزۆمی بە شێوەیەک ڕاڤە دەکات، کە بریتییە لە کۆمەڵێک ڕەگوڕیشە کە بە پیر ڕەگوڕیشەی دیکەوە دەچن. لەم هەلومەرجەشدا سەربەخۆیی ڕەگوڕیشەکان و وەفاداری و دڵسۆزی ئازاد و ڕهایان گرنگ نییە، بەڵکوو ئەوەی گرنگە بریتییە لە شێوازی نزیکبوونەوەیان لە ڕەگوڕیشەکانی تر. بە دەربڕینێکی دیکە پەیوەندی وابەستەیی ڕەگوڕیشەکان گرنگە لەگەڵ ڕەگوڕیشەکانی تردا. لێرەوە بەر لەوەی بچینە ناو باسەکەوە، پێویستە هەر لە سەرەتاوە، بپرسین: ئایا واتای ناسراو و ئاسایی ڕیزۆم چییە و ئەدی واتا فەلسەفییەکەی لەو ڕووەوە کە پەیوەستە بە ناسنامەوە چییە؟ داخۆ دوای ئەفراندنی هیچ گۆڕانکارییەکی لە ناو سیستمی بیرکردنەوەی خۆرئاوادا خولقاند؟ بەو پێیەی کە لە بۆچوونی بیریاری فەڕنسی هاوچەرخ ‘ژیل دۆلوز’ و هاوڕێ دەرونشیکارەکەی ‘فلیکس گواتاری’دا فەلسەفە بریتییە لە داهێنانی چەمکەکان، ئەوا لێرەدا و لەڕێگەی شایگانەوە تاڕادەیەک ئاشنای چەمکی و سەرەتایەک  لەبارەی کارکردنی ڕیزۆم دەبین، کە لە زۆر ڕەهەندەوە فۆڕمی کارکردنی ڕیزۆم و سیستمەکەی پێچەوانە یاخود دژ بە شێوازی کارکردنە سوننەتییەکەی سیستمی درەختیییە. هەڵبەت چەمکی [8]ڕیزۆم Rhizomatique  قەدی جۆرێک لە ڕووەک دەگرێتەوە، کە بە گڵ داپۆشراوە و بەرپرسیارێتی  گەشەکردنی ڕووەکەکەی لەسەر شانە. ڕیزۆم هەموو ساڵێک بە ڕادەیەکی دیاریکراو و بە ئاراستەی ئاسۆیی گەشە دەکات و بەشی تازەی لێوە پەیدا دەبێت. لێرەوە بە پێچەوانەی درەختەوە کە بە هۆی ڕەگەکانییەوە جێگیرە و توانای جوڵەی نییە و پابەندی زەوییە. ڕیزۆم پابەندی زەوی نییە، بەڵکوو بەسەریدا دەڕوات، بۆیە گەر بە مشاریش بڕیمان ئەوا ئەم کردارە نابێتە هۆی مردن و لەناوچوونی ڕیزۆم، بەڵکوو لە دوای بڕینیش بەشی دیکەی سەربەخۆ سەرهەڵدەدەن. لە واتای ئاسایی چەمکەکەدا پەی بە خەسڵەتێکی گرنگی ڕیزۆم دەبەین، وەک چەمکێکی فەلسەفی، ئەویش ئەوەیە کە ڕیزۆم بە سروشتی خۆی فرەیە و ئەم فرەبوونەشی ئازاد و ڕەهایان کردووە، لە هەموو ڕێگری و بەربەستێکی یەکێتی و یەکبوون و ناوەندگەرایی، چونکە سیستمەکەی کە لەسەر فرەیی پارچەکانی دامەزراوە، نوێنەرایەتی ڕیزۆم دەکات، کە جیاوازە لە ڕەگوڕیشەی درەخت و لق و پۆپەکانی، کەواتە بەم پێیەش ڕیزۆم فاکتەری لەدایکبوون و وابەستەیی و پەیوەندییە، بە جۆرێک دەتوانێت تۆڕێکی ناکۆتا لە پەیوەندی دروست بکات، چونکە هەموو خاڵێکی سەر بە ڕیزۆمێک توانای وابەستەگی و پێکداچوونی هەیە لەگەڵ خاڵەکانی دیکەی سەر بەو ڕیزۆمەدا. هەروەها ڕیزۆم بە بڕینی یاخود بە شکان، یان دوای دادڕان، لەناو ناچێت، بەڵکوو دەتوانێ سەرلەنوێ بژێتەوە و بە ئاراستەیەکی دیکەدا گەشە بکات. سەرەڕای ئەوەی ڕیزۆم پێویستی بە شوێنە و پێکهاتووە لە چینەکانیش، کەچی توانای دابڕانی هەیە لە زەوی و هەروەها دەتوانێت بەسەریدا بڕوات و تۆڕی دیکەی پەیوەندی بدۆزێتەوە. ئەمەش وایکردووە، کە ڕیزۆم تێپەڕ و ڕاگوزەر بێت و لە وەرچەرخان و گۆڕانی هەمیشەییدا بێت. سەرەڕای ئەوانە ڕیزۆم توانای دروستکردنی پەیوەندی هەیە لەنێوان سیستمە زۆر جیاوازەکان، یاخود لەنێوان ئەو سیستمانەشدا کە پێکەوە ناگونجێن. واتە لەنێوان ئەو سیستمانەدا کە هیچ هاوشێوەبوون و گونجانێک لەخۆ ناگرن، هەر بۆیە ڕیزۆم لە یەکێتی جیاوازەکان پێکنایەت، بەڵکوو پێکهاتووە لە کۆبوونەوەی لایەنگەل و کۆمەڵێ ڕێڕەوی جیاواز. لێرەوە ڕیزۆم نە سەرەتای هەیە و نە کۆتایی و بەردەوامیش ڕاگوزەرە و بە ڕێگاوەیە. واتە ماهییەتی ڕیزۆم بەردەوام لە جۆڵە و گۆڕاندایە، بەبێ ڕاوەستان، کەواتە بەم واتایە دەکرێ بڵێین، ئەو لە مەحاڵێکی ئەبەدیدا دەژی. دیارە لە درەختیش ناچێت، لەو ڕووەوە کە ڕیزۆم بەرهەمی پێکداچوون نییە و دژ بە هەموو ڕەگوڕیشە و نەسەبێک و شەجەرەنامەیەکە. هەروەها یادەورەی ڕیزۆم بە جۆرێک کورتە، کە دەکرێ بڵێین ئەو هاوکات دژ بە یادەوەریشە. ڕیزۆم سیستمێکە کە ناوەندگەری و سەنتەریزم و هیچ پلەبەندییەکی تێدا نییە. ئەو بەتاڵ و خاڵییە لە هەموو ڕێنمایی و پێشڕەوایەتی و ئاراستەکردنێک. هەروەها ڕیزۆم شێوازێکە بۆ پەیوەندی و وابەستەیی لەنێوان چەندین و گەلێ مەسەلەدا، کە ماهیەتەکەی بە هاوسەنگی لەگەڵ زۆربوونی وابەستەیی و پەوەندییەکانیدا دەگۆڕێت. بەم واتایە و بە پێی تێڕوانینەکانی شایگان بۆ ناسنامە و شێوازە ڕیزۆمییەکەی کارکردنی، شوناسی بێگەرد و پاکیزە لەسەردەمی ئێستاماندا، بوونێکی بابەتیی نییە، بە هۆی داڕمانی فەزاگەلێکەوە، کە ناسنامەی پاکیزە و سوننەتیی چێدەکەن. دواتریش گەر شوناس بە کۆمەڵێ بەربەست و ڕێگری بێگەرد و پەتی و بە وەفا تەوق بدرێت، ئەوا گەلێک جار ئەم ڕێگریانە بەرەو جێگیربوون و چەقبەستنی دەبەن.
دیارە هەریەک لە سپینوزا و هیوم و نیچە، بە بیریارگەلێک دادەنرێن، کە بە گژ بیری ڕۆشنگەری و هەروەها ڕووبەڕووی سیستمی درەختیی بوونەتەوە و ڕەخنەیان لێگرتووە، بۆ دۆلوز- یش ڕەخنەگرتن لە بەهاکان و بیرکردنەوەی ڕۆشنگەری بە یەکێک لە ڕەهەندە سەرەکییەکانی بیری ئەو و هاوڕێ دەرونشیکارەکەی دادەنرێت و هاوکاتیش ئەوان چەمکی ڕیزۆم وەک لە کتێبی (هەزار ئاست)دا بەرجەستەی دەکەن و بە درێژی باسیدەکەن و بەواتای سیستمێک بەکاری دەهێنن، کە پێچەوانە و دژە لەگەڵ سیستمی باوی درەختیدا. بێگومان ئەو بیریارانەی سەرەوە لەگەڵ چەند بیرمەندێکی دیکەی وەک لۆکریتیوس و کلایستدا بە ئەندازیارانی سەرەتای بیری ڕیزۆمیی دادەنرێن، کە هەستاون بە دژایەتیکردنی سیستمی بیری درەختی، بەو پێیەی کە سیستمی درەختی، بیرکردنەوەیەکی فەرمییە، کە بەردەوام بەڕێوەبەرانی ئەقڵ پشتی پێدەبەستن. ئەویش بە ئەفراندنی دەسەڵاتێکی ڕەها کە بە تەنیا لە سنووری هزردا دەستبەکارە. ئایا پەیامی ئەو بیریارانە، بەرجەستەکردنی ئیرادەی فەرمانڕەوا و دروستکردنی تاکە هزرێکی وشک و برینگ و ناسنامەیەکی ئاسنین کۆمەڵێ حەقیقەتی تۆتالیتێر نەبوو؟ بەمشێوەیە بیرکردنەوەی ئەوانە لەگەڵ مەرامەکانی دەسەڵاتدا دەگونجێت، واتە ئەو بیرکردنەوەیە، شوێن واتای هەژموونگەر و پێداویستییەکانی سیستمە باوەکان کەوتووە. هەریەک لە دۆلوز و گواتاری لە کتێبی ناوبراودا، ڕەخنە لەو سیستم و ئایدیالە درەختییە دەگرن، پێیانوایە بیری خۆرئاوا بە درێژایی چەندین سەدە لەژێر قورسایی ئایدیالە درەختییەکەدا ناڵاندوویەتی. لەبەر هەموو ئەمانەش بە بڕوای دۆلوز و گواتاری لەبەرامبەر سیستمی درەختی دا ڕیزۆم و فرەیی ڕاوەستاون، چونکە ڕیزۆم بە سرووشتی  خۆی فرەیە و فرەبوونەکەشی، ئازاد و ڕەهایە لەهەر بەربەستێکی یەکبوون و ناوەندگەرایی.







سەرچاوەکان:

[1] لە وتاری ” بتەکانی هزر و یادەوەری ئەبەدی” دا، شایگان بە شێوەیەکی پێچەوانە دەگەڕێتەوە سەر گریمانەکەی “فرانسیس بایکۆن”ی بیریاری بەریتانی، لەبارەی “بتەکانی هزر” تاکو لە ناو کەلەپور و میراتی ئایینی و کولتووری ژیارییە سوننەتییەکانی ئاسیادا، بەرامبەری ئەو بتانە بدۆزێتەوە. بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە، کتێبی: *الاصنام الذهنية والذاكرة الابدية، داريوش شايغان….ترجمة: حيدر نجف…دار الهادي، ط١لسنة٢٠٠٧…ل٣١ تا ل٥٣

[2] زیر آسمانهای گفتگوی داریوش شایگان با رامین جهانبگلو، تهران: فرزان..چاپی ١٩٩٧. وەرگێڕەی فارسی: نازی عظیما..ل٦٠-٦١ 

[3] حوار الاذاعة الثقافية الفرنسية مع المفكر والمستشرق هنري كوربان..مجلة فصلية عربية ( الاستغراب ) عدد ٥ ل٢٤

[4] داريوش شايغان: ما الثورة الدينية، الحضارات التقليدية في مواجهة الحداثة.ت: محمد الرحموني. ل١٦٣.منشورات دار الساقي..ط١..سنة٢٠٠٤

[5] داریوش شایغان: اسیا در برابر غرب..تهران، امیر کبیر..ط٤ ساڵی ٢٠٠٣ل٣..    

[6] هەمان سەرچاوەی ل١١-١٢ 

[7] داريوش شايغان، كتاب ” هوية باربعين وجها..”  ت:حيدر نجف..دار التنوير…سنة ٢٠١٦ ل١٠٥

[8] هەمان سەرچاوەی پێشوو ل١٠٩-١٠٨

The post لەبارەی هزر و بەرهەمی ‘داریوش شایگان’ەوە appeared first on ژنەفتن.

پتر لە دوو مانگ لەمەوبەر و دروست لە ڕۆژی ٦حوزەیرانی ئەمساڵدا، شاعیر و ڕۆماننووسی ناوداری کورد «سەلیم بەرەکات»، بە وتارێکی ئەدەبی یادداشت ئامێز، لە ژێر تایتڵی «مەحمود دەرویش و من»دا، کە ڕۆژنامەی ( القدس العربی) هەمان ڕۆژ بڵاویکردەوە، بە کون فەیەکونێک وایکرد هەموو تیشک و فۆکەسێکی میدیا و میدیای سۆسیالیزەی عەرەبی لەسەر گرنگترین قەیران و دۆزە سیاسیی و ئابوورییە ناوچەیی و جیهانییەکان بە گشتی و بە تایبەتیش لەسەر قەیرانی تەندروستی کۆرۆنا و لێکەوتەکانی بدزێت و بیگوازێتەوە سەر ناوەرۆکی وتارەکەی. بێگومان هۆکاری ئەم سەرقاڵبوونە هەمەلایەنەی نووسەران و ئەدیبان و ڕەخنەگران و خەڵکی ئاسایی لە میدیا و میدیای سوسیالیزەی عەرەبیدا، بە مشتوومڕی توندەوە لەسەر وتارەکەی بەرەکات، ناگەڕێتەوە بۆ ناوبانگ و بایەخی شاعیرە کوردەکە لە لای خوێنەری عەرەب، بەڵکوو ئاشکراکردنی نهێنییەکی ژیانی تایبەتیی شاعیری گەورەی عەرەب «مەحموود دەرویش»، لە زاری سەلیمەوە، وەک یەکێ لە هاوڕێ زۆر نزیکەکانیی هۆکاری سەرقاڵبوونی هەمەلایەنەی جیهانی عەرەبی بوو بە وتارەکە و ڕازێک کە بەرەکات لە وتارەکەدا لەبارەی ژیانی تایبەتی مەحموود دەرویشەوە درکاندبووی. بەو پێیەی کە شاعیرە فەلەستینییەکە سی ساڵ لەمەوبەر لەلای بەرەکاتی هاوڕێی گوتویەتی: “کچێکم هەیە، من باوکم، بەڵام لەناو مندا هیچ شتێک ڕامناکێشێت بەرەو باوکایەتی!”، درکاندنی ئەم نهێنییە، خوێنەران و هەوادارانی شیعری شاعیرە فەلەستینییەکەی دووچاری شۆک و ئیستفزاز و تووڕەبوون کرد و وای لە زۆربەیان کرد کە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و تەنانەت لە میدیای وڵاتەکانیاندا شاعیرە کوردەکە نەک هەر بە خیانەتکردن لە هاوڕێی سی ساڵەی خۆی تۆمەتبار بکەن، بەڵکو ڕازێک کە شاعیرە کوردەکە لە زاری هاوڕێکەیەوە گواستوویەتییەوە، بە نهێنییەکی هەڵبەستراو لەقەڵەم بدەن و تەنانەت داوای دادگایی کردنی ئەخلاقی بەرەکاتیش بکەن. چونکە ئەوان بەگشتی هێشتا لەو بڕوایەدان کە دەرویشی شاعیر مرۆڤێکی بێگەرد و پیرۆزە و ئەوەی نووسەرە کوردەکە دەیڵێت نەک هەر بە واتای خیانەت و لەکەدارکردنی شاعیرە فەلەستینییەکە دێت، بەڵکوو بەمانای لەکەدارکردنی دۆزی نەتەوەیەکیش دێت!

با سەرەتا کەمێک بە درێژی ئاماژە بەو نهێنییە بدەین کە بەرەکات، لە زاری دەرویش خۆیەوە لە وتاری ئاماژەبۆکراودا ئاشکرای کردووە: “ساڵی ١٩٩٠ لە ماڵەکەم لە نیقۆسیا_ دورگەی قوبرس، دەرویش نهێنییەکی خۆی بۆ ئاشکراکردم، کە جێگەی بایەخپێدانی نەبوو، هەموو ڕازێک جێگەی گرنگی پێدانی خاوەنەکەیەتی، بەڵام ئەم نهێنییە، مایەی گرنگی پێدانی مەحموود نەبوو. ئەو زۆر بە ئاسانی ڕازەکەی درکاند”. لە درێژەدا بەرەکات لە زاری دەرویشەوە دەڵێت: “منداڵێکی کچم هەیە، من باوکم، بەڵام لە ناومدا هیچ شتێک بەرەو باوکایەتی ڕامناکێشێت…”، بێگومان گوزارشتە شیعری و فەنتازییەکەی سەلیم و بێباکی هەردوو شاعیرەکە، نهێنییەکەی دەرویشی شاعیری لەلای بەردەنگ و خوێنەر ڕازئامێزتر و دژوارتر کردووە. پاشان شاعیرە کوردەکە دەنووسێت: “من لێم نەپرسی دایکی کچە منداڵەکە کێیە؟ … بەکورتی گوتی: ژنێکی مێرد دارە…”، لە درێژەی درکاندنی نهێنییەکەدا سەلیم، لەزاری دەرویشەوە نوسیویەتی: “ژنەکە بە تەلەفۆن دوو تا سێ جار، ئاشکرا و ڕاشکاوانە باسی کچەکەی کردووە. پاشان پێداگری لەسەر مانەوەی کچەکەی کردووە لەلای هاوسەرەکەی، بە جۆرێک لەوێ ژیان گەلێ شیمانەترە، بەبێ بوونی کتوپڕییەکان، گەلێ هاوسەنگتر و گونجاوترە بە بێ کتوپڕییەکان…”. 

 لە دۆخێکی وەک ئەمەدا پرسیارێک لە سەرەتاوە ڕووبەرووی سەربوردەنووسی ژیانی نووسەران و تەنانەت مێژوونووسی ئەدەبیات دەبێتەوە، ئەوەیە کە چۆن چارەسەری مەسەلەیەکی وەها بکات؟ لەوانەیە زۆربەمان بڕوامان وابێت مەسەلەیەکی لەم چەشنە مادەم دەکەوێتە دەرەوەی دەق و بەرهەمی داهێنەرەوە بە گشتی و لێرەشدا مەسەلەکە پەیوەندی بە ژیانی تایبەتی مەحموود دەرویشەوە هەیە و نەدەبوو بەرەکات لەو وتارە یاداشت ئامێزەدا ئەو ڕازەی ژیانی تایبەتی هاوڕێکەی بدرکێنێت؟! گەر وایە درکاندنی ئەو هەموو ڕازە پەیپێنەبراو و نهێنییەی ژیانی تایبەتی داهێنەرانی کایە جیاوازەکان لە خۆرئاوا، لەلایەن نووسەرانی هاوڕێ و کەسانی ئاگاداری ژیانی تایبەتیانەوە، بە پێی هەمان پاساو بێکەڵکە و کاری نەکردەیە، یان هەتا نووسینەوەی سەربوردەی ژیانیان لەلایەن ژیاننامەنووسان و تەنانەت دروستکردنی فیلمیش لەبارەی لایەنە شاراوەکانی ژیانی واقیعیانەوە، بەهەمان پاساوی نەبوونی پەیوەندی ڕاستەوخۆ بە بواری داهێنانیانەوە، کارێکی بێسوودە و نەدەبوو کەس ئاوڕ لە ژیانی واقیعی داهێنەران بداتەوە و دوای کۆکردنەوەی زانیاری هەمەلایەن لەسەر ژیانی تایبەتیان بنووسێت و ڕازە پەیپێنەبراو و نەدرکێنراوەکانی ژیانیان بدرکێنێت. ئەم لایەنە لە خۆرئاوا دەمێک ساڵە وەک ژانرێکی تایبەتی بواری ئەدەب و نووسین دادەنرێت و نووسەر و داهێنەری تایبەت بە خۆی هەیە. بەڵام لەبەرئەوەی دونیای ئەدەبی و کولتووری خۆرهەڵات بە گشتی و بە تایبەتیش کایەی ئەدەبی عەرەبی لەم ڕووەوە هەژارە و زۆرێک لە خوێنەران و هەتا نووسەران و ئەدیبانیش، ئەم ڕەهەندەی ڕازەکەیان فەرامۆش کرد و کەوتنە پەلاماردانی کەسی و تەنانەت شوناسی هێشتا پەرتپەرتی شاعیرە کوردەکە. بەشێک لە نووسەران و هاوشێوەی خوێنەری ئاسایی عەرەبی جگە لەوەی بەرەکات یان بە خیانەتکار و شێوێنەری ژیانی تایبەتی و کەسی دەرویشی هاوڕێی دایە قەڵەم و لەو باوەڕەشدان خولقێنەری چیرۆکەکە سەلیم خۆیەتی و ئەو بە گێڕانەوەی جگە لەوەی هەوڵی لەکەدارکردنی ژیانی شاعیرەکەی هاوڕێی داوە، هاوزەمان لەم ڕێگەیەوە خوازیار بووە ناوبانگی شیعری گەورە و جیهانی شاعیرەکە بکاتە پەیژەیەک تاکو دواجار لەڕێگەیەوە بتوانێت لەو دۆخە گۆشەگیرەی کە ساڵانێکە تاراوگە یەک لەدوای یەکەکان و بە تایبەتیش لەنێو چاڵی قووڵی ئەو تاراوگەیە بێتە دەرێ، کە ناخودئاگا و بە بێ ئەوەی خۆی هەستی پێبکات نووسین بەو زمانە سەخت و دژوارە عەرەبییە بۆی هەڵکەندووە. لە بەرامبەر ئەم تۆمەتبارکردنە ناڕەوایەدا ژمارەیەک نووسەر و شاعیر و ڕەخنەگری عەرەبیش بەشداری مشتوومڕەکەیان کردووە و بەرگرییان لە بەرەکات کرد. «سەعدی یوسف»ی شاعیری ناوداری عیراقی هەر لە سەرەتاوە ڕاشکاوانە ڕایگەیاند: “بەرەکات بە درۆ بوختان بۆ خواش ناکات!”. هەروەها چەند نووسەر و ڕەخنەگرێکیش باسیان لەوە کرد کە هەقە هەوادارانی شاعیرە فەلەستینییەکە، بەر لە تۆمەتبارکردنی بەرەکات، ئاوڕ لەوە بدەنەوە، کە مەحمود دەرویش لەم ڕووەوە فریشتە نەبووە و لە ژیانیدا خاوەنی چەندین پەیوەندی ڕاگوزەر و درێژخایەن بووە لەگەڵ خانماندا. تەنانەت ماوەیەک لەمەوبەر شاعیر و نووسەری لوبنانی «شربل داغەر» لە وتاری کتێبێکیدا کەساڵی ڕابردوو چاپیکرد و لەژێر ناونیشانی «مەحمود دەرویش عاشقێکی هەمیشەیی و هاوسەرێکی فاشیل» ئاماژەی بە مشتێ لە خەرواری پەیوەندییە ڕاگوزەرەانی شاعیرە فەلەستینییەکە کردووە، بۆیە دوور نییە ئەوەی بەرەکات لە زاری دەرویش خۆیەوە درکاندوویەتی ڕاست بێت، یاخود لە ڕاستییەوە نزیک بێت، بە گوێرەی ئەوەی کە هەندێک نووسەری هاوڕێی شاعیرەکە باس لەوە دەکەن کە دەرویش هەمان بابەتی لەلای ئەوانیش درکاندووە. سەرەڕای هەموو ئەوانەش کاری من لێرەدا ئەوە نییە بەرگری لە بەرەکات بکەم، چونکە ئەوەی دەرویش گوتویەتی و بەرەکات گواستویەتییەوە، مەرج نییە ڕاست بێت و هێشتا دڵنیانین لێی، جا با لە زمانی دەرویش درکێنەری و بەرەکات ی گێڕەرەوەی ڕازەکەشەوە بێت. چونکە ئەو مەسەلەیە پەیوەستە بە کۆکردنەوەی زانیاریی لەسەر ژیانی تایبەتی و پەیوەندییە ڕاگوزەرەکانی شاعیرەکە لەتەک خانماندا و تەنات کۆکردنەوەی هەندێ زانیاریش لە هەردوو هاوسەرەکەی پێشووی شاعیرەکە دیسانیش کۆمەکی هەرکەسێک دەکات، کە لە ئایندەی نزیک و یاخود لە دواڕۆژی دوور مەودادا، خەونی نووسینی سەربوردەی ژیانی شاعیرە فەلەستینییەکە هەراسانی دەکات، ئیدی دەست بە گوێگرتن و خوێندنەوەی هەموو دیدارێکی شاعیرەکە و بە کورتی هەموو زانیارییەکی کۆن و تازەی بیستراو و نەبیستراو لەبارەیەوە دەکات، جا ئەو کات گەر لەو دەرگایەشەوە دەست پێنەکات، کە ئەمڕۆ بەرەکات بەجورئەتەوە بۆی ئاوەڵا کردووە، ئەوا دوور نییە لە دڵەوە سوپاسی بکات، کە دەرگای چوونە نێو ژیانی تایبەتی گەورەترین و داهێنەرترین شاعیری هاوچەری عەرەبی بۆ خستوونەتە سەرپشت، چونکە لە ماوەی ڕابردوودا شاعیری داهێنەری لوبنانی «عەباس بەیزەوون» وەک یەکێک لە بەشدارانی مشتومڕەکە، بە ڕاشکاوی تیشکی خستە سەر ئەوەی کە: “درکاندنی نهێنییەکە لە وتارەکەی بەرەکاتدا، هەر بۆ کەسانێک، جێگەی ئیستفزازە، کە لە ڕازەکەدا تەنیا (زینا) یاخود هاوشێوەکەی دەبینن، بۆ کەسانی تر مایەی ئیستفزاز نییە. چونکە وەک سەرنجم داوە ئەو کەسانە درک بە نکوڵیکردنی باوکایەتییەکە ناکەن لە ڕازە درکێنراوەکەدا، ئەمەش وایکردووە، کە ئەم  نکوڵیکردنە لە باوکایەتی کچەکە بە نابەرپرسیارییەتی و خەوشێکی گەورەی شاعیرە فەلەستینییەکە نەزانن!”. هەروەها عەباس بەیزەوون لەوە زیاتر دەڕوات و جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە “درکاندنی ئەو ڕازە لە وتارەکەی بەرەکاتدا هیچ نییە جگە لە کردنەوەی دەرگایەک بۆ چوونە نێو ژیانی تایبەتی داهێنەرانی ڕابردوو و هەنووکەمان، بۆ چوونە نێو ژیانی تایبەتی ئەم شاعیرەمان، لەو بڕوایەدام کە لە مێژە هەموو ئەوانیتر، جگە لە ئێمەی عەرەب، سەرقاڵی کارکردن بوون و دەبن لەسەر ژیانی تایبەتی کارەکتەرە داهێنەرەکانی بواری ئەدەب و هونەری خۆیان..”. هەروەها ناوبراو لە درێژەی بۆچوونەکەیدا دەڵێت: “ئەوەی کە بەرەکاتی شاعیر دەستی پێکرد، داوامان لێدەکات کە بە ناویدا بڕۆین و تەوای بکەین، بەتەنیا لەوەشدا نا کە وابەستەیە بە سەربوردەی ژیانی تایبەتی دەروێشی شاعیرەوە، بەڵکو لەهەموو ئەوەشدا کە وابەستەیە بە سەربوردەی ژیانی داهێنەران و نووسەرانی هەنووکە و ڕابردوومانەوە، کە دەشڵێم ئەوانەی ڕابردوومان، بەر لەهەموان و بە تەواوەتیش مەبەستم لەم شاعیرەمانە..”.

 لە کۆتاییدا ئەوە بیری خوێنەر دەخەمەوە، کە ئەوە ئەنگڵزی هاوڕێی نزیکی “مارکس” بوو، کە هەستا بە درکاندن و ئاشکراکردنی خەوشە تایبەتەکەی ژیانی مارکس و ڕایگەیاند کە کارل مارکس لە خانمە خزمەتکارەکەیان، کچێکی هەیە و تەنانەت شوورەییەکە ئەوەیە مارکس دان بە باوکایەتی کچەکەدا نانێت!.. ئایا ئەنگڵز لە ئاشکراکردنی ڕازەکەدا مەبەستی خیانەتکردن بوو لە هاوڕێ ئازیزەکەی..؟ هەروەها میخائیل نەعیمەی هاوڕێی جوبران خەلیل جوبران، کە بە هۆی ڕەهەندی ڕۆحانی و عیرفانی بەرهەمەکانییەوە خوێنەرگەلێک بە عارفی سەدەی بیستەمیان دەزانی، کەچی نەعیمەی شاعیر و هاوڕێی نزیکی لەبارەیەوە ڕازێکی شاراوەی وەک ئەوەی مارکسی درکاند و گوتی: “جوبران لە ناخەوە ڕقی لە ژن دەبووەوە و تەنانەت کچێکی لە ژنێکی هەژار خستەوە و دەستبەرداری بوو و تەنانەت نکوڵی لە باوکایەتی کچەکەش کرد!..”. ئێستا گەر دان بەوەدا بنێین کە ئەوەی سەلیم لەبارەی دەروێشەوە درکاندی ناپاکی و خیانەت بوو لە هاوڕێ شاعیرەکەی، بێگومان هەموان ئەوە بە خیانەت و ناپاکی دەزانین، بەڵام گەر لە ناوەوەماندا ئەو ناپاکییە لەگەڵ هاوڕێ نزیکەکەمان بەراورد بکەین بەو مافەی کە دەکرێ باوکەکە و کیژەکەش چەندین ساڵە لێبێبەشن، بیزانن، واتە باوکەکە بزانێت و چیتر فریو نەدرێت کە ئەو باوکی ڕاستەقینەی کچەکە نییە و هەروەها کیژەکەش کە ئەمڕۆ لانیکەم سی ساڵێکە، مافی خۆیەتی بزانێت کامەیە باوکی ڕاستەقینەی.

 بڕوانە: وتارەکەی بەرەکات بەناونیشانی: (محمود درویش و انا) و وتارە عەرەبییە لێکەوتەکانی، کە لە  ماڵپەڕی ڕۆژنامەی ( القدس العربی ڕۆژی ٦_٦_ ٢٠٢٠) بڵاوبووەتەوە و پاشان شاعیرە کوردەکە لە تازەترین کتێبیدا، کە ئەمساڵ چاپکراوە، هەمان وتاری بڵاوکردووەتەوە، کە ئەم کتێبەی سێ وتاری بەرەکات و چەند دیدارێکی لەخۆ دەگرێت کە شاعیری عیراقی: وەلید هورمز، لەگەڵی سازکردووە.

The post شاعیری موقەدەس و بێگەرد appeared first on ژنەفتن.

یەکێک لە ڕەهەندە کاریگەرەکانی بیرکردنەوەی چارلز تایلەری بیرمەندی هاوچەرخی کەنەدی،

کە وا لە خوێنەر دەکات درێژە بە خوێندنەوەی تێکستەکانی بدات و بە وردیش سەرنج بخاتە سەر ئایدیا و بیرۆکە مشتومڕ وروژێنەرەکانی، ئەوەیە کە ناوبراو بۆ خستنەڕووی بابەتی سەرەکی تێکستەکەی، هەوڵدەدات بیرکردنەوەی دژە باو هەڵبژێرێت. بیرکردنەوەیەک کە پێچەوانەی تەوژم و شەپۆلی باوە، لەوەش زیاتر لەگەڵ بەرەوپێشچوونی دەقدا، خوێنەر پەی بەوە دەبات، کە دیاردەیەک یاخود بابەتێک بەو شێوازەی لەبیرکردنەوەی باودا بەرجەستەیە، لەناو واقیعدا بوونی نییە. بەڵکوو بوونی لە خەیاڵدانی گرووپ و دەستەبژێرێکدا هەبووە یان هەیە. لێرەوە دەکرێ بڵێین ئەم بیرمەندە دەمانخاتە سەر ئاراستەیەکی نەزانراو، یان فەرامۆشکراوی گێڕانەوە، ئاراستەیەک کە لە باشترین حاڵەتدا پێشتر لەوانەیە وەک کوێرەڕێیەک وێنامان کردبێ یاخود بەشێوەیەکی زۆر لاواز و ڕاگوزەر لەلایەن هەر یەکێک لە ئێمەوە بیری لێکرابێتەوە، یان ئاماژەی پێدرابێت و بەجێهێڵرابێت.

لەوەدا پەیوندی بە سیکولاریزمەوە هەیە، وەک بابەتی سەرەکی یەکێک لە تێکستەکانی تایلەر، ئەو ڕەهەندە بەدیدەکەین کە لەسەرەوە ئاماژەمان پێدا. پاشان دەبینین ئەم بیرمەندە باس لەوە دەکات، کە پێداگری فۆرمێکی هەژموونگەر و زانراو و ڕەسمیی پاڵمان پێوە دەنێت کە دەستبەرداری ئەو ئاراستەیەی گێڕانەوە ببین و توخنی نەکەوین. فۆرمێک کە بە سەرچاوەی خود و بە پێکهێنەری شوناسی مۆدێرن دادەنرێت، شوناسێکی خودیی، تاکگەرا، کۆسمۆلۆژی، وێنەیی، خاوەن کەڵکەڵەی زانستی، پڕاگماتی، ڕۆشنگەر، بێباوەڕ، یان لە ڕووی دینییەوە بێلایەن. لێرەدا تایلەر مەبەستی ئەوە نییە کە پەردە لەسەر ڕووی درۆینە و ناڕاست و ساختە، یان هەتا عەدەمی نوێگەری خۆرئاوا لابەرێت. بەڵکو وەک لەخوێندنەوەی کتێبی «سەردەمی سیکولار»[1] دا بەدیدەکەین، ئەم بیرمەندە مەبەستییەتی ئەوە بخاتە ڕوو، کە نوێگەری خۆرئاوا لایەنگری فۆرمێکی دیاریکراوی مێژوویی دەکات، بۆ سوبێکت و شوناسی مۆدێرن، تەنانەت وەک فۆرمێکی زاڵ و هەژموونگەریش گوزارشتی لێدەکات. واتە وەکچۆن بەشێوەیەکی ڕاشکاوانە و ڕوون، تایلەرلە کتێبێکی دیکەیدا بە ناونیشانی «سەرچاوەکانی خود، دروستبوونی شوناسی مۆدێرن»[2]ئاماژەی بەسەرچاوەکانی خود ودروستبوونی شوناسی مۆدێرنی خۆرئاوا داوە، بەهەمانشێوە لە کۆنتێکستی کتێبی «سەردەمی سیکولار»یشدا، سەرلەنوێ گەڕاوەتەوە سەر هەمان بابەت، بەڵام بەو شێوازەی کە خزمەت بە بابەت و تێزی سەرەکی کتێبەکە (واتە سیکولاریزم) بکات. بە دەربڕینێکی دیکە لەم کتێبەیدا تایلەر باس لەوە دەکات کە نوێگەری خۆرئاوا بەهۆی لایەنگرییەوە بۆ سەرچاوەیەک و پێکهێنەرێک، نەیتوانیووە بەشێوەیەکی یەکسان باس لە سەرچاوەکانی خود و دروستبوونی شوناسی مۆدێرن بکات. هەروەها بەشێوەیەکی تایبەتیش نوێگەری تێگەیشتنێکی خراپی هەیە بۆ یەکێک لەو سەرچاوانەی کە خود و شوناسی مۆدێرنیان دروستکردووە، کە ئەم بیرمەندە، گاهێ بە ڕۆحی نوێگەری و گاهێکیش بە ڕیفۆرمی دینیی گوزارشتی لێدەکات و مەبەستیشی لە چارەنووسی ئایینە، کە لە دونیای پێش مۆدێرندا بەگشتی نوێنەرایەتی ئەخلاقی مرۆڤایەتی کردووە. ناکرێ لێرەدا ئەم بۆچوونەی تایلەر بەشێوەیەکی نێگەتیڤ وەربگرین یان وەک بانگەشەیەک وێنای بکەین، کە کار بۆ گێڕانەوەی ئەو تێگەیشتنە هەژموونگەر و پاوانخوازەی ئایین دەکات، کە لە دونیای پێش نوێگەریدا باو و باڵادەست بووە. بەڵکوو ئەو لەڕێگەی ئەم تێگەیشتنەوە، دەیەوێت بە یەکسانی ئاماژە بە سەرچاوەکانی سوبێکت و چۆنییەتی دروستبوونی شوناسی مۆدێرن بەگشتی بدات و بە تایبەتیش تیشک بخاتە سەر سەرچاوەیەکیان کە پەراوێز و پشتگوێ خراوە. واتە ئەو لە گێڕانەوەکەیدا دەیەوێت باس لە ڕۆڵی ڕەهەندی ڕۆحانی وەک سەرچاوەیەکی خولقێنەری سوبێکتی نوێ و شوناسی مۆدێرن بکات و فەرامۆش یاخود پەردەپۆشی نەکات، ڕەهەندێک کە سەرەتا فۆرمێکی هیرمۆنتیکی پەڕگیر و توندڕەوی ناو بیری ڕۆشنگەری هۆکاری پەردەپۆشکردن و شاردنەوەی بووە، کاتی ئەوە هاتووە ئازادی بکەین. لێرەوە تایلەر بە پێویستی دەزانێت تیشک بخرێتە سەر ڕۆڵی ڕیفۆرمی ئایینیی لە گێڕانەوەی چیرۆکی دروستبوونی خود و شوناسی نوێدا، چونکە تیشک خستنە سەر ئەو بەشە پەردەپۆشکراوەی شوناسی مۆدێرن، بریتییە لە پیشاندانی ڕۆڵی ڕیفۆرمی ڕۆحانی لە ناویدا، بەتایبەتیش بەرجەستەبوونی ئەم ڕۆڵە و ڕۆچوونی بە ناو قووڵایی شوناسی نوێ و بەناو سیستمێکی ئەخلاقیدا، ئەفراندنی سوبێکتینوێی بەرهەم هێنا. سەرەڕای ئەوەش ڕەخنەگرتن لە نوێگەری لەلای ئەم بیرمەندە زۆر سەرسامکەر نییە، یاخود کەڵکەڵەی سەرەکی بیرکردنەوەی ئەو ڕەخنەگرتن نییە لە نوێگەری. بۆیە دەکرێ بۆچوونەکەی سەرەوەی بە مەیلێکی ڕیفۆرمخوازانەی ئەو بزانین، تاکوو نوێگەری بگێڕێتەوە بۆ شوێنگەی لەدایک بوونی و بۆ ئەوەی پاڵی پێوە بنێت سەرلەنوێ خۆی کەشف بکات و بدۆزێتەوە، ئەویش بەپێی توانا خۆی لە قورسایی ئەو فۆرمە تاکڕەهەند و شوناسگەرە ڕزگار بکات کە سەردەمی ڕۆشنگەری بەسەریدا سەپاند و ئەوی گۆڕیی بۆ تەنیا فۆڕمێکی ناو مێژووی نوێگەری. کە مەبەستمان لەو فۆرمە هیومانیستییەیە، کە بۆ یەکەمجارە لەمێژوودا سەرکەوتوو بوو، لە دەرهێنانی مولحیدانەی مرۆڤی سەردەمی هەژموونی ئایین و ئاراستەکردنیدا بۆ ناو سەردەمی دونیاگەری بێ ڕەگوڕیشە و بێ پێشینە، بەبێ سەرلەنوێ گەڕانەوە بۆ سەردەمی پێشووتر. ئەم فۆرمە کە مێژووی سیکولاریزمی نوێ دەگێڕێتەوە، مەسەلەیەکە کە تایلەر لێرەدا بە هەموو پێداگرییەکی فەلسەفیی و بەوپەڕی جورئەتەوە، لەسەر بیرکردنەوەیەکی زیادکراو دەیخاتە ژێر پرسیارەوە، بیرکردنەوەیەک نەک هەر پێکەوە ژیان قبوڵدەکات بە تەنیا، بەڵکوو بیرکردنەوەی هاوبەش و تەنانەت هەموو ئامادەبوونێکیش لەخۆ دەگرێت بۆ قبوڵکردنی گشت ڕەهەندەکانی فرەیی و ئەویدیگەرایی و هەموو ڕێککەوتنێک، کە هاوڕێی ئایدیای نوێگەری بوون، لە قۆناغەکانی گەشەکردن و ڕێڕەوەکان و دەرئەنجامەکانیدا.

سەردەمی سیکولار:
چارلز تایلەر لە پێشەکی کتێبی «سەردەمی سیکولار»دا، دەپرسێت: “ئایا مەبەستمان چییە کاتێک دەڵێین، ئێمە لەسەردەمی سیکولاردا دەژین؟”، ئەمە یەکەمین دێڕی پێشەکی کتێبەکەیە، کە پاشان خۆی زۆر بە ڕوونی پێماندەڵێت کە “مەبەستی لەو ئێمەیە: ئەوانەیە کە لەناو کۆمەڵگاکانی خۆرئاوا دا دەژین”، لەگەڵ ئەوەشدا پێیوایە کە سیکولاریزم لە ڕووی پەرتییەوە، یاخود بە شێوازی جیاواز لە جیهانی خۆرئاوا دوورکەوتووەتەوە و چۆتە دەرەوە. هەروەها بۆچوونیشی وایە: بە بێ بوونی ڕێگایەک  بۆ بەگژاچوونەوەی، لەوانەیە سیکولاریزم خۆی بسەپێنێت، هەر کاتێک بمانەوێت ئەم کۆمەڵگایانەی خۆرئاوا بەراورد بکەین بەهەر کۆمەڵگایەکی مێژووی مرۆڤایەتی، یاخود بە هەر کۆمەڵگەیەکی هاوچەرخ. لەگەڵ ئەوەشدا تایلەر ناوی هەندێ کۆمەڵگای هێناوە و نوسیویەتی: “بۆ نموونە وەک کۆمەڵگاکانی وڵاتانی موسڵمان، یاخود هیند و ئەفریقا” .. دوای ئەم دیاریکردنە لای خوێنەر ئەوە ڕوون دەبێتەوە، کە ئەم بیرمەندە مەبەستی لەو “سیکولاریزم”ەیە، لە ناو کۆمەڵگاکانی خۆرئاوا و لەسەردەمی نوێگەری و هاوچەرخدا فەراهەم بووە. نەک عەلمانییەتێک کە دواتر بە شێوازی جیاواز و پەرتی گەیشتووەتە کۆمەڵگاکانی دەرەوەی خۆرئاوا، ئەوانەی کە ڕاستەوخۆ بەشدار نەبوون، لە ڕیسکی سیکولاریزمی مۆدێرندا، وەک لەسەرەوە ئاماژەمان بەناوی هەندێکیاندا.

سێ واتاکەی سیکولاریزم:
بۆ ڕوونکردنەوەی ماناکانی سیکولاریزم، تایلەر لە کتێبەکەیدا سەرەتا تیشک دەخاتە سەر بیرۆکەیەکی گەلێ باو و بەربڵاوی سیکولاریزم، کە ناوەرۆکەکەی ئاماژە بە جیابوونەوە، یان وابەستەیی نێوان ئایین و دەوڵەت دەکات. سەرەتا خوێنەر پێیوایە کە ئاماژەدانی تایلەر بەو ئایدیا باوە، لەسەر ئەو بنەمایەیە کە بڵێت: خۆرئاوا بە کۆمەڵگا سیکولارەکانی جیادەکرێتەوە و خاوەنی دەوڵەتگەلێکە کە هیچ پەیوەندییەکی فەرمییان بە کڵێسە، یان بە ئایین و یەزدانەوە نەماوە. ئایین جا گەر پیوار یان ئامادەبێت، کراوەتە مەسەلەیەکی تایبەت و کەسی. بەڵام خوێنەری کتێبی ناوبراو دواتر تێدەگات، کە سەرەڕای بوونی دەربڕینگەلی لەو چەشنە، بەڵام تایلەر مەبەستی ئەوەیە کە تیشک بخاتە سەر هەوڵی ئەزموونکردنی ئەو تێگەیشتنە باوە بۆ سیکولاریزم، کە لە خۆرئاوا دراوە و دەدرێت. بە مانایەکیتر ئەو لەڕێگەی ئاماژەدان بە بیرۆکەیەک، کە هێشتا لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، بۆ نموونە لەسەر ئاستی گوفتار نەبووەتە باو، کەچی لە کۆمەڵگاکانی خۆرئاوا ساڵانێکە بە کردار و پڕاکتیک، مومارەسە کراوە و دەکرێت. پاشان هەر لەم مەسەلەیەوە تایلەر بە وردی و بەشێوازێکی تایبەت بە خۆی ئاماژە دەدات بەو سێ دەلالەت و مانایەی سیکولاریزم کە لە کتێبەکەیدا هاتوون، یاخود تیشک دەخاتە سەر سێ تێگەیشتن بۆ سیکولاریزم و جیاکردنەوەیان لە یەکتری. ئەڵبەت تێگەیشتن و مانای یەکەمی سیکولاریزم، وەک هەلومەرجێک دەردەکەوێت، کە بواری گشتی تیایدا خاڵییە لە یەزدان، یان ئایین چیتر بوونی نییە لەو فەزا گشتییانەی خۆرئاوادا کە خاوەنی سەربەخۆیین. واتە ئەو بنەما و پڕەنسیپانەی کە شوێنیان دەکەوین، یاخود ئەو ئاڵوگۆڕانەی کە لەناویاندا سەرقاڵین، لەناو فەزاگەلی جیاواز و ئەکتیڤی ئابووریی و سیاسیی و کولتووریی و پەروەردەیی و پیشەیی و سەرگەمیدا، بەشێوەیەکی گشتی نامانگێڕنەوە بۆ لای خودا، یان بۆ هەر بیروباوەڕێکی ئایینی. هەرچی مانای دووەمی چەمکەکەیە، تیشک دەخاتە سەرجۆرێک لە ئیمان و پابەندی، یان مومارەسەکردنی ئیمان کە لە پاشەکشێدایە یاخود خەریکە پاشەکشێ دەکات. ئەمەش مانای وایە کە: سیکولاریزمی گشتی، درێژەدان بە ژیانی ئایینی قەدەغە ناکات، لە کاتێکدا کە دەتوانین سەردەمی ئێستامان، بە سەردەمی سیکولار دابنێین، لەبەرامبەر سەردەمی باڵادەستی ئایینی سەدەکانی ڕابردوودا، بەڵام بەبێ ئەوەی کە چوونە کڵێسا لە کەسی ئیماندار یاساغ بکرێت. هەرچی مانای سێیەمە، کە لەناو ڕوونکردنەوەی دەلالەت و هەر سێ واتاکەی سیکولاریزم لە کتێبەکەدا، مانایەکی جەوهەری و یەکلاکەرەوە لەخۆ دەگرێت، مانایەکە کاتێک دەردەکەوێت کە سەرلەنوێ دەستبکەین بە گەڕان و پشکنین لە بارەی سەردەمێک، کە بە سەردەمی سیکولاریزم دادەنرێت، بە جۆرێک ئەم جارە ڕوانینمان نەخەینە، سەر واتای یەکەمی چەمکەکە، واتە تەماشای بەتاڵبوونەوەی فەزا گشتییەکان لە ئایین نەکەین. یان سەرنج نەخەینە سەر مانای دووەمی زاراوەکە، بەڵکو پێویستە ڕوانینمان بخەینە سەر مانایەکی نوێتر، ئەویش مانایەکە بەهۆیەوە دەڵێین: ئێمە لە سەردەمی سیکولاردا دەژین، بە تایبەتیش لە ڕووی مەرجە تازەکانی ئیمانەوە، کە ئایدیالەکانی ژیانی مۆدێرن فەرزیان دەکات. بەم پێیە مانای سێیەم یان وەرچەرخان بەرەو سیکولاریزم – لەنێوان کۆی شتەکانی تردا- پێکهاتووە لە بزاوتێک لە کۆمەڵگایەکەوە هەڵماندەگرێت، کە تیایدا باوەڕ بە خودا مەسەلەیەکی یەکلاکەرەوە و بێ ڕکابەرە و تێکەڵ بە هیچ شتێک نەبووە، بەرەو کۆمەڵگایەک کە باوەڕ بە خودا تیایدا بووەتە بژاردەیەک لەنێوان بژاردەکانی تردا. پاش خستنەڕووی پوختەی هەر سێ ماناکەی سیکولاریزم، ئێستا گەر سەرنجی هەر سێ ماناکە بدەین، دەزانین کە ئایین خاڵی هاوبەش، یاخود باکگراوندی سەرەکییە لە هەرسێ مانا و دەلالەتەکەی سیکولاریزمدا، یان لە هەرسێ ماناکەدا خاڵی هاوبەش پێکهاتووە لە پەیوەندی بونیادنراو لەگەڵ ئاییندا، چونکە گەر لە مانای یەکەمدا ئایین ئەو دیاردەیە بێت، لەناو فەزای گشتیدا پاشەکشێی کردووە، ئەوا لە مانای دووەمی سیکولاریزمدا جۆرێک لە ئیمان و مومارەسەکردنی پاشەکشێی کردووە، یان خەریکە پاشەکشێ دەکات، وەکچۆن لە مانای سێیەمیشدا هەلومەرجی جۆرێکی دیاریکراوی ئیمان و پابەندبوونە، کە لەسەردەمی نوێدا پشکنینی بۆ دەکرێت. لێرەدا درک بەوە دەکەین کە مەبەستی سەرەکی بیرمەندەکە، لە مانای سێیەمی سیکولاریزمدا بەرجەستەیە، کە ئەویش پەیوەندی بە پشکنینی هەلومەرجی جۆرێک لە ئیمان و پابەندییەوە هەیە لەناو کۆمەڵگاکانی خۆرئاوادا، بەو پێیەی کە کۆمەڵگای سیکولارن و لە ناویاندا باوەڕی ئایینیی بووەتە بژاردەیەکی تایبەت و کەسی و هەموو مرۆڤێکی ئیماندار و هەتا بێباوەڕیش لەم کۆمەڵگایانەدا مافی خۆیەتی بەشداری لە هاووڵاتیبووندا بکات لەناو فەزایەکی گشتییدا، بەبێ ئەوەی ئەمە ببێتە هۆی دابەزینە سەر ئاستیی ململانێی لاهووتی، لەبارەی شێوازی ڕزگاربوونی مرۆڤ لەو دونیا، یان لەبارەی ئەوەوە کە پێویست بەم قوتاربوونە نییە. هەروەها لێرەدا مەبەستی فەلسەفی تایلەر ئەوە نییە کە بەرگری لە جۆرێک لە سیکولاریزم بکات دژ بە جۆرێکی دیکە. بەڵکو ئەو لێرەدا تەنیا خوازیارە وێنەی ئەوە بکێشێت، کە بووە مایەی فەراهەم بوونی هەڵخلیسکانە تازەکە، یان بووە مایەی گواستنەوە لەو کۆمەڵگایانەوە کە بەشێوەیەکی پڕاکتیکیی بۆ هەموو کەسێک مەحاڵ بوو کە بڕوای بە خودا نەبێت، بەرەو ئەو کۆمەڵگایانەی کە باوەڕ بە خودا لەناویاندا بووەتە بژاردەیەک لەنێوان بژاردەکانی تردا. دواتریش لەناو ئەم کۆمەڵگایانەدا سیکولاریزم هیچ نییە جگە لە کۆنتێکستێک بۆ تێگەیشتن، کە بە یارمەتی ئەو کۆی دیاردە مۆدێرنەکان لەلای ئێمە دەبنە دیاردەگەلێکی مانادار، ئەمەش بە واتای دەستوەردان دێت لە چەقی شوناسەکەمان. هەروەها بەپێی مانای سێیەمی چەمکەکە دەکرێ بڵێین، ئێمە لە سەردەمی سیکولاردا دەژین، ئەمەش کرۆکی مەسەلەکەیە، کە بەم شێوەیە جەخت لەسەر ڕەهەندی باڵای چەمکەکە دەکاتەوە: لەسەردەمی سیکولاردا ئیمان بەخودا، تاکە پێدراوی بێ ڕکابەر و ڕەها نییە، بەڵکو چەند ئەڵتەرناتیڤی دیکە، یان شێوازی ڕۆحانی و ئەزموونی تری بیروباوەڕی ئایینیی لە بەردەمی مرۆڤدا بوونیان هەیە. لێرەوە پێویستە بڵێین کە خەسڵەتێکی ناوازەی بیرکردنەوەی تایلەر لە خستنەڕووی سەردەم و واتای ئەم چەمکەدا ئەوەیە، کە ئیمان بەو سیفەتە ناخاتە ڕوو کە بابەتێکە بۆ ئەوەی “تیۆرە ململانێ کارەکان” ململانێی لەسەر بکەن. بەڵکو ئەو ئیمان بەو پێیە دەخاتە ڕوو، کە وروژێنەری هەندێ شێوازی جیاوازە لە ئەزموونە مومارەسەکراو و پێکداچووەکان لەگەڵ تێگەیشتنماندا بۆ ژیانمان بەم شێواز یان بە شێوازێکی تر. لێرەوە باوەڕ یان ئایین، شێوازێکە بۆ گەڕان بەدوای شوێنێکی پڕ و لێوانلێودا، کە ئێمە لەڕووی ئەخلاقی و ڕۆحانییەوە، بە ئاراستەی ئەو ڕووی خۆمان وەردەگێڕین، یان ڕووی تێبکەین. بەم واتایە ئەوەی کە توانای یارمەتیدانی ئێمەی هەیە لەسەر دیاریکردنی ئاراستەیەک بۆ ژیانمان، ئایینە، یان هاوشێوەکەیەتی، چونکە ئایین ئاماژە دەدات بە جۆرێک لە ئامادەبوونی ناوازەی چەشنێکی دیاریکراو لە پڕبوون. بەو پێیە کە لە پێشەکی کتێبەکەدا هاتووە: “ئایین بریتییە لە شوێنێکی لێوانلێو و پڕ، بە شێوازی دەگمەن لە ئامادەبوون کە بەوە جیادەکرێتەوە ژیانی ئێمە بە ئاراستەی ئامانجێکی ئەخلاقی و ڕۆحانیدا دەبات.. “یان بەو مانایەی کە ئیمان هیچ نییە جگە لە مەیلی ئێمە بۆ مانەوەمان  لە پەیوەندییەکی بەردەوامدا لەگەڵ شوێنی لێوانلێودا، بەو پێیەی کە پڕە. لێرەوە ئایین بە پێی دەلالەتە نوێیەکە بە مانای ژیانگە یان ئەزموونی ژیانگە دێت کە تایبەتە بە ئێمە، نەک تیۆرێک یاخود بیروباوەڕێکی چەقبەستوو دژی هیچ کەس.
 هەروەها ئەو بزاوتەی کە تایلەر بە سەرهەڵدانی سەردەمی سیکولار ناوی دەبات، بریتییە لە بزووتنەوەی گواستنەوەی هیومانیزمی ئەورووپی لە سەردەمی پێش مۆدێرنەوە، کە خەڵکی لە سایەی بیروباوەڕی ئایینی دۆگم و لاهووتی داخراودا دەژیان و بیروباوەڕی ئایینی لەو سەردەمەدا بەڵگەنەویستبوو و هیچ کەس و لایەنێک مافی پێداچوونەوە و بیناکردنەوەی نەبوو بەشێوەکی تایبەت، بە جۆرێک بێباوەڕی بۆ هەموان هێڵی سوور بوو بەرەو سەردەمی سیکولار و ” قۆناغی نوێگەری” کە تیایدا ئەزموونگەلی فرە و جیاواز بۆ پەیوەندی لەگەڵ موقەدەس هاتنەئارا، کە هیچ یەکێک لەو ئەزموونگەلە نەک هەر مافی هەژموون و باڵادەستی بەسەر ئەوانیترەوە نییە، بەڵکو مافی سەرپەرشتیکردنی هیچ یەکێک لە ئەزموونەکانی تریشی نییە. هەروەها لە سەردەمی سیکولاردا نەک هەر بیروباوەڕی ئایینی جیاواز ڕێگەپێدراوە، بەڵکو بێباوەڕیش لەلای بەشێکی زۆری مرۆڤەکانی ئەم سەردەمە نموونەیەکی بژاردەیە. ئەم مەسەلەیەش بەرپرسیارییەتییەکی ئەخلاقی مەزن دەسەپێنێت بەسەر مرۆڤەکاندا ئەویدی وەک بەرامبەر، تا ڕادەی قبووڵکردنی بێباوەڕی بەرامبەر بەوەی کە ئێمە بڕوامان پێیەتی، بە بێ ئەوەی ئەم جیاوازییە کار بکاتە سەر بارودۆخی هاونیشتمانی بوون لەگەڵ کەسەکە یان لەگەڵ بەرامبەرەکەدا.
هەروەها پرسیار دەربارەی ئایین لەلای ئەم بیرمەندە، زیاتر پرسیارە دەربارەی دەلالەت و ماناکانی ئایین و ڕۆحانییەت، نەک پرسیار لەمەڕ چییەتی ئایین. چونکە ئەم بیرمەندە ئاگاداری ئەوەیە، کە وەڵامی پرسیاری : “ئایین چییە؟” نەک هەر ئاسان نییە، بەڵکووهەندێک جار وەڵامی پرسیارەکەش لە مەحاڵ نزیک دەبێتەوە، ئەمە جگە لەوەی کە خودی پرسیارەکەش هەڵگری جۆرێک لە تەحەدایە. هەر بۆیە ئەو فۆرمی پرسیارەکەی گۆڕیوە بۆ: ئایا سەبارەت بە ئێمە ئایین چ مانایەکی هەیە؟. ئێمە، کە لە سەردەمی سیکولاردا دەژین؟  پرسیارێک کە دەکرێ لە سەردەمی نوێدا لەبارەی ئایینەوە ئاراستەی بکەین، ئەمەیە: ئایا دەکرێ مرۆڤەکانی ئەمڕۆ دان بە شتێکدا بنێن لەو دیوو، یاخود لەسەروو ژیانیانەوە بێت؟ لای زۆربەمان ئاشکرایە کە لەسەردەمی نوێدا ئایین مانا سوننەتییە پێشمۆدێرنەکانی لەدەستداوە، واتە چیتر مانا باڵا و ستوونییەکەی ئیمان تاکە مانا نییە. بەڵکو چەندین مانای دیکەش سەریانهەڵداوە، لێرەوە ئایین نەک هەر مانا و دەلالەتەکەی ڕابردووی گۆڕاوە، بەڵکو گۆڕانێکی بێ پێشینە لەناو شوناسی ئایین خۆشیدا ڕوویداوە. بۆیە لەبارەی گۆڕانی مانا و دەلالەتی ئایین، دەکرێ ئاماژە بەو سێ مانایە بدەین کە پێشتر لە کاتی خستنەڕووی هەر سێ ماناکەی سیکولاریزمدا دەرکەوتن. ڕاستە ئایین هەمیشە پەیوەندی بە خواوەندی باڵا دەسەپێنێت، بەڵام لەسەردەمی مۆدێرندا چەمکی ترانسێندێنتالیش بە ڕۆڵی خۆی گۆڕانی بەسەردا هاتووە و ماناکەی ڕابردووی نەماوە، بەو واتایەی کە چیتر بەناو ڕێڕەو و ئاراستەیەکی تاکڕەهەنددا تێناپەڕێت. لێرەوە گەر لە واتای یەکەم و لەسەردەمی نوێدا ئایین پەیوەندی بێت لەگەڵ خواوەندی باڵادا، ئەوا ئایین لە فەزا گشتییەکاندا ئەو پێگەیەی جارانی نەماوە و پاشەکشێی کردووە. هەروەها وەکچۆن لە مانای دووەمی سیکولاریزمدا ئاماژەی پێدرا، لێرەشدا بەهەمانشێوە ئەو شێوازە لە ئیمان وەک لە تیۆرە تازەکاندا جەختی لەسەر کراوەتەوە، لەلای مرۆڤی سەردەمی نوێگەری پاشەکشێی کردووە، جا گەر لەسەر ئاستی هەستەکان بێت، یاخود لەسەر ئاستی پڕاکتیک بێت. هاوشێوەی مانای سێیەمی سیکولاریزم، بەهەمانشێوە دەکرێ بڵێین بەهۆی پشکنینی هەلومەرجەکەیەوە لەسەردەمی مۆدێرندا، ئایین ئەزموون یاخود نموونەیەکی ئاشکرا و دیارە، بەو مانایە کە ئیمان بە خودا، یاخود باوەڕی ئایینی شیمانەیەکی ڕۆحییە لەنێوان شیمانەکانی دیکەدا.

ئەفراندنی سوبێکتی مۆدێرن:
تاکو دەورووبەری ساڵی ١٥٠٠ز، ئایین لە هەموو شوێنێک و لە تەواوی کۆمەڵگاکانی سەر ڕووی زەویی بوون و ئامادەیی هەبوو، جیهان بەڵگە بوو لەسەر حیکمەتی پەروەردگار. کۆمەڵگا مرۆییەکان و بە تایبەتیش کۆمەڵگاکانی خۆرئاوا، هێشتا لە سەردەمێکی دیکەدا دەژیان، کە سەردەمی هەژموون و باڵادەستی ئایین بوو، مەسەلەی بێباوەڕی تەنانەت لە خۆرئاواش بۆ هەموو کەسێک تا ئەو سەردەمە مەحاڵ بوو. بەکورتی مرۆڤ لەسەردەمێکی باڵا و موقەدەسدا دەژیا، کە وەک سەردەمی نوێگەری و سیکولاری خۆرئاوا ئاسایی نەبوو، بەڵکوو جیهانی ئەو قۆناغە جیهانێکی ئەفسوناوی بوو!.
 چارلز تایلەر بۆ وەسفکردنی ئەو گۆڕانکارییەی لە خۆرئاوا ڕوویدا، ئاماژە بەوە دەدات، کە دوای ئەوەی مرۆڤی خۆرئاوایی متمانەی بەتوانا تایبەتییەکانی کرد بۆ هێنانەکایەی فۆڕمێکی تری ڕوانین و ئەخلاق، ئیدی ئیگۆی لە سەردەمی پێشمۆدێرنەوە گواستەوە سەردەمی مۆدێرن و ئەم گواستنەوەیەش بووە مایەی ئەفراندنی سوبێکتی مۆدێرن و ئیگۆی جیاوازی مرۆڤی سەردەمی نوێگەری. یەکێک لە جیاوازییە بنەرەتییەکانی ئەم دوو سەردەمە ئەوە بوو کە بوونی دەلالەت و ماناکان لە سەردەمی کۆندا کەوتبوونە دەرەوەی مرۆڤەوە، بە پێچەوانەی سەردەمی نوێگەرییەوە کە ماناکان لەناو مرۆڤ خۆیدا بوون. لێرەوە ئیگۆی سەردەمی پێشمۆدێرن ماناکان و هەموو شتەکانی لە دەرەوەی خۆی وەردەگرت. بوونی ئەم خەسڵەتە بنەڕەتییە ئەم بیرمەندەی هاندا تاکوو ئیگۆی سەردەمی پێش مۆدێرن، بە “ئیگۆی وەرگر” ناو بەرێت و بە پێچەوانەشەوە، منی سەردەمی نوێگەری، کە ماناکان لە خودی خۆیدا بوون و هەمیشە دووری و مەودایەکی دەهێشتەوە لەنێوان خۆی و شتەکانی دەرەوەدا، بە “ئیگۆی دابڕێنەر” ناو بەرێت. جگە لەم جیاوازییە سەرەکییە، جیهانی هەردوو سەردەمەکەش جیاوازبوو، بەو مانایەی کە جیهانی پێش مۆدێرن جیهانێکی ئەفسووناوی و سەرشار بوو لە بوونەوەری ڕۆحی و بان زەمەنی و بان مرۆیی. بەڵام ئیگۆی سەردەمی نوێگەری ئەو ئەفسوونەی جیهانی نەهێشت و لایبرد. هەڵبەت بەم واتایە “ماکس ڤیبەر“ی سۆسیۆلۆگ و بیرمەندی ناوداری ئەڵمانی، لێکدانەوەی خۆی بۆ نوێگەری، بەشێوەیەکی سەرەکی لەسەر لابردنی ئەفسوونی سەر جیهان دامەزراندووە، کە لێرەدا تایلەر جارێکی دیکە دەربڕینەکەی ڤیبەری وەک خەسڵەتێک بەکارهێناوە بۆ ئاماژەدان بە جیهانی پێش مۆدێرن، گەرچی ئەو سەرەڕای بەکاربردنی، ئاماژەی بەوەش داوە، کە دەربڕینەکەی بەلاوە باش نییە، چونکە لەو بڕوایەدایە کە ئەوەی لەگەڵ هاتنی نوێگەریدا ڕوویدا بە تەنیا لابردنی ئەفسوونی جیهان نەبوو، بەڵکوو بەتەواوەتی شتێکی پۆزەتیڤیش ڕوویدا، کە بریتی بوو لە ئەفراندنی مانای نوێی سوبێکت و دیاریکردنەوەی پێگەکەی لەناو گەردووندا. ئەم واتا پۆزەتیڤەی کە تایلەر بە خودی مۆدێرنی دەبەخشێت، بەتەنیا بۆ ئەوە نییە کە لەگەڵ مانا نیگەتیڤەکەدا: “سوبێکتی لابەری ئەفسونی سەر جیهان” جۆرێک لە هاوسەنگی بۆ بگێڕێتەوە، بەڵکو لە بنەڕەتدا بۆ ئەوەیە پێمان بڵێت: سوبێکتی سەردەمی نوێگەری خۆرئاوا، خودێکی بێگەرد و بێگوناهە، کە لەبەردەم دەرگای پەرستگاکەدا ڕاوەستاوە و نە بە چوونە ژوورەوە پەرستگەکەی پیس کرد، نە ڕووخاندی. هەروەها بە سەرنجدانی دووبارە پەی بەوە دەبەین، کە لێکدانەوەکەی سەرەوە، لە جەوهەردا پەیوەندی بە تێگەیشتنی ئەم بیرمەندەوە هەیە بۆ سیکولاریزم، بە دیاریکراویش لەو ڕووەوە کە تایلەر بە پێچەوانەی تێگەیشتنی باوەوە بۆ سیکولاریزم پێیوایە: عەلمانییەت بەواتای دژایەتیکردنی ئایین نایەت، چونکە ئەم بیرمەندە پێیوایە کە سەردەمی سیکولار بەمانای سەردەمی بێباوەڕی و پەراوێزکەوتنی ئایین نایەت و سیکولاریزمیش بە مانای دوورکەوتنەوە لە ئایین نایەت. کە بەهۆی باوەڕمانەوە بە سەردەمی سیکولار و بەوەی کە تیایدا دەژین، ئەوا ئێمە وێنەیەکی ناوازەمان کێشاوە بۆ ئایین، کە لە بیرۆکەیەکی زۆر پتەو و گەلێ ئاسان بۆ ئایین پێکهاتووە. کە پێویست ناکات هەموان بڕوای پێبکەن و ببنە خاوەنی. پاشان هەر بەو مانایە و بە زماێکی سادە، لە دیدارێکدا سۆسیۆلۆگی ئەمریکی ڕۆبەرت بیلا کە پسپۆڕی بواری سۆسیولۆژیای ئایینە، لەڕوانگەی تایلەرەوە، وەک چۆن خۆی تێیگەیشتووە، بەشێک لە چیرۆکی دژواری سیکولاریزم، لە سەرەتاکانی سەرهەڵدانی ڕۆشنگەریدا دەگێڕێتەوە و دەڵێ: «بە تێگەیشتنی من تایلەر پێیوایە هەر لە سەرەتاوە سیکولاریزم، زاراوەیەکی ئایینی بووە. یانی بەشێوەیەکی ئاسان دەکرێ بڵێم سیکولاریزم بەشێک بووە لە بونیادی ئایین. بەو پێیەی کە لەگەڵ هاتنەدەرەوەی مرۆڤی ئەوروپی لە جەنگە ئایینییەکان، پاش ڕیفۆرمی پڕۆتستانت مەزهەبەکان و لە دوای هەوڵی هەر دوو ئاینزا سەرەکییەکەی مەسیحییەت، بۆ سەپاندنی بریارە ئایینییەکان، بەشێوەیەکی زۆر توندڕەو، ژمارەیەکی زۆر لە بیریارانی ئەوروپا گوتیان: ئیدی بەسمانە.. با لەم توندڕەوییە دوور بکەوینەوە، با بەهۆیەوە دەستبەرداری ئایین بین… هەروەها هێرشکردنە سەر کڵێسا، یاخود پەلاماردانی ئەو لایەنەی کە زۆرجار لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە “سیستماتیکی ئایین” ناوبراوە، شتێکی زۆر باو بووە، لە لایەن کەسانێکەوە کە خۆیان بە ڕۆحانی زانیووە، لەگەڵ ئەوەشدا باوەڕیان وابووە کڵێسە ڕێگر و بەربەستێکە بۆ ئەو شێوازە ڕۆحانی و مانەوییە لە دینداری کە ئەوان پەیڕەوی دەکەن.[3]»

تایلەر جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە، کە سیکولاریزم بە مانای دابڕانی ئایینییش نایەت لە بواری گشتی، چونکە ئەم بیرمەندە بڕوای وایە ئەو بیرۆکەیەی کە بەردەوام جەختی لەسەر ئەوە کردووەتەوە، کە پێویستە سیکولاریزم وەک حاڵەتێکی کەسی و تایبەت مامەڵە لە گەڵ ئایین و بیری ئایینییدا بکات، ڕەگوڕیشەکەی لە ناو نەریتێک لە بیرکردنەوەدایە کە ئەم بە ئەفسانەی ڕۆشنگەری ناوی دەبات.

 لەوەش زیاتر تایلەر جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە، کە سیکولاریزم بە مانای دابڕانی ئایینییش نایەت لە بواری گشتی، چونکە ئەم بیرمەندە بڕوای وایە ئەو بیرۆکەیەی کە بەردەوام جەختی لەسەر ئەوە کردووەتەوە، کە پێویستە سیکولاریزم وەک حاڵەتێکی کەسی و تایبەت مامەڵە لە گەڵ ئایین و بیری ئایینییدا بکات، ڕەگوڕیشەکەی لە ناو نەریتێک لە بیرکردنەوەدایە کە ئەم بە ئەفسانەی ڕۆشنگەری ناوی دەبات.

 پێناسەی ڕیشەیی سیکولاریزم:
 لە دوای بڵاوبوونەوەی کتێبی «سەردەمی سیکولار» چارلز تایلەر بە وتارێک لە ژێر تایتڵی «بۆچی پێویستمان بە پێناسەیەکی ڕیشەییە بۆ سیکولاریزم[4]» بەشداری سیمینارێکی فیکری ئەکادیمی دەکات، لە شاری نیۆیورک کە هەر یەک لە یۆرگن هابرماز و خاتوو جودیس بەتلەر و کورنیل ویست بەشداری تێدا دەکەن، بە ناوی “هێزی ئایین لە بواری گشتیدا”، کە لەم وتارەدا تایلەر جەخت لەسەر پێداویستی پێناسەیەکی ڕیشەیی دەکاتەوە بۆ سیکولاریزم، بە مەبەستی تێپەڕاندنی پێناسە و مانا سوننەتییە نەریتییەکەی ئەم چەمکە. ئەم بیرمەندە سەرەتا ئاماژە بە هەردوو شێوازە خۆرئاواییەکەی سیکولاریزم؛ سیکولاریزمی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و هەروەها سیکولاریزمی فەرەنسی دەدات و پێیوایە سەرەڕای تێگەیشتنی جیاوازی هەر دوو سیستمەکە بۆ سیکولاریزم، کەچی هەردوو سیستمەکە لەوەدا هاوبەشن کە بەسەرجیاکردنەوەی نێوان ئایین ودەوڵەتدا دەڕوانن. بۆیە ئەم بیریارە وایدەبینی کە لەسەردەمی هاوچەرخدا خواستی سیکولاریزم لەوە زیاترە، بەمانایەکی دیکە جیاوازی و فرەیی ناو کۆمەڵگا دیموکراسییەکانی خۆرئاوا- کە لە سەردەمی هاوچەرخدا زیاتربووە، لەبەر گەلێک هۆکاری وەک هەڵکشانی ژمارەی پەنابەران و..هتد- جۆرە سیستمێکی بێلایەن دەخوازێت، بەو مانایەی کە پێویستە دەوڵەتی سیکولار و دیموکرات (دووری و مەودایەکی پڕانسیپ گەرا) لە بەرامبەر هەموو بیروباوەڕێکی ئایینیی و بیرکردنەوەیەکی فەلسەفییدا بگرێتە بەر و بێلایەنانە مامەڵە لەگەڵ هەموویان بکات. لێرەوە مەبەستی ئەم بیرمەندە لە وتارەکەدا ڕوون و ئاشکرایە و جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە هەم مانا و پێناسەی نوێی سیکولاریزم و هەم ئەو فرەیی و جیاوازییەی ناو کۆمەڵگاکانی خۆرئاوا جۆرە سیستمێک دەخوازن، کە بە چاوێکی بێلایەن و یەکسان تەماشای گرووپە ئایینیی و نائایینییە فرە و جیاوازەکانی کۆمەڵگا بکات. پاشان چارلز تایلەردەگەڕێتەوە سەر ئامانجەکانی شۆڕشی فەڕەنسی: ئازادی، یەکسانی، برایەتی بە مەبەستی ڕوونکردنەوەی بەشداری دەوڵەتی مۆدێرن و سیکولار پێشنیاری ئەم ئامانجە دەکات: ١- پێویست بە مومارەسەکردنی جەبر و زۆرلێکردن ناکات، نە لە بواری باوەڕی ئایینی، نە لە بواری هیچ بیروباوەڕێکی بنەڕەتیدا. ئەمەش ئەو پڕانسیپەیە کە بە ئازادی بیروباوەڕی دینی ناسراوە، کە بە دڵنیایی ئازادی بیروباوەڕی نائایینییش لەخۆ دەگرێت.
 ٢-پێویستە یەکسانی لەنێوان خەڵکیدا دەستەبەر بکرێت، جا گەر ئەو خەڵکە باوەڕیان بە ئایین و ئاینزای جیاواز هەبێت، یان ئینتمایان بۆ هەر بیروباوەڕێکی فیکری مرۆیی هەبێت. واتە نابێ هیچ یەکێک لە بیروباوەڕە فرە و جیاوازەکانی کۆمەڵگای سیکولار و دیموکراسی، ببێتە خاوەنی پێگەیەکی جیاواز و ناوازە، چ جای ئەوەی کە نابێت بۆچوونی ڕەسمی دەوڵەت پشت بە یەکێک لەو بیروباوەڕە جیاوازانە ببەستێت.
 ٣-پێویستە هەموو گرووپێکی ئایینییی گوێی لێبگیرێت، تاکو لەناو پڕۆسە کۆمەڵایەتییەکەدا بتوێتەوە، لەپێناو بریاردان لە ئامانجێکی کۆمەڵگا، واتە لە پێناو داننان بە شوناسە سیاسییەکەیدا، ئەگینا چۆن بزانێت کە “سیستمی وردی مافەکان و ئیمتازاتەکان” ئاگاداری ئامانجەکانییەتی. دواتر ئەم بیرمەندە ئامانجی چوارەمیش دەخاتە سەر سێ ئامانجەکە و پێیوایە: بە پێی توانا پێویستە گرنگی بدرێت بە پەیوەندییە هاوسەنگەکان و ڕێزی ئاڵوگۆڕکراوی نێوان لایەنگرانی ئایینە جیاوازەکان یاخود تەواوی هاوڵاتییان، جا سەر بە هەر بیروباوەڕێکی دینیی یان نادینیی بن. ئەم ئامانجەش شایستەی ئەوەیە کە بە برایەتی ناوببرێت. ئاشکرایە سێ ئامانجەکە، لەهەر سێ ماناکەی سیکولاریزمەوە وەرگیراون، کە تایلەر لە پێشەکی کتێبی سەردەمی سیکولاردا دیاری کردوون و لەسەرەوە ئاماژەمان پێدان. پاشان هەر سێکیان بە واتای پێداگری کردن دێن، لەسەر بێلایەنی دەوڵەتی دیموکراسی مۆدێرن و سیکولار، چونکە گەر ئێمە تا هەنووکە پێمانوابێت کە سیکولاریزم بایەخ و گرنگی بە پەیوەندییەکان نێوان دەوڵەت و ئایین دەدات، ئەوا ئەم بیرمەندە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە، کە لە واقیعدا سیکولاریزم بایەخ بە “دروستی” وەڵامدانەوەیەک دەدات کە لە دەوڵەتی دیموکراسییەوە بەرەو جیاوازی و فرەیی کۆمەڵگا دەردەچێت. لێرەوە گەر سەرنج لە سێ ماناکەی سەرەوە بدەین، دەبینین هەرسێکیان لەوەدا هاوبەشن کە ئامانجیان بریتییە لە:
 *پاراستنی هاووڵاتیان گەر لایەنگری هەر بیروڕایەک بن و مومارەسەی بکەن.
 *مامەڵەکردن لەگەڵ کۆی هاوڵاتیاندا بەیەکسانی، جا بژاردەکانیان هەر چییەک بێت.
 * گوێگرتن لە کۆی هاووڵاتیان، بە جۆرێک هیچ هۆکار و پاساوێک نەبێت بۆ جیاکردنەوە و هەڵاوێردکردنی ئایین، لە دژایەتی و ناکۆکیدا لەگەڵ بیروباوەڕێکی نائایینی وەک: بێباوەڕی یاخود عەلمانییەت بەمانا و بەکاربردنە سوننەتی و هەمەلایەنەکەی.
 بەم مانایە ئەم بیرمەندە باس لەوە دەکات، کە ئامانج لە بێلایەنی دەوڵەت، ئەوەیە کە دەستبەرداری ئەوەبێت کە هەڵوێستێکی ئایینیی یان هەر هەڵوێستێکی نا ئایینیی، بە باش لەقەڵەم بدات، یاخود بە هەڵوێستێکی باشی لە قەڵەم نەدات. واتە ناکرێ دەوڵەت فەزڵی مەسییحییەت بدات بەسەر هەر ئایینێکی دیکەدا، یاخود هەڵوێستێکی ئەم ئایینە لە هەڵوێستی ئایینەکانی تر بە چاکتر لەقەڵەم بدات. وەکچۆن ناکرێ فەزڵی بیروباوەڕی ئایینی بدات بەسەر ئیلحاد و بێباوەڕیدا، یان بە پێچەوانەوە. لێرەوە یەکێک لەو ڕێگایانەی کە سەرکەوتنی شێوازێک لە سیکولاریزم بەسەر ئەو شێوازەدا دەردەخات، کە پێشوەخت دژ بە ئایینە، ئەوەیە کە لە مامەڵەکردنیدا لەگەڵ هاوڵاتیان، پەیڕەوی سێ ئامانجەکەی سەرەوە دەکات. هەروەها پەیڕەویکردنی ئەم سێ ئامانجە فاکتەرێکیشە، بۆ ئەوەی کەس ڕێگە بە خۆی نەدات، سیستمێکی ستەمکاری وەک ڕژێمەکەی ئەتاتورک بەسیستمێکی سیکولار دابنێت، گەرچی لەو سیستمەی ئەتاتورکدا ئیهانە بە پڕانسیپە بنەڕەتییەکان و هەتا بە پڕانسیپی جیاکردنەوەی دەوڵەت لە داموودەزگا ئاینییەکانیش کراوە.
 پاشان چارلز تایلەر، لە وتاری ئاماژە بۆ کراودا، زۆر بە کورتی ڕەخنە لە تێڕوانینی بیریاری ئەمریکی “جۆن ڕاوڵز ١٩٢١-٢٠٠٢” و تێڕوانینی بیریاری ئەڵمانی ” یۆرگن هابرماز” بۆ سیکولاریزم دەگرێت. سەرەتا ئاماژە بە تێڕوانینێک دەدات کە جۆن ڕاوڵز وەک بیرۆکەیە تا ماوەیەک لە خۆیدا بەرجەستەی کردبوو، بیرۆکەیەک کە ڕوڵز لە ڕێگایەوە دەڵێت: “بەشێوەیەکی یاسایی مرۆڤ دەتوانێت داوا لە سیستمی دیموکراتی، فرە ڕەهەند لە ڕووی ئایینی و فەلسەفییەوە بکات، کە هەموان بەتەنیا پشت بە بەکاربردنی زمانی ئەقڵ ببەستن و لە کن دەروازەی بواری گشتی بیروبۆچوونە دینییەکانیان بەجێ بهێڵن!.”. دەوترێت ڕاوڵز بە خێرایی هەستی بە سروشتی ستەمکارانەی خواستەکەی سەرەوەی خۆی کردووە، بەڵام با سەرەتا بپرسین، بیرمەندەکە ئەم پێشنیارەی بۆ کرد؟ لە خستنەڕووی خواست و پێشنیارەکەی سەرەوەدا، کە هاوکات ڕێگریکردنیشە، بۆچوونی ڕاوڵز ئەوەیە کە پێویستە هەموان زمانێک بەکاربەرن، کە پێشبینی ئەوە دەکەن، هاووڵاتیان بەگشتی و بەشێوەیەکی ئەقڵانی پێی ڕازی دەبن. وادیارە ئەو بیرۆکەیە نزیکە، لەو بۆچوونەوە کە دەڵێ: زمانی سیکولار زمانێکە کە هەموان دەتوانن بەکاری بەرن و بەو زمانە مشتوومڕ بکەن و قەناعەت بەوانیتر بکەن. زمانگەلی ئایینیی لەدەرەوەی ئەم گوتارە، ئەکتیڤن، ئەویش لە ڕێگەلی خستنەڕووی پێشەکییە نامۆکانەوە کە جگە لە بڕواداران کەسی تر قبوڵیان ناکات، کەواتە لێمان گەڕێن بە زمانی هاوبەش بدوێین.
هەروەها ئەو بیرۆکەیە پشتگیری لە شتێکی وەک جیاکاری و هەڵاوێری مەعریفی دەکات. کاتێک زمانحاڵی ئەو بیرۆکەیە پێیوایە کە لەوێدا زمانی سیکولار هەیە و هەموان دەتوانن بەکاری بەرن و لە ڕێگەیەوە بگەنە دەرئەنجامەکان، دەرئەنجامگەلێک کە هەموان ڕازین پێیان. 
 هەروەها لەو ڕووەوە ڕەخنە لە بۆچوونی بیریاری ئەڵمانی یۆرگن هابرماز دەگرێت، کە ئەو بەردەوام باس لە دابڕانی ئەپستمۆلۆژی دەکات لەنێوان ئەقڵانییەتی سیکولار و بیرکردنەوەی ئایینییدا، بەڵام لەگەڵ بەخشینی فەزڵ بە ئەقڵانییەتی سیکولار. لەم دۆخەشدا بە بۆچوونی ئەم بیرمەندە دەکرێ ئێمە بە ئەقڵانییەتی سیکولار ڕازی بین، بۆ ئەوەی بگەینە دەرئەنجامگەلی هەڵسەنگێنەر کە پێویستمان پێیانە. وەک دامەزراندنی ڕەوایەتی دەوڵەتی دیموکراسی و پێناسەکردنی ئەخلاقی سیاسیمان. پاشان تایلەر پێیوایە کە بۆچوونی هابرماز لەبەرامبەر ئاییندا بەم دواییانە گۆڕانی بەسەردا هاتووە، بە ئەندازەیەک کە “دان بەوەدا دەنێت کە گوتەی ئایینیی توانای لەسەر خستنەڕووی زیاتری پێشبینییەکان هەیە، ئەمەش ئایین دەکاتە ئامرازێکی جیدی بۆ گەیشتن بە ناوەرۆکگەلی ڕاستەقینەی گریمانکراو…”، بەڵام هەڵاوێردکردن و جیاکارە ئەپستمۆلۆژییەکە لەلای هابرماز هەر ماوە، چونکە کاتێک مەسەلەکە دەگاتە زمانی فەرمی دەوڵەت و دامودەزگاکانی، بە ڕای ئەم بیرمەندە پێویستە گشت ئاماژەدانێکی ئایینیی بسڕدرێتەوە. لێرەدا تایلەر ئاماژە بە گوتەیەکی هابرماز دەکات کە لە کتێبەکەیدا «لەنێوان کەڵکەڵەی سروشتی و ئایینییدا» هاتووە، کە تیایدا هابرماز دەڵێ: “پێویستە زمانی فەرمی لە دوڵەتە دیموکراتییە فرەڕەهەندەکاندا سەرنج بخاتە سەر هەندێ ئاماژەی ئایینی دیاریکراو، گەرچی ئەم مەسەلەیە، پێویستە لە کۆبوونەوەکانی پەرلەماندا مشتومڕی لە بارەوە بکرێت.”. ئەم تێبینییەی هابرماز بەدیاریکراوی لەبەر ئەوە نییە کە ئاماژەکان ئایینیین، بەڵکوو لەبەر ئەوەیە کە ئاماژەکە سەر بە بواری گشتی نییە. بێگومان مشتوومڕەکەی تایلەر و هابرماز بەوەندە کۆتایی نایەت، بەڵکوو هابرمازیش لەبەرامبەردا وەڵامی ڕەخنەی بیرمەندە کەنەدییەکە دەداتەوە و تەنانەت پاساوی خۆشی هەیە کە داوای جیاکردنەوە و هەڵاوێردی ئەو هاوڵاتییانە لە بواری گشتی دەکات کە بیروباوەڕی ئایینیان هەیە، لەگەڵ ئەوەشدا پێیوایە کە چالاکوانە ئایینییەکان: مەسیحییە فۆندەمێنتالەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئیسلامییە سەلەفییەکانی ئەوروپا، بایەخی گەورەی خۆیان هەیە لە ژیانی سیاسی هاوچەرخدا، بە جۆرێک گەر سەرکەوتوو نەبین لە دەمجکردنیان لە ناو کۆمەڵگای هاوچەرخدا، ئەوا ئایندەی سیستمی دیموکراتی دەکەوێتە بەردەم مەترسیی. هاوکات هابرماز نایشارێتەوە کە دۆزینەوەی میکانیزمێک و گرتنەبەری شێوازگەلێک بۆ ئەوەی ئایین تێکەڵ بە بواری گشتی بکرێتەوە، تەحەدایەکی زیندوو و ئەکتیڤە، کە ڕووبەڕوی کۆمەڵگا هاوچەرخەکان بووەتەوە.


سەرچاوەکان:

[1] عصر علماني – تشارلز تايلر / مقدمة الكتاب..ترجمة: نوفل الحاج لطيف…الطبعة الاولى  ٢٠١٨

[2] منابع الذات، تكون الهوية الحديثة…تشارلز تايلر..ترجمة: حيدر الحاج اسماعيل…المنظمة العربية للترجمة…ط1..سنة ٢٠١٤

[3] العلمانية والدين في عصر العولمة حوار بين روبرت بيلا و مارك جورجنسماير. مجلة الاستغراب. العدد الثاني..شتاء  ٢٠١٦ .ل١٦ و دواتر.

[4] بڕوانە وتاری ( لماذا نحتاج الى تعريف جذري للعلمانية) ضمن كتاب: ( قوة الدين في المجال العام: يورغن هابرماز، تشارلز تايلر، جوديث بتلر، كورنيل ويست.) ترجمة: فلاح رحيم..ل٦٥ تاكو ل٩٩  دار التنوير.ط١سنة٢٠١٣.

The post سیکولاریزم، لە ڕوانگەی چارلز تایلەردا appeared first on ژنەفتن.