هەڵگورد سەمەد, Author at ژنەفتن https://jineftin.krd ماڵپەڕێکی هزری و کولتوورییە Thu, 09 Sep 2021 08:01:59 +0000 ckb hourly 1 https://wordpress.org/?v=6.9.4 https://jineftin.krd/wp-content/uploads/2020/08/jnaftn-logo-e1605465457630-100x100.png هەڵگورد سەمەد, Author at ژنەفتن https://jineftin.krd 32 32 یەڵماز گۆنای؛ باوکی سینەمای کوردی https://jineftin.krd/2021/09/09/%db%8c%db%95%da%b5%d9%85%d8%a7%d8%b2-%da%af%db%86%d9%86%d8%a7%db%8c%d8%9b-%d8%a8%d8%a7%d9%88%da%a9%db%8c-%d8%b3%db%8c%d9%86%db%95%d9%85%d8%a7%db%8c-%da%a9%d9%88%d8%b1%d8%af%db%8c/ https://jineftin.krd/2021/09/09/%db%8c%db%95%da%b5%d9%85%d8%a7%d8%b2-%da%af%db%86%d9%86%d8%a7%db%8c%d8%9b-%d8%a8%d8%a7%d9%88%da%a9%db%8c-%d8%b3%db%8c%d9%86%db%95%d9%85%d8%a7%db%8c-%da%a9%d9%88%d8%b1%d8%af%db%8c/#respond Thu, 09 Sep 2021 08:01:57 +0000 https://jineftin.krd/?p=5916 دەستپێکی کاری هونەری سەرەتای کاری هونەر ئەوکاتە بوو کە تەمەنی تەنیا ٢١ ساڵ بووە، وەکوو ئەکتەر لە چەندین فیلمی تورکی ڕۆڵی سەرەکی هەبوو. ئەمە بووە سەرەتای ناساندنی یەڵماز گۆنای بە کۆمەڵگە و بەناوبانگ بوونی.لە ناوەڕاستی ساڵانی شەستی سەدەی ڕابردوو دەست دەکات بە کاری دەرهێنان، لەو فیلمانەی دەریهێناون زۆرتر کار لەسەر ژیانی خەڵکی گوند دەکات نەك…

The post یەڵماز گۆنای؛ باوکی سینەمای کوردی appeared first on ژنەفتن.

]]> دەستپێکی کاری هونەری


سەرەتای کاری هونەر ئەوکاتە بوو کە تەمەنی تەنیا ٢١ ساڵ بووە، وەکوو ئەکتەر لە چەندین فیلمی تورکی ڕۆڵی سەرەکی هەبوو. ئەمە بووە سەرەتای ناساندنی یەڵماز گۆنای بە کۆمەڵگە و بەناوبانگ بوونی.
لە ناوەڕاستی ساڵانی شەستی سەدەی ڕابردوو دەست دەکات بە کاری دەرهێنان، لەو فیلمانەی دەریهێناون زۆرتر کار لەسەر ژیانی خەڵکی گوند دەکات نەك شار. ئەو ڕووی کامێراکانی لە چەقی شارەکانەوە بەرەو گوندەکان وەرگێڕا و زوومی کامێراکەی خستە سەر ژیانی ڕۆژانەی هەژارە تەپوتۆزاوییەکانی باکووری کوردستان.

یەڵماز گۆنای و پاڵەوان؛


چیتر پاڵەوانەکان قات و کراوات لەبەرەکان نین. ئەو دێت پاڵەوانە شیکەکان تێک دەشکێنێت! لە فیلمەکانی یەڵمازدا پاڵەوانەکانی یەڵماز خەڵکانی گوندن. پاڵەوانەکانی ئەو، پاڵەوانە ڕاستەقینەکانی ژیانن. ئەوەش یەکانگیر بوو لەگەڵ ئایدیای چەپی یەڵماز کە پێی ناسرابوو. بۆیە بە تەواوی مێژووی سینەمای لە تورکیادا گۆڕی.
زۆرتر کاری لەسەر چینە کۆمەڵایەتییەکان و پێکدادانی چینایەتی دەکرد. باسی لەو کێشانە دەکرد کە سەرمایەداری بۆ جوتیاران و گوندییەکانی دروست کردووە، ئەو فشارەی بەهۆی ئەو سیستمەوە لەسەر ژیانیان دروست بووە. هەروەها باسی لە کێشەکانی خودی ئەو کۆمەڵگە دواکەوتووانە دەکرد کە زۆرتر لە گوندەکان نیشتەجێن. ئەوکات ژنکوژی و کێشەی هەژاری و چەوساندنەوە بۆ ئەو، بابەتە گرینگەکانی فیلمەکانی بوون. هەر ئەمە بوو وایکرد دواجار لە ساڵی ١٩٨٢ خەڵاتی چڵەخورمای زێڕینی فیستیڤاڵی سینەمایی کان لە وڵاتی فەڕەنسا بۆ فیلمی (Yol  واتە ڕێگا) وەربگرێت. ساڵی دواتریش هەمان فیلم بە باشترین فیلمی بیانی لە فیستیڤاڵی سێزاری فەڕەنسی هەڵبژێردرا کە دوای کان لەسەر ئاساتی فەڕەنسادا گەورەترین و بەناوبانگترین فیستیڤاڵی سینەمایە.

یەڵماز گۆنای (١٩٣٧-١٩٨٤)

چ جۆر سینەمایەک؟


سینەمای یەڵماز گۆنای دەکرێ بە سینەمایەکی ڕیالیستی تەماشا بکەین. هەرچەندە ناچێتە ناو چوارچێوەی دۆکیۆمێنتارییەوە، بەڵکو فیکشن و نواندنە، بەڵام زۆرتر لە دۆکیومێنتار نزیکە وەک لە فیکشن.
یەڵماز بە باوکی سینەمای کوردی ناسراوە. لە کاتی باسکردن لە سینەمای کوردی، یەکەم کەس کە باسی دەکرێت یەڵمازە. هەرچەندە فیلمەکانی بە زمانی تورکین، بەڵام ناوەڕۆکی فیلمەکانی کوردین. وەک خۆی گەلێک جاران ئاماژەی پیداوە، زۆر سوودی لە چیرۆک و کولتووری کورد وەرگرتووە و سیناریۆی فیلمەکانی لەسەر ئەوە داڕشتووە.
ئەو شوێن دەستی لە سینەمای تورکیش یەکجار بەرچاوە. بەشداری زیاتر لە ١٠٧ فیلمی تورکی کردووە، لە زۆربەی فیلمەکاندا ڕۆڵی سەرەکی هەبووە.

یەڵماز گۆنای و کوردبوون:


پێم وایە راشکاوانەترین قسەکانی یەڵماز گۆنای لەسەر کورد و کوردبوونی خۆی لە دوایین دیمانەیدایە، کە ڕۆژنامەوانی فەڕەنسی کریس کۆچێرا لەگەڵیدا کردووە بۆ گۆڤاری  The Middle East  دیمانەکە هی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٨٣یە واتە ساڵێک پێش مردنی یەڵماز گۆنای. لەوێ وەڵامی زۆر پرسیار دەداتەوە کە دەربارەی کوردبوونی خۆی و ڕەوشی کوردان لە باکووری کوردستان. باس لەو نەهامەتییانە دەکات کە بەهۆی کوردبوونییەوە بەسەر خۆی و بنەماڵەکەیدا هاتوون.
دوای دوورکەوتنەوەی لە خانەوادەکەی لە تەمەنی ١٥ ساڵییەوە یەڵماز بەرەبەرە زمانی کوردیشی بیردەچێتەوە.
لەو دیمانەیەدا باس لەوە دەکات کە ئەو زۆر حەزی دەکرد لە فیلمەکانیدا زمانی کوردی بە کار بهێنێت، بەڵام ئەگەر ئەوەی کردبا، خۆی و هەموو ئەکتەرەکانیشی لە لایەن دەوڵەتی تورکیاوە دەخرانە زیندان. دەربارەی کوردبوونی خۆی دەڵێت “ئەگەر راستیتان دەوێ، من کوردێکی ئەسیمیلەکراوم. دایکم کورد بوو، باوکیشم کوردێکی زازا بوو. لە هەموو تەمەنی منداڵیم تا ١٥ ساڵێ لە ماڵەوە هەر بە کرمانجی و زازاکی قسەمان دەکرد کە دوو شێوەزاری کوردین. بەڵام دواتر بەهۆی باردۆخێکی تایبەتەوە لە خانەوادەکەم دابڕام، ئیتر چیتر گوێم لە وشەی کوردی نەبوو، هەموو شتێ بوون بە تورکی. زۆر جار گوێم لێ دەبوو تورکەکان دەیانوت: کورد بوونی نییە، زمانی کوردی نییە. بەڵام من دەمزانی ئەو شتە راست نییە. باوکم خەڵکی سیڤریک بوو، یەکەمجار لە تەمەنی ١٦ ساڵی سەردانی ئەوێم کرد. بینیم کە ماڵباتی باوکم چۆن لە ڕەگ و ڕیشەی کوردبوونەوە هەڵکەندراون. هەموو جار باوکم دەیوت: ڕەگی ئێمەیان هەڵکەندووە. من ئەو ناخۆشی و ستەمانەم دەبینی کە لە کورد دەکرێن لە باکووری کوردستان. بەڵام بۆ یەکەمجار لە تەمەنی ٣٤ ساڵی چوومە مووچ، ناوچەکەی دایکم. بیرۆکەی فیلمی “Troupeau”م لەوێوە بۆ هات، کە باس لە خێڵ دەکات”. هەندێ لە هاوڕێ نزیکەکانی گۆنای باس لەوە دەکەن کە جارێک یەڵماز گۆنای داوای لە دکتۆر عەبدولڕەحمان قاسملو، سکرتێری گشتی ئەوکاتی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران کردووە کە یارمەتی بدات بچێتە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و لەوێ فیلمێک بەرهەم بهێنێت، هەرچەندە دکتۆر قاسملو ئەوکات بەڵێنی پێ دەدات کە یارمەتی بدات، بەڵام بەهۆی خراپ بوونی دۆخی ڕۆژهەڵاتی کوردستان دوای شۆڕشی ئیسلامی و دەستپێکردنی شەڕ لەوێ، نەیتوانیوە بچێتە ڕۆژهەڵات.

یەڵماز گۆنای لەگەڵ فەتوشی هاوسەریدا

تاراوگەنشینی


دوای ئەوەی لە تورکیا تووشی چەرمەسەری زۆر دەبێت و لە دواجاردا، ساڵی ١٩٨٠ حوکمی زیاتر لە ١٠٠ ساڵ زیندانی بۆ دەدرێت، یەڵماز گۆنای بڕیار دەدات تورکیا جێبهێڵی و بە ناچارێ بچێتە تاراوگە. کچەکەی « ئێلیف گۆنای » لە دیمانەیەکدا دەڵێت: “ئەوکات من تەمەنم پانزە ساڵ بوو، لەگەڵ باوکم هاتینە دەرەوە، ئەو وڵاتەی کە پێشوازی لێ کردین فەڕەنسا بوو. فەڕەنسا باوەشی بۆ ئێمە و باوکم کردەوە، بەڵام باوکم خۆشحاڵ نەبوو بە تاراوگەنشینی، ڕەنگە هەر ئەوەش بووبێ کە وایکرد نەخۆشییەکەی تەشەنە بسەنێ. تا دوا ساتەکانیش نەیدەوت نەخۆشم، کاتێکیش ئێمە پێمان زانی زۆر درەنگ بوو”.

دامەزراندنی ئەنستیتیوتی کورد لە پاریس:


یەڵماز گۆنای دەستێکی باڵای هەبوو لە دامەزراندنی ئەنستیتیوتی کورد لە پاریس. لە وارگەی ئەنستیتوتی کورد لە لیستی دامەزرێنەراندا یەکەم ناو کە ئاماژی پێ کراوە وەکوو دامەزرێنەر ناوی یەڵماز گۆنایە. ئەو دەمانەی لە فەڕەنسا بوو، گۆنای بەردەوام هەوڵی دەدا جگە لە کاری فیلم، کارگەلێکی دیکەش بۆ کوردان بکات. بە تایبەتیش ئەو حەزێکی زۆری بۆ کاری فەرهەنگی هەبوو، بۆیە بە تاسەوە بەشداری کۆبوونەکانی دامەزراندنی ئەنستیتیوتی کوردی دەکرد، تا دواجار هەوڵەکانی خۆی و هاوڕێکانی سەریان گرت. لەوکاتەوە ئەنستیتیوتی کورد سەرەڕای چالاکییە کولتوورییەکان، رۆڵی بەرچاوی هەبوو لە پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی نێوان کورد و دەسەڵاتدارانی فەڕەنسا.

زیندان و بەردەوامی:


یەکەمجار لە نێوان ساڵانی ١٩٦٠ -١٩٦٢ ماوەی ١٨ مانگ بەهۆی نووسینی رۆمانی (ئەوان بە سەرشۆڕی مردن) دەخرێتە زیندانەوە. ئەوکات دادگای تورکیا بە کۆمۆنیست بوون تۆمەتباری دەکات.
دوای دەرچوونی لە زیندان، دەست دەکاتەوە بە کاری نواندن. ماوەی پێنج ساڵ جەماوەریترین ئەکتەری تورکیا بووە.
پاشان کە دەست دەکات بە کاری دەرهێنان، زیاتر دەکەوێتە ژێر کاریگەری نیوڕیاڵیستەکانی ئیتاڵیا و ئەمە لە فیلمەکانیدا بە روونی دەبینرێت.
ساڵی ١٩٧٤ دووبارە لە لایەن دادگاوە بە تۆمەتی یارمەتیدانی خوێندکارە ئەنارشیستەکان ٢ ساڵ حوکمی زیندانی بەسەردا دەسەپێنرێت. بەڵام بەهۆی ناڕەزایی و پشتگیرییەکی زۆرەوە فشار لەسەر حکومەتی ئەوکات دروست دەبێت و دوای ماوەیەکی کەم ئازاد دەکرێت.
دوای ئازاد بوونی یەکسەر دەست دەکات بە دەرهێنانی فیلمی « هاوڕی » کە باس لە چینی سیاسیی کۆمەڵگەی تورکی دەکات. دواتر دیسان دەزگیر دەکرێتەوە، ئەمجارە بە ١٥ ساڵ زیندانی حوکم دەدرێت.
لە زیندان بەردەوام دەبێت لە نووسین، لە ماوەیەکی کورتدا سێ ڕۆمان دەنووسێ لەگەڵ چەند سیناریۆیەک کە لە لایەن هاوڕێیەکی بە ناوی زەکی ۆکتەن دەبریتە دەرەوەی زیندان و دەکرێن بە فیلم.
لە ئۆکتۆبەری ساڵێ ١٩٨١مۆڵەتێکی کاتی پێ دەدرێت تا سەردانی ماڵباتەکەی بکات، بەڵام بە یارمەتی هەندێ هاوڕێی لە تورکیا و لە ئەورووپا دەتوانێ بگاتە فەڕەنسا و ببێت بە پەنابەر.
کاتێ هێشتا لە بەندیخانە بوو داوا لە شەریف گورەن دەکات کە کاری دەرهێنان بۆ سیناریۆی Yol-ڕێگا بکات، بەڵام دوای ئەوەی ڕادەکات ساڵێ دواتر خۆی بەسەر فیلمەکادا دەچیتەوە و لە سویسرا تەواوی دەکات. فیلمەکە باس لە کۆمەڵێك زیندانی دەکات کە مۆڵەت وەردەگرن بۆ ئەوەی سەردانی ماڵباتەکانیان بکەن، بەڵام هەریەکەیان شتێك لە ژیانیان ڕوودەدات کە تووشی کێشە و ناخۆشی زۆر دەبن. ئەو فیلمە ساڵی ١٩٨٢ لە فیستیڤاڵی سینەمایی کان چڵە خورمای زێڕینی بردەوە، کە یەکێکە لە بەهادارترین خەڵاتە سینەماییەکانی جیهان.

فیلمی دیوار لە فەڕەنسا:


دوای ئەوەی دێتە فەڕەنسا، یەڵماز لە کاری دەرهێنان بەردەوام دەبێت، بە ماوەیەکی کەم دەتوانێ فیلمێک دەربهێنێت بە ناوی « دیوار » کە دواتر دەنگدانەوەی زۆری هەبوو لە ناوەندە سینەماییەکانی دونیا. ئەمە دوایین فیلمی بوو و شێرپەنجەکەی پەرەی سەند و ساڵی دواتر لە پاریس کۆچی دوایی کرد.
فیلمی دیوار باس لە گرتووخانەیەکی ئەنقەرە دەکات کە چەندین منداڵێ تێدایە و لە لایەن پاسەوانانی گرتووخانەکەوە دەچەوسێندرێنەوە و کاری قورسیان پێ دەکرێت و دەستدرێژییان دەکرێتە سەر. منداڵەکان یاخی دەبن بەو هیوای بگوازرێنەوە بۆ گرتووخانەیەکی باشتر.

ژیاننامە:


١ی نیسانی ١٩٣٧ لە گوندی یەنیس لە ناوچەی کەرەتاشی شاری ئەدەنەی باکووری کوردستان لەدایک دەبێت.
زانستی ئابووری لە هەردوو زانکۆی ئەنکەرە و ئیستەنبۆڵ خوێندووە.
ساڵی ١٩٥٨ لە تەمەنی ٢١  ساڵی بووەتە ئەکتەری سینەما.
لەبەر ڕۆڵەکانی و هەڵسوکەتەکانی بە « پاشای ناشیرین » ناسرابوو.
ساڵی ١٩٦٠ تا ١٩٦٢ ماوەی ١٨ مانگ زیندانی کرا بەهۆی نووسینی ڕۆمانێکەوە بەناوی »ئەوان بە سەرشۆڕی مردن » ئەوکات  بە کۆمۆنیست بوون. تۆمەتبار کرا.
ساڵی ١٩٦٥ دەستی کرد بە کاری دەرهێنانی فیلم و کۆمپانیایەکی بەرهەمهێنانی فیلمی تایبەت بە کارەکانی خۆی دانا بە ناوی Güney Filmcilik
لەنێوان ساڵانی ١٩٥٨ و ١٩٧٤ لە ١٠٧ فیلمدا ڕۆڵی بینیوە.
٢٥ فیلمی دەرهێناوە کە دواینیان فیلمی « دیوار » بوو لە فەڕەنسا ساڵی ١٩٨٣ دەریهێنا
٩ی ئەیلولی ١٩٨٤ بە نەخۆشی شێرپەنجە لە پاریس دەمرێت و لە گۆڕستانی پێرلاشێز نێژراوە.

The post یەڵماز گۆنای؛ باوکی سینەمای کوردی appeared first on ژنەفتن.

]]> https://jineftin.krd/2021/09/09/%db%8c%db%95%da%b5%d9%85%d8%a7%d8%b2-%da%af%db%86%d9%86%d8%a7%db%8c%d8%9b-%d8%a8%d8%a7%d9%88%da%a9%db%8c-%d8%b3%db%8c%d9%86%db%95%d9%85%d8%a7%db%8c-%da%a9%d9%88%d8%b1%d8%af%db%8c/feed/ 0 کاریکاتێر لەنێوان هونەر و ڕۆژنامەوانیدا https://jineftin.krd/2020/11/13/%da%a9%d8%a7%d8%b1%db%8c%da%a9%d8%a7%d8%aa%db%8e%d8%b1-%d9%84%db%95%d9%86%db%8e%d9%88%d8%a7%d9%86-%d9%87%d9%88%d9%86%db%95%d8%b1-%d9%88-%da%95%db%86%da%98%d9%86%d8%a7%d9%85%db%95%d9%88%d8%a7%d9%86/ https://jineftin.krd/2020/11/13/%da%a9%d8%a7%d8%b1%db%8c%da%a9%d8%a7%d8%aa%db%8e%d8%b1-%d9%84%db%95%d9%86%db%8e%d9%88%d8%a7%d9%86-%d9%87%d9%88%d9%86%db%95%d8%b1-%d9%88-%da%95%db%86%da%98%d9%86%d8%a7%d9%85%db%95%d9%88%d8%a7%d9%86/#respond Fri, 13 Nov 2020 12:15:42 +0000 https://jineftin.krd/?p=3039 كیانووش ڕه‌مه‌زانی، كاریكاتێریست و چالاكێكی ئێرانییه‌. له‌ ساڵی ٢٠٠٩وه‌ له‌ تاراوگه ‌(فه‌ڕه‌نسا) ده‌ژی و كار ده‌كات. به‌ به‌رده‌وامی كاریكاتێره‌كانی له‌ ڕۆژنامه‌ و هه‌فته‌نامه‌كانی فه‌ڕه‌نسادا بڵاو ده‌كرێنه‌وه‌، له‌وانه‌ له‌ ڕۆژنامه‌ی له‌ كروا« La Croix »  و گۆڤاری « Courrier International » و «Le1»  و گاردیان « Guardian » و ته‌له‌ڤیزیۆنی ئارتێ  « Arte »و چه‌ندانی تر.…

The post کاریکاتێر لەنێوان هونەر و ڕۆژنامەوانیدا appeared first on ژنەفتن.

]]>

    كیانووش ڕه‌مه‌زانی، كاریكاتێریست و چالاكێكی ئێرانییه‌. له‌ ساڵی ٢٠٠٩وه‌ له‌ تاراوگه ‌(فه‌ڕه‌نسا) ده‌ژی و كار ده‌كات. به‌ به‌رده‌وامی كاریكاتێره‌كانی له‌ ڕۆژنامه‌ و هه‌فته‌نامه‌كانی فه‌ڕه‌نسادا بڵاو ده‌كرێنه‌وه‌، له‌وانه‌ له‌ ڕۆژنامه‌ی له‌ كروا« La Croix »  و گۆڤاری « Courrier International » و «Le1»  و گاردیان « Guardian » و ته‌له‌ڤیزیۆنی ئارتێ  « Arte »و چه‌ندانی تر.  له‌ ساڵی ٢٠١٠ه‌وه‌ به‌شداری ده‌یان كۆنفرانس و دیدار ده‌رباره‌ی كولتوور و په‌روه‌رده و ئازادی ڕاده‌ربڕین‌ له‌ فه‌ڕه‌نسا و ئه‌وروپا و وڵاتانی دیكه‌ی جیهان كردووه. كاره‌ ئۆرجیناڵه‌كانی له‌ چه‌ندین مۆزه‌خانه‌ی فه‌ڕه‌نسی و ئه‌ڵمانیدا دانراون، له‌وانه [Le Mémorial de Caen – Kunstmuseum Solingen]‌  ساڵی ٢٠١٤، ته‌نیا چه‌ند مانگێك پێش ئه‌و هێرشه‌ی بكرێته‌ سه‌ر ڕۆژنامه‌ی شارلی ئێبدۆ له‌ پاریس و چه‌ندین كاریكاتێریستی به‌ناوبانگ له‌لایه‌ن تیرۆریستانه‌وه‌ بكوژرێن، ڕەمەزانی له‌ دیداری TEDx وتارێكی به‌ناونیشانی (نیگار‌كێشان، هونه‌رێكی مه‌ترسیدار) پێشكه‌ش كردووه.‌ ناوبراو سه‌رۆكی ڕێكخراوی  «United Sketches »ه‌ كه‌ ڕێكخراوێكی نێونه‌ته‌وه‌ییه‌ بۆ پشتیوانی له‌ ئازادی ده‌ربڕین و پشتگیریی كاریكاتێریستانی تاراوگه‌. لەبارەی هونەری کاریکاتێرەوە ئەم دیمانە کورتەمان لەگەڵدا سازدا.

    هەڵگورد: لای تۆ نیگارکێشان بەگشتی چییە، بەتایبەتیش کاریکاتێر؟

    ڕەمەزانی: بە بۆچوونی من نیگارکێشان بەرهەمهێنانی خەیاڵ و بە ماددی کردنی ڕوانینە. کاریکاتێریش هەمان شتە، بەڵام لە کاریکاتێردا دەستکاری شێوە و شتەکان دەکرێ و بە شێوەی گەپ و پێکەنیناوی.

    هەڵگورد: چەند جۆر کاریکاتێر هەیە؟

    ڕەمەزانی: کاریکاتێر چەند جۆرێکی هەیە: جورێ ئەوەیە کە تەنیا شێوەی دەموچاو بە شێوەیەکی پێکەنیناوی دەکێشێ، ئەمە پێی دەکوترێ کاریکاتێر.

    کاریکاتێری ڕۆژنامەوانیش هەیە، ئەویش ئەوەیە کە پەیوەندیی بە بابەتە ڕۆژنامەوانییەکان و بوویەرە ڕامیارییەکان و ڕووداوەکانی ڕۆژەوە هەیە. ئەمەیان لە مێدیاکان و چاپەمەنییەکاندا بڵاو دەکرێنەوە.

    جۆرێکی دیکە کاریکاتێری گاڵتەوگەپ(کۆمێدیا)یە کە  دەربڕی باسێکی فەلسەفی، کۆمەڵایەتی یانیش ئەدەبییە.

    جۆرێکی تری کاریکاتێر هەیە کە داستانێك یان چیرۆکێک یان بابەتێك لە ڕێگەی زنجیرەیەک کاریکاتێر دەگێڕێتەوە، ئەمە پێی دەڵێن ستریپ(Strip). ئەمە هەندێ هەم لە ڕۆژنامە و مێدیادا یان لە دووتوێی پەرتووکێک یان گۆڤارێکدا بڵاو دەکرێتەوە.

    کاریکاتێری باش دەبێ لە دەربڕیندا ڕوون و بێ پێچ و پەنا بێت، هەمووان بە ئاسانی تێیبگەن، هەروەها دنەدەر و وروژێنەر بێت

    هەڵگورد: بۆچی کاریکاتێر زۆرجار ڕاماندەگرێت یان بەدیارییەوەواقمان وڕدەمێنێ؟!

    ڕەمەزانی: لەبەرئەوەی کاریکاتێریستەکان لێزانانە سیمبولەکان بەکاردەهێنن و بەشێوەیەکی کۆمێدی و گاڵتەئامێزەوە بابەتەکان لە کۆنتێکستێکی دیاریکراودا دەخەنەڕوو. کاریکاتێری باش دەبێ لە دەربڕیندا ڕوون  و بێ پێچ و پەنا بێت، هەمووان بە ئاسانی تێیبگەن، هەروەها دنەدەر و وروژێنەر بێت، تا بتوانێ لە یادەوەریی وەرگردا بمێنێتەوە. بۆیە کاریکاتێریی ڕۆژنامەوانیی باشترین ڕێگەیە بۆ خستنەڕوو و ڕوونکردنەوەی بابەت ئاڵۆزەکان.

    هەڵگورد: بۆچی لای کۆمەڵگە ڕۆژهەڵاتییەکان، لای ئاینداران و بەتایبەتیش موسڵمانان کاریکاتێر بە سووکایەتی و جوێن لێکدەدرێتەوە؟

    ڕەمەزانی: لەبەرئەوەی کولتوور و پەروەردەی کۆمەڵگەی ئیسلامی هونەری نیگارکێشان و کاریکاتێری تێدا نییە. ئەو بۆشاییە لە پەروەردەیاندا بۆتە هۆی هەڵە پێناسەکردنی بابەتەکە.

    لەلایەتی ترەوە، لەهەندێ وڵاتی ئیسلامیدا، دەسەڵاتدارانی سیاسی باش دەزانن کە کاریکاتێر کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر کۆمەڵگە هەیە. بۆ نموونە؛ لە ئێران، دەسەڵاتدارانی ئەو وڵاتە ملیۆنان دۆلار خەرج دەکەن تاوەکوو کاریکاتێریست و نیگارکێشەکان بخەنە خزمەتی خۆیان و پڕوپاگەندەیان بۆ بکەن، کە بەداخەوە (کێبڕکێی کاریکاتێری هۆلۆکۆست[1]) یەکێکە لەو نموونانە کە جێی خۆی گرتووە!

    هەڵگورد: سوودی کاریکاتێر لەمڕۆدا چییە و چ کاریگەرییەکی لەسەر ئازادی دەربڕین هەیە؟

    ڕەمەزانی: لەخۆیدا کاریکاتێری ڕۆژنامەوانی جۆرێکە لە تێکۆشان و خەبات: زانیاریی بە خوێنەر دەدات، وا لە خوێنەر دەکات بیر بکاتەوە، هەندێجار وادەکات کە هەڵوێست یان پەرچەکردارمان هەبێت، وروژێنەرە. بەڵام ئازادی ڕادەربڕین مەرجی بنەڕەتییە بۆ کاریکاتێر بۆ بڵاوبوونەوە و گەشەکردنی. پێم وایە کاریکاتێریستە ڕۆژنامەوانییە ڕاستەقینەکان خەباتکاری ئازادی ڕادەربڕینن.

    هەڵگورد: ئایا کاریکاتێر هونەرە؟ ئەگەر هونەرە دەکەوێتە چ خانەیەکی هونەرییەوە؟

    ئایا دەتوانین لە هەندێ کاتدا بڵێین ئەو کاریکاتێرە دەکەوێتە دەرەوەی هونەرکە خزمەت بە دیکتاتۆر و ستەمکاران دەکات یان بانگەشە بۆ ئایدۆلۆژیایەك دەکات؟

    ڕەمەزانی: بەڵێ، کاریکاتێر هونەرە و سەر بە خێزانی هونەرە پلاستیکییەکان و بەشی نیگارکێشانە. بۆیە پێموایە ئێمە وەکو کاریکاتێریستان دوو پێناسەمان هەیە:

    لە ڕووی پیشەییەوە، هەم هونەرمەندی دانەرین، هەمیش ڕۆژنامەوانین. لە فەڕەنسا کاریکاتێریستان بەشێکن لە خانەی هونەرمەندان. هیچ کاریکاتێرێك نییە هونەر نەبێ و بکەوێتە دەرەوەی ئەو خانەیەوە، بەوانەشەوە کە بانگەشە بۆ ئایدۆلۆژیایەکی تاکڕەو یان ستەمکارەوە دەکەن. بەداخەوە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا بەردەوام هەندێ هونەرمەند هەبوونە و هەن کە خزمەت بە دیکتاتۆران دەکەن و پڕوپاگەندەیان بۆ دەکەن.

    [1] کێبڕکێی کاریکاتێری هۆلۆکۆست: کێبڕکێیەکی کاریکاتێرییە دەربارەی “بەدرۆخستنەوە و گاڵتەکردن” بە هۆڵۆکۆست (جینۆسایدی جووەکان لە جەنگی دووەمی جیهانی). کێبڕکێکە لەلایەن ڕۆژنامەی (همشهری)ی ئێرانی و بە پشتیوانی دەسەڵاتدارانی ئەو وڵاتە، دوای بڵاوبوونەوەی کاریکاتێرەکانی موحەمەد، پێغەمبەری ئیسلام لە ڕۆژنامەیەکی دانیمارکی لە ساڵی ٢٠٠٦ دروست کراوە.

    The post کاریکاتێر لەنێوان هونەر و ڕۆژنامەوانیدا appeared first on ژنەفتن.

    ]]>     https://jineftin.krd/2020/11/13/%da%a9%d8%a7%d8%b1%db%8c%da%a9%d8%a7%d8%aa%db%8e%d8%b1-%d9%84%db%95%d9%86%db%8e%d9%88%d8%a7%d9%86-%d9%87%d9%88%d9%86%db%95%d8%b1-%d9%88-%da%95%db%86%da%98%d9%86%d8%a7%d9%85%db%95%d9%88%d8%a7%d9%86/feed/ 0     شارلی ئیبدۆ.. دنه‌ده‌ره‌كه‌ https://jineftin.krd/2020/10/28/%d8%b4%d8%a7%d8%b1%d9%84%db%8c-%d8%a6%db%8c%d8%a8%d8%af%db%86-%d8%af%d9%86%d9%87%e2%80%8c%d8%af%d9%87%e2%80%8c%d8%b1%d9%87%e2%80%8c%d9%83%d9%87%e2%80%8c/ https://jineftin.krd/2020/10/28/%d8%b4%d8%a7%d8%b1%d9%84%db%8c-%d8%a6%db%8c%d8%a8%d8%af%db%86-%d8%af%d9%86%d9%87%e2%80%8c%d8%af%d9%87%e2%80%8c%d8%b1%d9%87%e2%80%8c%d9%83%d9%87%e2%80%8c/#respond Wed, 28 Oct 2020 15:10:15 +0000 https://jineftin.krd/?p=2810 ڕۆژنامه‌یه‌كی جیاواز له‌دایك بوو هه‌فته‌نامه‌ی شارلی ئیبدۆ، ساڵی ١٩٧٠ له‌لایه‌ن فڕۆنسوا كاڤانا و پرۆفیسۆر “شارۆن’ه‌وه‌ دامه‌زرێنراوه.‌ شارلی ئیبدۆ ڕۆژنامه‌یه‌كی هه‌فتانه‌ی ساتیریكه هه‌موو ڕۆژانی چوارشه‌ممه‌ به‌ تیراژی ٦٠ هه‌زار دانه‌ له‌ فه‌ڕه‌نسا و وڵاتانی دی، به‌تایبه‌ت وڵاتە فرانكۆفۆنه‌كان بڵاو ده‌كرێته‌وه‌. ڕۆژنامه‌كه‌ زیاتر به‌ كاریكاتێره‌ ڕه‌خنه‌ ئامێزه‌ سیاسی و ئایینییه‌كانی به‌ناوبانگه‌، به‌ڵام له‌ هه‌مان ده‌مدا ڕۆژنامه‌یه‌كی ڕه‌خنه‌گری…

    The post شارلی ئیبدۆ.. دنه‌ده‌ره‌كه‌ appeared first on ژنەفتن.

    ]]>     ڕۆژنامه‌یه‌كی جیاواز له‌دایك بوو

    هه‌فته‌نامه‌ی شارلی ئیبدۆ، ساڵی ١٩٧٠ له‌لایه‌ن فڕۆنسوا كاڤانا و پرۆفیسۆر “شارۆن’ه‌وه‌ دامه‌زرێنراوه.‌

    شارلی ئیبدۆ ڕۆژنامه‌یه‌كی هه‌فتانه‌ی ساتیریكه هه‌موو ڕۆژانی چوارشه‌ممه‌ به‌ تیراژی ٦٠ هه‌زار دانه‌ له‌ فه‌ڕه‌نسا و وڵاتانی دی، به‌تایبه‌ت وڵاتە فرانكۆفۆنه‌كان بڵاو ده‌كرێته‌وه‌. ڕۆژنامه‌كه‌ زیاتر به‌ كاریكاتێره‌ ڕه‌خنه‌ ئامێزه‌ سیاسی و ئایینییه‌كانی به‌ناوبانگه‌، به‌ڵام له‌ هه‌مان ده‌مدا ڕۆژنامه‌یه‌كی ڕه‌خنه‌گری جدییه‌ و هه‌فتانه‌ چه‌ندین بابه‌ت و ڕیپۆرتاژی ڕۆژنامه‌وانی بڵاو ده‌كاته‌وه‌.

    شارلی ئیبدۆ و كاریكاتێره‌كانی محه‌مه‌د، پێغه‌مبه‌ری ئیسلام

    کاریکارتێری پێغەمبەری ئیسلام شارلی ئیبدۆ ٢٠٠٦؛ کاریکاتێرست کابوو

    دوای ئه‌وه‌ی ساڵی ٢٠٠٦ رۆژنامەی Jyllands-Posten دانیماركی چه‌ند كاریكاتێرێكی مه‌حه‌مه‌دی بڵاو كرده‌وه‌، كاردانه‌وه‌ی توندی له‌لایه‌ن توندڕه‌وه‌ ئیسلامییه‌كان و موسڵمانان لێكه‌وته‌وه‌ و ڕۆژنامه‌كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی لێكرا و بانگه‌شه‌ی بایكۆتی كاڵای دانیماركی كرا، ڕۆژنامه‌ی شارلی ئیبدۆ بڕیاری دا هه‌موو كاریكاتێره‌كانی ڕۆژنامه‌ دانیماركییه‌كه‌ بڵاو بكاته‌وه‌، له‌ لاپه‌ڕه‌ی یه‌كه‌می هه‌مان ژماره‌دا كاریكاتێرێكی كاریكاتێریستی ڕۆژنامه‌كه‌ كابوو بڵاوكرایه‌وه‌ كه‌ كاریكاتێرێكی پێغه‌به‌ری ئیسلامه كه‌ ده‌ستی به‌ چاویه‌وه‌ گرتووه‌‌ و له‌سه‌ری نووسراوه‌ (مه‌حه‌مه‌د له‌ توندڕه‌وه‌كان بێزار بووه‌) له‌لایه‌كی كاریكاتێره‌كه‌ وه‌كو وته‌ی مه‌حه‌مه‌د نووسراوه‌ (ناخۆشه‌ گه‌مژه‌كان خۆشیان بوێی).

    ڕۆژنامه‌كه‌ هه‌موو هه‌فتان كاریكاتێر و نووسینی ڕه‌خنه‌یی و ساتیر له‌سه‌ر سیاسییه‌كانی فه‌ڕه‌نسا و دنیا و ئاینه‌كان و بارودۆخ و ڕووداوه‌كان بڵاو ده‌كاته‌وه‌. له‌ چه‌ند ساڵی ڕابردووشدا چه‌ندین جار كاریكاتێری پێغه‌مبه‌ری ئیسلامیان بڵاو كردۆته‌وه‌. به‌و هۆیه‌وه‌ ڕۆژی ٧ی كانوونی دووه‌می ساڵی ٢٠١٥ ڕۆژنامه‌ كه‌وته‌ به‌ر هێرشێكی چه‌كداریی دوو برا به‌ ناوی شه‌ریف و سه‌عید كواشی و ١٢ كه‌س كوژران كه‌ له‌ ناویاندا سه‌رنووسه‌ر و به‌ڕّه‌به‌ری ڕۆژنامه‌كه‌ و چوار كاریكاتێریستی سه‌ره‌كی ڕۆژنامه‌كه‌ هه‌بوون. دوای چه‌ند كاتژمێرێك دوو هێرشبه‌ره‌كه‌ له‌لایه‌ن پۆلیسی فه‌ڕه‌نسیه‌وه‌ كوژران. ئه‌وكات فڕۆنسوا ئۆلاندی سه‌رۆكی ئه‌كاتی فه‌ڕه‌نسا هێرشه‌كه‌ی به‌ تیرۆریستی ناوبرد.

    مافی کفرکردن لە فەڕەنسا

    دوای شۆڕشی فەڕەنسی، ساڵی ١٧٨٩ جاڕنامەی مافەکانی مرۆڤ و هاوڵاتی نووسرایەوە. بە گوێرەی بەندی دەیەمی جاڕنامەکە هیچ کەسێک لەسەر بیروڕا و دەربڕینی بۆچوونەکانی لەسەر هەر شتێک، تەنانەت لەسەر ئاینیش سزا نادرێت.

    لە لێدوانێکدا دەربارەی کاریکاتێرەکانی شارلی ئیبدۆ لەسەر پێغەمبەری ئیسلام، ئێمانوێل ماکرۆن، سەرۆککۆماری فەڕەنسا ڕەتی کردەوە هیچ کاردانەوەیەکی هەبێت یان ئیدانەی ڕۆژنامەکە بکات، بەڵکو داکۆکیشی لێ کردن و گوتی “لە فەڕەنسادا کفرکردن مافە”.

    بۆچی شارلی ئیدۆ کەوتەوە ڕۆژەڤ

    بەهۆی دەستپێکردنەوەی پرۆسەی دادگایی کردنی ئەو ١٤ تۆمەتبارەی کە بەشداربوون لە هێرشە تیرۆریستییەکەی ساڵی ٢٠١٥، ڕۆژنامەکە بڕیاری دا جارێکی دیکە کاریکاتێرەکانی پێغەمبەری ئیسلام بڵاو بکاتەوە. سەرەتا ناڕەزاییەکان زۆر نەبوون، بەڵام دواتر بابەتەکە لەلایەن تورکیا و ڕەوتی ئیسلامیی ئیخوان موسلیمەنەوە دژ بە فەڕەنسا قۆستراسەوە تا گەیشتە ئەوەیە لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا خودی ئەردۆگان بانگەوازی بایکۆتکردنی کاڵای فەڕەنسی کرد.

    کاریکاتێر یان گەمەی سیاسی؟

    بۆچی تورکیا ئێستە بابەتی کاریکاتێرەکانی شارلی ئێبدۆ دەقۆزێتەوە لەکاتێکدا بەشی زۆریان هی دە تا پازدە ساڵ پێش ئێستەن؟

    ماوەیەکە تورکیا تووشی قەیرانێکی قووڵ بووە لەگەڵ ئەوروپا بەگشتی و بەتایبەتیش فەڕەنسا.

    گرژبوونی پەیوەندییەکانی فەڕەنسا و تورکیا لە لیبیا و پاشان سوریا دەستی پێ کرد، دواتر لەسەر بەزاندنی سنوورە ئاوییەکانی یۆنان لەلایەن تورکیاوە بە مەستی دەرهێنانی گاز لەناو دەریای ناوەڕاست. دوایین دۆسیەش پەیوەندییەکانی ئەو دوو وڵاتەی زیاتر گرژ کرد، شەڕی ئەرمینیا و ئازەربایجانە لەسەر هەرێمی قەرەباخ.

    تورکیا دەیەوێ بایکۆت وەکو کارتێکی فشار دژ بە فەڕەنسا بەکاربهێنێ تا فەڕەنسا پاشەکشێ بکات لە داکۆکی لە یۆنان و لە کورد و لە حکومەتەکەی حەفتەر لە لیبیا، هەروەها لە ئەرمینیا.

    لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە ڕۆژنامەکە ماوە ماوە کاریکاتێر و بابەتی ڕەخنەیی لەسەر ئایینەکان و کەسایتییە ئاینییەکان، لەناویشیاندا پێغەمبەری ئیسلام بڵاوکردۆتەوە، بەڵام تورکیان قەت ناڕەزایی دەزنەبڕیوە، ڕەنگە لەبەر ئەوە بوو بێت کە هێشتا ئۆمێدی هەبوو ببێتە ئەندامی یەکێتی ئەوروپا و ئەو کێشانەی دیکەشی لەگەڵ فەڕەنسا بۆ دروست نەببوو. پێدەچێ بەهۆی بەرهەڵستی توندی فەڕەنسا لە هەمبەر ئەندامبوونی تورکیا لە یەکێتی ئەوروپا، تورکیا توشی بێئومێدی بووبێ لە فەڕەنسا، بۆیەشە سڵ ناکاتەوە لە هێرشکردنە سەر فەڕەنسا لە میدیاکان و تەنانە لێدوانەکانی ئەردۆگانیش. لە دوا لێدوانیدا ئەردۆگان، ماکڕۆن ناتەواوی عەقڵیی ناو دەهێنێ!

    شارلی، ڕۆژنامه‌ دنه‌ده‌ره‌كه‌



    کاریکاتێرەکەی ٢٨ی ئەکتۆبەری ٢٠٢٠ی شارلی ئیبدۆ لەسەر ئەردۆگان،

    زۆر جار شارلی ئیبدۆ به‌ ڕۆژنامه‌یه‌كی دنه‌ده‌ر و بێشه‌رم ناو ده‌برێت. هیچ سنوورێكی نییه‌ له‌ بابه‌ته‌ ڕه‌خنه‌ییه‌كانی و كاریكاتێره‌كانیدا. تا هه‌نووكه‌ زیاتر له‌ ٥٠ جار له‌ دادگاكانی فه‌ڕه‌نسا به‌ تۆمه‌تی سووكایه‌تی داوای یاسایی له‌سه‌ر ڕۆژنامه‌كه‌ تۆمار كراوه‌.

    دوایین كاریكاتێری شارلی ئیبدۆ كه‌ ئه‌مڕۆ بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، كاریكاتێرێكی ئه‌ردۆگان، سه‌رۆكی توركیایه‌ كه‌ كاردانه‌وه‌یه‌كی توندی توركیا و سه‌رۆكه‌كه‌ی لێكه‌وته‌وه‌. له‌ لێدوانێكیدا ئه‌مرۆ ئه‌ردۆگان ڕایگه‌یاند كه‌ ئه‌و هێرشانه‌ قێزه‌ونن و ئه‌وانه‌ی ئه‌و كاریكاتێرانه‌ له‌سه‌ر ئه‌و و پێغه‌مبه‌ری ئیسلام بڵاو ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌سانی بێڕه‌وشتن.

    لە کاریکاتێرەکەدا نووسراوە: “ئەردۆگان لە حەرەمسەراکەید زۆر گاڵتەچییە”.

    لەخوارەوەش وەک وتەی ئەردۆگان نووسراوە : ئۆۆۆ پێغەمبەرەکە.

    سەرنووسەرە کوردە تیرۆرکراوەکەی شارلی

    وتارەکەی ‘شارب’ی سەرنووسەری تیرۆرکراوی شارلی ئێبدۆ لەسەر کورد

    لە هێرشە تیرۆریستیەکەی ٢٠١٥دا، یەکێک لەوانەی کوژرا شارب بوو. شارب سەرنووسەری ئەوکاتی ڕۆژنامەکە بوو. دوای ئەوەی داعش بەشێکی زۆری سوریا و ڕۆژئاوای کوردستانی داگیر کرد و لەگەڵ هێزەکانی پاراستنی گەل لە ڕۆژئاوا تووشی شەڕێکی سەخت بوو، لەکاتی شەڕی کۆبانێ، شارب لە نووسینێکدا لە ڕۆژنامەکەیدا بە ناونیشانی “کوردەکان بەرگری لە هەموومان دەکەن” دەنووسێت:

    من کورد نیم. تەنانەت وشەیەکی کوردیش نازانم. ناوی یەک نووسەری کورد نازانم. کولتووری کوردی بەتەواوی بۆ من نامۆیە. ئا، بیرمکەوتەوە، جارێک خواردنێکی کوردیم خواردووە. بەڵام ئەمڕۆ من کوردم. بە کوردی بیر دەکەمەوە. بە کوردی دەئاخڤم. بە کوردی گۆرانی دەڵێم. بە کوردی دەگریم. کوردەکان لە سوریادا کە گەمارۆ دراون، تەنیا کورد نین، بەڵکو لەباتی تەواوی مرۆڤایەتی شەڕی تاریکی دەکەن… بەرگری لە هەموومان دەکەن. ئەوان دژی دەوڵەتی تیرۆریستی داعشن… دژ بە تاریکی و مەرگ ئەمڕۆ گەلی کورد هەیە.

    The post شارلی ئیبدۆ.. دنه‌ده‌ره‌كه‌ appeared first on ژنەفتن.

    ]]>     https://jineftin.krd/2020/10/28/%d8%b4%d8%a7%d8%b1%d9%84%db%8c-%d8%a6%db%8c%d8%a8%d8%af%db%86-%d8%af%d9%86%d9%87%e2%80%8c%d8%af%d9%87%e2%80%8c%d8%b1%d9%87%e2%80%8c%d9%83%d9%87%e2%80%8c/feed/ 0