فووی خەلق: عەتری ڕۆح

لە ناوەندی وێنەکەدا ڤینۆسی تازەخوڵقاو لەنێو قەپێلکی مروارییەکدا ڕاوەستاوە. لە لای چەپی دیدەنیکەری وێنەکەوە کە دەبێتە لای ڕاستی تابلۆکە، زێفیرۆسی خواوەندی باو و کلۆریسی ڕۆحی “مێینەیی” بەرەو ڤینۆس فوو دەکەن. فوو لە چی دەکەن؟ لە کولتووری ڕۆژئاوادا تەنانەت پێش فووەکەی جوبریل لە دامێنی مەریەم و خەلقی عیسای مەسیح، پەیوەندییەک لەنێوان “فوو” و “خەلق”دا هەیە. فوو داهێنەرە، کردەی خەلقە، یان با بڵیین ڕۆحە. فوو ئەوەیە ڕۆح بە بەری “هیچ”دا دەکات و دەیکات بە شتێک، یان ڕۆح بە بەری ماتریاڵی بێگیاندا دەکات و دەیکات بە بوونەوەر. یۆنانییەکان بۆ ئەمە وشەیەکان هەبوو: پێنیوما penuma.  پێنیوما بە واتای “فوو” هاتووە، فوویەک کە ژیان دەبەخشێت؛ واتە بە بڕوای ئەوان پێنیوما “فووی خودا” یان “ڕۆح”ـە. بەو پێیەی کاریگەریی یۆنان لە هەموو مێژووی ڕۆژئاوادا درێژبۆتەوە، کەوایە دەتوانین بڵێین کاتێک خواوەندەکان فوو دەکەن، لە ڕاستیدا ڕۆح بە بەری ڤینۆسدا دەکەن، ڕۆحی ژیان. بەڵام ڕۆح لە ڕۆژئاوا وەک “لۆگۆس” پێناسە کراوە؛ لە کاتێکدا ڤینۆس پتر “ڕۆحی ئیرۆسی”ـیە، یان هارمۆنیای نێوان “لۆگۆس” و “ئیرۆس”ـە. کەواتە ئەبێ فووەکە ئیرۆس بە ڤینۆس ببەخشێت، نەک تەنها “لۆگۆس”، لەبەر ئەمەیە لە وێنەکەدا دوو خواوەند فوو دەکەن نەک یەک خواوەند. وەک بڵێی یەکێکیان لۆگۆس دەبەخشێت و ئەوی تریان ئیرۆس، یان ڕۆحی مێینەیی، کە کلۆریس دەینوێنێتەوە. هەر لەبەر ئەوەشە کلۆریس ناسکتر لە زێفیرۆس فوو دەکات. کەواتە ئەو ڕۆحەی بە ڤینۆس دەبەخشرێت تێکەڵ بە ئیرۆسە، بەجۆرێک بڵێین ڕۆحی گوڵە کە لە جەستەی ئەودا دەبێت بە گوڵاو، ئەوەش لەوەدا دەبینین کە گوڵەکان تەنیا لە ئاراستەی زێفیرۆس و یارەکەیەوە بە شنەشن لە هەوادا بەرەو ڤینۆس دێن. ئاخۆ لەڕۆحی مێینەدا گوڵاو نییە؟ گەر نییە بۆچی عەتارەکەی پاتریک زوسکیند سیحریترین عەتری خۆی لە گوڵاوی ڕۆحی ۲٤ کچ دروست دەکات و ڕۆحی کۆتاییان شتێکە وەک هی ڤینۆس؟ ئەو فووەی دەکرێت گوڵاو دەکات بە ڕۆحی ڤینۆس، مێینەیی و جوانی ڕەهای پێدەبەخشێت. گەر وابێت ناونیشانی تابلۆکە هێشتا هاوتایە لەگەڵ وێنەکە.

دۆخی جەستە

لەگەڵ ئەم پەیوەندییەی نێوان فوو و ڕۆحدا، بەڵام لەڕاستیدا خواوەندەکانی نێو وێنەکە “فووی خەلق” ناکەن، شتێکی زۆر سادەتر ئەکەن. فوو لە ڤینۆس دەکەن، تا بە فشاری با، وەک کەشتییەکی چارۆکەدار ڕەوانەی کەناری دوورگەی بکەن، بیگەیەننە سەر وشکانی. زێفیرۆس وەها فوو دەکات وەک بڵێی هاکا زانیت هەوا لە سییەکانیدا نەما و هەموو هێز و تینی لەگەڵ ئەو فووەدا هاتە دەرێ، ئەوەش لەوەدا دەبینین کە شین و مۆر هەڵگەڕاوە و نێوچەوانی گرژ بووە و چاوی دەرپەڕیووە، وەختە لە هۆش خۆی بچێت (قورسیی لۆگۆس)، بۆیە کلۆریس باوەشی پێدا کردووە و جەستەی خۆی لە هەوادا داوەتە ژێری، تاوەکو لە هەڵگرتنی لەشی زێفیرۆسدا، هاوکار بێت و یارەکەی بەر نەبێتەوە (سووکەڵەیی ئیرۆس). بە کاریگەریی فووەکان، پرچە زێرینە بریقەدارەکەی ڤینۆس، بەلای چەپی ڤینۆسدا پەخشوپەرێشان بووە و کەمێکیش دەشنێتەوە. بە هەمان شێوە، بە کاریگەری فووەکە لە لای ڕاستی ڤینۆسەوە، جەستەی ڤینۆس لە سنگ و کەمەر و ڕانەوە کەمێک بە لاکەی دیکەیدا کەوتووە و قورساییی لەشی کەوتۆتە سەر قاچی چەپی. بەوەش جەستەی ڤینۆس شێوەی کەوانی وەرگرتووە. هەمان فوو بۆتە هۆی دروستبوونی وردە شەپۆلەکان لەسەر ڕووی ئاوەکەش. لەو کاتەدا با خەریکە قاچی ڕاستی ڤینۆس هەڵدەگرێت و  پاڵی پێوە دەنێت بەرەو وشکانییەکە. بە مانایەکی تر، جوانی دەنێرنە سەر زەوی. بەم شێوەیە دەشێت مەبەستی هونەرمەندەکە لە ناونیشانی شاکارەکەی، لەدایکبوونی جوانی بێت لە جیهانی مرۆڤدا.

 جوانی؛ چێژ و شکۆ:

کلۆریس، کە جەستەی هاوڕێکەی هەڵگرتووە، بەتەواوەتی هۆشی لای ڤینۆسە؛ نیوە مەست و نیوە ئەبڵەقە؛ بە سەرسامی و بە حەپەسانەوە، بگرە بە نیگەرانی و بە ترسەوە لەوە دەڕوانێت کە فووی پێدا دەکرێت یان فووی لێ دەکرێت. ئەمەش شتێکی سەیرە، لە کاتێکدا ئەوەی لە دایک دەبێت “جوانی”ـیە، کەچی خواوەندەکان بە سامناکی لێی دەڕوانن. با بڵێین جەوهەری جوانی تەنها چێژ نییە، سامناکیشە. کە ڤینۆس لەدایک دەبێ چی ڕوو دەدات؟ گەر جوانی بگاتە سەر زەوی، سەرلەبەری نەزمی شتەکان و جیهان گۆڕانی بەسەردا دێت، و هیچ کەس نازانێت هاتنی جوانی بۆ نێو جیهان چی گۆبەندێک دەخوڵقێنێت یان چ جوانییەک پەخش دەکاتەوە. بەم مانایە جوانی لە زانین یان لە قیاس بەدەرە، ئەوەشی لە قیاس بەدەرە هەستکردنە بە شتێکی مەزن. “ئیمانوێل کانت’یش لە تیۆرییە جوانیناسییەکەی خۆیدا ئەم دوو ڕەهەندەی “جوانی” و “شکۆ”ی پێکەوە بەستۆتەوە، بەو مانایەی کە جوانی لە ئاستە بەرز و لەوەسفنەهاتووەکانیدا دەبێت بە جوانییەکی سامدار، بە جوانییەکی باڵا یان شکۆمەندانە.

لەنێوان حەوا و ڤینۆسدا

بەڵام ئێمە دەزانین، ڤینۆسی خوابانووی جوانی، هاوکات خواژنی “خۆشەویستی و “سێکس”یشە. لە تابلۆکەدا تازەکی، لەشی ڤینۆس لە دەریاوە دروست بووە و بە جەستەیەکی ڕووتەوە ڕاوەستاوە. یەکەمجار وا هەست دەکەین لە ئەزەلەوە هەست بە “شەرم” دەکات لەوەی سنگ و خوارەوەی ناوکی دەربکەوێت، بۆیە وەک حەوا سنگ و دامێنی خۆی داپۆشیوە (بێگومان ئەم تێڕوانینە لە ژێر کاریگەریی هونەری مەسیحیەت و جوودایزمدا، واتە لەژێر کاریگەریی وێنای خۆداپۆشینی ئادەم و حەوادا، دوای گوناهی یەکەم، ڕەوایە). لەو کاتەدا ڤینۆسیش هەر وەک حەوا ڕووتە و تەنیا بە چمکێکی قژ و دەستەکانی، خۆی داپۆشیوە. بەڵام لە وێناکردنە مەسیحی-عیبرانیەکانی حەوادا هیچ ئیرۆتیکایەک بوونی نییە، تەنیا شەرم و خەجاڵەتی و هەستکردن بە تاوان بوونی هەیە. بەڵام ئەوەی لە ڕوخساری ڤینۆسدا دەردەکەوێت شەرم نییە، غەمگینییە، یان جۆرێک نادڵنیایییە. سووکە شەرمەکەی ڤینۆس کە لە خۆداپۆشینیدا دەردەکەوێت پێدەچێت فێڵێکی لە خواوەندەکانیش تێدا بێت، ئەوەش لەوەدا دەبینین کە دەستی ڕاستی بە جۆرێک خستۆتە سەر سنگی کە لەبریی ئەوەی دایپۆشێت، مەمکی چەپی قووت کردۆتەوە، وەک بڵێی بۆ بانگهێشت، بۆ وەچەخستنەوە، بۆ سێکس و شیردان و مژین ئامادەی کردووە بەر لەوەی فڕێ بدرێتە نێو ئەو عەبایەوە کە لە تەنیشتەوە، یەکێک لە کچە زەمینییەکانی زیۆس بۆی ئامادە کردووە.

جوانی لە ڕووتی و حیشمەتدا

نیگای ڤینۆس وا دەردەکەوێت سارد و بێهەستە و  تەنانەت ئاگای لەو فیگورەی لای چەپی نییە کە وا بەپەلەیە بە عەبایەک پۆشتەی بکاتەوە. بەڵام لە ڕاستیدا ئەوە جۆرێک نیگای نادڵنیاییی “پۆشتەکردنەوە”یە. ڤینۆس جوانییە؛ ئاخۆ جوانی ڕووتە یان پۆشتە؟ جوانی دەرکەوتووە یان شاراوە؟ ئایا جوانی بە زەروورەت ڕووتە و ڕووتییە؟ گەر ڤینۆس ڕووت بمێنێتەوە جوانە؟ یان گەر پۆشتە ببێتەوە جوانە؟ کامیان جوانترە؟ ڕووتی یان حیشمەت؟ هیچ گوناهێک و شەرمێک لەوێدا بوونی نییە، مەسەلەکە ڕووتی و پۆشاکی نێو تیۆلۆژیا نییە، بەڵکوو ڕووتی و پۆشاکی نێو ئێستاتیکایە کە لە ڕوانگە مەسیحییەکەدا دابڕاو لەیەک نین.

 ڤاڵتەر بنیامین (کە ڕوانگەکانی تاڕادەیەکی زۆر تیۆلۆژیای عیبرانی لەسەریان زاڵە) لە “ئولفەتەکان-ی گۆتە”دا ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە جوانی “داپۆشراوی”ـیە، بەڵام ئەو داپۆشراوییەی کە بە ناچاری دەردەکەوێت. جوانی پۆشاکی هەیە، بە حیشمەتە، کەچی هەر لەم حیشمەتەوە وەک “جوانی” خۆی بەیان دەکات. جوانی پێویستی بەوە نییە “خۆی ڕووت بکاتەوە” تاوەکو جوان و سێکسی و سەرنجڕاکێش بێت، کە جوانی خۆی ڕووت کردەوە، باڵایەتی لەدەست دەدات؛ بەڵام باڵایە گەر بێ ڕووتبوونەوە و وێڕای داپۆشراوییەکەی هەر دەربکەوێت. جوانی ئەوەیە هەرچۆن داپۆشرێت هەر تیشکەکانی بۆ دەرەوە پەخش دەبێتەوە. بە یەک وشە: دەرکەوتنی جوانی بەرپێنەگیراوە. جوان ئەوەیە کە خۆی بۆ دەرکەوتن جوان ناکات، بە پێچەوانەوە، هەر بە داپۆشراوی جوانە و ئەم جوانییەشی بێ ویستی خۆی دەبینرێت و دێتە بەرچاو. تەنیا بەم جۆرەیشە ئێمە هەست بە جوانی دەکەین، واتە “جوانی بە بەرگەوە”، “جوانیی بەحیشمەت”، بەڵام جوانی لە دەرکەوتنەکەیدا ئەوە دەشارێتەوە کە ڕووت نییە.

بیۆنگ چوول-هان ئەم ڕوانگەیەی بنیامین وەردەگرێت و دەیکاتە پنتێکی تیۆری تا لێیەوە داکۆکی لە عەبا و حیجاب و داپۆشراوی و نێگەتیڤیتە بکات، دژ بە شەفافیەت و ڕووتی و دەرکەوتنی گۆشت و پیشاندانی جەستە و مەمک و سمت لە دنیای دیجیتاڵیدا.

شیکپۆشی وەک هونەر

لە تابلۆکەدا پۆشاکێک دەستبەجێ چاوەڕوانی ڤینۆسە و هەر پێ بخاتە سەر زەوی، پێی پۆشتە دەکرێتەوە، وەک بڵێی جوانی دەبێت یەکسەر قووماتە بکرێت. بەڵام تابلۆکە یەک لەحزەی پێش ئەوە پیشان دەدات، ئەو لەحزەیەی کە هێشتا ڤینۆس پۆشتە نییە. ئێمە نازانین ساتی دواتر چی ڕوو دەدات، بەڵام بە ڕوانین لە ڕوخساری ڤینۆس دەتوانین بڵێین ئەو بەم پۆشاکە شاد نییە و دەیەوێت ڕووت بمێنێتەوە و کەچی هاوکات خۆی بەشێک لە لەشی خۆی داپۆشیوە. لێرەدا ڤینۆس نیگەران یان دوودڵە. ئەمەیش ڕوانگەکەی بنیامین تووشی کێشە دەکات.

ئەم دۆخە ناڕوونە مەتەڵئاسایە لێرەدا بابەتی جوانی تەنیا لەو پرسیارەدا یەکلا ناکاتەوە ئاخۆ جوانی ڕووتییە یان پۆشتەیی، بەڵکوو پرسی “هونەری ڕووتی و پۆشین”ـە پێکەوە: پۆشتەیییە بە جۆرێک کە ڕووتی ببێتە بەشێک لە جوانی، یان ڕووتییە بە جۆرێک پۆشین ببێتە بەشێک لە جوانی.

نە ئەوەی داپۆشراوە جوانە و نە ئەوەی ڕووتە جوانە، بەڵکوو ئەوە جوانە کە جەستە و پۆشاک لەگەڵ یەکدا بەجۆرێک ڕێک دەخات کە پێکەوە جوانتر بن وەک لەوەی هەریەکێکیان ئەوەیتریان بشارێتەوە؛ ئەمە پێی دەوترێت “شیکپۆشی” یان “کەشخەیی” (ئیتاڵییەکان بە نموونە). شیکپۆشی، کە جوانی تێیدا دەردەکەوێت، ئاودامانپۆشین و حیجاب نییە، بەڵکوو هونەری پێکەوەسازاندنی پۆشاک و جەستەیە، بەجۆرێک کە جوانی بەتەواوی لەژێر باری سەرپۆش و عەبادا خەفە نەکراوە، بەڵکوو پۆشاکەکە ڕێکی و ناڕێکی و کرانەوەی ئەوتۆی هەیە لەگەڵ جەستەدا دەبێتە جۆرێک ڕیتم و موزیک. کەواتە شیکپۆشی جۆرێک سەلیقەی پۆشینە کە ناهێڵێت پۆشاک ببێت بە حیجابێکی سەراپاگری ئەوتۆ جەستە تێیدا ون ببێت؛ بەڵکوو جوانی تێیدا خۆی پەخش دەکاتەوە، جا مەرج نییە ئەوەی لەم پەخشبوونەوەیەی جوانیدا دەردەکەوێت تەنیا “لەشولار” یان “گۆشت”بێت، بەڵکو ڕەنگە ئەو “نیگا”یە بێ کە جارێکیان گۆرانی شاعیر لە “درزی پەچە”وە بینی.

فەتحە: کراوەی داخراو

لەگەڵ ئەوەشدا پەچە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی “ئەوی تر” زۆر زۆرە؛ دەبێتە زاڵێتیی ڕەهای پۆشین لەسەر ڕووتی یان دەبێتە ویستی شاردنەوەی سەراپای ڕووتی، هەروەک چۆن ڕووتییەکەی ڤینۆس بەرامبەر “ئەوی تر”ی مرۆیی زۆر زۆرە، دەبێتە زاڵێتی ڕەهای ڕووتی لەسەر پۆشتەیی.

لە ڕاستیدا مەرجی جوانی ئەوە نییە بە پۆشتەیی دەربکەوێت وەک بنیامین بۆی چووە و ئەوەش نییە کە حیجابی هەیە وەک چول-هان دەیەوێت؛ جوانی وەک ژان-لوک نانسی دەڵێت، ئەوەیە کە “فەتحە”ی هەیە.

لە تابلۆکەدا بەرگی ئامادەکراو بۆ ڤینۆس “کەوا”یە، واتە پۆشاکێکی فەتحەدار و کراوەیە (هەر وەک کەوای جلی کوردی). بەڵام “فەتحە” یان “کراوە” ئەو جۆرە شۆرتە تەواو کورتانە نییە کە لەمڕۆدا بازاڕەکان لە ئەوروپا برەوی پێ دەدەن، جۆرە شۆرتێک کە گوایە “پۆشاک”ـە، بەڵام هێندە کورتە کە کورتترە لەوەی خەتەکانی خوارەوەی سمت بشارێتەوە. ئەمە فەتحە نییە. فەتحە بۆ نموونە ئەو کراوەییانەن کە لە قۆڵ و سنگ، پشت و باڵای پۆشاکێکدا هەن، فەتحە ڕۆک و مینی ڕۆکە، فەتحەی عەزییەکانە، یان هەر جۆرە فەتحەیەکی تری لەو جۆرە. فەتحە کراوەیییە کە گەمەی دەرکەوتن و کشانەوە، دیاربوون و غیاب دەڕەخسێنێت، خۆی بۆ پێشوازی لەوە دەکاتەوە و هەستیار دەبێت بۆی کە خۆی ئارەزووی دەکات و هاوکات بە ڕووی ئەوەدا داخراو و بێهەست دەبێت کە پێشوازی لێ ناکرێت. فەتحە خۆی کراوەیییەکی داخراوە، هەمیشە کراوە نییە، بەڵکوو دەبێت وەک کراوەیەک بکرێتەوە؛ ئەو کەس/هێزە دەیکاتەوە کە دەتوانێ بۆ نموونە بە عەشق بۆ خۆی ئاوەڵای بکات، ئەوەش ناتوانێت بیکاتەوە کە تەنانەت وا دەزانێت کراوەیە و کەچی ناشتوانێت هیچی تر ببینێت و بەدەست بهێنێت جگە لە داخراویی فەتحەکە. لە ڕاستیدا ئەوەی قەستە ڤینۆسی پێ پۆشتە بکرێتەوە، پەچە و حیجاب نییە، شتێکە وەک “ڕۆب”، وەک “کەوایەکی شکۆداری ڕازاوە”کە ئاودامانە، بەڵام فەتحەکەشی ئاودامانە کە هاوکات دەرفەتی داپۆشینی تەواوەتی بەرامبەر ئەوانی تری نەویستراو و کرانەوەی ڕەهاش بۆ ئەوی تری ویستراو دەڕەخسێنێت. ئیرۆسی ڤینۆس تەنیا ڕووتی نییە، حیشمەتیشە، تەنیا کراوەیی نییە، داخراویشە، تەنیا سێکس نییە، عەشقیشە، بێ ئەوەی هیچ یەک لەم جووتانە لە یەکتری دابڕاو بن. ڤینۆس واتە ئەمیان و ئەویشیان.

The post ڕووتییەکەی ڤینۆس appeared first on ژنەفتن.

     ئەم وتارە چەند ڕۆژێك دواى كۆتاییهاتنى دوا بەشى زنجیرەى “گەمەى تەختەپاشایییەكان” نووسراوە و ئەو كات لە سایتى “چەپى نوێ” بڵاو كرایەوە. دوو هۆكار هەبوون وایان لێ كردم بیر لەوە بكەمەوە لە سایتى “ژنەفتن” دیسانیش دایبنێینەوە. یەكەم، سایتى چەپى نوێ داخراوە و وتارەكەیش لەو كاتەوە لە هیچ سایتێكى دیكەى گشتى بڵاو نەكراوەتەوە. دووەم، ئەم وتارە ڕەخنەیە لە وتارێكى سلاڤۆى ژیژەك كە دەربارەى زنجیرەى ناوبراو نووسیبووى؛ وتارەكەى ژیژەك ماوەیەكى كەم بەر لە ئێستا بە زمانى كوردى لە سایتى ژنەفتن بۆ جارى دووەم بڵاو كرایەوە¹. پێم باش بوو منیش وتارەكەم دابنێمەوە تاوەكوو، وەك كاتى خۆى، هەمدیس ببێتە گفتوگۆیەك لەگەڵ وتارەكەى ئەو بیرمەندەدا. بەلاى منەوە تەفسیرى ژیژەك بۆ زنجیرەكە، كە لێرەدا لە سێ خاڵدا كۆی دەكەمەوە، تاكڕەهەند و لاوازە:

1. ژیژەك كارەساتەكەى شاژن دێنیرێسى تارگێرى وەك فانتازیایەكى پیاوانە دەبینێت، واتە پیاوە دەرهێنەر و بەرهەمهێنەرەكانى زنجیرەكە ویسووتایە “ژن” وەك وێرانكەرێك وێنا بكەن و تاوانەكانى مرۆڤایەتى سەربهاوێژن.

2. دێنیریس “تاك”ـە سوبێكتى شۆڕشگێڕى زنجیرەكەیە و دەیشبوو زنجیرەیەكى ئەمریكیى لیبراڵى، شۆڕشگێڕ بگۆڕێت بە “ستەمكار”ێك، بەمەیش ئەو تەنیا وێرانكەرى شانشینێك و وێرانكەرى شۆڕشێك نییە؛ بەڵكوو بە گوێرەى زنجیرەكە: هەر شۆڕشێك تەنیا سەرى لە وێرانكارییەوە دەردەچێت.

3. بۆ ژیژەك كارەكەى دێنیریس مایەى “شۆك”ـە، چونكە بڕیارە “چاوەڕواننەكراو”ەكەى ئەو لە كۆتا بەشدا، كە دەبێتە مایەى سووتاندنى كینگزلاندینگ، “خودى زنجیرەى ناوەكیى گێڕانەوە”ی چیرۆكەكە خاپوور دەكات. ئەمەیش “لۆژیكى” نییە. دێرنیسێكى شۆڕشگێڕ و ڕزگارگەر، ناكرێت بەبێ بوونى زەمینەیەكى سەردى ببێت بە “ستەمكار”ێكى ملهوڕ.

ئەم وتارەی ئێمە وەڵامدانەوەى ئەم سێ خاڵەیە و تێیدا خوێنەر خۆى دەتوانێت ڕەخنە لە هەریەكێكیان بدۆزێتەوە. بەڵام ئەوەى ئێستا دەمەوێت بیڵێم ئەوەیە كە شۆڕشى ئەم دوایییەى ئێران، بۆچوونە سەرەكییەكانى نێو ئەم وتارەى سەلماند. من وتارەكەم لەسەر ئەو گریمانەیە داڕشتووە كە ئەستەمە ئەوانەى زۆر بنەچەخوازن ببنە شۆڕشگێڕ، لەبەر ئەوەى خودى نەزمى بنەچەخوازى (لەوانە پاشایەتى و میرزادەیى) ناكۆكە بە شۆڕش، لایەنی كەم بە گوێرەى تێگەیشتنە مۆدێرنەكان. شا و شازادەكان، ئەمیر و ئەمیزادەكان، تەنانەت گەر بەشدارى لە شۆڕشیشدا بكەن، خودى دۆزەكەیان پۆتێنشیەڵە شۆڕشگێڕییەكەیان پووچەڵ دەكاتەوە، تەنیا ئەو كاتە نەبێت خۆیان لە هەموو ناونیشانێكى بنەماڵەیى بێبەش بكەن. ئەمەیش كارێكى نزیك لە مەحاڵە. بە پێچەوانەوە، شۆڕشگێڕان ئەوانەن كە هیچ ناونیشانێكیان نییە؛ بەهۆى دۆزى بنەماڵەوە ڕاناپەڕن، ئامانجیان هەڵپە بۆ دەسەڵات نییە و داواى “عەرشى دزراو” ناكەنەوە، بەڵكوو لەسەر ئەرزى ڕەق، لە پەراوێزەكانەوە، بەبێ بوونى تایتڵ و خانەوادە، وەك باستاردێك، بە داهێنانى مۆدێلى دیكەى ژیان، بەرەنگارى بونیادى نەزمى باو دەبنەوە. بەلاى منەوە لە زنجیرەكەدا دێنیرسى تارگێرى مۆدێلى پاشایەتى و جۆن سنۆو مۆدێلى شۆڕشگێڕى دەنوێنێتەوە. لە شۆڕشى ئێراندا ململانێى ئەم دوو گوتارە، ئەم دوو پارادیمە بۆ شۆڕش دەبینین. شاپەرستان دژ بە كۆمارى ئیسلامین، لەبەر ئەوە نا كۆمارى ئاخوندان ستەمكارە، تاریكخوازە، فاشیستە، بەڵكوو لەبەر ئەوەى لە شۆڕشى ئێرانەوە تاجى پاشایەتى وەلاناوە و بنەماڵەى پەهلەویى فارسى لە حوكم دوور خستۆتەوە. شاپەرستان دەیانەوێت ئەم عەرشە دزراوە بۆ بنەماڵەى وەدەرنراو وەربگرنەوە. بەڵام لە بەرامبەردا، كوردەكان و گەلانى دیكەى ئازادیخوازى ئێران، بە پێشەنگى ژنان، هیچ ڕەوایەتییەكى لەم جۆرەیان نییە، هیچ ناونیشانێكیان نییە كە هەر لەپێشەوە بەهۆیەوە بانگەشەى مافى گرتنەدەستى دەسەڵات بكەن. ڕەوایەتیى ئەوان وا لە خودى ئەو مۆدێلە ئازادیخوازەى ژیاندا كە ئەوان دژ بە مۆدێلى ستەمكاریى ئیسلامى و دژ بە پارادایمى شاپەرستى خەباتى بۆ دەكەن. پاشایەتى هەر بە سروشتى خۆى “تاكخواز”ە؛ ئەوەى ئەوانی تریش بیكەن، وەك “داستان”ـى بنەماڵە دەنووسرێنەوە؛ لە كاتێكدا شۆڕش ئەكتى فرەیییەكانە؛ دەستەكۆكان پێكەوە شۆڕش پێك دەهێنن. هەر بانگەشەك بۆ تاكخوازى لە شۆڕشى ئێراندا، لەوانە بانگەشەى تاك-نەتەوەیى (كورتكردنەوەى شۆڕش لە یەك شوناسى ناسیۆنالیستیدا) لە بونیاددا خۆى لە نەزمى تاكخوازى پاشایەتى نزیك دەكاتەوە؛ تەنانەت ئەگەر تا ڕادەى “جەنگ” دژیشى بێت.

دەبێت ئەوەیش بڵێم، دواى نزیكەى دوو ساڵ، كە جارێكى تر بەرهەمەكەى خۆمم خوێندەوە، وا هەستم كرد هەندێك دەستكاری و ئیزافەى بچووكى پێویستە؛ بۆیە یەك دوو بڕگە لە نوسخەكەى پێشتردا نین.

٤ی ١٢ی ٢٠٢٢

سلاڤۆى ژیژەک لە وتارێکى نوێیدا دەربارەى زنجیرەى کۆتاییى “یارى تەختە پاشایییەکان”، کۆمەڵێک سەرنجى ورد و سەرنجڕاکێشى دەربڕیووە و لە ڕوانگەى خۆیەوە بە کورتى تەفسیرى شۆڕش و ژن و گۆڕان و دەسەڵاتى لەنێو زنجیرەکەدا کردووە. وتارەکە کە بە زمانى ئینگلیزى بە ناونیشانى (Game of Thrones tapped into fears of revolution and political women – and left us no better off than before) بڵاو بۆتەوە² و سایتى “نێگەتیڤ”یش کردوویانە بە کوردى و بە ناونیشانى “شێتییەکەى دێنیریس فانتازیایەکى نێرانەیە” بڵاویان کردۆتەوە. لە ڕاستیدا، ڕوانگەکەى ژیژەک بۆ فیلمەکە چاوەڕوانکراو بوو، چونكە لەلایەك دۆزى دێنیریس بە تەواوى بابەتێكى دەروونشیكارییە؛ لەلایەكی تر خانمێكى شازادە هەڵگرى پەیامى گۆڕانکارییە، عەقڵى ئەمریکى دەیگۆڕێت بۆ ئەژدیهایەک و بەمەیش وێنایەکى ڕەشى شۆڕش دەخاتە پێش چاو، ژیژەکیش بە قەڵسى ئەم ڕاستییە ڕوون دەکاتەوە. کێشەى خوێندنەوەکەى ژیژەک ئەوەیە تەنیا بابەتە دەروونشیكارییەكە و سوبێکتە سیاسییە فۆڕماڵەکەى ناسیوەتەوە؛ بەو مانایەى کۆمەڵێک شۆڕشگێڕ لە زنجیرەکەدا هەن كە بەسەر دوو مۆدێلدا دابەش بوون، بەڵام تەنیا یەکێکیان بە ڕاشکاوى و بە دروشم بانگەشەى بۆ دەکات، لاى ژیژەک ئەوە خۆیەتى. جا بۆ ئەوەى تەفسیرى ژیژەک نەبێتە تاکە تەفسیرى زاڵى نێو کۆمەڵگەى ئێمە و نەبێتە تاکە وێناى فیلمەکە لەنێو خەیاڵدانى بینەرانى زۆروزەبەندى ئێمەدا، ئەوا پیشانى دەدەین کە دەشێت بە جۆرێکى تریش ڕوواوەکان و کارەکتەرەکان و زنجیرەى کۆتایى بخوێنینەوە.

هەر لە سەرەتاوە تا کۆتایى “دێنێریسى تارگێرى” لەنێوان دوو ئامانجدا دابەش بووە و لە پارادۆکسێکى ناوەکیدا دەژى. یەکەم: بەدەستهێنانەوەى تەختى ئاسنین وەک دوا میراتگرى ڕاستەقینەى بنەماڵە پادشایییەکەى تارگێرییەکان. دووەم: گۆڕینى جیهان وەک شۆڕشگێڕێک. ژیژەک لە خوێندنەوەکەیدا بە تەواوى لایەنى یەکەم فەرامۆشى دەکات و لایەنى دووەم دەبینێت. لە دیوى یەکەمدا دێنێریس بەتەنگ بەدەستهێنانەوەى میراتى پاشایەتییەوەیە، ئەمەیش بە تووندى ناکۆکە بە دیوى دووەم، بە خواستى شۆڕشگێڕانەى گۆڕینى جیهان. لە زۆر شوێندا ئەم دوو خواستە بەر یەکتر دەکەون: چۆن دەکرێت جیهان لە ستەمکاران پاک بکرێتەوە بەبێ ئەوەى ڕزگارکەران خۆیان ببن بە ستەمکار؟ ئەمە زەنگەکەى نیچەیە: ئەوەى لەگەڵ ئەژدیهاکاندا دەکەوێتە جەنگەوە دەبێت ئاگاى لەوە بێت و ببینێت کە خۆى نەبێت بە ئەژدیها، ئەگەر زۆر تەماشاى ناو چاڵێک بکەى، ڕەنگە ئەویش تەماشات بکاتەوە! لە لایەكەوە دێنێریسێکى کۆنەپارێزى ئۆرستۆکراتى دەسەڵاتپەرستمان هەیە کە دەیەوێت بە هەر نرخێک بووە تەختى دزراوى پاشایەتى بەدەست بهێنێتەوە و بۆ ئەمەیش ئامادەیە قوربانى بە عەشقەکەى بدات «ئەگەر ئەتەوێت ئاوا بمێنینەوە ئەوا بەڵێنم پێ بدە ئەم نهێنییە لاى هیچ کەسێک نەدرکێنیت»، دێنێریس ئاوا بە جۆن سنۆو دەڵێت. لە جێیەکى تریشدا دەڵێت «خیانەتکارى ڕاستەقینە ڤاریس نییە، بەڵکو جۆن سنۆوە». بۆچى جۆن سنۆو؟ چونکە تازە ئەو نهێنییە دەرکەوتووە کە بە گوێرەى یاسا نەریتییەکان سنۆو میراتگرى ڕاستەقینەیە نەک دێنێریس. لەلایەکى ترەوە ژنێکى شۆڕشگێڕمان هەیە کە بانگەشەى ئازادى و یەکسانى بۆ هەمووان دەكات و دەیەوێت فرەیى بچەسپێنێت. چۆن دەکرێت هاوسەنگیى ئەم دوو لایەنە بپارێزرێت و جیهانێکى نوێ دروست بکرێت؟

مەسەلەکە بۆ ژیژەک ئەوەیە دەرهێنەرەکان ویستوویانە لە زنجیرەى كۆتاییدا بە تیرێک دوو نیشان بپێکێن: یەکەم: دەرکردنى ژن لە سیاسەت لە ڕێگەى پرۆجەکشنى دڕندەییی پێوانەوە بۆ سەرى؛ دووەم ڕەتکردنەوەى گۆڕانى ڕیشەیى لە ڕێگەى بەکوشتدانییەوە. بەلاى ژیژەکەوە بەخشینى ئەو ویستە دڕندانەیە بە “دێنێریس” بۆ وێرانکردنى کینگزلاندینگ بۆ ئەوەیە وێنایەکى دزێو بۆ شۆڕش پیشان بدرێت، گوایە هەمیشە وێرانکارى دێنێت؛ ژنیش ناتوانێت لە ساتێکى هەستیاردا عەقڵانییانە خۆى کۆنترۆڵ بکات و ئەم وێنایەش بە قەستى ئەوەیە لە دەسەڵات دوور بخرێتەوە. لەگەڵ ئەمەیشدا ئەوەى بۆ ژیژەک مایەى سەرسوڕمانە ئەم گۆڕانە سایکۆلۆژییە نییە، بەڵکوو پچڕانى لۆژیکە سەردییەکەى زنجیرەیەکە و کە بەلاى ئەوەوە ئەم گۆڕانە کتوپڕە بونیادى خودى حیکایەتەکە خاپوور دەکات. ژیژەك ئەوە فەرامۆش دەكات گوتارى دێنیریس خۆى هەر لە پێشەوە هەڵگرى “شەرعیەتى تووندوتیژى”ـیە، بەو پێیەى ئەو میراتگرى بێبەشكراوى تەختە؛ كەواتە هەر ڕێگەیەك بۆ وەرگرتنەوەى تەخت و لەنێوبردنى دوژمن، ڕەوایە؛ ئەمەیش هەر لە هەڵقەى یەكەمەوە لە دڵى چیرۆكەكەدا هەیە، كەواتە ئەم گۆڕانە کوتوپڕە ئاوەژووبوونەوەى لەناکاوى حیکایەتەکە نییە، پێناچێ زنجیرە سەردییەکە خۆى ڕێگەى بۆ ئەمە خۆش نەکردبێ. ئێمە لە فیلمى “باوكى ڕۆحى”ـدا نموونەیەكى تەواو نزیكمان هەیە: مایكڵ كۆرلیۆنى كوڕى دۆن كۆرلیۆن، تا ئەو ساتەى لە دەرەوەى كاروبارى سیاسیى بنەماڵە دەمێنێتەوە و هێشتا لە كورسییەكەى باوكى نزیك نەبۆتەوە، كوڕێكى ئارام و مەنگە؛ عاشقێكى بێزیان تا ئەو ڕادەیەى دەوروبەر بە ساویلكەى تێدەگەن. بەڵام لە ناكاو، لە بەشى دووەمى فیلمەكەدا مایكڵ دەبێتە ستەمكارێكى ئێجگار زرنگ و بە زەبروزەنگ. ئەم گۆڕانە چۆن ڕوویدا بێ ئەوەى ڕەوتى گێڕانەوەى فیلمەكە دابڕمێت؟ هەم بۆ ئەو فەلسەفانەى بڕوایان بە پچڕان و لادان و ڕێكەوتە، و هەم بۆ دەروونشیكاریش كە دژى ڕێكەوتە و لایوایە دەشێت لە هەر ساتێكدا وەحشە خەفەكراوەكانى نێو نائاگایى بەرەڵا ببن، وەها گۆڕانێك غەریب نییە.

لەمەیش زیاتر، هەر لە سەرەتاکانەوە هێنانى سێ دراگۆن بە سەرشانى “دایک!”ـیانەوەوەك میراتى بنەماڵەى تارگێرى، بۆ نێو درامەکە نانەوەى وێرانکارییەکى گەورە وەک ئەگەرێکى بەردەوام قووت دەکاتەوە. دراگۆن لە زنجیرەکەدا سیمولەیشنە دێرینە سینەمایییەکەى چەکى ئەتۆمە کە لە هەر ساتێکدا دەتوانێت ئەپۆکالیپس بخوڵقێنێت: «دراگۆنەکان هەرچییەکیان پێخۆش بێ دەیخۆن». چەکى ئەتۆم ناتوانێ جیهان بگۆڕێ، تەنیا دەتوانێت وێرانى بکات. بوونى دراگۆنەکان دەبوو هەر ئەم وێرانکارییە بخولقێنین، بە تایبەتى دواى ئەوەى لە جەنگ دژ بە سوپاى مردووەکاندا ڕۆڵێکى یەکلاکەرەوەیان نەبوو. بەم مانایە چاوەڕوانکراو بوو دراگۆنەکان ئەو قیامەتە بۆ مرۆڤ بەرپا بکەن کە دێنێریس لە زنجیرەى کۆتاییدا بەرپاى کرد؛ ئێستایش ئەتۆم وا لە دەنگۆى جەنگى سێیەمى جیهاندا، هەڕەشەى خراپتر دەكات. لەمەیش بترازێ، ئیغراى دەسەڵاتى حەوت شانشینەکە خۆى چاوەڕوانى ئەوەى لێ دەکرێت شۆڕشگێڕە گەورەکانیش بگۆڕێت بۆ سەرکردەى گەمژە. شۆڕش هەرچۆن عەقڵانى و دیسپلینکراو بێت، لە ساتى ناعەقڵانییەت پاکژ نابێتەوە و ڕەنگە کوشتنى بێ ئامانج و چێژى لەنێوبردنى لێ بکەوێتەوە.

      بەڵام لە هەموو ئەمانە گرنگتر خودى مێژوو و نەسەبى کچەى شۆڕشگێڕە لەگەڵ عینادی و کەللەڕەقییە هەرە زۆرەکەیدا بۆ وەرگرتنى دەسەڵات هەر لە بەشەكانى سەرەتاى زنجیرەكەوە. کەواتە ئەو گۆڕانکارییە زۆریش چاوەڕواننەکراو نەبوو. ئەمە دیوە کۆنزەرڤەتیڤەکەى دێنێریسە کە ژیژەک نایەوێت سەرنجى لێ بدات؛ گەرچى تەواو بابەتێكى دەروونشیكارییە، بەو پێیەى هەمان پرسى “چێژى دزراو”ە لە دەروونشیكاریدا. ئەم خواستە ئەرستۆکراسییە بۆ گرتنە دەستى دەسەڵات لە دەروونى دێنێریسدا تێکەڵ بە ویستێکى تر دەبێت کە پێشکەونخوازانە و شۆڕشگێڕانەیە: گۆڕینى دنیا. ئەو ویستەى دووەم بە ئازادکردنى سوپاى خەسێنراوان دەست پێ دەکات و دووەمجار بە ڕزگارکردنى کۆیلەکان و ئیدى بەم جۆرە. لەبەر ئەمە ژیژەک پێی وایە دێنیریس “نوێنەرى بێبەشان” و چەوسێنراوانە. کەواتە دەبوو بژى بۆ ئەوەى دواى گرتنە دەستى دەسەڵات بەردەوام بێت لە ڕزگارکردنى بێبەشانى دیکە. جا لەبەر ئەوەى بە کوشت درا، ئەوا تەنیا دەوڵەتێکى بۆیاخکراوى چاکسازیکراوى دیموكراسى بە پاشایەتى “بران” دادەمەزرێت. بەلاى منەوە ئەم خوێندنەوەیە تەنیا لە ڕووى فۆڕماڵ و گوتارەوە دروستە، واتە تەنانەت گەر دێنێریسش بژیایە و ئەو سایکۆلۆژیاى دڕندەیەشى نەدرایەتە پاڵ، ئەوا لە دوایین سنووردا تەنیا دەیتوانى دەوڵەتێکى چاکسازیکراو دابمەزرێنێتەوە، کەواتە با گریمانەى دوو گۆڕان لە سیناریۆکەدا بکەین و دیسانیش بۆچوونەکانى ژیژەک هەڵسەنگێنینەوە: یەکەمیان دێنێریس دەسەڵات دەگرێتە دەست. دووەمیان ئەوەى کە نامرێت. لە باشترین حاڵەتدا ڕووداوەکان ئاوا ڕوو دەدەن:

لە زنجیرەى کۆتاییدا دوو خواستەکەى دێنیریس لە گوتاردا دەپارێزرێن، بەڵام لەسەر ئەرزى واقیع لەیەک جودا دەبنەوە. یان دێنیرێس ئیتر شاژنێکە لەسەر تەختى ئاسنین و گۆڕینى جیهان تەنیا وێنەى باڵاکراوى ویستە مەرگدۆستەكەیەتى، یان ئەوەى دەبوو دێنێرس شۆڕشگێڕێکى ڕاستەقینە بێت و هەر لەو وەختەى زەنگەکانى شارەکە لێ درا لەسەر دراگۆنەکەى بهاتایەتە خوارەوە، ئەو کات دەبوو پەیڕەوى لە بنەماى ڕاستگۆیى بکات، ڕاستی ڕەچەڵەکى جۆن سنۆو بۆ خەڵک ئاشکرا بکات و ئیدى خەڵکى خۆیان پادشا، یان سەرۆک، یان حکوومەت بە دەنگدانێکى دیموکراسى هەڵبژێرن. ژیژەک ئەم ڕێگە دیموکراسییە ڕەت دەکاتەوە. کەواتە بە ڕاست ئەگەر شۆڕشگێڕەکان پەیڕەوى لە هەڵبژاردن ناکەن، ئەى دواى سەرکەوتنى شۆڕشەکە چیى دەکەن و چۆن دەسەڵات بەڕێوە دەبەن؟ سێ وەڵام هەیە: خاپوورکردنى دەسەڵات بە هەموو جۆرێک بێ ئەوەى هیچى لێ بمێنێتەوە، گەڕانەوە بۆ ژیان لە دۆخى سروشتیدا بە پۆزەتیڤ (ئانارشیزم) یان بە نێگەتیڤ (هۆبز). دووەم: هێشتنەوەى حکوومەتێکى ئیشرافى بۆ سەرپەرشتى ژیانى مەدەنیى خەڵک. سێیەم: دامەزراندنەوەى دەسەڵاتى دەوڵەت و سەرجەم دامەزراوە زەروورەکانی دیكە لەلایەن ڕابەرانى شۆڕشەوە و بوونى ڕابەر بە سەرۆکى دەوڵەت. کێشە تیۆرییەکانى ئەم سێ وەڵامە ئەمانەن: سەبارەت بە یەکەمیان: ناکرێت مرۆڤ لە کایۆسدا و بێ ڕێکخستنى کۆمەڵایەتى و سیاسى بژى. کێشەى وەڵامى دووەمیان ئەوەیە، (گەر بە هەڵبژاردن نەبێ) چۆن و بە چ میکانیزمێک دەزگا و دەستەى بەڕێوەبەرانى دامەزراوە گشتى و لۆکاڵییەکان دیاری دەکرێن؟ کێشەى سێیەمیان: گەر دەوڵەت وەک خۆى ترانسێندنتاڵ بمێنێتەوە و لەلایەن ڕابەرانى شۆڕشەوە بەڕێوە ببرێت، کەواتە ئەمە ماناى وایە لە باشترین حاڵەتدا (گەر دەوڵەتێکى زۆر دادپەروەریش بێ) تەنیا چاکسازییە لە دەوڵەتى پێشتردا، لە دەوڵەتێکى خراپەوە بۆ دەوڵەتێکى باشتر (نەك ژیانێكى باشتر). لەم حاڵەتەدا شۆڕش هیچ شتێکى ڕیشەیى نەگۆڕیوە. بە ڕەتکردنەوەى ئیختیارى یەکەمیان کە هەڵبژاردنى دیموکراسییە، ئەوا ڕێگەى دووەم ئەوەیە دێنیریس نەچێتە نێو خەڵک، بەڵکوو دواى لەنێوبردنى “شاژنە سێرسیى خراپەکار” بچێتە نێو قەڵاکان و لەسەر تەختى ئاسنین دابنیشێت. ئینجا لەوێوە جیهان بگۆڕێت. ئەم بژاردەیەش چەند کێشەیەکى هەیە. یەکەم، بە گوێرەى دۆلۆز وەختێ دێنیریس لەسەر تەخت دادەنیشێت، چرکەى دووەم دەست پێ دەکات کە ساتى گەڕانەوە نەزمە، بەم هۆیە ئەو چیتر شۆڕشگێڕ نییە، بەڵکوو پادشا یان سەرۆکى دەوڵەتە. ئایا پاشاکان دەتوانن شۆڕشگێڕ بن؟ مەسەلەکە ئەوەیە ژیژەک جووت ئامانجەکەى دێنێریسى خراپ، یان فۆڕماڵ داڕشتۆتەوە: بەدەستهێنانى تەختى ئاسنین و گۆڕینى جیهان. دێنێریس خۆى هەر لە زنجیرەکانى سەرەتاوە هەوڵە سەرەکییەکەى بۆ بەدەستهێنانى دەسەڵاتە، ئێستا کە لێى نزیک دەبێتەوە نایەوێت دەستبەردارى ببێت تەنانەت بۆ عەشقەکە و بۆ میراتگرى “ڕەوا”یش، بەم جۆرە تەنیا لەبەر دەسەڵاتى بنەماڵەیى ئارەزووى تەختى شاهانە دەکات و ئیدى گۆڕانى جیهان دەچێتە دواوە. بە دەربڕینێکى تر، ئەو دەیەوێت جیهان بگۆڕێت بۆ ئەوەى دەسەڵات بگرێتە دەست، نایەوێت دەسەڵات بگرێتە دەست تاوەکوو جیهان بگۆڕێت. دووەم، دێنێریس بەرلەوەى نوێنەرى بێبەشان بێت، نوێنەرى قەزێى بنەماڵەیەکى فەرمانڕەوایە کە تەختەکەیان دزاوە. مەگەر دەروونشیكاریش هەر خۆى زانستى “چێژى دزراو” نییە؟ ژیژەك دەیەوێت ئەم لایەنەى دۆزەكەى دێنیریس لەژێر لایەنى دووەمدا بشارێتەوە. دێنیریس تەنانەت ئەگەر نوێنەرى بێبەشانیش بێت، هێشتا تەنیا دەتوانێت بە ئاستى جیاوازى باش یان خراپ “نوێنەرایەتى”ـیان بکات. بێبەشان خۆیان کێن؟ کێ نوێنەرى ڕاستەقینەیانە و دواجار کێ شۆڕشگێڕى ڕاستەقینەیە؟ بەلاى منەوە کەسێکى دیکەى گرنگى نێو زنجیرەکە: “جۆن سنۆو”، هەمان ئەو کارەکتەرەى كە لە فیلمەكەدا هێندەى دێنیریس سەرەكییە و كەچى ژیژەک تەنیا یەک دێریشى لەسەر ناڵێت! کەسێک کە بەردەوام بە قووڵى دەچێتە دۆخى صیرورەکانەوە و تا کۆتایى وەک دەرکراوێک دەژى. بۆچى جۆن سنۆو نوێنەرى بێبەشانە؟ چونکە هەم ئەوەى دێنیریس دەتوانێت بە بێبەشانى بدات (ئازادى و کەمکردنەوەى چینایەتى و..) سنۆویش دەتوانێ بیکات، هەمیش دوو خاڵى بەهێزى ترى هەیە کە دێنیریس نییەتى: سنۆو خۆى بێبەش و سەرکوتکراوە، دووەم: بە کردەیى لە گۆڕینى جیهاندایە بەبێ ئەوەى چاوەڕوانى عەرشى ئاسنین بێت. کەواتە لە حزورى جۆن سنۆودا نوێنەرایەتیى دێنیریس بەتاڵ دەبێتەوە. با ئەم دووانە خاڵەى كۆتایى ڕوون بکەینەوە.

پێش هەموو شتێک “جۆن سنۆو” تا كۆتاییی فیلمەكە خۆى زۆڵێکە و بە گوێرەى هاوسەرگیرییەکى شەرعى لەدایک نەبووە، کەواتە یەکەم شتێک کە لێی بێبەشکراوە پێگەى بنەماڵە، ئیمتیازێکى تەقلدیی حوکمە. ئینجا بەو حاڵەیش چینێکى ترى نهێنى دەنیشێتە سەر ئەم دۆخە بێ ئەسڵ و فەسڵییەى و دەیکات بە کەسێکى دووجار زۆڵ، ئەویش وەختێ دەبێتە زۆڵى “نێد ستارک”، نەک باوکى ڕاستەقینەى خۆى، سنۆو دەچێتە نێو صیرورەى بوون بە زۆڵ و بوون بە کوڕى نێد ستارکەوە، ئیدى وەک زۆڵێکى بێشوناس دەژى کە بە گوێرەى یاسا و ڕێساکان بۆى نییە ببێتە میراتگرى هیچ تەختێكى پاشایەتى، چونکە ئەگەرچى دەبێتە ئەندامێکى بنەماڵەى ستارک، بەڵام بە گوێرەى یاساكانى حەوت شانشینەكە ناتوانێت نازناوى “ستارک” هەڵبگرێت. ئەم پەڵەیە هەتابێ گەورە دەبێ تاوەکوو دەگات بە دوورخستنەوەى بۆ کاسڵ بلاک و دەبێتە پاسەوانێکى ئاساییى شەو، کارێک کە تەنیا هەرچى و پەرچییەکان، زۆڵەکان، سزادراوەکان، هەڵهاتووانى جەنگ، تەمەڵ و شێتەکان، بە کورتى سەرجەم دەرکراوانى نێو کۆمەڵگە و دەزگاکانى دەوڵەت بە كردنى ناچار دەکرێن، واتە ئەوانەى کە هیچ پێگەیەکى کۆمەڵایەتییان نییە یان لێیان سەندراوەتەوە. کۆیلە ڕاستە بێبەشە، بەڵام پلەى کۆمەڵایەتی هەیە، سوپاى خەسێنراوان ڕاستە بێبەشن، بەڵام پلەى سیاسى و سەربازییان هەیە. تەنیا ئەوانەى لە کاسڵ بلاکن هیچ پێگەیەکى کۆمەڵایەتى و سیاسییان نییە، کەواتە ئەمانە بێبەشە ڕاستەقینەکانن. سنۆو وەک دەرکراوێک دەنێردرێت بۆ ئەوێ. لەوێ دەست دەکات بە گۆڕینى فەزاى کاسڵ بلاک و ئەمەیش دیوێکى شۆڕشگێڕانەى ئەوە، بۆیە بێ خواستى خۆى دەچێتە صیرورەى بەسەرکردەبوونى بێبەشانەوە. ئەو دەچێتە دەرەوەى دیوارى قەڵاى سەهۆڵین بۆ نێو خەڵكە كێوییەكان، بۆ باکورى دوور و بۆ نێو جەرگەى دەسەڵاتى پاشاى شەو، هێڵى هەڵهاتن لەنێو شانشینە ترسناکەکەیدا دەدۆزێتەوە. دەچێتە صیرورەى كێویبوونەوە وەختێک دەچێتە نێو هۆزەکانى باکوور. دەچێتە صیرورەى بە پاشابوونەوە، بۆ ماوەیەکى کەم دەبێتە پاشا، بەڵام زوو لێى دەبێتەوە و دەچێتە دۆخگۆڕکێى دیکەوە. بۆ نموونە دەبێتە ئارکیۆلۆژ و دۆزرەوە؛ ئەو ئێسکى دراگۆن لە دراگنستۆن دەدۆزێتەوە، دەبێتە داهێنەرى ماشێنى جەنگ دژ بە سوپاى مردووەکان. دەچێتە صیرورەى عەشقەوە و عاشقى دێنێریس دەبێت و لە ڕێى عەشقەوە نەریتى میراتگیرانەى دەسەڵات دەگۆڕێت. ئەو دەچێتە صیرورەى بە “دێنیرێسبوون”ـەوە وەختێ لە جەنگى مردووەکاندا دەچێتە سەر پشتى یەکێک لە دراگۆنەکانى شاژن، دڕەندەیەک کە هیچ کەسێکى تا ئەو ساتە نەیتوانیوە لێى نزیک ببێتەوە. بەم جۆرە پرسى جۆن سنۆو و دێنیرێس پرسى نێر و مێ نییە وەك دوو شوناسى جێگیر، بەڵكوو پرسى صەیرورەیە. دێنیرێس گەرچى مێینەیەكە، بەڵام تەواو هەڵگرى بەها نێرسالارییەكانە؛ بە پێچەوانەوە، سنۆو گەرچى نێرینەیەكە، بەڵام دیوێكى مێینەیى لە كەسایەتییەكەیدا هەیە كە بەرەو صەیرورە مێینەكان دەیبەن، واى لێ دەكەن بێ خواستى خۆى خەبات بۆ گۆڕینى بەهاكان بكات. بە کورتى، جۆن سنۆو بەردەوام لە خۆگۆڕکێدایە و وا خەریکە شتەکانیش دەگۆڕێت بێ ئەوەى وەک دروشم و ئامانجى زەق و ڕەق بۆ خۆى و دەوروبەر دیاری کردبن. مەسەلەکە تەنیا ئەو حیکمەتە کۆن و سوواوە نییە کە ژیژەک بە تانەوە دەینووسێت “باشترین فەرمانڕەواکان ئەوانەن کە ئارەزووى دەسەڵات ناکەن”. جۆن تەنیا بەو هۆیە فەرمانڕەوایەکى باش نییە کە “ئارەزووى ناکات” تا بە گوێرەى حیکمەتە کۆنەکە متمانەى پێ بکەین و ژیژەکیش ئەمە بە گەمژەیى تێبگات، بەڵکوو ئەوەیشە جۆن خۆى شۆڕشگێڕێکە و بگرە تاکە شۆڕشگێڕى ڕاستەقینەى نێو درامەکەیە بێ هیچ ناونیشانێك، بی ئەوەى چاوەڕێ بێت عەرشى ئاسنین بگرێتە دەستخەریکى گۆڕینى دنیایە، هەتا پێگەکەیشى بەرزتر ببێتەوە و کەرەستەى گرنگترى دەست بکەوێت زیاتر تواناى خۆى لەم پێناوەدا دەخاتەگەڕ. ئەو خۆى بە کردەیى لە گۆڕینى دنیادایە، بۆ نموونە گۆڕینى هۆزە جەمسەرنشینە باكوورییەكان بۆ بەرگریکارانى دیوارى سەهۆڵین، ئەم هۆزانەیش دەرکراوان و بێبەشانى لەمێژینەى نەزمى سیاسین کە بۆ ئەودیوى دیوارە گەورەکە دوور خراونەتەوە و خراپترین وێنەى وەحشیگەرانەیان لەسەر بەرهەمهێنراوە. لەبەر ئەمانە بە هیچ جۆرێک ناکرێت جۆن سنۆو تەنیا بکرێتە نوێنەرى “ئیرادەى مانەوە” بۆ پاراستنى ژیانى مرۆڤ لە تیاچوونى یەکجارەکى. ڕاستە ئەمە کارە مەزنەکەى ئەو بوو، بەڵام بەبێ صیرورە شۆڕشگێڕییەکانى ئەو، ئەمە کارى نەکردە بوو. بەڵام جۆن سنۆو خۆى کێێە؟ یەک تاقمى فرەیى: جۆن سنۆوى زۆڵ، گورکەکەى، هاوڕێکانى، شمشێرى ڤالێرى؛ هەر لەبەر ئەمەیش سەرکردایەتییەکەى لە ڕێگەى خوێن و ناو و یاساوە نییە؛ ئەو وەك سێر داڤۆس دەڵێت “زۆڵێكى نەفرەتى”ـیە، بێ هیچ نازناوێك، نە فالووسى خەسێنراوانە و نە ڕزگاركەرى كۆیلان، بەڵام یەك فرەیى بێڕەگە كە وەك ئاو دەجووڵێت. لە كاتێكدا دێنیرێس هەڵگرى سیفەتى خورافییەكانە: لە ئاگردا ناسووتێت (بەپێى دەروونشیكارى: چەپێنراو ناسووتێت)، خوێنى ئەژدیها لە لەشیدایە، كەسایەتى كاریزماتیك. لەبەر ئەوە گەلێك نازناوى لەیەك شاژنى ڕەها هەیە: تارگێری، خالیسى، دایکى دراگۆنەکان، ڕزگارگەرى کۆیلان، میراتگرى تەختى ئاسنین، نەسووتاو. وەك مۆریس بلانشۆ دەڵێت ئەخیل پاڵەوانە بەڵام ئاگامەنۆن پاشاى پاشایانە.

بوونبە-ژنەکان بەردەوام لە سیاسەتدا هەن، وەک چۆن بە ستانداردبوونەکان لە دەوڵەتدا هەن. ستانداردى دەسەڵات هى پیاوانە، هەر ئەوەیە کە شاژنەکە بەرجەستەى دەکاتەوە ئەو ساتەى دەوڵەتەکە دەبێت بەهى ئەو: ناکۆتا خولیاى دەسەڵات و لەم ڕێگایەوە کوشتنى خودى سیاسەت. بەڵام سنۆو لە ڕێگەى صیرورەى ژنەوە ژن دێنیتەوە نێو سیاسەت. ئەو سەرجەم ئەو سیفەتانە وەردەگرێت کە ژنى پێ دەناسرێتەوە و بە تایبەت دێنێریس، بە تەواوەتیش لەو ساتەدا دەبێتە دەنیرێس کە هەم دەردەکەوێت لە خوێنى تارگێرییەکانە و هەمیش سوارى پشتى یەکێک لە دراگۆنەکان دەبێت، ئیدى هیچ یەکێک لە توانا مرۆییەكانى دێنیرێس نامێنێت جۆن سنۆو نەیبێت، بە پێچەوانەوە شاژنى ئەفسانەیى خاوەنى هیچ یەک لە تواناکانى سنۆو نییە، چونکە نەچووەتە نێو صیرورەى بوون-بەدەرکراوى جۆن سنۆوە.

دواجار، ئەگەر پچرانێك لە بونیادى گێڕانەوەیى حیكایەتەكەدا هەبێت، ئەوا دروستكردنەوەى بنەماڵە و نەسەبە بۆ باستاردەكەى وینتەرفاڵ، بۆ جۆن سنۆو؛ ئەمەیش تەواو لە هەوڵەكەى فرۆید دەچێت لە “موسا و یەكتاپەرستى”ـدا. لەوێدا فرۆید بە دەیان گریمانە دەیەوێت نەسەبى پاشایەتیى فیرعەونى بۆ موساى بێ ئەسڵوفەسڵ دروست بكاتەوە، چونكە دەروونشیكارى هیچ شتێكى نییە دەربارەى “زۆڵێتى”، دەربارەى “بێ نەسەبى” بیڵێت؛ نەك تەنیا بە واتا كۆمەڵایەتییەكەى، بەڵكوو بە واتا سیاسییەكەیشى. بۆ ئەوەى جۆن سنۆو هەموو ئەو شتانە بكات كە كردنى، هیچ پێویستى بەوە نەبوو ئەسڵوفەسڵى هەبێت، بەڵام دروستكردنەوەى نەسەبێكى درەنگوەخت، هیچ لە صەیرورە باستاردییەكەیشى ناگۆڕێت. ئەو بە زاراوەى مۆریس بلانشۆ پاڵەوانە و پاشا نییە. بلانشۆ لە وتووێژى ناكۆتادا لایوایە پاڵەوان پێویستى بە دەستپێكردنbeginningـە، نەك بە ئەسڵorigin:

«لەنێوان ئەسڵ و دەستپێكردندا پەیوەندییەكى تاریك هەیە كە ڕێك پاڵەوان hero یارمەتیمان دەدات لێى تێبگەین. ئەسڵ دەستپێكردن نییە؛ لەنێوان ئەم دووانەدا مەودایەك و بگرە نادڵنیایییەك هەیە. ئەسڵ دژ بە ناڕوونى، دڵنیاییبەخشە، كەچى خۆیشى هەر ناڕوونە.[…] تەنانەت بە ئەسڵێكى خوداییشەوە، هەر كەسێك دەبێت وەك مرۆڤ لەدایك ببێت: ئەو چاوەڕوانكراوە، بەڵام خۆى چاوەڕوانى خۆى كردووە تا دەست پێ بكات.[…] بەر لەوەى ئەو [پاڵەوان]خۆى سەلماندبێت، هیچ شتێك ئەوى وەك منداڵێك بەوز بەرزییەوە دانەناوە؛ بە پێچەوانەوە، ئەو تەنیا زۆڵێكە بەبێ نەسەب- تەنانەت ناشەرعیبوونەكەى هانى دەدات خۆى بناسێت.[…]

سەرڕاستیى ئەو لە ویستە قارەمانانەكانیدا ئاڵۆزیى ئەو ڕوون ناكەنەوە. ئەو تەنانەت ئەگەر درۆیش نەكات، ئەوا لە لێوارى ساختەبووندایە، جەوهەرەكەى سەرلێشێوێنەرە. سادەیییەكەى، لە ڕاستیدا ساویلكەیییەكەى بەو دووڕەگییە بەتاڵ دەبێتەوە كە لە بوونیدا هەڵكۆڵراوە: بەم جۆرە ئەو بەسەر ئەسڵ و دەستپێكردندا دابەش بووە، بەسەر بوون و كردە، سیحر و هێز، هێز و سەروەرێتى، سەربڵندى و تاج، پێگە و خوێندا. نەك هەر ئەوەندە، بگرە: بەسەر وتن و كردنیشدا»³.

ئەوانەى كە زنجیرەكەیان بینیووە، دەزانن كە ئەم شرۆڤەیەى بلانشۆ بۆ پاڵەوان دەڵێى كتومت لەبەر ڕۆشناییى كەسایەتى جۆن سنۆودا نووسراوە.

كەواتە دەبوو لەنێوان دێنیریس و جۆن سنۆودا کامیان هەڵبژێردرێن؟ با بڵێین دەرهێنەر، دەنیرێس هەڵدەبژێرێت، ئەو كات دەوڵەتێكى ئۆلیگارشیى ئەفلاتوونى، دەوڵەتى ستەمكار- حەكیم [دێنیرێس-تایرۆن لانستەر] دادەمەزرا، لەمەیشدا کوشتنى جۆن سنۆو حەتمى بوو، نەک تەنیا لەبەر ئەوەى میراتگرى ڕاستەقینەى دەسەڵاتە، بەڵکوو لەبەر ئەوەى تاکە شۆڕشگێرى ڕاستەقینەى نێو شانشینەکانە؛ زنجیرەکەیش هەمان ئەنجامى کوژرانى دێنێریسى کەمێک بە جیاوازییەوە پیشان دەدا، ئەو کات ڕەنگە ژیژەک لەم مەرگە بێدەنگ بووایە بەڵام ڕانسێر دەهاتە دەنگ. کەواتە وا باشترە دەرهێنەر هیچیان هەڵنەبژێرێت و خۆى لەم تەنگژەى ئەم یان ئەوە، لە ستەمكاری و لە شۆڕشگێڕى ڕزگار بكات. ئەمە ئەو گرێكوێرەیە کە لە زنجیرەى کۆتاییدا بە شێوەیەکى هەم لاواز و هەم زیرەکانە حەل کراوە. سیناریۆ دژە شۆڕشگێڕییەکەى فیلمەکە تەنیا لەوێدا نییە دێنێریس دەکوژرێت، بەڵکوو ئەوەیشە كە جۆن سنۆو لە شۆڕشگێڕێكى دیموكراسیخوازەوە دەكرێتە بكوژى شاژنى مەعشوقەى، بەم جۆرە بوون-بە تاوانبار دوایین صیرورەى جۆن سنۆو و یەکەمین دوورخستنەوەى دەوڵەتە نوێیەکەى برانى کەم ئەندامە؛ لەم ڕێگەى ئەم “نەفی”یەوە ڕێگرى لە دروستبوونى كۆمەڵگەیەكى دیموكراسى دەكرێت؛ چونكە لە ڕێگەى جۆن سنۆوە ئەو شتە سەرپێ دەکەوت کە ژاک ڕانسێر وەک دیموکراسییەتى ڕاستەقینە پێناسەى دەکات: حوکمى ئەوانەى کە مافى حوکمکردنیان نییە، حوکمى دەرکراوان لە پێگەى کۆمەڵایەتى و سیاسى، حوکمى “بێناونیشانەکان”، هەمان دەوڵەتى ڕاستەقینەى دیموکراسیى شۆڕشگێران. بەڵام دیسان ئەمەیش دەبێت ڕەت بکرێتەوە لەبرى ئەوە دەوڵەتێكى ئۆلیگارشى بە بۆیاخى دیموكراسییەوە دابمەزرێنن كە لایەنیکەمى عەدالەتى تێدا بەرقەرار بێت، بەڵام چ جۆرە عەدالەتێک؟

سەچاوەكان:

1. بۆ وتارەكەى ژیژەك بە زمانى كوردى، كلیك لەسەر ئەم لینكە بكە:

2. بۆ وتارەكەى ژیژەك بە زمانى ئینگلیزى، كلیك لەسەر ئەم لینكەى خوارەوە بكە:

http://myheartwillgoonandsoonandsoon.blogspot.com/2019/05/slavoj-zizek-game-of-thrones-tapped.html

یاخود لە ڕێگەى سایتى ئیندیپێندنتەوە: 

3. MauriceBlanchot: The Infinite Conversation, Translated and Foreword by Susan Hanson, Theory and History of Literature, Vol. 82, University of Minnesota Press, Minneapolis and London, 1993, p. 369-370.

The post پاشایان و شۆڕشگێران appeared first on ژنەفتن.

كۆمەڵگە لە فرەیى و هەمەڕەنگییەكەكانى پێكهاتووە. “شیرازە” واتاى “تەباییى كۆمەڵایەتى”ـیە لەنێوان ئەم یەكە هەمەڕەنگانەدا. ئەوە ڕاستە كە هیچ كاتێك شیرازەیەكى نموونەیى بوونى نییە، بەو پێیەى یەكەكان لە ململانێى ڕێژەییدان لەگەڵ یەكتردا كە مۆتیڤى گۆڕانگارىی مێژوویییە و لە ڕاستیدا نەزمى كۆمەڵایەتىی خۆى ئەم نەرمییەى تێدایە، بەڵام ئەو كاتە شیرازەیەك بە واتا نێگەتیڤەكەى[ڕوو بە كایۆس و دەمارگیرى] دەشێوێت كە بەشێك، یەكەیەك، هەوڵى ئیحتیواكردنى هەموو بەشەكانى تر بدات. خواستى شوناسێك بۆ تۆتاڵكردنەوەى خۆى و هەژموون لەسەر بەشەكانى دیكە، داگیركردنى كۆى ڕووبەرى جووڵانى یەكە كۆمەڵایەتییەكان و تاكەكەكان، ئاشتيى كۆمەڵایەتى تێك دەدات و دۆخى “جەنگ” زاڵ دەكات. هێزە ئیسلامییەكان و گوتارى بانگخوازى لە كوردستان، كە دروشمى پاراستنى ئادابى گشتى و شیرازەى خێزان و كۆمەڵگایان هەڵگرتووە، لە ڕاستیدا خۆیان هۆكارى سەرەكی تێكچوونەكەیانن، چونكە لە هەوڵى ئەوەدان بە تووندوتیژيى ڕەمزى و كردەیى، مۆدێلى ژیانى خۆیان بەسەر كۆى كۆمەڵگەدا زاڵ بكەن.

لە ڕێگەى بانگخوازییەوە كۆنەپارێزى، فەندەمێنتاڵیزم و تاریكبیرییەكى پەڕگیر دزەى كردۆتە نێو زمانى خەڵكەوە. ئیسلامیزم شێوازى بەكارهێنانى زمانى كۆمەڵگەى داڕشتووە؛ بەم هۆیەوە زمانى كوردى پڕ بووە لە تووندوتیژى، جنێو، سووكایەتى، ڕەتكردنەوە. وەختێك زمان بشێوێت، پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانیش دەشێوێت، بە گوێرەى ئەو گریمانەیەى كە نەزمى زمانى ڕاگرى نەزمى كۆمەڵایەتییە. گەر وابێ، لە ڕاستیدا ئەوەى نەزمى كۆمەڵایەتى شێواندووە داگیركردنى زمان و پۆتێنشیەڵەكانى دەربڕینە بە گوتارێكى فاشیستییانەى بانگخوازى. خێزان شكست دەهێنێت، نەك بەهۆى كچە مۆدێلەوە، بەڵكوو بەو هۆیەى كە ئیسلامیزم دەیەوێت هەموو پەیوەندییەك لە خێزاندا كورت بكاتەوە و ئینجا خێزان لەسەر ئەو تاكە وێنەیە دابڕێژێت كە مۆدێلەكەى ئەو دەیسەپێنێت.

( ۲ )

گەر هیچ بەندێكى یاساییش بۆ گرتنەبەرى ڕێوشوێنێك بەرانبەر كەسێك نەبوو كە “تاوانى نەكردووە”، ئەوا ئادابى كۆمەڵگە دەتوانێت پاساوى هەر ڕێوشوێنێك بدات كە پۆلیس و ئاسایش، یان باشتر بڵێین لۆمپەنى دەسەڵات، دەیگرنە بەر، جا بەبێ گەڕانەوە بۆ دەسەڵاتى دادوەرى، یان بە گەڕانەوە بۆ دادگایش بۆ داتاشینى “حیللە شەرعى”ـیەك. لەم بارەدا هەموو ئەوانەى بەرگرى لە شیرازەى كۆمەڵگە دەكەن، دەبنە پشتیوانى هەر كارێكى “نایاسایى” كە حكوومەت یان دەسەڵات ئەنجامى بدات. بۆ نموونە بە گوێرەى یاسا (لایەنی كەم هێشتا) پۆشینى تەنوورەى كورت تاوان نییە، بەڵام لەبەر ئەوەى وەها پۆشینێك لاى ئیسلامى سیاسى و عەقڵى بانگخوازى و مرۆڤى خێڵەكى “گوناهـ”ـە، ئەوا وەك “تاوان”ـیش مامەڵەى لەگەڵ دەكرێت. بەم پێیە ئیسلامیزم گوناهـ چ وەك سەهوویەكى ڕۆحى، چ وەك سەرپێچییەك لە فەرمانێك كە نوێنەرانى خودا دەیسەپێنن، دەگۆڕێت بە “تاوان”ـى قانوونى، تەنانەت ئەگەر هیچ یاسایەكى فەرمیش بە تاوانى دانەنێت و پتر لە سنوورى جێهێڵراوى كەسیدا بێت. هەوڵى ئیسلامیزم ئەوەیە بەردەوام “گوناهـ” وەک پرسێکی کەسەکى و ناوەكى بگۆڕێت بۆ “تاوان”ێکی کۆمەڵایەتی تاوەكوو ڕەوایەتى “قەدەغەكردن” دەستەبەر بكات. بەم پێیە هۆكارى ئەوەى كە “تاوان زۆر بووە”، ئەوەیە كە سنوورەكانى بێتاوانى ئێجگار بەرتەسك كراونەتەوە. هەموو شتێك بووە بە بڤە و تاوان، لەبەر ئەوە هەموو شتێكیش قەدەغەیە. هەر كۆمەڵگەیەكیش ئەم دوو دیاردەیەى زۆر بوو، ئەوا شیرازەكەى ڕووبە خراپتر تێك دەچێت.

( ۳ )

میدیاى كوردى و بە تایبەتیش پەیجە زۆروزەبەند و بێ شومارەكانى سۆسیال میدیا بوون بە خۆرەیەكى هەرە سەرەكیى بیركردنەوە و ئەخلاق. یەكەمى بێڕكابەر (لە بێ مۆڕاڵیدا)  بڵاوى دەكاتەوە كە “بانگخوازێكى كوەیتى دەڵێت: بوونى كچ و كوڕ لە پەیجى وەتس ئەپیشدا حەرامە و شەیتان لەوێیە”. نازانین ئاخۆ خۆمان لە بانگخوازى تووندڕەو و دژەڕۆشنگەریمان كەمە تاوەكوو زبڵى دەرودراوسێیش هاوردە بكەن؟ زەرورەتى بڵاوكردنەوەى وەها هەواڵێك چییە؟ میدیایەكى تر دەڵێت: كچەمۆدێلێك دەستگیر كراوە، كە گوایە “خەریكى كارى لەشفرۆشى بووە و بە تەنیا لە شوقەیەكدا ژیاوە”. ئێستا لۆمپەنى دەسەڵات ئەم كچۆڵە كۆنەیارەى خۆیان دەستگیر كردووە و هەمووان دەستخۆشییان بۆ نووسیون، بەو هۆیەى كە نابێ كەس، بە تایبەت مێینە “بە تەنیا لە شوقەیەكدا بژى”، چونكە دیسان “شەیتان” لەوێشە: هەموو ژنێك فاوستێكە. ئەو مافەى لە كۆمەڵگەى ئێمەدا لە مرۆڤ سەندراوەتەوە تەنیا مافى ژیانى ئازادانە نییە لەگەڵ ئەوی تردا، بەڵكوو نەژیانە لەگەڵ ئەوانی تریشدا. هیچ كەس لە كۆمەڵگەى ئێمەدا “مافى تەنیایى” نییە. تۆ ناتوانێت بە تەنیا بژیت، جا هۆكارى تەنیایییەكەت هەر چییەك بێت.

بارى دەروونى، دووركەوتنەوە لە خزمایەتى، لە ڕیاكارى و قسەڵۆكى دەوروبەر، نەمانى متمانە بەوانى تر، شوێنگۆڕكێ بەهۆى كارەوە، ئارەزووى سەربەخۆیى، یان ئەزموونكردنى تەنیایى وەك پرسێكى وجودى و تەحەدایەك. بە بارەكەى دیشدا، دەرفەت نادەن لەگەڵ ڕەگەزى بەرانبەرت بەبێ هاوسەرگیرى بژیت. دیسان جێى گومانە لەگەڵ دوو سێ هاوڕێى هاوڕگەزیشدا پێكەوە بژین، كۆمەڵگە دەڵێت هۆمۆسێكسواڵن و ئاسایش و پۆلیسیش بە بیانووى ئەوەى “ئەمانە شتێكیان لەژێر سەردایە” ئاسایشیان لێ هەڵدەگرن. بەم جۆرە هەموو ڕووبەرەكانى ژیان لە گەنجانى ئێمە سەندراوەتەوە و هیچى بۆ نەهێڵراوەتەوە خێزان نەبێت. جا بەهۆى ئەمەى كە هەمووان لە خێزاندا ترجێنراونەتە یەكتر، خێزان داڕزاوە. كۆچى بەشێكى زۆرى گەنجان، بەر لەوەى هەڵهاتن بێت لە بارى ئابووریى خراپ، هەڵهاتنە لە بارێكى كۆمەڵایەتیى خنكاو. 

( ٤ )

لەمڕۆدا جگە لە زۆركردنى “ستایلەكانى ژیان” (lifestylesیانforms of life) هیچ ڕێگەیەكى دیكە بۆ گۆڕینى پەیوەندییە كرژەكانى مرۆڤى ئێمە لەگەڵ یەكتردا نییە. بەرەنگاریش لەوێوە دێت كە بە پەرەدان بە ستایلى ژیانى خۆت دەرفەت نەدەیت تاكە ستایلێك زاڵ بێت و فۆڕمەكانى دیكەى ژیان سەركوت بكات. ئیسلامیزم ستایلى خۆى هەیە و سەپاندوویەتى: شێوازى جل و بەرگ، بیركردنەوە و قسەكردن، ئومێد، هاوسەرگیرى، سێكس، ڕێكخستنى ڕوخسار، شێوازەكانى پێكەوەبوون، سەرچاوەى وتاربێژى و تەنانەت وێنەى گشتیش بۆ كۆى گەردوون (بۆ نموونە زەوى تەخت). حاڵى حازر لە كوردستاندا ئەم شێوازە ستایلى زاڵ و باڵادەستە. بەرگرى بەرامبەر ئەمە بە داهێنان و پێدانى ستایلى دیكەى ژیان دەبێت؛ شێوازى كچەمۆدێلەكان ستایلێكى دیكەى ژیانە كە پتر لۆژیكى نیولیبراڵیزم بەرهەمى هێناوە، بەڵام دیسان دەچێتەوە خزمەتى سەلەفییەت، نەك لەبەر ئەوەى كاردانەوەى كۆمەڵایەتى دروست دەكات، بەڵكوو لەبەر ئەوەى بەو فریوو و ڕووكەشگەرایییەى كە هەیەتى، ئەویش دەرفەت نادات شێوازى ترى ژیان بپشكوێت؛ لێ ناگەڕێت كچان و كوڕان ڕوویان بۆ جێى دیكە بسووڕێنن. من هەرگیز بەرگریم لە ستایلى مۆدێلەكان نەكردووە و ناشیكەم، چون ئەو ستایلى ژیانەى من داكۆكى لێ دەكەم، ستایلێكى تەواو جیاوازە و ماناى كرانەوەیش تێیدا شتێكى دیكەیە. بەلاى منەوە گرنگە ستایلى ژیانى مۆدێرن و ڕۆشنگەرانە گەشە بكات كە بە ناو هونەر و هاوڕێیەتى و عەشق و سیاسەت (بە واتا فەلسەفییەكەى)دا تێپەڕێت؛ لەم مۆدێلەدا دەبێت بەهرە و توانا هەمەجۆرەكان، چ مەعنەوى و چ جەستەیى گەشە بكەن. تەنانەت داكۆكى لە هەندێ فۆڕمی فێمێنیزمى كینەبازیش ناكەم كە هەمان زمانى پڕ تووندوتیژیى ئیسلامى و فەناتیكەكان بەكار دەهێنن، بەڵام بە ناوى دۆزى ڕەواى ژنەوە. من داكۆكى لەوە دەكەم كچان سەماى هونەرى بزانن، مۆسیقا بژەنن، بخوێننەوە و زەینى خۆیان دەوڵەمەند بكەن، پەرە بە هاوڕێیەتى بدەن، فیلم بەرهەم بهێنن، دەم لە فەلسەفە و سیاسەت بدەن، داكۆكى لە دۆزە مرۆیى و هەنووكەیییەكان بكەن، چالاكوانى ژینگەیى بن، پەیوەندیى ئازادانەى عەشق لەسەر بنەماى شادى و كەشفى جوانى ئەزموون بكەن، پەیكەرتاش و وێنەكێش بن، ستەیجى شانۆ بگرن. ئەمە دەكرێت ناو بنرێت “كچى نوێ” كە گەر لەنێو ئەم بەهرانەدا پێ بگات، نە ئیسلامیزمى تاریكبیر تواناى ئەوەى دەبێت دایبپۆشێت پێى بڵێت “كچ” لە “كیچن”ـەوە هاتووە، كەواتە دەبێت لە مەتبەخدا زیندان بێت، نە نیولیبراڵیزمیش تواناى ئەوەى دەبێت وەك بووكەڵەیەكى گێل لە سەنتەرەكانى جوانكاریدا هەرڕۆژەى نەشتەر و دەرزییەك بكات بە لەشیدا. لاموایە گەر پەراوێزێك هەبێت هەندێك لە كچان تێیدا ببن بە مۆدێل، ئەوا بۆ ئەوەیش هەیە تێیدا فێرى ئەم بەهرانە ببن؛ خاڵى گرنگ ئەوەیە بۆ فراوانكردنى ئەم پەراوێزە تێ بكۆشین.

تێبینى: ئەم بابەتە لە بنەڕەتدا “وتار” نییە، بەڵكوو یاداشتێكى نووسەرە كە لە لاپەڕى خۆى لە تۆڕى كۆمەڵایەتیى فەیسبووک بڵاوی كردووەتەوە.

The post بانگخوازی و ستایلەکانی ژیان appeared first on ژنەفتن.

دوێنێ، ڕێكەوتى ١٨ .٠٦ .٢٠٢٢ لە شارى كاسڵ لە ئەڵمانیا پانزەیەمین پێشانگاى هونەرى “دیكۆمێنتا” Documenta دەستى پێ كرد. دیكۆمێنتا پێنج ساڵ جارێك دەكرێتەوە و لەسەر ئاستى جیهان بە گەورەترین ڕووداوى هونەریى شێوەكاری دادەنرێت كە خەڵاتەكەى بۆ هونەر دەكرێت بە نۆبڵى ئەدەبیات و ئۆسكارى سینەما بەراورد بكرێت. كارەكان لەم پێشانگایەدا لە ڕووبەرێكى گەورەى ناوەندى شارەكەدا، لە ٣٢ شوێنى بەرفراوانى كراوە و داخراودا، پیشان دەدرێن و ماوەى سەد ڕۆژ بەردەوام دەبێت. بە گوێرەى داتاكان لەو ماوەیەدا زیاتر لە یەك ملیۆن كەس لە ناوخۆى ئەڵمانیا و جیهانەوە سەردانى شارەكە دەكەن. جگە لە نمایشى كارە شێوەكارییەكان چەندین چالاكی تر بەڕێوە دەچن، وەكوو كۆڕ و سیمینار، پێشانگاى كتێب، كۆنسێرتى میوزیك، سەما. لە بنەڕەتدا ئەم پێشانگایە ساڵى ١٩٥٥ لەلایەن ئارنۆڵد بودەى هونەرمەندەوە بۆ یەكەمجار ڕێك خراوە بە ئامانجى ناساندنى ئەو ستایل و بەرییانە هونەرییانەى كە لە ماوەى دەسەڵاتدارێتیى نازیدا دەرفەتیان پێ نەدرابوو تێكەڵ بە كۆمەڵگەى ئەڵمانى ببین.

لە چواردەیەمین پێشانگاى دیكۆمێنتادا (٢٠١٧) خەڵاتى یەكەم بەخشرایە هونەرمەندى كورد “هیوا ك.” بۆ كارى When We were Exhaling. ئەم جارەیان پتر گرنگى بە كارى دەستەجەمعى دراوە و یەكێك لە ئامانجەكانى پێشانگاى ئەمساڵیش هەر ئەوەیە كە هونەرمەندانى وڵاتانى جیهان لە كارى پێكەوەییدا لێك نزیك ببنەوە. بەڵام هەوڵێك دەستبەجێ دژ بەم بانگەشەیە وەستایەوە، ئەویش ناڕەزایەتى بەشێك لە لایەنگرانى زایۆنیزم بوو دژ بە پێشانگاكە. لێرەدا تەنیا سەرنجێك لەسەر ئەم پرسە دەردەبڕم و لە ڕۆژانى داهاتوودا ڕەنگە چەند كارێكى هونەرى بخەمەڕوو.

پوختەى ئەم مەسەلەى ناڕەزایەتییە ئەمەیە كە كارگێڕیى پێشانگاى پانزەیەمینى دیكۆمێنتا سپێردراوە بە ڕوان گروپ Ruangruppe كە گروپێكى هونەریى ئەندۆنیزین. گروپە دژە دژە-سامییەكان لەبەر دوو هۆكار لەم كارە ناڕازیین:

یەكەم: هونەرمەندى موسوڵمانى ئەندۆنیزى و فەڵەستینى بانگهێشت كراون و كارەكانیان لە شوێنە بەرچاوەكاندا نمایش دەكرێن، لە كاتێكدا هیچ هونەرمەندێكى ئیسرائیلى بانگهێشت نەكراوە.

دووەم: هەندێك لە ئەندامانى ڕوان-گروپ مەیلى پۆستكۆلۆنیالیزمیان هەیە. جا لەم بارەدا كە ئەوان دژ بە كۆلۆنیالیزمن، ئیسرائیلیشیان لە ڕیزى دەوڵەتانى كۆلۆنیالیستدا حسێب كردووە بەو پێیەى وەك كۆلۆنى خۆى دەستى بەسەر بەشێك لە خاكى فەلەستیندا گرتووە. بەلاى هەندێك لە گروپە بەرەنگارەكانى دژە-سەمەتیزمەوە، ئەم هەڵوێستە بە واتاى جووبێزى و ڕاسیزمە.

بەم ناڕەزایەتییەوە پێشانگاكە دەستى پێ كرد، تەنانەت سەرۆكوەزیران “شتاین مایار” دوودڵى خۆى بەرامبەر پێشانگاكە دەربڕى، بەشێكى بەرچاویش لە ڕۆژنامەگەریى ئەڵمانى هێندەى تر حەشۆیان دا و كردیان بە باسى گەرمى ڕۆژ؛ تەنانەت ڕۆژنامەى Bild بە “سكانداڵ” ناوى برد. هێندەى بزانم هێشتا شتێكى جددى بۆ بەرگریكردن نەنووسراوە جگە لە یەك دوو ڕوونكردنەوەى ناڕاستەوخۆى كارگێڕیى پێشانگاكە و شارى كاسڵ، وەك بڵێى هیچ كەس ناوێرێت خۆى لە قەرەى ئەم پرسە بدات، بۆ ئەوەى بە “دژە-سامى” و “لایەنگرى موسوڵمان” تۆمەتبار نەكرێت. بەلاى منەوە ئەم هێرشە بۆ سەر دیكۆمێنتا عادیلانە نییە، لەبەر ئەوەى خۆى بڕێك مەیلى ڕاسیستى تێدایە. چۆن؟

گومانى تیا نییە كە بزووتنەوەى دژە ڕاسیزم كاریگەریى گەورە و بەرچاوى هەبووە لەسەر كۆمەڵگەى ئەڵمانى دواى نازیزم تاوەكوو ئێستا. ئەو هەمەڕەنگییەى لە كۆمەڵگەى ئەڵمانیدایە و ئەو پێشوازییەى لە دە ساڵى ڕابردوودا لە پەنابەران، بە پەنابەرانى موسوڵمانیشەوە كراوە، بەرهەمى ئەو خەباتە درێژەیە. لەگەڵ ئەوەیشدا ڕاسیزم هێشتایش بەرچاوە، بەم پێیەى خەباتى دژە ڕاسیزم گرنگییەكەى هەر وەكوو خۆیەتى، بەڵام ئێستا هەندێك شت گۆڕاون. جووەكان توانیوویانە تاڕادەیەك ژیان و سەلامەتى نەك ئەوانەى كە لە ڕۆژئاوا دەژین، بەڵكوو جووەكانى نێو چوارچێوەى دەوڵەتى ئیسرائیلیش گەرەنتى بكەن. ئەوان دەزانن هێشتایش لە كۆمەڵگەى ڕۆژئاواییدا دژایەتیى سامى بنەبڕ نەبووە، بۆیە تەواو هەستەوەرن بەرامبەر هەر كردە و گفتارێك كە بە ئاستەم بۆنى جووبێزیى لێ بێت بۆ ئەوەى نەهێڵن بە هیچ جۆرێك زەمینەى هۆڵۆكۆستێكى تر بسازێتەوە. لە بەرامبەردا فیگورێكى تر هەتا بێ سەلامەتى ژیان و كەرامەتى زیاتر لەدەست دەدات، ئەویش فیگورى مرۆڤى موسوڵمانە، بەتایبەت لە دواى جەنگى ئۆكرانیاوە پەنابەرى ڕۆژهەڵاتى زۆرینە موسوڵمان “پلەى دوو”ى نەك كۆمەڵگە، بەڵكوو پلەى دووى پەنابەرانیشن؛ زیادەن و ڕێیان لە ئەوروپییەكانى دیكە گرتووە. ئەوە ڕاستە كە بەشێكى بەرچاو لە پەنابەرانى موسوڵمان كێشەى زۆریان بۆ كۆمەڵگە ئەوروپییەكان ناوەتەوە، هەر لە توندڕەوییەوە تاوەكو پەچە، لە نەریتگەرایییەوە تاوەكوو كارى ڕەش، بەڵام لە ئێستادا هەر گوتارێك دژ بە “موسوڵمان” لە ڕۆژئاوا، تەنانەت ئەگەر لاى جوویشەوە بێت، دەچێتە خزمەتى ڕاسیزمى دژە موسوڵمانەوە. ئەو جووانەى كە پتر لەم هێڵە ڕاسیستییە نزیك دەبنەوە زایۆنیستەكانن؛ جووە دەمارگیرەكان بۆ دەوڵەتى ئیسرائیل كە هەر ڕەخنەیەك لە دەوڵەتەكە وەك دژایەتیى سامى لێك دەدەنەوە. ئەم ناڕەزایەتییەى وا ئێستا بەرامبەر دیكۆمێنتا هەیە ڕێك گوتارێك هەڵگریەتى كە “دەوڵەت” و “گەل”ى ئیسرائیل هاوشوناس و تەبا دەبینێت، واتە نەك خۆى هیچ كارێكى دەوڵەتەكەى سەركۆنە ناكات، بەڵكوو هەر سەركۆنەیەك بە ڕاسیزم بەرامبەر هەموو گەلى جوو لێك دەداتەوە.

دوێنێ زایۆنیستەكان بەرامبەر ئەو بینایەى كە لە فریدریش پلاتزى شارى كاسڵ بۆ بەرێوەبردنى پێشانگاكە تەرخان كراوە، بە ئاڵاى ئیسرائیلەوە خۆپیشاندانیان كرد و هەندێك لە دروشمەكانیان ئەمانە بوون: “ئیسرائیل بۆ زایۆنیزم”؛ “نابێ هیچ سەكۆیەك بۆ ئەوانە هەبێت كە دژى ئیسرائیلن”، “هاوپشتى بۆ سەروەرێتیى [دەوڵەتى] جوو”، “دژ بە بە هەر دژە زایۆنیستێك”. بەلاى منەوە ئەم پرسە وەك “دژایەتیى سامى” قابیلى داكۆكى نییە. میشێل وۆڵف-زۆن لە وتارەكەیدا زۆر هەوڵ دەدات پاساوى ئەم ناڕەزایەتییە بەوە بدات كە دەوڵەتى ئیسرائیل پارێزەرى گەلى جووە، لەبەر ئەوە هەركەس ئەم مافە بۆ جوو بە ڕەوا نەبینێت ئەوا ڕاسیستێكى دژە سامییە. ئەو هەندێ لە هونەرمەندانى ڕوان-گروپ بە بەشدار لە كەمپەینى Boycott, Divestment and Sanctions (BDS)ـى نەیار بە ئیسرائیل تۆمەتبار دەكات؛ هەروەها دەڵێت ئەو ئەندامانە سەركۆنەى كۆلۆنیالیزمى ڕۆژئاوایى و ئیسرائیلییان كردووە، بەڵام سەركۆنەى كۆلۆنیالیزمى چینى، ڕووسى، عوسمانى و ئەندۆنیزییان (!) نەكردووە. هەڵبەت دەشێت وا بێت ئەگەرچى هەرگیز ناشێت كۆلۆنیالیزمى فەرەنسى بە هى ئەندۆنیزى بەراورد بكرێت، بەڵام هێشتا ئەم پاساوە بەس نییە و خۆیشى پارادۆكسیكاڵە: وۆڵف-زۆن هەموو فەڵەستینییەكان لەوێوە بە دژە سامى تۆمەتبار دەكات كە دان بە دەوڵەتى ئیسرائیلدا نانێن، بەڵام ئەو جووەى وا هیچ شتێك، نە دەوڵەت و نە خاك و نە ژیان بۆ فەڵەستینییەك بە ڕەوا نابینێت، بە ڕاسیزم تۆمەتبار ناكات. لە لایەكی تر ناوهێنانى چەندبارەى “موسوڵمان” لە وتارەكەیدا، هەر وەك لە زۆربەى ئەو وتار و ڕاپۆرتانەى تردا وا دەربارەى ئەم پرسەن، ئەنقەستە و زەمینەسازییە بۆ شتێك كە دەكرێت بە “موسوڵمانبێزى” ناوى ببرێت.

دژایەتیى ڕاسیزم تەنیا لەو هاوسەنگییەدا كاریگەر و حەقیقییە كە بەسەر خۆیدا هەڵنەگەڕێتەوە، كە دژایەتیى ڕاسیزم بێت لە هەموو فۆڕمەكانیدا. دژایەتیى ڕاسیزم ئەو كاتە بەهاى هەیە كە توندڕەوى بۆ نەتەوە/دەوڵەت/نەژاد تا ئەو ڕادەیە تۆخ نەكاتەوە كە خۆراك بە توندڕەویى دیكەى ڕاسیستى بدات. دژایەتیى ڕاسیستى بەرامبەر جوو گەر بە واتاى دەرمارگیری بێت بۆ نەتەوەیەك، بۆ raceـێك بە ناوى “جوو”، ئەوا بە واتاى دژایەتیى ڕاسیزمە لەپێناو ڕاسیزمدا نەك لەپێناو نا-ڕاسیزم.

جگە لەو وێنەى كارەكەى هیوا كە لە چواردەیەمین پێشانگاى دیكۆمێنتا، ساڵى ٢٠١٧ گیراوە، سەرجەم وێنەكانى دیكە كارى پێشانگاى دیكۆمێنتاى پانزە ٢٠٢٢ن و لەلایەن نووسەرى ئەم یاداشتە كورتەوە چركێنراون.

The post پێشانگاى هونەریى دیكۆمێنتا و سەرنجێك appeared first on ژنەفتن.

دواى سى ساڵ زیاتر لە بەكارهێنانى بەرفراوانى وشەى “ڕەخنە” Critique لە ئەدەبیاتى نووسینى ئێمەدا، هێشتایش ماناى ئەم چەمكە ساكار و نەخەمڵیو ماوەتەوە؛ ڕەنگە گرنگترین هۆكار ئەوە بێت كە لە ماوەى ئەو ساڵانەدا ڕەخنە لە كولتوورى زارەكیى ئێمەدا بە پرۆسەیەكى درێژى بەدەنگكردندا تێپەڕیووە كە دەرەنجام بەبێ ئەوەى لە كایەى فیكردا بەرەو گەشەكردن و میتۆدیزەبوونى زیاتر بڕوات، وەزیفەیەكى دەروونى لە قسەى زارەكیدا وەرگرت و وەك پەرچەكردار بەرامبەر بێدەنگكردنێك كە دەسەڵاتى كوردى دەیسەپاند، بوو بە زاراوەیەكى باو لەسەر زمانى خەڵكى ئاسایى، بەم هۆیەوە بە شێوەیەكى ئۆرگانیكى تێكەڵ بوو بە زمانى كڵێشەیى میدیاى پۆپۆلیستى و ماناكەى تەواو لە كایەى نووسین، كە بە بڕشتترین زەمینەیەتى، دوور كەوتەوە. ئەم مانا گشتى و ڕەشۆكییەى ڕەخنە پتر لە “گازاندە”، “ڕادەبڕین”، “دەردەدڵ”، “خاڵیبوونەوەى دەروونى” و هی ترەوە نزیكە كە بە گریمانەیى پەیوەندیى بە دۆخى ستەمكارى و ناعەدالەتییەوە هەیە، بەرهەمى پەیوەندییەكانى چەوساندنەوەیە لەنێوان “دەسەڵات/ كۆمەڵگە”، “حاكم/ خەڵك”ـدا. وەها مانایەك لە دواى ڕاپەڕین لە كایەى ڕۆشنبیرییەوە چووە نێو گوتارى عامییەوە و جۆرێك شكستى ئەو شتە بوو وا پێی دەوترێت “بەخشینى زمان بە چەوسێنراوان”.

فەلسەفە دژە-نواندنەوەكان anti-representation، لایان وایە نوێنەرایەتیكردن لە هەموو فۆڕمەكانیدا (چ نوێنەرایەتیى خودا بێت لەلایەن كەشیش و مەلایانەوە، یان نوێنەرایەتیى موتڵەق بێت لەلایەن پاشا و حاكمانەوە، نوێنەرایەتیى چینى كرێكار بێت لەلایەن حزبى ئاڤانگاردەوە، نوێنەرایەتیى خەڵك بێت لەلایەن پەرلەمانەوە، نوێنەرایەتیى گەل بێت لەلایەن گوتارى ناسیۆنالیستى یان ڕابەرى فاشیستییەوە؛ یاخود بەگشتى نوێنەرایەتى حەقیقەت بێت لەلایەن ئایدیاوە) خۆى بەشێكە لە چەوساندنەوە و هێندەی تر بێدەنگی بەسەر نوێنراواندا دەسەپێنێت. كەواتە ئەركى فەلسەفە و ڕەخنە ئەوەیە لەبریی دووان لەبرىیی ئەوانی تر و داڕنینى شەرعییەت بۆ گوتارى خۆیان لە ئازارى چەوسێنراوانەوە، بەشدار بن لە سازكردنى زەمینەى ئەوەى چەوسێنراوان، دوورخراوان، سەركوتكراوان خۆیان و بە ناوى خۆیانەوە بدوێن. تەنانەت فوكۆ هەوڵى بۆ ئەوە دا، نەك تەنیا ئەوانەى كە هۆشیارن و دەتوانن لۆژیكى بدوێن، بدوێن، بەڵكوو شێت و نەخۆش و زیندانییەكانیش بێنە قسە و بە زمان و زاراوەى خۆیان گوتاریان هەبێت؛ بێ ئەوەى ئەمە دووان بێت لەسەر قەرەوێڵەى دەروونشیكار (وەك لادەرى سێكسى)، یان لە كلینیكى دكتۆر (وەك نەخۆش)، یان لە بەردەم لێكۆڵەرى تاواندا (وەك تاوانبار). دۆلوز ئەو مافە لە پارێزەریش وەردەگرێتەوە كە لەبریى تاوانبار قسە بكات، لەبریی ئەوە ئەركى پارێزەر لەوەدا كورت دەكاتەوە دەرفەت بۆ ئەوە بڕەخسێنێت دەنگى ئەو كەسەى بە تاوانبار دانراوە، ببیسترێت. لە دواى ڕاپەرین و دروستبوونى دەسەڵاتى شلۆقى خۆماڵییەوە دەسەڵاتداران و خەڵك لێكترازان، ئیدى چاڵى دابەشبوونێكى بێپێشینە دەمى كردەوە؛ یەكەمیان بوو بە چەوسێنەر و دووەمیان بە چەوسێنراو (گەرچى پەیوەندییەكە لەم لۆژیكە تاكڕەهەندە ئاڵۆزترە). سەرەتا دەبوو چەوسێنراوان بێنە دەنگ، بەڵام نەیاندەزانى بە چ زمانێك خۆیان دەرببڕن. كایەى ڕۆشنبیرى، لە ڕێگاى ڕۆژنامەگەریى سەربەخۆ و ئەهلییەوە (بەتایبەتى هاووڵاتى و ئاوێنە و لڤین لە دەیەى یەكەمى دووهەزاردا)، شێوە زمانێكى پێبەخشین، واتە دەرفەتى ئەوەى بۆ ئاوەڵاكردن وتەى پەرشوبڵاوى گروپە كۆمەڵایەتییەكان كەمێك خۆیان كۆ بكەنەوە و كاریگەرتر بەرانبەر گەندەڵى و ستەم بێنە قسە، بەڵام ئەم زمانە لەلایەك وەك پێویست تۆكمە و بەبڕشت نەبوو، لەلایەكى تر لە ململانێى سیاسیى “پارتى و یەكێتى” و “دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن”دا لە هەموو پۆتێنشیەڵەكانى بەتاڵ كرایەوە. ئەم زمانە ناونرا “زمانى ڕەخنە”، كە هاوكات بوو لەگەڵ گۆڤارى “سەردەمى ڕەخنە”ى دواى گۆڤارى ڕەهەندەددا. مەبەستیش لەم زمانە ڕەخنەگرتن لەو كارخراپییە بوو كە ناو نراوە “حكوومەتى هەرێم”. هەر لەم كاتەدا زاراوەى “ڕەخنە” بەرەبەرە دەخزایە نێو كایەى میدیاى بینراو و بیستراوى ئۆپۆزسیۆنى پۆپۆلیستییەوە كە گوایە دەنگى خەڵكـیان دەگەیاند؛ هەمووان بڕوایان بەوە هێنا ڕەخنە ئەوەیە كە كەموكورتییەكانى حكوومەت دەربخەیت و بێ ترس هەموو شتێك بڵێیت. بەڵام چەندە دەوترا نەدەبیسترا؛ لەو كاتەوە لایەك هەر دەڵێت، تووڕە دەبێت، هاوار دەكات، دەپاڕێتەوە، داوا دەكات و لایەكەى تر هەر نایبیستێ و نایبیستێ.

پاراڵێڵ بەم زارەكیبوونەوەى ڕەخنە، پرۆسەى بە نووسینكردنى ڕەخنەى زارەكییش دەستى پێ كرد كە تێیدا كایەى نووسین بوو بە ڕەنگدانەوەى كایەى وتن؛ پیت بوو بە پاشكۆى دەنگ. لاى دێریدا نووسین لە جەوهەرى خۆیدا جیاوازە لە دەنگ؛ نووسین نووسینەوەى قسە نییە، بەڵكوو مومارەسەیەكى سەربەخۆى دەربڕینە كە لۆژیك و كەرەستە و مەرجى جودا لە هى قسەى هەیە؛ لەگەڵ ئەم جیاوازییەدا نووسین جیادوازیdifféranceـیشە خۆى كایەى بەرهەمهێنانى جیاوازییشە كە بەردەوام هەر وتنێكى پڕ مەدلول دوا دەخات. كایەى نووسینى ئێمە، دواى ئەوەى بەم پێچە دوو لۆچەى زارەكیبوونەوەدا تێپەڕى، بەتایبەتى دواى بڵاوبوونەوەى سۆسیال میدیا، بووە بە كایەیەكى دەنگەوەر، شوێنى وتن دەكەوێت؛ واتە فۆڕمێكى وەرگرتووە كە هەڵچوون و بێئارامى و دەرپەڕاندنى قسە لە سیفەتە سەرەكییەكانین و هاوكات مژدەى حزوورى مەدلول دەدات. لەم بەزارەكیبوونەوەیەدا زەبرى هەرە گەورە پێش هەر شتێكى تر بەر خودى ڕەخنە كەوت. ڕەخنە تێیدا، تەنانەت لە كایەى نووسینیشدا، بوو بە “وتن”، بە وتنەوە، بە وتنى بێ هەوانتە. بە جۆرێكی تر بیڵێین: ڕەخنە بوو بە زۆرووتن، بە زۆربڵێیى. لەو كاتەوە كەسانێكى دەگمەن هەبوون سەرنجى ئەوە بدەن كە زۆرووتن لەپێناو وتنى هەموو شتێكدا، جیاوازە لە وتنى هەموو شتێك لە كەمووتندا. لە یەكەمیاندا زمان لە خۆڕا مەسرەف دەكرێت؛ لە دووەمیاندا ئابووریى زمان هەیە. وێڕاى ئەمەیش مەرجى ڕەخنە تەنیا نووسین نییە؛ هەروەها زوهدى یەكجارەكیش نییە؛ بە پێچەوانەوە، ڕەخنە لە هیچ بارێكدا خۆى لە وتن بۆ جودا ناكرێتەوە؛ كەواتە ئەمە چ وتنێكە؟ ئەوەیە كە لە چەمكى پارێزیادا لەخۆگیراوە؛ هەمان ئەو چەمكەى میشێل فوكۆ بە وردى كارى لەسەرى كردووە.

( ٢ )

فوكۆ وانەوتارەكانى ساڵى ١٩٨٣-١٩٨٤ى خۆى لە كۆلێژ دو فرانس تەرخان دەكات بۆ لێكۆڵینەوەى ژینالۆژیى ئەم چەمكە. بە بڕواى ئەو پارێزیا parrhēsia، بە گەڕانەوە بۆ ئەسڵە یۆنانییەكەى، واتا ڕاشكاوى و سەراحەت؛ واتە وتنى هەموو شتێك، بەبێ شاردنەوەى هیچ بەشێكى ئەو شتەى كە دەوترێت؛ بەڵام ئەمە هەندێك مەرجى هەیە، بنەڕەتیترینیان ئەوەیە كە دەبێت وتن لە دەورى حەقیقەت بسووڕێتەوە؛ وتنى هەموو شتێك لە پەیوەندیدا بە حەقیقەتەوە، بە حەقیقەتێكەوە كە قەسە نەك تەنیا بشاررێتەوە، بەڵكوو قۆرخیش بكرێت. بەم جۆرە وتنى حەقیقەت دەبێتە جۆرێك ڕیسك، ڕیسككردنى كەسى قسەكەر بە ژیانى شەخسى خۆیەوە؛ لێرەوە پارێزیا واتە بوێرى بۆ وتنى حەقیقەت (Foucault: The Politics of Truth, P. 11-13).

بەگوێرەى شیكاریى فوكۆ، پارێزیا پەیوەندییەكى جەوهەری بە دیموكراسییەتەوە هەیە كە فەزاى قسەكردن دەستەبەر دەكات؛ وەها پەیوەندییەكى جەوهەرى بە ئاڵۆزییەكى تەبایى و ناكۆكیدا تێدەپەڕێت: لەلایەك دیموكراسییەت مافى قسەكردن بۆ هەمووان دەڕەخسێنێت. لێرەدا مادام هەمووان دەتوانن بە ئازادى بدوێن، كەواتە هیچ مەترسییەك بۆ خودى كەسەكان لە ئارادا نییە، بەڵام دیموكراسییەت دەبێتە جۆرێك ژاوەژاو. لەلایەكی تر گەر هەمووان قسە بكەن، مەرج نییە هەمووان حەقیقەت بڵێن؛ بە پێچەوانەوە، زۆر هۆكار هەن وا دەكەن قسەكردن ببێت بە ڕیتۆریك، سەفسەتە، دۆگم؛ بەو مانایە تەنیا بەشێك لەوەى دەوترێت لەگەڵ حەقیقەتدا لە پەیوەندیدایە، یاخود تەنیا بەشێكى قسەكەران پەیوەستن بە حەقیقەتەوە. لێرەوە پارێزیا مومارەسەیەكى تاڕادەیەك نوخبەیى دەكەوێتەوە و لەگەڵ دیموكراسییەتێكى پۆپۆلاردا تەبا نییە؛ تەنیا وتنێك نییە بە شێوەى بەلاغە و سەفسەتە، بەڵكوو وتنى حەقیقەتێكە كە دەبێتە ڕیسك و مەترسى بۆ سوبێكتى قسەكەر؛ گەر وەها مەترسییەك لە گۆڕێدا بێت بەو مانایەیە ئەو فەزایەى حەقیقەتى تێدا دەوترێت دیموكراسى نییە. لێرەدا بە پێچەوانەوانەى لایەنى یەكەمەوە، كە پارێزیا ویستى جودابوونەوە بوو لە دیموكراسییەتى قسەكردن بۆ هەمووان، دەبێتە ویستى ڕەخساندنى زەمینەى دیموكراسییەت بۆ وتن، بۆ وتنى حەقیقەت، دژ بەو لایەنەى كە دەیەوێت مافى قسەكردن زەوت بكات؛ پارێزیا دەبێتە مومارەسەكى دیموكراتییانەى وتن (Ibid, P. 35-39).

مەرجى ئەم ڕیسكەى وتن لە پارێزیادا (كە تەواوكەرى مەرجەكەى سەرەوەیە) ئەوەیە كە بەربێژ هەبێت، بیسەر هەبێت. دەكرێت لەم بابەتەدا بیسەر لە دوو كاتیگۆریى سادەدا پۆلێن بكەین: یەكەمیان ئاڵنگارە؛ ئەو كەسەى تەحەدا دەكات و بۆ نموونە لە دادگا یان لە فەزایەكى گشتیدا دژە ئەرگومێنت دەخاتە ڕوو، واتە كەسێكە بەردەوام بۆچوون و بەڵگەى قسەكەر دەخاتە ژێر پرسیارەوە تاوەكوو حەقیقەت بۆ ڕوونترین ئاستى سەلماندن بەرز بكاتەوە. بەڵام ئەگەر لێرەدا بەربێژ دەسەڵات یان دەوڵەت بێت و حەقیقەتەكەیش ناكۆك بێت لەگەڵ ئەوەدا كە دەوڵەت دەیخوازێت و دەیخاتە ڕوو، ئەوا پارێزیا دەبێتە جۆرێك توندوتیژى دژ بە دامەزراوەكانى دەوڵەت؛ لە بەرانبەردا بە ئەگەرى زۆر دەوڵەتیش بە توندوتیژى وەڵام دەداتەوە؛ ئەمەیش ڕیسكە بۆ ژیانى قسەكەر. ئەوەى ڕۆڵى هەیە لەوەى ئەم تەحەدا و ڕیسكەوەك گرەوێك لەپێناو حەقیقەتدا ببینرێت، جۆرى دووەمى بیسەرە كە جۆرێك شاهیدە. بیسەر شاهیدە لەسەر ئەو ڕیسكەى كە قسەكەر لەپێناو دەرخستنى حەقیقەتدا بە ژیانى خۆیەوە دەیكات؛ گەر ویستێك بۆ سەركوت و بێدەنگكردن لەلایەن دەوڵەتەوە هەبێت، شاهید ڕەوایەتیى دەزگاى پەیوەندیدار دەخاتە ژێر پرسیارەوە، بەم جۆرە شار وەك شارى دیموكراسى هەڵدەوەشێتەوە. بەڵام یۆنانییەكان لەبەر ئەوەى شانازییەكى گەورەیان بە دامەزراوە دیموكراسییەكانیانەوە دەكرد و پاراستنیان بە ئەرك دەزانى، هەرگیز نەیاندەویست ڕۆڵى پارێزیا و بیسەرەكەى وەلا بنێن؛ چونكە ئەمە دەبوو بە مەرگى دامەزراوەكانى خۆیان. ئێستا گەر ئێمە ئەم پەیوەندییەى پارێزیا بە دیموكراسییەت و حەقیقەتەوە وەك جۆریك مومارەسەى وتن و بیستن، گۆیا¹ و شاهید، لەبەرچاو بگرین، ئەوا چیتر ڕەخنە بە واتاى زۆربڵێى، ژاوەژاو، پرتەوبۆڵە، گازاندە، داواكارى، سەفسەتە نییە؛ بەڵكوو داكۆكیكردنە هەم لە حەقیقەت، هەم لە زەمینەى وتنى حەقیقەت ²؛ لە بارێكدا كە بە نەووتن حەقیقەت پاشەكشە دەكات، یان دەشاررێتەوە.

ڕەخنە بە واتاى زۆربڵێى، ژاوەژاو، پرتەوبۆڵە، گازاندە، داواكارى، سەفسەتە نییە؛ بەڵكوو داكۆكیكردنە هەم لە حەقیقەت، هەم لە زەمینەى وتنى حەقیقەت؛ لە بارێكدا كە بە نەووتن حەقیقەت پاشەكشە دەكات، یان دەشاررێتەوە.

( ٣)

گەر فەزاى ڕۆشنبیرى كەمێكیش خۆى لە مانا ساكارەكەى ڕەخنە لاى خەڵكى ئاسایى جودا كردبێتەوە، هێشتا لە دێرینترین و باوترین تێگەیشتن لە ڕەخنەدا ماوەتەوە، كە بەكارهێنانى ڕەخنەیە وەك “پێوانەسازیى حوكم”. ڕەخنە لەم بەكارهێنانەدا بریتییە لە پێوانەى دیاریكردنى چاك و خراپ، بەرز و نزم، هەڵە و ڕاست. ڕەخنە تواناى دەستنیشانكردنى هەڵەیە لە تێكستێكى تیۆرى، ڕێسایەكى ئاكارى، مەرجێكى كۆمەڵایەتیدا، تاوەكوو ئەم “هەڵە”یە لە تێگەیشتنێكى بەرزتر، كامڵتر، ڕەسەنترەوە نەفى بكات. كەواتە نزیكایەتیى وشەى پێودانگ Criteria لە وشەى ڕەخنە Critiqueـەوە ڕێكەوت نییە. وشەى “krites“ى یۆنانى كە لە هەردووكیاندا هاوبەشە، بە واتاى “حوكم” دێت. Kriterion پێودانگ و پێوەرەكانى پێوانەكردنى شتێكە تاوەكوو حوكمێكى لەبارەوە بدرێت. Critique حوكمێكە بەپێى پێودانگەكان. كەواتە گەر لە كایەى نووسین و تێكستدا باس لە ڕەخنە بكەین، دەبێت بڵێین ڕەخنە پراكتیزەكردنى ڕستێك پێوەر و بەهایە بەسەر دەقدا بۆ ئەوەى “ڕەوایەتى” و “دروستى” بەرهەمێك یان بەشەكانى بەرهەمێكى پێ هەڵبسەنگێین و لەسەر بنەماى ئەم هەڵسەنگاندنە حوكمێكى لەبارەوە بدەین.

ئەم تێگەیشتنە، كە لە مێژووى فیكرى ڕەخنەییى ڕۆژئاواییدا خۆى بووەتەوە بە بابەتى ڕەخنە و بە بەدگۆڕانى زۆردا تێپەڕیووە، كۆمەڵێك كێشەى تێدا كەشف كراوە، لەوانە: ١) جیاكردنەوەى ڕەخنە و تێكست لە یەكترى و پۆلێنكردنیان لە دوو پێگەى جیاوازدا: ڕەخنە هەمیشە دەسەڵاتێكى بەرزترى لە تێكست هەیە، دەتوانێت لە سەرووى تێكستەوە، قسە بكات. ٢) كورتكردنەوەى پرۆسەى بیركردنەوە، چەمكسازى، زمان، ستایل لێڵییەكان لە حوكمدا.  ٣) زۆربەى ئیمكانە ناوەكى و  دەرەكى، واقیعى و ڤێرتوێلییەكانى دەق فەرامۆش دەكات و تەنیا یەك ڕەهەند، یەك مانا، یەك تەفسیرى بەسەردا دەسەپێنێت (بۆ نموونە سادەكردنەوەى نیچە لە نازیبووندا). ٤) حوكم خۆى هەرگیز نە پەتییە نە پاكژ؛ دەكرێت حوكمى نەریتى، ئایدیۆلۆژى، سیاسى بێت بۆیە یان مەحكومكردنى تێكستە، یانیش پەڵپە بە تێكست لەو دۆخەدا كە ساغكردنەوەى حوكمێك، بە هۆى ناڕوونییەكانى دەقەوە، مەحاڵ بێت. ٥) ڕەخنە وەك حوكمدان ناتوانێت گەرەنتیى ئەوە بكات كە نەگۆڕدرێت بۆ بێ ئینسافى و تەعەسوف، چ لەسەر بنەماى كەمتەرخەمى، كەمزانیارى، سەتحیبوونى ڕەخنەگر، یانیش بە فەرامۆشكردنى ئەنقەست، كە لەم بارەدا هەر بە زۆرەملێ حوكم لەسەر تێكست و نووسەر دەدرێت. بۆ نموونە دەكرێت ڕەخنەگرێك ئەوە بسەلمێنێت لە شیعرى  شێركۆ بێكەسدا سروشتگەراییەكى ناسیۆنالیستى بوونى هەیە، بەڵام كۆمیدى دەكەوێتەوە گەر ستایشى دارستان لاى فاشیستەكانى ئەڵمانیا بكەین بە پێوەرێك بۆ زاراوەى دارستان لە شیعرى شێركۆدا تاوەكوو حوكمى ئەوە بدەین كە شێركۆ فەرهەنگى خۆى لە زمانى فاشیستەكانەوە داڕشتووە.

جودیت باتلەر لە نووسینێكیدا بە ناوى ڕەخنە چییە؟ وتارێك دەربارەى فەزیلەتى فوكۆ ئەوە پیشان دەدات كە فوكۆ سروشتى ڕەخنەى لە “پێوەرى حوكمدان” لەسەر تێكستەوە گۆڕى بۆ ڕەخنە وەك مومارەسە لە ژیاندا؛ گەر بڕیارە لەم مومارەسەیەدا پێوەرێك هەبێت، ئەوا تەنیا ئەوەیە كە دەتوانین لە كانتەوە هەڵیگۆزین: نە حوكم بكرێیت و نە حوكم بكەیت؛ سوبێكتى ئەوانی تر نەبیت یان ئەوانی تریش نەكەیت بە سوبێكت، بە هەردوو ماناكەى ئەم چەمكە كە “ملكەچى” و “سەردارى بەسەر ئوبێكتدا”یە. لەبریى ئەمە، ڕەخنە بریتییە لە سوبێكتسازیى خودێك كە شەرعییەتى دەسەڵات بخاتە ژێر پرسیارەوە (Butler: What is Critique? 2011). ئەمە كاركردێكى هەرە پارادۆكسیكاڵى ڕەخنەیە. ڕەخنە ئەوەیە كە تواناى ئەوەت پێ بدات بێ بیركردنەوە دەسەڵات قبوڵ نەكەیت؛ لەوانە دەسەڵاتى نووسەر لەسەر دەق، یان دەسەڵاتى ڕەخنەگر لەسەر تێكست. گەر ڕەخنە وەك دەسەڵات بەسەر دەقدا پراكتیزە بكرێت، كەواتە ڕەخنەیەكى تر هەیە، كە لە خودى ڕەخنەلێگیراوەوە دێت، ئەویش ئەوەیە ملكەچى دەسەڵاتى ڕەخنەگر نەبێت. لە بارێكدا ڕەخنە پێوانە و حوكم بێت بۆ گرتنى ناوەڕۆكى دەق، دەق دەكشێتەوە؛ ئەمە جەوهەرى ئەدەبیاتە لاى مۆریس بلانشۆ. لەم ڕوانگەیەوە تێكست ڕووبەرێكە بۆ موماسەرەى بەردەوامى ڕەخنە؛ لە سەرووى ڕەخنەوە نییە، ڕەخنەیش لە سەروویەوە نییە، بەڵكوو خۆى فەزاى بەرهەمهێنانى ڕەخنەیە؛ سەتحێكى ناونیشانە كە هەركەس بیەوێت دەستى بەسەردا بگرێت، خۆى دەگۆڕێت بۆ جۆرێك ترانسێندنتاڵ كە بەرەو دەرەوە هەڵدێت. بەم پێیە ئێمە دوو ڕووبەرى جیاوازمان نییە: یەكێكیان تێكستێك (سوبێكت/ملكەچى ڕەخنە) و دووەمیان ڕەخنە (سوبێكت بەسەر تێكست/ئوبێكتدا). ئەم دووانە [دەق و ڕەخنە] پێكەوەن، بەو مەرجەى تێكست خۆى مومارەسەى ڕەخنە بێت. لێرەدا ڕەخنە دەبێتە كەشفكردنى بەردەوام، كردنەوەى لۆچە ڤێرتوێلییەكان، پێشكەشكردنى دەق وەك شتێك كە بە تەواوەتى و بە یەكجار نابرێتە بەر ڕۆشنایى.

( ٤)

بۆچى دەق نەبرێتە بەر ڕۆشنایى، لە كاتێكدا ڕۆشنایى هەر لە دێر زەمانەوە مانایەكى پۆزەتیڤى هەبووە: ڕۆشنایى بریتییە لە ڕووناكیى عەقڵ و زانین كە بەسەر تاریكى و ساختەدا زاڵ دەبێت. ئاخۆ ئەمە كرۆكى ڕۆشنگەرى نییە؟ بەڵێ، بەڵام ئەمە لەلایەك زیاد لە ڕادە سادەكردنەوەیە؛ لە لایەكی تر ڕۆشنگەریى عەقڵانى لەسەر مۆدێلى ڕۆشنگەریى تیۆلۆژى [مەسیح وەك ڕووناكى] دادەڕێژێتەوە كە خودى ڕۆشنگەرى لە سەردەمە بەراییەكانى خۆیدا لەگەڵیدا كەوتە ململانێ. كانت هەوڵ دەدات ڕۆشنگەرى پتر دنیایى بكاتەوە. لە دەقە بەناوبانگەكەیدا وەڵامدانەوەى پرسیارى ڕۆشنگەریى چییە؟ كانت ڕۆشنگەرى وەك دەرچوون لە پێنەگەیشتوویى وێنا دەكات. بە لاى كانتەوە ڕۆشنگەرى واتە بوێرى بۆ بەكارهێنانى عەقڵ لەپێناو دەرچوون لە نەخەمڵیویى زەینیدا. ئەم نەخەمڵیوییە سروشتكرد نییە، لەبەر ئەوە نییە كەسانێك، خەڵكانێك یان هەندێ لە كۆمەڵگاكان نوقسانی لە عەقڵیاندا هەیە، پتر بە هۆى ئەوەیە كە بوێرییان نییە بۆ بەكارهێنانى ڕۆشناییى عەقڵ لە بەرانبەر ئەو هێزانەدا كە فەرمان بە گوێڕایەڵى بۆ فەرمانەكانى ئەوانی تر دەكەن (Kannt: Beantwortung der Frage; Was istAufklärung, P. 5)؛ كەواتە لاى كانت كاڵفامى Unmündigkeit بەرەنجامى نەوێرى Unmütigkeitـى فامكردنە؛ چ وەك تاكەكەس بۆ نموونە گوێڕایەڵى سەرباز، نەخۆش، فەرمانبەر؛ یان گوێڕایەڵى كۆمەڵگایەك بۆ پیاوى ئایینى، ئەمیر، سەرۆك. بەم پێیە لە دوولایەنەوە بەكارهێنانى عەقڵ زەروورە: ڕۆشنگەریى تاكەكەسى، واتە بەكارهێنانى عەقڵ بە شێوەى خودی لە هەڵوێستێكى دیاریكراوى كار یان ئەركدا. ڕۆشنگەریى گشتى لە كۆنتێكستێكى گەردوونیدا. لە هەردوو بارەكەیشدا ڕۆشنگەرى ڕووبەڕووبوونەوەى كاڵفامییە.

فوكۆ دەقەكەى كانت دەكات بە بنچینەى وتارە ناودارەكەى كۆتایییەكانى تەمەنى: ڕۆشنگەرى چییە؟ و بە زوویى ئەوە ڕوون دەكاتەوە كە ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیەى كاڵفامى پێش هەموو شتێك لە خودەوە دەست پێ دەكات (Foucault: Ethics, P. 306). مرۆڤ بۆ ئەوەى دژ بە بەربەستەكانى بەردەم ڕۆشناییى عەقڵ بوەستێتەوە، پێویستە سەرەتا ئەو بەربەستانە لە زەینى خۆیدا، كە وەك ئوبێكت كەوتوونەتە نێوان عەقڵى و جیهان، هەڵبگرێت، بۆ ئەمەیش پێویست دەكات ڕۆشناییى عەقڵ پێش هەموو شتێك ئاراستەى خۆى بكات. بەم جۆرە یەكەمین هەنگاوى پرۆسەى ڕۆشنگەرى بریتییە لە خۆ-ڕەخنەكردن بۆ ئەوەى بیركردنەوە لە ئاستى كەسیدا پێ بگات و بەرەو ئاستە گەردوونییەكەى، كە ڕۆشنگەریى گشتی-جیهانییە، هەڵبكشێت. لەم كردەیەدا ئیرادە پەیڕەوى لە هیچ فەرمانێك ناكات لە فەرمانى عەقڵ نەبێت، ڕەوایەتیى هیچ هێزێك لە سەروو ڕەوایەتیى خودى عەقڵەوە پەسەند ناكات؛ واتە مرۆڤ گوێڕایەڵى عەقڵ دەبێت. فوكۆ لە وتارەكەیدا دەركى بەم پەیوەندییەى نێوان ڕۆشنگەرى و ڕەخنە كردووە، بۆیە دەنووسێت: «لە هەموو بارێكدا پرسیارەكە ئەوەیە كە بزانین چۆن بەكارهێنانى عەقڵ دەشێت ئەو فۆڕمە گشتییەى كە خوازیارییەتى، وەربگرێت؛ ئەوەی بزانین چۆن گوێڕایەڵى لە مەعریفە دەشێت لە سنوورى ڕۆشنكردنەوەدا مومارەسە بكرێت. […] پێم وایە پێویستە جەخت لەسەر ئەو پەیوەندییە بكەینەوە كە لەنێوان ئەم دەقە كورتە و هەر سێ ڕەخنەكەدا هەیە. لە ڕاستیدا كانت، لە ساتێكدا وەسفى ڕۆشنگەرى دەكات كە مرۆڤایەتى لەوەدایە عەقڵى خۆى بخاتەگەڕ بەبێ ئەوەى خۆى ملكەچى هیچ دەسەڵاتێكى تر بكات. ڕێك لەم ساتەدایە كە ڕەخنە پێویستە، چونكە ڕۆڵەكەى ئەوەیە ئەو هەلومەرجانە پێناسە بكات كە تێیاندا بەكارهێنانى ڕەواى عەقڵ لەوەدایە ئەوە دیارى بكات كە دەشێت چى بزانرێت، دەشێت چى بكرێت، دەشێت هیوامان بە چى هەبێت. بەكارهێنانى ناڕەواى عەقڵ ئەوەیە كە دەبێتە مایەى دۆگماتیزم و ناسەربەخۆیى، تەنیا لەگەڵ وەهمدا» (Foucault, P. 308).

ئێستا با بگەڕیینەوە بۆ یەكەمین ڕستەى ئەم وتارە: «ڕەخنە لە فەزاى ئێمەدا نەخەمڵیو ماوەتەوە». بێگومان ئەمە جۆرێك حوكمە؛ بەڵام حوكمێكى زۆرەملێ نییە و دەكرێت بیسەلمێنین؛ نەخەمڵیو واتە بەربەست لەبەردەم بەكارهێنانى عەقڵدا هەبووە وەك مەرجەعى ڕەخنەكردن بە واتا كانتییەكەى. لەو بەربەستانە: ناسەربەخۆییى تاكى عەقڵانى (ڕوانین لە دۆگمەكانەوە)، كەمى مەعریفەى فەلسەفى، ڕەخنەى نا-ناونشین (بۆ نموونە گەر كەسێك بە هیچ داوێكى شایەنى باسەوە بە دنیاى ڕۆمانەوە نەبەسترابێت، بەڵام ڕەخنەى ئەوە لە ڕۆماننووسێك بگرێت كە بۆچى كارەكتەرەكەى لە بەرزایییەوە دەكەوێتە خوارێ و نامرێت، ئەوا ئەمە دەبێتە پەڵپ نەك ڕەخنە.)، پشتبەستن بە ڕاى سەتحى تاكەكەسى بە ناوى جیاوازییەوە، مومارەسەى ڕەخنە لە ناكۆكیى كەسیدا (وەك ئامرازى لێدان لە نووسەرى ڕەخنەلێگیراو و بەرهەمەكەى)، ڕەخنەگرتن وەك بەتاڵبوونەوەى دەروونیى (كینە و ئیرەیى). هەر یەك لەم ڕەخنانە گوێڕایەڵى هێزێكى تر بوون جگە لە هێزى بیركردنەوە؛ تەنانەت گەر لە ڕووى كەسیشەوە ڕەخنەگرانى لەم جۆرە تواناى بیركردنەوەى زرنگانەیان هەبێت، هێشتا ناتوانین بڵێین ئەوان ڕەخنەگرن، چونكە بیركردنەوەیان ملكەچى غەریزە و دۆگمەكانى خۆیان كردووە؛ یان هیچ نەبێ پەردەیەكیان خستووەتە نێوان بیركردنەوە و بابەتەكەیانەوە. بە زۆرى لە فەزاى ئێمەدا ڕەخنە ماناى غەریزەنووسی وەرگرتووە؛ سەرجەمى ئەمانە بە چەمكى كانت واتاى كاڵفامین؛ ڕاشكاوتر بڵێین بە مانایەك دژە-ڕۆشنگەریین: نەبوونى بوێرى بۆ زاڵبوون بەسەر بەربەستەكانى بەردەم بیركردنەوەدا. گەر لەم ڕوانگەیەوە ئەركى ڕۆشنگەرى لە كۆمەڵگەى خۆماندا دیارى بكەین، ئەوا دەبێت ئاراستەى خودى ڕەخنەى بكەین: ڕۆشنگەرى واتە دەرچوون لە نەخەمڵیویى ڕەخنە و لە ڕەخنەى نەخەمڵیو؛ ئەمەیش دەبێتە جەوهەرى زەرووریى خودى ڕەخنە بۆ ئێمە. ڕەخنە بریتییە لە ڕەخنەى ڕەخنە، بریتییە لە ڕەخنەى ڕۆشنگەرانەى ڕەخنەى نەخەمڵیو.

ڕۆشنگەرى واتە دەرچوون لە نەخەمڵیویى ڕەخنە و لە ڕەخنەى نەخەمڵیو؛ ئەمەیش دەبێتە جەوهەرى زەرووریى خودى ڕەخنە بۆ ئێمە. ڕەخنە بریتییە لە ڕەخنەى ڕەخنە، بریتییە لە ڕەخنەى ڕۆشنگەرانەى ڕەخنەى نەخەمڵیو.

( ٥)

بێگومان لە فەزاى ئێمەیشدا هەندێك تێكست دەهێنرێتە بە ڕۆشنایى، بەڵام چ ڕۆشنایییەك؟ ئەوە وەك بەڵگەنەویستێك وایە كە ئێمە یەك جۆر ڕۆشناییمان نییە؛ كەواتە هەموو ڕووناكیییەك ڕۆشنگەرانە نییە. پێشتر ئاماژەمان بە جیاوازى نێوان “نور”ى ئایینى و “ڕۆشنایى”ى عەقڵ دا. دەتوانین جۆرى دیكەیش دیارى بكەین: ڕۆشناییى هەتاو كە بە بڕواى ئەفڵاتوون تەنیا نوسخەیەكى شێواوى ڕۆشناییى جیهانى ئایدیاكانە. ڕۆشناییى چاوى سەر كە پێی دەوترێت سۆما. بەردەوامیش سۆمایەكى تر هەبووە كە سۆماى چاوى سەرى نەسخ كردووە: عیرفان یان چاوى دڵ. ڕۆشناییى تەكنیكى كە ئەلەتریك دابینى دەكات. هەروەها دنیاى دیجیتاڵى كە لە سەردەمى ئێستاماندا لە ڕۆشناییى ڕۆشنگەرى دابڕاوە و بووە بە “شەوارەكەوتن”. ڕۆشناییى سینەما كە ڕۆشنایییە دەربارەى خودى ڕۆشنایى لەسەر پەردە؛ دواجار ڕۆشنایییەكى شانۆییشمان هەیە كە ڕۆشنایى خستنەسەر پشتى پەردەیە.

لە فەزاى نووسینى ئێمەدا ڕووناكى خراوەتە سەر دەق لەپێناو یەك ئامانجدا: زەقكردنەوەى كەم و كورتییەكانى دەق، ئاشكراكردنى هەڵەكانى نووسەر. ئەركى ڕەخنە لەبریى ئەوەى ببێتە بەكارهێنانى ڕۆشناییى عەقڵ بۆ دەرچوون لە پێنەگەیشتوویى، پێش هەموو شتێكیش لە پێنەگەیشتوویى خودى ڕەخنە كە خۆ-ڕەخنەكردن پێشمەجى پێگەیشتنییەتى؛ تەنیا بووە بە جۆرێك پەردەهەڵماڵین لەڕووى كەمتەرخەمییەك، تەپڵكوتان بۆ سەهوویەك، فەزحى فەزاحەتێك. گەر دەقى ئێمە نەخەمڵیوو بێت، ئەوا ڕەخنەكەیشمان هیچ كات هاوكار و یارمەتیدەر نەبووە بۆ دەرچوون لە نەخەمڵیوی كە ماناى پێرفێكتى ڕۆشنگەرییە لاى كانت، بە پێچەوانەوە، ویستى ڕاگرتنى ئەبەدیى تێكست بووە لە هەژارییەكەى خۆیدا. نەخەمڵیوی تێكست وەك فەزاحەت مامەڵەى لەگەڵدا كراوە؛ لێرەدا ڕەخنەگرتن وەرگەڕاوە بۆ سەرزەنشت، تەریقكردنەوە، چاوشكاندن. ڕەخنەگرتن لە كەموكورتیى نووسەر بۆ ئاستێكى پەڕگیرتر ڕاكێشراوە، سنوورێك كە كەموكورتى وەرگەڕاوە بۆ هەڵە؛ هەڵەیش بۆ ئاستێكى پەڕگیرتر ڕاكێشراوە كە وەرگەڕاوە بۆ فەزاحەت؛ لە دەرەنجامدا ڕەخنە لاى ئێمە بووە بەسكانداڵناسى. لە كاتى كاركردنم بۆ وتارێك لەسەر پرسى پەردە وەك ئوبێكتى داپۆشین-دەرخستن (شانۆ) و پەردە وەك گەمەى هاوكاتى حزوور-غیاب (سینەما) چەمكى “سكانداڵناسى”م داڕشت. مەبەستیشم لێى ئەو كاركردە پارادۆكسیكاڵە بوو كە دادانەوەى پەردە و لادانى پەردە، پێش و پشتى ستەیج هەیانە و لە شانۆى ئۆدیپیدا پتر ئەو شتە پێكدێنن كە دەكرێت بە دیالەكتیكى فەزاحەت ناوى ببەین؛ لە كاتێكدا پەردە لە سینەمادا دوالیزمى داپۆشین-دەركەوتن تێدەپەڕێنێت. لە سینەمادا هیچ شتێك نییە بۆ شاردنەوە، هەموو شتەكان لە پەیوەندییەكى دەرەكیدان، لە پێشى پەردەدان، چیتر هیچ شتێك لە پشتى پەردەوە بوونى نییە، هەر بەو جۆرەى كە دۆلوز دەڵێت لە پشتى ماسكەكانەوە هیچ ڕووخسارێك، هیچ نهێنییەك بوونى نییە (دلوز: المعرفة و السلطة، ص62)؛ ئەوەى هەیە گەمەى خودى پەردە و ڕۆشنایییە؛ خیانەتى سیمولاكراكانە كە چەمكى فەزاحەت ناتوانێت تەفسیریان بكات³.

گەر ڕەخنە بریتیى بێت لەدەرخستنى كەموكوڕى، كەواتە ڕۆشنایییەكى بەرزتر، حەقیقیتر، كامڵتر دەخرێتە سەر دەق تاوەكوو لەژێر نوورەكەیدا دزێوى و نوقسانییەكان ڕووناك ببنەوە و هەر كەسێكى هۆشمەند بیانبینێت. لاى كانت ئەمە لە ڕاقیترین حاڵەتیدا ڕۆشنایى عەقڵە. بەڵام وەك پێشتر ڕوونمان كردەوە ئەو رۆشنایییەى كە زۆربەى ڕەخنەگرانى ئێمە هەڵیان كردووە ڕۆشناییى شانۆى ئۆدیپییە. لێرەدا ڕەخنە وەك ڕۆشنایى خستنەسەر لە واتا سكانداڵناسییەكەیدا، بریتییە لە ژێستى دەرخستنى نهێنى، پەردەهەڵماڵین لە ڕووى ڕاستەقینەى تێكستێك یان نووسەرەكەى: كەشفكردنى دەستى نووسەر. گوزارەى “دەستەكەت كەشف بوو” واتا بە سایەى ڕەخنەوە نهێنییەكەت دەركەوت، پشتى پەردە ئاشكرا بوو، ژێر بەڕە خرایە سەر بەڕە. لە عەقڵى سكانداڵناسیدا باشترین ڕەخنە ئەوەیە كە ئابڕووى تێكست یان دانەرەكەى ببات.

لە كۆمەڵگەى ئێمەدا ئەم جۆرە بەكارهێنانەى ڕەخنە نەك تەنیا كۆنزەرڤەتیڤانە دەكەوێتەوە، بەڵكوو میللى و عەوامانەیشە، چونكە زەینى سكانداڵناسى لە هەر كایەیەكدا بەرهەمهێنانەوەى مێنتاڵێتیى كایەى نەریتیى كۆمەڵایەتییە. بێگومان ئەوەى دراوسێیەكى حەسوود لە كۆڵانێكدا چاودێریى كەموكوڕیى دراوسێیەكەى بكات، جیاوازە لەوەى نووسەرێكى وردبین چاودێریى كەموكوڕیى تێكستى نووسەرێكى تر بكات؛ بەڵام كاتێك ڕەخنە ببێت بە دیالەكتیكى فەزاحەت، چیتر جیاوازییەكە لە جەوهەرى كردەكەدا نییە، بەڵكوو لە كایەكاندایە. ئەم كایانە بە شێوەیەكى ڕێژەیى لە یەكترى جیاوازن و هاوكات هەندێ كەرەستەى تایبەت و هەندێ كارەكتەرى سەرەكیى خۆیان هەیە، گەرچى لە یەكتریش دابڕاو نین؛ كایەكان بەردەوام لەیەك دەخشێن، دەچنە نێو یەكترى، یەكترى بەرهەم دەهێننەوە و یەكترى تێدەپەڕێنن و زەبر لە یەكترى دەدەن. بۆ نموونە “ستۆدیۆى میوزیك” و “دیوەخان” سەر بە دوو كایەى جیاوازن، بەڵام جۆرێك گۆرانى و موزیك هەیە كە یان لە ڕووى ئەسڵەوە بەرهەمى دیوەخانە، یان ئەگەر نوێیش بێت باشتر لەگەڵ دیوەخاندا دەگونجێت. بە هەمان شێوە، “كۆڵان” كە بورجى موراقەبەى دراوسێ حەسوودەكەمانە، ڕووبەرێكى كۆمەڵایەتیى ڕۆژانەیییە كە زۆرینەى كۆمەڵگا تێیدا هاوبەشن، بەڵام نووسین، ڕووپەڕى كتێب و سایتە كولتوورى و ڕۆشنبیرییەكان، كایەیەكى ڕۆشنبیریى نیمچە نوخبەیین. لەگەڵ ئەوەیشدا دەكرێت هەندێ لە كارەكتەرەكانى هەردوو كایەكە دەست بە هەمان نەریت، بەها، زاراوەوە بگرن، بۆ نموونە “پاراستنى بەها كۆنەكان” لە فەزاى كۆمەڵایەتیدا واتە كۆنزەرڤاتیڤیزم؛ بەڵام گەر زانایەكیش لە بوارى زانستدا داواى “پاراستنى بەها كۆنەكان” بكات، ئەوا بێگومان ئەویش لە بوارى زانستدا دەبێتە زانایەكى كۆنزەرڤاتیڤ. پرسى سكانداڵیش هەر بەو جۆرەیە؛ لێرەدا بونیادى كردەكە هەمان داڕێژەرى پاڵنەرى دەرخستنى “شەرم” و “عەیبوعار”ە، بەڵام لە دوو كایەى جیاوازدا. وەختێك كردەكان بەم جۆرە بچنە سەر یەكترى و یەكترى لە كایە جیاوازەكاندا دووبارە بكەنەوە، ئەوا پەیوەندییەكەیان دەبێتە “تەبایى”، كاتێك، بە پێچەوانەوە، بەریەكتر بكەون، پەیوەندییەكەیان دەبێتە “ناكۆكى”. بە زۆرى ئەم تەبایى و ناكۆكییە لە “گوتارى فەرمى”ـدا دەرناكەون؛ گوتارى فەرمى واتە ئەو بەها و پرەنسیپ و ئامانجانەى كە گوتارەكان ڕاستەوخۆ و ئاشكرا بانگەشەیان بۆ دەكەن؛ بەڵكوو لە پەیوەندییە تۆڕبەندییە ستراتیژییە وردەكاندان كە ئەگەر لە “بانگەشە”كاندا بۆیان بگەڕێین، هەرگیز ناتوانین وەك خۆیان بیانبینین. لەبەر ئەوەیە زۆرجار نووسەرێك یان ڕۆشنبیرێك لە ئاستى فۆرماڵدا خۆى تاڕادەى پڕوكان تاو دەدات تاوەكوو بیسەلێمنێت كە ئەو پێشكەوتنخوازە، بەڵام تێگەیشتنى ناوەكیى ئەو بۆ “پێشكەوتنخوازى” و میتۆدى كاركردنەكەى، دەشێت تاڕادەیەكى زۆر نەریتى و فەندەمێنتاڵ بێت. خستنەگەڕى ڕەخنە وەك چەكى فەزح و دەرخستنى عەیبوعار بەو مانایەیە فیكر هێشتا لە كایەى كۆمەڵایەتیى [زارەكى] دانەبڕاوە، بگرە لاى خۆیەوە درێژەى پێ دەدات.

( ٦)

هەموو ئەو جۆرە ڕەخنانەى تا ئێستا باسمان كردن، ڕوانینن لە “سلب” و ڕوانینن لە “سلب”ـەوە. لەنێوان ئەم دوو گوزارەیەدا جیاوازییەكى كەم هەیە: ڕوانین لە نێگەتیڤ، واتە ڕوانین لە كەموكورتى، نەخەمڵیوى، فەزاحەتى تێكست (یان نووسەر). ڕەخنەگر بە وردى بۆ شتێك دەگەڕێت كە لە تێكستدا نییە، بۆ ئەوەى پیشانى بدات كە لە تێكستدا نییە: گەڕان بۆ خودى نەقس. ئەو شتەى كە نەقسە واتە هەبوونى شەرم بۆ تێكست. بەڵام ئەم ڕوانینە زۆركات لە فەزاى ئێمەدا ژێر بەژێر خزاوە بۆ نێو “ڕوانین لە نێگەتیڤەوە”، بۆ ڕوانینێك كە خۆى بەرهەمى سەرچاوەیەكى نێگەتیڤە. لەم بارەدا ڕەخنەگر تەنیا ئەوە دەرناخات كە نەقسە، بەڵكوو ئەوەیش ڕەت دەكاتەوە كە هەیە. ڕەخنەگر بە چاویلكەیەكى سلبییەوە دەڕوانێت؛ ئەگەر دەق نەخەمڵى بێت، هاوكاریى دەق ناكات بۆ دەرچوون لە نەخەمڵیوى، ئەگەر دەق تاڕادەیەكى وا خەمڵى بێت كە بشێت وەك دەقێكى شایەنى خوێندنەوە لەبەرچاو بگیررێت، ڕەخنەگرى سالب ناتوانێت وەك دەقێكى (نیمچە)خەمڵیو بیبینێت. ئەم دوو ڕوانینەیەك ئەسڵیان هەیە و یەكتریش بەرهەم دەهێننەوە؛ هەردووكیان یەك ڕەخنەن كە دەتوانین بە ڕەخنەى نەرێكارNegative critics ناوى ببەین.

ڕەخنە ئەوەیە كە شتێك نەفى دەكات بۆ ئەوەى ئیمكانى شتێكى باشتر دەربكەوێت. تێكست تێزە، ڕەخنە ئەنتى تێزە، لەنێوان ئەم دووانەدا دەبێت بە حەتمى لێكدژى هەبێت بۆ ئەوەى تێكستێكى تر لەولاى هەردووكیانەوە دەربكەوێت كە لە مێژوودا بە هۆى ئەم لێكخشانە دیالەكتیكییەوە دەچێتە پێشتر

ڕەنگە چەمكى “نەرێكردن” negation بمانخاتەوە بیرى میراتى هیگڵى كە ڕەخنە وەك پرۆسەیەكى دیالەكتیكى وێنا دەكات. بەم پێیە ڕەخنە ئەوەیە كە شتێك نەفى دەكات بۆ ئەوەى ئیمكانى شتێكى باشتر دەربكەوێت. تێكست تێزە، ڕەخنە ئەنتى تێزە، لەنێوان ئەم دووانەدا دەبێت بە حەتمى لێكدژى هەبێت بۆ ئەوەى تێكستێكى تر لەولاى هەردووكیانەوە دەربكەوێت كە لە مێژوودا بە هۆى ئەم لێكخشانە دیالەكتیكییەوە دەچێتە پێشتر. ئیدى جووڵەى سەرجەمى مێژوو و گەردوون تەنیا نەفییە. ڕەخنە لاى ماركسیش لە جەوهەرى خۆیدا نەفییە؛ پرۆلیتاریا هێزى ڕەخنەییە كە بۆرژوازییەت نەفى دەكات. بەڵام كێشەكە ئەوەیە ڕەخنەى نەرێكار، بەو جۆرەى كە نووسینى ئێمەى داپۆشیوە، تەواو سەر بەم میراتە نییە؛ لەخۆیدا هیگڵییە، بەڵام بۆ خۆى هیگڵى نییە.

لەخۆیدا هیگڵییە، چونكە تەنیا دەربڕى قۆناغێكى زۆر دیاریكراوى ئاگایییە كە هیگڵ بەئاگاییى غەمگین Unhappy Consciousness ناوى دەبات. لە ئاگاییى غەمگیندا خودئاگایى سەرەتا هێندە هەست بەو تەنیایى و بێتوانایییە قووڵەى ناو خۆى دەكات تاوەكوو لە خۆیدا شەق دەبات و دەبێتە دووپارچە. ئەم دوو كەرتبوونەى ئاگایى لەخۆنامۆبوونە، چونكە دوو ئاگاییى لێكدژن لەنێو یەك خودئاگاییدا كە یەكترى ناناسنەوە و مرۆڤ لە نێوانیاندا دەكەوێتە جۆلانێ تاوەكوو دواجار یەكێكیان جودا دەبێتەوە و لە دەرەوە فۆڕمى لێكدژ وەردەگرێت (Hegel, Spirit of Mind, P. 127). ڕەخنەى نەرێكارى ئیمە دوایین لەمسەى قۆناغە دیالەكتیكییەكەى ون كردووە و هەر لە غەمگینیى خۆیدا ماوەتەوە. لە خۆى نامۆ بووە، بەڵام لە خۆى جودا نەبووەتەوە؛ واتە ئاگایییەكى غەمگینى تێنەپەڕە؛ لەبەر ئەوە لە ناوەوە جۆرێك نەخۆشیى تووش بووە كە واى لێ كردووە توندوتیژ و پەلاماردەر بێت؛ بەم جۆرە لە ئاگاییى غەمگینەوە بووە بە ئاگاییى بیمار Rogue Consciousness. لەلایەكی تر، ئەم ئاگایییە بۆ خۆى هیگڵى نییە، چونكە جگە لە هەندێ هەوڵى باش و هاوسەنگانە لە ماوەى پانزە ساڵى ڕابردوودا، بەشى زۆرى ئەم جۆرە ڕەخنەیە لەوە هەژارترە هۆشیارانە، لە سەرچاوەى تیۆرییەوە بڕوانێت و تیۆریزەى فیكریى هیگڵ و ماركس بۆ هەندێ كێشەى ئەم سەردەمە، بە گوێرەى ئەو میتۆدە جیاوازانە بكات كە پەیوەندییان پێیانەوە هەیە، تەنانەت ئەگەر هەوڵى لەم جۆرەیش هەبێت یان فەندەمێنتاڵ و تەقلیدین، یان هێندە ساكارن كە تەنیا زیان بە فیكرى هیگڵ و ماركس دەگەیەنن؛ ئەمەیش جۆرێك هەژارییە كە دەكرێت ناوى بنێین ئاگاییى نەدارPoor Consciousness.

دواجار ئەم ئاگایییە غەمگینەى كە بووە بە ئاگاییى بیمار و ئاگاییى نەدار، هیچ شتێكى تر شك نابات “ڕەتكردنەوە” نەبێت؛ لەبەر ئەوە نەفى فۆڕمێكى كۆمید وەرگرتووە، بۆتە “نەفى لەپێناو نەفى”ـدا، واتە نەفییەك كە هەموو شتێك نەفى دەكات بێ ئەوەى دواجار، جگە لە خودى ڕەخنە، هیچ شتێك بە شێوەیەكى ڕاستەقینە نەفى بكات و لە وتارێكى تردا ناومان ناوە “نەفیى بەتاڵ”. نەفیى بەتاڵ لە جەوهەردا نەرێكردنێكى بۆشە كە دەیەوێت تەنیا بە نەفیكردن خۆى پڕ بكاتەوە؛ ڕەت دەكاتەوە چونكە جگە لە ڕەتكردنەوە ناتوانێت هیچ مامەڵەیەكى تر لەگەڵ دەقدا بكات؛ لە كاتێكدا ڕەخنەى داهێنەرانە ئەوەیە كە لە بیابان مێرگ بئافرێنێت. دەتوانین كەمێك وتەكەى هۆبز “لە دۆخى سروشتیدا هەمووان گورگى هەمووانن” دەستكارى بكەین و بیگۆڕین بۆ “لە دۆخى ئێمەدا هەمووان نافیى هەمووانن”. تەنیا لە یەك كاتدا ئەم نەفییە هەڵدەپەسێردرێت؛ كاتێك كە “موجامەلە” Compliment هەبێت. موجامەلە دۆخى ئاشتییەكى كاتییە كە نەفى بۆ ماوەیەك كپ دەكات؛ لەم بارەیشدا دەق وەك دەق ناخوێنرێتەوە بەڵكوو ستایش دەكرێت. لە نەفیدا هەمووان یەكترى بە لیبراڵ، ماركسیست، ئیسلامیست، پۆستمۆدێرن، فاشیست و بگرە بەعسییش تۆمەتبار دەكەن؛ لە موجامەلەدا هەمان نووسەرى لیبراڵ بەلایەوە ئاساییە ستایشى نووسەرە ماركسییەكە بكات؛ ئاسایییە دژە نیچەییەك ستایشى نووسەرێك بكات كە نیچە و هایدیگەر سەرچاوەى بن، بە مەرجێك هەردووكیان بۆ نەفیكردنى لایەنى سێیەم هاوڕا و تەبابن.

بێگومان ستایش، هەر وەك نەفى، بەشێكى ڕەخنەیە و لە نووسیندا سەركوت ناكرێت، بەڵام بە مەرجێك ستایش بچێتە خزمەتى خودى تێكستەوە؛ تێكستێك بەبێ ناو. فوكۆ لە چاوپێكەوتنێكدا بێزارى خۆى لەوە دەردەبرێت، خوێنەر یان ڕەخنەگر بە خاترى ناوبانگى نووسەر دەست بۆ دەقەكەى ببات؛ بە پێچەوانەوە ئەو دەیویست كتێبێك بنووسێت تەنیا بە ناونیشانى خۆیەوە، بەبێ ناوى نووسەر تاوەكو تەنیا خودى تێكست لە بەردەم خوێنەردا بمێنێتەوە. فوكۆ چەند هەوڵێكى چكۆلەى دا، لەوانە: لەنێوان ساڵانى ١٩٧٩-١٩٨٤دا ڕۆژنامەى لۆمۆندى فەرەنسى، هەفتانە چاوپێكەوتنێكان لەگەڵ یەكێك لە كاریگەرترین ڕۆشنبیرانى هاوچەرخى ئەوروپادا بڵاو دەكرەوە؛ لە ٦-٧ى نیسانى ١٩٨٠دا، چاوپێكەوتنێك بڵاو كرایەوە بەبێ ئەوەى ناوى هیچ كەسێكى لەسەر بێت. لەبریى ناوى نووسەر تەنیا چاڵێك هەبوو، جێ-نیشانەیەك بۆ غیابى كەسى دیمانەكراو. فوكۆ داواى كردبوو بە نەناسراوى بمێنێتەوە تاوەكوو حزوورى نووسەر خوێنەر ڕانەكێشێت، لەبریى ئەوە وا لە خوێنەر بكات، لە غیابى نووسەردا، ئاوڕ لە خودى دەق بداتەوە؛ لەبەر ئەوە بابەتەكە بە “گفتوگۆ لەگەڵ فەیلەسووفە دەمامكدارەكە”دا ناسرا. ستایشى دەق تەنیا دەشێت لە غیابى نووسەردا ڕاستەقینە بێت. تەنانەت ئەگەر نووسەر بەناوبانگ و شوهرەتیش بێت، دەبێت ڕەخنەگر تواناى ئەوەى هەبێت لە دەق دایبماڵێت و دواى دەق بۆى بگەڕێتەوە. بەم جۆرە ستایشى نووسەر دەبێتە موجامەلە گەر بەشێك لە ستایشى دەق نەبێت؛ دەقێك كە شایەنى ستایشە؛ ستایشێك كە لەپێناو ئەرێكردنaffirmationـدایە.

( ٧)

بەر لەوەى شتێك لەسەر ڕەخنەى ئەرێكار بڵێین، پێویستە وەك زەمینەسازى لە چەند خاڵێكدا سكێچێكى بۆ بكێشین:

١. ڕەخنە چییە؟ فوكۆ ناونیشانى وانەوتارێكى خۆى دەربارەى ڕەخنە هەر بەم جۆرە داڕشتووە؛ بەڵام وەك لە سەرەتاى وانەكەیدا ئاماژەى پێ دەدات، لەبەر ئەوەیە كە هیچ ناوێكى بۆ بابەتەكەى نەبووە، واتە بە دڕۆدۆنگییەكى زۆرەوە ئەم پرسیارە دەكات بە ناونیشان كە تەنیا یەك پرسیارى سادە و باویشە. كەواتە بۆچى فوكۆ بەرامبەر بەم پرسیارە سادەیە هێندە دوودڵ و نیگەرانە؟ لەبەر ئەوەى لە وانەوتارەكەیدا ڕەخنەیەك پیشان دەدات كە لە خودى ڕەخنە لا دەدات، ڕەخنە بۆ شوێنێك پاڵ پێوە دەنێت كە پێشتر لە ڕووى تیۆرییەوە بۆ ئەو شوێنە پاڵ پێوەنەنراوە، واتە ڕەخنە دەباتە ڕووبەرى نا-ڕەخنەوە، ئەویش ڕەخنەیە وەك مومارەسەى كردەیى ژیان، وەك بوونى ئەخلاقیى مرۆڤێك كە بەتەنگى خۆوەیە: ڕەخنە وەك فەزیلەت (Foucault: The politics of Truth, P. 26). خاڵە گرنگەكە ئەوەیە كە لێرەدا ڕەخنە ڕوو لە خودى مرۆڤ دەكات؛ ئەمەیش تەنیا خۆ-ڕەخنەكردن نییە، ڕوولەخۆكردنیشە، یان بە تێرمى فوكۆ، گرنگى بەخۆدان، كە بەو واتایەیە خود ڕەخنەییانە دەژى؛ ئەمە سادە نییە. ڕەخەییانە ژیان لەولاى ئەوەوەیە خود تەنیا ڕەخنەییانە بیر بكاتەوە. بیركردنەوە كاتێك بەهایەكى ئەخلاقى هەیە كە لەنێو ژیانى ڕەخنەییى مرۆڤدا مومارەسە بكرێت. جەوهەرى ژیانى ڕەخنەیییانەش ئەوەیە نە ملكەچى دەسەڵات بیت و نە دەسەڵاتى ملكەچكردن پراكتیزە بكەیت. لێرەوە ڕەخنە لە واتاى قەدەغەكردن، دوورخستنەوە، سەركوت دادەبڕێت و دەبێت بە ئارەزوو. لێرەدا خۆمان لە شرۆڤەى ناوەڕۆكى وتارەكەى فوكۆ لا دەدەین، چونكە لە بابەتەكەمان دوورمان دەخاتەوە. خاڵى جەوهەرى بۆ ئێمە ئەوەیە لەوە تێبگەین كە ڕەخنەى جددى و بەهادار خودى ڕەخنەیش بۆ بەرزتر پاڵ پێوە دەنێت، فراوانى دەكات، لە ئاسۆ بینراوەكانى تێی دەپەڕێنێت. كارى ڕەخنەگر ئەوە نییە وەك زۆمبى بنیشێتە سەر دەق، ئەوەیە ئیمكانى ڕەخنە بۆ ئەودیوى سنوورەكانى ڕەخنە گەشە پێ بدات، واتە بە جۆرێكى نوێ مومارەسەى ڕەخنە بكات كە دەق پێیى شاد بێت (با نووسەرى دەقیش پێى شاد نەبێت).

٢. ناكرێت ڕەخنە بە ڕەهایى لە پێوانەسازى و نەفییەكى جوزئى هەندێك ڕەگەزى تێكستێك یان سیاقێك خۆى ببوێرێت، بەڵام لەمەدا پێویستە دوو شت لە یەكترى جیا بكاتەوە: نەگۆڕى مێژوویى و ئیعتیبارى مێژوویى. بنچینەى ڕەخنە ناكرێت نەگۆڕى مێژوویى بێت؛ ئەمە بە قەولى كانت دەبێتە جۆرێك دۆگماتیزم. بۆ نموونە گەر لە سەدەى نۆزدەدا هەلومەرجێكى دیاریكراو بۆ ڕەخنەیەك هەبووە، هەمان هەلومەرج و هەمان ڕەخنە بۆ هەمیشە بەو جۆرە نامێننەوە؛ ڕەخنە پرۆسەى بەردەوامى ڕەخنەكردنەوەیە نەك پرۆسەى بەردەوامى دووبارەكردنەوەى هەمان ڕەخنە. لەبەر ئەوە لە پرۆسەى ڕەخنەدا ئیعتیبارى مێژوویى گرنگە، واتە لەبەرچاوگرتنى ڕەگەزە گوتارییەكان و وتراوەكان لە پەیوەندیدا بە تۆڕەكان یان ئیپستیمەكانیانەوە. بۆ نموونە تێماى “كار”لە پەندى “كار ئازادكەرە” ArbeitmachtFreiـى نازیستەكاندا، هەمان تێماى “كار/ئیش” نییە لاى جووتیارێكى كورد، كە بە قەولى قانع “ڕۆژى نەورۆز ئەوەڵ ساڵ، دەكەونە ئیش كوڕوكاڵ… گشت خەریكى فرمانن، بەدەستهێنانى نانن”. هەر وا بە هەوانتە ناتوانین جووتیارێكى كورد بە فاشیست تۆمەتبار بكەین، لەبەر ئەوەى زاراوەیەك بەكار دەهێنێت كە لە فەرهەنگى فاشیستەكانیشدا هەبووە. نموویەكى تر: زاراوەى “گەل” لە گوتارى نازیزمدا، هەمان زاراوەى “گەل” نییە لە مقاوەمەى ڤێتنامیدا دژ بە داگیركاریى ئەمریكى. ڕەخنە بەبێ لەبەرچاوگرتنى ئیعتیبارى مێژوویى و ئیپستیمەى چەمكێك یان زاراوەیەك، دەبێتە ڕەخنەیەكى نەدار.

٣. تا ئێستاى ڕەخنەى ئێمە ویستى تێكدانى زۆرە و ویستى بونیاتنانى كەم؛ بەڵام چیتر ڕەخنە هەر بە سادەیى بۆ بونیادنەر و ڕوخێنەر پۆلێن نابێت. ڕەخنە پرۆسەیەكى هاوكاتى هەردوو پرۆسەكەیە پێكەوە؛ هەڵوەشانەوە و بونیاتنانە De-con-struction، تێكدان و پێكهێنانە: تێك-و-پێك-دان. ئەم هەڵوەشاندنەوە دێریداییە لەپێناو ئەوەدا نییە تێكست بخەسێنرێت و بێبەرهەم بكرێت؛ بۆ ئەوە نییە ئاسمانى دەق بسووتێنرێت؛ بە پێچەوانەوە بۆ دروستكردنى فرەیی و بەرەكەتە لە تێكستدا، بۆ ئەوەیە پیشان بدرێت هەر شتێك هاوكات هیچ و خۆى و چەند شتێكە، كاتێك بۆ ڕەگەزەكانى هەڵى دەوەشێنینەوە ئەوا دەكرێت ڕەگەزەكان بە جۆرێكى تر لێك ببەسترێنەوە، یان لەگەڵ ڕەگەزى دیكەدا كۆ ببنەوە و شتێكى تر پێك بهێنن. بۆ نموونە گەر وشەى “درۆ” وەربگرین: بێگومان لە ڕووى بەرپرسیارێتیى ئەخلاقییەوە نووسەر نابێت درۆ لەگەڵ خوێنەرەكانیدا بكات؛ دەبێت هێندە گرنگى بە خۆى بدات كە ڕاستگۆ بێت (ڕەخنە وەك فەزیلەت). بەڵام گەر ڕەخنەگر مامەڵە لەگەڵ تێكستدا بكات، ئەوا ڕەخنە بۆ ئەوە نییە درۆى نووسەر دەربخات (سكانداڵناسى)، تاوەكوو لە بەهاى دەق كەم بكاتەوە (نەرێكردن)، پتر بۆ ئەوەیە پێگە و ماناى درۆ لە دەق و لە پەیوەندیدا بە دەرەوەى دەق دەربخات، چونكە درۆ لەگەڵ تۆڕێك زاراوەدا لە پەیوەندیدایە: وەهم، ساختە، فێڵ، خەڵەتاندن، گزى، بەلاڕێدابردن، خەیاڵ، خورافەت، زیانگەیاندن، چاوبەست، هیتر. درۆ هەموویانە و هیچیشیان نییە؛ هەر یەك لەمانەیش لە هەمان تۆڕ و تۆڕى تردان و ئیدى بەم جۆرە تا ناكۆتا فرەیى و ئیمكانى تێك و پێكنان هەن.

٤. ڕەخنەى ئەرێكار بەرهەمى فیكرى ئەرێكارە؛ وەها فیكرێك بەڵێگۆیی ئاگایییەكى شادە بۆ ڕووداو كە لای وایە پتر بەرهەمى سوتفە، چاوەڕواننەكراوى، هەڵەیە كە فیكرى سیستەماتیك دەرفەتیان پێ نادات. ئەوانە هەندێك لۆچن لەسەر سەتحێكى ناونشین كە فیكر تێیاندا دەچێتە سەر هێڵى هەڵهاتن، هەندێك لابەلابوونەوەى ناكاون بیركردنەوە دەگەیەنن بە دەرەوەى ئاسۆكانى، دەیبەن بەرەو ئەودیوى سنوورەكانى خۆى. لێرەوە فیكرى ئەرێكار تەنیا ئایدیایەك یان تێزێك نییە؛ بەڵكوو جیهانبینییە، فۆڕمێكى بیركردنەوەى بونیادییە بۆ سیاسەت، ئیتیك، ڕەخنە، شیكارى، كە دەكەوێتە بەرانبەر فۆڕمى زاڵى بیركردنەوەوە بە درێژاییى مێژووى فەلسەفە، كە بیركردنەوەى نەرێكارە.

٥. فیكرى ئەرێكار ڕێنمایى پۆزەتیڤى بازاڕى یان زانستى گەشەپێدانى مرۆیى نییە كە لە دروشمى “پۆزەتیڤ بیر بكەوە”دا كورت دەكرێتەوە. زانستى گەشەپێدان هەر لە بنەڕەتەوە فیكر نییە، كاڵایە؛ هەندێك تەكینكى خۆ-هێوركردنەوەیە وەك دەلیلى ئاگایییەكى غەمگین كە دەیەوێت بە ئامۆژگارى و خەیاڵات و گەشبینییەكى گێلانە لە خۆى دەربچێت. زانستى مامۆستاكانى NLPـیە بۆ پەیكەربەندنكردن، پلانڕێژكردن، پرۆگرامكردنى سایكۆلۆژیاى مرۆڤ. فیكرى ئەرێكار ئازادیى كردەیە؛ لای وایە مرۆڤ كە لە بنبەستێكدا بناڵێنێت، غەمگین بێت، ژیان تۆمەتبار بكات، ئەوا یان دەبێت بە نەفیكەرەوەى ئەوانی تر و ژیان، یان دەبێت بە نێچیرى مامۆستاكان، قەشەكان، دەروونشیكارەكان بۆ ئەوەى بە ئاسانى گوناهبار و زەلیلى بكەن؛ ئیدى مرۆڤ بەردەوام لاى ئەوان سواڵى دانپێدانان، چاكبوونەوە و پاكبوونەوە بكات. فیكرى ئەرێكار بڕواى وایە مرۆڤ لێڕژانى بەردەوامى ئارەزووە بۆ داهێنان و چالاكى، ئازار تەنیا مایەى بەدبەختى نییە و ئەزموونكردنێكیشە كە دەشێت تواناى داهێنەرانەى مرۆڤ بتەقێنێتەوە. نەقس لە ژیاندا نییە، بۆشایى هەیە؛ بۆشاییش فەزاى ناكۆتاى ڤێرتوێلى كردە و صەیرورەیە. ئەرێكردن خۆى لە نەفیكردنى ئەوانی تر دەپارێزێت، لەوەیش كە ئەوانی تر ئوبێكت بن یان بە دزى بەختەوەرى تۆمەتباریان بكات. بەڵام هاوكات بێباكیشە بەرامبەر دەوروبەر و تەنانەت بەرانبەر دوژمنیش، چونكە نایەوێت مشەخۆرێك بێت كە پێگەى خۆى لەسەر بنەماى نەفیكردنەوەى ئەوی تر قاییم بكات. واتە بەگشتى مرۆڤ لە پەیوەندییەكى گرژ و حەساسدا نییە لەگەڵ ئەوانی تردا. دواجار فیكرى ئەرێكار چاوەڕێى ئیعتیرافى كۆیلە نییە تاوەكوو ببێت بە ئاغا، چاوەڕێى موجامەلە ناكات تاوەكوو قووڵ بێت، پێویستى بە وەسف و ستایشى دەوروبەر نییە تاوەكوو بەهادار بێت. ئەرێكردن فیكرى ڕۆحە گەڕیدە و تەنیاكانە: سپینۆزا، كیرگەگۆر، نیچە، دۆلوز، لێڤیناس، بلانشۆ.

( ٨)

ڕەخنەى ئەرێكار affirmative critics پەیوەندیى هاوڕێیەتى لەگەڵ تێكستدا دەسازێنێت؛ لە هاوڕێیەتیدا خۆشەویستى، ئولفەت، نزیكایەتى هەیە؛ بەڵام ڕاشكاوى و جیاوازى و مەودایش هەیە. مامەڵەى ڕەخنەگر بە گوێرەى پۆلى یەكەمى ئەم زاراوانە وا دەكەن تێكست، كە لەوێدا وەك جیهانێكى داخراو هەیە، خۆى بۆ ڕەخنەگر ئاوەڵا بكات. ئەم خۆئاوەڵاكردنە پتر بەو مانایەیە كە كاتێك ڕەخنەگر بێ پێش بڕیار، وەك دۆستایەتى دەستى بۆ كتێب برد، ئەو ڕەگەزانە لە كتێبدا دەدرەوشێنەوە كە لەگەڵ ئەم هێزە پۆزەتیڤەدا دەتوانن بچنە پەیوەندییەوە. ئەم هاوڕێیەتییە لەگەڵ تێكستدا، پێویستى بە هاوڕێیەتى نییە لەگەڵ نووسەرەكەیدا؛ بە پێچەوانەوە، كە ساتى خوێندنەوەى كتێب دەستى پێ كرد، هاوڕێیەتیى نووسەر هەڵدەپەسێررێت، هەروەها دوژمنایەتییەكەیشى. گەر ڕەخنەگر لەوەدا سەركەوتوو بێت یەكترڕاكێشانێكى دوولایەنە لەنێوان خۆى و تێكستدا دابمەزرێنێت، ئیدى تەنیا هەڵە و كەموكوڕى نابینێت، ئەو ڕەگەزانەیش دەبینێت كە شایەنى ئەرێكردنن، بۆ ئەوەى لەوێوە زیاتر هاوكاریى تێكست بكات بۆ سەرتر هەڵبكشێت. ڕەخنەگر دەق دەخاتە سەما.

پۆلى دووەمى زاراوەكانى هاوڕێیەتى، لە پۆلى یەكەم كەمتر گرنگ نییە؛ ڕاشكاوى و جیاوازى و مەودا وا دەكەن ڕەخنەگر جۆرێك هەڵسەنگاندنى هەبێت، هەندێ لایەن فەرامۆش بكات، هەندێ ڕەگەزیش نەفى بكات. بەڵام ئەم نەفییە خۆى بنچینە نییە، ئەوە نییە كە پرۆسەكە دەخاتە جووڵە؛ بەڵكوو بەشێكە لە پرۆسەى ئەرێكردن؛ نەفییەكە لەپێناو ئەرێكردندا، یان وەك دەرەنجامى ئەرێكردن⁴. ئەم نەفییە نەفیى ئەرێیش دەگرێتەوە، ئەو كاتەى ئەرێ بەڵێگۆیى بێت بۆ هێزێكى نەفیكار. لەبەر ئەمەیە كە نیچە دوو جۆر بەڵێ و دوو جۆر نەخێر دیارى دەكات. بەڵێى دروست و قەڵپ، نەخێرى دروست و قەڵپ. نەخێرى دروست لەپێناو بەڵێى دروستدایە، بەڵێى قەڵپ لەپێناوى نەخێرى قەڵپدایە. كەواتە نەفیى بەڵێى قەڵپ نەفییەكى دروستە، بەڵێى نەخێرى قەڵپ ئەرێیەكى نادروستە. پاشان: نەفیى نەفیى قەڵپ نەفییەكى دروستە، بەڵێى نەفیى دروست ئەرێیەكى دروستە. ڕەخنەگر كە مەودایەك لە دەق دەپارێزێت، دەتوانێت بەڵێ بۆ بەڵێى دروست بكات و نەفیى نەفیى قەڵپ بكات، دەتوانێت نەفیى بەڵێى قەڵپ بكات و ئەرێى نەفىی دروست بكات؛ لێرەوە ڕەخنەگر نە ئەوەیە یەكێتی لەگەڵ تێكستدا پێك بهێنێت و حلول بكات، نە ئەوەیە لە جیهانى تێكست دابڕێت و ئامانجێكى ترى لە دەرەوە بەسەردا بسەپێنێت؛ لەبریى ئەمە ڕەخنەگر تێكست دەخاتە جیاوازییەوە لەگەڵ دەرەوەى خۆیدا. دەبێت تێكست بۆ دەرەوە بانگ بكرێت؛ بچێتە پەیوەندییەوە لەگەڵ دەرەوەدا، بەبێ ئەوەى خۆیشى بەجێ بهێڵێت (Blanchot, the Infiniti Conservation, P. 168). دەرەوە كوێیە؟ با بلانشۆ وەڵام بداتەوە: «دەرەكێتی Exteriority هەمیشە بوونى خودە لە دەرەوە. دەرەوە پێكەوە پەیوەستی نییە، چەقى ئاوێتەبوون نییە، لەبریى ئەوە پەیوەندى لەسەر بنەماى دابڕانێك كە ناهێڵێت[لایەنەكان] تێهەڵكێشى یەكترى بن یان یەكبگرن، دادەمەزرێنێت. جیاوازى یەدەگى دەرەوەیە؛ دەرەوە پێشانگاى جیاوازییە؛ جیاوازى و دەرەوە بەیەكگەیشتن-جوداییەكى بنەڕەتی دیارى دەكەن» (Ibid., P. 161). دەرەوە جیهانە، ناكۆتا ئیمكان. پەیوەندى لەگەڵ دەرەوە جومگەى بەیەكگەیشتنى جودایى و جوداییی بەیەكگەیشتنە؛ واتە هاوجودایەتى [إنفصال]، كە هەم بەیەكگەیشتنە و هەم جودایى لە جیهان. ئەمە بەو واتایەیە ڕەخنەگر لێناگەڕێت دەق لەنێو خۆیدا، بە هەمان پێكهاتە و فۆڕمى خۆى، بمێنێتەوە؛ ڕەخنەى ئەرێكار دەق دەوڵەمەند دەكات، بەردەوام ئایدیاكانى، تێزەكانى، ستایلى، زمانى، تووشى لادان دەكات و لەگەڵ ئایدیاى دوورتر و چەمكى دەرەكیدا بەیەكیان دەگەیەنێت. ڕەخنەگر لەو با نەخوزاراوە دەچێت كە كەشتییەكەى كۆڵۆمبسى بەرەو ئەمریكا سەرگەردان كرد. كۆڵۆمبس بۆ هیندستان دەچوو، بەڵام ونكردنى ئاراستە و باى هەڵە بەرەو كیشوەرێكى نوێ بردیان؛ ئەم دەستتێكەڵكردنەى چارۆكە و باى ڕۆژهەڵات كەشتییەكەى ئەویان لەدەستى خۆى دەرهێنا، لە حوكمى نەخشە دەریاوانییەكەى ڕزگاریان كرد و ئەوەیان پێبەخشى كە خۆى بە خەیاڵیدا نەهاتبوو. ڕەخنەگر بۆ تێكست بەم جۆرەیە؛ تێكست لە نووسەر دەسەنێت، بەڵام بۆ ئەوەى پێى بڵێت گەنجینەى زۆر هەن تۆ لێیان غافڵ بوویت، بەڵام دەقەكەت بە سایەى ڕەخنەوە دەتوانێت لەمسیان بكان؛ گەلێك كیشوەرى نەزانراوى تر لەوبەرى دەریا هەن كە لەو كیشوەرە جیاوازن وا تۆ بۆى چوویت، من تێكستەكەت بەرەو ئەوێ دەبەم. ئەمە هاوكات ڕاشكاوییە بەرامبەر نووسەر، وتنى هەموو شتێك بێ شاردنەوەى هیچ بەشێك، بێ موجامەلە، بێ ڕیایى و ڕووپامایى؛ واتە پارێزیا، هەمان بوێرى بۆ وتنى حەقیقەت. ئەم بوێرییە پێش هەموو شتێك بەرامبەر دەسەڵاتى نووسەرە وەك پادشاى مەملكەتى خۆى؛ وەك مەرجەعى موتڵەق، وەك خالقى تێكست. دووەم بەرامبەر دەسەڵاتى موفەسیرە وەك پەیامبەرى نووسەر، كە دەرەوە دادەخات و هەموو شتێك دەخاتەوە نێو دەق، هەر بە زەڕەبینەوە خەریكى كەشفى پشتى دێڕ و جیهانى ژێرەوەى تێكستە بۆ ئەوەى بە نائاگایى و گرێ سێكسییەكانى نووسەر بگات. مومارەسەى ڕەخنە وەك ڕاشكاوى، یان بە تێرمى فوكۆ وەك پارێزیا، جۆرێك ڕیسكە بەرامبەر دەسەڵاتى حاكمانى دەق [دانەر/موفەسیر] تاوەكوو خودى دەق بەرەو دەرێ ئازاد بكات، هەر لەبەر ئەمە جۆرێك زبرى و توندوتیژییشە بەرامبەریان. بەم مانایە زبریى ڕەخنەگرى ئەرێكار دەچێتە ئەودیوى زمانى لووسى ستایشكاران و زمانى زبریى نەفیكارانەوە. ئەم زبرییەى ئەرێكردن بۆ دەق ئازادكەر و نەشئەبەخشە.

وەها ڕیسكێك ئەو كاتە گەورەتر دەبێت كە بزانین پەیوەندییەكانى ماناش هەر وەك پەیوەندییەكانى دەسەڵات پڕن لە ململانێ و مەترسى؛ لەم بارەدا دەشێت پەیوەندى لەگەڵ دەرەوە وەك ئینفیساڵ، ببێت بە پچڕان، دەق لە خۆى داببڕێنرێت و مانایەك هەر بە زۆردارى بە سەریدا بسەپێنرێت. بە بڕواى نیچە تەفسیر چیتر دۆزینەوەى ماناى شاراوەى پشتى/نێو دەق نییە، بەڵكوو سەپاندنى مانایە بەسەریدا، شتێك كە نازیزم لەگەڵ نیچە خۆیدا كردیان. بەڵام وەك بلانشۆ ڕوونى كردووەتەوە، فیكرى نیچە فیكرى ئینفیساڵە، واتە گەر ماناى سەپێنراو لەگەڵ ناوەوەدا یەكتر ڕانەكێشن و دەق پێى شاد نەبێت، ئەوا مانا تەنیا لە بەهاى تێكدان و خاپووركردندا، واتە لەو قۆناغەدا كە نیچە بە صەیرورەى شێر ناوى دەبات، دەوەستێت. زەردەشت بارگۆڕانەكانى ڕۆح بەم جۆرە دیارى دەكات: لە عەقڵەوە بۆ وشتر، لە وشترەوە بۆ شێر، لە شێرەوە بۆ منداڵ (نیتشه: هكذا تكلم زرادشت، ص 61). بەڵام ڕوونە كە ئامانجى نیچە داهێنانى بەهاى نوێیە؛ واتە دوا بارگۆڕانى ڕۆح، كە صەیرورەى منداڵە. نازیزم صەیرورەیەكى پێچەوانەى هەبوو؛ لە بوونبە-شێردا لەبریى ئەوەى ڕۆح بگەیەنێتە قۆناغى بوونبە-منداڵ تاوەكوو بەهاى نوێ دابهێنێت، بەها كۆنەكان یان صەیرورەى وشترى سەپاندەوە، تەنانەت بەسەر تێكستى نیچەیشدا. تێكست بەردەوام بە سایەى ڕەخنەگرەوە، كە تەفسیر دەگۆڕێت بۆ هێرمینۆتیك، لە مەترسییەكى لەم جۆرەدایە؛ ڕەخنەگرى ئەرێكار ڕیسكى ئەوە دەكات بە ڕاشكاوى بدوێت تەنانەت ئەگەر لەگەڵ نووسەر و موفەسیرى دەروونشیكاریشدا بكەوێتە ململانێوە تاوەكوو دەق لەگەڵ ماناى نوێدا، لەگەڵ دەرەوەدا، لەگەڵ ئەوی تردا بخاتە پەیوەندییەوە. ئەم دەرەوەیە كە لاى بلانشۆ جیاوازییە (هەروەك ئەمریكاكەى كۆڵۆمبس كیشوەرێكى جیاوازە)، ماناى “هێشتا نەبوو“ە. ئەمریكا بەر لە كۆڵۆمبس هەبوو، بەڵام هەتا ساتى دۆزینەوەى كۆڵۆمبس نەبووبوو بە كیشوەرێك لەسەر نەخشەى جیهان، نەزانراو و كەشف نەكراو مابوویەوە. ئەم نەزانراوییە ئەشكەوتى شاراوەى ئاسیا و ئەوروپا نەبوو (پشتى دەق)، بەڵكوو دوورەدەستتر، لە دەرەوەیان بوو؛ زەمینێك كە هێشتا نەببوو بە كیشوەر. با كەشتییەكەى بەرەو ئەم هێشتا نەبووە پاڵ پێوە نا.

ڕەخنەى ئەرێكار هەر بە ئاسانى بەڵێگۆیى نییە بۆ ئەوەى كە هەیە (واقیع)؛ هەروەها نەفییەك نییە لەپێناو دەركەوتنى ئەوەى كە نییە (یۆتۆپیا)، بەڵكوو بەڵێگۆییە بۆ ئەوەى كە هێشتا نەبووە و لە ڕێگەى كردارى ڕەخنەوە ئەم هێشتا نەبووە دەهێنێتە بوون

بەم جۆرە ڕەخنەى ئەرێكار هەر بە ئاسانى بەڵێگۆیى نییە بۆ ئەوەى كە هەیە (واقیع)؛ هەروەها نەفییەك نییە لەپێناو دەركەوتنى ئەوەى كە نییە (یۆتۆپیا)، بەڵكوو بەڵێگۆییە بۆ ئەوەى كە هێشتا نەبووە و لە ڕێگەى كردارى ڕەخنەوە ئەم هێشتا نەبووە دەهێنێتە بوون، ئەم ڤێرچواڵە دەكات بە ئەكچواڵ. كەواتە، گەر ڕەخنەگرێكى مێژووییی ئەرێكار دووبارە مێژووى كۆڵۆمبس بنووسێتەوە، لەبرىی سەركوتكردنى هەڵە و سەهوو، دەڵێت: “بەڵێ بۆ سوتفە، بەڵێ بۆ لادان، بەڵێ بۆ بێئاراستەیى” كە بوونە مایەى كەشفبوونى كیشوەرى نوێ… نەخێر بۆ نەخشەى پێشوەخت، نەخێر بۆ پێوەر و پێوانە، نەخێر بۆ حوكم كە دەبوونە هۆى ئەوەى كۆڵۆمبس هەر بگاتەوە بە هیندستانە زانراوەكە بێ ئەوەى هیچى نوێ ڕوو بدات. كەواتە دیسان دووپاتى دەكەینەوە: ئەم ڕەخنەیە نە ئەوەیە كە هەیە (بەڵێكردنێكى فەندەمێنتاڵانەى دۆخى باو)؛ نە ئەوەیشە كە نییە و دەبێت ببێت (بەڵێكردنى وەهمێكى مەحاڵ، یۆتۆپیایەك). ڕەخنەیەكە لە دەرەوەى ئەم دووانە؛ پتر بەڵێكردنى ئەوەیە كە هێشتا نییە بۆ ئەوەى ببێت. بەرهەمى ڕەخنەگر زەمینەى بوونبە ئەكچواڵى ئەم هێشتا نەبووەى نووسەرە. كەواتە ڕێگایەكى نوێیە بۆ دەرچوون لە دووالیزمى بێزەنتیى هێشتنەوە-نەفى، فەندەمێنتاڵ-ئاڤانگارد؛ لەبەر ئەمە لە هەر ڕەخنەیەكى تەقلیدى و باو و دووبارە لەپێشترە.

سەرچاوەكان:

• G. W. F. Hegel, Phenomenology of Spirit, Translated by A. V. Miller, Analysis of the Text and Foreword by J. N. Findlay, Oxford University Press, Oxford, New York, Toronto…, 1977.
• Immanuel Kant: Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?, Vorabversion der 1. Auflage vom 16. Juni 2015. http://www.alsatia.de/publikationen/Immanuel_Kant_Was_ist_Aufklaerung.pdf
• Judith Butler: What is Critique? An Essay on Foucault’s Virtue, Transversal Texts, 05. 2001. https://transversal.at/transversal/0806/butler/en
• Michel Foucault: Ethics- Subjectivity and Truth, Edited by: Paul Rabinow, Translated by: Robert Hurley and Others, ‘Essential Works of Foucault’, Vol. I, The New Press, New York, 1997.
• Michel Foucault: The Politics of Truth, Edited by Sylvere Lotringer & Lysa Hochroth, Semiotext(e), New York,1997.
• Maurice Blanchot:The Infinite Conversation, Translation and Foreword by Susan Hanson, Theory and History of Literature, Volume 82, University of Minnesota Press, Minneapolis and London, Fourth Printing 2003.
• فريدريش نيتشه: هكذا تكلم زرادشت- كتاب للجميع و لغير أحد، ترجمة: علي مصباح، منشورات الجمل، الطبعة الأولى، كولونيا (ألمانيا)-بغداد، 2007.
• جيل دلوز: المعرفة و السلطة، مدخل لقراءة فوكو، ترجمة: سالم يفوت، المركز الثقافي العربي، الطبعة الأولى، بيروت، 1987.

پەراوێزەکان

The post ئەمریكادۆزیى تێكست appeared first on ژنەفتن.

ڕۆشنبیرانى كورد مشتومڕێكیان لە دەستى دووەوە، لە عەرەب و فارسەوە گواستۆتەوە بۆ نێو كایەى ڕۆشنبیریى ئێمە كە هیچ بنكێكى واقیعیى نییە. ئەم مشتومڕە لە بنەڕەتدا سەر بە فەزاى فیكرى فەرەنسییە و پتریش ململانێیە لەنێوان هێڵى هیگڵى و هێڵى سپینۆزاییدا؛ دیارترین نوێنەرى یەكەمیان ژیژەكە و دووەمیشیان دۆلوز. لاى ڕۆشنبیرانى فارس و عەرەب، بە پاڵنەرى مێژوویى و ناسیۆنالیستی خۆیان، گرنگییان بەم ڕەوتانە داوە، نووسەرانى كوردیش بێئەوەى لە پێویستى و گرنگیى خودى فەلسەفەكانیان و زەرورەتى ئایدیاكانیان بۆ كۆمەڵگەى ئێمە تێبگەن، وەك مۆدەى فیكرى دەیگوازنەوە بۆ نێو كایەى نووسینى كوردى. نموونەى دیارى مامۆستا نەوزاد، هیگڵە، كە گوایە، لەم ساڵانەى دواییدا لە كوردستان برەوى سەندووە و بووەتە مۆدەیەكى بەربڵاو.

لێرەدا لەسەر سێ و چوار خاڵێك دەوەستم، سەرەتایش پێم باشە ئەوە ڕوون بكەمەوە من مامۆستا لە نزیكەوە دەناسم و لە ساڵانى پێشتردا چەند جارێك گفتوگۆمان كردووە؛ بۆیە لێكدانەوەى ئەم وەڵامە وەك ناكۆكى، یان نیازێك بۆ كەمكردنەوە لە بەهاى وتارەكەى ئەو، بەهەڵەداچوون یان بەهەڵەدابردنە.

١

ڕاستە ململانێیەكى لەم جۆرە لە فەرەنسا هەبووە و هێشتایش كاریگەرییەكانى ماوە، بەڵام لە كوردستان، بە پێچەوانەى بۆچوونى نەوزاد جەمالەوە، ئەو كارە كەم و هەندێجار كاڵوكرچانەى، لێرەو لەوێ، لەسەر هیگڵ و ژیژەك یان دۆلوز و سپینۆزا كراون، نەبوون بە مۆدەیەكى برەوسەندوو و هەژموونیشیان لەسەر كایەى نووسین نەكردووە. ڕەنگە نەك مانگانە، بەڵكوو هەفتانە لە هەر كوێیەكى دنیادا كار لەسەر ئەفڵاتوون، دیكارت، سپینۆزا، هیگڵ، كانت و نیچە بكرێت؛ ئەمە بەو مانایە نییە بوون بە مۆدە؛ نەخوازەڵا كە لاى ئێمە بەگشتى بزاوتى فیكر خاوە و بگرە كارێكى ئەوتۆ بەرهەم نەهاتووە؛ ئەوەى هەیە جموجووڵێكە كە چەند ساڵێكە دەستى پێ كردووە كە ئەگەرچى زۆر سیستەماتیك نییە، بەڵام شایەنى ئەوە نییە بە هەر ناوێكەوە بێت، پەڵپى پێ بگیرێت یان سەركوت بكرێت. بە مۆدەبوونى هیگڵ یان نیچە یان ژیژەك مایەى ترس نییە و فەلسەفە خۆى ئەو پۆتێنشیەڵەى تێدایە بەرەنگارى ئەو نوسخە پاتاڵانە ببێتەوە كە پۆپۆلیزم و عەوامپەسەندى پێكیان دێنن.

٢

بەش بە حاڵى خۆم چەند ساڵێكە هەوڵم داوە هێڵێكى كاركردن بدۆزمەوە كە هەم لەدەرەوەى میراتى هیگڵى بێت و هەم ڕەخنەى هیگڵیزم و دیالەكتیك بكات؛ نەك وەك مامۆستا نەوزاد دەڵێ «ڕەخنە لە هیگڵ بەو مەبەستە بووە لە سەرچاوەى فیكرى هاوڕێكانیان بدەن» (هەرچەندە بەوردى نازانم مەبەستى لە ڕەخنەگر و ڕەخنەلێگیراو كێیە)، بەڵكوو لەبەر ئەوەى كێشەى گەورە و بگرە مەترسیدار لە هیگڵیزم و دیالەكتیكەیدا هەن؛ لەوانە بەربەستكردنى فیكرى ئازاد، دەوڵەتخوازى، تۆتاڵێتى و تۆتالیتاریزم، سەركوتكردنى “ئەوی تر”. ئەم هێڵە دەرە دیالەكتیكە چەند ناوێكى هەیە: ئەندێشەى دەرەوە (بلانشۆ و فوكۆ)، ئەوی ترخوازى/ئەندێشەى ناكۆتا (لێڤیناس)، نۆمادیزم (دۆلوز و گواتارى)، كۆسمۆپۆلیتانیزم (دێریدا). گەر ئەم ڕەخنەیە دەروونشیكارییش بگرێتەوە ئەوا لەبەر ئەوەیە كە شرۆڤەكەى كۆژێف بۆ پرسى ئارەزوو لاى هیگڵ، بنچینەى سەرەكیى تێزی ئارەزووە لای لاكان-ژیژەك؛ هەروەها لەبەر ئەوەیە كە ڕوانگەى دەروونشیكاریى بۆ ئوبێكتیى بنەڕەتیى لەدەستچوو وەك داینەمۆى ئارەزوو، لە جەوهەردا هەمان پرسى “فیردەوسى لەدەستچوو”ە؛ بە مانایەكی تر، دەروونشیكارى تەنیا تیۆلۆژیایەكى بۆیاخ كراوە كە بە شێوەیەكى ڕواڵەتیى دژ بە ئەسڵى خۆی ڕادەپەڕێت، ئەوپەڕەكەی دەیەوێت وەك ئۆدیپ باوكى خۆى (تیۆلۆژیا) بكوژێت بۆ ئەوەى بۆ ئەبەد پیرۆزى بكات؛ لەبەر ئەوەیە دەروونشیكارى بەردەوام بە چەمكە نێگەتیڤەكانى وەكوو نوقسانى، خەسان، دزین، تاوان، سزا شرۆڤە دەكات. بەڵام وەك لێڤیناس دەڵێت، ئەوەى لە دەروونشیكاریدا هەیە ئارەزوو نییە، بەڵكوو هەڵلووشینێكى ئیگۆیستییە، دۆلوزیش لای وایە ئەوەى دەروونشیكارى بە ئارەزووى داناوە، پتر چێژ و تێر(نە)بوونە.

٣

ئەم هێڵە دەرە-هیگڵییە لە كیركەگاردەوە هەتا ئەنتۆنیۆ نێگرى درێژ دەبێتەوە؛ لەو نێوانەدا بە شێوەیەكى سەرەكی، نیچە، ئاڵتوسێرى دووەم قۆناغ، لێڤیناس، فوكۆ، دۆلوز، بلانشۆ، نانسى، دێریدا، بۆدریار و ئاگامبێن هەن. بەراورد بە هەموویان فیكرى نانسى-دێریدا هێشتا مەیل و ڕیشاڵگەلى هیگڵییانەى دژ بە هیگڵ تێدایە. ئاگامبێن گەرچى ڕاستەوخۆ لەنێو مشتومڕەكەدا نییە، بەڵام بەگوێرەى بەكارهێنانى نا-دیالەكتیكییانەى دوالیزمەكان لە زۆربەى بەرهەمەكانیدا، بەتایبەت لە زنجیرەكانى هۆمۆساكەردا، هەروەها ڕەخنەكەى لە ڕوانگەى فرۆید لە بەرگى یەكەمى هەمان زنجیرەدا سەبارەت بە چەمكى “ساكەر”، پۆتێنشیەڵى گەورەى دژە هیگڵیى و دەروونشیكاریى تێدا دەبینینەوە. بەڵام ئەوەى كە بە شێوەیەكى كاریگەر و بەهێز دژە هیگڵى و دژە فرۆیدییە، میراتى نیچەیى-دۆلوزى (یان بەپێچەوانەوە باشترە: دۆلوزى-نیچەیى)ـەو تەنانەت خودى سپینۆزایش لەنێو ڕوانگە دۆلوزییەكەدا دەكرێت هەموو لۆچە نا-دیالەكتیكییەكانى بكرێنەوە. وەختێك فیكرى ئەم بیرمەندانە لە سیاقێكى تایبەتى خۆماندا بە یەك دەگەیەنین، كەواتە ئێمە هێڵێكى پێچاوپێچ دەكێشین، یان باشترە بڵێین تۆڕێك لە چەمك و تێزى جیاوازى ئەو فەیلەسوفانە بە یەكدا دەچنین كە لەگەڵ یەكتریدا دەیانخەینە وتووێژەوە، تەنانەت ئەگەر خواستى خودى فەیلەسوفەكەیشى لەسەر بێت؛ بەڵام ئیمە لە بارتەوە فێر بووین دانەر [نووسەر/ موئەلیف] دوایین كەسە مافى هەبێت خۆى بە خاوەنى بەرهەمەكەى بزانێت. ئەم كاركردنە لە هێڵ-تۆڕدا لەو چەقبەستنە ڕزگارمان دەكات كە خۆمان سەر بە فەیلەسوفێك حیساب بكەین (كە ئەمە ڕەخنەى نەوزاد جەمالیشە) و هاوكات ئەو گشتخوازییە كایۆسییەش لە بەها دەخات كە بڵێین هەموو فەیلەسوفەكان وەك یەك گرنگن (كە هەمان كایۆسى نێو وتارەكەى مامۆستا نەوزادە). بێگومان خۆ-نووساندن بە فەیلەسوفێكەوە زیان لە فیكرى كەسێك دەدات كە بیەوێت لەنێو فەلسەفەدا كار بكات، بەڵام هەركەسیش بە گوێرەى ئەو دۆزەى كە هەیەتى، هەندێك فەیلەسوفى لە هەندێكى دیكە بۆ گرنگترە. خۆ گەر ئەمەیش نەبێت، هێشتا تواناى هەر كەس بەشى ئەوە ناكات كار لەسەر هەموو میراتى فەلسەفى بكات، بۆیە دۆزینەوەى هێڵى كاركردن زەروورە و هەركەسیش دەتوانێت تۆڕى خۆى، بەیەكگەیشتنەكانى خۆى لەنێو تێزى فەیلەسوفانى نزیك لە یەك و جیاوازدا دروست بكات و ویستەكەیشى بۆ برەودان بە هەندێك تێز و ئایدیا پەیوەستە بە بوارى بایەخدان و هەڵوێستە تیاژیانییەكانییەوە.

٤

مامۆستا نەوزاد دەڵێت: «ڕووناكبیر و ڕۆشنبیرى ئێمە دەرهاویشتەیەكى مۆدێرنن، بۆیە بە “زۆڵەكانى مۆدێرنە” ناوم بردوون، چونكە باوانیان دەچێتە سەر دەرەوەیان. لەوێوە شتێك دەهێننە كایەى نووسینى كوردییەوە بێ ئەوەى پرسیار بكات لە پێویستى و گرنگییەگەى. بەم هۆیە خۆیان دەكەنە خاوەنى و دەبنە باوكێكى مەعریفى لە پانتایی ڕووناكبیریدا…» (كۆتەیشنەكەم بە هەمان ڕێنووسى خۆیەوە گواستۆتەوە). ئەمە یەكەمجار نییە ڕۆشنبیرانى دواى ڕاپەڕین تاوەكوو بە نەوەى گەنجى ئێستاى نێو كایەى ڕۆشنبیریى دەگات، وەك توانج بە “زۆڵ” ناو دەبرێن. پێشتر لە سەرەتاى دوو هەزارەكاندا، فارووق ڕەفیق لە كتێبى “ماڵێكى لێكترازاو”دا هاونەوەكانى خۆى بە “زۆڵ” و “بێئەسڵ و فەسڵ” ناو برد، گوایە ئەم زۆڵانە پشتیان لە باوكە ڕۆژهەڵاتییەكانى خۆیان كردووە و بە فەلسەفەى باوككوشتەى ئەوروپییەوە خەریكن، كە پۆستمۆدێرنیزم نەوە نوێیەكەیەتى. بە پێچەوانەى ئەم ڕوانگە “باوكخواز” و “باوككوژ”ـەوە، كە هەردووكیان تەواوكەرى یەكترن، باستاردیزم ڕێك ئەو شتەیە كە دەبێت ستایش بكرێت. ئەوەى لە باستاریزمدا گرنگە ئەوەیە كە زۆڵەكان كۆى تێزە پارمێندییەكە و ئەفسانە ئۆدیپییەكە پێكەوە وەلا دەنێن؛ واتە باوك و ئۆدیپ لە یەك كاتدا. نە ئەو كات فاروق و نە ئێستایش مامۆستا نەوزاد لە چەمكێكى گرنگ و فەلسەفیى وەكو “زۆڵ” تێنەگەیشتوون.

٥

گوایە دەبێت تەنیا لە ماڵى خۆمانەوە فیكر بەرهەم بهێنین؟ یەكەمین وەڵام كە ئەمە ڕەت دەكاتەوە لەسەر پرسى نوقسانى دامەزراوە: كەمى مەعریفە یان هەژاریى فیكرى لە كوردستان. چۆن ئەو هەژارییە ڕەبەقەى وا ئێمە لە فیكردا هەمانە، دەمانكات بە كۆمەڵگەیەكى خۆ-بەسى ئەوتۆ كە پێویستیمان بە فەلسەفەى ئەوانی تر نەبێت؟ نەوزاد جەمال و چەند نووسەرێكى دیكە، بەپێچەوانەوە، لایان وایە بەرهەمەكانى باوكانى فیكری كوردى، لەوانە حاجى قادر و گۆران و مەسعود محەمەد، هێندە بەخشندەن كە چیتر پێویست نییە هیچ فیكرێكى موعەلەب هاوردە بكەین. ئێمە دەبێت ڕەسەنایەتى كەشف بكەینەوە و دەستى پێوە بگرین، دواجار كەلەپوور لە مۆدێرنە بۆ ئێمە گرنگترە. ئەم باسى “نوێگەرى” و “كەلەپوور”ە لەنێو فیكرى عەرەبیى حەفتا و هەشتاكاندا مشتومڕى گەرمى نایەوە. ئێستا ئیتر پرسەكە ئەمانە نین، “نوێكردنەوەى كەلەپوور”یش نییە؛ پتر ئەوەیە چۆن فیكرى ڕۆژئاوا دەرگیرى خۆمان بكەین تاوەكوو خۆمان تێپەڕێنین؛ چۆن دەرەوە پەستان بخاتە سەر ناوەوە تاوەكوو ناوەوەیش ئیمكانەكانى خۆى بۆ سەرتر ئاوەڵا بكات. لە ڕاستیدا تێزى نوقسانى، گەرچى تا ڕادەیەك دەرهەق بە ئێمە واقیعییە، بەڵام لاوازییشە؛ چونكە نەك تەنیا ئەو كۆمەڵگایانەى كە نوقسانى مەعریفییان هەیە، بەڵكوو هیچ میللەتێكى زیندوو، كە میراتى گەورەى فیكریشى هەیە، ئەم لافى “خۆمانە”ییەى هەندێ لە نووسەرانى كورد لێ نادات. فەلسەفەى فەرەنسى بەقووڵى و هەمەڕەنگیى خۆیەوە هەرگیز ناڵێت با دەست لە فەلسەفەى ئەڵمانى هەڵبگرین و بەسەر خۆماندا دابخرێین؛ هەر فەیلەسوفێكى ئەڵمانیش لایەنی كەم جارێك بە فەرەنسادا نەگێڕدرێت و ورد نەكرێتەوە، تا ڕادەیەكى زۆر ئەبستراكت و نەخوێنراو (لە ئاستى جیهانیدا) دەمێنێتەوە. ئەمە تەنیا لە ئەوروپادا قەتیس نابێت؛ فیكرى ئەوروپى، وێڕاى دەوڵەمەندییە هەرە زۆرەكەى و وێڕاى سەنتەرگەراییەكەى، بەردەوام توخمگەلى فەلسەفەى هیندى، عیرفانى ڕۆژهەڵاتى، فەلسەفەى ئیسلامى، ماویزمى لە تاقمى تیۆریى خۆیدا داڕشتووەتەوە. فیكرى ژاپۆنى و چینى (كە خۆیان زەمینەى زەینى و عەینییان هەیە) زیاتر لە هەشتا ساڵە بایەخێكى تەواو بە فەلسەفەى ئەوروپى دەدەن. گەر وابێ، دژە-ئەرگومێنتەكەى مامۆستا نەوزاد تەنیا ئەوە نییە كە ئێمە “فەلسەفەى كوردى”ـمان نییە و بەبێ كۆمەكى فەلسەفەى ڕۆژئاوایى ناتوانین شتێكى جددیش بنیات بنێین؛ ڕەنگە وا باشتر بێت پرسەكە لەدەرەوەى نوقسانى-خودكەفایى، هەژارى-دەوڵەمەندى، پێویستى-پێرفێكتى بخوێنینەوە. دەبێت ئەوەیش وەك بەڵگەنەویست وەربگرین كە هیچ فیكرێك دووجار وەك خۆى بەرهەم نایەتەوە؛ نایشتوانین بە سیاقەوە فیكرى غەربى بگوازینەوە؛ كەواتە وەك خۆى نابێتە بەشێك لە ئۆنتۆلۆژیاى ئێمە. ئەگەر لە ئۆنتۆلۆژیاى خۆیشماندا بوەستین ئەوا لە باشترین حاڵەتدا “فیكرى كوردەوارى”ـمان دەبێت كە ڕەنگە مەسعود محەمەد ڕۆحەكەى بنوێنێتەوە.

زۆڵ نە كوڕى ڕەسەنە و نە هەڵگیراوەیەكى نێو قوتوو بۆ خێزانێكى نەزۆك، بەڵكوو بەرهەمى بە یەك گەیشتنێكە، گەرچى ڕەت دەكرێتەوە، بەڵام مەرج نییە ڕاستەقینە نەبێت

٦

كەواتە بەگوێرەی دووانەى خۆبەسێتى-نەقس یان فیكرمان هێندە دەوڵەمەندە پێویستمان بە فیكرى غەیر و غەربنییە؛ یانیش هێندە هەژار و نوقسانە دەبێت بە پەلەپروزە فریاكەوین شتێك لە بەرهەمهێنراوەكانى هاوردەى بكەین. یەكەمیان منداڵى ڕەسەن دەخاتەوە و دووەمیان منداڵى تەبەنیكراو (یان دزراو) دەهێنێت. نەوزاد جەمال بووەتە نوێنەرى ڕوانگەى یەكەمیان بۆ ڕەخنەى دووەمیان كە گواستنەوەیەكى ڕووتە و پتر لە فەزاى بەرلین یان پاریسدا دەسووڕێتەوە. بەڵام دوو نەنگى لە وتارەكەى مامۆستادا هەیە كە بەهاى ڕەخنەكەییان تا دوا ڕادە لاواز كردووە: یەكەمیان، پێ بزانێ یان نا، ئەو لەوێدا خۆى نووساندووە بە فەندەمێنتاڵیزمێكى دژە-مۆدێرنیزمەوە كە پتر لەوەى ڕەخنەى مۆدێرنیزم بێن لە نەریت، دەستگرتنە بە ڕەسەنایەتى، بە پێش-مۆدێرنیزم و بە میراتى باووباپیرانەوە. دووەمیان، بە خراپى چەمكاندنەكەى كردووە، واتە لەبرى ڕەخنەى فیكرى هاوردەكراوى بێ تیۆریزە، ڕەخنە لە فیكرى زۆڵ دەگرێت. بۆیە ڕەخنەكەى بەرەو ڕەتكردنەوەى شتێك ملى ناوە كە لە ڕاستیدا خۆى ڕەخنەى بنەڕەتییە لە هەردوو ڕوانگەکە. منداڵى زۆڵ لەدەرەوەی دیالەكتیكى نەقس/خۆبەسێتى، خۆمانە/بێگانەیە. زۆڵ نە كوڕى ڕەسەنە و نە هەڵگیراوەیەكى نێو قوتوو بۆ خێزانێكى نەزۆك، بەڵكوو بەرهەمى بە یەك گەیشتنێكە، گەرچى ڕەت دەكرێتەوە، بەڵام مەرج نییە ڕاستەقینە نەبێت؛ ڕووداوێكە لە كەتنێك، ڕێكەوتێك، چێژێكەوە ڕوو دەدات و خۆى دەسەپێنێت؛ زۆڵ ناچێتە درەختى بنەماڵەوە و كەسیش ناتوانێت بیگرێتە خۆى، لەبەر ئەوە گەڕۆكێكى كۆڵاننشینـە و لە بەردەرگاى هەر كەسێكدایە. لێرەوە ئیمكانى مافە گشتییەكان ئاوەڵا دەكات و پرەنسیپەكەى دەسەپێنێت. فیكرى باستارد گەر باستاردیش نەبێت خۆى دەكات بە باستارد و ماڵ بۆ ماڵێكى تر ماڵ جێ دەهێڵێت، چونكە سروشتێكى نۆمادیى هەیە كە بە قەولى بلانشۆ نەك بۆ هەمیشە لە نشینگە و سرەوت بێبەشە، بەڵكوو جۆرێك نیشتنەجێبوونە كە خۆى نابەستێتەوە بە شوێنێكى دیاریكراوەوە؛ لەبەر ئەوە، وەختێك كە هیچ نیشتمانێكى نییە، جیهان نیشتمانییەتى، كەواتە كۆسمۆپۆلیتانە؛ بەم مانایە گەرچى خۆى بە نا-شەرعى هاتووە و ماف نایگرێتەوە، بەڵام خودى ئەم بێمافییە، كە بێماڵییە، هێزى ئەوەى پێداوە هەر شوێنێك بكات بە ماڵ. بۆیە بەزاندنى سنوورى شەرعى ناشەرعى نییە. لە ئەڵمانیا یەكێك لە گرنگترین دروشمەكانی كۆسمۆپۆلیتانەكان بۆ پشتگیریى پەنابەران ئەمەیە:kein mensch ist illegal، واتە هیچ كەس، هیچ هاتوویەك، هیچ پەنابەرێك نا-یاسایى نییە. بە هەمان شێوە فیكرى كۆسمۆپۆلیتان، گەر لە بەرامبەر ڕەسەنایەتیدا نا-شەرعییش بنوێنێت، ناشەرعى نییە. وێڕاى ئەمە، بیركردنەوەى كۆسمۆپۆلیتانی هێندە گشتیى نییە كە هەموو شتەكان لە یەك یەكێتیدا كۆ بكاتەوە، هێندەیش ناوچەیى نییە كە بۆ شوێنێكى دیكە بە هیچ كلۆجێك دەست نەدات؛ كۆسمۆپۆلیتانیزم لەدەرەوەى دیالەكتیكى گشت/بەش، گەردوونى/لۆكاڵییە. بە بڕوای سەیلا بنحەبیب Kosmopolitansmus لەوێدا گرنگە كە لەبرى Kosmos-polis[هاوشارىیان هاونیشتمانى] بێت، Kosmos-politesـە [هاووڵاتیى جیهانى]ـیە؛ بەڵام لەبرى ئەوەى یەك-جیهانییش بێت، هاو-جیهانییە. لەبەر ئەوە تەنیا ئەو كاتە Kosmos لە ماناى Univers نزیك دەبیتەوە كە ئەمەى دووەمیان خۆى Kosmos بێت، بەم پێیە دەبێت گەردوونگەرایى لە مانا تۆتاڵییەكەى جودا بكەینەوە و لە another Universalismـدا دایبڕێژینەوە كە مافى مرۆڤە وەك غەریبە، وەك سەروو-هاووڵاتى. لەمەیش گرنگتر ئەمەیە: كۆسمۆپۆلیتانیزم ناكۆكە لەگەڵ Globalismusـدا كە هاوكات جیهانگیرى و پارچەپارچەكردنە لە دنیاى نیولیبراڵدا. كۆسمۆپۆلیتانیزم بەو مانایە نییە كەسێكى خێڵەكى لە ناوەڕاستى لەندەندا بانگەشە بۆ خێڵەكەى بكات و نەریتەكانى بسەپێنێت. زەینێك تەنیا ئەو كاتە دەتوانێت ببێت بە كۆسمۆپۆلیتان كە پێش هەموو شتێك دەستبەردارى هاوخێڵى، هاومەزهەبى، دەمارگیریى نەتەوەیى و هی تر بووبێت؛ یان لایەنی كەم بەگوێرەى بنەما ئەخلاقییەكەى كانت وەها شوناسى خۆى داڕشتبێتەوە كە بشێت ببێت بە بنەمایەكى جیهانى.

٧

نەوزاد جەمال دەڵێت: «لە لایەكی ترەوە زاڵبوونى فەلسەفەى فەرەنسى بەسەر “فەزاى فەلسەفیى كوردیدا”، ئەگەر ئەو دەربڕینە شیاو و ڕاست بێت، بەشێكى دەگەڕێتەوە بۆ شوێنكەوتنى مۆدەباویى لە ڕووناكبیریی و نووسینى كوردیدا»… (كۆتەیشنەكەم بە هەمان ڕێنووسى خۆیەوە گواستۆتەوە). ئەم پەرەگرافەى وتارەكەى مامۆستا، جگە لەوەى بەتەواوى لێكدژە لەگەڵ ناوەڕۆكى وتارەكەیدا كە جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە هیگڵى ئەڵمانى، بەتایبەتى لە تەفسیرە ژیژەكییەکەیدا، هەژموونى لەسەر ناوەندى ڕۆشنبیرییمان كردووە و ئینجا لەناكاو دان بەوەدا دەنێت كە فەلسەفەى فەرەنسى زاڵ بووە بەسەر “فەزاى فەلسەفى كوردیدا” (بە دەربڕینى ئەو)، گەر هى كەسێك بووایە هیچ لە فەلسەفەى فەرەنسى نەزانێت، مایەى سەرسوڕمان نەدەبوو، بەڵام سەیر ئەوەیە مامۆستا ئەم فەلسەفەیە دەناسێت و كاریشى تێدا كردووە. من لە وتارێكى تردا ئاماژەیەكم بەوە داوە كە بۆچى فەلسەفەى فەرەنسى بۆ ئێمە گرنگە و لێرەدا هیچى لەسەر ناڵێم، لەبرى ئەوە بە پرسى “مۆدەباوى”ى كۆتایى پێ دێنم. پێنج شەش ساڵ لەمەوبەر مەریوان وریا قانع لەو وتارەیدا كە دەربارەى ژیژەك نووسى، ئەوى بە زاراوەگەلى وەك “ماركە” و “مۆدە” وەسف كرد؛ ئێستا نەوزاد جەمال بۆ فەلسەفەى فەرەنسى هەمان زاراوە بەكار دەهێنێتەوە، بەڵام ئەمە پۆینتەكە نییە. كێشەكە لە خودى زاراوەى “مۆدەباوى”ـدایە بەو جۆرەى لە وتارەكەى مامۆستادا هەیە، كە لە ڕاستیدا كەمترە لە مۆدە. “مۆدە”، “باو”، “فاشن” ڕیكلام و دەركەوتنن لە میدیا و سۆسیال میدیادا، واتە بەرهەمهێنانى زڕەوێنەى زۆر بۆ برەوى بازاڕدارى یان شتێك بچیتە خزمەتى بازاڕەوە، ئەمە لە ئاستى كەسەكاندا ئەستێرەسازیشى پێ دەوترێت. گەر بشێت ئەم زاراوەیە بۆ ژیژەك بەكار بهێنرێت بەو پێیەی زیاتر لەوانی تر لە میدیا و تەلەڤزیۆن و شاشەكاندا دەردەكەوێت، ئەوا دەیان فەیلەسوفى گەورەى نێو فیكرى فەرەنسى هەن خۆیان لەوە پاراستووە ببنە مۆدە و باو. ئەوانە نەك تەنیا لە میدیاكاندا، بەڵكوو لە كۆنفرانس و كۆبوونەوەكانیشدا بە دەگمەن حەوسەڵەى دەركەوتنیان هەبوو، لەوانە بلانشۆ و دۆلوز. جگە لەمەیش، شتێكى وەك ئەو ئەستێرەسازى و مۆدەباوییەى فیكر لە كوردستاندا بوونى نییە. فیكر هیچ لۆبییەكى گەورەى نییە، لەنێو سەرمایەگوزاریى گەورەدا نییە، تەنانەت لە ئاستە ڕووكەشى و میدیاییەكەیشیدا بایەخێكى ئەوتۆى پێ نادرێت؛ بەدبەختانە یان خۆشبەختانە لە وڵاتى وەك ئێمەدا فیكر تواناى ئەوەى نییە ببێتە “كاڵا”ـیش، چونكە “وشك” و “ئاڵۆز”ە و جگە لە هەندێ خەڵكى “فاشیل” كەس “تاقەت”ـى ئەو بابەتە “ناخۆش”ـانەى نییە. ئەم زاراوانەم بە هەمان شێوە سەتحى و عەوامییەكەى خۆى بەكار هێنایەوە، تاوەكوو ئەوە پیشان بدەم كە بەگشتى فەلسەفە لاى ئێمە نەبووەتە بەشێك لە كایەى ئینتەرتەیمێنت. ئەوەى مامۆستا ناوى دەنێت “مۆدەباوى” هەوڵى خۆبەخشانەى هەندێك گەنجە لە سۆسیال میدیاكاندا كە تەنیا لەبەر ئەوەى (پتر بێقووڵایى) سەرسامى فەیلەسوفێك یان بیرمەندێك بوون، بایەخێكی ڕووكەشیان پێداوە، كە زۆر جار ئەم هەوڵانە ناچنە نێو فەزا ڕۆشنبیرییەكە و خۆیان پاش ماوەیەك دەكوژێنەوە. كەواتە پێم وایە هیچ هۆكارێك بۆ ترس و بیركردنەوە بە شێوەى نێگەتیڤ لە فیكرى نێو فەزاى ڕۆشنبیریى كوردى لە گۆڕێدا نییە. گەر ئەوە شپرزەمان بكات كە هەندێ بیرمەند دەكرێن بە مۆدە، ئەوا ئەم هەستیارییە سوبێكتیڤە زیاتر جۆرێك بیماریى خودیى لێ سەوز دەبێت كە وزەى كارمان لە گلەیى و گازاندە و بكە و مەكەى باوكانە، نەك لە چالاكى و ڕەخنەدا، بەهەدەر دەدات.

The post ڕەسەنایەتى و بێماڵى appeared first on ژنەفتن.

ماوەیەكى كورت بەر لەوەى كەشتیى ئاسمانى پێرسەفێرەنسى ئەمریكى لەسەر هەسارەى مەریخ بنیشێتەوە، گالیسكەى “الأمل”ـى وڵاتى ئیمارات بەرەوى هەمان هەسارە هەڵدرا. ئامانجى گەشتی گالیسكە عەرەبییەكە، وەك گەشتەكانى تر، گوایە كۆمەڵێك ئامانجى زانستین. گۆرانیى فەرمیى پرۆژەكە هونەرمەندى ناسراوى عێراقى كازم ساهیر چڕى و شیعرەكەیشى محەمەد بنڕاشد ئال-مەكتومى سەرۆكى ئیمارات نووسیویەتى. هۆنراوەكە سادەیە و تاڕادەیەك لە نەوەیەكى عەرەبیى شیعرى “تەیارە”ى فایەق بێكەس دەچێت. بێكەس لە شیعرەكەیدا زانستى وەك بەرهەمى ئەوانى بێگانە و ڕۆژئاوایى وەسف كردووە كە هەر خۆیشیان ناویان لێناوە؛ لە شیعرەكەى ئال-مەكتومدا بەرهەمەكە تا ئەندازەیەك ئاشنایە، شتێك لەو دیوە سەیروسەمەرەى ون كردووە كە دەشێت میللەتێكى نامۆ بە زانست تووشى سەرسوڕمان بكات، لە برى ئەمە ستایشەكە دراوەتە پاڵ خودى نەتەوەى عەرەبى كە بە ئاستێك گەیشتووە بتوانێت بەرەو مەریخ بڕوات؛ وەك بڵێى دەستیان بە مەحاڵێك گەیشتووە كە سەنگ  و پێگەى عەرەب لە جیهاندا دەگۆڕێت.

لە شیعرى كوردیى كۆتایى سەدەى نۆزدە و سەرەتاى سەدەى بیستدا، پێگەى زانست ستایش كراوە و میللەت زۆر هان دراوە چراى زانست دژ بە دواكەوتوویى هەڵبگرن، بەڵام ئەم ستایشە تەنانەت نەبۆتە ژێستیش، پتر ڕیابازییەكى زمانەوانى بووە كە هەرگیز نەگەیشتە شوێنێك ڕوخسارى تاریكایى تیغ بكات. هۆكارى ئەمە، لە لایەك ئەوەیە كە لە سەدەى ڕابردوودا منەوەرانى كورد خۆیان تەنیا دەستیان بە ڕووناكیى شیعر گەیشتووە كە بۆ ڕۆشنكردنەوەى هەموو شتێك، لەوانەیش زانست، بەرزى بكەنەوە. پرۆژەى ڕۆشنگەریى كوردى تاكڕەهەند و كاڵوكرچ لەنێو شیعردا دەركەوتووە و نەبۆتە پرۆژەیەكى هەمەلایەن، بۆیە هیچ ناوەڕۆكێكى زانستى بۆ زانستى مۆدێرن خۆى لە ئارادا نەبووە؛ شیعر تاكە زمانى گەشەكردووى ئێمە بوو كە بشێت لە غیابى زانستدا ببێتە جێگرەوەى و قسە لەسەر ئەو شۆكەیش بكات كە لەو سەردەمەدا كۆمەڵگە پێش-مۆدێرنەكانى وەك ئێمە لە بەركەوتنیاندا بە جیهانى نوێ هەستیان پێ دەكرد. لە لایەكی تر، گەر لەسەر ئەوە كۆك بین كە شیعر كەوشەن و یاساى دیاریكراوى نییە و پتر لە زمانەوە پانتایى ئازادیى فراوان دەكات، واتە بە شكاندنى یاساكانى دووبارەبوونەوە پەشۆكان لە خودى نەزمى زماندا دروست دەكات و دەرفەتى دەرە-ئاسۆ و پێشبینینەكراوەكان دەڕەخسێنێت، ئەوا دەبینین لە ڕۆژئاوا ئەم مانایەى شیعر دەكەوێتە بەرامبەر گوتارى زانستیى پۆزەتیڤیزمەوە كە دەیویست ژیانى كۆمەڵایەتى میكانیكییانە دابڕێژێتەوە. ئەمە بەو مانایەیە كە شیعر خۆى لەوە دوور گرتووە ببێت بە “شیعرى زانستى”؛ نەیویستووە بە ڕێسا باس لە ناوەڕۆكێكى زانستى بكات، دەنا خۆیشى وەك شیعر هەڵدەوەشێنێتەوە. بە پێچەوانەیشەوە، لە ئیپستیمەى كۆتاییەكى سەدەى بیست و بەراییەكانى سەدەى بیست و یەكدا كە دەكرێت بە ئیپستیمەى ڤێرتوێل ناوى ببەین، دنیاى مەجازى بە كاریگەریى هەندێ لایەنى تیۆرى ڕێژەیى و سەرهەڵدانى تیۆرى دیكەى وەك فیزیاى كوانتەم و فرەگەردوونى و تیۆرى كایۆس لە زانستدا بە تەواوى گەشەى كرد، بەم جۆرە زانست دەربارەى جیهانە گەورەكەمان كۆك و گونجاو لەگەڵ مەجازیبوونەوەى جیهانە بچووكەكەماندا كەمێك خۆى مەجازى/شیعرى كردەوە. ئەم بەشیعربوونەى زانست قسەى زانستە لەسەر خۆى بە زمانى شیعرى وەختێك هاوكێشەى بیركارى دەرەقەتى خستنەڕووى ئەوە نایەت كە كەشف كراوە؛ ئەوەى زانست بینیوویەتى جیهانێكە زیاتر لە شیعرەوە نزیكە تاوەكو لە فاكتى ڕووت، زیاتر ڤێرتوێلییە تاوەكو واقیعى. ئەمەیش جیاوازە لەو دۆخە پێش-زانستییەى وا لاى ئێمە هەبووە كە قسەى شیعر بووە بە زمانى شیعرى لەسەر زانست. ئەى كەواتە ئەم ستایشە بێ بەرهەمەى زانست لە شیعرى ئێمەدا لە كوێوە هاتووە؟ وەڵامەكەى سادەیە: ئەوەى شاعیرانى ئێمە وەك زانست لێكیانداوەتەوە، لە ڕاستیدا تەكنۆلۆژیایە؛ تەكنۆلۆژیا وەك بەكەرەستەبوونەوەى زانست لە دوایین دەرەنجامە عەمەلییەكانى خۆیدا، وەك شتێك كە دەكرێت ببینرێت و بە كار بهێنرێت. لێرەوە هەر تێگەیشتنێك لە زانست لە ستایشى تەكنۆلۆژیادا ماوەتەوە و هەرگیز نەگۆڕاوە بۆ فزووڵیەكى مەعریفى و نەبووە بە پاڵنەرى كەشفكردنى زانست. بۆ ڕۆژئاوا، هابەرماس دروست بۆی چووە كە لاى وایە زانستى نوێ تەنیا بۆ ئەوە هەیە تەكنۆلۆژیزە ببێت، بەڵام بۆ كۆمەڵگەیەكى وەك ئێمە لەو سەردەمەدا كەشفكردنى پشتى تەكنۆلۆژیا بەهادارتر دەبوو، چونكە نەك تەنیا لە ڕووى بازاڕ و تەكنیكەوە بەڵكو لە ئاستى كولتووریدا پێویستیمان بە زانست بوو، واتە لەوێدا كە زانست دەیتوانى بەشدار بێت لە ململانێیەكى ڕیشەییدا دژ بە عەقڵى ئایینى و خورافى كە دەمێكە  زانست لە ڕۆژئاوا بە سەركەوتوویى لێى هاتۆتە دەرەوە. بە كورتى شیعر وەك كەرەستەى ئێمە بۆ ئەزموونكردنى جیهان لە زماندا، پتر سەرسوڕمان بووە بەرامبەر بە تەكنۆلۆژیا نەك خودى زانست؛ خاڵى دەستپێكى ئەم تەكنۆلۆژیایە لە شیعرەكەى بێكەسدا “شتى ڕووت”ـە، واتە مادەى خام، ڕەق و تەق و بێ شێوە: “شتێكى بێڕۆح و گیان”: دواتر فۆڕمى پێدەدرێت: “دوو باڵى پێوەیە، جوان”؛ سیحر و سەرسوڕمانەكە ئەوەیە كە ئەم شتە بێگیان و ڕووتە دەتوانێت بفڕێت؛ بەو مانایەى فڕین كە لە ڕووى زانستییەوە كۆمەڵێك ڕەگەز ڕۆڵى تێدا دەگێڕن، لەوانە هەوا و یاساى ڕاكێشان هاوسەنگى، بە تەواوەتى فەرامۆش كراون و تەنیا ئامێرەكە لە كاتى كاركردندا لەبەرچاو گیراوە. بە گشتى شیعرەكە تەنیا لە وەسفێكى دەرەكیى فۆڕمى بەرهەمە زانستییەكەدا گیرساوەتەوە.

٢

لە مێژووى زەینى عەرەبیدا لایەنیكەم سێ جۆرى فڕین هەن كە هەرچەندە داهێنراوى تەكنیكى نەبوون، بەڵام دەكرا بەشداریى لە بەرەوپێشبردنى كولتووریدا بكەن ئەگەر بێتوو فیكر و هونەر وەك پێویست لەو زەینەدا ڕێزیان لێ بنرایە: یەكێكیان ئایینییە (بۆراق)، ئەوی تریان ئەدەبییە (فەرشەكەى سندیباد) و سێیەمیان هەوڵێكى ناسەركەوتووى زانستییە (عەباسى كوڕى فیرناس). بۆراق ئەو باڵدارە خوداییەیە كە محەمەدى پێغبەمبەر گەشتە ئاسمانییەكەى خۆى پێ دەكات. وێناكردنى گیانەوەرێكى دووڕەگ لە شێوەى ئەسپدا بە دوو باڵەوە كە بە خێراییەكى بروسكەئاسا دەڕوات، هەر لە پێشترەوە لە میزۆپۆتامیا لە شێوەى گاى باڵداردا وێنا كرابوو و لە كولتوورە ئاینییەكانى دیكەیشدا هەبووە، لەوانە لە میسر و ئەفسانەكانى یۆناندا كە پڕن لە وێناى بوونەوەرى لێكدراوى وەك مرۆڤ و ئەسپ، ئەسپ و هەڵۆ و بزن و مرۆڤ. بەڵام بۆراق لە شارستانێتى ئیسلامیدا، هەرگیز نابێتە ئوبێكتێكى هونەرى كە لە نیگاركێشان و پەیكەرتاشیدا دەربكەوێتەوە، وەك ئەوەى لە شارستانێتییەكانى تردا دەیبینین. لە ئەدەبیاتدا گۆڕانێك ڕوودەدات: لە چیرۆكەكانى هەزار و یەك شەوەدا ئەوەى دەفڕێت چیتر بوونەوەرێكى نادیاریى خەیاڵى نییە، بەڵكو فەرشێكى مەلموسى جادووییە. فەرشە فڕیووەكەى سەردەمى عەباسییەكان، لە لایەك پێدەچێت ئیلهامبەخشى داهێنانى گسكى فڕیووى جادووگەران بێت لە خەیاڵى ئەوروپیدا كە مەسیحییەت و زانست پێكەوە سەركوتیان دەكەن، لە لایەكى تر ئیزافەكردنى سیفەتى فڕین، وێناكردنى ئامێرێك نییە كە تواناى فڕینى هەبێت؛ بەڵكو پتر لە پەیوەندیدایە لەگەڵ قووڵایى مرۆڤدا، لەگەڵ كۆدەكانى عاتیفە و هەستى مرۆڤدا كە پێیان دەكەوێتە جووڵە، بۆ نموونە ڕەنگە بەهرەیەكى تەواو عاشقانەى نهێنى لە دروستكردنیدا بەكارهێنرابێت، بە تایبەتیش كە ئێمە دەزانین هونەرى فەرش چنین لە كولتوورى ئێرانیدا هەمیشە گرنگییەكى تایبەتى هەبووە. لێرەدا فەرشە فڕیووەكەى سندیباد لە خەیاڵى ڕۆژهەڵاتیدا دەكەوێتە بەرامبەر خەیاڵى زانستیى دەفرى فڕیووەوە كە دوو وێناى جیاوازن بۆ ئەو شتەى كە دەفرێت لە دوو باكگراوندى دەروونى و مێژوویى ناچوونیەكەوە. فەرشەكەى سندیباد پەیوەستە بە هێڵى هەڵهاتنى كۆچەرییەوە، لە كاتێكدا دەفرى فڕیووى خەیاڵى زانستیى ڕۆژئاوایى پتر بەرهەمى زینۆفۆبیا و خواستە ئیمپریالیستییەكانە. لە قۆناغێكى دیكەدا پیاوێك ئارەزووى فڕین لەنێو تاقمێكى داهێنراودا ئەزموون دەكات كە نە جووتێك باڵى خەیاڵییە و نە جادووە و نە ئامێرێكى “بێڕۆح و گیان”ـیشە؛ ئەو خۆى دەكات بە باڵندە، واتە خۆى وەك مرۆڤێك لە پێكەوەبەستنێكدا لەگەڵ هەندێ بەشى تردا كۆدەكاتەوە و تاقمى فڕینى عەباسى كوڕى فیرناس پێكدەهێنێت. ئەم تاقمە كە مرۆڤ خۆى لەنێو سەنتەرەكەیدایە، نەك سوارى ببێت، پتر كۆكە لەگەڵ عیرفانى ڕۆژهەڵاتیدا، بەڵام لەوێدا لە عیرفانیش جودا دەبێتەوە كە عەباس دەیەوێت بە واقیعى بفڕێت و بۆ ئەمەیش ناچارە مامەڵە لەگەڵ یاساكانى فیزیادا بكات. لێرەدا ئەزموونە تاقانەكەى عەباس لە عەقڵى ئامێریى ڕۆژئاوایى جیاوازە كە فڕۆكەى داهێناوە. عەباس دەیویست خۆى تواناى فڕین بەدەست بهێنێت، نەك لەنێو شتێكدا دانیشێت و شتەكە بفڕێت. تەكنۆلۆژیا بریتییە لەمە: دروستكردنى كەرەستەگەلێككە لە برى ئێمە كارەكان بكەن و ئێمە سوودیان لێ وەربگرین، بە مانایەكی تر، تواناگەلێك بەوان ببەخشین كە ناتوانن بە خۆمانى ببەخشین. ئەمە لە هۆشى دەستكرددا دەگات بە خاڵێكى لابەلابوونەوە، كە چیتر ئەوە “شتێكى ڕووت” نییە، بەڵكو تەكنۆلۆژیایەكى هۆشمەندە كە هۆمۆساپیەنس بە جۆرێك دایهێناوە و خستوویەتییە سەر ڕەوتێكى پێشكەوتن كە ڕەنگە لە داهاتوودا مەخلوق شوێن بە خالقەكەى خۆى لێژ بكات.

٣

لە دواى كەوتنى ژیارى ئیسلامى بەدەستى مەغۆلەكان و پاشان پاشەكشەكەى لە بەرامبەر شارستانێتى ئەوروپیدا، جیهانى ئیسلامى پتر دەچێتەوە خۆى و تا ڕادەیەكى ترسناك نەریتى دەبێتەوە؛ ئیدى نەك تەنیا دژ بە هەموو پرۆژە ڕۆشنگەرەكان دەوەستێتەوە، بەڵكو ئەو هەوڵە كەمانەى پێشتریش لەنێو دەبات كە لە ئەدەبیات و زانست و تەكنیكدا دەكرا ببن بە بناغەى هەنگاوەكانى دواترى داهێنانى ژیارى، لە كاتێكدا لە لاكەى ترى دنیا، گەشەى زانستى بۆ ماوەى پێنج سەد ساڵ بەردەوام دەبێت و بە بردنەوەى لە شەڕى كۆنزەرڤەتیڤەكاندا، لە لایەك گۆڕان لە جیهانبینیى مرۆڤى ئەوروپاییدا وەدیى دێنێت و لە لایەكی تر لە تەكنۆلۆژیاى سەرسوڕهێنەردا ماتریاڵیزە دەبێت، كە ڕەنگە جێى شاگەشكەبوون و ترسیش بووبێت (تەنانەت كارەسات و جەنگیشى لێ كەوتۆتەوە) بەڵام، بەهۆى ئەوەى هیچ شارستانێتێك نەبوو وا بكات شارستانێتى ڕۆژئاوایى لە بەرامبەریدا شەرم لە خۆى بكات، نەبووە تراومایەكى قورس كە وەها بەسەر خۆیدا بیشكێنێتەوە لە ناوەوە تووشى پیشخواردنەوەى بكات و سەرجەمى كولتوورەكە بگۆڕێت بۆ نەخۆشێكى نیرۆسی. لە ڕۆژئاوا پرۆسەكە بەرەبەرە گەشەى كردووە و هەنگاوەكان هەندێك ڕۆشن و پێشبینیكراو بوون؛ لە كۆمەڵگەكانى ئێمەدا زانست (كە بە قەولى ڤێبەر بەشێكە لە “لەئەفسوونداماڵینى جیهان”)، خۆى وەك ئەفسوون كەوتۆتەوە، لێرەدا ئەفسوون بە ماناى جوانى و مەتەڵێك نییە لە شتەكاندا كە ببێتە بابەتى سەرنجڕاكێشان و شەیداییەكى داهێنەرانە، بەڵكو بە واتاى وێناكردنى شتەكانە وەك سیحر و پەرجوو لە دۆخێكدا كە پرۆسە مێژووییەكان لەبەرچاوماندا ڕوون نەبوون، هۆشمان لەگەڵیان ڕانەهاتووە و مەشقى لەسەر پێشبینیكردنى هاتنەدى وەها خەیاڵێك نەكردووە. بەم پێیە تراوماكە لە زمانى شیعریدا وەك پەرجوو كەوتۆتەوە. پەرجوو تەنیا فۆڕمێكە كە ڕوودات و هیچ تەفسیرێكى عەقڵیمان بۆى نییە، واتە نەك تەنیا هیچ هۆكارێكى ڕوون لە پشتییەوە نابینین، بەڵكو خودى زنجیرەى هۆبەندیى دەترازێنێت. هەروەها پەرجوو فۆڕمێكە ئاوەڵا دەبێت بەڵام نازانین ناوەڕۆكەكەى كامەیە؛ بەم پێیەى دالێكە كە هێندە پتەو و بەهێز نییە مەدلولوكەى بگوازێتەوە و ببێتە نیشانە، لەبەر ئەوەى فۆڕم خودى دالى پەكخستووە. بە بڕواى بارت نیشانە دال و مەدلولە، بەڵام دال خۆى فۆڕم و مانایە، دال كە دەبێتە فۆرم بە تەنها، ماناكەى هەژار دەكەوێت، دوور دەكەوێتەوە، دەچێتە دۆخى سەرە مەرگ. كەشتیى پڕسەفێرەنسى ناسا ئەفسانەیەكە كە بۆتە نیشانە؛ لە كاتێكدا دەتوانین كەشتییەكەى ئیمارات وەك فۆڕمى دالێك ببینین كە ماناكەى بە تەواوى هەژارە و لە دۆخى هەڵپەساردندایە، بەڵام ئەم هەژارییە نامرێت، لە برى ئەوە دەبێتە وزە بۆ بە ئەفسانەبوونێكى لێڵ و ناڕوون كە بەردەوامبوونە لەسەر كڕینى پەرجووى نوێ.

٤

وەسفكردنى داهێنانە تەكنۆلۆژییەكان وەك پەرجوو لاى ڕۆشنبیرانى كورد، بە پێچەوانەى گوتارى كینەدۆزیى فەندەمێنتاڵانە بەرامبەر ڕۆژئاوا، واتاى ئەوەیە كە گەرچى هیچ تێگەیشتن و ڕاڤەیەكى زانستی بۆ تەكنۆلۆژیاكان لە گۆڕێدا نەبووە، بەڵام نكوڵیشیان لێنەكراوە، بگرە بوون بە بابەتى شەیدایى. دواى ئەوەى لە سەد ساڵى ڕابروودا سەلەفیزم بەرەبەرە پرۆژە ڕۆشنگەرەكانى لە ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاستدا تێكشكاند، پەرجووەكە لەوە لاوازتر كەوت ببێت بە تاسەیەكى مەعریفى بۆ كەشفى زانست. لەم ساڵانەى دواییشدا، تەنانەت كە تەكنۆلۆژیاكانى نوێى بینین دەرفەتى ڕوونبوونەوەى مەتەڵەكەیان ڕەخساند، سەلەفیزم لەوە بەهێزتر بوو ڕێگە بدات سەرسوڕمان بەرامبەر دەستكەوتەكانى زانست بگۆڕێت بۆ پرۆژەى زانستى. فەندەمێنتاڵیزم زەمینەى گونجاوى خۆى لەنێو زەینى عەوامى ئێمەدا بینییەوە، زەینێك كە دەرچوونى ستوونى لە زەوى وەك بەرەنگاربوونەوەى خودى ئاسمان دەبینێت، گوایە ئاسمانیش شوێنیى نهێنیى خودایە و ئەم دەرچوونەیش دەبێتە دەستدرێژى بۆ سەر قەڵەمڕەوییەكەى؛ بە تێرمینۆلۆژیى دەروونشیكاریى: ئاسمان هەمان پێگەى ڕەمزیى باوكە كە دەستدرێژیكردنە سەرى تابۆیە.

لە زەینى مرۆڤى ئەوروپیدا مەریخ دەبێتە كۆپییەكى زەوى، هەمان ئەو جیهانە مرۆییەى كە هەمانە و تێیدا دەژین دەیهاوێژینە سەر مەریخ

هەر لە درێژەى ئەم شرۆڤە دەروونشیكارییەدا دەتوانین بە تیۆرى “سەرهاویشتن” مەریخ لێك بدەینەوە: بە بڕواى ڕۆلان بارت لە زەینى مرۆڤى ئەوروپیدا مەریخ دەبێتە كۆپییەكى زەوى، هەمان ئەو جیهانە مرۆییەى كە هەمانە و تێیدا دەژین دەیهاوێژینە سەر مەریخ؛ مرۆڤى كۆن چۆن خوداى لەسەر شێوەى خۆى داتاشیوە، ئاوەهایش ئێمە مەریخمان لە شێوەى زەویدا داتاشیووە. مەریخ هەر لە پێشترەوە لە خەونە ئایدیاڵیزەكراوەكانى مرۆڤى ڕۆژئاواییدا هەیە؛ چونكە مەریخ ناوێكى دیكەیە بۆ “سۆڤییەت”، واتە بۆ جیهانێك كە لە دۆخى جەنگى سارددا، لە ڕوانگەى لیبراڵیزمى ڕۆژئاواییەوە، لە هەر ئامانج و مەبەستێك خاڵییە و پەڵەیەكى ناڕوون و تاریكى سەر بە جیهانێكى دیكەیە لە زەمیندا: بەم مانایە سۆڤییەت دەبێتە ڕووبەرێكى هەڵواسراو لەنێوان زەمین و ئاسماندا. جا بۆ ئەوەى ئەم “ئەوی تر”ەى مەریخ لە ئەوی ترێتیى بخرێت، لەسەر شێوەى زەوى دروست دەكرێتەوە، تەنانەت لە ڕووى ئایینییشەوە دەخرێتە نێو ئامێرى كۆپیكردنەوە. بارت باس لە بابەتێكى ڕۆژنامەىLe Progress de Lyon دەكات كە وا بڵاویكردۆتەوە دانیشتوانى مەریخ كریستیانن و مەسیحى خۆیان و پاپاى خۆیشیان هەیە، خۆ ئەگەر وا نەبووایە نەیاندەتوانى ژیارێك پێكبهێنن كە تواناى بەرهەمهێنانى دەفرى فڕیووى هەسارەبڕى هەبێت؛ بە گوێرەى ڕۆژنامەكە ئایین و پێشكەوتنى تەكنیكى هەمان چاكەى ژیاریى پێكدەهێنن و ئەگەر ئەو بوونەوەرانە بتپەرست بن ئەوا ناتوانن بگەنە لاى ئێمە.

بە لاى بارتەوە فیكرى ڕۆژئاوایى فیكرێكى “هاوشێوەساز”ە؛ لەنێوان ڕەگەز و جۆرە جیاوازەكاندا هاوشێوەیى پێوانەیى پێكدەهێنێت، بەڵام لەژێر نیگاى سێیەم و بە هاوكاریى باڵاكردنەوەیەكى نێوانگیر كە لە ململانێى ویلایەتە یەكگرتووەكان و سۆڤییەتدا ئەم نێوانگیرە ئاسمانە. دەفرە فڕیووەكان خەیاڵكردێكى زەمینییە و ڕەنگە بەدەر نەبێت لە داڕشتنى ئەنقەست بە مەبەستى ترس و تۆقاندنیش، بەڵام لە ڕێڕەوێكى كەوانەییدا وێنا دەكرێت كە لە پنتە بەرزەكانەوە بەرەو خوارەوە لێژ دەبێتەوە؛ یەكەمجار دەنێردرێتە ئاسمان و دواتر لەوێوە دێتەوە بۆ سەر زەمین. ئەوە ئێمەین دەمانەوێت بە كەشتییەكانمان بچینە فەزا و سەر ئەستێرەكانى دیكە و ئەوە فەزاییەكانن لە خەیاڵى زانستیماندا لەسەر زەوى دادەبەزن. لە ڕۆژئاوا هەموو ڕەگەزە زانستى و مێژوویى و زەینى و دەروونی و سیاسییەكان ئامادەن تاوەكو خەڵكى بە ئاسانى نەك بڕوا بەوە بهێنن كە دەتوانین بچنە دوورترین گەلە ئەستێرە، بەڵكو دەتوانن بڕوا بە پێچەوانەكەیشى بهێنن، واتا بوونى بوونەوەرانێكى ئێجگار پێشكەوتووتر كە هەژموونیان لەسەر كەشكەشانەكانى دیكە كردووە و دەتوانن لە هەر ساتێكدا بێت لەسەر زەوى داببەزن؛ ئەمە خەیاڵى خودى مرۆڤى خۆرئاواییە دەرهەق بە خۆى؛ واتە داگیركردنى فەزا و كەشكەشانەكان ئامانجى ناوەكیى خودى ژیارى ڕۆژئاواییە كە ئاسمانیی كراوەتەوە و دراوەتە پاڵ بوونەوەرانێكى خەیاڵیى وەك مەریخییەكان. ئەم تەكتیكە لە ئاستى یەكەمدا هەمان فێڵى نا-ئاگایانەى سەرهاویشتنى فرۆیدییە كە لایوایە ئێمە نیازە نائاگایانەكانمان، خواستە شەرەنگێزەكانمان دەدەینە پاڵ مردووەكان، یان ڕۆحە خەیاڵییەكان.

٥

شۆكى بەركەوتنى سەرەتاكانى جیهانى ئیسلامى بە مۆدێرنەى ڕۆژئاوا، كە پتر تراومایى كەوتەوە، لە دواتردا بە دوو ئاراستەدا كاریگەریى دانا: لە لایەك لێوەى گوتارى دژە-ڕۆژئاوایى پەرەی سەند؛ لە لایەكی تر كاركردن بۆ ئاساییكردنەوەى شۆك و تراوماكە لە ئاستە فەرمییەكاندا، بە هەوڵدان بۆ تێگەیشتنى كرچ و كاڵ لە زانست و هاوردەكردنى فۆڕمەكان و پەرەدان بە مۆدێرنیزمێكى ڕووكەش، بەمەیش پڕكردنەوەى مەحاڵى كەلێنى پێشكەوتن لەنێوان شارستانێتى ئیسلامى و ڕۆژئاوادا. لە سەدەى بیستدا گوتارى یەكەم پتر لەو دەوڵەتانەدا هەژموونى هەبوو كە جاڕى دژایەتیى ئیپمریالیزمى ئەوروپییان دا، بە تایبەت كە سۆڤییەتیش وەك دكتۆر نا، بەڵكو وەك پەرستار و برینپێچ بەو ناوەدا دەسووڕایەوە. لە دواى ڕووخانى سۆڤییەتەوە هەندێك لە وڵاتانى ئیسلامى لە ئاستى فەرمیدا، بە تایبەت كەنداو، خۆیان بە گوتارى دووەمەوە لكاند: دۆستایەتیى ئابوورییانە لەگەڵ ڕۆژئاوادا و ڕووكەشگەرایى ساختە لە كایەى بیناسازى و گەشتیاریدا بە لاساییكردنەوە یان هاوردەكردنى هەندێ لە دەستكەوتە ماتریاڵییەكانى ڕۆژئاوا؛ بۆ نموونە كڕینى كۆپییەكى مۆزەخانەى لۆڤەر لە ئەبوزەبى. گالیسكەى “الأمل” بەشێكە لە هەمان زۆر بوونى زڕە-وێنە لە جیهانى نوێدا. گەشت بابەتێكە بۆ زڕەوێنە؛ ئەوەى لە جیهانى نوێدا دەكڕدرێت وێنەیە. بەم واتایە پرۆژەكەى ئیمارات فۆڕمێكە، وێنەیەكى لەبەرگرتنەوەیە كە ناوەڕۆكەكەى زانست نییە و بگرە هیچ ناوەڕۆكێكیشى نییە، فۆڕمێكە تەنیا وەك فۆڕم كڕدراوە و ناتوانێت “ئومێد/امل”ى شتێكى میتۆدى بێت؛ لە لایەكی تر جگە لە خواستێكى سیاسیى بنەماڵەى سەرمایەدارى ئال-مەكتوم، سەرجەم ئەو ڕەگەزانەى دیكە لە جیهانى ئیسلامیدا ئامادەنین كە دەبنە سیاقێكى گشتى بۆ گەشتێك بەرەو مەریخ، واتە هیچ ناوكۆییەكیشى نییە. ئەو لێكۆڵینەوە زانستییانەى ئەم كەشتییە دەیانكات و ئەو داتایانەى كۆیان دەكاتەوە، پێناچێت شتێكى هەستیارى وەك لێكۆڵینەوەیەكى تەواونەكراو، مەراقێكى مرۆیى، ئەڵقەیەكى ونبووى زنجیرەیەك ئیكتیشافى زانستیى عەرەبییان لەسەر بەند بێت، هەر لەبەر ئەمە خۆیشى لەسەر هیچ شتێك بەند نییە، كەواتە دەشێت لەسەر هەر شتێكیش خۆى دابكوتێت؛ بەم واتایە، گەرچى ئۆرگازمێكى زانستى لە ئارادا نییە، بەڵام ئەمە بەو واتایە نییە هیچ كاریگەرییەكیشى نییە. دەكرێت هەر ڕەوتێك دەست بۆ گەشتەكەى ئیمارات ببات و هیچ دوور نییە لە داهاتوودا بیرى تووندڕەوى ئیسلامى وەك چۆن هەوڵى دەستخستنى ئەتۆم و چەكى بایۆلۆژى دەدات، ئاوایش دەست بەسەر گەشتى ئاسمانیدا بگرێت؛ یانیش بە پێچەوانەوە، ئەم هەنگاوەى ئیمارات ببێتە مایەى سەرپێكەوتنى پرۆژەیەكى ڕۆشنگەریى زانستى، گەرچى لە هەلومەرجى نزیك مەودادا ئەمە مەحاڵە. بێگومان دامەزراوەى ئاسمانى ئەمریكى بەشێكە لە تۆڕێكى گەورە، بۆیە ڕیشى ناسا هەزار جادووى پێوە ئاوێزانە و وەختێك دەچێتە سەر مەریخ كۆمەڵێك پرسى دیكەى پێ یەكلایى دەكاتەوە كە نەك تەنیا چارەنووسى ئەمریكا، بەڵكو داهاتووى جیهانیشیان پێوە بەندە؛ بەڵام گەشتە عەرەبییەكان لایەنیكەم لەم هەوڵە بەراییانەدا بێ هیچ بنكێكى تایبەت دەمێننەوە و ناچارن خۆیان بە تۆڕە جیهانییەكەوە بلكێنن. وێراى نەبوونى ئەم ناوكۆییەیش، هێشتایش ملیۆنان دۆلار لە وەها پرۆژەیەكى مەزن و سەركێشانەدا خەریج دەكرێت، چونكە بۆ كەنداو بابەتەكە پەیوەستە بە خودى “پارە”وە كە لە خووڕیى نەوت و گەشتیارییەوە هەڵدەقوڵێت، لە كاتێكدا وەها بابەتێك بۆ ڕۆژئاوا جووڵەى ئارەزوویەكى سیاسیى ئیمپریالیزمى گەردوونییە كە دەكرێت لە ئاسمانیش لە شێوەى ئیمپراتۆرییەتدا خۆى جێگیر بكات. ئەم ئارەزووە ئیمپریالیستییە، لە مێژوودا هەرگیز هێندەى ئەمڕۆ لە نەقس دوور نەبووە. ئێستا خووڕییەكى ئارەزووە كە بە تێكەڵبوونى لەگەڵ خوڕیى تەكنۆلۆژیادا دەچێتە سەر هێڵێك بەرەو دەرەوەى زەمین؛ بەمەیش تواناكانى دەسەڵات تا ئەوێ ڕادەكێشێت و جێگیر دەكات. مەریخ چیتر نە سەبلایمە و نە سەرهاویشتنى فرۆیدۆ-بارتى؛ بەڵكو ڕووبەرێكە بۆ بەقەڵەمڕەوییكردن، بۆ بیناكردن و دامەزراندن لەنیو ئیمپرتۆریەتەكانى وەكو ئەمریكا و چین و ڕوسیا. كەنداو فیچقەكردنى پارەى هەیە، ئەم سەڕێژكردنەى پارە، بە زمانى دۆلوز “خووڕیى نەختینە”یەكە كە بەرەو ئارەزووى نوێ و نوسان بە ماشێنى دیكەى ئارەزووەوە شەپۆل دەدات، بۆیە بە خووڕیى تەكنۆلۆژیاى ڕۆژئاواوە دەلكێت و هەردووكیان لە گەشتێكدا بەرەو ئاسمان تێكەڵ بەیەكتر دەبن.

٦

بیرمەندى عەرەبى فەتحى مسكینى، لە وتارێكى كورتدا بە ناونیشانى “نەرسیس و نابوود”، ئەم پرسیارەى وروژاندووە: “بۆچى ڕقمان لە خۆمانە؟” وەڵامەكەى مسكینى پتر ڕەخنەى فەلسەفى شوناسەكە دواجار لە كەوشەنى خودى شوناس تێناپەڕێت. ئەو لە سەرەتاى وتارەكەیدا جیاوازییەك لەنێوان بینین لە ئاو و بینین لە ئاوێنەدا دەكات. هەندێك لە گیانەوەرانى وەكوو ئەسپ و فیل و وشتر لەوە دەترسن لە ئاوێك بخۆنەوە كە بۆتە ئاوێنە، نایانەوێت وێنەى خۆیان لە ئاوى ڕوون و مەنگدا ببینن، بۆیە، بە پێچەوانەى وەسێتەكەى سوهراب سوپهەرییەوە كە داوامان لێ دەكات ئاوەكە لیخن نەكەین نەكا لەو خوارەوە گیاندارێك ئاوى لێ بخواتەوە، گیانداران خۆیان بەر لەوەى لێى بخۆنەوە، لیخنى دەكەن و لەوەى دەخەن ئاوێنە بێت؛ بەم جۆرە ئەوان وا ئاسوودەترن لە كاتى بینگرتن لە ئاوەكە وێنەى خۆیان لەبەرچاو نەبێت. لە دۆخى لیخنیدا، ئەو وێنەیەى بەسەر ڕووى جووڵاوى ئاوەكەوە یاریى دەكات و لەنێو لێڵییەكەدا بە ئاستەم دەردەكەوێت، وێنەیەكى تەواو هاوشێوەى ئەو بوونەوەرە نییە كە بەسەرییەوەیە. ئاوێنە، لە فۆڕمە ماتریاڵیییە ڕەقهەڵاتووەكەیدا، لەبەر ئەوەى ڕووكارێكى پتەو و وەستاوى هەیە لێڵ ناكرێت، كەوایە بوونەوەرەكەى بەردەمى دووبارە دەكاتەوە؛ وەستان لەبەردەم ئاوێنەدا خۆ-پاتەكردنەوەیە كە لە فەلسەفەدا بە بنەماى شوناس پێناسە كراوە؛ یاخود ئایكۆنەیە كە ئەسڵ لە وێنەیەكى تەواو هاوشێوەدا پێكدەهێنێتەوە. ئاوێنەى نەرسیست، تەڵەیەكە كە عاشقى خۆتت دەكات؛ بەڵام لەوەیش سەیرتر ئەم عەشقە تێكەڵ بە هەستێكى قووڵى ترسیشە بەرامبەر بە خۆت؛ چونكە وردەكارییەكانى خۆت و هەموو گۆڕانەكانى ڕوخسار و لەشولارت پیشان دەداتەوە؛ بەو مانایەى تەنیا جوانى نا، بەڵكو ناشیرینییەكانیشت بە ڕاشكاوى دەخاتە بەرچاو. لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئاوێنەییدا بەشێكمان دەردەكەوێت كە ڕقمان لێیەتى و نامانەوێت بیبینین، بەم پێیە ئاوێنە توانایەكى پارادۆكسیكاڵى وەڕزكەرى تێدایە كە هەم دەتوانێت وەك نەرسیست عاشقى جوانییەكەى خۆتت بكات و هەمیش وات لێ بكات وەك نابودێك ناشیرینییەكانى خۆت ببینیت لە كاتێكدا ناتەوێت بیانبینیت (بۆ نموونە فۆكۆ باس لە ئەزموونى وەڕزكەرى خۆبینینى دواى لەخەو هەستانمان لە بەیانیاندا دەكات)، بەڵام دواى بینینیان بۆمان دوور ناخرێنەوە، لێرەوە بینینەكە دەبێتە كینە بەرامبەر بە خۆمان. بە لاى مسكینییەوە، ئەم دەركەوتنەى ناشیرینى لە ئاوێنەدا، ئەزموونێكى نێگەتیڤ نییە، بەڵكو پۆزەتیڤە، بۆیە ناتوانین (یان نابێت) وەلاى بنێین. ناشیرینى واتە “ئەوی تر” لە ئێمەدا؛ ئەم ئەوی ترە بەشێكى دانەبڕاوە لە شوناسمان، بۆیە بینینى ناشیرینییەكانمان لە ئاوێنەدا ئەزموونێكى سەختى شێوازى ڕووبەڕوونەوەى ڕیشەییە لەگەڵ خۆماندا. بەم پێیە ئێمە دزێوییەكانمان بۆ نێو دوورگەكانى نەست نەفى ناكەین، بەڵكو دەیكەین بە بنەماى ئەنتۆلۆژیى بوون و تێگەیشتن لە خۆمان. هیچ شوناسێك نییە لە كینە بەرامبەر بە خۆ خاڵى بێت، چونكە ئەمە بە شێوەى ڕیشەییتر پەیوەستە بە خودى ئۆنتۆلۆژیایەكەوە كە ئەوی ترێكى نەخوازراو لە خۆیدا دەبینێت و ناچارە مامەڵەى لەگەڵدا بكات.

ئەو ئەوی ترەى لە ئاوێنەدا دەردەكەوێت، هەر ئەوی ترى خۆمـە، ناشیرینیى منـە كە ڕەنگە ببێتە مایەى ئەوەى ڕقم لە خۆم بێت، بەڵام بۆ ئەوەى دەست بە شوناسى خۆمەوە بگرم، ناچارم بیكەم بە بەشێكى سەرەكیى بوونسازییەكەم.

مسكینى گەرچى بیرمەندێكى قووڵە و شارەزاییەكى فروانى لە فەلسەفەدا هەیە، پێم وایە شرۆڤەكەى بۆ پرسى شوناس و ئەوی تر دواجار هەر لە بەرژەوەندى سوبێكت دژ بە ئەوی تر تەواو دەبێت، بە تایبەت كە ویستویەتى مانایەكى تەواو پۆزەتیڤ بە ئەزموونى ئاوێنە بدات. لە شرۆڤەكەى ئەودا، ئەو ئەوی ترەى لە ئاوێنەدا دەردەكەوێت، هەر ئەوی ترى خۆمـە، ناشیرینیى منـە كە ڕەنگە ببێتە مایەى ئەوەى ڕقم لە خۆم بێت، بەڵام بۆ ئەوەى دەست بە شوناسى خۆمەوە بگرم، ناچارم بیكەم بە بەشێكى سەرەكیى بوونسازییەكەم. لێرەوە، لە ڕوانگەكەى ئەودا (لایەنیكەم لەو وتارەیدا) ڕێگا نادرێت هیچ ئەوی ترێكى ڕادیكاڵ دەربكەوێت كە لە دەرەوەى كەوڵى سوبێكت بێت تاوەكو سوبێكتیش لە كەوڵى خۆى بهێنێتە دەرێ. لێرەدا ئەوی تر هیچ بەشدارییەكى لە ئەزموونى ئاوێنەدا نییە، مەگەر وەك ئەوی ترێك بۆ من. بە مانایەكی تر، من وەڵامى ئەوی ترى دەرەوە ناداتەوە، بەمەیش دەستى دەبێت لە مەرگیدا. بە كردنە دەرەوەى ئەوی ترى دەرەوە، شوناس بەسەر خۆیدا دادەخرێت و وەك ئاوێنە ڕەق هەڵدەگەڕێت. گەر وا بێ لێڵكردنى ئاوەكەى نەرسیس پێویستە، تا بتوانێت سەر هەڵبڕێت و ئیگۆ ببینێت. لێرەدا ئاوى لێڵ لە پێناو ئەوی تردا، یان ئاوێك كە ئەوی تر لێڵى كردووە، خۆى ماناكەى لە ئاوێنە پۆزەتیڤترە.

لۆركا لە شیعرێكیدا دەربارەى ئاوێنە دەڵێت: 

لەودیو هەر ئاوێنەیەكەوە

ئەستێرەیەكى مردوو هەیە

[…]

ئاوێنە كانییەكى مۆمیا كراوە

وەكوو سەدەفى ڕووناكیى ئەوان

بە ڕووى خۆیدا داخراوە..

٧

دواى تێپەڕبوونى ڕۆژئاوا بە ئەزموونەكانى فاشیزم و ڕاسیزمدا، سەنتراڵیزمى ئەوروپى زەبرى قورسى ڕەخنەیى بەركەوت و لەسەر بنەماى وەڵامدانەوەى پرسیارى “بۆچى ڕقمان لە ئەوانی ترە؟” فەلسەفە ئیگۆیستییەكان لەبەرامبەر فەلسەفە و ڕەوتە ئەوی ترخوازەكاندا پاشەكشەى گەورەیان كرد؛ لە ڕووى واقیعیشەوە وڵاتانى ڕۆژئاوا ناچاربوون هەنگاوى پراكتیكیى گرنگ بنێن بۆ پێشوازیی كردن لە ئەوی تر، گەرچى ئەم هەنگاوانە بەو ئەندازەیە نەچوونە پێشەوە كە جارێكى تر ئەمڕۆ دەستكەوتەكانى ئەو خەباتانە لەژێر هەڕەشەدا نەبن. جیهانى ئیسلامى هەرگیز ئەزموونێكى نا-نەرسیستى نەكرد و ڕۆشنبیرانى وەكوو عەبدولوەهاب موسیرى و فەتحى تریكى لە دەیەكانى ڕابردوودا بەرجەستەترین نوێنەرى نەرسیزمى ئیسلامى و كینەدۆزیى بەرامبەر ڕۆژئاوا بوون. حاڵى حازر پرسیارى گرنگ و سەرەكى بۆ جیهانى ئیسلامى ئەوەیە كە بۆچى ڕقى لە ئەوی ترى خۆرئاواییە؟ دنیاى ئیسلام جگە لەوەى وەك نەرسیس بۆتە ئەسیرى وێنەى خۆى بێ ئەوەى چیتر بزانێت جوانە یان ناشیرین؛ هاوكات بەدەم پەرەدان بە كینەوە لە ئەوی تر خەریكى پاسەوانیكردنە لە شوناسە ئاوێنەییەكەى. ساڵانێكى زۆرە لە ئاوێنەكەیدا ئەوی ترەكانى خۆى (واتە دزێوییە زۆر و زەبەندەكانى) زەقوزۆپ بە بەرچاوییەوە دەركەوتوون، بەڵام هەرگیز نەیكردوون بە بنەما بۆ دەستكاریكردنى ئۆنتۆلۆژیاكەى؛ ئەو عاشقى ناشیرینییەكانى خۆى بووە و نایشیەوێت لە ئاوەكە وەك ئاو، واتە وەك ڕووبەرێك بۆ لێڵكردن، تێبگات؛ بۆیە لە ئێستادا ئاوێنەكەى لە دۆخى ورد و خاشبوون و هەلاكەتێكى تەواودایە. ئەوی ترەكانى دەرەوەیشى گۆڕیووە بۆ دوژمنانى پیلانگێڕ و ئاژاوەچى و فیتنەباز، گوایە ئەوان بەرپرسن لە داغانبوونى دنیاى ئیسلام، لە داڕزانى كۆمەڵگەى موسوڵمانان. ئەم دوژمنسازییە چالاكانەیە كە خۆى بەرهەمى پاسیڤیزمێكى ڕەبەقە، هەمان “هاوشێوەسازی”ى نێو فیكرى ڕۆژئاوایى نییە. ڕەنگە بەرهەمهێنانەوەى وێنەى مەریخ لەسەر شێوەى زەوى، بەو جۆرەى بارت باسى دەكات، لە دەروونشیكارییەوە نزیك بێت (مەریخ سەبڵایمى زەوییە.)، بەڵام تەنانەت لە ئاستى ئۆنتۆلۆژییشدا، هاوتاكردنەوەى ئەوی تر لەگەڵ خوددا، واتە پرۆسەى هاوشێوەسازى، پێشمەرج بووە. وەك لێڤیناس شرۆڤەى كردووە، لە فیكرى ڕۆژئاواییدا ئۆنتۆلۆژیا هاوتاكراوە بە عەقڵ، عەقڵیش لە مەعریفەدا كورت كراوەتەوە كە هەمیشە ئیگۆیەك هەڵگرییەتى. ئیگۆى ڕۆژئاوایى بۆ ئەوەى مامەڵە لەگەڵ هەر ئەوی ترێكدا بكات، دەبێت سەرەتا ئەوی ترێتییەكەى لێ دابماڵێت و ئەو فۆڕم و كۆدانەى پێ ببەخشێت كە خۆى دەتوانێت بیانناسێتەوە. ئیگۆ لە ئاوى لێڵى ئەویتر دەڕوانێت، بەڵام تەنیا بۆ ئەوەى ئاوەكە سازگار ببێتەوە و لە ڕوونیدا خۆى تێدا ببینێتەوە. لە ڕۆشنایى ئەفڵاتوونییەوە تاوەكو لۆگۆس وەك “نەپۆشان” لاى هایدیگەر، بە تێپەڕین بە ڕوونیى میتۆدیى دیكارتى و پوختێتى كانتیدا، سازگارى و ڕوونى بنەڕەتى مەعریفەن كە زێدى ئەسڵیى سوبێكتە. فیكرى ڕۆژئاوایى لە پێگەى زاڵێتییەوە، تەنیا ئەوی ترى بۆ پشتى ئاوێنەكان نەفیى نەكردووە، بەڵكو كردوونى بە ئاوێنەى خۆیشى، وێنەى ئەوی ترى لەگەڵ وێنەى خۆیدا هاوتا كردۆتەوە؛ لەم پرۆسە هاوتاكارییەدا ئیمتیازات و موڵكەكانى خۆى نابەخشێت بە ئەوی تر، بە پێچەوانەوە، وێنەى ئەوی تر لەژێر وێنەى خۆیدا ون دەكات. بە زمانى لێڤیناس ئەمە شانشینى ئیگۆیە، هەمان ئەو شتەى ئەو ناوى دەنێت “تۆتاڵێتى”. وەختێك ئەم شانشینە لە زەوى دەچێتە دەرەوە، بەو جۆرەى هەندێ لە فیلمەكانى هۆلیوود وێنایان كردووە، ئەوا دەبێتە ئیمپریالیزمى گەردوونى. مەریخ تا چەند دەیەیەك لەمەوپێش ناوێك بوو بۆ “ناكۆتا”، ڕۆژئاوا دەیویست ڕایبكێشێتە نێو تۆتاڵێتییەوە، لەبەر ئەوە دەبوو بیكات بە سەبلایمى زەوى، دەبوو بوونەوەرى هۆشمەندى لێ بێت، مەسیحیان هەبێت، كەنیسەیان هەبێت، دەفرى فڕیوویان هەبێت. ئێستا چیتر مەریخ كۆپییەكى دەروونیى زەویى نییە، بەڵكو پانتاییەكى واقیعییە كە زەمینى بۆ ڕادەكێشرێت، واتە لە ڕێگەى كەرەستەكانى گواستنەوەوە وەك شوێن دەدرێت بەدەم زەوییەوە كە ئەگەر شتێكى لێ جێگیر بكرێت، ئەوا ئەو شتانەیە كە ئیپمپرتۆرییەتەكان دەیانەوێت لەوێ دایبمەزرێنن.

ئەوەى كێرڤى كینەى دژ بە ڕۆژئاوا زۆر بردە سەرێ، شكستى پرۆژەى ڕۆشنگەرى عەرەبى و دامەزراندنى دەوڵەتى ئیسرائیل بۆ جووەكان بوون كە دەرفەتیان ڕەخساند بۆ بەهێزبوونى گوتارى تەوژمە ئیسلامییەكانى وەكو ئیخوانیزم و خومەینییزم بوو تاوەكو گەیشت بە قاعیدە و تاڵیبان و داعش.

٨

ئاكارى كینەدۆزیى جیهانى ئیسلام بەرامبەر بە ڕۆژئاوا، لە سەدەى ڕابردوودا لە سێ گوتارى جیاوازەوە پەرەی سەند. یەكەمیان گوتارى بزووتنەوەى ڕزگاریخوازیى نەتەوەیى، دووەم گوتارى ئینتەرناسیۆنالى سۆسیالیستى، سێیەم گوتارى ئیسلامى سیاسى. لە سەردەمى ئیمپریالیزمدا گوتارى ناسیۆنالیزم بە ماوەیەكى كەمتازۆر چالاكانەى خەباتدا بۆ سەربەخۆیى نەتەوەیى لە دەستى دەوڵەتانى ئیپمریالیستى تێپەڕى. لە ڕووى پرەنسیپەوە، خەباتكردن دژ بە دەوڵەتانى داگیركەر، كە لە سەدەكانى ڕابردوودا دەوڵەتە ئەوروپاییەكان بوون، نەك تەنیا ڕەوایە، بەڵكو دادپەروەرانەیشە. لەگەڵ ئەمەیشدا، گوتارى ناسیۆنالیزم وەك هەر خەباتێك، جۆرێك لە ڕقى تایبەتیشى بەرهەمهێنا كە گەر تەنیا لە ئاستى واقیعە مێژووییەكەى خۆیدا بمایەتەوە، ڕەنگە شایەنى كاڵبوونەوە بووایە. بەڵام لەپاڵ ئەمەوە گوتارێكى سەروو-نەتەوەییش لە ئارادا بوو كە پتر سەر بە سۆسیالیزمى سۆڤییەتى بوو دژ بە دەوڵەتانى سەرمایەدار، هەمان دەوڵەتانى ئیپمریالیست. ئەوەى كێرڤى كینەى دژ بە ڕۆژئاوا زۆر بردە سەرێ، شكستى پرۆژەى ڕۆشنگەرى عەرەبى و دامەزراندنى دەوڵەتى ئیسرائیل بۆ جووەكان بوون كە دەرفەتیان ڕەخساند بۆ بەهێزبوونى گوتارى تەوژمە ئیسلامییەكانى وەكو ئیخوانیزم و خومەینییزم بوو تاوەكو گەیشت بە قاعیدە و تاڵیبان و داعش. ئیسلامییەكان لەنێوان گوتارى نەتەوەیى لۆكاڵى و گوتارى سۆسیالیستیى جیهانیدا، دەستیان بە ژیارى ئاینییەوە گرت و بە شێوەیەكى شارەزایانە دوو گوتارەكەى دیكەیشیان لە خزمەتى ئامانجى خۆیاندا بەكار هێنا. ئەوان ئیمپریالیزمیان وەك درێژەى شاڵاوى خاچپەرستەكان لێكدایەوە و هاوكات نەزمێكى گەردوونیشیان داڕشت كە (وەك پێشتریش كرابوو) بانگەشەى ئەوەیان دەكرد بۆ هەموو كات و سەردەمێك دەبێت، بۆ نموونە ئەوان “عەدالەتى عومەر”یان خستە بەرامبەر عەدالەتى كۆمۆنیزمەوە، چەمكى شوراى ئیسلامییان بەرامبەر شورا سۆسیالیستییەكان ڕاگرت. وێڕاى ئەوە، ئەم سێ گوتارە، بە پێچەوانەى ڕوانگەى باوەوە، تەنیا یەكترییان لە بەرامبەر داگیركەرى- سەرمایەدارى-بێ دییندا لاواز نەكرد، بەڵكو وزە و كەرەستە و زاراوەیشیان بە یەكتر بەخشى؛ لەبەر ئەمەیە بۆ نموونە چەمكى ئیمپریالیزم لاى هەر سێ گوتارەكە هەیە؛ ڕەخنەیش لە سەرمایەدارى لاى هەرسێكیان؛ بەڵام بێگومان جیهانبینییان بۆ حوكمڕانى لە یەكترى جیاواز بوون. لە دواى سەربەخۆیى هەندێ وڵاتان و شكستى دەوڵەت نەتەوەكان لە دابینكردنى ژیانێكى شایستە بۆ هاووڵاتیان، لە لایەكی تر لەدواى خاوبوونەوە و پاشان كەوتنى بلۆكى كۆمۆنیزم، هەلێكى گەورە بۆ ڕەوتە ئیسلامییەكان هاتە پێشەوە كە خۆیان لەنێو كۆمەڵگا ئیسلامییەكاندا بەهێزتر بكەن و گوتارى دژە-ڕۆژئاوایى بۆ ئاستێكى ترسناكى كینەدۆزانە پەرە پێ بدەن، كە چیتر تەنیا نكوڵیكردن لە ڕۆژئاوا نەبوو لە بەرامبەر پرسى ئیماندا، بەڵكو نكوڵیكردن بوو لە زۆربەى ڕواڵەتەكانى شارستانێتى ڕۆژئاوایى، هەر لە دەستكەوتە زانستییەكانەوە تاوەكو شێوازى جلپۆشین و خواردن؛ ئەم گوتارەیشیان لە ڕێگەى خودى تەكنۆلۆژیاى ڕۆژئاواییەوە پەرەپێدا كە وەك پێشتر باسمان كرد، هیچ كات بە شێوەیەكى ڕاستەقینە دژایەتیى نەكراوە. كارى هەرە ترسناكى ئیسلامییەكان ئەوەبوو چوونە نێو كایەى كۆمەڵایەتى و ژیانى ڕۆژانەى خەڵكەوە، واتە دابەزینە نێو زەمینێكەوە كە هەموو گوتارەكان جێیان هێشتبوو؛ لەوێوە كاریگەرییان لەسەر زەین و زمانى خەڵكى دانا و بگرە لە برى دەستگرتن بەسەر دەسەڵاتدا یان لە برى بەرهەمهێنانى گروپێكى فەناتیك، سەرجەمى كۆمەڵگەیان بەرەو فەناتیزم برد، بەمەیش تاڕادەیەكى زۆر مامەڵە فەرمییەكانى دەوڵەتانى ئیسلامی (بۆ نموونە ئیمارات)ـیان لەگەڵ ڕۆژئاوادا بێبایەخ كرد. نكوڵیكردن لە چوونە سەر مانگ و مەریخ، یان تیۆرەى زەوى تەخت، بۆ ئیسلامییەكان چیتر پرسێكى زانستى و داتایى نییە، بگرە مەسەلەیەكى ڕووتى ئیمانیش نییە، بەڵكو بەرهەمهێنانى گەمژەیەتییەكى دەمارگیرانەیە لە ئاستە هەرە كۆمەڵایەتى و ڕۆژانەییەكەى خەڵكدا كە تێیدا ئیسلامیزم تابێ زیاتر ئاسۆییانە داگیرى دەكات و شاقووڵیانەیش بەنێویدا ڕۆدەچێت، لەم دوو ئاراستەیشەوە خولەك بە خولەك دەتوانێت دژ بە هەر ڕواڵەتێكى پێشكەوتن و كرانەوە فۆرمولەى بكاتەوە.

The post كانییە مۆمیاكراوەكانى نەرسیس appeared first on ژنەفتن.

كەم ئەفسانەى یۆنانی هەن جوانى و ناشیرینی تێیاندا تێمایەكى سەرەكى نەبێت؛ جوانیى خودایان و پەرییان و مرۆڤەكان، یان بە پێچەوانەوە ناشیرینیی خودایان و تیتانەكان و دێوەكان. لەنێو ئەوانەدا دوو ئەفسانە هەن كە پێم وایە كاریگەرى گەورەیان لەنێو فەلسەفە و سەرجەم فیكرى ڕۆژئاوادا داناوە: یەكەمیان چیرۆكى سێوەكەى ئەفرۆدێت و دووەمیانداوەكەى هیفایستۆسـە. چیرۆكەكەى ئەفرۆدێت باسى سەرهەڵدانى هەڵبژاردنى شاجوان دەكات كە ڕەنگە یەكەمین هەڵبژاردنى لەو جۆرە بووبێت. بەپێى یەكێك لە ڕیوایەتەكان، ئیریسى خودابانوو بۆ هاوسەرگیرى بیلۆس و تیێتیس بانگهێشت ناكرێت، بەم هۆیە هەست بە فەرامۆشى و سووكایەتى دەكات؛ بڕیار دەدات لەپاى ئەمە ئاهەنگەكە بشێوێنێت و فیتنەیەك لەنێو مەحشەرى خودایاندا هەڵبگیرسێنێت. سێوێكى ئاڵتوونى، كە ڕەنگە لە هەمان دارى گوناهى سێوەكەى ئادەمەوە ڕنیبێتى، بە نەخش و نیگارێكى قەشەنگ دەڕازێنێتەوە و ئەم پەیامەى لەسەر دەنووسێت: “بۆ جوانترین”. كە دێتە نێو هۆڵە گەورەكەى زیۆسەوە وا بۆ ئاهەنگەكە خودایان و نیمچە خودایان لە دەورى كۆبوونەتەوە، سێوەكە فڕێ دەداتە سەر مێزەكەى زیۆس. ئێستا ئیتر دەبێت ساغ ببێتەوە كە كێ شایەنى سێوەكەیە، واتە نازناوى “جوانترین” هەڵدەگرێت. دواى مشتومڕێكى زۆر بۆ یەكلابوونەوەى شاجوان، كێبەركێكە لەنێوان سێ خوابانوودا دەمێنێتەوە: هیرا و ئەسینا و ئەفرۆدێت. زیۆس بڕیار دەدات كە پاریسى شازادەى تەڕوادە بكرێت بە قازى و سێوەكە ببەخشێت بە جوانترینیان. خوابانووەكان بۆ ئەوەى كێبەركێكە ببەنەوە، هەر یەكە و بەڵێنێك بە پاریس دەدات. هیرا بەڵێنى هێز و دەسەڵاتدارى، ئەسینا بەڵێنى سامان و فێركردنى هونەرى جەنگ، ئەفرۆدێت بەڵێنى پێدانى جوانترن ژنى زەمینى پێ دەدات كە لەو وەختەدا هێلینى ژنى مینیلاوسە. پاریس خۆى لە پێشنیارەكەى ئەفرۆدێت دێت و سێوەكە بەو دەبەخشێت، ئەویش لە بەرامبەردا هێلینى پێ دەدات و ڕازیى دەكات بیڕفێنێت، بەم جۆرە جەنگى نەبڕاوە و بەناوبانگى تەڕوادە هەڵدەگیرسێت.

چیرۆكى دووەمیان خیانەتى جوانى لە ناشیرینى دەگێڕێتەوە. هیفایستۆس خوداى ئاگر و ئاسنگەرى، كارزانى كەرەستەى جەنگى، هەر لە لەدایكبوونەوە قەموورێكى ناشیرین و نابوودە دەبێت، لە عەشقیشیدا بۆ ئاگر و گڕكانەكان پێستى لەشى دەسووتێت و هێندەیتر دەشێوێت، تا ئەوەى لەنێو شانشینە گەردوونییەكەى زیۆسدا بە ناشیرینترن خودا دادەنرێت. بەڵام هیفایستۆسى شادزێو هاوسەرى خوابانووى شاجوان، ئەفرۆدێت، بووە. كەواتە ئاساییە ئەفرۆدێت دڵى لەسەرى نەبووبێت؛ لە برى ئەو دڵى بۆ ئارەسى خوداى جەنگ، براى هیفایستۆس لێی داوە. كاتێك هیفایستۆس بۆى دەردەكەوێت پەیوەندیى سەرجێى لەنێوان ئەفرۆدێت و ئارەسدا هەیە، بڕیار دەدات بیانخاتە تەڵەیەكەوە. بۆ ئەم مەبەستە تۆڕێكى زۆر باریك و نادیار لە میتاڵ دەچنێت و بەسەر سیسەمە هاوبەشەكەیانەوە هەڵیدەواسێت، وەختێك ئارەس و ئەفرۆدێت ڕووت دەبنەوە و دەچنە هەواى خۆیانەوە، تۆڕەكە بەسەریاندا بەردەداتەوە و هەموو خودا و خوابانووەكانیش وەك شاهیدى خیانەتەكە بانگ دەكات و دەشزانێت هەموویان ئاواتیان بەوە خواستووە لە جێى ئارەس لەگەڵ شاجوان بنووستنایە.

دیاریكردنى شاجوانى گریك ڕەنگە ڕیشەى هەڵبژاردنى شاجوانى دنیاى ئەمڕۆ بێت، بەڵام ئەمەى دنیاى ئێمە لە هەموو ڕەهەندە ئێستاتیكى و هونەرییەكانى دابڕاوە و ڕاستەوخۆ لكاوە بە كەرنەڤاڵ و زڕەبۆنەى بازاڕەوە؛ بە پزیشكى و جوانى دەستكردەوە؛ بە میدیا و تەكنۆلۆژیاى بینینەوە. بە لاكەیتردا، ناشیرینى، تابێ زیاتر دەبێزرێت، هەندێ لە توێژەران باس لەوە دەكەن لەمڕۆدا كاریش پەیوەست كراوەتەوە بە “فەیسێكى جوان” یان “لەشولارێكى سێكسى و ڕێك”ـەوە. وەك بڵێی ناشیرینەكان هیچ بەهرەیەكیان لە كار و پیشەدا نەبێت.

 چیتر تواناكانى هیفایستۆسلە بەرامبەر جوانى كیژانى نێو دەزگا و كۆمپانیاكانى سەردەمى نیولیبراڵدا بێ بەها دەنوێنێت. هیفایستۆسى قەموور و دزێو كە ئاسنگەرى خوداكانە و سەروەرى مەعدەن و میتاڵە هەرە دەگمەنەكانە؛ هیفایستۆسى ئەشكەوتنشینكە قەڵغانەكەى ئەخیل لە ناوازەترین و داهێنەرانەترین دیزایندا، كە هەموو گێتی لەسەرى هەڵدەكۆڵێت، دروست دەكات، لە سەدەمى خۆیەوە تاوەكو ئێستا دەبێزرێت. ئەشكەوت ڕەنگە هێماى دووركەوتنەوە لە ڕووناكى بێت، كە لەمڕۆدا ڕووناكى دنیاى دیجیتاڵى و شاشەیە. كەمێك خۆگرتنەوە و خەڵوەت، زۆر تەماشانەكردنى ڕۆشنایى ئەلیكترۆنى و نیشتەجێبوون لە تاریكیدا، بە واتاى كەشفكردنى ئاگر و ڕووناكى ترە لەنێو تاریكیدا؛ ئاگرێك كە دەكرێت لە پێناو داهێنانى قەڵغانەكەى ئەخیلدا، بۆ تواندنەوەى پیرۆزترین كانزا و ماتریاڵەكان بە كار بهێنرێت. بەڵام گەر كەسانێك هەبن لەمڕۆدا لە ڕۆشنایى دنیاى دیجیتاڵ دوور بكەونەوە، ئەوا ڕەنگە پتر بەو هۆیەوە بێ كە فەیسى ناشیرین (بەگوێرەى پێوەرى ئەمڕۆ) كراوە بە شتێكى شەرماوەر. مرۆڤێك كە جوان نییە، شەرم لە ناشیرینییەكەى خۆى دەكات؛ لەم بارەدا، گەر بۆى دەست بدات لە سەنتەرەكاندا شێوەى خۆى دەگۆڕێت، ئەگەرنا لە خەڵوەتى دنیاى مەجازیدا دەمێنێتەوە. گەر وابێت، ڕەنگە، بە پێچەوانەى ئەشكەوتنشینى، هێنانەوەى ناشیرینى بەو جۆرەى هەیە بۆ بەر ڕووناكى و بۆ بەردەمى شاشە، ببێتە مایەى شكاندنى شەرمێك كە جوانییەكى ساختە دروستى كردووە.

٢

هەر لە یۆناندا كەسێك هەیە تاڕادەیەكى زۆر لە ڕوخسار و لەشولاریدا دەچێتەوە سەر نەسلى هیفایستۆس و ناشیرنییەكەى دەبێتە یەكێك لە هۆكارەكانى مردنەكەیشى؛ ئەم كەسە سوكراتى فەیلەسوفـە. گریكەكان وەك هەندێك لە نەتەوەكانى تر، خۆشییان لە چارەى منداڵى كەم ئەندام نەدەهات؛ بگرە لە سپارتەدا نەریتى لەنێوبردنى منداڵى كەم-ئەندام هەبووە؛ لە سەروو ئەمەیشەوە، گریكەكان لە كولتوورى خۆیاندا بایەخێكى زۆریان بە جوانى و كەشخەیى و سووكەڵەیی جەستەیان داوە (بێگومان پێناسەى ئەوان بۆ جوانى جەستە هەمان پێناسەى ئێمە نییە)، بەڵام ئەوان جوانى جەستەیان تەنیا بە مەدلولى پوختى سێكسییەوە نەدەبەستەوە و سێكسیش تەنیا ماناى شەهوەت و ئۆرگازم نەبوو. جوانى لەش پەیوەست بوو بە هونەرەكانى جەنگ، جومناستیك، ئەسپسوارى، چاكە، هارمۆنیا، جووڵە و بەرگەگرتن یان پتەوییەوە، ئەمانەیش جیاوازن لە هەڵئاوسانى فشۆڵى لەشجوانانى ئەمڕۆ. سوكرات لەنێو ئەم كولتوورە جوانپەرستەدا ڕەنگە كەسێكى بێ شانس بووبێت. وەك ویڵ دیۆرانتیش دەڵێت، ئەو خۆیشى زانیویەتى لەشولارێكى ناقۆڵاى هەیە؛ بەڵام ویستوویەتى لە ڕێگەى سەماوە هەندێك لە دزێویەكەى خۆى كەم بكاتەوە. ئەو ڕۆژێك لە بەردەم دوكانێكدا دەوەستێت و بەدەم سەیرکردنى كەلوپەلەكانەوە دەڵێت: “چەندە شتانیكى زۆر هەن كە من پێویستم پێیان نییە“؛ ئەم وتەیە هەر بە سادەیى خۆیەوە دژ بە سەرجەم كولتوورى مەسرەفگەرایى ئەمڕۆ دوەستێتەوە. گەر بە شێوە تەقلیدییەكە باس لەوەیش نەكەین كە ئەو یەكەمین شەهیدى فەلسەفەیە، ئەوا نموونەیەكە بۆ خۆگرتنەوە و خاكیبوون، بێ ئەوەى بۆ نێو زوهد بكشێتەوە[1]. لەپاڵ ئەوەیشدا ئەم بوونەوەرە خڕەڵە دەموچاو دەرپۆقیوە، خۆى مەزنترین تیۆرى جوانى لە دنیاى كۆندا دادەڕێژێت.

ڕیشەى زۆرى چەوساندنەوەكان هەر لە منداڵییەكى زووەوە، لە زمانەوە دەست پێ دەكەن، لەو تەریقكردنەوە، سووكایەتى، گاڵتەپێكردنانەوە كە بە زمان بەرامبەر ناشیرینەكان مومارەسە دەكرێن.

هیفایستۆس و سوكراتیش هەردووكیان نەختێك خڕیلانە و كورتەباڵا بوون؛ لە زمانى ئێمەدا وەك زێدەڕەوى پتر بە كورتەباڵاكان وتراوە “گول” ئەگەرچى ئەم وشەیە پتر نەخۆشییە و پەیوەندییەكى ئەوتۆى بە باڵاى مرۆڤەوە نییە. گول سووكایەتییە بەوانە كە باڵایان بەرز نییە؛ خۆ ئەگەر زۆریش كورتەباڵا بن ئیدى ئەوان قەزەم (dwarf)ـن كە لە زمانى كوردیدا ڕەنگە كوڵەبنە پڕ بە پێست بێت. بەڵام كوڵەبنەكان بەردەوام وەك وەك كەسانى حەسوود، فیتنە، ئاژاوەچى لێیان ڕوانراوە، چونكە گوایە “زۆرزانن”؛ هەر لە منداڵیشەوە پێیان دەوترێت كە بەهۆى زۆرزانیى خۆیانەوەیە گەورە نابن، واتە لەژێر بارى قورساییەكدان كە ناهێڵێت گەشە بكەن و باڵایان هەڵكشێت. ئەم وەسفەى كوڵەبنەكان بە تەواوەتییش سوتفە نییە، ئەوان وریاییەكى تایبەتیان هەیە، بەڵام زۆر-زانین كە لەوێدا مانایەكى نێگەتیڤى هەیە لەبەر ئەوەیە كە كۆمەڵگەى ئێمە بە جۆرێك دژ بە خودى زانین بووە. لێرەدا ئەسڵى ئایدیاكە لە نائاگاییدا ئەوەیە كە ئەگەر زانین لە سنوورى عەقڵى سەلیم تێپەڕێت، دەبێت بە زۆرزانین و بارگەیەكى نێگەتیڤ وەردەگرێت؛ ئەمە هەمان تۆمەتە كە سوكراتى لەسەر دادگایى دەكرێت. سوكرات، بە پێچەوانەى زۆرزانەوە، هەمیشە وەك كەسێك وەسفى خۆى دەكات كە “نازانێت”، بەڵام زانینى ئەم نەزانینە، خودى زۆرزانییەكەیەتى؛ ئەو زۆر دەزانێت كە نازانێت. لەبەر ئەمەیە سوكراتى خڕیلانەى زۆرزان و فیتنە و فاسدكەر دەبێت بمرێت. وێڕاى ئەمە هەڵاواردنەى كورتەبنەكان، باڵابەرزەكانیش لە پرۆسەى دزێوكردن دەرباز نەبوون. ئەو باڵابەرزانەى كە پێیان دەوترێت “درێژ”، بە كەسانى بڕێك گێلۆكە و دەبەنگ وەسف كراون و كورد وتوویەتى “درێژ عەقڵى لە ئەژنۆیەتى”. كۆمەڵگەى ئێمە لە مێژووى خۆیدا پەندى پێشنینان و توانجى زۆر و زەبەندى بەرهەم هێناوە، توانایەكى گەورەى ناو و ناتۆرەلێنان و ڕووشكاندنى تێدا كەشف كراوە، كە لە هەر بەكارهێنانێكى ترى زمانى كوردى بەرهەمدارتر بووە. ڕیشەى زۆرى چەوساندنەوەكان هەر لە منداڵییەكى زووەوە، لە زمانەوە دەست پێ دەكەن، لەو تەریقكردنەوە، سووكایەتى، گاڵتەپێكردنانەوە كە بە زمان بەرامبەر ناشیرینەكان مومارەسە دەكرێن. 

٣

لە سەردەمێكى تردا هیفایستۆسى قەموور و ناحەز لە ئەدەبیاتدا بە ناوى كوازیمۆدۆ لەدایك دەبێتەوە: قەموورەكەى نۆتردام. ئەمجارە لە تاریكایى كەنیسەیەكدا نیشتەجێیە و خەریكى زەنگ لێدانە، عاشقى ئیزمیراڵداى قەرەچ دەبێت. ڤیكتۆر هۆگۆ بەم جۆرە وەسفى ناشیرینییەكەى كوازیمۆدۆ دەكات: «ڕوخسارى خێچ و خوار بوو، بە دەربڕینێكى تر، هەموو كەسایەتییەكەى خێچ و خوار بوو. سەرێكى گەورە بە قژى پڕى پرتەقاڵییەوە، لەنێوان شانەكانیدا كووڕییەك هەبوو كە لایەنەكەى ترى خستبوو بە پێشدا، ڕان و سمتەكانى بە شێوەیەكى سەیر شێوا بوون و نووسابوون بە ئەژنۆكانییەوە، ئەگەر لە پێشەوە لێى وردبوویتایەوە، لە دوو داس دەچوو كە لە دەسكەكانیانەوە بە یەك گەیشتبن، دوو لاقى بڵاو، دوو دەستى سامناك و دزێو، لەگەڵ هەموو ئەم شێواوییەدا سەرزیندووێتییەكى تۆقێنەر و لەشسووكى و بوێرییەكى زۆر لە زاتیدا بوو. ئەو ئاوارتەیەكى سەیر بوو لە ڕێسایەكى نەمر كە [بەپێى ئەم ڕێسایە] هێزێكى وەك جوانى دەرەنجامى هارمۆنییە. […]. لەوەبوو مرۆڤ پێیوا بێت ئەمە زەبەلاحێكى تێكشكاوە كە پێكەوەنووساویى بەشەكانى لێك ترازاون.»[2] ئەو وەك دواتر كۆبانولى مامۆستا دەڵێت: جوانترین ناشیرینى بوو كە لە ژیانیدا بینیبێتى. ئەم بوونەوەرە دزێوە سێ سیفەتى نیچەیى هەیە كە لە ڕاستیدا ناشیرینییەكەى لە ئەزموونى ژیاندا پێیانى دەبەخشێت: وریایى، لەشسووكى، بوێرى.

ژیل دۆلوز دەربارەى ئەوە دواوە كە هەرگیز “نوقسانى” وشەیەكى گونجاو نییە بۆ قسەكردن لەسەر ژیان؛ نە نەقسى تواناى نا-خودبەسى منداڵ و نە پرسى گرێى ئۆدیپ، نە نەخۆشى و نە ناشیرینى هیچیان نەقس نین؛ بەڵام هەر بە سادەیى ژیان پڕێتییەكى پێرفێكت نییە؛ لە بنەڕەتەوە ژیان پرسى نوقسانى و پڕى نییە.

وەها جوانییەكى بێ هارمۆنى لەم ناشیرنییە زۆرەدا بە بەرامبەركێ دیالەكتیكییەكانى نێوان جوان-ناشیرین، ساغ-سەقەت، ئاسایى-نائاسایى لێك نادرێتەوە. ژیل دۆلوز دەربارەى ئەوە دواوە كە هەرگیز “نوقسانى” وشەیەكى گونجاو نییە بۆ قسەكردن لەسەر ژیان؛ نە نەقسى تواناى نا-خودبەسى منداڵ و نە پرسى گرێى ئۆدیپ، نە نەخۆشى و نە ناشیرینى هیچیان نەقس نین؛ بەڵام هەر بە سادەیى ژیان پڕێتییەكى پێرفێكت نییە؛ لە بنەڕەتەوە ژیان پرسى نوقسانى و پڕى نییە. ژیان پرسى جووڵەیە لەسەر سەتحە ئیمانانسە جیاوازەكان كە بۆشایى بەشێكی هەر یەكێكیان پێكدەهێنێت، بەڵام وەك خۆیشى دەڵێت، دەروونشیكارى بۆشایى لێ بووە بە نەقس. بە بڕواى دۆلوز ناشیرینى نەقسى جوانى، لاوازى نەقسى قەڵەوى، نەخۆشى نەقسى تەندروستى نین؛ شتەكان لەم دیووە نێگەتیڤەوە مانا وەرناگرن. بۆ نموونە ئەو دەربارەى نەخۆشى وەك ئەزموونێكى داهێنەرانە دواوە. هەروا لەبارەى بەدخۆراكەكانەوە، ئەوانەى ئیشتیهاى خوادنیان نییە، دەڵێت كە ئەوان خۆیان دەگرنەوە لە خواردن، چونكە لەشیان دەخەنە پەیوەندیى دیكەوە لەگەڵ خواردندا. لە كەسە باریكەلە و سیسەڵەكاندا جۆرێك قەشەنگى و كەشخەیى هەیە كە قەڵەوبوون ڕەنگە بیشارێتەوە. كچۆڵەیەك كە دەكەوێتە ژێر كاریگەریى كۆمەڵگەى گۆشتخۆرەوە و دەبێتە كێشەى دەروونى بۆى كە پێی دەوترێت “چوارچڵ ئێسقان”، دواجار بە ژەهرێك كە ناوى “دەرمانى قەڵەوى”ـیە، بێ ویستى خۆى، خۆى دەكوژێت. لە كاتێكدا لە بەشێكى ترى دنیا، قەڵەوى یەكێكە لە كێشە سەرەكییەكان؛ قەڵەوەكان جگە لەوەى لەمێژە وەك كەسانى تەمبەڵ و تەوەزل، وەك تێرنەخۆرە و مشەخۆر سەیر دەكرێن، هاوكات وەك كەسانێكى ناقۆڵا دەبینرێن كە لەشولاریان لەگەڵ پۆشاكدا ڕێك نایەتەوە. لە ڕووى سێكسیشەوە قەڵەوەكان لەمڕۆدا زۆر خوازراو نین. لەبەر ئەمە ملیۆنان دۆلار بە نەشتەگەرى، دەرمان، ئامێرى وەرزشى كە مژدەى دابەزاندنى كێش دەدەن، بەدەست دەخرێت. لە سەردەمى ئێستادا گرێى دەروونى ڕەنگە چیتر پەیوەست نەبێت بە ڕابردووە ئۆدیپییەكانەوە؛ پتر ڕۆژ بە ڕۆژ و بەگوێرەى خواست و مۆدە و بازاڕ بەرهەم دەهێنرێت.

٤

لە زەینى گشتیى مرۆڤدا تێپەڕینى تەمەنى جوانى واتە دەستپێكردنى تەمەنى ناشیرینى، كە هەم ناشیرینی و هەمیش كەمبوونەوەى توانا و تێكچوونى بونیادى لەشیشە. لەم حوكمەى ژیاندایە كە كوڕانى قۆز و كەشخە دەبن بە پیرەمێردى چڵكن و كچانى ناسكۆڵە دەبن بە پیرێژنى چڵمن. لە كولتوورى خۆرئاوایى و خۆرهەڵاتیشدا، پیرێژنەكان بەهۆى حەسوودى و بەخیلییانەوە بەرامبەر كیژوكاڵان لەگەڵ جیهانى سیحر و جادوو تێكەڵ دەبن؛ لە نەریتى ئێمەدا باس لە “چاوپیسى” دەكرێت وەك هێزێك كە لە حەسوودییەوە سەرچاوە دەگرێت و دەتوانێت كاریگەریى نێگەتیڤ لەسەر ژیانى ئەوانیتر دابنێت. ئەمبێرتۆ ئیكۆ لە دەربارەى ناشیرینىـدا باس لەوە دەكات لە سەدەكانى ناوەڕاستدا خولیایەكى دژە-ئەفرۆدێت، یان دژە-بیاتریس سەری هەڵدا بۆ تێكشكاندنى وێنەى فریشتەیى و قەشەنگى ڕەگەزى مێینە، لەم پێناوەدا چیرۆكگەلى سەیروسەمەرەى زۆروزەبەندى ژنانى دزێو و جادووگەرى وەك ئەوانەى ئەمڕۆ لە فیلمەكاندا دەیبینین هەڵبەسترا: «ئەم وێنە هەڵبەستراوەى پیرێژنان لە چەندین تێكستدا دەركەوتەوە […] كە تێیاندا وێنەیەكى قێزەونى بۆرۆیە پیر و نابودەكان (سەر ڕووتاوە، ڕوخسار زیپكاوى، دوو چاوى داچەكاوى خوێناو تێزاو، هەناسەى ناخۆش، چڵمن) دەبینینەوە.»[3] ئەم جۆرە وێنەیەى پیرێژن، لەژێر كاریگەریى كولتوورى مەسیحیەتدا دەبێتە وێنەى جادووگەر، چونكە بڕوا وایە تەنیا ژن دەتوانێت هاوپەیمانى لەگەڵ شەیتان بەرقەرار بكات[4]. ئەم وێنەیە لە چیرۆكى میللى و ئەدەبیات و شانۆنامە و نیگاركێشانى ئەو سەردەمە و دواتردا دەردەكەوێتەوە، وەكو لە فاوستى گۆتە و ماكبێسى شكسپیردا.

لە یەكەم نیگادا وا پێدەچێت ئەم وێنە نێگەتیڤە دەربارەى پیرێژنان، لە خودى ترس لە پیرییەوە سەرچاوەى گرتبێت؛ بەڵام زۆرتر ڕێى تێدەچێ كاردانەوە بێت بە ڕووى ئەو توانایانەدا كە مرۆڤ لە پیریدا بەدەستیان دەهێنێت. وەك دۆلوز دەڵێت پیرى تەمەنى پاسیڤبوون نییە، بەڵكو مرۆڤ دەتوانێت هەندێك توانستى تێدا كەشف بكات كە تەنیا لە پیریدا هەستیان پێ دەكات، وەك چۆن هەندێك توانا هەن تەنیا لە گەنجیدا مرۆڤ دەتوانێت هەیبن. وێڕاى ئەوەیش ئێمە هەرگیز حەز بە پیربوون ناكەین و وەك یەكێك لە كێشە هەرە كۆنە چارەهەڵنەگرەكانمان دەمێنێتەوە؛ بەڵام هیچ سەردەمێك هێندەى ئێستا بانگەشەى دواخستنى پیرى نەكراوە. گۆڕانەكانى ڕوخسار و جەستە بە تێپەڕبوونى كات بە واتاى بەسەرچوونى تەمەنى گەنجییە كە لە زمانى ڕۆژانەى ئێمەدا بەردەوام لەگەڵ جوانیدا دەرى دەبڕین[گەنجى و جوانى]؛ بگرە لە هەندێ ناوچە بە گەنج هەر دەوترێت “جەوان”. درێژكردنەوەى گەنجێتى (واتە خاوكردنەوەى تێپەڕینى تەمەن بەرەو پیرى) كەڵكەڵەى سەرەكیى زانست و بازاڕە لە جیهانى خێراى ئەمڕۆدا. لەبەر ئەمە شاكارەكەى ئۆسكار وایڵد وێنەكەى دۆریان گرەى كتومت ڕۆمانێكە دەربارەى كۆمەڵگەكانى ئێستامان. لە ڕۆمانەكەدا دۆریان گرەى كە بۆ یەكەمجار لە ڕێگەى وێنەكەوە هەست بە جوانیى گەنجانە و سەرسوڕهێنەرى خۆى دەكات، دەستبەجێ حەسرەتێك دایدەگرێت، كە دواتر چەندین جار دووبارەى دەكاتەوە: «خۆزگە وێنەكە دەگۆڕا و من بە گەنجى دەمامەوە»[5]؛ ئەو ئاواتى ئەوە دەخوازێت كە خۆى بەو جوانییەى نێو وێنەكە بە نەمرى بمێنێتەوە و فیگورى نێو وێنەكە لە برى ئەو پیر ببێت. هەر وا دەبێت؛ دواجار گرەى لە ژیانێكى هەمیشەییدا تابێ جوانتر دەبێتەوە و وێنەكەیش بەرە بەرە پیر دەبێت، بەڵام نەك پیربوونێكى ئاسایى، بەڵكو داڕزان و بۆگەنبوون كە كرم و مۆرانە تێى دەدەن؛ چونكە ئەوەى چۆتە نێو وێنەكەوە ناخ و ویژدانى گرەى خۆیەتى. بە بڕواى وایڵد نەمرى و گەنجییەك كە مرۆڤ مەغرور بكەن، كە فێرى لووتبەرزى بكەن، بیخەنە نێو بێباكى و بێمۆڕالییەوە، بێگومان ویژدان و ناوەوەى تووشى ڕەشهەڵگەڕان و كرمەڕێزبوون دەكەن.

دەبێ بیرمان بێت كە چەمكى وێنە لە ڕۆمانەكەى وایڵددا جیاوازە لە وەزیفەى وێنەى دیجیتاڵى لەمڕۆدا. وێنەكەى گرەى خۆشەویستترین هاوڕێى، بازیل هاڵواردى نیگاركێش، بەوپەڕى سەلیقە و تواناى سەروو-سروشتى خۆیەوە، كە عەشقە زۆرەكەى بۆ گرەى ئیلهامى پێ دەدات، دەیكێشێت و نەك تەنیا دەتوانێت “ڕۆح” بە وێنەكە ببەخشێت، بەڵكو لە ڕاستیدا ئەو وێنەى خودى ڕۆحى گرەى دەكێشێت. یەك دانە وێنەى تاقانە و ناوازە، بەبێ لەبەرگرتنەوە و دووبارەبوونەوە، یەك وێنە كە مۆدێلەكە نا، بەڵكو خودى ئایدیاڵى مۆدێلەكەى لە وردترین و باڵاترین نیگارى ئەو سەردەمەدا وێنا دەكات، ئەوە یەكەمجارە هونەرمەند (وەك خودا) بتوانێت ڕۆحى مرۆڤ ببینێت و بیكیشێت[6]. ئێستا ئیدى دواى تێپەڕینى ساڵانیش گرەى لە هەر كات جوانترە، بەڵام ئەوە ڕۆحیەتى بە بەرچاوییەوە دادەڕزێت و مێروو دەیخوات. لەمڕۆدا وێنەى دیجیتاڵى، كە بێ شومار دەشێت بگیرێت و بسڕێتەوە، دەستكارى بكرێت و بێ شومار فیلتەرى لەسەر دابنرێت، هیچ بەشێكى ناخى مرۆڤى لەسەر دەرناكەوێتەوە؛ ڕێك بە پێچەوانەوە، گەنجى لە ڕێگەى وێنەكانەوە دەسەلمێنرێت؛ خودە ڕاستەقینەكە لە خودە فەیكەكەوە شوناسى خۆى وەردەگرێت.

یەك پێناسە بۆ چەمكی ناشیرینی لە ئارادا نییە و ڕەگەزى هەمەجۆرى فیزیكى و كولتوورى و ئایینى و ئایدیۆلۆژى ڕۆڵى تێدا دەگێڕن.

٥

ئێمە لەم وتارەدا نەمانویستووە پێناسەیەك بۆ ناشیرینى بكەین، بێگومان یەك پێناسەیش بۆ ئەم چەمكە لە ئارادا نییە و ڕەگەزى هەمەجۆرى فیزیكى و كولتوورى و ئایینى و ئایدیۆلۆژى ڕۆڵى تێدا دەگێڕن. ئەوەى كە ڕەشپێست وەك كەسانى ناشیرین، وەك غول تەماشا بكرێن، هەستێكى سروشتى مرۆڤ نییە، بەڵكو لە ڕوانینێكى كولتوورى و پاشان لە پرۆسەیەكى ڕاسیستیى بە مۆنستەركردندا ڕەشپێست دەكرێت بە فیگورێكى دزێو؛ سارتجى بارتمان، كە بە ڤینۆسى ڕەش ناسراوە، نموونەیەكى بە مۆنستەركردنى ڕەشپێستە لە زەینى خەڵكییەوە تا نێو لابوورى زانستى. قەزەمەكان گەرچى وا دەردەكەون لە باڵاى مرۆڤى ئاسایى كورتترن، بەڵام هەڵاواردنیان و وەسفكردنیان بە تێرمگەلى نێگەتیڤى وەك كەسایەتیى گرنگن و بچووك و فیتنە هیچ بنەمایەكى ڕاستەقینەى نییە و پتر وەڵامێكى كولتوورییە بۆ لادان لە ڕەوتى ئۆرگانیزمى فیزیكى، كە ڕەنگە ئەم وەڵامە خۆى لە ترسەوە سەرچاوەى گرتبێت؛ وەڵامێكى كولتوورى كە سیاسى دەبێتەوە و لە سەردەمێكدا لەنێوبردنى كورتەبنە و سەقەتەكان وەك دەستكەوتێكى نەتەوەیى سەیر دەكرێت. لە كولتوورێكدا كە هەمووان لە دیوەخانەوە سمێڵ و لە سووننەتێكى ئایینیشەوە ڕیش  (بەبێ ڕێكخستن و جونكارییەكى ئاسایى) بهێڵنەوە، ئەوانەى نایەنەوێت موو بە ڕوخسارییانەوە بێت، بە لووسكەلە و دەمڕووت دادەنرێن.

وەختێك نازیزم ماشێنى بەرهەمهێنانى ناشیرینى لە مرۆڤى جوودا دەخاتە گەڕ، گەرچى ئەمە ڕابردوویەكى كۆنى لە كولتوورە جیاوازەكاندا هەیە، ئەوا شێواندنێكى مێژووییە كە ئارەزووى فاشیستى، بەگوێرەى وێناى خۆى بۆ بڵندیى مرۆڤى ئەڵمانى-ئاریایى، بەرهەمى دەهێنێت. ئاخۆ ئەم نەفرەتە لەوانەى كە ناشیرین و دزێوى سەردەم و شوێنە جیاوازەكانن، جۆرێك سامناكیى نییە لەواندا كە ڕەنگە ببێتە مایەى هەستى “شكۆ” نەك حوكمى ئێستاتیكى، بە واتا كانتییەكەى ئەم دوو چەمكە؟ بۆچى پیرێژنانى جادووگەر سامناكن؟ ئەوان بەهۆى توانا جادووییەكەیانەوەیە سامناكن، یان بە پێچەوانەوە، جاودووەكەیان تەنیا تەنیا ئیزافەیەكى فانتازییە بۆ سەر ناشیرینییە شكۆدارەكەیان؟ ناشیرینى بە واتا بەرتەسكەكەى، واتە ناشیرینیی ڕوخسار و لەشولارى فیزیكى و هاوكات فەرهەنگى ڕەنگە لە سامناكى خاڵى نەبێت، بەڵام سامناكى بە واتاى ئەوە نییە بوونێكى مەترسیدارى هەیە؛ بە پێچەوانەوە كەسى ناشیرین بەردەوام لە مەترسیى بچووك و گەورەدا ژیاوە، هەر لە تەریقكردنەوەوە تاوەكو لەنێوبردن.

وەختێك ناشیرینى وەك جیاوازییەكى سامناك بۆ بەرهەمهێنانى ناشیرینى بخرێتە گەڕ، ئەوا ڕاسیزم و فاشیزم ڕەنگە بیگۆڕن بۆ “ژیانى ڕووت”

جوانى و ناشیرینى مرۆڤ لە هەر كولتوورێكدا جیاوازییەكى ڕێژەیى هەیە؛ جا تا ئەو كاتەى ئەم جیاوازییە ناكرێت بە بنەماى هەڵاواردنى فاشیستى و، ئارەزووە فاشیستییەكان خۆراكى خۆیانى پێ وەرناگرن، لە جیاوازیی كولتوورى و سەلیقە و حوكمى كولتوورى تێناپەڕێت؛ بەڵام وەختێك ناشیرینى وەك جیاوازییەكى سامناك بۆ بەرهەمهێنانى ناشیرینى بخرێتە گەڕ، ئەوا ڕاسیزم و فاشیزم ڕەنگە بیگۆڕن بۆ “ژیانى ڕووت”، بە چەمكە ئاگامبێنییەكەى، كە ژیانێكە شایەنى كوشتنە بەبێ ئەوەى بكوژەكەى بە تاوانبار دابنرێت؛ ئەمە بە واتاى قڕكردن و لەنێوبردنى بەكۆمەڵیشە كە لە ڕابردووى دوور و نزیكدا كارەساتەكانیمان بینیووە.

 بۆ نموونە بە كۆیلەكردنى دورودرێژى ڕەشپێستەكان؛ لەنێوبردنی دانیشتوانە نەیتڤەكەى(زاگەیی) دوو ئەمریكاكە لەدواى گەیشتنى ڕەوى كۆڵەمبس؛ لەنێوبردنى بە كۆمەڵى جادووگەران لە سەدەكانى ناوەڕاستدا. ئەمەى كۆتاییان كە پەیوەستە بە وێناى پیرێژنانەوە وەك جادووگەر، لەوانەى لە فیلمەكاندا بەسەر گسكە فڕیووەكانەوە دەیانبینین، یانیش ئەوە پیرێژنەى سێوەكە دەدات بە كچە بەفرینەى لاى حەوت قەزەمەكە كە بە داخەوە ماچى ئەوان ناتوانێت جادووەكە بەتاڵ بكاتەوە. بەگوێرەى هەندێ گێڕانەوەى مێژووى ئەڵمانیا، لە سەدەى شانزەوە دواى زنجیرەیەك ڕاوەدوونان، جادووگەران لە چیاى برۆكن، كە لەنێو خەڵكدا بە Blocksbergناسراوە (Bergلە زمانى ئەڵمانیدا واتە چیا یان گرد) لە ویلایەتى زاكسن ئەنهالتى ئەڵمانیا كۆدەبنەوە، لە دەوروبەرى سەدەى حەڤدەدا و سەرەتاكانى سەردەمى مۆدێرنەدا، لەنێوبردنى جادووگەران دەگات بە دوا ڕادەى خۆى و لەو هەڵمەتەدا، تەنیا لە ئەڵمانیا، نزیكە 40 هەزار جادووگەر دەسووتێنرێن یاخود بە جۆرى جیاواز لەنێو دەبرێن؛ ئەم هەڵمەتە بە ڕاوەدوونان جادووگەرانHexenverfolgungen (یان سەركوتى جاووگەران) ناسراوە. لەنێوبردنى جووەكان لە سەدەى بیستدا تەنیا دواى ئەوە هات كە ماشێنى زەبەلاحى دەوڵەتى مۆدێرن، لە ئاستێكى بەرزتر و فەرمیدا، مەیلە دژە سامییەكانى لە ئارەزووى بەرهەمهێنانى پیسى و چەپەڵى لەویترى جوودا بەرهەم هێنایەوە. كوردەكانیش بە هەمان شێوە، هەر لە مەسعودییەوە تا ئۆردوگان بە پرۆسەى بە جنۆكەكردن و بە كێویكردندا براون، تەنیا بەو جۆرەیش بوو كە جینۆسایدیان لە قڕكردنى هەر میللەتێك ئاسانتر بوو.

قێزهاتنەوە لەم ناشیرینییە فاشیزم نییە، بەڵكو خۆى دژە فاشیزمە؛ واتە پێچەوانەى ناشیرینییەكە كە فاشیزم بەرهەمى دەهێنێت. ناشیرینى ڕاسیستێك، ناشیرینى ئەوروپییەكى كۆلۆنیالیست، ناشیرینى سەلەفییەك یان بانگخوازێكى تاریكخواز لەوێدا مایەى دزێواندن و بێزهاتنەوە، بەرەنگارى و ڕەتكردنەوەن كە خۆیان بەرهەمهێنەرى فاشیستانەى ناشیرینى لەوی تردان،

٦

ناشیرینى جیاوازە لە ناشیرینكردن. ئەمەى دووەمیان پرۆسەى شێواندنە و هیچ پاساوێك هەڵناگرێت، بۆ نموونە شێواندنى ڕوخسارى كەسێك. ناشیرینكردن ئەوی تر لە ڕێگەى شێواندن و هەڵبەستن و داغكردن و مۆرلێدانییەوە دزێو دەكات، دەیكات بە دەعبا و دەعەجان، بەم واتایە دژ بە هەر بەرپرسیارێتییەكى ئەخلاقیشە بەرامبەر ئەوی تر، كە تێزى سەرەكى ئیمانوێل لێڤیناسە. هەموو تیۆرى ئەخلاقیى لێڤیناس دژ بە فاشیزم و نازیزم نووسراوە، چونكە ئەم دووانە ماشێنى بەرهەمهێنانى ناشیرینى بوون لەوی تردا، ماشێنى شێواندنى ڕوخسار و بزاوتى پشتكردنە ڕوخسار بوون. ئارەزووە فاشیستییەكان خۆیان بە دوو جۆر ناشیرینى بەرهەم دەهێنن: یەكەمیان دۆزینەوەى ناشیرینى لەوی تردا بەگوێرەى وێنەى باوى سەردەست، یان بەگوێرەى ئەدگارى زۆرینەى نەتەوەیەك لە وڵاتێكى دیاریكراودا؛ بۆ نموونە برەودان بە وێنەى مرۆڤى ڕەشپێست و ئەسمەر و قژڕەش وەك بوونەوەرى دزێو، لە بەرانبەر وێنەى مرۆڤى چاوشین و قژزەرددا وەك ڕوخسارى قەشەنگ و دڵڕفێن. لەبەر ئەمەیە كە لە كولتوورى مەسیحیدا عیسا هەرگیز وەك كەسێكى عیبرانى-ڕۆژهەڵاتى وێنا نەكراوە، بەڵكو كراوە بە پەیامبەرێكى ئەوروپییەكى چاوشین و قژزەرد. یان وێنەى ئیمامى عەلى لاى شیعەكان كە شێوەیەكى خەیاڵیى شازادەیەكى ئێرانیى پێدراوە بەو جۆرەى لە نەریتى وێنەكێشانى كۆنى فارسیدا هەیە. دووەمیان گەشەدان بە ناشیرینى لە ژیاندا، هێنانى دزێوى و قێزەونى بۆ نێو دونیا لە ڕێگەى بەرهەمهێنانى ناشیرینیى یەكەمەوە. بە دەربڕینێكى تر، وەختێك لە ڕێگەى خۆ-جوانكردنەوە ناشیرینى لەوی تردا بەرهەم دەهێنرێت، ئەوا كوشتنیشى وەك مومارەسەى ناشیرینییەكى مەعنەوى، وەك خراپەیەكى ڕیشەیى برەو دەستێنێت و ڕەنگە بەشى زۆرى دنیایش بخاتە نێو تاریكایى خۆیەوە. بەڵام ئەم دوو پرۆسە دوولایەنە تاكە شتێكە كە دەكرێت سوبێكتێكى مرۆیى یان نەتەوەیى بە شێوەیەكى ڕاستەقینە ناشیرین بكات. نازیزم هەر چۆن ئەدگار و وێنەى خۆى جوان بكات، هێشتا ناشیرینە، چونكە خۆى تەنیا ناشیرینى لێ دەوەشێتەوە. تیرۆریستەكان هەرگیز جوان نین، ئەگەرچى وەك تاك زۆر قۆز و سەرنجڕاكێشیش بن، چونكە تەنیا دەتوانن ناشیرینى، چڵكنى، تاریكى، زەلیلى و تووندوتیژى بەرهەم بهێنن. شاجوانێك یان خانمە مۆدێلێك، تەنانەت ئەگەر وەك پەرى خۆیشى با بدات، وەختێك تەنیا گەمژەیى پەخش بكاتەوە، ئەوا مرۆڤ بە بینینى پتر ڕەنگە تووشى هێڵنج ببێت. ئەم قێزەونییە جیاوازە لەوەى فاشیزم وەك قێزەون دەیناسێنێت. ئەوانەى بە ناشیرین وەسف دەكرێن، تەنیا بەهۆى ئەم وەسفەوە ناشیرین نابن، وەختێك هیچ ناشیرینییەك بۆ دنیا زیاد نەكەن، وەختێك جەللاد، تیرۆریست، نازى، چەوسێنەر نەبن. تەنانەت ئەگەر بە لاى هەندێكمانەوە ڕوخساریان ئارامبەخش و شیرینیش نەبێت، ئەوا هیچ زیانێكى مەعنەوى بە ئێمە ناگەیەنن، هیچ دزێوییەك كە وەك پەڵەیەك بلكێ بە ڕووى ژیانەوە بڵاو ناكەنەوە. بە پێچەوانەوە، ڕەنگە لە تیاژیان و پێكەوەبووندا زۆر جوانى مەعنەوى و تاقانە لەگەڵیاندا ئەزموون بكرێت. ئەمە پێچەوانەى ئەو ناشیرینییەیە وا تیرۆریستێك هەیەتى. ناشیرینیى تیرۆریزم، فاشیزم، بەعشیزم سامناك نییە، بەڵكو ترسناكە، سەدام حسێن كەسێكى كەشخە و قۆز بوو، بەڵام لووتبەرزێكى خۆپەرست و غولێكى ترسناك بوو. ئەم جۆرە ناشیرنییە هەڕەشەیە بۆ سەر ئەوانی تر و هەندێجاریش بۆ سەر ژیان لە ڕێگەى نابوودكردنى خودى ژیانەوە. قێزهاتنەوە لەم ناشیرینییە فاشیزم نییە، بەڵكو خۆى دژە فاشیزمە؛ واتە پێچەوانەى ناشیرینییەكە كە فاشیزم بەرهەمى دەهێنێت. ناشیرینى ڕاسیستێك، ناشیرینى ئەوروپییەكى كۆلۆنیالیست، ناشیرینى سەلەفییەك یان بانگخوازێكى تاریكخواز لەوێدا مایەى دزێواندن و بێزهاتنەوە، بەرەنگارى و ڕەتكردنەوەن كە خۆیان بەرهەمهێنەرى فاشیستانەى ناشیرینى لەوی تردان، خەریكى دۆزینەوەى ناحەزیى ڕواڵەتیین بەگوێڕەى وێنەى ئایدیاڵى و پێوانەیى خۆیان بۆ جوانى. هاوكات ئەوان برەوپێدەرى نابوودیین لە ژیاندا لەسەر بنەماى ئەو بەرهەمهێنانەى ناشیرینی یەكەم. ئەمەیش وا دەكات ئەو جوانییەى كە خۆیان دەربارەى خۆیان بەرهەمیانهێناوە، ئەو قەشەنگییەى وا بە خۆیانەوە لكاندوویانەوە، بە تەواوەتى دزێو و قێزەون بێت. لە ڕاستیدا مرۆڤ شێوەى هەرچۆن بێت، پێویستى بەم خۆ-جوانكردن و ئەوی تر-دزێواندنە نییە تاوەكو جوان دەربكەوێت، هەر هێندەى ناشیرینى، دزێوى، تاریكى بە دنیا نەبەخشێت ئیدى دەشێت بە شێوەیەكى ئاسایى جوان و لەبەردڵان بێت.

پەراوێزەكان:

[1]ویل دیورانت، قصة الحضارة، حياة اليونان، الجزء الثاني من المجلد الثاني، ترجمة: محمد بدران، دار الجيل، بيروت-تونس، د.س، ص225-226.

[2]فیكتور هیجو، الاحدب نوتردام، ترجمة: رمضان لاوند، المركز الثقافي العربي، دار الكتب للملايين، بيروت: 2007،  ص47.

[3]Amberto Ecco,On Ugliness, Translatedby Alastair McEwen, Published by Harvill Secker, London, 2007, P. 163

[4]Ibid, P.203.

[5]Oscar Wilde: The Picture of Dorian Gray, Edited by James Gifford, Published by McPherson Library, Special Collections University of Victoria, Canada, 2011, P.24.

[6]Ibid., P.113, 115.

The post ناشیرینیى سامناك و ناشیرینیى ترسناك appeared first on ژنەفتن.

بۆ شەوى دواتر بە پێشەنگى هەندێ قوتابى زانكۆ و بە پێشنوێژیى تازەلاوێكى خوێندنى ئیسلامى، كە بە جۆرێكى چارەهەڵنەگر بیمار بووە، نوێژى جەماعەت و تەراویح دەكرێت؛ وەك بڵێى شوێن پێى ئەو كچ و كوڕە پیرۆز دەكەن كە پیرۆزییەكى چەقبەستوویان شكاندووە؛ گەرچى ئەمە تەنیا لە “وەك بڵێیت”ـێك زیاتر نییە و بێگومان هەر لەرزوتایەكى لەم جۆرە ڕەوایەتى بە كوشتن و مومارەسەكردنى ئارەزووى فاشیزمى داعشئاسا دەدات. گەر نوێژى تەراویحەكە قەرەبوویەكى دەروونى پیرۆزكردنى شوێنى سەماكە بێت یاخود ڕێكکەوتێك بێت لە پەڕگیریى ئایینەوە بۆ سڕینەوەى ئەو شوێنە؛ ئەوا بەرجەستەبوونى ئەو پارادۆكسەیە كە لە خودى وشەى پیرۆز “sacer”ـدا هەیە: sacred  بە ماناى پیرۆزكراو دێت، هاوكات بە واتاى قوربانیشە. Sacrifice واتە بابەتى قوربانییەكە یان قوربانیكراوەكە. داگیركردنى شوێنەكە ئاماژەى لەنێوبردنە. ڕوونتر دەریببڕم: هیچ ئیسلامییەكى میانڕەو بوونى نییە؛ گوتارى میانڕەوترینیان لە پێچێكى ترەوە و كەمێك ناڕاستەوخۆ ڕەوایەتى بە كوشتن و تووندڕەویى و پەڕگیرى دەدات. ئەوەى هەیە فشۆڵی ئیمانە كە بۆ سەلماندنى خۆى پەنا بۆ تووندڕەویى دەبات.

فەزاى گشتى لاى ئارێنت فەزایەكى سیاسییە، واتە شوێنى پیادەكردنى ئازادى، بەڵام وەختێك كایەى كۆمەڵایەتى، واتە شتانێكى وەكو خێزان، نەریتى كوردەوارى، ئایین، بنەماڵە و خێڵ داگیرى دەكەن، ئەوا وەك فەزاى سیاسى لەنێو دەچێت و دەبێت بە ڕووبەرى پیادەكردنى ستەمكارى.

• ٢.       ململانێى گوتارەكان ڕەنگە پێش هەموو ململانێكانى تر و پێش ململانێى چینایەتى كەوتبێت. گوتاریش هەموو كات پێویستى بە ئەندامگیرى و حزب نییە بۆ ئەوەى بەهێز بێت. زۆرینەى كۆمەڵگەى كوردى لەسەر هەمان هێڵى بەرژەوەندیى گوتارى ئیخوانیزم و سەلەفیزمن، بەبێ ئەوەى ئەو زۆرینەیە ڕاستەوخۆ ئەندام و لایەنگرى حزب و ڕەوتە ئیسلامییەكان بن و بگرە هەندێكیان هەر هۆشیارییان بەوەیش نییە كە گوتارێكیان هەڵگرتووە. گوتار وەك ئاو دزە دەكاتە نێو بیركردنەوە و دەروونى كەسەكانەوە؛ پرسە دەروونشیكارییەكان تا چ ڕادەیەك زەمینەسازن، ئەوەیش ڕەنگە كاریگەریى هەبێت، بەڵام تەنیا لەدواى ئەوەى گوتار شتەكان دەبزوێنێت. لە ئێستادا گوتارى ئیسلامیزم، بە پاڵپشتى ئادابدۆستانى كوردەوارى، گەمەى سەركەوتووانەى خۆی دەكات. ئەم گوتارە بەرەبەرە فەزاى گشتى و كەلێنە بچووكە داگیرنەكراوەكان لە خەڵك دەسەنێتەوە؛ فەزاى گشتى لاى ئارێنت فەزایەكى سیاسییە، واتە شوێنى پیادەكردنى ئازادى، بەڵام وەختێك كایەى كۆمەڵایەتى، واتە شتانێكى وەكو خێزان، نەریتى كوردەوارى، ئایین، بنەماڵە و خێڵ داگیرى دەكەن، ئەوا وەك فەزاى سیاسى لەنێو دەچێت و دەبێت بە ڕووبەرى پیادەكردنى ستەمكارى. گوتارى ئیخوان-سەلەفى هەتا زیاتر بۆ نێو ئەم فەزایانە بخشێت بەهێزتر و سەركوتكارتر دەبێت. گوتارەكانى دیكەى وەكو ناسیۆنالیزم و ڕیفۆرمیزم بە تووڕەهاتى بەرژەوەندیى خۆیانەوە خەریكن و بگرە لەگەڵ ئەم گوتارە ئیسلامییەدا تەریب دەڕۆن. گوتارى سۆسیالیزمیش كە هەر خەریكى چینى كرێكار و ڕەخنەى ئابووریى سیاسی بوو، بێ ئەوەى بە خۆى بزانێت ژێر پێى چۆڵ و بەتاڵ كرا. كاتێك لە نووسین و وەرگێڕانەكاندا، یان لە گفتوگۆكانمان لەگەڵ هەندێ لەو هاوڕێیانەدا كە نەوەى نوێى سەر بە سۆسیالیزمى ئۆرسۆدۆكس بوون (و ڕەنگە ئێستا خۆیان حاشا لە بۆچوونەكانیان بكەن)، ئەم پرسانەمان بۆ گرنگ بووبێت، بەوە وەڵامیان دەداینەوە گوایە ئەمە ڕەخنەى كولتوورییە و ئەم ڕەخنەیەیش بۆرژوازانەیە؛ هاوڕێیەتى و مۆسیقا و هونەر و سینەما و سەما و هتد سەرقاڵكردنى گەنجانە بەشتى بچووكەوە تاوەكو نەزانن چەندە كرێكارى زەحمەتكێشن و ناعەدالەتیەكە لە كوێدایە. گوایە ڕیشەى ئەم ڕەخنەیە وا لە سەرهەڵدانى “توێژینەوە كولتوورییەكان” و “سیاسەتى ئێستاتیكى”ـدا و پیلانى بۆرژوازییەت و پۆستمۆدێرنیزمە دژ بە ڕەخنەى ئابووریى سیاسى. گوایە ئەمانە خەریكى ڕەخنەى كولتوورى و سیاسەتى ئێستاتیكى بوون، لەبەرئەوە ڕادیكاڵ نین و پێویستە بگەڕێینەوە سەر ڕەخنەى ئابووریى سیاسیى سەلەفى ساڵح. هەندێكیتریشیان كۆمیدیتر دەیانگوت فۆكۆ و دۆلۆز و دێریدا و بارت و بۆدریار (بە پریشكەكانیانەوە لاى ئاگامبێن و لاكلاو و نێگرى و هیتر)، با بڵێین بە گشتى فەلسەفەى فەرەنسى، سەر بە “سى ئاى ئەى” و دژ بە سۆڤییەت و ماركسیزمن. بەهەرحاڵ سۆسیالیزم هەرگیز لە وڵاتى ئێمە نەبوو بە بەشێك لە پیادەكردنى ژیانى ڕۆژانە و نەچووە نێو كۆمەڵگەوە، ئێستایش هیچ پەیوەندیی بە خەڵكى گشتى و بەتایبەت گەنجانەوە نەماوە.

لە ماوەى دە ساڵى ڕابردوودا داواى لێبووردن هۆكارێكى سەرەكیى بەهێزبوونى ئەوان و پاشەكشەى گەنجانێكى بەهرەمەند بووە لە فەزاى گشتى و بەجێهێشتنى نیشتمان.

• ٣. لە ڕووى دەروونشیكارییەوە ئەم كردارانە تا زیاتر بچەپێنرێن بەهێزتر و شێواوتر دەگەڕێنەوە. ئەمە بە شێوەیەكى جوزئى دروستە. بەڵام سەردەمى نوێ خەریكە بەرەبەرە ئەمەیش تێدەپەڕێنێت؛ هیچ حەتمییەتێك وەك سەردەمانى پێشتر گەرەنتى ناكرێت و ڕەنگە تەكنیك و شێوازەكانى كۆنترۆڵكردن هێندە گشتى ببینەوە كە ڕێگرى لەم گەڕانەوانەیش بكرێت یان دەستبەجێ بۆ جێى دیكە ئاراستە بكرێن یان لانیكەم بێكاریگەر بكرێن. ئێستا ئەوەى لە بەرامبەر ئەم شەپۆلى ئیسلامیزمە هەیە هەندێ كردەى ناكاوى لێرە و لەوێیە، هەندێ گەنجى سەركێش و بوێر (تەنانەت ئەگەر بۆ نماییش و خۆدەرخستنیش بێت)، كە وەك بروسكە دەردەكەون و ئارەزوویان بۆ ئەم كردانە چالاك دەبێت. بەشێك لەمانە ناتوانن بەرامبەر چاوسووركردنەوە و فشار و هەڕەشەكان خۆڕاگرى بنوێنن؛ بە داواى لێبوودرنێك لەبەر ئەو كارەى كە كردوویانە پۆزش دێننەوە و سازش بۆ كۆنەپارێزى دەكەن. لەگەڵ ئەوەیشدا بۆ كۆمەڵگەیەكى داخراو و كۆنەپارێزى وەك ئێمە، ئەم كردارانە ئەگەر بكەرەكانیان دواتر حاشاشیان لێ بكەن، هێشتا هەر درزێك دروست دەكەن، شوێنەوارێك لەسەر زەین و ئاكارى شێواوى ئیماندار بەجێ دەهێڵن كە بۆ گەیشتنەوە بە ئیمانێكى سفت و لووسى یەكپارچە، خۆى دەپڕوكێنێت. خۆ ئەگەر ئەمە لە ڕووى دەروونشیكارییشەوە دروست بێت، هەرگیز پۆزەتیڤ نەكەوتۆتەوە. داواى لێبووردن، گەرچى شوێنەوار و درزى كردارەكە ناسرێتەوە، بەڵام هێندەیتر گوتارى كۆنەخوازى و ئیسلامییەكان بەهێز دەكات. لە ماوەى دە ساڵى ڕابردوودا داواى لێبووردن هۆكارێكى سەرەكیى بەهێزبوونى ئەوان و پاشەكشەى گەنجانێكى بەهرەمەند بووە لە فەزاى گشتى و بەجێهێشتنى نیشتمان. ئەم گوتارە ئیسلامییە بە ترس و لەرزى زیاتر و تووندوتیژى زیاتر و ناهاوسەنگى زیاترەوە، بۆ داپۆشینى ئەو شوێنەوار و برینە كە ئەم جۆرە كردە سەرپێى و خۆڕسك و ناكاوانە دروستى دەكەن، دەكەوێتەگەڕ. هەتا كۆمەڵگەیش زیاتر سفتولووسى بخوازێت، ئەوا زیاتر هەستیارتر و بە ئازارتر دەبێت، تەنانەت شوختێكى تەواو كاڵ و بە ئاستەمیش وەك چەقۆى سەر دڵ و دەرزیئاژنكردنى پاژنەى پێ سوێ دەباتە دڵییەوە؛ ڕەهاگەرییەك كە بۆدریار ناوى دەنێت “موتڵەقى فشۆڵ” یان “موتڵەقى ناسك” و ژیژەكیش ناونیشانى كتێبەكەى لێ وەرگرتووە. بەڵام لەم دۆخەدا ئەوەى بەهێزتر دێتەوە گەڕانەوەكان نین، بەڵكو دیسپلینەكان، یاسا و نەریتەكان، كۆنترۆڵەكانن. چیدى حەتمییەتى نێو ماركسیزم و دەروونشیكارى، ڕوانگەى ئارەزوو وەك گەڕانەوەى چەپێنراو، پێناچێت هیچ ئومێدێك بۆ گۆڕانى كۆنكرێتى بدەن بەدەستەوە.

من هیچ دەسەڵاتێكم پێ شك نایەت، هێندەى دەسەڵاتى كوردى جڵەوى بۆ زێدەڕەویى ئیسلامییەكان شل كردبێت و درەفەتى بە داگیركردنى بوارى گشتى دابێت.

• ٤. گەر ئێمە بڵێین بۆچى نوێژ لە شەقامێكى گشتى وەك سالم بكرێت؟ ئیسلامییەكان دەڵێن ئەى بۆچى سەماى لێ بكرێت و نوێژى لێ نەكرێت؟ بۆچى بۆ بەرەڵایى كراوە بێت بەڵام بۆ خواپەرستى نا؟ لە ڕاستیدا سەنگى هەردوو لاى ئەم هاوكێشەیە هەمان بەهایان نییە. لە ڕووى بنەماییەوە، خواپەرستى كات و شوێنى بۆ نییە، هەركەس، لەهەر كوێ، بە هەر جۆرێك، لەهەر كات، بیەوێت دەتوانێت بیكات؛ خواپەرستى، لە ڕووى پرەنسیپەوە، پەیوەندیى بە مرۆڤەكانى ترەوە نییە و كەسییە (ئەگەرچى هیچ باوەڕدارییەك نییە بە بێ ڕیاكارى). بەڵام سەما هونەر و پێڕفۆرمانسە، واتە شتێكى گشتیترە لەنێوان خەڵكیدا. بكەر و بینەر هەیە و چێژیش دوولایەنەیە. بەڵام لەمەیش بگوزەرێین، ئەو كەسانە بێ شەرمانە “درۆ دەكەن” كە دەڵێن گوایە ئاساییش و حكومەت ڕێیان نادات كۆبوونەوەى ئایینى هەبێ. من هیچ دەسەڵاتێكم پێ شك نایەت، هێندەى دەسەڵاتى كوردى جڵەوى بۆ زێدەڕەویى ئیسلامییەكان شل كردبێت و درەفەتى بە داگیركردنى بوارى گشتى دابێت. لە كوردستان هەموو شتێك چۆتە خزمەتى گوتارى ئایینییەوە؛ مەلا ئەبارێت، مزگەوت ئەبارێت، ڕوو لەهەر كوێ بكەیت كۆلكە مەلا و فەقێ، بانگخواز، تەلەبەى سەلەفیى زانكۆ، واعیز، مامۆستاى گەشەپێدانى مرۆیى ئیسلامى، پزیشكى خێرخواز، سەیدەلانى شەرواڵكورت، كە بازێجار نایانەوێت كۆندۆمیش بفرۆشێت، دەبینیت. ئەوان هەموو شوێنێكیان تەنیووە، فەزاى گشتییان بە سیمبول و ڕەمز و خواستى خۆیان گرتووە و تەنانەت شەقامەكانى سەرەڕێیش، هێندەى ڕیكلامە بازرگانییەكان ڕیكلامى بۆ خوا تیایە و بە تابلۆى تەزبیحات و شەهادەت و ناوەكانى خودا پڕكراون. هەر لە پێشى تەكسییەوە تاوەكو مەجلیسى ژنوژنخوازى؛ هەموو سەكۆكانیان خراوەتە بەردەست، لە مینبەرى مزگەوتەوە بۆ كەناڵە دزێو و بێ ئاكارەكەى NRT، بۆ هۆڵەكانى زانكۆ و سۆشیال میدیا و هتد. بەڵام ساڵێك لە شارى ڕۆشنبیریدا بێ و بچۆ كیژ و لاوێك نابینیت سەما بكەن یان تەنانەت ڕیزێك هەڵپەڕكێى ڕەشبەڵەكیش، مەگەر هى بنەماڵەیى، نابینیت. كچ و كوڕانێك كە بیانەوێت سەما بكەن هیچ ڕووبەرێكیان بەدەستەوە نییە و هیچ دەرفەتێكیشیان پێنەدراوە، تەنانەت لە سەنتەر و قوتابخانە و ناوەندە هونەرییەكان و زانكۆیشدا؛ سەدان ڕێگریى خێزانى و كۆمەڵایەتى و یاسایى (بە گوێرەى بۆڵەبۆڵى ئەو پارێزەرانەى دوێنێ) و ئەمنییان لەبەردەم دانراوە؛ بۆ هەر كارێكى لەم جۆرە دەبێت بەنێو ئاو و ئاگردا بڕۆن. ڕەنگە لەبەر ئەمە بێت ئەو دوو گەنجە سەماكەرە، وەك فەقێى تازەلاو وتى “لەخوا بەزیاد بێت خەڵكى سلێمانى نەبوون”. كچان و كوڕانێك هەن بێگومان دەیانەوێت سەما بكەن، بەڵام هیچیان تا ئێستا بوێریى ئەوەیان نەبووە لە شوێنێكى گشتى لەو جۆرەدا دەستپێشخەر بن. گەنجان لەمەودوا یان دەبێت بوێر بن و دەستبەجێ ئەنتى گوتارى ئیسلامیزمى لە كولتووردا گەشە پێ بدەن، یان دەبێت چاوەڕوان بن لە دە ساڵى داهاتوودا زانكۆكایش جودا بكرێنەوە و نەوێرن سڵاو لە ڕەگەزى بەرامبەریان بكەن بە شێوازە سەلەفى و ئیخوانییەكەى نەبێت.

The post شوختێك لەسەر ئیمانى سفت appeared first on ژنەفتن.