ده‌رباره‌ی مافداری و هه‌ست‌برینداربوون

له جاڕنامه‌ی گه‌ردوونیی مافه‌کانی مرۆڤدا هاتووه و له ڕێککه‌وتننامه‌کانی تری په‌یوه‌ندیدار به ئازادی و مافه‌کانیشدا جه‌ختی لێ کراوه‌ته‌وه‌ که ئازادیی ڕاده‌ربڕین و گوزارشتله‌خۆکردن مافێکی سه‌لمێنراوه، ئینجا ئه‌و ڕاده‌بڕین و گوزارشتله‌خۆکردنه به‌رامبه‌ر ئۆتۆریتییه‌کی سیاسی، ئایینی، کەلتووری یان هه‌ر ئۆتۆریتییه‌کی تر بێت. ئه‌و ڕاستییه‌ش ده‌زانین که مرۆڤه‌کان به‌پێی جیاوازیی سروشتی مرۆڤه‌که و ئاستی ڕۆشنبیری و جیهانبینییه‌که‌ی، شێوازی گوزارشتکردنه‌که‌شی ده‌گۆڕێت. ئێمه مادام جیاوازین، شێوازی ده‌ربڕین و ڕه‌فتار و گوزارشتله‌خۆکردنیشمان جیاوازه، به‌ڵام ئه‌و جیاوازییه هیچ کاریگه‌ریی له‌سه‌ر پره‌نسیپه بنه‌ڕه‌تییه‌که نییه که ئه‌ویش مافی ڕاده‌ربڕینه‌که‌یه.  ڕه‌نگه که‌سێک به‌ شێوه‌یه‌ک گوزارشت له خۆی بکات که که‌سێکی تر ئه‌و شێوازه‌ی به ‌لاوه دروست نه‌بێت، به‌ڵام دروستی یان نادروستی، بابه‌تێکی مۆڕاڵییه و په‌یوه‌ندیی به ئازادی و مافه‌وه نییه. ڕێی تێ ده‌چێت که‌سێک به ده‌ربڕینی ڕایه‌ک هه‌ستی که‌سێکی دیکه بریندار بکات، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ست‌برینداربوون بابه‌تێکی عاتیفی و که‌سییه و سه‌ره‌ڕای ناخۆشییه‌که‌ی، هێشتا ڕاده‌ربڕینه‌که که مافه‌که‌یه، بنه‌ڕه‌ته و هه‌ست‌برینداربوونه‌که، مافه‌که ڕه‌ت ناکاته‌وه. بۆ نموونە ژنێک و پیاوێک له یه‌کتر جیا ده‌بنه‌وه، زۆر ڕێی تێ ده‌چێت یه‌کێکیان هه‌ستی بریندار ببێت. هه‌ست‌برینداربوون بابه‌تێکه‌ نابێت له‌گه‌ڵ مافداریدا تێکه‌ڵاو بکرێت؛ که‌سی هه‌ست‌برینداربوو ده‌بێت مامه‌ڵه له‌گه‌ڵ دۆخی دژواری ده‌روونیی خۆیدا بکات و نابێت پێی وا بێت به‌رامبه‌ره‌که‌ی ئه‌و مافه‌ی نییه. له په‌یوه‌ندی به ئایینه‌وه خاڵێکی تر شایانی ئاماژه‌پێکردنه، ئه‌ویش جیاکردنه‌وه‌ی گوناهه له تاوان. تاوان تێرمێکی یاسایییه و گوناهـ تێرمێکی دینی و ئه‌خلاقییه. له وڵاتانی دیموکراسیدا حوکمی یاسایی له‌سه‌ر بنه‌مای گوناهـ دانانرێت. گوناهـ کردارێکه مرۆڤ ده‌خاته به‌رده‌م به‌رپرسیارێتییه‌کی مه‌عنه‌وییه‌وه له ‌به‌ردەم خوا یان هه‌ر ئۆتۆرییتییه‌کی پیرۆزی بانمرۆیییه‌وه که که‌سی گوناهکار یان که‌سانی دیکه باوه‌ڕیان پێیه‌تی، له‌کاتێکدا تاوان که‌سێک ده‌خاته به‌رده‌م یاسا و ڕێسای داڕێژراو و به‌رپرسیارێتی به‌رامبه‌ر ده‌وڵه‌ت و مرۆڤه‌کانی تر. دیاره ده‌کرێت کردارێک هه‌م تاوان بێت و هه‌م گوناهـ، به‌ڵام ئه‌وه‌ی که بۆ نموونە یاسای قه‌ده‌غه‌کردنی دزی دانراوه، له‌به‌ر گوناهبوونه‌که‌ی نییه، به‌ڵکوو له‌به‌ر پێشێلکردنی مافی موڵکایه‌تیی که‌سێکی تر یان ده‌زگایه‌که. هه‌ر یاسایه‌ک به ته‌نیا له‌سه‌ر بنه‌مای گوناهـ داڕێژرابێت، که یاسای ئاوا له وڵاتانی تیۆکراسی زۆرن، یاساگه‌لی دژی ئه‌و به‌هایانه‌ن که مافه‌کانی مرۆڤ و دیموکراسی و یاساکانی کۆمەڵگەکانی خۆرئاوای له‌سه‌ر داڕێژراوه. به‌و پێوه‌ره که‌سێکی موسڵمان ده‌کرێت ناڕازی بێت له‌وه‌ی که‌سێکی دیکه قورئان بسووتێنێت، ده‌کرێت ئه‌و موسڵمانه هه‌ستیشی بریندار بێت (هه‌رچه‌نده من پێم وایه له دۆخێکی ئاوادا، که‌سێک ڕاهێنانی ناوه‌کی له‌سه‌ر قبووڵکردنی ئازادیی ده‌ربڕین و بیروڕا کردبێت، هه‌ستیشی بریندار نابێت)، ده‌کرێت ئه‌و کرداره به گوناهـ دابنێت و له‌وه‌ش واوه‌تر ده‌کرێت به‌ شێوه‌ی مه‌ده‌نی ناڕه‌زاییش ده‌رببڕێت. به‌ڵام داوای سه‌ربڕین و سووتاندن و پارچه‌پارچه‌کردنی که‌سێک له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی پرۆتێستێکی کردووه، کردارێکی سیاسی نواندووه، بێگومان ڕه‌نگدانه‌وه‌ی مێنتاڵیتییه‌کی ترسناکه، که گەر بۆی بلوێت، هه‌ر کردەوەیەک له‌گه‌ڵ ئایدیۆلۆجی و ڕاڤه ئایینییه‌که‌ی خۆی نه‌گونجێت، به خوێنساردییه‌وه دەکوژێت. مادام مرۆڤ له‌سه‌ر سووتاندنی کتێبێک بکوژرێت، که‌واته گوتارێکی ترسناکی سه‌رکوتکارانه له گۆڕێیه که وا ده‌کات سووتاندنی ئه‌و کتێبه بکات به کردارێکی سیاسی. هه‌ر کاتێک موسڵمانه‌کان گه‌یشتنه ئه‌و بڕوایه‌ی که سووتاندنی قورئان گوناهه به‌ڵام تاوان نییه و به‌شێکه له ئازادیی ده‌ربڕین، ئه‌وا قورئانسووتاندن کۆتاییی دێت و که‌س ئه‌و کاره ناکات. که‌سێک له به‌ریتانیا وێنه‌ی ڕیشی سوناک بسووتێنێت وه‌ک شتێکی هه‌زه‌لی وه‌رده‌گیرێت؛ بۆیه نابینرێت که‌سێک ئه‌و کاره بکات. به‌ڵام سووتاندنی وێنه‌ی کیم جۆن ئونی سه‌رۆکی کۆریای باکوور کرده‌یه‌کی سیاسییه و هه‌ر که‌سێک ئه‌و کاره‌ بکات کردارێکی سیاسی ده‌نوێنێت و مانای سیاسیی هه‌یه. جیهانی ئیسلامی و ئیسلام کاتێک به ‌ڕووی دنیادا ده‌کرێته‌وه که به نۆرمه کۆنه‌کانی خۆیدا بچێته‌وه و مرۆڤێک دروست بکات که له‌سه‌ر نووسینی توێژینه‌وه‌یه‌ک فه‌ره‌ج فۆده نه‌کوژێت، به‌ڵکوو دیالۆگی له‌گه‌ڵدا بکات. له‌سه‌ر کاریکاتێرێک گرووپێک ڕۆژنامه‌نووس ڕه‌شه‌کوژ نه‌کات، به‌ڵکوو هه‌وڵ بدات له مانا سیاسی و ڕه‌خنه‌یییه‌کانی تێ بگات. له‌سه‌ر ڕۆمانێک دنیا له سه‌لمان ڕوشدی نه‌کاته زیندان و لەجیاتیی ئه‌وه چێژ له داهێنانه ئیستاتیکییه‌کانی وه‌ربگرێت یان ئه‌وپه‌ڕی نه‌یخوێنێته‌وه. کاتێک پاپا و دالای لاما سووتاندنی کتێبه پیرۆزه‌کانی خۆیان له ‌لایه‌ن نه‌‌یارانیانه‌وه قبووڵ ده‌که‌ن، مانای ئه‌وه نییه کتێبه‌که‌ی خۆیان له ‌لا پیرۆز نییه، مانای ئه‌وه‌ش نییه پێیان خۆش بێت کتێبه پیرۆزه‌که‌یان بسووتێنرێت، به‌ڵام مانای ئەوەیە که ئه‌وان دیدێکیان قبووڵ کردووه بۆ مرۆڤ و بۆ پلورالیزم که ئێمه له دنیایه‌کداین ده‌کرێت کارێکی له‌و جۆره‌یشی تێدا بکرێت. موسڵمانێکیش ئه‌گه‌ر ئه‌وه قبووڵ بکات، هیچ له ئاییندارییه‌که‌ی که‌م نابێته‌وه، به‌ڵام بێگومان مرۆڤبوونی خۆی ده‌وڵه‌مه‌ند ده‌کات و وێنه‌یه‌کیش له خۆی دروست ده‌کات که ئه‌وانی دی به نه‌فره‌ت و بێزارییه‌وه لێی نه‌ڕوانن. ئه‌گه‌ر ئیسلام تا ئه‌و ڕاده‌یه بکرێته‌وه، ئایینه‌که له‌ناو ناچێت وه‌کو هه‌ندێک ئیسلامیی فه‌ناتیک پێیان وایه؛ به‌ڵکوو به ئه‌گه‌ری زۆر، زیاتر گه‌شه ده‌کات. مه‌سیحییه‌ت که ئێستا ئایینێکی نه‌رمه و فۆرمه دڕندانه‌که‌ی سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاستی خۆی جێ هێشتووه زۆر به خێرایی له زۆر ناوچه‌ی دنیادا بڵاوده‌بێته‌وه، بۆ نموونە له ئاسیای دوور.

جیهانێکی به‌یه‌کداچوو

جیهانی ئه‌مڕۆ زۆر له جاران به‌یه‌کداچووتره. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی فۆرمی سیاسیی ده‌وڵه‌ت-نه‌ته‌وه فۆرمێکی زاڵ و شێوازی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌تانه، به‌ڵام به ‌هۆی ئه‌و شۆڕشه ته‌کنیکی و زانستی و گۆڕانکارییه گه‌وره‌یه‌ی له تۆڕه‌کانی په‌یوه‌ندیدا ڕوویان داوه، کۆمەڵگەکان خێراتر کاریگه‌ری له‌سه‌ر یه‌کتر داده‌نێن، داهێنراوه ته‌کنیکی و زانستییه‌کان زووتر بڵاو ده‌بنه‌وه، ئایدیاکان خێراتر سنووره‌کان ده‌بڕن. زانست هه‌میشه به دیالۆگی زاناکان له‌گه‌ڵ یه‌کتردا پێشکه‌وتووه. شارستانێتییه‌کان، فۆرمه‌کانی حوکمڕانی، ده‌زگاکان و ئایدیاکان، له جێگایه‌که‌وه بۆ جێگایه‌کی دیکه بڵاو بوونه‌ته‌وه. جاران وا بووه و ئێستا زۆر خێراتر و کاریگه‌رتره. پتر دیموکراتیزه‌بوونی وڵاتێک کاریگه‌ریی ده‌بێت له‌سه‌ر وڵاتانی تریش. ڕووخانی حکومەتێک په‌یوه‌سته به ده‌یان هۆکاری ئاڵۆزی ده‌ره‌کی. گه‌شه‌ی به‌هاکان له کیشوه‌رێک ده‌کرێت جیهانبینی له کیشوه‌رێکی تردا بگۆڕێت. ئه‌مه خه‌سڵه‌تی ئه‌م سه‌رده‌مه‌یه، به‌ڵام دنیای نوێ هه‌ر ئه‌م دیوه ئه‌رێنییه‌ی نییه، بەڵکوو دیوێکی نه‌رێنییشی هه‌یه، ئه‌وەیش که ئایدیا به‌ده‌کانیش هه‌ر وان: زاڵبوونی دیدێکی توندئاژۆی ئایینی، کەلتووری یان سیاسی، ده‌کرێت زۆر ئاسانتر کاریگه‌ریی نه‌رێنی له‌سه‌ر جێگاکانی تری دنیاشدا دابنێت. تره‌مپ هه‌ر کێشه نابێت بۆ ئه‌مه‌ریکا، به‌ڵکوو ده‌کرێت که‌شوهه‌وای سیاسیی هه‌موو دنیا ئاڵوودە بکات. به‌هێزبوونی باڵی ڕاست له ئیتاڵیا و فه‌ڕه‌نسا هه‌ر ته‌نیا ئه‌و دوو وڵاته تووشی ته‌نگژه ناکات، به‌ڵکوو ده‌بێته کێشه بۆ هه‌موو ئه‌وروپا و هه‌موو دنیاش. به‌و پێودانگه‌ش، به‌هێزبوون و فراوانبوونی ئیسلامێک که نه‌هاتۆته ناو جیهانی نوێوه هه‌ر کێشه نابێت بۆ موسڵمانه‌کان و دنیای ئیسلام، به‌ڵکوو کاریگه‌ریی داده‌نێت له‌سه‌ر وڵاتانی تریش. تێرمی ئیسلامۆفۆبیا له‌ناو ئه‌و که‌شوهه‌وا گڵۆباڵه‌دا ڕسکاوه، له‌ناو دۆخێکدا که ئیسلام توانیویه‌تی ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریکا ناچار بکات سازش له‌سه‌ر هه‌ندێک به‌ها بکه‌ن، جا ئه‌و سازشه به بیانووی ئاسایشه‌وه بێت، به بیانووی ڕێژه‌گه‌راییی کەلتوورییه‌وه بێت، یان به‌ هۆی دژایه‌تیکردنی ئیسلامۆفۆبیاوه بێت.

تێرمی ئیسلامۆفۆبیا و دژایه‌تیکردنی وه‌کو ستراتیجێک جگه له‌وه‌ی گوزارشت له شتێکی کۆنکرێت ناکات، هه‌لومه‌رجێکیش ده‌خوڵقێنێت که شرۆڤه و ڕه‌خنه‌گرتن له ئیسلام، له مێژووه‌که‌ی، له به‌ها و نۆرمه‌کانی، له کتێبه‌ پیرۆزه‌که‌ی، ڕاسته‌وخۆ وه‌ک دژایه‌تیکردنی مرۆڤی موسڵمان سه‌یر بکرێت. دۆخێک ده‌خوڵقێنێت که مرۆڤ ده‌ستی ئاوەڵا بێت له ڕه‌خنه‌کردنی مه‌سیحییه‌ت و نۆرم و به‌هاکانی، به‌ڵام هه‌مان ده‌ستکراوه‌ییی نه‌بێت به‌رامبه‌ر ئیسلام و دۆخێکی خۆسانسۆرکردن بۆ توێژه‌ران و ڕه‌خنه‌گران بسازێنێت که به‌ هه‌مان پێوه‌ری مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ ئایینه‌کانی تر مامه‌ڵه له‌گه‌ل ئیسلام نه‌که‌ن. ئه‌مه‌ش وا ده‌کات جڤاتی موسڵمانه‌کان له خۆرئاوادا زیاتر به‌سه‌ر خۆیاندا دابخرێن و له ئاینده‌دا ببن به کێشه بۆ وڵاتانی خانه‌خوێ و وڵاتانی باوانیشیان. هاوکات، ئه‌م جۆره مامه‌ڵه‌یه پشتچۆڵکردنی محه‌ممەد ئه‌رکۆن و نه‌سر حامید ئه‌بو زه‌ید و محه‌ممەد شه‌حرور و ئه‌وانی تریشه. ڕه‌نجبه‌خه‌سارکردنی ئه‌و ده‌نگه عه‌قڵانی و تاکوته‌رایانه‌ی ناو کۆمەڵگە موسڵمانه‌کانیشه که خه‌ون به ئیسلامێکی مه‌عقوول و سنگفراوان و سه‌نگینه‌وه ده‌بینن و ده‌یانه‌وێت ئیسلامیش وه‌کو مه‌سیحییه‌ت بێته ناو جیهانی نوێوه. له سه‌رووی هه‌موویشیە‌وه ئه‌و ستراتیج، ئه‌و شێلگیرییه به‌رامبه‌ر به ئیسلام  وا خۆی ده‌رده‌خات که پشتگیریی موسڵمانان ده‌کات، به‌ڵام له ڕاستیدا ئه‌گه‌ر قووڵتر لێی بڕوانین، به‌که‌مگرتنی موسڵمانانه، وێناکردنیانه وه‌ک مرۆڤگه‌لی ناعه‌قڵانی و تووڕەوتۆسن و سه‌یرکردنیانه وه‌کو بوونه‌وه‌رگه‌لێک که ده‌بێت وریا بن ڕه‌خنه‌یان لێ نه‌گرن، بۆ ئه‌وه‌ی وێرانکاری نه‌خه‌نه‌وه. مرۆڤی موسڵمان ڕازییه ئاوا سه‌یر بکرێت؟

The post ئیسلامۆفۆبیا: جیاکردنه‌وه‌ی موسڵمانان appeared first on ژنەفتن.

…..

ئیسلامۆفۆبیا وه‌ک پێناسه ئاماژه‌یه به هه‌ڵاواردن، به‌که‌مگرتن، خراپ‌مامه‌ڵه‌کردن،  به‌دگۆیی و توندوتیژیی زمانەوانی و هه‌ندێک جار فیزیکییش به‌رامبه‌ر مرۆڤی موسڵمان و کۆمه‌ڵێک ستیریۆتایپ و پێشداوه‌ریی نه‌رێنی له‌سه‌ر ئه‌و مرۆڤه، ته‌نیا له‌به‌ر موسڵمانبوونه‌که‌ی. ئه‌وه پێناسه‌که‌یه‌تی، به‌ڵام من له‌م وتاره‌دا ڕه‌خنه له‌م تێرمه ده‌گرم و هه‌وڵی بنیادنانی دیدێک ده‌ده‌م که ئیسلامۆفۆبیا ناتوانێت گوزارشت له کێشه‌یه‌کی واقیعی بکات، به‌ڵکوو هۆشیارییه‌کی ساخته‌یه، ئایدیۆلۆجیایه‌که که هێنده‌ی ڕاستی ده‌شارێته‌وه، هێنده شتێکی گرنگمان پێ ناڵێت له‌سه‌ر بارودۆخی مرۆڤی موسڵمان و ئه‌و ئاڵنگارییانه‌ی له خۆرئاوادا ڕووبه‌ڕووی ده‌بێته‌وه.

ڕۆنانی چه‌مکی ئیسلامۆفۆبیا به‌رئه‌نجامی تێنه‌گه‌یشتن و به‌ هەڵە شیکاریی کۆمەڵگە لیبڕاڵه‌کانی خۆرئاوایه بۆ کێشه‌کانی هه‌ناوی خۆیان. خۆرئاوا له‌ به‌رده‌م کۆمه‌ڵێک کێشه‌دایه و له‌ناویاندا کێشه‌ی ئیسلام، که نازانێت چۆن مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا بکات و به چه‌مکی ساده و سانای وه‌کو ئیسلامۆفۆبیا له کۆڵ خۆی ده‌کاته‌وه. چه‌په‌کان وه‌ک ئه‌وه‌ی داهێنانێکی گه‌وره‌یان کردبێت، به خوێنگه‌رمییه‌وه به‌و چه‌مکه‌وه نووساون و به‌ ڕاده‌یه‌ک کە پارتی کرێکارانی به‌ریتانیا کۆرسی تایبه‌تی هه‌یه بۆ ئه‌ندامه‌کانی، بۆ دژایه‌تیی ئیسلامۆفۆبیا. ئه‌و به‌ هه‌ڵه‌ پێناسه‌کردنه ده‌بێته ڕێگر له تێگه‌یشتنێکی زانستی له دیارده‌ی ئیسلامیزم، هاوکات باڵی ڕاستی کۆمەڵگە خۆرئاوایییه‌کان ڕادیکاڵتر ده‌کات و هۆکارێکه له‌ناو چه‌ندان هۆکاری تردا که بۆ نموونە گرووپێکی ڕاستڕه‌وی توندئاژۆی ناو پارتی کۆنزه‌رڤاتیڤ، هه‌وڵ بده‌ن ڕووی کۆمەڵگەی به‌ریتانی له سه‌دان کێشه‌ی ئاڵۆزی خوێندن و ته‌ندروستی و بێکاری و هه‌لومه‌رجی سه‌ختی ژیان و باج وه‌ربگێڕن و به‌ره‌و هه‌ندێک کێشه‌ی دیکه‌ی ئاراسته بکه‌ن. هه‌ردووک به‌ره‌که‌ش، به ڕاست و چه‌په‌وە، له جڤاکی موسڵمانانی ناو وڵاتانی خۆرئاوا و موسڵمانانی ده‌ره‌وه‌ی خۆرئاواش هه‌ر نه‌فره‌ت و کینه ده‌چننه‌وه.

پێشتر و له ساڵانی سه‌ره‌تای دوو هه‌زاره‌کان، پێش ئه‌وه‌ی تێرمی ئیسلامۆفۆبیا به‌م فراوانییه‌ی ئێستا به‌ کار بهێنرێت، چه‌مکێکی دیکه باو بوو که ئه‌ویش “مه‌ڵتیکه‌ڵچرالیزم” یاخود “فره‌کەلتووری” بوو. ئه‌مه نه‌ک هه‌ر تێرمێک بوو، بگره پۆڵه‌سییه‌کی حکومه‌ت بوو و پاره‌ی بۆ خه‌رج ده‌کرا و کۆڕ و سیمینار و کۆرسی زانکۆ و چه‌ندان ڕێکخراو پێیه‌وه سه‌رقاڵ بوون. دواتر له‌به‌ر ناکارایییه‌که‌ی و له‌به‌ر ئه‌و به‌رئه‌نجامه پێچه‌وانانه‌ی که لێی که‌وته‌وه و وای کرد کۆمیونیتییه‌کان نه‌ک ئاوێزانی کۆمەڵگەی خۆرئاوا نه‌بن، به‌ڵکوو هێنده‌ی دیکه‌ ئه‌و گرووپانه‌ی له یه‌کتر دابڕی، وازیان له پۆڵه‌سییه‌که هێنا و بێده‌نگییام لێ کرد. پۆڵه‌سییه‌که شکستی خوارد به‌ڵام ئه‌نجامه‌که‌ی ئه‌وه بوو که ئێستا گرووپه‌کان له‌ناو یه‌کتردا ناژین، به‌ڵکوو له ته‌نیشت یه‌کتره‌وه ده‌ژین و هه‌ر گرووپه‌ی جیهانێکی خۆی هه‌یه، یاخود وه‌ک ده‌ڵێن “پارالێڵ کۆمیونیتی”ن. به‌ڵام کوا بڕیار وا بوو ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ییی لیبڕاڵ له کۆمه‌ڵێک کۆمیونیتیی پاڕالێل پێک بێت که گرووپ و ده‌سته‌کان هیچ په‌یوه‌ندییه‌کیان به‌یه‌که‌وه نه‌بێت و هه‌ر یه‌که‌ی له جیهانی فیزیکی و گریمانه‌کراوی خۆیدا بێت؟ به‌ ڕاده‌یه‌ک که‌سانێکی په‌نابه‌ر ببنه بازرگان و سه‌رکرده‌ی دینی فه‌ناتیک و که‌م و زۆر هیچ په‌یوه‌ندییه‌کیان به وڵاتی خانه‌خوێوه نه‌بێت؟ نه له‌ناو سیسته‌می ئابورییه‌که‌یدا بن، نه هیچ ڕایه‌ڵه‌یه‌کی کەلتووری به‌و کۆمەڵگەیانه‌وه بیانبه‌ستێته‌وه؟ نه‌ک هه‌ر ئه‌وه، بگره دژی ئه‌و به‌هایانه‌ش بن که ئه‌و کۆمەڵگەیانه‌ی دروست کردووه؟

چه‌ند کتێبێکی په‌یوه‌ندیدار

له دوای ڕووخانی دیواری به‌رلین و بلۆکی کۆمۆنیستی خۆرهه‌ڵات، کۆمه‌ڵێک کتێب ده‌رچوون؛ له‌ناویاندا “کۆتاییی مێژوو و دواهه‌مین مرۆڤ”ی فرانسیس فۆکۆیاما و “پێکدادانی شارستانێتییه‌کان”ی سامۆوێل هه‌نتیگتن. هه‌ردوو ئه‌و کتێبانە به ئاراسته و به‌هانه‌ی فیکری و میتۆدی خۆیان، جیاوازیی کۆمەڵگەی خۆرئاوا و کۆمەڵگەکانی تر وه‌ک جیاوازییه‌کی بنه‌ڕه‌تی و ئاشتیهه‌ڵنه‌گر وێنا ده‌که‌ن. هه‌رچی په‌یوه‌ندیی به تێزه‌که‌ی فۆکۆیاماوه هه‌یه که پێی وا بوو لیبڕاڵیزم وه‌کو دواقۆناغی مێژوو سەر کەوت و ئیتر هیچ سیسته‌مێکی ئابووری و فیکری ناتوانێت مه‌یدانخوازی له به‌رامبه‌ردا بکات، که‌چی ساڵانی دوای ڕووخانی دیواری بەرلین، نه‌ک ساڵانی سه‌رکه‌وتنی لیبڕاڵیزم نه‌بوون، به‌ڵکوو ڕه‌وتی دژەلیبڕاڵ به ‌شێوه‌یه‌کی دوژمنکارانه و توندوتیژ ڕووبەڕووی جیهانی لیبڕاڵ بووه‌وه و جه‌نگه‌که هێشتا به‌رده‌وامه له‌سه‌ر ئاستی پێکدادانی ڕاسته‌وخۆ، له‌سه‌ر ئاستی به‌هاکان و گوتاره‌کان. مۆدێلی ده‌وڵه‌تی چینی که مۆدێلێکی نادیموکراته، له جاران به‌هێزتره. پۆتین و فه‌یله‌سووفه فاشیسته‌که‌ی: ئه‌لیکسانده‌ر دۆگین، بابه‌تی ئازادی و به‌هاکانی مافه‌کانی مرۆڤ ده‌که‌ن به نوکته. ئیسلامیزم به ‌شێوه‌یه‌کی بێپه‌رده و ڕاشکاو که‌وتۆته جه‌نگێکی وێرانکه‌ره‌وه له‌گه‌ڵ جیهانی خۆی و جیهانی ده‌ره‌وه‌ش. هه‌رچی هه‌نتیگتنه له کتێبه‌که‌یدا وێنای شارستانێتییه‌کان ده‌کات به‌وه‌ی که هه‌ر شارستانێتییه‌ک کرۆکێکی هه‌یه، یاخود بڕبڕه‌ی پشتی هه‌ر شارستانێتییه‌ک ئایینێکی دیاریکراوه. شارستانێتیی خۆرئاوا کرۆکه‌که‌ی مه‌سیحییه‌ته و باکووری ئەفریکا و خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ئاسیای ناوه‌ند که شارستانێتیی ئیسلامییه، کرۆکه‌که‌ی ئایینی ئیسلامه و کۆمەڵگەکانی تریش به هه‌مان شێوه. به‌پێی تێزه‌که‌ی هه‌نتیگتن ئه‌و جیاوازییانه، جیاوازیی قووڵی ترادیسیۆن و به‌ها و که‌لتوورن، جیاوازییه‌کی ته‌واوی جیهانبینین، به ‌ڕاده‌یه‌ک جگه له پێکدادان هیچ ڕێگایه‌کی تریان بۆ نامێنێته‌وه. دواتر ڕۆشنبیری به‌ریتانی به بنه‌چه پاکستانی: تاریق عه‌لی، کتێبێکی بڵاو کرده‌وه به ‌ناوی “پێکدادانی فه‌نده‌مێنتالیزمه‌کان”. تاریق عه‌لی له کتێبه‌که‌یدا که وه‌کو وه‌ڵامێکە بۆ تێزه‌که‌ی هه‌نتیگتن، ده‌یه‌وێت تێڕوانینێک بباته پێشه‌وه که له ڕاستیدا ئه‌وه‌ی هه‌نتیگتن وه‌کو پێکدادانی شارستانێتییه‌کان وێنای ده‌کات، پێکدادانی شارستانێتییه‌کان نییه، به‌ڵکوو پێکدادانی گرووپ و ده‌سته‌ و ڕه‌وته فه‌نده‌مێنتالیسته‌کانی ئه‌و شارستانێتییانه‌یه. دیاره تاریق عه‌لی گرفته‌که‌ی هه‌نتیگتن که پێکدادانی شارشتانێتییه‌کانه، تێده‌په‌ڕێنێت، به‌ڵام خۆی ده‌که‌وێته ناو دوو گرفتی تره‌وه: گرفتێکیان هه‌ر هه‌مان گرفته‌که‌ی هه‌نتیگتنه که شارستانێتییه‌کان وه‌کو یه‌که‌ی خاڵس و بێگه‌رد و ناپه‌یوه‌ندیدار وێنا ده‌کات، گرفته‌که‌ی تریش ئه‌وه‌یه که تاریق عه‌لی ناڕاسته‌وخۆ هه‌موو فه‌نده‌مێنتالیزمێک یه‌کسان ده‌کات به یه‌کتر. ڕاسته فه‌نده‌مێنتالیزمی مه‌سیحی له ئه‌مه‌ریکا فه‌نده‌مه‌نتالیزمێکه به ‌شێوه‌یه‌کی زێده‌ڕۆ پێ له‌سه‌ر کۆنزه‌رڤاتیڤیزم داده‌گرێت، به‌ڵام توندوتیژی نه به‌شێکه له ستراتیجی ئه‌و ڕه‌وته و نه هیچ دیدێکی خوێناوی په‌روه‌رده ده‌کات. جگه له‌وه‌ش، باڵی ڕاستی وڵاتانی ئه‌وروپی و ئه‌مه‌ریکا ئه‌و پره‌نسیپه بنه‌ڕه‌تییانه‌شیان قبووڵ کردووه که سیسته‌م و کۆمەڵگەی ئه‌مه‌ریکی له‌سه‌ر دامه‌زراوه و کردوویه‌تی به پێشکه‌وتووترین و به‌هێزترین کۆمەڵگەی دیموکراسی. ئه‌مه لەکاتێکدا فه‌نده‌مێنتالیزمی ئیسلامی، ڕه‌وتێکی دڕنده و وێرانکار و که‌ڵبه‌داره که مه‌یلی له خاپوورکردنی دنیایه به به‌شه موسڵمانه‌که‌ی دنیاشه‌وه. ململانێی گوتاره‌کان و ئایدیاکان له‌ناو فه‌زایه‌کی مه‌ده‌نی و پرۆسه‌ی سیاسیدا ڕه‌ت ده‌کاته‌وه.

کارڵ پۆپه‌ر، لە کتێبێکی گرنگی خۆیدا به ‌ناوی “ئه‌فسانه‌ی چوارچێوه” ڕه‌خنه‌ی هه‌موو ئه‌و دید و تێڕوانینانه ده‌کات که هێڵێکی تۆخ له نێوان شارستانێتی و ترادیسیۆن و که‌لتوور و فه‌رهه‌نگه جیاوازه‌کاندا ده‌کێشن و له‌وه‌ش واوه‌تر بیرۆکه‌ی چوارچێوه‌ -جا چوارچێوه‌ی که‌لتووری یان شارستانی بێت- وه‌کو ئه‌فسانه وێنا ده‌کات. پۆپه‌ر پێی وایه که هیچ شارستانێتییه‌ک نییه بێگه‌رد و خاڵس و سه‌ربه‌خۆ بێت و پڕ نه‌بێت له ڕه‌گه‌زی شارستانێتییه‌کانی تر، هه‌ر کەلتوورێک بگریت پڕه له توخمی کەلتووره‌کانی تر، هه‌ر زمانێک له چه‌ندان توخمی زمانی تر پێک هاتووه. له ڕاستیدا ئه‌و دیده‌ی پۆپه‌ر ڕه‌خنه‌یه‌کی ئاشکرایه له تێرمی “ئه‌بستیم” و “شارستانێتی” و “که‌لتوور” که چه‌ندان فه‌یله‌سووف و بیرمه‌ند به‌ کاریان هێناون و ئه‌و یه‌کانه‌یان وه‌کو یه‌که‌ی دابڕاو و هۆمۆجین سه‌یر کردووه. پۆپه‌ر که خۆی فه‌یله‌سووفی زانسته، به‌ڵام به‌شدارییه‌کانی له فه‌لسه‌فه‌ی سیاسیدا زۆر گرنگ و به‌هادارن، تاکو ئه‌و جێگایه ده‌ڕوات که ته‌نانه‌ت هیچ پارادایمێکمان نییه، وه‌کو ته‌ونێک به‌ناو پارادایمی دیکه‌دا نه‌چووبێت، به پارادایمی زانستیشه‌وه.

نیگایه‌ک له مێژوو

نه‌ک هه‌ر ئێستا، به‌ڵکوو له ڕابردووشدا کۆمەڵگەکان و شارستانێتییه‌کان کاریگه‌رییان له‌سه‌ر یه‌کتر داناوه و بهیه‌کداچوون و توخمی کەلتووری و زمانی و به‌ها و داهێنراو و که‌ره‌سته‌‌ی مادیان له یه‌کتر خواستووه و ئه‌وه‌ی پێیان گوتووه ترادیسیۆنی جیاواز، له ڕاستیدا به چه‌ندان ڕایەڵە به ترادیسیۆنه‌کانی تره‌وه به‌سترابوون. هه‌رسێ ئایینی جوو و مه‌سیحییه‌ت و ئیسلام له‌ یه‌ک ناوچه‌دا سه‌ریان هه‌ڵداوه و پاشان بڵاو بوونه‌ته‌وه. بێرنارد لویس ده‌ڵێت خۆرئاوایی و موسڵمانه‌کان یه‌کتریان ده‌ناسی، له‌ناو په‌یوه‌ندیدا بوون و له هه‌ردوو به‌ری ده‌ریای سپیی ناوه‌ڕاستدا ده‌ژیان و ئاگایان له یه‌کتر هه‌بوو. که‌واته ئه‌و بیرۆکه‌یه‌ی که پێی ده‌ڵێن ئیسلامۆفۆبیا، له‌وه‌وه سه‌ری هه‌ڵداوه که خۆرئاوایییه‌کان ئیسلام ناناسن، ڕاست نییه. خۆرئاوایییه‌کان ئیسلام زۆر زیاتر ده‌ناسن له هیندۆییزم و بوودیزم و کۆنفۆشیۆنیزم. ئه‌دی چۆنه باسی ڕق له بوودییه‌کان ناکرێت؟ موسڵمانه‌کان ئه‌و پرسیاره‌یان له خۆیان کردووه؟

کۆمەڵگە و شارستانێتیی ئیسلامی، پێشتریش هه‌ر تێکه‌ڵاوی و په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ ئه‌وانی تردا هه‌بووه. مرۆڤه‌کانی نیمچەدوورگەی عه‌ره‌بی، پێش سه‌رهه‌ڵدانی ئیسلام و دوای سه‌رهه‌ڵدان و بڵاوبوونه‌وه‌یشی؛ جا له ڕێگای بازرگانی و ڕیتمی ئاساییی ژیان و ئابورییه‌وه بووبێت یان له ڕێگای جه‌نگه‌وه، تێکه‌ڵاوییان له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ری خۆیان هه‌بووه.  به‌شی زۆری دیدگا و تێڕوانینه‌کان ده‌رباره‌ی ئیسلام، به تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی له گۆشه‌نیگای ئیسلامه‌وه مێژوویان نووسیوه، تێڕوانینی نامێژوویین و به‌ شێوه‌یه‌ک باسی ئیسلام ده‌کرێت وه‌کو ئه‌وه‌ی ڕووداو و ململانێکانی له‌ناو بۆشاییدا ڕوویان دابێت. ئه‌و کاته‌ی ئیسلام له نیمچەدوورگەی عه‌ره‌بی سه‌ر هه‌ڵده‌دات، ڕۆمه‌کان و ساسانییه‌کان له ته‌نیشتیانه‌وه بوون. پێغه‌مبه‌ری موسڵمانان تا کۆچی دواییشی کرد، مامه‌ڵه‌ی ڕۆژانه‌ی به پاره‌ی بیزه‌نتییه‌کان و ئێرانییه‌کان بوو، ئه‌و جلانه‌ی ده‌یپۆشی و ئه‌و سووپه‌ر و قه‌ڵغان و که‌ره‌سته جه‌نگییانه‌ی به ‌کاری ده‌هێنا، له‌ شامه‌وه که ڕۆمه‌کانی لێ بوون، بازرگانه‌کان ده‌یانهێنا. نیمچەدوورگەی عه‌ره‌بی له ده‌ره‌وه‌ی دنیا نه‌بوو. کاتێک موسڵمانه تازه‌کان له‌ لایه‌ن قوڕه‌یشه‌وه گوشاریان بۆ هات، ده‌سته‌یه‌کیان که کچێکی پێغه‌مبه‌ر و عوسمانی کوڕی عه‌فان و جه‌عفه‌ری برای عەلیی ئه‌بو تالیبیان له‌ناودا بوو، په‌نایان برده به‌ر حه‌به‌شە، که ئه‌سیووپیای ئێستا ده‌کات و ئه‌و کاته  پاشایه‌کی مه‌سیحی شانشینێکی به‌ ڕێوه‌ ده‌برد به ‌ناوی شانشینی ئه‌کسوم. پاشاکه خۆی ناوی ئه‌شامه بووه، عه‌ره‌به‌کان پێیان وتووه ئه‌سحه‌مه و له مێژووی ئیسلامیدا هه‌ر به نه‌جاشی حه‌به‌شی ناسراوه و له ڕاستیدا نه‌جاشی له‌قه‌بی شاهانەیە، وه‌ک چۆن ده‌ڵێین فیرعه‌ونی میسر، قه‌یسه‌ری ڕووس، کیسرای ئێران. ئەو حوکمی ده‌کرد، که هه‌ر به دانپیانانی خودی موحه‌ممه‌د، پاشایه‌کی دادپه‌روه‌ر بووه. ئه‌و شانشینه مه‌سیحییه له‌گه‌ڵ قوڕه‌یشییه په‌یگانه‌کاندا په‌یوه‌ندیی هه‌بووه و کاتێک قوڕه‌یشییه‌کان ده‌زانن ئه‌و تازه موسڵمانبووانه ڕوویان کردۆته حه‌به‌شه، ئه‌وانیش وه‌فدێک ده‌نێرن تا ئه‌و په‌نابه‌رانه‌یان ڕاده‌ست بکه‌نه‌وه. سه‌رۆکی وه‌فدی قوڕه‌یشییه‌کان بۆ لای نه‌جاشی، کە سیاسه‌تمه‌دارێکی به‌توانای عه‌ره‌ب بووه و هاوڕێیه‌تیی له‌گه‌ڵ نه‌جاشیدا هه‌بووه، که دواتر موسڵمان ده‌بێت و ده‌بێته فیگه‌رێکی گرنگ له مێژووی ئیسلامدا، ئه‌ویش عه‌مری کوڕی عاسه. جووله‌که‌کان له مه‌دینه بوون و مه‌سیحییه‌کان له نه‌جران. ئه‌و کاته‌ی موحه‌ممه‌د کۆچ ده‌کات بۆ مه‌دینه، کوڕانی مه‌دینه که هه‌ندێکیان منداڵانی تازەموسڵمانبووه‌کانن، لای جووله‌که‌کان ده‌خوێنن و کاتێک جووله‌که‌کان ته‌نگیان پێ هه‌ڵده‌چنرێت و مه‌دینه جێ ده‌هێڵن، ئه‌و کوڕانه له‌گه‌ڵیان ده‌ڕۆن و ناگه‌ڕێنه‌وه لای خێزانه‌کانیان، به ڕاده‌یه‌ک کێشه‌یه‌ک چێ ده‌بێت و خێزانه‌کان سه‌خڵه‌ت ده‌بن و ئایه‌تی “دینی خۆتان بۆ خۆتان و دینی خۆمان بۆ خۆمان” زاده‌ی ئه‌و کێشه‌یه‌یه. له ده‌وری، موحه‌ممه‌د سه‌لمانی فارسی هه‌بووه که باوکی پیاوێکی ئایینی و ئاگره‌وانی په‌رستگای زه‌رده‌شتی بووه و هه‌ڵکه‌ندنی خه‌نده‌قێک به ده‌وری مه‌دینه‌دا له جه‌نگی خه‌نده‌ق، بیرۆکه‌ی سه‌لمان بووه. سوهه‌یبی ڕۆمی هه‌بووه که خێزانه‌که‌یان ڕۆمی بوون، چابانی کوردی هه‌بووه که به ئه‌گه‌ری زۆر له دایک و باوکێکی مانه‌وی بووە، لوئلوئه‌ی فه‌یرووز که فارس بووه و له بنه‌ماڵه‌ی له‌کارخراوی ساسانییه‌کان نزیک بووه؛ له‌ناو مه‌که‌دا عومه‌ری کوڕی خه‌تابی کوشتووه. بووکه‌کانی عەلیی کوڕی ئه‌بو تالیب، هاوسه‌رانی حه‌سه‌ن و حوسه‌ین فارسن و کچانی یه‌زگه‌ردن. دواتر معاویه له‌ژێر کاریگه‌ریی بیزه‌نتییه‌کان، که‌شتی دروست ده‌کات. معاویه و خه‌لیفه‌کانی ئومه‌وی له چه‌ند هه‌وڵێکدا بۆ گرتنی کۆسته‌نتینییه -ئه‌سته‌نبووڵی ئێستا- شکست ده‌خۆن بۆ چوونەناو ئه‌وروپاوە. هه‌رچه‌نده چوونەناو ئه‌وروپا گوزارشتێکی دروست نییه، چونکه ئه‌و کاته هێز و سوپا و ئیمپراتۆرییه‌ته‌کان هه‌موو جێگایه‌کیان وه‌کو ناوچه‌یه‌ک ده‌بینی که ئه‌گه‌ر بتوانن داگیری بکه‌ن، داگیری ده‌که‌ن. له خۆرئاوای جیهانی ئیسلامییه‌وه که ئێستا به باکووری ئەفریکا ناسراوه، مووسای کوڕی نوسه‌یر که دوای کشانی ئیسلام بۆ ئه‌و ناوچه‌یه ده‌بێته والی، له‌گه‌ڵ سه‌رکرده‌یه‌کی جه‌نگاوه‌ری ئه‌مازیغی که تاریقی کوڕی زیاد ده‌بێت، ده‌توانن ناکۆکی و چه‌ندبه‌ره‌کیی میر و ده‌سه‌ڵاتدار و پاشاکانی ئیبیریا که بە ئه‌نده‌لووس ناسراوه، بقۆزنه‌وه و له ده‌ریا بپه‌ڕنه‌وه و ئه‌و ناوچه‌یه داگیر بکه‌ن. پاش ساڵانێکی دواتر، عه‌بدولڕه‌حمانی داخیل له ده‌ست عه‌باسییه‌کان ڕاده‌کات و خۆی ده‌گه‌یه‌نێته ئه‌و ناوچه‌یه و ده‌سه‌ڵاتی ئیسلامی له ئه‌نده‌لووس یه‌ک ده‌خات. گه‌شه‌ی هونه‌ر و فه‌لسه‌فه و موزیک و ته‌لارسازیی ئه‌نده‌لووسی، به‌رهه‌می پێکداچوونی هه‌ردوو کەلتووری مه‌سیحی و ئیسلامی و کەلتووره ناوچه‌یییەکانی هه‌ردوو به‌ری ده‌ریای ناوه‌ڕاسته. سۆفیزم و عیرفانی ئیسلامی به‌رئه‌نجامی به‌رکه‌وتنی ئیسلامه به عیرفانی مه‌سیحی و سۆفیزمی هیندۆیییزم و بوودیزم. مه‌ئمونی کوڕی هاڕوونە ڕه‌شید -که دایکی ئه‌ویش عه‌ره‌ب نه‌بووه- وه‌فدێک ده‌نێرێت بۆ لای ڕۆمه‌کان و بۆ لای پاشای قوبڕس بۆ ئه‌وه‌ی کتێب بهێنن و دارولحیکمه وه‌ریان بگێڕێته سه‌ر زمانی عه‌ره‌بی. ئه‌مینداری کاری وه‌رگێڕانی ئه‌و ده‌زگایه، یوحه‌ننا کوڕی به‌تریق و پشکنه‌ر و به‌راوردکاری وه‌رگێڕانه‌کانیش، حونه‌ین کوڕی ئیسحاق بووه؛ که مه‌سیحی بوون. پزیشکی تایبه‌تی سه‌ڵاحه‌دینی ئه‌یووبی، پزیشکێکی جوو بووه، که جگه له پزیشکییه‌که‌ی، ناسراوترین فه‌یله‌سووفی جووله‌که‌یه له سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاستدا، ئه‌ویش مووسا ئیبن مه‌یموونە. ده‌توانین هه‌زاران نموونە بهێنینه‌وه له‌و به‌یه‌کداچوونه‌ی موسڵمانه‌کان و ناموسڵمانه‌کان، عه‌ره‌به‌کان و ناعه‌ره‌به‌کان. چیرۆکی فه‌یله‌سووفه موسڵمانه‌کان و کاریگه‌ریی فه‌لسه‌فه‌ی یۆنان له‌سه‌ریان و پاشان دوای سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاست، کاریگه‌ریی فه‌یله‌سووفانی عه‌ره‌ب و کتێب و نووسین و وه‌رگێڕانه‌کانیان لەسه‌ر بووژانه‌وه‌ی فیکری خۆرئاوا، خۆی بابه‌تی چه‌ندان کتێبه. گه‌شه‌ی پزیشکی و فه‌لسه‌فه و زانست له سه‌رده‌مێکی دیاریکراوی سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاستی ئه‌و ناوچه‌یه‌ی جیهانی ئیسلامی، به‌رهه‌می به‌ریه‌ککه‌وتنی ئیسلامه به ڕۆمه‌کان، فارسه‌کان و بوودییه‌کان و هیندۆسه‌کان، ئه‌مه‌ش دۆخێکی سروشتیی شارستانییه‌ته که بڵاو ده‌بێته‌وه و گه‌شه ده‌کات و کاریگه‌ری داده‌نێت و ده‌که‌وێته ژێر کاریگه‌رییه‌وه. هه‌تا کۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده له زمانی عه‌ره‌بیدا وشه‌ی “موسته‌شفا” نییه و به نه‌خۆشخانه گوتراوه بیمارستان و له سه‌رده‌می عه‌باسییه‌کاندا، عه‌ره‌به‌‌کان له فارسه‌کانیان وه‌رگرتووه.

مرۆڤ و به‌های گڵۆباڵ

له دوای گۆڕانکارییه گه‌وره‌کانی خۆرئاواوه که له ڕێنیسانسه‌وه ده‌ست پێ ده‌کات و به‌ناو ڕیفۆرمی ئایینی و  ڕۆشنگه‌ری و شۆڕشی پیشه‌سازیدا تێپه‌ڕ ده‌بێت، هه‌لومه‌رجێک له ‌دایک ده‌بێت که هه‌لومه‌رجی مۆدێرنیتییه. ئه‌م گۆڕانکارییانه شارستانێتییه‌ک دروست ده‌که‌ن که زانست بڕبڕه پشته‌که‌یه‌تی نه‌ک ئایین، ئه‌مه‌ش مرۆڤێک دروست ده‌کات که نوێیه و کۆمه‌ڵێک داموده‌زگا و به‌ها و فۆرمی به‌ڕێوه‌بردن و سیسته‌می سیاسی داده‌ڕێژێت که تازه‌ن. ئه‌گه‌ر تێڕوانینه‌که‌ی پۆپه‌ر بکه‌ینه بنه‌ما، ده‌توانین بڵێین جیهان ئێستا هه‌مووی له‌ناو یه‌ک پارادایمدایه، له‌ناو یه‌ک شارستانێتیدایه. ئه‌وه‌ی به‌های کەلتووری و وێژه‌یی و هه‌ندێک کۆدی کۆمه‌ڵایه‌تی له جێگاکانی دنیادا جیاوازن، هیچ له‌و ڕاستییه ناگۆڕێت که ئه‌و شارستانێتییه‌ی له خۆرئاوادا سه‌ری هه‌ڵدا و گه‌شه‌ی کرد و بڵاو بووه‌وه، کۆمەڵگەکانی تری دنیا وه‌کو نموونە‌یه‌ک و مۆدێلێکی سه‌رکه‌وتوو چاوی لێ ده‌که‌ن. ئه‌و بینینه‌ی خۆرئاوا وه‌ک ئه‌زموونێکی پێشه‌که‌وتوو و به‌مۆدێلبوونه‌ی نابێت به گوزاره‌ی ناقۆڵای وه‌کو “لاساییکردنه‌وه و چاولێکه‌ریی خۆرئاوا” خۆی لێ بدزرێته‌وه. ئه‌دیسۆن کاره‌بای داهێناوه به‌ڵام ئه‌گه‌ر که‌سێکی تریش دایبهێنایه، بۆ نموونە خه‌ڵکی چین بووایه، هه‌ر هه‌مان نرخی شارستانی ده‌بوو. هه‌ر که‌سێک بۆ ئه‌وه‌ی ماڵه‌که‌ی به‌ تاریکی نه‌مێنێته‌وه، وه‌ریده‌گرێت. له‌و وه‌رگرتنه‌ش که‌س لۆمه‌ی ناکات، چونکه داهێنانه‌که ئه‌گه‌ر له به‌ستێنی گشتیی مرۆڤایه‌تیدا سه‌یر بکرێت، داهێنانێکی هاوبه‌شه و مرۆڤایه‌تی به هه‌وڵی ورد و به‌رده‌وام و مێژوویی به‌ ده‌ستی هێناوه و له‌و هه‌وڵانه‌شدا هه‌مووان به‌شدار بوون. وشه‌ی ئه‌لگۆریتم له‌ زمانه ئه‌وروپییه‌کاندا له بنه‌ڕه‌تدا له‌ ناوی ئه‌لخه‌وارزمییه‌وه وه‌رگیراوه و هیچ که‌سێکی زانستخواز سڵ ناکاته‌وه‌ له‌وه‌ی له خەوارزمییه‌وه شت وه‌ربگرێت و لێیه‌وه فێر بێت. ئیبن خه‌لدوون سه‌ره‌تاکانی زانستی کۆمه‌ڵناسیی داڕشتووه و ئیبن خه‌لدوون موڵکی هه‌مووانه و سووده‌کانی زانستی کۆمه‌ڵناسی بۆ بوودییه‌ک و هیندۆسێک و بێدینێک وه‌کو یه‌که. ئه‌و پێوه‌ره ئه‌گه‌ر بۆ زانست و پزیشکی و سه‌رجه‌م زانسته سروشتی و مرۆیییه‌کان ڕاست بێت، بۆ سیسته‌می سیاسی و به‌هاکانیش هه‌ر ڕاسته. ئه‌و وڵاتانه‌ی چاویان له نموونە‌ی ئه‌مه‌ریکا و فه‌ڕه‌نسا و به‌ریتانیا و وڵاتانی دیکه‌ی خۆرئاوای ئه‌وروپا کرد، پێش که‌وتن؛ که نموونە‌کانی یابان و کۆریای باشوور زۆر به‌رچاون. ئه‌وانه‌شی به ‌هه‌ر بیانوویه‌ک ئه‌و نموونە‌یه‌یان ڕه‌ت کرده‌وه، ده‌سه‌ڵاتی سته‌مکار و له ڕووی به‌هایییه‌وه دواکه‌وتووی وه‌کو کۆریای باکوور و سعودیه و ئێران و سوریا و ئه‌ریتیریا و به هه‌ندێک پێوه‌ری تر چین و ڕووسیا و ڤێتنام و نیپاڵیان لێ ده‌رچوو. له‌سه‌ر هه‌مان بنه‌مای گه‌ردوونیبوونی شارستانی، جاڕنامه‌ی گه‌ردوونیی مافه‌کانی مرۆڤ و سیسته‌می دیموکراسیی مۆدێرن داڕێژراوه که ڕه‌گوڕیشه‌یه‌کی فه‌لسه‌فیی قووڵ و پایه‌داری هه‌یه و فه‌لسه‌فه‌ی نوێی خۆرئاوا گه‌شه‌ی پێ داوه و له ڕاستیدا خۆدزینه‌وه لێیان به‌ به‌هانه‌ی جیاوازیی کەلتووری و ئایینی، له‌ ناواخنی خۆیدا سته‌م و ملهوڕی په‌روه‌رده ده‌کات.

The post ئیسلامۆفۆبیا: ئیسلامۆفۆبیا وەک تارمایی appeared first on ژنەفتن.

له دۆخی ناسیۆنالیزمی کوردیدا ئه‌م خاڵه تۆختره، ئه‌مه‌ش وابه‌سته‌ی ئه‌و ڕاستییه‌یه که ناسیۆنالیزمی کوردی به‌رامبه‌ر دۆخی داگیرکاریی ئه‌و وڵاتانه شێوه ده‌گرێت که کوردستانیان داگیر کردووه و وڵاته‌کانیش موسوڵمانن، ئه‌مه دۆخێک ده‌خولقێنێت که ناسیونالیزمی کوردی له سه‌ره‌تاوه نادینی بێت. هه‌تا ئه‌و کاته‌ی ئیلیتی ئایینی له کوردستاندا ئیلیتی سه‌ره‌کی و دیاریکه‌ری گوتاری باوه، ناسیۆنالیزمی کوردی سه‌ر هه‌ڵنادات. سه‌رهه‌ڵدانی ناسیۆنالیزمی کوردی وابه‌سته‌ی هه‌لومه‌رجێکی تازه‌یه که گروپێکی ده‌سته‌بژێر له‌ناو کۆمه‌ڵگای کوردیدا په‌یدا ده‌بن که ده‌سته‌بژێرێکی نائایینین. جیهانبینییه‌كه‌یان، ئاراسته‌ی ئیشکردنیان، ستایڵی ژیانیان ناچێته‌وه سه‌ر دنیای کۆن به‌ڵکوو زۆرتر گرێدراوی دنیای نوێن، به‌دیاریکراویش سه‌رسامن به ئایدیا و بیروبۆچوونه‌کانی خۆرئاوا. بێ هۆکار نییه له سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیستدا ئێمه چه‌مکی ڕۆشنبیرمان نییه به‌ڵکوو له‌بری ئه‌وه چه‌مکی ‘مونه‌وه‌ر’مان هه‌یه. مونه‌وه‌ر هه‌ر له ناوه‌که‌یه‌وه دیاره که له ته‌نویره‌وه هاتووه، ته‌نویریش ئاماژه‌یه بۆ سه‌رده‌مێکی دیاریکراوی خۆرئاوا که تیایدا فه‌یله‌سوفانی مونه‌وه‌ر و ڕۆشنگه‌ر ستایشی عه‌قڵ ده‌که‌ن، زانست شکۆدار ده‌که‌ن، پێشکه‌وتن به بزووتنێکی گرنگ ده‌زانن و ئایینیش به هۆکارێکی نێگه‌تیڤ له گه‌شه‌ی نه‌ته‌وه‌کان، له‌وه‌ش واوه‌تر ئایین وه‌ک ڕیگرێک ده‌یبینن له به‌رده‌م پێشکه‌وتن و گه‌شه‌ و فراژووبوونی نه‌ته‌وه‌دا، جگه له‌وه‌ش زالبوونی دیدی ئایینی و نه‌بوونی زانست وه‌کوو هۆکارێکی ژێرده‌سته‌یی و دیلی ده‌بینن. ئه‌گه‌ر سه‌یرێکی ئه‌ده‌بیاتی سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیستی خۆمان بکه‌ین به ڕوونی ئه‌و ئاراسته‌یه ده‌بینین که چۆن شاعیرانی ئێمه خه‌ون به دنیایه‌که‌وه ده‌بینن تیایدا زانست سه‌روه‌ر بێت، هێرش ده‌که‌نه سه‌ر بیروڕا و داب و نه‌ریتی کۆن، دین و ده‌رکه‌وته‌کانی به مایه‌ی پاشکه‌وتوویی ده‌زانن و عه‌قڵ و پێشکه‌وتن و زانست ستایش ده‌که‌ن.

…..

دوای ئه‌وه‌ی میر به‌درخان له هه‌وڵێکدا بۆ دروستکردنی فیدراسیۆنی خێڵه‌کان و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه له سوڵتانی عوسمانی شکست ده‌خوات، خۆی و ماڵباته‌که‌ی دوور ده‌خرێنه‌وه بۆ ئه‌سته‌نبوڵ و به‌شه‌کانی تری ئیمپراتۆریای عوسمانی. دواتر کوڕ و نه‌وه‌کانی که ده‌بنه خوێنده‌وار و له زانکۆ و خوێندنگاکانی ئه‌سته‌نبوڵ و پاریس و ئه‌ڵمانیا و قاهیره و له‌ژێر کاریگه‌ریی فیکری تازه‌ی ئه‌ورووپیدا بیرۆکه‌ی هه‌ستی ناسیۆنالی تیایاندا گه‌شه ده‌کات، ده‌بنه تۆوی بنه‌ڕه‌تی ئایدیای ناسیۆنالیزمی کوردی. ئیلیتی به‌درخانییه‌کان و دواتر که‌سه دیاره‌کانی بواری هۆشیاری نه‌ته‌وه‌یی له هه‌موو ناوچه‌کانی کوردستاندا ئیلیتێکی نائایینییه.  پێش به‌درخانییه‌کان که ده‌سته‌بژێری دینی زاڵه له کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا و به‌و پێیه‌ی ئه‌و ده‌سته‌بژێره نه‌وه‌ی هه‌لومه‌رجێکی دیاریکراوه که تیایدا بیرۆکه‌ی ناسیۆنالیزم بوونی نییه، ئیلیتێکه هۆشیاری نه‌ته‌وه‌یی نییه. ئه‌حمه‌دی خانی لێ ده‌رچێت که حاڵه‌تێکی ئاوارته‌یه، به‌ڵام خانی ته‌نیا بیرۆکه‌یه‌کی سه‌ره‌تاییی هۆشیاریی نه‌ته‌وه‌یییه و ناتوانین وه‌کوو ناسیۆنالیست پێناسه‌ی بکه‌ین، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی خانی خۆی سه‌ر به ده‌سته‌بژێری ئایینییه؛ پرۆژه‌که‌ی زۆر په‌یوه‌ندی به ئایینه‌وه نییه، ئه‌گه‌ر دوو کتێبی به نموونه وه‌ربگرین، مه‌م و زین داستانێکی عاشقانه‌یه و له چه‌ند جێگایه‌کیدا خانی ئاماژه‌ی به مه‌به‌ست و ئامانجی نووسینه‌که‌ی کردووه  که بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌هلی بۆچوون وا نه‌زانن کورد عه‌شقیان نه‌کردۆته ئامانج، ئه‌و مه‌م و زینی نووسیوه . کتێبێکی تری خانیش ‘نوبه‌هارا بچیکان’ یش فه‌رهه‌نگێکی کوردی-عه‌ره‌بییه به شیعر.  بۆیه گه‌شه‌ی ناسیۆنالیزم و زاڵبوونی ئیلیتی ناسیۆنالیستی که ئیلیتێکی نائایینییه وا ده‌کات ده‌سته‌بژێری ئایینی پاشه‌کشه بکات، ئه‌وانه‌شیان که پاشه‌کشه ناکه‌ن و تێکه‌ڵی ڕه‌وتی ناسیۆنالیزمی کوردی ده‌بن پێشمه‌رج و لۆژیکی ئیلیتی نائایینی قبوڵ ده‌که‌ن و پرۆژه‌که‌یان له پرۆژه‌یه‌کی ئایینییه‌وه وه‌رده‌گه‌ڕێت بۆ پرۆژه‌یه‌کی ناسیۆنالی. حاجی قادری کۆیی، پاش ئه‌وه‌ی ده‌چێته ئه‌سته‌نبوڵ و له‌ژێر کاریگه‌ریی ماڵباتی به‌درخاندا هه‌ستی ناسیۆنالی تێیدا گه‌شه‌ ده‌کات، گۆڕانکارییه‌کی بنه‌ڕه‌تی به‌سه‌ر پرۆژه شیعرییه‌که‌یدا دێت و ده‌بێته بڵندگۆیه‌کی گرنگی هه‌ستی ناسیۆنالی ئێمه. حاجی که ئیتر ناگه‌ڕێته‌وه و هه‌موو ژیانی له ئه‌سته‌نبوڵ به‌سه‌ر ده‌بات، ئه‌زموونی شیعری و پرۆژه ئه‌ده‌بییه‌که‌ی ده‌خاته خزمه‌ت بیرۆکه‌ی نه‌ته‌وه‌یییه‌وه، ئه‌گه‌ر سه‌یرێکی نه‌خشه‌ی شیعری حاجی بکه‌ین ده‌بینین که پرۆژه شیعرییه‌که‌ی پێش ئه‌سته‌نبوڵ و دوای ئه‌سته‌نبوڵی ته‌واو جیاوازه. حاجی هه‌تا کۆتاییی ژیانی وه‌فادار به‌و پرۆژه‌یه ده‌مێنێته‌وه و ته‌نانه‌ت له‌و جێگایانه‌شدا که وه‌سفی سروشت و باران و چیاش ده‌کات هه‌موو ئه‌و وه‌سفه به ئامانجی شکۆداربوونی بنیادنانی هه‌ستی نه‌ته‌وه‌ییدا ده‌کات، له‌وه‌ش واوه‌تر حاجی له‌و کاته‌شدا که موناجاتێکی ئایینی ده‌نووسێت ئامانجه‌که‌ی هه‌ر پرۆژه ناسیۆنالییه‌که‌یه. له شیعرێکیدا حاجی که بۆ وه‌سف و مه‌دح و سه‌نای خوا ته‌رخانی کردووه و به‌م شێوه‌یه ده‌ست پێ ده‌کات:

ئه‌ی بێ نه‌زیر و هه‌متا، هه‌ر تۆی که به‌رقه‌راری

بێ دیار و بێ دیاری، بێدار و پایه‌داری

ئه‌م وه‌سف و ستایشه به‌رده‌وام ده‌بێت به‌درێژاییی شیعره‌که و له کۆتاییدا کرۆکی پرۆژه‌که‌ی ده‌خاته ڕوو که ده‌ڵێت:

مه‌علومه بۆچی حاجی، مه‌دحت ده‌کا به کوردی

تا که‌س نه‌ڵێ به کوردیی؛ نه‌کراوه مه‌دحی باری

که‌واته ئامانجی مه‌دحه‌که ‘باری ته‌عالا’ نییه هێنده‌ی خستنه‌ڕووی پرۆژه‌که‌یه‌تی، پرۆژه‌ی خودهوشیاری و خۆجیاکردنه‌وه‌ له ئه‌وانی دیکه‌ی ناکورد، بۆ ئه‌وه‌ی پێی نه‌ڵێن به زمانی کوردی مه‌دحی خوا نه‌کراوه، که ئه‌م پرۆژه‌یه‌ش له ناواخندا پرۆژه‌یه‌کی سێکیولاره.

حاجی که بێگومان فیگه‌رێکی گرنگی ڕۆشنبیری ئێمه‌یه، پرۆژه‌که‌ی قه‌رزاری ئیلیتی نادینییه و حاجی له‌ژێر کاریگه‌ریی ئه‌واندا پرۆژه‌ ئه‌ده‌بییه‌که‌ی وه‌رده‌گه‌ڕێت بۆ پرۆژه‌یه‌کی ناسیۆنالی.

…..

له کۆتاییی سه‌ده‌ی نۆزده‌وه و به‌درێژاییی سه‌ده‌ی بیست هێرش و شاڵاوی ئیلیتی نادینی ئێمه، گوشارخستنه‌ سه‌ر ئیلیتی دینی و ناچارکردنیان به ته‌سلیمبوون به پرۆژه‌ی مونه‌وه‌ره‌کان به‌رده‌وامه، ئه‌وانه‌ی گه‌شه به بیرۆکه‌ی ناسیۆنالی ده‌ده‌ن هه‌ر مونه‌وه‌ران و ئیلیتی نادینییه، هه‌ر له حوسێن حوزنی موکریانی و گیو موکریانی برایه‌وه له ڕه‌واندز و هه‌ولێر بۆ موحه‌مه‌د ئه‌مین عه‌سری که‌رکوک و پیره‌مێرد و تۆفیق وه‌هبی و موسته‌فا پاشای یاموڵکی و ڕه‌فیق حیلمی و ئه‌مین زه‌کی به‌گ و حوسێن نازم به‌گ و جه‌مال عیرفان له سلێمانی و چه‌ندانی تر هه‌موویان سه‌ر به ده‌سته‌بژێری نادینین. ئه‌و پیاوه دینییانه‌ش که به‌شداری گرنگ ده‌که‌ن له پرۆژه‌ی هۆشیاری و بنیادنانی نه‌ته‌وه‌دا پرۆژه‌که‌‌یان له بنه‌ڕه‌تدا نادینییه، ناسیۆنالییه و له قووڵاییدا له‌ژێر کاریگه‌ریی ئیلیتی نادینیدایه. توێژی دیندار بۆ ئه‌وه‌ی له‌ناو ده‌سته‌ی ڕۆشنبیراندا قبوڵ بکرێت ده‌بێت پرۆژه‌که‌ی ناسیۆنالی، نادینی و ڕۆشنگه‌رانه بێت. عه‌لائه‌دین سه‌جادی که پیاوێکی ئایینییه، پرۆژه‌که‌ی هیچ په‌یوه‌ندی به ئایینه‌وه نییه، به‌ڵکوو به‌شێکه له پرۆژه‌یه‌کی نادینی. نووسینی ‘مێژووی ئه‌ده‌بی کوردی’ و کۆکردنه‌وه‌ی قسه‌ی نه‌سته‌ق و گاڵته‌ و نوکته‌ی کوردی ‘ڕشته‌ی مرواری’ کارێکی ئه‌تنۆگرافی ناسیۆنالییه و ده‌چێته‌وه ناو خزمه‌ت به په‌ره‌پێدانی هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یییه‌وه. کاره‌کانی مه‌لا جه‌میل ڕۆژبه‌یانی که ناساندنی مێژووی کورده به عه‌ره‌بیزمانه‌کان په‌یوه‌ندییان به ئایینه‌وه نییه، قانع مه‌لایه‌تییه‌که‌ی به ڕاده‌یه‌ک کاڵ ده‌کاته‌وه که هه‌موو قورساییی خۆی ده‌خاته سه‌ر هێرش بۆ سه‌ر جه‌هل و خورافات و میتافۆڕ و ڕه‌وانبێژییه‌که‌ی ده‌گاته شوێنێک که کوردستان به به‌هه‌شت ناگۆڕێته‌وه. شێخ موحه‌مه‌دی خاڵ به‌شێکی زۆری ژیانی بۆ نووسینی فه‌رهه‌نگێکی کوردی-کوردی ته‌رخان ده‌کات، مه‌لا عه‌بدولکه‌ریمی موده‌ڕیس خۆی سه‌رقاڵ ده‌کات به کۆکردنه‌وه و لێکدانه‌وه‌ و ڕاڤه‌ی شاعیرانی کلاسیکی ئێمه که هه‌موو ئه‌و کارانه ده‌ڕژێنه ناو پرۆژه‌ی ناسیۆنالی و بنیادنانی نه‌ته‌وه که له بنه‌ڕه‌تدا پرۆژه‌یه‌کی سیکیولاره و هه‌ر هه‌موویشی له‌ژێر کاریگه‌ریی ئیلیتی تازه و مونه‌وه‌ری نادینی ئێمه‌دایه. ته‌نانه‌ت ئه‌و کاتانه‌ش که مه‌لای گه‌وره‌ و مه‌لا عه‌بدولکه‌ریم و شێخی خاڵ  قورئان به کوردی ڕاڤه ده‌که‌ن  و هه‌ژاری موکریانی قورئان وه‌رده‌گێڕێته سه‌ر زمانی کوردی، ئامانجه‌که‌یان هه‌ر پرۆژه‌یه‌کی نه‌ته‌وه‌یی و خزمه‌تی زمانی کوردییه. مه‌لای گه‌وره‌ی کۆیه ناوی ته‌فسیره‌که‌ی ناوه ‘ته‌فسیری کوردی له که‌لامی خوداوه‌ندی’ که هه‌ر ئه‌و ناولێنانه ماناکه‌ی دیاره چییه. نه‌ک هه‌ر ئه‌وه، ئه‌و کاته‌ی مه‌لای گه‌وره کچه‌که‌ی ده‌نێرێته قوتابخانه و بێگومان کارێکی گرنگ و ماناداره و هه‌تاکو ئێستاش له کۆیه و ناوچه‌کانی تردا کاریگه‌رییه‌که‌ی دیاره، به‌ڵام ده‌بێت ئاماژه به‌وه بکرێت که ئه‌وکاته‌ی مه‌لای گه‌وره نه‌جیبه‌خانی کچی ده‌نێرێته مه‌کته‌ب، پێشتر مونه‌وه‌ره کورده‌کان ڕێچکه‌یان شکاندبوو، له‌یلا عه‌بدولڕه‌زاق به‌درخان له سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆ و سه‌ماکانی پاریس سه‌مای ده‌کرد، گوزیده خانم کچی عه‌بدولعه‌زیز یاموڵکی خوێندنی ته‌واو کردبوو و دواتر ده‌بێته به‌ڕێوه‌به‌ری قوتابخانه‌ی کچان، فاتمه محێدین که دواتر ده‌بێته هاوسه‌ری حه‌مدی شاعیر له قوتابخانه‌ی ‘ئیتیحاد و ته‌ره‌قی’ به‌غداد خوێندبووی و پاشتر ئه‌ویش ساڵانێک به‌ڕێوه‌به‌ری قوتابخانه‌ی کچان ده‌بێت له سلێمانی.

که‌واته پیاوی دینی و که‌سێکی سه‌ر به ده‌سته‌بژێری دینی بۆ ئه‌وه‌ی وه‌کو ڕۆشنبیر قبوڵ بکرایه، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ناو مه‌حفه‌لی ڕۆشنبیران و پێشه‌نگێکی ناو بیری نه‌ته‌وه‌یی و خوێنده‌وار هه‌ژمار بکرایه، ده‌بوایه لۆژیک و زمان و ڕیتۆریک و پرۆژه‌ی ئه‌نتلجنسیای نادینی قبوڵ بکردایه و ئامانجی پرۆژه‌که‌ی نه‌ته‌وه و بونیادنانی پایه‌کانی بووایه، ئه‌گه‌ر نا ده‌یتوانی وه‌کو مه‌لایه‌ک له‌ناو ده‌سته‌بژێری دینیدا بمێنێته‌وه و له‌ناو ئه‌و ده‌سته‌بژێره‌وه ئه‌گه‌ر قسه‌یه‌کی هه‌بووه بیکات، که زۆربه‌ی جار قسه‌کانیشیان هێرش بووه بۆ سه‌ر ده‌رکه‌وته مۆدێرنه‌کانی کۆمه‌ڵگا و هێرش بۆ سه‌ر ده‌سته‌بژێری نادینی و بۆ سه‌ر هه‌موو ئه‌و ڕه‌وتانه‌ی که له‌گه‌ڵ ته‌وژمی باوی ئاینیدا نه‌ده‌هاتنه‌وه. مونه‌وه‌ران ئه‌و پێگه‌یه‌ی هه‌یانبووه به ڕه‌نج و به‌ربه‌ره‌کانی به ده‌ستییان هێناوه.  ئه‌و کاته‌ی پیره‌مێرد گه‌نجانی کۆ ده‌کرده‌وه و وه‌کوو سیمبولێکی ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی ئاگری نه‌ورۆزی ده‌کرده‌وه مه‌لاکان هێرشیان ده‌کرده سه‌ری و پێیان ده‌گوت نه‌ریتی مه‌جوسییه‌کان زیندوو ده‌کاته‌وه. ئه‌گه‌ر مه‌عروف جیاوکی ڕۆشنبیر و موته‌سه‌ڕیفی ئه‌وکاته‌ی سلێمانی هیمه‌تی نه‌کردایه و مه‌لا موسته‌فای سه‌فوه‌تی له جێگای خۆی نه‌وه‌ستاندایه، مه‌لا موسته‌فای سه‌فوه‌ت ده‌ستی کردبوو به ته‌کفیرکردنی حه‌قه‌کان و به‌نیاز بوو خه‌ڵکیان لێ هان بدات و ده‌کرا ئاکامه‌که‌ی زۆر تراژیدی بووایه. ئه‌مه‌ ڕێسایه‌کی نه‌نووسراو بوو و هه‌مووان په‌ژراندبوویان. ئه‌م دۆخه، واته زاڵبوونی ئه‌نتلجنسیای نادینی به‌درێژاییی سه‌ده‌ی بیست به‌رده‌وام بوو.

…..

له کۆتاییی سه‌ده‌ی بیستدا ئیسلامیزم له وڵاتانی عه‌ره‌بییه‌وه ده‌گوازرێته‌وه بۆ کوردستان، هۆکاره‌کانی سه‌رهه‌ڵدانی ئیسلامیزم له وڵاتانی عه‌ره‌بی و مه‌به‌ستی گواستنه‌وه‌که‌ی بۆ کوردستان ئامانجی ئه‌م نووسینه نییه، هه‌رچه‌نده بوارێکی گرنگی توێژینه‌وه و لێوردبوونه‌وه‌یه و په‌یوه‌ندیداریشه به‌م باسه‌وه چونکه پرۆژه‌ی ئیسلامیزم له کوردستان پرۆژه‌یه‌کی دژی ناسنامه‌ی ناسیۆنالییه.

 بڵاوبوونه‌وه‌ی ئیسلامیزم له کوردستان وه‌کوو بڵاوبوونه‌وه‌ی هه‌ر ئایدیۆلۆژیایه‌کی تر ده‌ستکاری کۆمه‌ڵێک شت ده‌کات. ئیسلامیزم هه‌ندێک شتی گۆڕی له کوردستاندا و یه‌کێک له‌و شتانه‌ش ده‌ستکاریکردنی پێناسه‌ی ڕۆشنبیر و هه‌ڵگێڕانه‌وه‌ی ئه‌و  ڕێسایانه‌ بوو که په‌یوه‌ندی نێوان ئه‌نتلجنسیای نادینی و ده‌سته‌بژێری دینی ڕێکخستبوو. له‌گه‌ڵ به‌هێزبوونی ته‌وژمی ئیسلامیزم ئیتر هێرشی پێچه‌وانه‌ی گروپی دینی ده‌ستی پێ کرد و هاوکێشه‌که‌ی به قازانجی ده‌سته‌بژێری دینی گۆڕی. دۆخه‌که‌ ئێستا ئه‌وه نییه که ئیلیتی نادینی گوتاره‌کان دابڕێژێت و ده‌سته‌بژێری دینی ناچار بێت قبوڵی بکات، به‌ڵکوو ئێستا ئه‌نتلجنسیای نادینی، گوتاره‌کانی خۆی، زمان و ڕیتۆریکی خۆی به‌شێوه‌یه‌ک ده‌دوورێت که به ‌به‌ری ناوه‌ندی دینی گونجاو بێت، ناکۆک نه‌بێت لهگه‌ڵی، به‌پێی لۆژیکی ئه‌و بێت. ئه‌و به‌به‌ردوورینه، ئه‌و زمان و ڕیتۆریکه مه‌رج نییه هه‌مووجارێک مه‌به‌ستدار و ئه‌نقه‌ست بێت، به‌ڵکوو ئیسلامیزم ئه‌تمۆسفێرێکی دروست کردووه که خۆبه‌خۆ گروپ و ده‌سته‌بژێره‌کانی ده‌ره‌وه‌ی گروپ و ده‌سته‌ی دینیش هه‌مان ئه‌و ئامراز و که‌ره‌ستانه‌ی بیرکردنه‌وه به‌کار ده‌هێنن که گروپی دینی دیاریان ده‌کات، ئه‌گه‌ر له زۆر ئه‌و ڕووداوانه‌ی له کوردستان ڕوو ده‌ده‌ن و زۆر که‌س قسه‌یان له‌باره‌وه ده‌که‌ن وردببینه‌وه و گوێ له‌و که‌سانه بگرین که شیکاری بۆ ده‌که‌ن به ئاشکرا هه‌ست به‌وه ده‌کرێت که ئیسلامیزم تووانیویه‌تی زمان و شێوازی شیکارییه‌که‌یان به لۆژیکی خۆی بارگاوی بکات، بۆ نموونه ده‌کرێت ڕۆشنبیری عیلمانی ببینیت بۆ ڕه‌وایه‌تیدان به جه‌ژنی نه‌ورۆز و بۆ پاڵپستی بۆچوونه‌که‌ی ئایه‌ت و حه‌دیس بهێنێته‌وه!  ئه‌وه بۆ وای لێ هات؟ بۆچی ده‌بێت مه‌رجه‌عی فیکری و ئه‌خلاقی که‌سی نادینی ئایه‌ت و حه‌دیس بێت؟ ئه‌ی فیکری سیاسی و ئه‌خلاقی مۆدێرن؟ ئه‌ی ڕۆسۆ و لۆک؟ ئه‌ی جاڕنامه‌ی گه‌ردوونی مافه‌کانی مرۆڤ؟ ئه‌ی ئه‌و هه‌موو ڕێککه‌وتننامه نێوده‌وڵه‌تییانه‌ی واژۆکراون؟ ئه‌ی زانست؟ ئه‌ی عه‌قڵ؟. له‌کاتی په‌ره‌سه‌ندن و هێرشه‌کانی داعش بۆ سه‌ر ناوچه‌کانی کوردستان، هێنده‌ی ڕۆشنبیری عیلمانی بارگاوی بوو به ئیسلامیزم، خۆی سه‌رقاڵ کردبوو به‌وه‌ی که داعش په‌یوه‌ندی به ئیسلامه‌وه نییه، نیو هێنده ئیسلامییه‌کان خۆیان پییه‌وه سه‌رقاڵ نه‌کردبوو، کاتێک ده‌مانپرسی چۆن داعش په‌یوه‌ندی به ئیسلامه‌وه نییه؟ ئه‌و ده‌یگوت ئه‌وه نییه سه‌رۆکی فه‌ره‌نسا و سه‌رۆکی ئه‌مه‌ریکا ده‌ڵێن په‌یوه‌ندی پێوه نییه! سه‌یری ئه‌و هه‌ڵه لۆجیکییه بکه‌ن. جارێ سه‌رۆکی فه‌ڕه‌نسا کێیه تاکوو قسه‌ی له بوارێکی ئاڵۆزی ده‌ره‌وه‌ی توانا و شاره‌زایی خۆی لێ وه‌ربگرین، پاشان سه‌رۆکی فه‌ره‌نسا کاراکته‌رێکی سیاسییه و له‌ناو ململانێ و حیساب و کیتابی په‌یوه‌ندیی سیاسی و دیپلۆماسی و ڕاگرتنی هاوسه‌نگی و به‌هه‌ندوه‌رگرتنی ئه‌و په‌یوه‌ندییانه و ده‌نگدان و هه‌ڵبژاردن و ڕکابه‌ری و چه‌ندان ڕایه‌ڵه‌ی تردایه. ئه‌وه‌ی بڵێیت داعش هیچ په‌یوه‌ندی به ئیسلامه‌وه نییه وه‌کوو ئه‌وه وایه بڵێیت دادگاکانی پشکنینی سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاست له ئه‌وروپادا هیچ په‌یوه‌ندی به مه‌سیحییه‌ته‌وه نییه. هه‌ڵبه‌ته داعش هه‌موو ئیسلام نییه و هه‌موو موسوڵمانێک نابێته داعش، به‌ڵام ئه‌وه‌ی داعش هیچ په‌یوه‌ندی به ئیسلامه‌وه نییه قسه‌یه‌کی بێمانا و پووچه. سه‌ره‌ڕای بێمانایی و پووچییه‌که‌ی، قسه‌یه‌ک بوو ڕۆشنبیری هه‌ڵگه‌ڕاوه له باوانه مونه‌وه‌ره‌کانی خۆی ده‌یه‌ویست وه‌کو قسه‌یه‌کی ورد و قووڵ و هاوسه‌نگ لێی وه‌ربگرین.

…..

نموونه‌ی دۆخی جێگۆڕکێ و شوێنگه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ئیلیتی دینی و نادینی زۆرن، من ته‌نیا دوو نموونه وه‌رده‌گرم که هه‌ردوو ڕۆشنبیر کاک “فاروق ڕه‌فیق” و کاک “مه‌ریوان وریا قانیع”ن.

له ئێستادا کاک فاروق ڕه‌فیق هه‌رچۆنێک بیر بکاته‌وه، دیدگا و تێڕوانینی هه‌رچۆنێک بێت به‌رامبه‌ر ئیسلامیزم، به‌ڵام هێشتا شانازی ئه‌وه‌ی پێ ده‌بڕێت که وه‌کوو  باوکی ڕۆحی ئه‌و ته‌سلیمبوونه‌ی ڕۆشنبیران بژمێردرێت. ئه‌و؛ کاک فاروق، ترسی ده‌سته‌بژێری دینی له ڕۆشنبیرانی شکاند، نه‌ک هه‌ر ئه‌وه، ئه‌و گروپه دینییه‌کانی له ڕۆشنبیران به‌ردا، پێی گوتن بۆ ده‌می ڕۆشنبیران داناخه‌ن؟ ئه‌و به یه‌کگرتووی ئیسلامی گوت ئێوه چرایه‌کن له ماڵێکی تاریکدا، به یه‌کگرتووی گوت بۆچی له‌و بوونه‌وه‌ره زۆڵه که ڕۆشنبیرانن ده‌ترسیت، به ڕۆشنبیرانی گوت مۆنسته‌ر، عه‌به شه‌که‌نه، نووسه‌ری ده‌ره‌جه نۆ، شه‌که‌رۆکه.  سه‌یری وشه‌ی ‘زۆڵ’ بکه‌ن که  فاروق به ئه‌نقه‌ست به‌کاری هێنا بۆ ئه‌وه‌ی به‌ته‌واوی وه‌لائی خۆی بۆ هه‌موو کۆده دڕنده‌کانی ئه‌م وشه‌یه  ڕابگه‌یه‌نێت و باکگراوند و مانا سیمبولی و کولتوورییه‌کانی تۆخ بکاته‌وه. ئه‌و گوتی مزگه‌وت باشتره له زانکۆ، ئه‌و گوتی مرۆڤی ناخوداباوه‌ڕ ته‌جاوز به دایکی خۆی ده‌کات، ئه‌و گوتی دیموکراسی تۆڵه‌ی کۆیله‌کانه له فه‌لسه‌فه، ئه‌و گوتی خۆرئاوا تاریکستانه و خۆرهه‌ڵات چراخانه بۆیه حه‌یفه له خۆرهه‌ڵات نه‌مرین. ئه‌و گوتی ڕۆشنگه‌ری تاریکترین ساته‌وه‌ختی به‌شه‌رییه، که ئه‌م قسه‌یه پێشتر سه‌ید حوسێن نه‌سر کردبووی، سه‌ید حوسێن نه‌سری له ڕووی ئایینییه‌وه شیعه‌گه‌ری بیرته‌سک، له ڕووی سیاسییه‌وه شاپه‌رست و سه‌ڵته‌نه‌تخواز و له ڕووی که‌سییشه‌وه به دانپیانانی عه‌بدولڕه‌حمان به‌ده‌وی؛ که‌سێکی به‌رژه‌وه‌ندخواز و هه‌لپه‌رست. کاک فاروق هێنده مه‌دحی سه‌ید نه‌سری کرد که دواتر قوتابییه‌کانی کاک فاروق کتێبێکی بێکه‌ڵکی سه‌ید حوسێنیان وه‌رگێڕا  بۆ سه‌ر زمانی کوردی و پێیان ده‌گوت ‘جه‌نابی نه‌سر’. هه‌موو ئه‌و قسانه که قسه‌ی سه‌رپێی و حیساببۆنه‌کراو و ڕوکه‌ش بوون، گوزارشت بوون له دۆخێکی سایکۆلۆجی عوسابی و ناجێگیر، زه‌مینه‌یان بۆ فه‌راهه‌مکردنی هه‌لومه‌رجێک خولقاند که ئێستا هه‌ر کاک فاروق خۆی یه‌کێکه له نێچیره‌کانی و قوربانییه‌کانی. کاک فاروق ئاڵای سپی بۆ ده‌سته‌بژێری دینی هه‌ڵکرد، جورئه‌تی پێدان، چاوقایمی پێدان، فه‌رمووی لێ کردن ده‌م به ئیلیتی نادینی دابخه‌ن، له‌گه‌ڵ ئیسلامییه‌کان به ڕۆشنبیران و به مه‌یله عیلمانییه‌کانیان خه‌نی، زه‌مینه‌ی خۆش کرد نووسه‌ران و ڕۆشنبیران شه‌رم نه‌که‌ن له‌به‌ر ده‌رکی سه‌را ‘ته‌کبیر’ بکه‌ن. ڕۆشنبیر و ته‌کبیر؟ ئه‌گه‌ر تۆفیق وه‌هبی و جه‌لاده‌ت به‌درخان له قوژبنێکه‌وه ئه‌و دیمه‌نه‌یان ببینیایه ده‌بووایه خاکی چی مه‌مله‌که‌تێکیان به‌سه‌ر خۆیاندا بکردایه؟ ئه‌وه‌ی کاک فاروق ئێستا ده‌یدورێته‌وه، ده‌زانێت خۆی له ‘پاکس ئه‌مه‌ریکانا’ و ‘ماڵێکی لێکترازاو و ویژدانێکی بیمار’دا چاندوویه‌تی. ئه‌و هێرش و قسانه‌ی کاک فاروق ئێستا به موناسه‌به و  ڕه‌وا، هه‌ندێکجاریش به‌بێ موناسه‌به و هه‌ر ڕه‌وا، ده‌یکاته سه‌ر ئیسلامیزم، تیشکدانه‌وه‌ی ئه‌و هه‌ستی گوناه و خۆبه‌تاوانبارزانینه‌یه‌ بۆ ئه‌و ئاوه‌ی سه‌ره‌تای دوو هه‌زاره‌کان ڕشتی و دوواتر زۆر که‌س پێیان تێخست.

…..

کاک مه‌ریوان وریا قانیع له کۆتاییی نه‌وه‌ده‌کاندا بۆچوونی وابوو که موجامه‌له‌ی ئیسلامیزم موجامه‌له‌یه‌کی ترسناکه؛ ورده‌ورده و له پرۆسه‌یه‌کی هێواش و خه‌مناک و ئازاراویدا ده‌ستی کرد به تیۆریزه‌کردنی هاوپه‌یمانیی هێزه‌کانی تر له‌گه‌ڵ ئیسلامییه‌کان، ماوه‌یه‌کیشه دوو چه‌مک به‌کار ده‌هێنێت، ‘ئیسلامی که‌لتووری’ و ‘ئاینی دایک’ که هه‌ردوو تێرمه‌که‌ له‌ناو که‌ش و هه‌وا و له‌ژێر گوشاری سایکۆلۆجی ئیسلامیزمدا خه‌مڵاون. ئه‌و دوو چه‌مکه ڕه‌گیان له‌ناو هیچ دیسپلینێکی زانسته مرۆیییه‌کاندا نییه، له‌گه‌ڵ ڕاستییه سۆسیۆلۆژییه‌کانی کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا ناگونجێن، دوو چه‌مکن داهێنراوی هه‌لومه‌رجێکن که تیایدا ئیسلامیزم تووانیویه‌تی ده‌ستکاری لۆژیک و ڕه‌وانبێژی مونه‌وه‌ران بکات.

کاک مه‌ریوان وای ده‌بینێت هه‌موو ئه‌و مرۆڤانه‌ی له‌ناو فه‌زای موسوڵماناندا له‌دایک ده‌بن و گه‌وره ده‌بن به‌شێک له موسوڵمانبوونیان تێدایه. گرفتی ئه‌و ڕوانینه ئه‌وه‌یه که جیا له جه‌وهه‌رگه‌رایییه‌که‌ی، ناسنامه‌ی موسوڵمانبوون یه‌کسان ده‌کات به ڕه‌نگی پێست به‌شێوه‌یه‌ک که مرۆڤ ناتوانێت لێی هه‌ڵبێت، ناتوانێت لێی ده‌رباز بێت، ناتوانێت له‌خۆی دایماڵێت. جارێ با واز له‌وه بهێنین که ئه‌و پێناسه‌یه له قووڵاییدا سووکایه‌تییه به ناسنامه‌ی ئینسانی مولحید و ناخوداباوه‌ڕ و  بێدین، چونکه دایان ده‌ماڵێت له‌و به‌هایانه‌ی که ناسنامه‌ی خۆیان له‌سه‌ر چێ کردووه، جگه له‌وه‌ش به‌شێوه‌یه‌کی حه‌تمیش چاره‌نووسی فیکری و جیهانبینیی که‌سانی ناخوداباوه‌ڕ به ئیسلامه‌وه ده‌به‌ستێته‌وه. له سه‌رووی هه‌موویه‌وه له ڕووی مێژوویی و سۆسیۆلۆژییه‌وه سه‌رنج له بابه‌ته‌که بده‌ین ده‌بینین ئه‌و روانینه زۆر کورت ده‌هنێێت. چه‌ندان گوند هه‌ن ئێزیدین، کاکه‌یین، مه‌سیحین و هه‌زاران ساڵه له ته‌نیشت گوندی موسوڵمانه‌کانه‌وه‌ن و به‌رگرییان له ناسنامه‌ی خۆیان کردووه و هیچ خۆیان به به‌شێک له‌و ئیسلامه که‌لتوورییه نازانن که کاک مه‌ریوان ئاماژه‌ی پێ ده‌کات. ئه‌و خه‌سڵه‌تگه‌له‌ی مرۆڤه‌کانی ناو جوگرافیای کوردستان پێکه‌وه ده‌به‌ستێت و هاوبه‌شن و کاک مه‌ریوان وه‌ک خه‌سڵه‌تی موسوڵمانی که‌لتووری پێناسه‌یان ده‌کات له ڕاستیدا پێش سه‌رهه‌ڵدانی ئیسلامیش هه‌بوون.  له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا چه‌ندان گروپی دیکه هه‌ن بۆ نموونه زه‌رده‌شتییه‌کان که ده‌یانه‌وێت به ناسمانه‌ی کوردی خۆیانه‌وه  به‌شداری له دروستکردنی مێژووی ئێمه‌دا بکه‌ن و خۆیان به موسوڵمان نازانن و پێناسه‌کردنیان وه‌کو موسوڵمانی که‌لتووری، داننه‌نانه به ناسنامه‌یان و  به که‌مگرتنییانه. تێرمه‌که‌ی تریش که ‘ئاینی دایکمه’ و کاک مه‌ریوان وه‌کو ئاینێکی مرۆڤدۆست و پاک و بێ توندوتیژی وێنای ده‌کات دیسان پڕ کێشه‌ و گرفته. خودی وێناکردنی ئایینی دایک که هه‌ر مه‌به‌ستی ئایینی ترادیسیۆنالی نائایدیۆلۆژییه، وه‌کوو ئایینێکی پاک و مرۆڤدۆست و بێخه‌وش له‌گه‌ڵ ڕاستییه‌کانی ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی و مێژوویی نایه‌ته‌وه، جگه له‌وه‌ش به‌خشینی پارێزبه‌ندییه‌که به ئایینی ترادیسیۆنال به‌وه‌ی که‌س تخونی ڕه‌خنه‌گرتن نه‌که‌وێته‌وه لێی، پێدانی کرێدیتی مرۆڤدۆستی و پاکی و بێگه‌ردی و نه‌رمونیانییه به ئایینێک که شایسته‌ی نییه و که‌سمان نه‌مانبینیوه، دروستکردنی پێشمه‌رج و که‌شوهه‌وایه‌که که مرۆڤی کورد قه‌یناکات با ڕه‌خنه له ئیسلامیزم بگرێت به‌ڵام ئایینی دایک که هه‌ر ئایینی ته‌قلیدی کۆمه‌ڵگای خۆمانه پارێزراو بێت، ئه‌وه له کاتێکدا هیچ پرۆژه‌یه‌کی ئاینده‌خواز و بنیادنه‌ر به‌بێ ڕه‌خنه‌گرتن له ئایین، به خودی ئایینه‌که‌ی دایکیشه‌وه دروست نابێت. هه‌ر پرۆژه‌یه‌ک گوتاری زاڵی ئاینی ڕه‌خنه نه‌کات ناتووانێت هیچ بنیاد بنێت. له جێگایه‌کدا که ئایین، ئایینی دایک، منداڵدانی نایه‌کسانی، هه‌ڵاواردن و پاتریارکی و توندوتیژییه، بێشکه‌ی سته‌مکاری سیاسی و که‌لتوورییه، دروستکردنی پارێزبه‌ندی بۆی و دروستکردنی وێنه‌یه‌کی بێگه‌رد بۆی، له به‌رئه‌نجامی کۆتاییدا ده‌چێته‌وه ناو هه‌مان سوڕی قازانج به ئیسلامیزم و له هه‌زار ئه‌گه‌ردا به یه‌ک ئه‌گه‌ریش خزمه‌ت به دیموکراسی و فره‌یی ناکات.

The post وێرانه‌خاکی ڕۆشنبیران appeared first on ژنەفتن.

*****

سه‌باره‌ت به گرفتی یه‌که‌م؛ ئه‌وانه‌ی له مێژووی ئیسلامدا به مولحید “نا-خوداباوه‌ڕ، بێخوداباوه‌ڕ” ناو براون و زیندانی کراون و هه‌ندێکیان کوژراون و هه‌ندێکیان که‌وڵکراون بۆ نموونه ‘ئیبنولموقه‌فه‌ع’ که وه‌رگێڕی کتێبێکی نایابه بۆ عه‌ره‌بی ‘که‌لیله و دیمنه’، له ڕاستیدا هیچیان مولحید نه‌بوون، به‌ڵکوو گوتاری زاڵ و فه‌رمی دینی وه‌ک کافر و زه‌ندیق له‌وانی ڕووانیوه. بۆ نموونه موحه‌مه‌د بن زه‌که‌ریای ڕازی بڕوای به توانا و ڕۆڵی عه‌قڵ هه‌بووه له شرۆڤه‌کردنی دنیا و تێکست و ده‌قه‌کان، له نووسینه‌کانیدا عه‌قڵی شکۆدار کردووه، جابری کوڕی حه‌یان بایه‌خێکی زۆری داوه به زانستی سروشتی و بۆ تێگه‌یشتن له دیارده‌ سروشتییه‌کان پشتی به‌ چاودێریکردن و هه‌ڵێنجانی ده‌رئه‌نجام له خودی دیارده‌کانه‌وه به‌ستووه، ڕاوندی له قوڵبوونه‌وه‌دا تا ئه‌و جێگایه ڕۆیشتووه که گومانی له نبووه‌ت و وه‌حی هه‌بووه. تێڕوانینی ئه‌و زانا و بیرکه‌ره‌وانه ڕه‌نگه له‌گه‌ڵ دید و ڕوانینی سه‌ره‌کی فڵان فیرقه‌ی ئیسلامی و فیسار خه‌لیفه و حاکمی ئیسلامی، ئه‌و گروپی دینی و ئه‌م فه‌قیهو موته‌که‌لیم، مه‌زهه‌بێک لێره و ته‌فسیرێک له‌وێ یه‌کی نه‌گرتبێته‌وه یان ناکۆک بووبێت، به‌ڵام ئه‌و ناکۆکبوونه نایانکات به مولحید، به‌ڵکوو ئه‌وه تۆمه‌ت و تاوانبارکردنی ده‌سه‌ڵاتی فه‌رمی بووه ئه‌وانی کردۆته ده‌ره‌وه‌ی ئیمان و سزای داون، ئه‌مڕۆ زۆر که‌س حه‌لاج به ئیماندارتر ده‌زانن له بکوژه‌کانی.

گرفتی دووه‌م؛ گرفتی مۆدێرنێتی و ترادیسیۆنه که موحه‌مه‌د ئه‌رگۆن له په‌ره‌گرافێکدا به قووڵی گوزارشتی لێ کردووه. ئه‌رگۆن پێی وایه که ئیلحاد یاخود نا-خوداباوه‌ڕی، بێخوداباوه‌ڕی، دیارده‌یه‌که په‌یوه‌ندی به مۆدێرنێتییه‌وه هه‌یه، ئه‌بستیمی سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاست له توانایدا نه‌بووه مرۆڤێک به‌رهه‌م بهێنێت که نا-خوداباوه‌ڕ بێت، نا-خوداباوه‌ڕی بابه‌تێک بووه له ده‌ره‌وه‌ی مه‌نزومه‌ی مه‌عریفی و له ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و شتانه‌ی که مرۆڤی سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاست بیری لێ کردوونه‌ته‌وه. له دوای ڕێنیسانسه‌وه ورده ورده قه‌له‌ق و گومانی مرۆڤی نوێ په‌ره‌ده‌سه‌نێت، هاوشان به‌وه زانست و فیکر به ڕه‌تبوون به‌ناو شۆڕشی پیشه‌سازی و سه‌رده‌می ڕۆشنگه‌ریدا گورزی گه‌وره له ئایین و جیهانبینیی ئایینی ده‌ده‌ن، تا ده‌گات به سه‌ده‌ی نۆزده و سه‌ده‌ی بیست که ئیتر مرۆڤێک سه‌ر هه‌ڵده‌دات که چیرۆکی ئایینی ناتوانێت وه‌ڵامگۆی خواسته مه‌عریفی و ژیاری و وجودییه‌کانی بێت. مرۆڤی ناخوداباوه‌ڕ که‌سێکه که بڕوای به بوونی هێزێکی میتافیزیکی پیرۆز نییه، واته مرۆڤی مولحید جیاوازه له مرۆڤی عیلمانی، چونکه ئیلحاد هه‌ڵوێست و شوێنگه‌یه‌کی فیکری و وجودییه، به‌ڵام عیلمانییه‌ت دۆکترینێکی سیاسییه، به‌و مانایه که‌سێکی عیلمانی ده‌کرێت بڕوای به خوا هه‌بێت، بڕوای به هێزێکی میتافیزیکی سه‌ره‌وه‌ی مرۆڤ و ده‌ره‌وه‌ی گه‌ردوون هه‌بێت، به‌ڵام بۆ به‌ڕێوه‌بردنی کۆمه‌ڵگا و ئابووری و سیاسه‌ت، عیلمانی بێت و بڕوای به پێوه‌ری ئایینی نه‌بێت. واته په‌روه‌ردگارێکی هه‌مه‌توانای پیرۆز، مه‌رجه‌عی کۆزمۆلۆجی و میتافیزیکی که‌سی خوداباوه‌ڕه، به‌ڵام ده‌کرێت هه‌ر هه‌مان که‌س، مه‌رجه‌عه سیاسی و دۆکترینه‌که‌ی بۆ به‌ڕێوه‌بردنی کۆمه‌ڵگا، ئایین نه‌بێت و خودی هه‌ڵسوکه‌وت و جیهانبینییه‌که‌ی ئایین ئاراسته‌ی نه‌کات. کارل پۆپه‌ر یه‌کێکه له بیرمه‌نده دیاره‌کان که عیلمانییه و لایه‌نگری سه‌رسه‌ختی کۆمه‌ڵگای کراوه‌یه و خۆیشی به مه‌سیحی زانیوه و کۆزمۆلۆجیاکه‌ی کۆزمۆلۆجیای ئینسانی ئیمانداری مه‌سیحی بووه. له ژیانی تایبه‌تی خۆیدا مه‌سیحی و وه‌ک دۆکترینێکیش بۆ به‌ڕێوه‌بردنی کۆمه‌ڵگا مرۆڤێکی عیلمانی و کراوه. بۆیه له ڕووی تیۆرییه‌وه هیچ کێشه‌یه‌ک له‌وه‌دا نییه مرۆڤ موسوڵمان بێت و له ژیانی تایبه‌تی خۆیدا پراکتیزه‌ی بکات، هاوکات له ژیانی گشتیدا به‌رگری له عیلمانیه‌ت بکات. مۆرکردنی هه‌ر که‌سێکی عیلمانی به مولحید و ناخوداباوه‌ڕ ستراتیجێکی ده‌ستئه‌نقه‌سته که هه‌ندێک فیگه‌ر و ته‌وژمی دینی په‌نای بۆ ده‌به‌ن که خواستی ئایدیۆلۆجیای دینی ئاراسته‌یان ده‌کات ئامانجه‌که‌شیان لێدانه له هه‌ر ڕه‌وتێکی ده‌ره‌وه‌ی نه‌خشه ئایدیۆلۆجییه‌که‌ی خۆیان. به‌شی زۆری ئه‌و که‌سانه‌ی له مێژووی ئیسلامدا وه‌ک مولحید ناسێنراون و ئازار دراون و هه‌ندێکیان کوژراون له ڕاستیدا مولحید نه‌بوون، به‌ڵکوو هه‌ڵگری دید و تێڕوانینێک بوون که له‌گه‌ڵ هێڵی سه‌ره‌کیی ڕوانینی بکوژه‌کاندا یه‌کی نه‌گرتۆته‌وه. له ناوه‌ندی کوردیشدا ئه‌وانه‌ی ته‌وژمی دینی یان هه‌ندێک فیگه‌ری دینی به مولحید ناویان ده‌به‌ن، مولحید نین، نه‌ک هه‌ر ئه‌وه هه‌ندێک جار هه‌ر ئه‌و فیگه‌ر و ڕه‌وته دینییانه که‌سانی تری دینداری ناکۆک به ڕوانگه‌که‌ی خۆیان به بێدین و ناخوداباوه‌ڕ و مولحید ناو ده‌به‌ن. میرزا موحه‌مه‌دین مه‌نگوڕی کتێبێکی نووسی بوو “گه‌شتی ئه‌ستێره‌ی مه‌ریخ” که زاده‌ی خه‌یاڵی ده‌وڵه‌مه‌ندی خۆی بوو و په‌یوه‌ندی به خوداباوه‌ڕی و ته‌نانه‌ت په‌یوه‌ندی به ئایینیشه‌وه نه‌بوو، به‌ڵام مه‌لاکان ساڵی ١٩٧١ خه‌ڵکیان لێ هان دا و که‌سانی پڕکراو به ڕق و کینه‌یان نارده سه‌ر ماڵه‌که‌ی و له ڕانیه ده‌ربه‌ده‌ریان کرد. عه‌بدولخالیق مه‌عرووف ته‌کنیکارێکی خوێنده‌وار بوو به باکگراوندێکی ڕۆشنبیریی ئایینییه‌وه؛ دوای بڵاوبوونه‌وه‌ی کتێبه‌که‌ی “ئاده‌میزاد له کۆمه‌ڵی کورده‌واریدا” له مزگه‌وته‌کانی کوردستانه‌وه که هیچ مه‌لایه‌ک ئازایه‌تی ئه‌وه‌ی نه‌بوو ڕه‌خنه له به‌عس و قورئانسووتاندنه‌که‌ی بگرێت، ته‌کفیری ئه‌و پیاوه‌یان کرد و ساڵی ١٩٨٦ تیرۆریان کرد. ڕه‌ئوف زوهدی کتێبێکی نووسی “بۆ له هه‌قه که‌وتنه ته‌قه” که باسی ته‌ریقه‌تێکی دیاریکراوی ده‌کرد، دیسانه‌وه ساڵی ١٩٩٠ تیرۆر کرا. مه‌لا جه‌میلی ڕۆژبه‌یانی که له پاڵ ده‌یان کتێبی تردا وه‌رگێڕی شه‌ره‌فنامه و یاداشته‌کانی ڕه‌فیق حیلمییه  بۆ سه‌ر زمانی عه‌ره‌بی، ساڵی ٢٠٠١  تیرۆر کرا. ئه‌و ناوانه نه له کتێبه‌کانیاندا و نه له ژیانی تایبه‌تی و قسه‌ و کرداریاندا ڕۆژێک ناخوداباوه‌ر نه‌بوون.

*****

به‌ڵام ئه‌ی ئه‌گه‌ر که‌سه‌که خۆی ڕایگه‌یاند که ناخوداباوه‌ڕه؟ بڕوای به هیچ هێزێکی سه‌روو-سروشتیی موقه‌ده‌س نییه؟ بڕوای به هیچ خودا و خوداکان و سوپریم پاوه‌رێک، دیتییه‌ک یان بوونێکی موقه‌ده‌س، ئافه‌ریده‌کارێکی پیرۆز نییه؟ ئه‌و کاته چی؟ کێشه‌که‌ چییه؟ ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به وه‌ڵامی ئیسلام وه‌ک ئایین و سیۆلۆجیا و ئیسلام وه‌ک ڕه‌وتی دینی و ته‌وژمی ئایدیۆلۆجییه‌وه هه‌یه واز لێ دێنم بۆ ئه‌وان با وه‌ڵاممان بده‌نه‌وه حوکمی ئینسانی مورته‌د، ناخوداباوه‌ڕ، موشریک، بێدین و هه‌موو زاراوه‌سازییه‌کانی تریان چییه؟ هێنده هه‌یه من هیچ ته‌وژمێک یان موجته‌هیدێکی موسوڵمانم نه‌بینیوه ئه‌و مه‌نزومه سکۆلائیه‌ی سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاستی تێپه‌ڕاندبێت سه‌باره‌ت به ئینسانی مولحید، هه‌موویان مرۆڤی مولحید به مرۆڤ نازانن و به ‌شێوه‌یه‌ک وێنای ده‌که‌ن که له ده‌ره‌وه‌ی هه‌موو پێودانگێکی ئه‌خلاقییه، نه‌ک هه‌ر ئه‌وه هه‌تا ئێستاش حوکمی ئینسانێک که پێشتر موسوڵمان بووه و دواتر باوه‌ڕی به بوونێکی پیرۆز نامێنێت هه‌ر کوشتنه. به‌ڵام له‌م سه‌رده‌مه‌دا که ژماره‌یان تا دێت زۆرتر ده‌بێت، چاره‌سه‌ر چییه؟ به دانپێدانانی زاکیر نایک ژماره‌ی که‌سانی ناخوداباوه‌ڕ له سعودیه و کوه‌یت و ئیمارات و قه‌ته‌ر له به‌رزبوونه‌وه‌دایه.

*****

پرسی بڕوابوون به خودا و ناخوداباوه‌ڕی پرسێکی جدییه و جێ بایه‌خی چه‌ندان بوار و لقی زانستییه. میتافیزیکا که لقێکی سه‌ره‌کی فه‌لسه‌فه‌یه تایبه‌ته به جووڵاندنی پرسیار و شرۆڤه و ئه‌رگومێنتکاری ده‌رباره‌ی خودا، بوونه‌که‌ی، چییه‌تییه‌‌که‌ی و سیفه‌ته‌کانی، لاهوت و خوداناسی به‌شێکی سه‌ره‌کیی زانستی به‌راودکاریی ئایینه‌کانه و هیچ زانکۆیه‌کی موعته‌به‌ری دنیا نییه به‌شێکی بۆ ته‌رخان نه‌کردبێت. سایکۆلۆجیا زانستێکی دیکه‌یه که له‌ناو بابه‌ته بایه‌خداره‌کانی تریدا سایکۆلۆجیای ئینسانی ئیماندار و ئینسانی بێئیمان ده‌کاته بابه‌تی شرۆڤه و لێکۆڵینه‌وه‌کانی. سۆسیۆلۆژیا به خۆی و ئامار و توێژینه‌وه مه‌یدانییه‌کانی له دیارده‌ی ئایین و گرووپی ئایینی و گرووپی بڕوادار و بێبڕوا ده‌کۆڵێته‌وه و به‌شێکی گرنگی له ته‌نیشت خۆیه‌وه گه‌شه پێ داوه که سۆسیۆلۆژیای ئایینه. زانست به گشتی و زانستی فیزیا به تایبه‌ت به ناڕاسته‌وخۆش بێت سه‌رێکی ده‌چێته‌وه سه‌ر باسکردن له هێزێک که جووڵه‌ی گه‌ردوون ئاراسته ده‌کات و له‌م په‌نجا ساڵه‌ی دواییدا فیزیای کوانته‌م بازی سه‌رنجڕاکێشی داوه، هه‌موو ئه‌وانه‌ش به‌ شێوه‌یه‌ک له شێوه‌کان و له بڕگه‌یه‌ک له بڕگه‌کاندا ده‌چنه‌وه سه‌ر باسکردن له خودا و خوداباوه‌ڕی. لێره‌وه پرسیارێکی گرنگ سه‌ر هه‌ڵده‌دات ئه‌ویش ئه‌وه‌یه که‌سانێک که له کوردستان خۆیان سه‌رقاڵی دروستکردنی سه‌نته‌ر و ناوه‌ندی ڕۆشنگه‌رین؛ له بۆنه‌ی جیاوازدا ده‌ڵێن ‘خودا هێڵی سووره’، ئه‌م قسه‌یه چۆن پاساو ده‌ده‌ن؟ که خودا و خوداباوه‌ڕی و بێخودایی بابه‌تی گرنگی ئه‌و هه‌موو زانست و بواری توێژینه‌وانه بن هێڵی سوور مانای چییه؟ ئه‌مه چۆن بزووتنه‌وه‌یه‌کی ڕۆشنگه‌رییه خودا و قورئان و پێغه‌مبه‌ر به هێڵی سوور بزانێت؟ ئه‌ی چی هێڵی سوور نییه؟ بزووتنه‌وه‌ی ڕۆشنگه‌ری به‌و هه‌موو هێڵه سووره‌وه چۆن ده‌توانێت ڕێ بکات؟

*****

 بۆ مرۆڤی عیلمانی که بڕوای به فره‌یی و کۆمه‌ڵگای کراوه هه‌بێت، خوداباوه‌ڕی و ناخوداباوه‌ڕی پرسێکی که‌سییه. له دیموکراسی و عیلمانیه‌تدا هه‌موو مرۆڤه‌کان هاووڵاتیی یه‌کسانن به‌چاوپۆشین له جیاوازییه‌کانیان له ‌ناویشیاندا جیاوازیی دید و تێڕوانینیان سه‌باره‌ت به خودا. خوداباوه‌ڕی، که‌س ناکات به مرۆڤێکی چاک یان خراپ، پێوه‌ری ئه‌خلاقی چاک و خراپ پێوه‌رێکه له ده‌ره‌وه‌ی خوداباوه‌ڕی و ناخوداباوه‌ڕی. ئه‌وانه‌ی پێوه‌ری ئه‌خلاقی و چاکه ده‌به‌ستنه‌وه به خوداباوه‌ڕییه‌وه له باشترین سیناریۆدا ئه‌و که‌سانه‌ن که ئاگایان له فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌خلاقی نوێ نییه و له خراپترین دۆخیشدا ئه‌و ئایدیۆلۆجیستانه‌ن که ئه‌جێندایه‌کی هه‌ژموونگه‌رای ترسناکیان هه‌یه. ئه‌وه‌ی له ناوه‌ندی کوردیدا ده‌گوزه‌رێت و هه‌ندێک مه‌لا و بانگخواز وشه‌ی ئیلحادیان کردووه به جنێو و ئینسانی مولحید یه‌کسان ده‌که‌ن به هه‌موو خراپه‌کارییه‌کانی گه‌ردوون، له کاتێکدا ده‌کرێت ڕێک پێچه‌وانه‌که‌ی ڕاست بێت و ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ی ئینسانێک ئینسانێکی به‌رپرسیار و ئه‌خلاقی و سه‌لامه‌ت و دڵسۆزی ده‌وروبه‌ره‌که‌ی بێت، له دۆخی ناباوه‌ڕیدا زۆر زیاتره وه‌ک له دۆخی خوداباوه‌ڕیدا و ئه‌و ئامارانه‌ی جه‌خت له‌م ڕاستییه ده‌که‌نه‌وه که‌م نین. ناخوداباوه‌ڕی شوێنگه‌یه‌کی فیکری و ئۆ‌نتۆلۆجییه، به هه‌مان شێوه‌ی خوداباوه‌ڕی، چاکی و خراپی که‌سێک به شێوازی هه‌ڵسوکه‌وت و به‌رخوردی له‌گه‌ڵ فه‌زای گشتی و که‌سانی دیکه‌دا ده‌پێورێت نه‌ک به تێڕوانینه‌ ئۆنتۆلۆجییه‌که‌ی. لێره‌وه هیچ مرۆڤێکی خوداباوه‌ڕ مافی نییه خۆی به که‌سێکی باشتر و ئه‌خلاقیتر بزانێت له مرۆڤێکی ناخوداباوه‌ڕ. ئه‌و پێوه‌ره بۆ کۆمه‌ڵگاکانیش ڕاسته، کۆمه‌ڵگایه‌ک که ڕێژه‌ی مرۆڤی ناخوداباوه‌ڕی زیاتر بێت له خوداباوه‌ڕ مه‌رج نییه که‌متر ئه‌خلاقی بێت، له زۆر دۆخدا پێچه‌وانه‌که‌ی ڕاسته، له ئه‌مستردام که ڕێژه‌ی مرۆڤی مولحید زۆرتره ئینسان زیاتر هه‌ست به سه‌لامه‌تی و ئه‌مان ده‌کات له ڕیاز و تاران و مانێلای پایته‌ختی فلیپین که مرۆڤی ئیماندار و خوداباوه‌ڕی زیاتر تێدایه، ڕێژه‌ی تاوانکاری که‌متره و که‌رامه‌تی مرۆڤ زیاتر پارێزراوه.

*****

ڕاستییه‌ک هه‌یه ئه‌ویش ئه‌وه‌یه که ستراکتۆری کۆمه‌ڵگای کوردستانی له سی ساڵی رابردوودا گۆڕانکاری زۆری به‌خۆوه بینیوه. وه‌ک هه‌ر کۆمه‌ڵگایه‌کی تر ڕێژه‌ی مرۆڤگه‌لێک که چیرۆکی ئایینی و کۆزمۆلۆجیای دینی ناتوانێت ڕازییان بکات، ناتوانێت وه‌ڵامی نیگه‌رانییه فیکری و ئۆ‌نتۆلۆجییه‌کانیان بداته‌وه له زیاد بووندایه. دیاره من مه‌به‌ستم ئه‌و مرۆڤانه نییه که عیلمانین وه‌کو دۆکترینی سیاسی به‌ڵام خوداباوه‌ڕن، چونکه ئه‌و جۆره مرۆڤانه‌ی له ژیانی تایبه‌تییاندا بڕوادارن، به‌ڵام پێودانگی ئایینی ڕه‌فتاریان ئاراسته ناکات هه‌میشه هه‌بوون، به‌ڵکوو من مه‌به‌ستم ئینسانی ئاته‌یسته، مرۆڤی ناخوداباوه‌ڕ. له‌و ساڵانه‌ی له کوردستان بووم که‌سانێکم بینیوه که ناخوداباوه‌ڕ بوون و ڕێژه‌که‌شیان له ئاستێکی سنوورداردا له زیادبووندایه.

به پێوه‌ری مۆدێرن فره‌یی و هه‌مه‌چه‌شنه‌یی له کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا هێنده‌ی دروشمێکه؛ هێنده ڕاستی نییه.

به‌ڵام بۆ دیار نین؟ بۆ ده‌نگیان نییه؟ بۆ ناتوانن گوزارشت له خۆیان بکه‌ن؟ لێره‌دا پرسی جیاوازی و هه‌مه‌چه‌شنه‌یی دێته ناوه‌وه‌. ئایا کۆمه‌ڵگای ئێمه جیاوازی و هه‌مه‌چه‌شنه‌یی قبوڵ کردووه؟

سه‌باره‌ت به هه‌مه‌چه‌شنه‌ییی ئایینی و که‌لتووریی کۆمه‌ڵگای ئێمه ئه‌گه‌ر به پێوه‌ری کلاسیک سه‌یری بکه‌یت؛ به که‌موکورتییه‌کی زۆره‌وه، خاوه‌نی جۆرێک له هه‌مه‌چه‌شنه‌یی بووه، به‌ڵام به پێوه‌ری مۆدێرن فره‌یی و هه‌مه‌چه‌شنه‌یی له کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا هێنده‌ی دروشمێکه؛ هێنده ڕاستی نییه. له سه‌دان و هه‌زاران گوندی ئه‌رمه‌نی و کلدانی و ئاسوورییه‌کان له کوردستاندا چه‌ند گروپێکی په‌رته‌وازه‌یان ماونه‌ته‌وه، له شه‌قڵاوه و هه‌رمۆته و عه‌نکاوه و هه‌ندێکی سلێمانی. جووه‌کان دوای دروستبوونی ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل و شه‌پۆلی دژه‌-سامی له عێراق و کوردستانیشدا هه‌موویان وڵاته‌که‌یان جێهێشت. ئێزیدییه‌کان ماونه‌ته‌وه له گوند و شارۆچکه‌کانی خۆیاندا و هێشتا زیندوون، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هێرش و کۆکوژی میرمحه‌مه‌دی میری سۆران دژی داسنییه‌کان ڕووداوێکه له‌وه به‌ناوبانگتره بیر بچێته‌وه. په‌لاماری دڕندانه‌ی داعش له‌به‌رچاوی خۆماندا ڕووی دا، هیچ موسوڵمانێک و به‌دیاریکراویش موسوڵمانی به‌ ئایدیۆلۆجیکراوی کورد ناتوانێت شانی خۆی له‌و به‌رپرسیارێتییه ئه‌خلاقییه بته‌کێنێت که ده‌که‌وێته سه‌ری. ئێزیدییه‌کان زیندوون و له گوند و نیشته‌نییه‌کانی خۆیان به سه‌رکزی دانیشتوون و له ڕووی یاساییه‌وه هاووڵاتیی یه‌کسانن، به‌ڵام له مێنتاڵیتیی گشتی و له‌ناو فه‌زای گشتیدا هه‌رگیز هه‌مان ماف و ده‌رفه‌تی موسوڵمانێکیان نییه. ئه‌و قسه‌ و وته ناشیرینانه‌ی مه‌لا و بانگخوازی دینی دژی ئێزیدییه‌کان ده‌یکه‌ن هیچ ئێزیدییه‌ک ناتوانێت له ماڵه‌که‌ی خۆیشیدا دژی موسوڵمانه‌کان بیری لێ بکاته‌وه. زه‌رده‌شتییه‌کان هه‌ن به گروپ و فیگه‌ری په‌رته‌وازه، به‌ڵام له ته‌له‌ڤیزیۆنی به‌ ناووده‌نگی کوردستانه‌وه مه‌لای زۆر دیاری کورد قسه‌ و شێواندنکاری وایان له‌سه‌ر ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر زه‌رده‌شتییه‌ک له کوردستان دژی موسوڵمانه‌کان بیڵێت ئه‌وا ئیسلامییه‌کان زه‌وی هه‌ڵده‌گرن و داینانێنه‌وه. ئه‌و گرووپ و ده‌سته و فیرقه دینییانه هه‌ن، زیندوون به‌ڵام ده‌بێت بزانن و قایل بن که ئه‌وان که‌مترن، مه‌لوول دانیشن و مه‌منوون بن زیندوون.

 ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به هه‌مه‌چه‌شنه‌ییی سیاسییه‌وه هه‌یه بارودۆخه‌که دیاره چۆنه و من قسه‌ی لێ ناکه‌م چونکه ڕۆشنبیرانی کورد قسه‌یان زۆر لێ کردووه و ئه‌و بابه‌ته به ئه‌ندازه‌یه‌ک مێشکی ئه‌وانی به خۆیه‌وه خه‌ریک کردووه که هه‌موو خه‌یاڵدانی ئه‌و ڕۆشنبیرانه بۆ هه‌مه‌چه‌شنه‌یی و جیاوازی له‌وه تێناپه‌ڕێت مه‌به‌ستییان ئه‌وه بێت لقێکی پارتی له هه‌ڵه‌بجه هه‌بێت و کۆمیته‌یه‌کی یه‌کێتی له زاخۆ. کاتێک بابه‌ته‌که له‌سه‌ر هه‌مه‌چه‌شنه‌یی و جیاوازی و لێکبووردن وردتر بووه‌وه ڕۆشنبیرانی کورد نه‌ک هه‌ر به‌رگرییان له جیاوازی نه‌کرد، به‌ڵکوو بۆ نموونه له‌سه‌ر بابه‌تی جێنده‌ر هه‌ندێک ڕۆشنبیر قسه‌ی وایان کرد که به خوێندنه‌وه‌یان ئینسانی ئازادیخواز شاخی لێ ده‌ڕووا. ئه‌و هه‌موو قسه نازانستییه کرا، ئه‌و هه‌موو شێواندنکارییه، ئه‌و شه‌پۆلی هۆمۆفۆبیایه، ئه‌و هه‌موو کۆنه‌پارێزه په‌لاماری کۆمه‌ڵگایان دا و په‌لاماری هه‌موو به‌هایه‌کی مۆدێرن و مرۆڤانه‌یان دا ڕۆشنبیران یان بێده‌نگ بوون یان خه‌ریکی مه‌عزه‌ره‌تخوازی و به‌رائه‌ت زیممه بوون که ئه‌وان له بابه‌تی جێنده‌ر مه‌به‌ستیان فڵان شت و فیسار شت نییه. ته‌نانه‌ت ئه‌و خانمانه‌ی که پێشتر شه‌ڕیان له‌سه‌ر خاوه‌ندارێتیی بیرۆکه‌ی سێنته‌ره‌کانی جێنده‌ر له زانکۆکانی کوردستان ده‌کرد، له‌و هه‌موو هه‌ڵا و هه‌نگامه‌یه چوونه ماڵه‌وه و بێده‌نگ بوون و سه‌نگه‌ره‌کانی به‌رگریکردن له مرۆڤ و که‌رامه‌تی مرۆڤانه‌یان چۆڵ کرد. ئه‌ی به‌رگریکردن له جیاوازی؟ ئه‌ی به‌رگریکردن له هه‌مه‌چه‌شنه‌یی؟ ئه‌ی به‌رگریکردن له ئازادی؟ ئه‌ی به‌رگریکردن له مافه‌کانی مرۆڤ؟ هه‌مووی غایب بوو.

*****

هه‌رچی په‌یوه‌ندی به جیاوازیی عه‌قیده و ویژدانه‌وه هه‌یه، ئه‌وا ئینسانی ئیماندار و خوداباوه‌ڕ به ته‌واوی له شوێنگه‌ی هێز و ده‌سه‌ڵاتدایه، چی له ڕووی سیاسی، چی له ڕووی کولتووری و ئایینی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه،  له به‌رامبه‌ردا که‌سی ناخوداباوه‌ڕ که‌سێکه نه‌ک هه‌ر ژێرده‌سته‌یه، بگره که‌سێکه نابێت ببینرێت، بێزراو، گوێلێنه‌گیراو، په‌راوێزکراو، به‌شه‌یتانیکراو و داماڵراو له هه‌موو به‌ها و نرخێک. زیاد له جارێک گوێم لێ بووه مه‌لا له‌تیف و مه‌لا ئه‌حمه‌د به‌رزنجی هه‌رچی سیفه‌تی خراپی ئه‌م دنیایه‌یه داویانه‌ته پاڵ مرۆڤی ناخوداباوه‌ڕ، نه‌ک هه‌ر ئه‌و مه‌لایانه به‌ڵکوو جارێک ڤیدیۆیه‌کی که‌ریم قه‌ره‌چه‌تانیم بینی که کابرایه‌کی واعیزمه‌زهه‌به ده‌ڵێت “ئینسانی ناخوداباوه‌ڕ عه‌قڵی ته‌واو نییه”!  ئه‌وه به جدیته؟ واته مارک زوکه‌ربێرگی دامه‌زرێنه‌ری فه‌یسبووکه‌که‌ت بێنین بۆ لای تۆ چاره‌سه‌ری بکه‌یت؟ ئه‌ی عومه‌ر شه‌ریفی ئه‌کته‌ر چی لێ بکه‌ین؟ سه‌لمان روشدی و ئۆ‌مبه‌رتۆ ئیکۆ و ئارسه‌ر میله‌ر و هه‌مه‌نگوای بۆ کوێ به‌رین؟ سیگمۆند فرۆید چی لێ بکه‌ین که باوکی سایکۆلۆجیایه و تۆ هیچی لێوه فێر نه‌بوویت، بیهێنین بۆ لات بیکه‌یت به ئه‌ندامی مه‌جلیسی موحاکه‌ماتی ته‌فتیشی جانتای کچان؟ ڕیچارد داوکینزی بایۆلۆجیست و ستیڤن هاوکینزی زانای فیزیا ببه‌ین بۆ لای چی شێخێک؟ بێرتراند ڕه‌سڵ، ده‌یڤید هیوم، پیته‌ر سینگەر‌ ‘ئه‌خلاقناسێکی گه‌وره‌ که  پرۆژه‌ی ئه‌خلاقناسییه‌که‌ی په‌یوه‌ندی به مافی ئاژه‌ڵانه‌وه هه‌یه’، نیتشه، جۆن ستیوارت میڵ، سارته‌ر، مارکس و ئه‌نگڵس به‌یه‌که‌وه، ژیژه‌ک، هۆڵباخ، ئۆگه‌ست کۆمت، هه‌زاران زانا و فه‌یله‌سووف و نووسه‌ری دیکه‌ی نا-خوداباوه‌ڕ چی لێ بکه‌ین و بیانبه‌ین بۆ سه‌ر کام شه‌خس و مه‌زار؟ خاکه‌سار خۆمان! ده‌بێت ئاینده‌ی میله‌تێک چه‌ند تاریک و نوته‌ک بێت تۆ له تەلە‌ڤیزیۆنه‌وه پێیان بڵێیت چۆن منداڵه‌کانیان په‌روه‌رده بکه‌ن؟

  له کوردستاندا هه‌ر ئه‌وه‌ی که‌سێک ڕایبگه‌یه‌نێت ناخوداباوه‌ڕه؛ ئه‌گه‌ر به زیندوویی سه‌ری ده‌ربکات، به‌سه بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو ده‌رفه‌ت و چانسێکی ئیشکردن، پاراستنی شکۆ، ده‌رفه‌تی چوونه‌پێشه‌وه له ئیش و کار و وه‌زیفه، پێگه و ڕێز و ئیعتیباری کۆمه‌ڵایه‌تی له ده‌ست بدات.

  له کوردستاندا هه‌ر ئه‌وه‌ی که‌سێک ڕایبگه‌یه‌نێت ناخوداباوه‌ڕه؛ ئه‌گه‌ر به زیندوویی سه‌ری ده‌ربکات، به‌سه بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو ده‌رفه‌ت و چانسێکی ئیشکردن، پاراستنی شکۆ، ده‌رفه‌تی چوونه‌پێشه‌وه له ئیش و کار و وه‌زیفه، پێگه و ڕێز و ئیعتیباری کۆمه‌ڵایه‌تی له ده‌ست بدات. ئه‌وه‌ش هۆکاره‌که‌یه که ده‌بینین ناخوداباوه‌ڕه‌کان زیاتر له ده‌ره‌وه‌ی کوردستان خۆیان ئاشکرا ده‌که‌ن. بۆیه ئه‌وانه‌ی باسی جیاوازی و هه‌مه‌چه‌شنه‌یی له کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا ده‌که‌ن له ڕاستیدا نازانم باسی چی ده‌که‌ن؟ جیاوازی هه‌ر ئه‌وه‌ نییه هه‌بێت به‌ڵکوو ده‌بێت به ماف و که‌رامه‌ته‌وه هه‌بێت، دیار بێت، ببینرێت، ببیسترێت، پێگه ‌و ئیعتیباری وه‌کوو مرۆڤی یه‌کسان پارێزراو بێت، مافی هه‌بێت گوزارشت له خۆی و جیهانبینییه‌که‌ی بکات و ئه‌و گوزارشتکردنه نه‌بێته هۆی له‌که‌داربوون و فه‌وتانی چانسی پێگه‌یشتن و سه‌رکه‌وتنی.

جیاوازی و هه‌مه‌چه‌شنه‌یی و تۆلێرانس به ساده‌یی، مانای ئه‌وه‌یه ئێمه هه‌موومان وه‌ک مرۆڤ، ته‌نیا له‌به‌ر مرۆڤبوونه‌که‌مان یه‌کسان بین، خاوه‌ن ماف بین، ده‌رفه‌تی یه‌کسانمان پێ بدرێت، وه‌کوو یه‌ک بۆمان هه‌بێت گوزارشت له ئایدیا و جیهانبینییه‌کانمان بکه‌ین. یه‌کسان بین له ئه‌رک و مافدا به چاوپۆشین له‌وه‌ی موسوڵمانین یان نا-موسوڵمان، ئیماندارین یان بێئیمان، خوداباوه‌ڕین یان ناخوداباوه‌ڕ یان ئه‌گنۆستیک “که‌سێک که گومانداره و دڵنیا نییه خوداباوه‌ڕ بێت یان ناخوداباوه‌ڕ و پێی وایه هیچ لایه‌کیان ناتوانن بیسه‌لمێنن شوێنگه‌ی کامیان ڕاستتره”، یه‌کسان بین به چاوپۆشین له‌وه‌ی مه‌یلی سێکسوالیتیمان چییه، جێنده‌رمان چییه، ژنین یان پیاو یان ناوه‌ندڕه‌گه‌ز، ئینتیمای ئیتنی و کولتووری و کۆمه‌ڵایه‌تیمان چییه، ئینجا به چاوپۆشین له‌وه‌ی ئینتیمای سیاسی و گرووپیمان چییه. باسکردن له هه‌مه‌چه‌شنه‌یی و لێکبووردن، جیاوازی و یه‌کترقبوڵکردن، ئه‌گه‌ر که‌متر له‌وه بێت؛ ئه‌وا بریتییه له زه‌یف و درۆ، دووڕوویی و خۆهه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنی جه‌ماعی، خۆنوواندن و ئاهه‌نگگێڕان بۆ شانازییه‌کی ساخته.

The post <strong>ده‌رباره‌ی ئیلحاد له کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا</strong> appeared first on ژنەفتن.

*****

ساڵی دوو هه‌زار و چوارده “مۆرتین تیلده‌م”ی ده‌رهێنه‌ری سینه‌مایی فیلمێکی دروست کرد که باسی ژیانی “ئاله‌ن تێرین”ی ده‌کرد. ئاله‌ن که له جه‌نگی جیهانیی دووه‌مدا ڕۆڵێکی گرنگی هه‌بوو له سه‌رکه‌وتنی به‌ریتانیادا له جه‌نگ و کۆدی په‌یامه‌کانی سوپای نازیی ئه‌ڵمانی بۆ سوپای به‌ریتانیا که‌شف ده‌کرد. ئاله‌ن تێرین ماتماتیکزان و  زانای کۆمپیوته‌ر بوو، ئه‌و زانسته‌ی کۆمپیوته‌ر که ئێمه‌ ئێستا ده‌یزانین و ئه‌و سیستمی ئه‌لگۆریسمه‌ی به‌کاری ده‌هێنین به‌شێکی زۆری قه‌رزاری توانا و لێهاتووییی ئاله‌ن تێرینه. به‌ڵام ئاله‌ن تێرین مه‌یلی هاوڕه‌گه‌زخووازی هه‌بوو، له ژێر جه‌بری کولتووری هۆمۆفۆبیا و جیاوازیی قبوڵنه‌که‌ری ئه‌وکاتی به‌ریتانیدا خۆی کوشت. فیلمه‌که، ‘گه‌مه‌ی کۆپیکردن” گێڕانه‌وه‌ی ئیعتیبار و شکۆ بوو بۆ تێرین و پێزانین و ڕێز بوو بۆ کاره‌کانی، هه‌روه‌ها داوای لێبوردنێکیش بوو بۆ ئه‌و زوڵمه‌ی لێی کرا.

به‌ریتانییه‌کان له ساڵی ٢٠٢٠ دا له شاری بریستۆڵ په‌یکه‌ری “ئێدوارد کۆڵستن”یان خست و فڕێیاندایه خواره‌وه و خستیانه ژێر پێ. ئێدوارد کۆڵستن پیاوێک بووه، له کۆتایییه‌کانی سه‌ده‌ی حه‌ڤده و سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی هه‌ژده‌دا ژیاوه، بازرگانی کۆیله بووه و به کاره خێرخوازییه‌کانی ناسراوه. ڕووخاندنی په‌یکه‌ره‌که‌ی و لابردنی؛ وه‌رگرتنه‌وه‌ی ئیعتیبارێک بوو له پیاوێک که شایانی نه‌بوو، با کاری خێرخوازیشی کردبێت، به‌ڵام ئه‌و بازرگانی کۆیله بووه، هه‌روه‌ها داوای لێبوردنێکیش بوو له‌ کۆیله‌کان و له قوربانییه‌کان.

*****

شارستانێتی خۆرئاوا ئێستا له‌سه‌ر ڕێگه‌یه‌کی ڕاسته که هه‌ڵه‌کانی پێشووی خۆی ڕاست ده‌کاته‌وه. ئۆباما پێشوازی له “ئێلێن دیگێنێرس”ی ئه‌کته‌ر و کۆمیدیاکار ده‌کات، شاژنی به‌ریتانیا پله‌ی ‘سێر’ ده‌به‌خشێت به “ئێڵتن جۆنز”ی گۆرانیبێژ، له‌ کاتێکدا ئه‌و دوو  ناوه به ئاشکرا هۆمۆسێکسوه‌ڵن.

*****

بابه‌تی جێنده‌ر بابه‌تێکی ئاڵۆزه، تازه‌یه، له زانکۆکانی دنیا هه‌زاران توێژه‌ر خه‌ریکی توێژینه‌وه‌ن ده‌رباره‌ی، بوارێکه تێیدا زانست و به‌تایبه‌ت زانستی بایۆلۆژی و سایکۆلۆژی، فه‌لسه‌فه ‌و سیاسه‌ت و توێژینه‌وه کو‌لتوورییه‌کان یه‌کتر ده‌بڕن و به‌شداری له دیبه‌یته‌کانیدا ده‌که‌ن، هۆمۆسێکسوالیتی و تێگه‌یشتن له ناسین و پێناسه‌کردن و زانینی ناسنامه‌ی سێکسوالیتی به‌شێکی ئه‌و بواره‌یه، ئه‌وانه‌ی هه‌موو بابه‌تی جێنده‌ر له هۆمۆسێکسوالیتیدا کورت ده‌كه‌نه‌وه به ئه‌نقه‌ست وا ده‌که‌ن، پاڵنه‌ره‌که‌شیان ئه‌جێندایه‌کی دواکه‌وتووانه‌ی کولتوورپه‌رستییه و له بنه‌مادا پاڵنه‌ره‌که‌یان دژایه‌تی مافه‌کانی مرۆڤه، به‌ڵام په‌نا بۆ ناشیرینترین فۆرمی ده‌ربڕین و ڕیتۆریکێکی به‌ربه‌ریانه‌ و تیرمینۆلۆجییه‌ک ده‌به‌ن بۆ پاساودانی هێرشه‌که‌یان که هه‌مان تیرمینۆلۆجی فه‌قێی گوندێکه. ئه‌وه‌ی که مه‌یلی سێکسواڵی جیاواز له مه‌یلی باو، جیاواز له هێترۆسێکسوالیتی له ئه‌وروپا و به‌شێک له وڵاتانی تردا قبوڵ ده‌کرێت و دانی پێدا ده‌نرێت بابه‌تێکی هه‌ڕه‌مه‌کی نییه به‌ڵکوو دنیایه‌ک زانست و توێژینه‌وه و کتێب و به‌شی گرنگی زانکۆی گرنگ ڕاستییه‌که‌ی ده‌سه‌لمێنن و بیرمه‌ندان له فه‌زای گشتیدا دیبه‌تییان له‌سه‌ر کردووه و هه‌زاران نووسه‌ر و چالاکوان له سه‌ده‌ی نۆزده‌وه خه‌باتیان بۆ کردووه پاشان دانی پێدا نراوه و به یاسا ڕێگه‌ی پێدراوه و هه‌ر به یاساش ڕێگه له‌وه گیراوه سووکایه‌تییان پێ بکرێت و هه‌موو جۆره هه‌ڵاواردنێک له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مای سێکسوالیتی یاساخ بکرێت.

*****

هیچ ئامارێکمان له‌به‌ر ده‌ستدا نییه تاکوو ڕێژه‌ی هۆمۆسێکسوه‌ڵ و بایسێکسوه‌ڵه‌کان له کوردستان بزانین، ڕێژه‌که هیچ گرنگ نییه چونکه بابه‌ته‌که په‌یوه‌ندی به مافه‌وه هه‌یه، له کوردستاندا هاوڕه‌گه‌زخوازی نه‌بۆته گوتارێک و که‌سانێک یان گروپێک به ئاشکرا خۆیان وه‌کوو هاوڕه‌گه‌زخواز پێناسه بکه‌ن و به‌رگری له ناسنامه‌ی جێنده‌ری و سێکسواڵ ئۆرێنته‌یشنی- مه‌یلی سێکسوالیتی-  خۆیان بکه‌ن، به‌ڵام به گوێره‌ی ئه‌وه‌ی هه‌موو مه‌لاکانی کوردستان، هه‌موو بانگخوازه‌کان، هه‌موو ئیلیتی دواکه‌وتوو و له دنیا به‌جێماو، هه‌موو فه‌ریکه ڕۆشنبیری نیمچه‌خوێنده‌وار شه‌ڕێکی گه‌وره و دڕندانه‌یان دژیان ڕاگه‌یاندووه، پێده‌چێت بابه‌تێک بێت پێویست بێت قسه‌ی لێ بکرێت. هه‌ر به ڕاستیش پرسیارێکی گرنگی فه‌لسه‌فی و سایکۆ-کۆمه‌ڵایه‌تییه ئایا چۆنه هێشتا گروپێکمان نییه به ئاشکرا ڕایگه‌یاندبێت که مه‌یله سێکسییه‌که‌یان له ده‌ره‌وه‌ی مه‌یلی سێکسوالیتی باوه، ئاوا ئه‌و هه‌موو دوژمنه‌ سه‌نگه‌ریان لێ گرتووه؟ ئه‌و هه‌موو دوژمنه که پڕچه‌کن به زمانێکی بڕنده که گوزارشته له مێنتاڵیتییه‌کی دڕنده، پڕچه‌کن به ڕیتۆریک و زاراوه‌سازییه‌کی توندوتیژ و ڕووخێنه‌ر و وێرانکه‌ر که گوزارشته له عه‌قڵییه‌تێکی کێوی و هه‌مه‌جی، چه‌کی ئاینییان پێیه، چه‌کی یاسایان پێیه، چه‌کی گوتاری کولتووری زاڵی کۆمه‌ڵگایان پێیه، دنیایه‌ک نوکته‌ و پلار و له‌یبڵی وه‌حشیانه‌یان پێیه، به‌و هه‌موو چه‌که‌وه هێشتا ته‌نگه‌نه‌فه‌سن و هه‌ست ده‌که‌ن له‌ژێر گوشار و هێرشدان.  ڕه‌نگه له قووڵایی بونیاندا، له چینه‌کانی ژێره‌وه‌ی ناخودئاگایاندا هه‌ستێک هه‌بێت بزانن که ته‌نیا یه‌ک شتیان پێ نییه ئه‌ویش ڕه‌وایه‌تییه، ئه‌ویش عه‌داله‌ته.

  (ئێڵ جی بی تی کیو) دیارده‌یه‌ک نییه بڵاو ببێته‌وه، مۆدێلی قژچاککردن و شێوازی جلوبه‌رگ نییه به ڕیکلام و مارکێتینگ زیاد بکات، به‌ڵکوو فۆرمێکه له بوونی مرۆیی که هه‌میشه هه‌بووه، نه‌ک هه‌ر بوونی مرۆیی به‌ڵکوو بوونی ئاژه‌ڵیش، له کتێبی پیرۆز (به‌یبڵ) باس کراوه،  له دیالۆگه‌کانی ئه‌فلاتوندا باس کراوه، ئه‌وه‌ی تازه‌یه هۆشیارییه به‌رامبه‌ر مافه‌کانیان، وه‌کوو چۆن ژن هه‌ر هه‌بووه به‌ڵام داننان به مافه‌کانیان و هۆشیاری ده‌رباره‌ی بوونی مرۆیی و سیاسییان تازه‌یه و به‌رئه‌نجامی فه‌لسه‌فه‌ی سیاسیی رۆژئاوایه‌ و دواتر وه‌کوو ڕۆشنایییه‌ک به جیهانی تاریکدا بڵاو بۆته‌وه. به‌ڵام گریمان دوو هه‌زار ساڵ پێش ئێستا ئه‌و دیارده‌یه نه‌بووه و ئێستا هه‌یه؟ نابێت؟ به‌لای منه‌وه ده‌بێت چونکه من بڕوام به ناسنامه‌ی شل و نه‌رم هه‌یه و هیچ جۆره بڕوایه‌کم به فیتره‌ت و ناسنامه‌ی جێگیر و نه‌گۆڕ و هه‌تاهه‌تایی نییه به خودی ناسنامه‌ی سێکسوالیتی و ڕه‌گه‌زی و جێنده‌ریشه‌وه، ده‌کرێت مرۆڤ و کۆمه‌ڵگاکان له دوو هه‌زار ساڵی ڕابردوودا له‌ژێر کاریگه‌ریی ژینگه و سیستمی خۆراک و ده‌رمان به‌ناو پرۆسه‌یه‌کی ئیڤیولیشنی هێواشدا ڕۆیشتبن و زۆر گۆڕانکاریی فیزیۆلۆجیان دروست کردبێت له مرۆڤدا.

*****

ئه‌و شین و فوغانه چییه به‌وه‌ی خێزانه‌کانتان هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه، کۆمه‌ڵگاکه‌تان وێران ده‌بێت؟ ئاینه‌که‌تان له به‌ین ده‌چێت و دنیا دوژمنتانه؟ خێزانه‌کانتان له‌سه‌ر لم بنیادنراوه؟ له‌سه‌ر وه‌هم و دوڕوویی؟ له‌سه‌ر سته‌مکاریی کولتووری و ناهاوسه‌نگی جێنده‌ری بنیادنراوه؟ با هه‌ڵوه‌شێته‌وه. دڵنیابه که‌س دوژمنت نییه، که‌س نایه‌وێت کۆمه‌ڵگاکه‌ت وێران بکات، که‌س حه‌سودی به کولتوور و ئاینه‌که‌ت نابات، ئه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگاکه‌ت وا لێ ده‌کات هه‌تاهه‌تایه له قوڕی نه‌زانی و پاشکه‌وتووییدا بچه‌قێت هه‌ر خۆتیت که سه‌رت کردووه به‌ناو لمی نه‌فامیدا و وا ده‌زانیت دنیا پاشه‌ڵت نابینێت، ئه‌وه‌ی دوژمنته ئه‌و بیرکردنه‌وه شێواوه‌ته که ئینکاری ڕاستییه‌کانی کۆمه‌ڵگای خۆت ده‌که‌یت. پێت وایه که هه‌ندێک ناووناتۆره‌ت ڕیز کرد و  که گوتت هۆمۆسێکسوالیتی یان ئێل جی بی تی کیو له‌گه‌ڵ کولتووری ئێمه ناگونجێت یه‌کسه‌ر کێشه‌که‌ت چاره‌سه‌ر کردووه؟ ده‌موده‌ست دیارده‌که نامێنێت؟ ئاوا مامه‌ڵه له‌گه‌ڵ ئه‌و که‌سانه ده‌که‌یت که له‌ناو گروپی (ئێڵ جی بی تی کیو)دا پۆلێن کراون؟ ئینکاری بوونیان ده‌که‌یت؟ لێم بوویته ئه‌حمه‌دی نه‌ژاد؟ به نوکته‌ و ده‌سته‌واژه قێزه‌ونه‌کانت کاراکته‌ریان ده‌سڕیته‌وه؟ ئاوا سووک و ئاسان خۆت ده‌خه‌یته سه‌نگه‌ری ئه‌و که‌سانه‌وه که ئۆسکار وایڵدیان زیندانی کرد؟ پشتی ئه‌و که‌سانه ده‌گریت که ئاله‌ن تێرینیان ناچار کرد خۆی بکوژێت؟ ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ت جیاوازی چییه له‌گه‌ڵ هه‌ڵوێستی ئه‌وانه‌ی بازرگانیان به کۆیله‌کانه‌وه کرد؟ تۆ پشتی کۆیله‌داره‌کان ده‌گریت دژی ئه‌و که‌سانه‌ی کراونه‌ته کۆیله؟ ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ت جیاوازی چییه له‌گه‌ڵ ئه‌نتیسمیتیزم؟ ده‌چیته پشت نازییه‌کان دژی جووله‌که‌کان؟ ڕه‌وایه‌تی ده‌ده‌یت به کوشتنی ئان فرانکه‌کان؟ که‌واته ئه‌گه‌ر تۆ له ئه‌فه‌ریقای باشوور بژیایتایه به‌رگریت له سیستمی ئاپارتاید ده‌کرد؟ دژی ماندێلا ده‌بوویت و هه‌لهه‌له‌ت بۆ ره‌گه‌زپه‌رستی لێ ده‌دا؟ ده‌زانیت هۆمۆفۆبیا جۆرێکه له ڕه‌گه‌زپه‌رستی؟ ده‌زانم خۆت ئاماده کردووه بڵێیت ئینجا که‌سێک خۆی هۆمۆ نه‌بێت بۆ به‌رگری له هۆمۆکان ده‌کات؟ بێباکم له تۆمه‌ته‌کانت، به‌ڵام هه‌ر ئه‌وه‌ پێودانگه ئه‌خلاقییه‌کانته؟ ده‌زانیت ئه‌وه نزمترین جۆری پێوه‌ری داوه‌ریکردنی مۆڕاڵییه؟ ده‌زانیت وه‌ک ئه‌وه وایه سووکایه‌تی به ئیسماعیل بێشکچی بکه‌یت چونکه کورد نییه و هه‌موو ساڵانی گه‌نجی خۆی له زینداندا له‌پێناو به‌رگریکردن له کورد ته‌رخان ده‌کات؟ ده‌زانیت ئه‌وه وه‌ک ئه‌وه وایه به ‌چاوی نزم سه‌یری “کازم سه‌ماوی”ی شاعیر بکه‌یت؟ هه‌ر به جدی کازم سه‌ماوی ده‌ناسیت؟ ده‌زانیت خه‌ڵکی سه‌ماوه بوو  و له ده‌ره‌وه‌ی وڵاته‌که‌ی مرد و وه‌سیه‌تی کرد له کوردستان بنێژرێت؟ ده‌زانیت گۆڕه‌که‌ی له سلێمانییه؟ پێت وایه هه‌ر گروپه‌ و ته‌نیا ده‌بێت به‌رگری له خۆی بکات؟ ئه‌وه ئه‌و جیهانه‌یه که تۆ خه‌ونی پێوه ده‌بینیت؟

*****

مافی یه‌کسانی له‌نێوان مرۆڤه‌کان به‌بێ له‌به‌رچاوگرتنی ناسنامه‌ی ئیتنی و ئاینی و ڕه‌گه‌ز و باوه‌ڕ و باکگراوندی کولتووری و کۆمه‌ڵایه‌تی پاشانیش ئێستا له خۆرئاوا به‌بێ له‌به‌ر‌چاوگرتنی ناسنامه‌ی سێکسوالیتییان؛ به‌هایه‌کی ڕۆشنگه‌رانه‌یه، منداڵی فه‌لسه‌فه‌ی ڕۆشنگه‌ریی خۆرئاوایه و وه‌کو به‌هایه‌کی گه‌ردوونی خۆی سه‌لماندووه و کۆمه‌ڵگاکانی تر وه‌ریان گرتووه و بووه به به‌های یونیڤێرساڵ، به‌ڵام خۆ هه‌ر وا به ‌ئاسانی بڵاو نه‌بۆته‌وه، له‌ناو خودی خۆرئاوادا چه‌ندان که‌س و ڕه‌وت و ته‌وژم  دژی بوون و له‌مپه‌ریان بۆ دروست کردووه و به‌ره‌نگاری بوونه‌ته‌وه و تاکوو بووه به نۆرمێکی زاڵ چه‌ندان قوربانی بۆ دراوه و چه‌ندان فه‌یله‌سووف و ڕۆشنبیر و بیرمه‌ند و که‌س و گروپ ملی خۆیان له‌پێناویدا له چه‌قۆ سویوه.

*****

ئازادی پرۆژه‌یه‌کی ته‌واونه‌کراوه، به‌رده‌وام تازه ده‌بێته‌وه و فراوان ده‌بێت، ئه‌و پرۆژه‌یه له چه‌ند ده‌یه‌ی ڕابردوودا جووڵه‌یه‌کی پڕواتای کردووه که مافی مرۆڤ به ئه‌ندازه‌یه‌ک فراوان بکرێت که مافه‌کانی گروپی په‌لکه‌زێڕینه‌ش بگرێته‌وه، ئه‌و بازدانه‌ی خۆرئاوا نیشانه‌ی زیندوویی و گرنگی ئه‌و شارستانێتییه‌یه، به‌ڵام تۆ که به‌هۆی جیهانبینییه ته‌نگ و مێنتالیتییه تاریکه‌که‌ت، به‌هۆی تێڕوانینه که‌موکورته‌که‌ت بۆ ئازادی، به‌هۆی بڕوانه‌بوونت به مافه‌کانی مرۆڤ، له‌وه تێناگه‌یت، یان تێده‌گه‌یت و خۆت که‌سێکی هۆمۆفۆبیت، ڕه‌گه‌زپه‌رست و ده‌غه‌زاریت، دیسان ده‌مه‌وێت بیرت بهێنمه‌وه؛ ده‌زانیت هۆمۆفۆبیا ڕه‌گێکی ده‌چێته‌وه سه‌ر ڕه‌گه‌زپه‌رستی؟ ده‌زانیت هۆمۆفۆبیا جۆرێکه له هه‌ڵاواردنی ئینسان؟ ڕۆشنبیرییه ته‌سک و تاریکه‌که‌ت بایی ئه‌وه هه‌یه له‌و شته تێبگه‌یت؟ ده‌زانیت ناسنامه‌ی سێکسوالیتی ناسنامه‌یه‌کی فره‌ڕه‌نگه؟ ده‌زانیت دنیا هه‌ر له هێترۆسێکسواڵه‌کان پێک نه‌هاتووه؟ ده‌زانیت هۆمۆسێکسوه‌ڵ و بایسێکسوه‌ڵیش هه‌ن و مرۆڤن و چالاکن و پڕۆفیسۆری زانکۆن و زانان و ده‌چن بۆ سه‌ر مانگ و ئه‌ده‌بی گرنگ به‌رهه‌م دێنن و هونه‌رمه‌ندی به‌هره‌مه‌ندن و به‌رگریکاری مافه‌کانی مرۆڤن و ته‌نانه‌ت ئینسانی ئاینی پله‌دارن؟ سه‌رۆکی ده‌وڵه‌تن؟ تۆش هه‌لپه‌رستانه و به‌سوودوه‌رگرتن له گۆمی لیخنی هۆشیاریی کۆمه‌ڵگاکه‌ت په‌نا بۆ زمان و ڕه‌وانبێژییه‌ک ده‌به‌یت که پڕه له توندوتیژیی ڕه‌مزی تاکوو ئه‌و گروپه‌ی پێ بکه‌یت به ‌شه‌یتان و زه‌مینه بۆ قه‌ڵاچۆکردنیان خۆش بکه‌یت، یان ناوێریت، به‌ڵێ ترسنۆکیت ناوێریت به‌رگرییان لێ بکه‌یت، چونکه ده‌ترسیت پێت بڵێن هۆمۆ، چونکه هیچ پرۆژه‌یه‌کی ئاینده‌ییت نییه بۆ کۆمه‌ڵگاکه‌ت، ده‌ترسیت خه‌ڵکی فڵان شاره‌دێ و فیسار گه‌ڕه‌ک  لێت زیز ببن و ئیتر پێت نه‌ڵێن ئه‌دیب و ڕۆشنبیری گه‌وره‌. ئه‌گه‌ر سیاسه‌تکاران و ئیلیتی سیاسی به هه‌ر هۆیه‌ک بێت، هۆی سیاسی و به‌رژه‌وه‌ندخوازانه بێت، هۆکاری پراگماتیکی بێت، هۆمۆفۆبیا بێت، ناوێرن ده‌نگهه‌ڵبڕن به‌رامبه‌ر ئه‌و هۆڤیبوونه، به‌رامبه‌ر ئه‌و زمان و زاراوه‌سازییه کێوییه، ئه‌وا تۆی ڕۆشنبیر له ‌چی ده‌ترسیت؟ تۆ بڕیار نه‌بوو ده‌نگی حه‌قیقه‌ت بیت؟ بڕیار نه‌بوو به‌رگری له‌و گروپانه بکه‌یت که هه‌ڕه‌شه‌ و مه‌ترسییان له‌سه‌ره؟ بڕیار نه‌بوو سنگی خۆت بکه‌یته قه‌ڵغان بۆ ئه‌و ده‌سته‌ و کۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵک و که‌سانه‌ی ده‌كه‌ونه به‌ر هێرش و په‌لامار؟ بۆچی گرتن و زیندانیکردنی فڵان ڕۆژنامه‌نووس و فیسار ئه‌کتیڤیستی سیاسی ده‌که‌یته ڕۆژه‌ڤ؟ ده‌زانم زیندانیکردنی ڕۆژنامه‌نووس و ئه‌کتیڤیستی سیاسی بابه‌تێکی گرنگه شیاوی باس و سه‌رنج و نووسین و بایه‌خپێدانه، به‌ڵام تۆ به چی پێوه‌رێک مافه‌کان ده‌پێویت؟ مافێکی سیاسی گرنگتره بۆت له مافێکی مه‌ده‌نی؟ مافی ڕۆژنامه‌نووسێک گرنگتره له مافی هاوڕه‌گه‌زخوازێک؟ پێت وایه ناتبینم؟ پێت وایه ئاگام لێ نییه که سه‌در و هێزه وه‌حشییه‌که‌ی سه‌ت گه‌نجی ئیمۆیان ڕه‌شه‌کوژی کرد تۆ قسه‌ت نه‌کرد؟ گه‌نجه‌که‌ی دهۆک براکه‌ی کوشتی تۆ موویه‌کی سه‌رت نه‌بزوا؟ ئاسایشی سلێمانی وه‌کوو جه‌ڵه‌ب کۆمه‌ڵێک گه‌نجی له سه‌رچنار پێش خۆی دا و خستنییه زیندانه‌وه تۆ ئه‌وه‌ت وه‌کوو پێشێلکردن و پایه‌ماڵکردنی ماف نه‌بینی، نه‌ک هه‌ر ئه‌وه؛ بگره چه‌ند ئه‌ندام په‌رله‌مانێکی تازه و کۆنه؛ خاڵی له هه‌موو شه‌رافه‌تمه‌ندی و شکۆیه‌ک ده‌ستخۆشیان له ئاسایش کرد. به جدی ئاوا به‌رگری له ماف و ئازادی ده‌که‌یت؟ ئه‌وه ڕوانینه‌که‌ته بۆ دادپه‌روه‌ری؟ ئینجا که هه‌موو کۆمه‌ڵگا گروپی ئێڵ جی بی تی کیوی په‌سه‌ند کرد ئه‌و کاته به‌رگریی تۆی بۆ چییه؟ خۆت ئاماده کردووه ئه‌و کاته بێیته سه‌ر حازری؟ خۆت ئاماده ‌کردووه ئه‌و کاته بڵێی ئه‌وانیش مرۆڤن، مافیان هه‌یه؟

*****

دیهیومانیزه‌کرن یاخود له‌مرۆڤخستن میکانیزمێکی ترسناکه گوتارێکی زاڵ له سه‌رده‌مێکی دیاریکراودا ده‌یکات تاکوو کوشتن و له‌ناوبردنی گروپێک ئاسان بێت. له دیراساتی پۆستکۆڵۆنیالدا ئه‌و تێرمه ناسراوه. بۆ ئه‌وه‌ی ڕه‌شه‌کان به ئاسانی به کۆیله بکرێن، بکڕدرێن و بفرۆشرێن و ئینجا ئه‌گه‌ر پێویست بوو بکوژرێن، یه‌كه‌مجار له پرۆسێسێکی هێواشدا که به زمان و ئه‌ده‌ب و هونه‌ر و نوکته و ئاین و کۆمه‌ڵێک نۆرمی کولتووریدا ده‌ڕوات سووک و بێبه‌ها ده‌کرێن، هه‌موو خه‌سڵه‌تێکی مرۆڤبوونیان لێ وه‌رده‌گیرێته‌وه، بۆ ئه‌وه‌ی ئاشۆیتز و هۆڵۆکۆست ڕوو بدات زمان و ئه‌ده‌ب و کڵێسا و فیکری ئه‌ڵمانی زه‌مینه‌سازی ده‌کات و ڕێگه‌که ئاسان ده‌کات، بۆیه کاتێک کاره‌ساته‌که ڕوو ده‌دات، خودی کرده‌ی له‌ناوبردنه‌که ڕوو ده‌دات؛ شۆک دروست ناکات، چونکه ئه‌وه‌ی کوژراوه مرۆڤێکی ڕه‌ش نییه، به‌ڵکوو ڕه‌شێکه، مرۆڤێکی جووله‌که نییه، به‌ڵکوو جووله‌که‌یه‌که، مرۆڤێک نییه به‌ڵکوو شتێکه که پێشتر له‌مرۆڤبوون خراوه، داماڵراوه، که‌وڵ کراوه، بۆیه کوشتنه‌که‌ی، له‌ناوبردنه‌که‌ی هیچ هه‌ستێکی به‌رپرسیارێتی و عه‌زابی ویژدان لای بکوژه‌کان دروست ناکات، چونکه کاراکته‌ره‌که پێشتر لەناو زمان و ڕیتۆریک و نوکته‌ و ته‌وس و پلاره‌کاندا ناسنامه‌ی مرۆڤبوونه‌كه‌ی لێ وه‌رگیراوه‌ته‌وه.گروپی ئێل جی بی تی کیو له ئێستای کوردستاندا هۆمۆساکه‌ره‌کانی کوردن، ئازادیخوازترین مرۆڤی کورد خۆی له به‌رگریلێکردنیان ده‌بوێرێت. ڕۆژانه ئه‌و هه‌موو قسه بێسه‌روبه‌ره‌ی له ‌سه‌ریان ده‌کرێت، ئه‌و هه‌موو لافاوه له قسه‌ی نازانستی و نامۆڕاڵی، ئه‌و هه‌موو نووسه‌ره فڵته‌فڵتکه‌ر و چالاکوانه چه‌نه‌باز و ڕووقایمانه به ئاره‌زووی خۆیان و به عه‌قڵی هۆمۆفۆبی خۆیان تیۆره‌یان بۆ داده‌تاشن و مۆریان لێ ده‌ده‌ن و وشه‌ و جنێوی تازه‌یان له‌سه‌ر به‌رهه‌م دێنن، به‌ڵام (ئێڵ جی بی تی کیو)وه‌کان خۆیان ونن، زمانیان لێ سه‌نراوه‌ته‌وه، هه‌ر له بنه‌ڕه‌تدا زمانیان نه‌دراوه‌تێ، مافی قسه‌کردنیان نییه، له‌ناو فه‌زای گشتیدا تیرۆر کراون، جه‌نگێکه هێرش به‌ره‌کان دیارن، مه‌لا و بانگخواز و نووسه‌ری دواکه‌وتوو و چالاکوانی خۆبه‌شتزانی هیچ له‌بارانه‌بوو، ئاین و کلتور و سیاسه‌ت و نه‌ریت و ئه‌ده‌ب و هونه‌ر و نوکته و هه‌موو ئه‌وانه‌ن، به‌ڵام هێرشبۆکراوه‌کان دیار نین، چونکه هه‌ڵمه‌ته‌که بۆ ئه‌وه‌یه دیار نه‌بن.

The post <strong>هۆمۆفۆبیا</strong> appeared first on ژنەفتن.

بۆ ئه‌وه‌ی بتوانین مه‌عریفه‌یه‌کی بێلایه‌ن و ئۆبجێکتیڤ بنیاد بنێین پێویستمان به‌وه‌یه له کاتی خوێندنه‌وه‌ی هه‌ر دیارده‌یه‌ک یان بزاوتێکدا خۆمان له دوو گرفت ڕزگار بکه‌ین. گرفتێکیان په‌یوه‌ندی به خوێندنه‌وه‌ی دیارده‌کانه‌وه هه‌یه له گۆشه‌نیگایه‌کی سه‌بجێکتیڤه‌وه، سه‌یرکردنی دیارده‌کانه له په‌نجه‌ره‌ی خودیه‌وه، زاڵکردنی دید و خولیا و پاڵنه‌ره که‌سی و سایکۆلۆجییه‌کانه به‌سه‌ر شرۆڤه‌کانمانه‌وه، بینینی دیارده‌کانه به‌و شێوه‌یه‌ی که خۆمان حه‌ز ده‌که‌ین بیبینین. له‌م دۆخه‌دا خوێندنه‌وه‌ی دیارده‌که هێنده‌ی دروستکردنی واقیعێکی ئیفتیرازییه به‌و شێوه‌یه‌ی خۆمان ده‌مانه‌وێت هێنده شرۆڤه‌یه‌کی بابه‌تی نییه، لێره‌وه ئه‌نجامگیرییه‌کان هیچ مه‌عریفه‌یه‌کیان لێ سه‌وز نابێت؛ به‌ڵکوو ئه‌وه‌ی به‌رهه‌م دێت کۆمه‌ڵێک هه‌ڵه‌ی لۆژیکیین و له باشترین دۆخیشدا کۆمه‌ڵێک ڕا و بۆچوونن که به فیلته‌ری عه‌قڵ و تاقیکردنه‌وه‌ی لۆژیکی و عه‌قڵیدا نه‌ڕۆیشتوون. ئه‌کادیمیا وه‌ک چوارچێوه‌یه‌ک بۆ فێربوون و ڕاهێنانی فیکری و زانستی فێرمان ده‌کات که ئه‌و ئه‌نجامگیرییانه‌ی بنیادی ده‌نێین سنووری خواست و خولیا و بۆچوونی شه‌خسی تێپه‌راندبێت، لە ده‌ره‌وه‌ی پاڵنه‌ری سایکۆلۆجی که‌سیی بێت و دواجار مه‌عریفه‌یه‌ک به‌رهه‌م بێت که بابه‌تی بێت. گرفتی دووه‌م کێشه‌ی خوێندنه‌وه‌ی دیارده‌کانه له ده‌ره‌وه‌ی کۆنتێکست، له ده‌ره‌وه‌ی سیاقی مێژوویی و کۆمه‌ڵایه‌تی، له ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و هه‌لومه‌رجه کولتوورییه‌ی دیارده‌که‌ی به‌رهه‌م هێناوه، به‌ڵکوو خوێندنه‌وه‌یه‌تی به ئامراز و که‌ره‌سه‌ و ئه‌نجامگیرییه فیکرییه‌کانی ئێستا که ته‌واو جیاوازه له هه‌لومه‌رجی مێژوویی دیارده‌که، زاڵکردنی به‌هاکانی ئێستایه بهسه‌ر دیارده‌که‌دا، شرۆڤه‌کردنییه‌تی له گۆشه‌نیگای هه‌لومه‌رجی مه‌عریفی ئێستاوه. لێره‌وه، ده‌رهێنانی دیارده‌که له سیاقه مێژوویی و هه‌لومه‌رجه کولتوورییه‌که‌ی خۆی و خوێندنه‌وه‌ی و پێوانه‌کردنی به‌ به‌ها و پێوه‌ره‌کانی ئێستا جۆرێک ئیسقاتات دێنێته کایه‌وه که که‌مترین شتمان لهسه‌ر دیارده و بزاوته‌که پێ ده‌ڵێت. کێشه‌ی سه‌له‌فیزم چییه جگه له به‌هه‌ندنه‌گرتنی سیاق و کۆنتێکستی مێژوویی؟ سه‌له‌فیزم جا ئاینی بێت، سیاسی یان کولتووری به‌هاکان وه‌ک به‌های بانمێژوویی و بانکولتووری ده‌بینێت، به‌هاکان وا ده‌بینێت که به ستوونی و ئاسۆیی ڕاستن یان هه‌ڵه‌ن، توانای بڕینی کاتیان هه‌یه له ڕابردووه بۆ ئێستا و بۆ داهاتوو، هه‌روه‌ها توانای بڕینی شوێن و ژینگه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی و جوگرافیان هه‌یه له‌مسه‌ری دنیاوه بۆ ئه‌وسه‌ری و له هه‌موو کۆمه‌ڵگاکانیشدا. هه‌ڵبه‌ته مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ نییه که مرۆڤ بتوانێت به‌ته‌واوی خۆی له هه‌موو جۆره پاڵنه‌رێکی سایکۆلۆجی داببڕێت و به‌ شێوه‌یه‌کی بابه‌تی ته‌واو بێگه‌رد دیارده‌کان بخوێنێته‌وه که ئه‌مه‌یان ڕه‌نگه ئه‌سته‌م بێت، چونکه ئایدیا و شوێنگه فیکرییه‌کانی ئێمه به‌شێکی زۆری په‌یوه‌ندی به هه‌لومه‌رجی کۆمه‌لایه‌تی و که‌سی و شێوازی بارهێنانی ئێمه‌وه هه‌یه؛ به‌ڵکوو ئه‌وه‌ی من مه‌به‌ستمه که ئه‌کادیمیاش هه‌ر ئامانجه‌که‌ی ئه‌وه‌یه که مه‌عریفه‌یه‌ک به‌رهه‌م بێت لایه‌نی که‌می بابه‌تیبوونی تێدا بێت. له هه‌مان کاتدا کارێکی ئه‌سته‌میشه به‌ته‌واوی و سه‌داسه‌د له شرۆڤه‌ی دیارده‌یه‌کی مێژووییدا بتوانین خۆمان بخه‌ینه ناو سیاقی مێژوویی و کولتووریی دیارده‌که چونکه به حوکمی زۆر فاکته‌ر ئه‌وه‌ش مومکین نییه، به‌لام دیسانه‌وه ده‌بێت به هه‌موو توانای عه‌قڵی و بابه‌تیمانه‌وه ئه‌و هه‌وڵه‌مان دابێت. له هه‌مووی گرنگتر دواجار ئه‌و مه‌عریفه‌یه دروسته که له‌ناو فه‌زای گشتیدا، له هه‌لومه‌رجێکی ئازاد و دوور له توندوتیژی کرداری و فیکریدا، له دۆخێکی یه‌کسان و دادپه‌روه‌رانه‌دا وتووێژی عه‌قڵی له‌سه‌ر کرابێت، ئه‌رگومێنته‌کان خرابنه ڕوو و دژه‌کانیان مافیان هه‌بووبێت خۆیان مانیفێست بکه‌ن، گوتارێک به‌هەر هۆیه‌ک بووبێت زاڵ نه‌بووبێت و به ناڕه‌وا و به ‌هۆی پێگه‌ی سیاسی و ئابووری و کۆمه‌لایه‌تی و فیکرییه‌وه هه‌ژموون بکات گوتاره‌کانی تر بخاته په‌راوێزه‌وه.

له واقیعی ئێمه‌دا به‌و پێیه‌ی ئه‌کادیمیا ڕه‌گوڕیشه‌یه‌کی پته‌وی نییه، بیرکردنه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌گرانه نه‌بووەته مۆدێلێکی زاڵی ئه‌رگومێنتکردن و وتووێژ و تاقیکردنه‌وه‌ی فیکری، بۆیه به‌شی زۆری ئه‌و قسانه‌ی ده‌رباره‌ی دیارده‌کان ده‌کرێن جا چی سیاسی بن، فیکری یان ئایینی بهئاسانی قسه‌کان ده‌که‌ونه ناو ته‌ڵه‌ی هه‌ردوو گرفتی ئۆبجێکتیڤیتی و سه‌له‌فیزم، ده‌که‌ونه ناو جۆرێک ته‌مومژ و که‌یۆس که تیایدا جیاوازییه‌کان و هاوبۆچوونییه‌کان تێکه‌ڵ ده‌بن و رایه‌ڵه‌ و تانوپۆی زۆربه‌ی ئه‌و مژارانه‌ی قسه‌یان له‌باره‌وه ده‌کرێت ون ده‌بن.

گۆڤاری ڕه‌هه‌ند درێژه‌پێده‌ری ئه‌و هه‌وڵانه بوو که پێشتر له نیوه‌ی دووه‌می ساڵانی هه‌شتادا هه‌ر دوو ڕۆشنبیر به‌ختیار عه‌لی و مه‌ریوان وریا قانیع له ڕۆژنامه‌کانی عێراقدا ده‌ستیان پێ کردبوو

به درێژاییی سه‌ده‌ی بیست که نووسین و گۆڤار و بزاوتی سیاسی و ڕۆشنبیری له وڵاتی ئێمه‌دا له گه‌شه‌کردن و جووڵه‌دا بووه، پاشان له سه‌ره‌تای ساڵانی حه‌فتاوه که جووڵانه‌وه‌ی ناسیونالیزمی کوردی ده‌چێته قۆناغێکی تازه‌وه و کۆڕی زانیاری کوردی دروست ده‌بێت و پاشان هه‌موو جووڵه ڕوناکبیری و سیاسییه‌کانی تر به‌م شێوه‌یه یان به‌شێوه‌یه‌کی تر لەژێر هه‌ژموونی یه‌کێک له ڕه‌وته فیکری و مۆدێله سیاسییه‌کانی جیهاندا بوون، یان مارکسی بوون (که لای ئێمه زیاتر له‌ناو ئینتلجنسیای کوردیدا مۆدێلی مارکسیزم زاڵ بوو) یان ناسیونالیست بوون که هه‌ر خودی ناسیونالیزمه‌که‌ش بۆن و به‌رامه‌یه‌کی مارکسییانه‌ی هه‌بوو. له کۆتاییی سالانی هه‌شتادا دوو ڕووداوی گرنگ له جیهاندا ڕوو ده‌ده‌ن که که‌م‌وزۆر په‌یوه‌ندییان به ‌یه‌که‌وه هه‌یه، ڕووداوی یه‌که‌م شکستی بلۆکی سۆشیالیستی و له‌گه‌ڵیدا داڕمانی مارکسیزم وه‌کوو ئایدیۆلۆژیا و نه‌مانی سه‌رنجڕاکێشی و ڕه‌ونه‌قه‌که‌ی، دووه‌م شکستی ناسیونالیزم و ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه به مۆدێله کلاسیکییه‌که‌ی و بره‌وسه‌ندنی بیرۆکه‌ی باننه‌ته‌وه‌یی و په‌ره‌سه‌ندن و گه‌وره‌بوونی بلۆکی ترانسناشناڵی له بابه‌تی یه‌کێتیی ئه‌وروپا. له ناوه‌ڕاستی هه‌شتاکانه‌وه هه‌م له زمانی فارسیدا و هه‌م له زمانی عه‌ره‌بیدا که ڕۆشنبیرانی ئێمه ده‌ستیان به‌و دوو زمانه‌دا ڕاده‌گه‌یشت چه‌ندان بابه‌تی فیکری هاوچه‌رخ وه‌رگێڕدران که ناوه‌رۆکه‌کانیان ڕه‌خنه‌گرتن بوو له ئایدیۆلۆژیا و ورووژاندنی چه‌ندان بابه‌تی تازه بوو له بواره‌کانی سایکۆلۆجیا، کۆمه‌ڵناسی، سیاسه‌ت و کولتوور و ڕۆشنبیرانی نوێباوی ئێمه که‌وتنه ژێر کاریگه‌ری و هه‌ژموونی ئه‌و نووسینانه. هاوکات ڕووداوێکی گرنگی سیاسی گه‌وره له کوردستان ڕووی دا که ڕاپه‌ڕین بوو و ده‌روازه‌یه‌کی گه‌وره‌ی کرده‌وه که نه‌وه‌ی خوێنده‌واری تازه‌ی ئێمه به‌ شێوه‌یه‌کی تر سه‌یری دنیا و ده‌وروبه‌ری خۆی بکات. له ده‌ره‌وه‌ی وڵات گۆڤاری یه‌کگرتن و له‌ناوه‌وه گۆڤاری ئازادی گوزارشتیان له‌و هه‌لومه‌رجه کولتوورییه تازه‌یه ده‌کرد. که‌واته به‌ ڕای من گۆڤاری ڕه‌هه‌ند درێژه‌پێده‌ری ئه‌و هه‌وڵانه بوو که پێشتر له نیوه‌ی دووه‌می ساڵانی هه‌شتادا هه‌ر دوو ڕۆشنبیر به‌ختیار عه‌لی و مه‌ریوان وریا قانیع له ڕۆژنامه‌کانی عێراقدا ده‌ستیان پێ کردبوو و پاشان له هه‌ر دوو گۆڤاری یه‌کگرتن و ئازادیدا فۆرموله بووبوو، به‌ڵام به ‌هۆی ئه‌وه‌ی گۆڤاری یه‌کگرتن له ده‌ره‌وه‌ی وڵات ده‌رده‌چوو و ئه‌و کاته هاتوچۆ که‌متر بوو؛ که‌متر به خوێنه‌رانی ناوه‌وه ده‌گه‌یشت، گۆڤاری ئازادیش ڕاسته‌وخۆ له‌ناو ژاوه‌ژاو و هه‌یه‌جانی راپه‌ڕین و کۆڕه‌ودا ده‌رچوو و کوژایه‌وه، بۆیه له سه‌رده‌می شه‌ڕی ناوخۆدا که خوێنه‌رانی ئێمه داوای شتێکی تازه‌یان ده‌کرد له ده‌ره‌وه‌ی ناره‌یشن و گێڕانه‌وه‌ی بزووتنه‌وه‌ی کوردایه‌تی که ده‌رگیری خۆوێرانکردن بووبووه‌وه. گۆڤاری ڕه‌هه‌ند وه‌ک دره‌وشانه‌وه‌یه‌ک ده‌رکه‌وت که کاریگه‌رییه‌کانی زۆر زیاتر بوو له توانا ناوه‌کییه‌کانی گۆڤاره‌که، کات  و هه‌لومه‌رجی ده‌رچوونه‌که‌ی هاوکار بوون به‌وه‌ی ئیکۆ و ده‌نگدانه‌وه‌که‌ی زیاتر کاریگه‌ری هه‌بێت له خودی توانای گۆڤاره‌که‌ و ئه‌و چاوه‌ڕوانییانه‌ی که له‌سه‌ری هه‌ڵچنرابوون و ئه‌و قورساییه‌ی ئێستاکه‌ش پێی ده‌درێت. ته‌نانه‌ت ئه‌و دیده گشتگیره‌ی له‌سه‌ر گۆڤاره‌که دروست بووه وای کردووه ئه‌و هه‌موو جیاوازییانه نه‌بینرێن که نووسه‌رانی گۆڤاره‌که له‌نیوان یه‌کتردا هه‌یانه و شوێنگه‌ی فیکری و مه‌عریفی ئه‌ندامانی ده‌سته‌ی گۆڤاره‌که نه‌بینرێت و هه‌موویان له‌ژێر یه‌ک تایتڵی ‘جه‌ماعه‌تی ڕه‌هه‌ند’ کۆ بکرێنه‌وه، له‌وه‌ش واوه‌تر به‌شی زۆری به‌شداری و به‌خششی فیکری و ئه‌ده‌بیی نووسه‌رانی ڕه‌هه‌ند له ڕۆشنبیریی کوردیدا له دوای نه‌مانی گۆڤاره‌که‌وه ده‌ست پێ ده‌کات به‌ڵام هێشتا نووسه‌ره‌کانی هه‌ر به گروپی ڕه‌هه‌ند ده‌ناسرێن.

خاڵی گرنگ و دره‌وشانه‌وه‌ی ڕه‌هه‌ند ئەو بازدان و تێپه‌راندنه‌ی بوو به‌سه‌ر ئایدیۆلۆژیادا، به‌سه‌ر مارکسیزمدا که سه‌ره‌ڕای لایه‌نه پۆزه‌تیڤه‌کانی مارکسیزم له جیهانی ئێمه‌دا

من وا هه‌ست ده‌که‌م گرنگی گۆڤاری ڕه‌هه‌ند جگه له ورووژاندنی هه‌ندێک بابه‌تی نوێباو و خوێندنه‌وه‌ی جیاواز بۆ دیارده‌کان و پشت به‌ستن به هه‌ندێک چه‌مک و میتۆدی نوێ که ڕابردوویان له‌ناو ڕۆشنبیری ئێمه‌دا که‌م بوو، زمانه تاڕاده‌یه‌ک تازه‌که‌ی و ئه‌و مژارانه‌ی پێیانه‌وه سه‌رقاڵ بوو، خاڵی گرنگ و دره‌وشانه‌وه‌ی ڕه‌هه‌ند ئەو بازدان و تێپه‌راندنه‌ی بوو به‌سه‌ر ئایدیۆلۆژیادا، به‌سه‌ر مارکسیزمدا که سه‌ره‌ڕای لایه‌نه پۆزه‌تیڤه‌کانی مارکسیزم له جیهانی ئێمه‌دا به‌ڵام توانای ڕه‌خنه‌یی مرۆڤی ئێمه‌ی سڕ کردبوو، هه‌روه‌ها بازدان به‌سه‌ر ئایدیۆلۆژیا و ناره‌یشنی کوردایه‌تیدا و خۆشکردنی زه‌مینه بۆ سه‌رهه‌ڵدانی گوتارێکی تاکگه‌را، دوور له خه‌ون و ته‌ماح و خواستی کۆلێکتیڤی ئێمه، ڕه‌نگڕێژکردنی ڕێگا بۆ خستنه‌سه‌ر پێی گوتارێک که ڕێز له خواست و خه‌ون و مافه‌کانی تاک بگرێت به‌ده‌ر له گروپ. گۆڤاری ڕه‌هه‌ند که زیاتر لای من گۆڤارێکه نه‌ک پرۆژه‌یه‌کی گشتگیر ده‌بێت به‌ چاوێکی بابه‌تی سه‌یر بکرێت و پرۆژه و به‌رنامه‌ و جیهانبینییه‌کی زۆری لێ بار نه‌کرێت که له توانای گۆڤاره‌که زیاتر بێت و هاوکات پێچه‌وانه‌ی خواستی نووسه‌ره‌کانیشی بێت که هه‌ر یه‌که‌یان به‌پێی توانا و قورسایی خۆی به‌شداری گرنگ و پۆزه‌تیڤیان له جیهانی ئێمه‌دا کردووه.

The post سه‌باره‌ت به پڕۆژه‌ی گۆڤاری ڕه‌هه‌ند appeared first on ژنەفتن.