جیهان پێکەوە لەبەردەم یادکردنەوەی رۆژێکن بۆ شانۆ، رۆژێک تیایداین کولتووری شاشە کۆمەکی زۆرمان دەکات کاتێک کۆڕۆنا نایەڵێت کۆ ببینەوە، بە واتای لە ڕێگەی پرۆگرامە ڤیدیۆییەکاندا ئەمڕۆ دەتوانین کۆ ببینەوە، تەنانەت نمایشەکانیشمان دەکرێت وەک شانۆی تەلەڤزیۆنی نیشان بدەین، بەڵام ئێمەی دابڕاو لە کولتووری شاشە و لە هەنگاوە درووستەکانی شانۆ لەم ڕۆژەدا تێدەگەین چەند نائومێدین، چەندە خۆفریودەرین لە بەرامبەر کۆی شتەکاندا، ئەوە تاریک بینین نییە، ڕووناکییەکە ئەو تاریکییە دەبینێت کە ساڵەهای ساڵ بە ناوی فێستیڤاڵی شانۆیی و ناوەندەکانی شانۆ بۆتان دروست کردین، ئێستا ساتی ئەوە نییە بە ئاگاتان بێنێنەوە، ئێوە خەونتان ئەوەیە کۆڕۆنا تەواو بێت و درێژە بە فێستیڤاڵە فریودەرەکانتان بدەن، بۆیە دەبێت ئەم ڕۆژە بیانوویەک بێت بۆ هەڵتەکاندن نەک یادهاتنەوەتان.

ئاساییە پلان نەبوو هەڵەکردن بێشوومار بوو، بەڵام ئەم دۆخە نوێیە با تێمانبگەیەنێت کە هەڵە هەبوو، ئیدی دوای ئەم دۆخە با لەسەر هەڵەکان نەڕۆین، ئاساییە بپرسیت ئەی چی بکەین؟ سەیرکە ساڵەکانی ڕابردوو بەهۆی بێ پلانی هیچی لێ دروست نەبوو، کەواتە زۆری نمایش و فێستیڤاڵەکان نەیانتوانی زەمینە بخوڵقێنن، بە بەڵگەی ئەوەی ئاخۆ توانرا لە دەرەوەی فێستیڤاڵەکانەوە کاتێک نمایشی شانۆیی هەبێت مانگێک نمایش بەردەوام بێت، نرخی پلیتی شانۆ ببێت بە بیست دۆلار؟ ئاخۆ لە هۆڵەکانی شانۆ هەر تەنیا ئێمەی شانۆکار نین بینەر و ئەکتەر؟ کەوابێت هیچمان نەکرد تەنیا خۆمان سەرگەرمکرد لە هەفتەی فێستیڤاڵەکاندا.

پێویستمان بە گۆڤاری مانگانە و وەرزنامەی شانۆیی و زنجیرەی کتێبی شانۆیی هەیە، کەناڵێکی تەلەڤزیۆنی ناوخۆیی شانۆمان پێویستە تا لەو رێگایانەوە شانۆ بکەین بە کولتور، نەبوونی شانۆی تەلەڤزیۆنی و تۆمارنەکردنی نمایشەکان گەورەترین خەوشی بەردەم شانۆی ئێمەیە، ئێستا پێویستمان بەم زەمینەیە هەیە، بەبێ بوونی ئەم زەمینەیە هەزار ساڵیتریش خەریکی شانۆ بین نە شانۆ بەرەو  پێش دەچێت نە دەتوانین بیکەین بە کولتوور لە کۆمەڵگادا.

پێویستە یادکردنەوەی ڕۆژی شانۆ هەڵتەکاندنی ئەو فەرشە ناشیرینەی ژێرمان بێت کە بۆ میوانانی ڤێستڤاڵ ئامادە دەکرێت، داهاتێکی بە خۆرایی سەرف دەکرێت، نمایش بۆ ڕۆژێک دروست دەکرێت، پارە سەرف دەکرێت تا گروپی ئاست نزم بە ناوی شانۆی ئەوروپی بهێنرێنە کوردستان و خۆڵ بکەینە چاوی نەوەی نوێ بە ناوی شانۆی ئێستای دنیا لەو ئاستەدایە، مەعریفەی شانۆییمان لە ئاستی سفردایە ناوەندە شانۆییەکان بەرپرسیاری یەکەمن تیایدا، نەبوونی دەزگای توێژینەوەی شانۆیی و نەبوونی کۆرسی شانۆیی و بانگهێشتکردنی خەڵکانی پسپۆر لەئێستادا پێویستن نەک بانگهێشتکردنی نمایش، بەبێ نمایش شانۆ نییە، بەڵام کێشەکە ئەوەیە ئێمە هێشتا نازانین دەبێت چیبکەین، بۆیە پێویستە سەرەتا توێژینەوە بخەینە ڕوو بۆ ئەوەی سەرەتایەکی نوێ دابمەزرێنین، بەبێ هەنگاونان بۆ بە کولتوورکردنی شانۆ، نمایشی شانۆیی هەروا لەناو شانۆکاراندا دەمێنێتەوە، کاتێک ڕۆژێکی نوێ هەڵدێت و ناوەندەکانی شانۆ هەروا بێدەنگ دەبن، ناچارین قسەیتر و پرۆژەیتر بخەینە ڕوو بۆ چارەسەری بە کولتورکردنی شانۆ وەک کێشەی سەرەکی مرۆڤی کوردیی.

 وارشۆ- پۆڵەندا

٢٧-٣-٢٠٢١

ڕۆژی جیهانی شانۆ

The post پەیامی شانۆکار نیهاد جامی بۆ ڕۆژی جیهانی شانۆ appeared first on ژنەفتن.

هەر کاتێک باس لە ڕەخنەی شانۆیی بکەین، پێویستە لە سەر تەواوی ئاستەکانی ڕەخنە قسە بکەین، ئەوەی لە ئێستادا ئامادەبوونی هەیە ڕەخنەیە یاخود پەیوەندی بە ڕەخنەوە نییە؟ هەمیشە ئەو پرسیارە ڕووبەروومان دەبێتەوە، بە بڕوای ئێمە ئەوە پرسیارە گرنگەکە نییە، ئەی کەوایە بۆچی ڕووبەڕووی ئەو پرسیارە دەبینەوە؟

پرسیارێک بۆ تێگەیشتن بێت لەبارەی زانیاری بەرایی بۆ ڕەخنە، وابەستەی ئەو تێگەیشتنەیە کە نووسین لەبارەی نمایشەوە تاچەند دەبێتە ئامادەبوونی ڕەخنەیی؟ بەدڵنیاییەوە کۆی مێژووی نووسینی ڕەخنەیی ئێمە لە شانۆدا لە هەواڵ و سەرنجەوە دەست پێدەکات، سەرنج گەشە بە خۆی دەدات و دەبێت بە تێگەیشتن بە پێی ئاستی مەعریفەی ڕەخنەگر، ئەوەش ڕەخنەیەک نییە وابەستەی میتۆد بێت، هێندەی بە پێی چێژی خودیی نووسەرەکەی ڕەخنە دەباتە ناو ململانێی “ستایش/ سەرزەنشتکردن” خێرا لەو ململانێیەش خۆی یەکلا دەکاتەوە، ئەو شێوازە بە ناوی ڕەخنە لە سەرەتای سەرهەڵدانی لەناو نمایشە کوردییەکان هاتۆتە بوون، تا ئەمڕۆش وێنەیەکی نەگۆڕی هەیە بۆ ڕەخنەی شانۆیی، بۆیە کاتێک باس لە ڕەخنە دەکرێت قسە لەو سەرنجەیە، لێرەدا ئەو پرسیارەی ناوە ناوە لە میدیاکان و نێوەندە شانۆییەکە سەرهەڵدەدات کە دەپرسێت: ئاخۆ ڕەخنەی شانۆییمان هەیە؟ ئایا ئەوەی هەیە ڕەخنەیە یاخود پەیوەندی بە ڕەخنەوە نییە؟

تا ئەو شوێنەی سەرنج لە شوێنی ڕەخنەدا کار بکات، دەتوانین ناوی بەرین ڕەخنە لە شانۆی ئێمەدا بوونی هەیە، وەک ئەوەی ڕوانینی بینین دەگوازێتەوە، بە پێی چێژی خودگەراییش قسە لە نمایش دەکات، بەڵام ئەو دەمەی قسەکردنەکە لە میتۆد بێت، ئاخۆ ئەو ڕەخنەیە خاوەنی میتۆدێکە و تیۆر بەشێکە لەناو نووسین؟ ئەو پرسیارە نەک نەفی ڕەخنە دەکاتەوە، بەڵکوو گومان لە کۆی پڕۆسەی ڕەخنەیی دەکات لەناو نووسینی کوردیدا، بۆچی؟

لێرەدا بۆ ئەوەی ئەو گومانە بەرینە ناو ڕوانینێکی ڕەخنەییەوە دەبێت قسە لە دوو ئاستی جیاوازی ڕەخنە بکەین، کە ئەوانیش بە دوای سەرنج دێنە بوون، بە واتایەکیتر سەرنج تەنیا زەمینەیەکە بۆ ڕەخنە، بەڵام ڕەخنە نییە هێندەی گواستنەوەی پڕۆسەی نووسینە، لە پیرەمێردەوە کە هەواڵی نمایشەکانی بڵاو کردۆتەوە تا دەگات بە ڕەخنەی شانۆیی بۆ سەرەتای هەشتاکان، ئێمە یەک شێوەمان بۆ ڕەخنەی شانۆیی هەیە، ئەوەی لە ناوەڕاستی هەشتاکانەوە لەلایان بەشێک لە شانۆکاران دەنووسرێت، هەوڵێکە بۆ ڕزگاربوون لە سەرنج، ئەوەش هەوڵدانە بۆ نزیکبوونەوە لە گوتار، بۆ ئەوەی ئاگایی نووسین بەشداری بکات لە نمایشی شانۆیی، لێرەدا گوتار کار لەسەر ئاشکراکردنی ئەو نەبینراوانە دەکات بۆ بینەر، لە ڕێی خوێندنەوەی سیستمێکی شانۆیی، ئەوەش نزیکبوونەوەی گوتارە لەمیتۆد، تاوەکو پەیوەندییەک لە نێوان نمایش و بینەر درووست بکات، هەرچەندە گوتار تا ئاستێکی دەگمەن لەناو ڕەخنەی ئێمەدا دەرکەوتووە، چەند هەوڵێکن نەیانتوانیوە درێژی بە خۆیان بدەن، کاتێک گوتار توانی ئامادەبوونی لە ڕەخنەدا هەبێت، ئەوسا دەتوانێت بچێتە دۆخێکیترەوە کە دەقی ڕەخنەییە، دیارە ئێمە لە تەواوی مێژووی نووسینی ڕەخنە شتێکمان نییە بە ناوی دەقی ڕەخنەیی، کە وەک دەقی نووسەر و دەقی نمایش بێت، بۆ ئەوەی ڕەخنە دەقێکی سەربەخۆ بنووسێتەوە، بەشداری لە کۆی پڕۆسەی خوڵقاندنەوەی نووسین و نمایش بکات، شێوەیەک بێت لە دەقئاوێزانێکی نێوان هەردوو دەقی نووسین و نمایش، ئامادەنەبوونی دەقە پەیوەستە بە ئامادەنەبوونی مەعریفە، بە هۆی ئەوەی پێویستی بە تێگەیشتنە لە زانستە مرۆییەکانەوە، بتوانێت سێنتەری دەقی نووسەر و دەقی نمایش هەڵبوەشێنێتەوە، کار لەتەک بونیادەکان بکات، بەر لەوەی بوونە بە سێنتەر، ئەو کارە ڕەخنەگر دەکات بە نووسەری دەقێکی سەربەخۆ، ئەو لە پەراوێزی نمایشی شانۆییەوە نایەتە بوون، ئەو پەراوێزبوونەوە وایکردووە هەمیشە ڕەخنە گرنگی خۆی نەبێت لە نەخشەی شانۆی ئێمەدا، گرنگییەکەی لەناو ستایش و سەرزەنشتکردندایە، ستایش ئەکتەر و دەرهێەرەکانی دڵخۆش کردووە و ناویان بردووە بە ڕەخنەی ڕاستەقینە و زانستی، سەرزەنشتیش شانۆکارانی دەرەوەی نمایشەکەی ئاسودە کردووە بەوەی ڕەخنەی زانستین، سەرەنجام ململانێکە لەناو نێوەندە شانۆییەکەدا لە سەر زانستی و شێواندن ناوی بردراوە، بەڵام لە بنەرەتدا شتێک لەو نووسینانە بوونی نییە بە ناوی زانستی و شێواندن، چونکە ئەوە زانستی بوون نییە، هێندەی بینینە بە پێێ چێژی ڕەخنەگرەکە، وەک چۆن شێواندنیش نییە، چێ بشێوێنێت، ئەو هاتووە ئەوانەی بە خواستی چێژی ئەو نین ڕەخنەی ئاراستە کردوون، بۆیە ئەوەی نووسراوە سەرنجی بینین بووە، بە دەگمەن نووسینێک دەبینین کە نزیکبوونەوە بێت لە گوتار و شتێکیشمان نییە بە ناوی دەقی ڕەخنەیی.

The post پیاچوونەوە بە پرسیاری ئامادەبوون لە ڕەخنەی شانۆییدا appeared first on ژنەفتن.

ئێمە بە درێژایی ئەم بەشە هەوڵ دەدەین لەناو شانۆنامەكەوە وەڵامی ئەو پرسیارانە بدۆزینەوە، سەرەتا بەر لەچوونە نێو شانۆنامەكەوە ئەوە دەخەینە ڕوو هەڵبژاردنی ئەلیكترا، وەك دیكۆمێنتێك پەیوەستە بە گرنگی ئەو كارەكتەرە لەناو تراژیدیادا، بەهۆی ئەوەی بەر لە یۆرپیدس لەلای هۆمیرۆس و ئەسخیلۆس و سۆفۆكلیس ئەو كارەكتەرەیان كردۆتە پاڵەوانی تراژیدیی، لەشانۆی نوێشدا سەر لەنوێ ئەلیكترا وەك پاڵەوانێكی تراژیدیی لەلای نووسەرانی وەكو ڤۆلتێر و ڤیتۆریۆ ئەلڤێری و یۆژین ئۆنێل و ژان پۆل سارتەر سەر لەنوێ نووسراوەتەوە، واتە ئەلیكترا كارەكتەرێكی تراژیدیی شانۆییە، بە درێژایی زەمەنەكان زۆربەی جار ڕووبەرێكی بۆ تراژیدیای شانۆیی تیا تەرخان كراوە.

ساتەوەختی دەستپێك گێڕانەوەی چیرۆكێكە لەلایان جوتیارێكەوە، بەواتای مەعریفەی ئێمە بۆ تێكست بیستنی ئەوەیە كە جوتیارەكە لەبارەی ڕابردوو دەیگێڕێتەوە، زەمەنی ئێستا زەمەنی قسەكردنی جوتیارەكەیە، زەمەنی ڕابردووش ئەو زەمەنەیە كە دەیبیستین، بە درێژایی قسەكردنی جوتیار ئێمە مەعریفەمان بەوەی قسە دەكات، ئەو تا قسە بكات باشتر دەیناسین، ئەوەش ئەو لۆژیكە عەقلانیەی سوكراتی فەیلەسووفە كە دەڵێت “قسە بكە تا بتناسم”، قسەكردن ئەو لۆژیكە سوكراتییەی كە كارەكتەرەكەی یۆرپیدس بەپێی ئەو دیدە فەلسەفییەوە دەیخاتە ڕوو، بەبێ تێگەیشتنی لە عەقڵانیەتی سوكراتی ئەو تێكستە دەبێتە كۆمەڵە وشەیەكی مەنەلۆژی، بەڵام كە لە عەقڵانیەتی سوكراتییەوە ئینتیمامان بۆ تێكست كرد، مانای وایە لەبەردەم مرۆڤێكداین نانووسێت، ئاگایی نووسینی نییە، ئاگای قسەكردنی هەیە، جوتیارەكەمان سۆفستاییەكە قسە دەكات، قسەكردن ناسنامەی زاتی ئەومان بۆ دەخاتە ڕوو، تا ئاستی ئەوەی تێدەگەین ئەو ژیانی هاوسەری لەتەك ئەلیكترا پیكهێناوە، قسەكردن بونیادی كەسێتی و ئەخلاقی كارەكتەر دەخاتە ڕوو، بۆیە مەعریفەی جوتیار مەعریفەیەكی ساكارە، ئەوەش پەیوستە بە ئاگایی كارەكتەرەوە، بەڵام مەعریفەی ئەلیكترا مەعریفەیەكی جیاوازە بەهۆی ئەوەی هەر لە سەرەتاوە دەیەوێت ترسەكانی كە بە نزا دەگۆڕێت، كەچی گوێڕایەڵی بۆ هاوسەرەكەی بە ئاستی گوێڕایەڵیەتی بۆ یەزدان “من لەخۆشەویستی و ڕێزم بۆت وات دادەنێم هاوشانی لەگەڵ خواكان، لەبەر ئەوەی سووكایەتیت پێنەكردم لەكاتی لێقەومانەكانم، لە بەخت باشی مرۆڤدایە كە پزیشكێكی لێهاتوو بدۆزێتەوە”.  الیكترا/ یوربیدس، ترجمە وتقدیم: منیرە كروان، سلسلە روائع الدراما العالمیە العدد ٢٥٤٧، المركز القومی للترجمە القاهرە ٢٠١٥، ص٦٠   

ئەگەر سوكرات خۆی وەك پزیشكێك وێنا دەكات، نیتچە ڕەخنە لەو پزیشكە دەگرێت، بۆچوونی وایە كە سوكرات شتێك نییە جگە لە نەخۆشێك، بۆ یۆرپیدس جوتیارەكە هەمان پزیشكە كە سوكرات نوێنەرایەتی دەكات، بۆیە ئەلیكترا بۆچوونی وایە لە بەخت باشی ئەودایە كە پزیشكێكی لێهاتوویی دۆزیوەتەوە.

ئەگەر جوتیار ئەو وێنەیە بێت بۆ كارەكتەرێكی سوكراتی، بەڵام لەئاستی تریشدا دەیەویت فەلسەفەكەی بەڕوونی بخاتە ڕوو، ئەوە تەنیا جوتیار نییە دەیەوێت گێڕانەوە ببێتە هۆی ناسینی، بەڵكو پۆرپیدس بەهۆی كاریگەریە فەلسەفیەكەی سوكرات دەیەوێت تەواوی فەزای تێكست لەژێر ئەو لۆژیكەوە بجووڵێنێت، ئەوە گێڕانەوەی جوتیار نییە تەواوی چیرۆكەكەمان بۆ دەگیرێتەوە، چونكە ئەو كاتە لە “خۆت بناسە”ی سوكراتی ئێمە تەنیا ئەو دەناسین، بەڵام بۆ ئەوەی ئەلیكتراش بناسین، ئەویش ئەوەمان بۆ دەگێڕێتەوە كە ئەو كچی ئاگامەمنونە، دایكی خیانەتكارە.

لێرەدا ئەوە دەخەینە ڕوو ئەگەر جوتیار بەهۆی سادەبوونی وەكو مرۆڤێك قسە بكات، بۆچی تەواوی كارەكتەرەكانی تر لە جۆری ئەلیكترا و ئۆریستیس وەك ئەو قسە دەكەن؟

بیانوویەكمان نییە بۆ پۆرپیدسی بدۆزینەوە، جگە لەوەی كارەكتەر سیمای ونە، تەنیا كە قسە دەكات لەبارەی خۆیەوە دەتوانین بیناسین، بۆیە پاساوێك نییە بۆ ئەوەی ئەو وێنە نیتچەییە هاودژ بكەینەوە، كە ئەو ماسكی سوكراتی بۆ شانۆ لەسەری خۆی نەناوە، بەڵكو تێكستی ئەلیكترا لێرەدا لە كۆمەڵە مرۆڤێكی سوكراتی دەچن تەنیا ماسكی ناوی كارەكتەری جیاوازییان لەسەر ناوە، دەنا هەر هێندەی ماسكەكان لابەرین تەواوی كارەكتەرەكان سوكراتین، هەڵگری فەلسەفەی ئەو فەیلەسووفەن.

ئاستی دەلالی زمان مەعریفەی گێڕانەوەیە، ڕەهەندی كەسێتی بۆ كارەكتەر  نائامادەیە، ژیانی مرۆڤەكان لەگێڕانەوەی ڕووداوەكان وێنەی دنیایەكە كە لەناو ڕابردوو دەگوازرێتەوە بۆ قسەكردن لەو ڕابردووە، ئەوە بێبایەخ كردنی شانۆنامەی یۆرپیدس نییە، بەڵكوو ڕێك بە پێچەوانەوە، یۆرپیدس نووسەرێكە دیدێكی فەلسەفی ڕوونی هەیە لە شانۆدا، ستراتیژی گوتار لە تێكستی ئەودا لەو مەعریفە سوكراتییەوە خۆی دەخاتە ڕوو، هەموومان ئەو وێنەیەمان لە یادە، كە پێشتر لەلای سوكرات باسمان كرد.

كاتێك ئەگەر ئەو پێكە ژەهرەی دەدرێت بەو تا بیخواتەوە بمرێت، ئەو دەمەی باس لەوە دەكات بۆیان ئەگەر ئەو پێكە بدات بە خواكان ئاخۆ دەمرن، سوكرات ئەو وێنەیە بەبێ هیچ قوڵاییەكی ئاڵۆز دەخاتە ڕوو، ڕاستەوخۆ دەیەوێت بڵێت خواكان بوونیان نییە، بەڵكو بوون لەعەقڵی ئیمەدایە، بۆیە ئەگەر دەتوانین ئەو ژەهرە بدەین بەخواكان؟ ئەو گریمانەیە بۆ ئەوەیە كە ناتوانین واتە لەبنەڕەتدا مردوون.

دیدی یۆرپیدسیش لە شانۆنامەكەدا هەر هەمان شتە، كاتێك كۆڕس داوا لە ئەلیكترا دەكات كە لە گەڵی بچن بۆ لای خواوەندەكان، كەچی ئەلیكترا ڕێك دەبێتە مرۆڤێكی سوكراتی بەوەی خواكان نەیانتوانیووە بەتەنگ هاوارەكانییەوە بچن، بۆیە ئەو لەوان ماندوو بووە.

لەلای نووسەر مەعریفەی سادە بۆ گەیاندنی كۆی ڕووداوگەلێكە كە لە ڕێگەی گێڕانەوە دەیخاتە ڕوو، وەك ئەوەی ئەلیكترا پێمان بڵێت من ناوم ئەلیكترایە كچی ئاگامەمنون ئەوەی دایكی خیانەتكار و بكوژە، ئەو وێنە سوكراتییە شانۆنامەیەكی سادەی بەرهەم نەهێناوە، هێندەی شانۆنامەیەكی عەقڵانی بەپێی دید و فەلسەفەی سوكرات بنیاتناوە.

ئەوەی نیتچە ڕەخنەی لێگرتووە ئەو سادەییەی قسەكردنە كە شانۆنامەكە كەوتۆتە ناو ونكردنی زمانی باڵا بۆ پڕۆسەی بیركردنەوە

عەقڵانیەتی فەلسەفی تێكست لە ڕێگەی گێڕانەوەی كارەكتەرە، نەوەك كارەكتەر هەڵگری عەقلانیەتێكی فەلسەفی بێت، گرفتێك لەوەدا نییە كە گێڕانەوە زمانی تراژیدیا بێت، بەڵكو لەنەبوونی ئەو دیالەكتیكییە كە گێڕانەوە زمان دەكات بە سینتەری ڕووداو، كاتێك زمانی گێڕەرەوە بوو بە سێنتەری ڕووداو ئەو كاتە كارەكتەرەكانیش بەدەوری ئەو سێنتەرە دەسوڕێنەوە، بۆیە تاوانباركردنی یۆرپیدس لەلایان نیتچەوە تۆمەتێكی ئەخلاقی نووسین نییە، بەڵكو ماسكێكی سوكراتییە و دەیەوێت لەسەر ڕووی هەڵیبداتەوە، ئەوەی نیتچە ڕەخنەی لێگرتووە ئەو سادەییەی قسەكردنە كە شانۆنامەكە كەوتۆتە ناو ونكردنی زمانی باڵا بۆ پڕۆسەی بیركردنەوە، شتێكی خراپ و زیادەڕۆییمان نەكردووە گەر بڵێین بیركردنەوە لەناو ئەو تێكستە بوونی نییە، بیركردنەوە بە مانا شانۆییەكەی كە تێكستەكە لە لۆژیكی كارەكتەرەوە ڕووداوەكان بەرز بكاتەوە، نەوەك بەپێی لۆژیكی سوكراتی كارەكتەر ملكەچی ڕووداو بكات.

چەمكی بیركردنەوە لێرەدا وابەستەی ئەو بوونەیە، كارەكتەر بەكردەیەك هەڵناستێت، بەڵكو چاوەڕوانی ئەوەیە كە دێت، ئەلیكترا چاوەڕوانی گەڕانەوەی براكەیەتی تا عەرشە لەدەست چووەكەیان بگەڕێنێتەوە، كەواتە بوون بۆ ئەلیكترا چ چەمكێكی بۆ پاڵەوان بوون هەیە؟ ئاخۆ ئەو بوونە وابەستەی ئەو پڕۆسە عەقڵانیەتە نیە؟ 

ئەلیكترا ڕقێكی گەورەی لە دایك دەبێتەوە، بەهۆی ئەوەی شووی بە پیاوك كردووە و عەرشەكەیان داگیر كردووە، بۆ ئەو دایك خیانەتكار و بكوژە لەبەرامبەر پێوەندیی كۆمەڵایەتی و لەبەردەم دەسەڵاتیش، بەڵام ئەو ڕقە بە تەنیا بەس نییە بۆ ئەو، چونكە ئەو دەبێت دواجار چاوەڕوانی برا بگۆڕێت بە كوشتنی دایك.

چاوەڕوانییەك دەردەكەوێت كۆتایی هاتووە، چونكە ئەوەی وا دەردەخات كە لەلای براكەیەوە هاتووە بۆ خۆی ئۆریستیسی برایەتی، لێرەدا وێنەیەك كە نادیارە وێنەی ئاگامەمنونی باوكە، ئاخۆ ئەو پەیوەندیە بەر لەساتەوەختی كوشتن لە چ ئاستێك بووە؟ ئەو هۆگر بوونەی ئەلیكترا بۆ عەرشە كە دایك بردی و لەگەڵ پیاوێكی غەریب زەوتی كرد، یا بەهۆی ئەوینی كچە بۆ باوكەوە؟

سۆفستاییەتی ئەلیكترا لەو شوێنەوەیە كە ئەو بانگەشە بۆ پڕۆسەی ناونان دەكات، ئەوە پرسیاری ئێمەیە، چونكە پێویستی بە پێوەندیی درامیانەی ڕووداوە، بۆیە وێنە تراژیدیاكە نابینین، تراژیدیا دەبردرێتە ئاستێك كە ئیدی بوار و ڕەهەندەكانی ون ببن، بەواتایەكیتر یۆرپیدس تراژیدیا لەدەست دەدات، ئەو سوكرات كۆمەكی ئەوەی پێدەكات كە ببێتە بكوژی تراژیدیا.

لێرەوە كوشتنی ئاگامەمنون هاوشێوەیە لەگەڵ كوشتنی تراژیدیا، ئەگەر دایك بكوژە، یۆرپیدس و سوكراتیش بكوژی تراژیدیان، ڕەنگە ئەو ڕوانینە بۆ مەعریفەی باو وەك جۆرە كوفر و هەڵگەڕانەوە لەبڕواكان سەیر بكرێت، بەڵام ئەگەر ووردبینانەتر سەیری پێوەندیەكانی تێكست بكەین لە ئاستی فەلسەفە و تراژیدیادا، ئەو ساتە تێدەگەین لەوەی پیرۆزی تێكست لەمانەوەی نییە، مانەوەی پیرۆزی پەیوەستە بە ئاستی دەلالی خوێندنەوەمان، كاتێك بینیمان و خوێندمانەوە كە خەوشەكە لە كوێیە هەر بێدەنگیەك لە تێكست لەڕاستیدا بێدەسەڵاتی كردەی وەرگرتنی هەر وەرگرێك یا خوێنەرێكە، ئەگەر ئەوە پێویستی بە بوێری هەبێت، لە ڕوویەكیتریشدا ناكرێت چیتر تیۆر لەڕوویەك ببینین و تێكست لە شوێنێكیتر بەهۆی ئەوەی نووسەرەكەی یۆرپیدسە، بەڵام پیرۆز مانەوە و نزیك نەبوونەوەی پێشتر نەك بۆ ئێمە بۆ هەر كولتوورێك لەو شێوەیە سەیركردنەی بۆ تێكست، پەیوەستە بە نزیك نەبوونەوە لە پێوەندیی ڕەگناسیانەی تێكست، لەنێوان فەلسەفە و تراژیدیا، كە بەداخەوە ئێمە هەمیشە بەدرێژایی مێژووی كاركردنمان لەشانۆدا ئەو بابەتەمان فەرامۆش كردووە، لەشوێنی ئەودا تراژیدیامان وەك سەرچاوە و بنەچەكە بۆ شانۆ سەیر كردووە، ڕوانینمان بۆی وەك ڕوانینی كەسە دینیەكان بووە بۆ كتێبە ئاسمانیەكان، كاتیك ڕەخنەش لەو سەرچاوەیە گیرابێت زیاتر پەیوەست بووە بە بانگەشەكردنێك و نەچۆتە ئاستی توێژینەوە و ڕەخنەوە.

ململانێی ڕەگەزی لەو تێكستەدا بەپێی ستراتیژیی گوتاری فەلسەفی سوكرات یەكلای دەبێتەوە، بەوەی پیاوەكان مرۆڤە باش و قوربانیەكانن، ژنەكانیش بكوژ و خراپەكارن، ئێمە ئەگەر سەیری ئاگامەمنون بكەین، لەم تیكستەدا كە كارەكتەرێكی نائامادەیە بەهۆی ئەوەی دەبیستین كە كوژراوە، واتە قوربانییە، بەڵام كێ كوشتی؟ بەدەستی كێ كوژرا، بەپیلان و خیانەتی هاوسەرەكەی، لەولاشەوە ئەلیكترا بۆ تۆڵەی دایكی سوورە لەسەر ئەوەی خۆی دایكی بكوژێت، لەكاتێكدا ئۆریستیسی برای ئیگستۆسی عاشقەكەی دایك دەكوژێت، بەهیچ جۆرێك ئامادە نییە ببێتە بكوژی دایك، چونكە كوشتنی دایك بۆ كوڕ كۆتایی هاتنە بە پاكیزەیی ئەو وەك مرۆڤ، لەكاتێكدا ئەلیكترا هەمیشە هانی دەدات بۆ ئەو كوشتنە، بەوەی دەبێت ئەوان تۆڵەی باوك بكەنەوە، سەرەنجام ئەوەی دەكوژرێت پیاوەكانن، باوك و دۆستەكەی دایك. 

جوتیارەكەی هاوسەری ئەلیكترا نموونەیەكی تری باڵابوونی پیاوە، ئامادەبووە هاوسەرگیری لەگەڵ ئەلیكترا بكات بەبێ ئەوەی دەستی لێبدات، چونكە ئەو لەبنەماڵەی دەسەڵاتە، ئەوەش وەك دواتر خوشك و برا باسی دەكەن، جوتیارەكە لەسەر ئەو كارەی دەبیت خەڵات بكرێت، ئەوە ستراتیژی گوتاری یۆرپیدسە لەم تراژیدیایە، كە سوكرات پێویستە خەڵات بكریت.

لەبەرامبەر ئەوەدا دەبینین ژنەكان وەك بكوژ دەخرێنە ڕوو، بەرزكردنەوەی ڕەگەزی نێر لەناو تێكستەكەدا، گەڕانەوەیە بۆ عەقڵانیەتی سوكراتیانە بۆ ڕەگەزەكان، كە چۆن سەیری ژنی كردووە.

كۆی پاڵەوان بوونی ئەلیكترا لەلای یۆرپیدس بریتییە لەوەی دەتوانێت پلان دابنێت بۆ كوشتنی دایك، لەكاتێكدا ئەو پاڵەوانێكی ڕەگەزی مرۆیی نییە، بەڵكو پاڵەوانێكی تیۆریی سوكراتییە،

ئەگەر دیسان لەسەر چەمكی پاڵەوان بوون بووەستین؛ ئاخۆ ئەلیكترا كە شانۆنامەكە بەناوی ئەو ناونراوە پاڵەوانە؟ كردەی پاڵەوان بوون چییە؟ ئێمە دەزانین بۆچی ئەنتیگۆنا پاڵەوانە، بەڵام نازانین پاڵەوان بوونی ئەلیكترا لەلای یۆرپیدس چییە؟ هیوام وایە ئەوە بەهەڵە وەرنەگیرێت، قسەمان لەسەر كۆی ڕۆڵی ئەلیكترا نییە لەشانۆی گریكی، بەڵكو قسەكە لەسەر ئەلیكترای یۆرپیدسە، كۆی پاڵەوان بوونی ئەلیكترا لەلای یۆرپیدس بریتیە لەوەی دەتوانێت پلان دابنێت بۆ كوشتنی دایك، لەكاتێكدا ئەو پاڵەوانێكی ڕەگەزی مرۆیی نییە، بەڵكو پاڵەوانێكی تیۆریی سوكراتییە، كە ستایشی جوانی دایك و پورەكەی دەكات، وەك دوو خوشك بەشێوەیەكی سەیر جوانن، بەڵام سرووشتی كارەكانیان وەك شەرمەزاری بۆ براكەیان دەبینێت، چونكە هەمیشە ڕەفتاری ژنەكان دەبێتە هۆی شەرمەزاری پیاوەكان، ئەوە وا دەكات سیمای پاڵەوان بوونی كارەكتەر پەیوەست بێت بەو دیدگا فەلسەفیە سوكراتییە نەوەك پەیوەست بێت بە بنەما تراژیدیەكانی ئەڕستۆیی، بەڵكو بە پێچەوانەوە هەوڵی سڕینەوەی  بنەمای ئەڕستۆییش دەدات كە پێشتر لە ڕوانگەی نیتچەوە لەسەر ئەو خاڵەیان وەستاین.

بۆیە ئەوەی لێرەدا بمانەوێت تیشكی بخەینە سەر پێوەندیی نێوان عەقڵانیەت و تراژیدیایە، ئاخۆ لەكۆی تێكستەكەدا تا كۆتایی كە خاڵی ئەلیكترا دێت و سەرەنجام خوشك و براكە دەبنە مەنفی و ئەوانیتر دەسەڵات دەگرنە دەست و كوشتن بكوژەكان ناكات بەحاكم، بەڵكو وەك سزایەك دەیانكات بە مەنفی، ئاخۆ ئەو عەقڵانیەتە میكانیزمی چۆنیەتی خوڵقاندنەوەی تراژیدیایە؟ یاخود بە پێچەوانەوە ئەوە تراژیدیایە ئەو عەقڵانیەتە سوكراتییە بنیات دەنێت؟ 

دیارە ئەوە تراژیدیا نیە ئەو عەقڵانیەتە سوكراتییە بنیات دەنێت، چونكە تراژیدیا لەدەستپێكەوە ڕووداوەكان لەو دیدە فەلسەفییە دەجووڵێنێت، مرۆڤەكان بەپێی دیدگایەكی ڕوون كە هەموویان سەر بەو سیستمەن، بۆیە ئەوە عەقڵانیەتی سوكراتییە وەك ئەوەی دەیەوێت ئاوا تراژیدیا درووست دەكات، دیدگای سوكراتی میكانیزمی تراژیدیای یۆرپیدسیە.

هەڵبەت ئەوەی ئێمە لێرەدا لەسەر دیدی سوكراتیانەی یۆرپیدس و بەتایبەت لەسەر جیهانبینی تێكستی ئەلیكترا خستومانەتە ڕوو، دەشێت دیدێكی زۆر تایبەتمەند بێت، بە پاڵپشتی تێگەیشتنەكانی نیتچەوە زیاتر لەو بابەتە هەوڵمانداوە چڕ ببینەوە، ئەوە لەكاتێكدا كەسانی توێژەر و ئەكادیمی شانۆیی هەیە، تەواو پێچەوانەی ئەو بۆچوونەی ئێمەی هەیە، كە یۆرپیدس هەرگیز كەسێكی عەقڵانی نەبووە، بەڵام دەرگایەك كە نیتچە كردیەوە، وای كرد بوار بۆ زۆر ڕوانینی داخراو بكاتەوە تا قسە لەپەیوەندیی ئەو شانۆنووس و فەیلەسووفە بكەن، هەرچەندە دەشێت ئێمە كاتێك خۆمان ڕووبەڕووی پرسیاری تر بكەینەوە، كە ئاخۆ شانۆگەری “تەڕوادیەكان” ی یۆرپیدسیش هەر بەهەمان شێوە لەژێر ئەو كاریگەرییە نووسراوە؟

لێرەدا دیدێكی تر و بوارێكیتر دەردەكەوێت كە دەتوانین لەدەرەوەی شانۆنامەی “ئەلیكترا” وە ئەمجارە پشت بكەینە نیتچە، زیاتر هاوڕابین لەگەل ئەو بۆچوونەیتر، هۆیەكەشی ئەوەیە ئەو یۆرپیدسەی ئێمە ڕەخنەی ئاراستە دەكەین، نیتچە ئەوەی نیشانداین كە ئەو ماسكێكی سوكراتییە، ئێمەش لەڕێگەی شانۆنامەی ئەلیكترا، هەوڵماندا پەردە هەڵبدەینەوە لەسەر پێوەندییەكانی كارەكتەر و پڕۆسەی نووسین، بەڵام شانۆگەری “تەڕوادیەكان” بە بڕوای هەندێك توێژەر بێ ماسكی سوكراتی نوسراوە، لەو تێكستەدا عەقڵانیەتی سوكراتیی لەناو پڕۆسەی گوماندایە، ژنەكان ئەو پەراوێز و خراپەكارانە نین كە سوكرات دەیخستنە ڕوو، بەوەی ئەو تێكستە وێنەی دووەمی پۆرپیدسمان بۆ دەخاتە ڕوو، بەڵام ئەو توێژەرانە لەو كاتەدا دوو خاڵی گرنگ فەرامۆش دەكەن، یەكێكیان ئەوەیە ئەگەر قسەكردن لە ژن وەك دیل لەكاتی جەنگەكاندا بایەخی یۆرپیدس بخاتە ڕوو، كە جیاواز لە تراژیدیی نووسانی تر ئەو بابەتەی هێناوەتە ناو شانۆنامەكانی، ئەوا بەر لەویش ئەو بابەتە جێگەی بایەخی ئەسخیلۆس بووە لەشانۆنامەی “ئاگامەمنون”، هەروەها لەلای هۆمیرۆس بابەتێكی گرنگی ناو ئەو جەنگەی تەڕوادیەكان بووە، كە لەژێر ئەو كاریگەرێتییەوە یۆرپیدس شانۆنامەكەی نووسیوە.

خاڵی دووەمیش كە گەڕانەوەیەكیترە بۆ سوكرات لەناو خودی شانۆنامەكە دەردەكەوێت، ئەویش پەیڕەو كردنی شێوازی سۆفستاییەكانە بۆ كاتی قسەكردن، كە هەوڵ دەدەن بەڵگەی وتراو بێننەوە بۆ دانپیانان، ئەوەش چەمكێكی فەلسەفی سوكراتیە و یۆرپیدس لەم شانۆنامەیەشدا پەیڕەوی لێدەكات، كە گەواهی دیدگای فەلسەفی سوكراتە بەسەر ئەو كارەشیەوە.

ئەگەر ژنە تەڕوادیەكانی یۆرپیدس، مردن لەژیان بە شایستەتر دەزانن، ئەوا ئەو بۆچوونە چەندە ڕووبەری فراوانی مەرگە لەبەرامبەر ژیان، بەڵام دیدی ڕوونی فەلسەفەی سوكراتە، سوكرات كە لەزنیداندایە بە پۆزشێك دەتوانێت ئازاد بێت و بگەڕێتەوە ناو ژیان، بەڵام ئەو مردن بە شایستەتر دەزانێت لەو ژیانەی كە هەیە، كەواتە ژنەكان هەڵگری عەقڵیەتی سوكراتین.

لێرەوە لەو ڕاستییە تێدەگەین كە مەرگی تراژیدیا پەیوەستە بە شانۆنامەكانی یۆرپیدس و كاریگەری سوكرات لەسەر تێكستەكانی، ئەوە سەرباری ئەو گۆڕانكاریانەی كە بەسەر تراژیدیای دێنێت لەشانۆدا، بەڵام تراژیدیا لەبەردەم مەرگی خۆیدا بەرەو فەنابوون ناڕوات، بەڵكو لەگەیشتنە لوتكەی و كۆتاییەكەی دەرگا لە پێوەندییەكی نوێی نێوان فەلسەفە و شانۆ دەكاتە ئەویش شانۆی فەلسەفییە، بەڵام ئاخۆ ئێمە پێویستمان بەوە نییە بەر لەوەی بمانەوێ قسە لە شانۆی فەلسەفی بكەین، بپرسینەوە كە فەلسەفەی شانۆ چییە؟ یاخود ئێمە لە ڕێگەی نزیكبوونەوەمان لەتێكستە فەلسەفی و شانۆییەكان توانیمان وەڵامی ئەو پرسیارە بدەینەوە؟ ئاخۆ ئێمە لەگەڵ مەرگی تراژیدیا شوناسێكی ڕوونمان هەیە بۆ فەلسەفەی شانۆ؟ ئەی تراژیدیا كە دەمرێت شوناس لەگەڵ خۆی ناكوژێت؟ كەوایە ئەو فەلسەفەیە چییە كە شانۆ هەڵگریەتی؟

The post شانۆنامەی ئەلیكترا لە نێوان تراژیدیای یۆرپیدس و عەقڵانیەتی سوكراتی appeared first on ژنەفتن.