چەمکی «مێژووی سروشتیی» (Naturgeschichte) چەمکێکی سەنتڕاڵی ناو مێژووی فەلسەفەیە لە هێگلەوە بۆ واڵتەر بنیامین و بۆ ئادۆرنۆ. لانیکەم لە سەردەمی هێگلەوە، هیچ فەلسەفەیەک نییە بتوانێت لەم ئایدیایە ڕابکات. واڵتەر بنیامین لە کتێبە بەناوبانگەکەیدا «سەرچاوەی درامای ماتەمی ئەڵمانیی» (Ursprung des deutschen Trauerspiels) هەوڵ دەدات سەرهەڵدانی مۆدێرنیتە، ئەلیگۆریی، و داڕمان و کەوتنی ئۆبژێکتەکان و ئەزموونەکان بە تێپەڕینی کات، شی بکاتەوە. بنیامین بەپشتبەستن بە هێگل مێژووی سروشتیی وەک چەمکێکی بایۆلۆژیی یان زانستیی شی ناکاتەوە، بەڵکو وەک گۆشەنیگایەکی فەلسەفیی بۆ تێگەیشتن لە کارلێکی نێوان سروشت و مێژوو، کە تێیدا دەستکەوتە مرۆییەکان، کولتوور، و مێژوو بە شێوەیەکی زووتێپەڕ ڕوو دەدەن، و لەم پرۆسەیەدا هاوشێوەی پرۆسە سروشتییەکانی دیکە، چۆنایەتییەکانیان لەدەست دەدەن. لەم نووسینەدا دەمەوێت لە ڕوانگەی فەلسەفەی فینۆمینۆلۆژیی هێگل و مێژووی سروشتیی بنیامینەوە بڕگەیەکی شیعریی شێرکۆ بێکەس بەسەر بکەمەوە، کە تێپەڕینمان لە سروشتەوە بۆ مێژوو پیشان دەدات، بەڵام ئەم تێپەڕینە لە سروشتەوە بۆ مێژوو دوو قۆناغی زۆر سەرەکیی و بگرە پێشمەرجی هەیە: داستان و ئەفسانە. لەنێو مێژووی ئەدەبی کوردییدا، کەس وەک شێرکۆ بێکەس نەیتوانیوە بەم سێ دێڕە، ئەم قووڵاییە ئاوەڵا بکات. لەبەرئەوە، بۆ تێگەیشتن لەم بابەتە، پێویستە ئەو فەلسەفەیە لە مێژوویدا بەسەر بکەینەوە، کە لە هەموو فەلسەفەکانی دیکە زیاتر ئەم بابەتەی شی کردووەتەوە: هێگل و بەدووایدا واڵتەر بنیامین، کە هەم بەقووڵیی هێگلییە و هەمیش لە زۆر شوێندا لێی جیا دەبێتەوە.

لە کەرتی «پێنجەم»ی دیوانی «خاچ و مار و ڕۆژژمێری شاعیرێ» (١٩٩٨)دا ئەمە دەخوێنینەوە:

«ئەوە شاخە؛ لەم دەراڵی بەردانەدا دۆڵپای داستان

پێ ئەگرێت و ئەفسانە چاوی ئەپشکوێ و مێژوو دەست بە

باهۆزەوە ئەگرێ و ئەڕوا.»

١: سروشت: هەرێمی ڕاستەوخۆیەتیی

«ئەوە شاخە؛ لەم دەراڵی بەردانەدا دۆڵپای داستان

پێ ئەگرێت…

لە سیستەمی فەلسەفیی هێگل-دا سروشت شوێنێکی سەرەکیی، بەڵام لە هەمان کاتدا سەرەتایی و بەرایی وەک خاڵی دەستپێکی گەشەی ڕۆح داگیر دەکات، کە هێگل بە هەرێمی ڕاستەوخۆیەتیی و پێداویستیی (Unmittelbarkeit und Notwendigkeit) پێناسەی دەکات. لای هێگل سروشت تەنها جیهانی بەرجەستە و فیزیکیی درەخت، ڕووبار و چیاکان نییە، بەڵکو هەروەها کاتیگۆرییەکی مێتافیزیکیشە – هەرێمێکی دەرەکیی، ماتریالیی کە یاسا ئاسنینەکانی هۆکاربەندیی و ڕێکەوتکردیی حوکمی دەکەن. لە کتێبەکەیدا، فەلسەفەی سروشت، وەک بەشێک لە ئینسایکلۆپیدیای زانستە سروشتییەکان، هێگل سروشت وەک «ئەویدیکە»ی ڕۆح دەهێنێتە پێشەوە، هەرێمێک تێیدا ڕۆح تەنها لە دۆخی نابیرکردنەوەیی و بێباکییدا بوونی هەیە، کە پێداویستیی و زەروورەت حوکمی دەکەن نەک ئازادیی و سەربەستیی. سروشت لەم مانایەدا، ماک و کەرەستەیەکی خاو و ڕاستەوخۆیە کە لێیەوە وشیاریی و خود-وشیاریی لەڕێگەی پرۆسەی دیالەکتیکییەوە سەرهەڵدەدەن. ئێرە ئەم هەرێمەیە تێیدا سەربەستیی شاراوە و نادیارە و تەنها بەشێوەیەکی ماتەوزە هەیە، بەڵام بەدینەهاتووە، چونکە هێشتا ڕۆح لە جەوهەری خۆدیاریکەری خۆی بە ئاگا نەهاتووەتەوە و بێدار نەبووەتەوە. لای هێگل، سروشت ئامانجێک نییە لەخۆیدا، بەڵکو سات و ڕەهەندێکی ناو ئاوەڵابوونی دیالەکتیکییانەی ڕۆحی ڕەهایە، قۆناغێکە تێیدا ڕۆح نادیارە، لەنێو دەرەکێتیی یاسا سروشتییەکاندا گیری کردووە، بەڵام دەیەوێت لەڕێگەی کاری بیرکردنەوە و ئیشکردنی مێژووەوە، ڕاستەوخۆیەتیی خۆی تێپەڕێنێت. جیهانی سروشتیی، لەڕێگەی بازنەکانی هەڵکشان و داکشان، سەرهەڵدان و داڕمانەوە، لەڕێگەی پرۆسە میکانیکیی و ئۆرگانییەکانەوە، خاوەن خود-وشیاریی خۆی یاخود ئامانجداربوونی خۆی نییە کە لە قۆناغە باڵاکانی ڕۆحدا دەیبینینەوە. لەبەرئەوە، سروشت هەم وەک بناغە و هەم وەک چەکێک خزمەت بە پێشکەوتنی دیالەکتیکیی بەرەو سەربەستیی خود-وشیارانە دەکات، کە تێیدا ڕۆح دەست دەکات بە ناسینی خۆی وەک یەکێتیی و ئاشتبوونی نێوان بکەر و بابەت (سەبژێکت و ئۆبژێکت).

ئەگەرچی وا دەردەکەوێت واڵتەر بنیامین لە نیگای یەکەمدا ئاراستەیەکی ماتریالیستیی و مێژوویی بەرەو سروشت بگرێتە بەر، بەڵام بە قووڵبوونەوە تێدەگەین هەم تەواوکەرە و هەمیش گۆشەیەکە لێیەوە دەوڵەمەندیی هزری هێگل دەبینین. لای بنیامین سروشت بەتەنها بریتی نییە لە کاتیگۆرییەکی مێتافیزیکیی، بەڵکو دیاردەیەکە مێژوو گەیاندوویەتی، کاری مرۆڤ، تەکنەلۆژیا و بەرهەمی کولتووریی دروستیان کردووە و فۆرمیان پێداوە. لە بەرهەمە گەورە تەواونەکراوەکەیدا، پڕۆژەی پاساژەکانی پاریس و لە وتارەکانیدا دەربارەی سوریالیزم و مارسێل پروست، بنیامین سروشت وەک ڕەهەند و لایەنێکی بەجادووییکردن و نامۆبوونی ناو مۆدێرنیتەی سەرمایەداریی دەبینێت. لێرەدا وا دەردەکەوێت بنیامین لە گەشبینیی دیالەکتیکیی هێگل جیاببێتەوە، کە سروشت وەک قۆناغێکی پێویست بەرەو خود-بەدیهێنانی ڕۆح دەبینێت، بنیامین سروشت وەک تەڵەیەکی ناو «مێژووی سروشتیی» داڕمان و زووتێپەڕیی و کورتخایەنیی لێک دەداتەوە. بە گەڕانەوە بۆ یەکەم کارکردنی لەسەر ئەم چەمکە لە کتێبەکەی ساڵی ١٩٢٦ی خۆیدا، سەرچاوەی درامای ماتەمی ئەڵمانیی، بنیامین سروشت وەک هەرێمێک وێنا دەکات تێیدا بەرهەمە مرۆییەکان و پرۆسە سروشتییەکان بەردەبنەوە ناو یەکترییەوە، ئەمەش شلۆقیی، ناسکێتیی و کورتخایەنیی هەردوو لایەنەکە دەستنیشان دەکات. لای بنیامین ڕاستەوخۆیەتیی سروشت بریتی نییە لە خاڵێکی دەستپێکی بێلایەن، بەڵکو مەیدانێکە کەوتووتە نێو شوێنپێ مێژووییەکانەوە – وێرانەکان، کاڵاکان و بابەت و کەرەستە لەبیرکراوەکان کە مۆرکی داهێنانی مرۆییان بەنێوچەوانەوە لکێنراوە. جیهانی سروشتیی، لە ڕاستەوخۆیەتییە دەرکەوتە و ڕواڵەتییەکەیدا، هەمیشە و لە سەرەتاوە هێزە کۆمەڵایەتیی و ئابوورییەکانی سەرمایەداریی دەیگوازنەوە، کە سروشت دەکەنە نمایشێک یاخود سەرچاوەیەک بۆ خراپ بەکارهێنان. بەڵام بنیامین هەروەها لە سروشتدا ڕەهەند و ماتەوزەیەکی ڕزگارییخوازانەش دەبینێت: لە سات و ڕەهەندەکانی ڕۆشنایی دیالەکتیکییدا، وەک ڕووبەڕووبوونەوەی سرویالیستیی لەگەڵ جوانیی لەمۆدکەوتوو، بەسەرچوو یاخود ڕاگوزەری دیمەنێکی سروشتییدا، لێرەدا سروشت کۆمەڵێک نیگا بۆ هارمۆنییەکی لەدەستچوو یاخود ئەگەرێکی یۆتۆپیایی ئاوەڵا دەکات. بنیامین هەروەها پێیوایە سروشت کەمتر قۆناغێکە کە دەبێت تێبپەڕێنرێت، بەڵکو سەرچاوەیەکە بۆ کۆمەڵێک وێنەی دیالەکتیکیی کە پێشکەوتنی ڕاستەهێڵیی مێژوو دەوەستێنێت، داوا لە ڕامانی ڕەخنەیی دەکات بیر لە ئێستا بکاتەوە.

٢: داستان: سەرهەڵدانی ڕۆحی بکەریی

«ئەوە شاخە؛ لەم دەراڵی بەردانەدا دۆڵپای داستان

پێ ئەگرێت…

تێپەڕین لە سروشتەوە بەرەو داستان ساتێکی بنچینەیی لە ئاوەڵابوون و ئاشکرابوونی وشیاریی مرۆییدا دەردەخات کە تێیدا ڕۆح لەڕێگەی نێوبژیوانیی گێڕانەوە و خەیاڵەوە مامەڵە لەگەڵ جیهاندا دەکات، دەست دەکات بە چنینی ئەزموونی تاک لەنێو قوماشێکی بوونی کۆیی و پێکەوەییدا. لای هێگل بەو جۆرەی لە ئێستاتیکا: وانەکان دەربارەی هونەرە جوانەکاندا هەڵوەستەی لەسەر دەکات، داستان قۆناغێکی بنچینەیی نێو گەشەسەندنی هونەر پیشان دەدات، کە لە کۆمەڵگە کۆنە مرۆییەکانی وەک یۆنانی کۆندا، دەرکەوتوون، بۆ نموونە لە ئیلیادە و ئۆدیسەی هۆمیرۆس-دا. چوارچێوەی دیالەکتیکیی هێگل پێداگریی لەسەر ئەوە دەکات کە داستان بە تەنها فۆرمێکی ئەدەبیی نییە، بەڵکو دەرکەوتە و بەرجەستەبوونی پێشکەوتنی ڕۆحە بەرەو خود-وشیاریی، و دەکەوێتە سەر یەکتربڕی قۆناغە سیمبولیی/هێمانیی و کلاسیکییەکانی هونەرەوە. داستان لەنێو ئەو کولتوورانەدا دەردەکەوێت کە تێیدا ڕۆحی مرۆیی دەست دەکات بە داڕشتن و ڕۆنانی پەیوەندیی خۆی بە جیهانی دەرەکییەوە – سروشت، کۆمەڵ و ڕەهەندی خوایی – و ئەم کارەش لەڕێگەی ئەو گێڕانەوە پاڵەوانخوازییانەوە ئەنجام دەدات کە سەبژێکتیڤیتیی/خودێتیی تاک بەرز دەکەنەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا تاکە بەرزکراوەکە لە ژینگەی خۆیشیدا دەهێڵنەوە. ئەم گێڕانەوە هەروا بە سادە و سانایی بریتی نین لە کۆمەڵێک خەیاڵی ڕووت یاخود حیکایەتی هەڵاتن لە دونیا؛ بەڵکو بەرجەستەکەری وشیاریی کۆیی گەلێکن، وەک نێوانگرێک دەجووڵێنەوە کە لەڕێیەوە کولتوورێک بیر لە بەهاکانی، خەبات و هیوا و خەوانەکانی دەکاتەوە.

بە گۆشەنیگای هێگل، داستان بریتییە لە قۆناغی پێش-ڕامان، و ئەم قۆناغەش بە یەکێتییەکی ڕاستەوخۆ و بەگشتیی زیندوو/ئۆرگانیی نێوان تاک و گشتدا دەناسرێتەوە. لەم قۆناغەدا، ڕۆحی بکەریی – خودوشیاریی ڕوولەگەشەی تاک – هێشتا بە تەواویی خۆی لە جیهانی بابەتیی یاخود خوایی دانەبڕیوە. پاڵەوانی داستان، وەک ئەخیلێس یاخود ئۆسیسوس، لە جیهانێکدا دەجووڵێتەوە تێیدا بکەرێتیی تاک بە چارەنووسەوە بەستراوەتەوە، بە دەستێوەردانی خواییەوە گرێدراوەتەوە و بەندە لەسەر چارەنووسی کۆیی کۆمەڵ. ئەم یەکێتییە ڕەنگدانەوەی ئەو شتەیە هێگل پێیدەڵێت سروشت و خەسڵەتی «بنچینەیی» کۆمەڵگە سەرەتاییە مرۆییەکان، کە تێیدا کردەوەکانی تاک لە ڕەوشت و نەریت و ڕۆحی گشتیی جیانابنەوە. لەبەرئەوەیە داستان بریتییە لەو فۆرمەی گێڕانەوە کە لە هەوڵی ناوەکیی ڕۆح بۆ بەدەرکییکردنی ژیانی ناوەوەی خۆی تێدەگات، دەیخاتە نێو جیهانێکی خوایان، پاڵەوانان و هێزە بنچینەیی و دەرەکییەکانەوە. بەڵام ئەم دانەپاڵە وابەستە بە ڕاستەوخۆیەتیی ڕووداوە دەرەکییەکانەوە دەمێنێتەوە، خاوەن ئەو قووڵاییە نییە کە فۆرمە هونەرییەکانی دواتر وەک تراژیدیا یان فەلسەفیی هەیانبوو و لەڕێگەیانەوە دەیانتوانی بەخۆیاندا بچنەوە، ئەمەش دەبێتە نیشانی چەندین قۆناغی دیکە لە گەشتی دیالەکتیکییانەی ڕۆحدا بەرەو خود-وشیاریی. لای هێگل، داستان هەنگاوێکی بنەڕەتییە لەم پێشکەوتنەدا، چونکە ڕێگە بۆ مرۆڤایەتیی خۆشدەکات بوونی خۆی بگێڕێتەوە، فۆرم بە ئەزموونەکانی ببەخشێت و دەست بکات بە پرۆسەی ناسینەوەی خۆی وەک ئەو بکەرەی دەتوانێت مێژووی خۆی دروست بکات.

هەڵبەت واڵتەر بنیامین لە کتێبی «حیکایەتخوان»دا کاری لەسەر پرسی داستان کردووە بە وردیی، بێگومان نزیک و کاریگەر بە هێگل. بۆ نموونە، ئەو حیکایەتخوانیی زارەکیی خەرمانەگرتووی کۆمەڵی داستانەکانی پێش مۆدێرن دەخاتە بەرانبەر گێڕانەوە کەرتکەرت و تاکگەرییەکانی سەردەمی مۆدێرنیتە. بنیامین داستانەکان وەک کۆمەڵێک گێڕانەوەی کۆیی و ڕێوڕەسمئاسا دەبینێت کە بەها کولتوورییەکان و حیکمەتی پراکتیکیی («ڕاوێژ») لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە دەگوازێتەوە، ئەو حیکمەتەی ڕیشەی لە جیهانبینیی پێش-مۆدێرندا هەیە کە تێیدا ڕەهەندی مرۆیی و ڕەهەندی خوایی ئامێزانی یەک دەبن. بەپێچەوانەی هێگلەوە، کە داستان وەک قۆناغێکی دیالەکتیکیی لە گەشتی ڕۆحدا بەرەو خود-وشیاریی دەبینێت، بنیامین غەمگینە بەرانبەر بە داوەشان و ئاوابوونی داستان لە ڕووبەڕووبوونەوەی بەعەقڵانییکردن و بەکاڵاییکردنی مۆدێرندا. بەڵام لای هەردوو بیرمەندەکە داستان نیشانەی قۆناغێکی پێکهێنەرە لە ڕۆحی بکەرییدا، کە دەبێتە پردی پەیوەندیی یەکێتیی پێش-ڕامان و تاکایەتیی خود-وشیار و ئەمەش خزمەت بەو بەرهەمە کولتوورییە دەکات کە دەبێتە سەنگەرێک لە بەرانبەر بە نامۆبوونی سەردەمی مۆدێرن، و لە هەمانکاتیشدا حیکایەتی شوێن و پێگەی مرۆڤ لە گەردووندا دەگێڕێتەوە.

٣: ئەفسانە: دەرکەوتنی هێمایی ڕۆح

« لەم دەراڵی بەردانەدا دۆڵپای داستان

پێ ئەگرێت و ئەفسانە چاوی ئەپشکوێ…

ئەفسانە لە سیستەمی فەلسەفیی هێگلدا قۆناغێکی زۆر سەرەکیی ناو ئاوەڵابوون و دەرکەوتنی ڕۆح پیشان دەدات کاتێک بەرەو خود-وشیاریی و زانینی ڕەها لەبەرەوپێشچوون دایە. لای هێگل، بەو جۆرەی لە فەلسەفەی ئایین و فەلسەفەی هونەردا هەڵوەستەی لەسەر دەکات، ئەفسانە بە سانایی بریتی نییە لە کۆکردنەوەیەکی حیکایەت و چیرۆکەکان یاخود بەرهەمە کولتوورییەکان، بەڵکو دەرکەوتەیەکی جووڵەئاسا و داینامیکیی هەوڵی ڕۆحی مرۆییە بۆ تێگەیشتن لە ڕەهایەتیی لەڕێگەی فۆرمە هێمایی/سیمبولییەکانەوە. بە سەرهەڵدانی لە کولتوورە کەوناراییەکانی وەک یۆنان، میسر و هیند، ئەفسانە ڕاستەوخۆیەتیی ئەزموونی هەستەکیی (ئەزموونی سەرەتایی) دەگۆڕێت و دەیباتە نێو گێڕانەوە ئاڵۆزترەکان و هێماکانەوە – خواکان، ڕێوڕەسمەکان و گەردوونەکانەوە – کە فۆرمی مرۆیی/کەسیی بە خوا دەبەخشێت و دەبێتە پردی پەیوەندیی نێوان مرۆڤایەتیی و ڕەهەندی نەمریی/بێدوایەکیی. بەپێچەوانەی داستانەوە، کە لەنێو تایبەتێتیی تاکە پاڵەوانییەکان و خەباتە هاوبەشەکاندا دەمێنێتەوە، ئەفسانە گەشتی ڕۆح بۆ پرسیارە گەردوونییەکانی بوون، هۆکارێتیی و کارکردنی نێوان ڕەهەندی مرۆیی و ڕەهەندی خوایی بەرز دەکاتەوە. لای هێگل ئەفسانە سات و ڕەهەندەکی دیالەکتیکیی نێو گەشەسەندی ڕۆحە، قۆناغێکە تێیدا ڕەها لەڕێگەی وێنەی هەستەکییەوە دەگوازرێتەوە، بەڵام هەشتا لەنێو ڕشنایی عەقڵانیی و چەمکسازییانەی فەلسەفەدا بەتەواویی دەرک ناکرێت. ئەفسانە وەک پردێکی هێمایی دەجووڵێتەوە کە نێوبژیوانیی نێوان ڕاستەوخۆیەتیی سروشت و وشیاریی ڕامانئاسایی خود-وشیاریی مێژوویی دەکات، بەڵام هێشتا لە قۆناغێکدا دەمێنێتەوە کە هەستەکیی و تایبەتە، خاوەن گشتێتیی سیستەماتیکی بیری فەلسەفیی/ڕامانیی نییە.

هێگل ئەفسانە وەک بەرهەمێکی وێناکردنی مرۆیی دەبینێت کە هەوڵ دەدات لە ڕەهایی تێبگات، لە فۆرمی خوایەتییە بەمرۆڤکراوەکان و گێڕانەوە گەردوونییەکاندا، حەقیقەتە ڕۆحییەکان بەدەرەکیی دەکات. لە فێنۆمێنۆلۆژیای ڕۆح و وانەکان دەربارەی فەلسەفەی ئاییندا دەڵێت ئەفسانە بیر لە قۆناغی پێش-ڕامانیی وشیاریی دەکاتەوە، لەو شوێنەی ڕەهایی بەشێوەیەکی حەدەسیی (سۆسەیی) نەک چەمکسازانە، دەرک دەکرێت. بۆ نموونە، لە ئەفسانەی یۆنانییدا، خواکانی وەک زیۆس یاخود ئەسینا ڕەهەندە یەزدانییەکان بەرجەستە دەکەنەوە – دەسەڵات، دانایی، دادپەروەریی – لە کاتێک و لە هەمان کاتدا هەڵگر و ڕەنگدانەوەی کۆمەڵێک چۆنایەتیی و ناکۆکیی مرۆییشن. لای هێگل ئەم بەمرۆییکردنەی ڕەهەندی خوایی (anthropomorphism) هەم هێز و توانایی و هەم سنووردانان و بێهێزییە: ئەمە وا دەکات وشیاریی مرۆیی توانای دەستگەیشتنی بە ڕەهەندی خوایی هەبێت، بەڵام لە هەمان کاتدا ئەم حاڵەتە دەبەستێتەوە بە فۆرمە هەستەوەرییەکانی وێناکردن، و ڕێگە لە داڕشتن و ڕۆنانی تەواوەتیی عەقڵانیی ڕەهایی دەگرێت. لەبەرئەوە ئەفسانە ڕێگەی ناوەڕاستی نێو دیالەکتیکی ڕۆح داگیردەکات، ڕاستەوخۆیەتیی سروشت (وەک لە ئایینە سەرەتاییەکاندا باوە) بە سەرهەڵدانی خود-وشیاریی مرۆییەوە دەبەستێتەوە. ئەفسانە قۆناغێکی پێویستی ناو گەشتی ڕۆحە، زەمینە بۆ تێگەیشتنی چەمکسازییانەی فەلسەفە لە ڕەهایی ئامادە دەکات، وەک بەو جۆرەی لە گەشەسەندنەکانی دواتردا دەردەکەون، بۆ نموونە لە مەسیحایەتیی یاخود ئایدیالیزمی فەلسەفییدا. بەڵام هۆشداریی ئەوەش دەدات کە وابەستەیی ئەفسانە بە ڕەهەندی خەیاڵیی یاخود گێڕانەوەیی واتا ئەفسانە بە ناکامڵی دەمێنێتەوە، وەک دەرکەوتن و ئاوەڵابوونێکی لاوەکیی حەقیقەت دەمێنێتەوە کە دەبێت بۆ نێو فۆرمە باڵاترەکانی بیری عەقڵانیی بەرزبکرێتەوە (aufgehoben).

ئەگەرچی واڵتەر بنیامین لە گۆشەیەکی جیاوازترەوە لە ئەفسانە نزیک دەبێتەوە، بەڵام ئەم چوارچێوە هێگلییە بە ڕامانەکانی دەربارەی مێژوو، ئەلیگۆریی و چۆنایەتیی خەرمانەیی فۆرمە هێماییەکان، دەوڵەمەندتر دەکات. لە کتێبەکەیدا سەرچاوەی درامای ماتەمی ئەڵمانیی و هەروەها لە تێزەکانیدا دەربارەی مێژوو، بنیامین ئەفسانە وەک قۆناغێکی پێشکەوتوو لەنێو ئاوەڵابوونێکی دیالەکتیکییدا نابینێت، بەڵکو وەک کۆگایەکی یادەوەریی کولتووریی و مانا سەیری دەکات، کە تێکەڵە بە خەرمانە و بەرانبەر بە کورتکردنەوەی شتەکان بۆ تەنها ڕەهەندی عەقڵانیی، دەوەستێتەوە. لای بنیامین هێما ئەفسانەییەکان – وەک خواکانی یۆنانی کەونارا یاخود حیکایەتە گەردوونییەکانی میسر – بەتەنها کۆمەڵێک نزیکبوونەوەی حەدسیی و سۆسەیی نین لە ڕەهەندی ڕەهایی، وەک هێگل دەیگوت، بەڵکو قورساییەکی مێژوویی هەڵدەگرن، دەست بەسەر ئەزموونی کۆیی کولتوورێکدا دەگرن کە بەجۆرێک، کاتی هێڵیی بەجێدەهێڵێت. بەپێچەوانەی هێگلەوە، کە ئەفسانە بەردێکی بناغەیە بەرەو فەلسەفەی عەقڵانیی، بنیامین هێما ئەفسانەییەکان وەک ڕەهەندێکی ئەلیگۆرییانە دەبینێت، کە ئاماژە بە مێژوویەکی دابەش و کەرتکەرت و ناهێڵیی دەکەن. بە ڕوانینی بنیامین خواکان و ڕێوڕەسمەکانی ئەفسانە بریتی نین لە تەنها کۆمەڵە وێنەیەکی هەستەکیی، بەڵکو بریتین لە «گەلەستێرەکان»ی مانا کە لە یادەوەریی کولتوورییدا دەمێننەوە، حەقیقەتەکان دەربارەی بوونی مرۆڤیی ئاشکرا دەکەن، کە ڕەنگە ڕۆشنایی چەمکسازییانەی فەلسەفە تاریکی بکەن.

چەمکی «خەرمانە» (Aura) لای بنیامین لێرەدا بەتایبەت شتەکەمان زیاتر بۆ ڕوون دەکاتەوە، ئەگەرچی بیرمەندەکە لە دەیەی ١٩٣٠یەکاندا توند ڕەخنە لە چەمکەکە دەگرێت. بنیامین خەرمانە وەک ئامادەیی تاقانەی بابەتێک یاخود هێمایەک پێناسە دەکات کە ڕەگ و ڕیشەی لەنێو بەستێنی مێژوویی و کولتوورییدا هەیە و مانایەکی دووریی و شکۆ ئاشکرا دەکات. هێما ئەفسانەییەکانی وەک پەیکەرەکانی خوایان یاخود ڕێوڕەسمە ئایینییەکانی هیندی کەونارا، خاوەن ئەم خەرمانەیەن، وا لە بینەر دەکەن بەشداریی لەنێو بوونێکی کاتیی بکات کە ئێستا بە ڕابردووی پێش مێژووییەوە گرێدەداتەوە. لای بنیامین ئەم چۆنایەتییە خەرمانەییە ئەفسانە لە عەقڵانییەتی لەجادووداماڵراوی فەلسەفەی مۆدێرن جیادەکاتەوە، کە هێگل نوێنەرایەتیی دەکرد. لەو شوێنەی هێگل ئەفسانە وەک قۆناغێکی گرنگ دەبینێت بەڵام دەبێت تێبپەڕێنرێت، بنیامین دەڵێت فۆرمە هێماییەکانی ئەفسانە خاوەن دەسەڵاتێکی وەستێنەرن و دەتوانن گێڕانەوە ڕوولەپێشەکانی مێژوو بۆ ساتێک بووەستێنن. بۆیە ئەفسانە بەم مانایە تەنها پێشینەیەک نییە بۆ فەلسەفە، بەڵکو مۆدێل و شێوازێکی بوونیشە کە وزەی ناوەکیی «ڕزگارییخوازانە»ی مێژووی لەخۆیدا هەڵگرتووە – واتا ساتەکانی وەستان کە تێیدا ڕابردوو بۆ ساتی ئێستا دەدوێت و دەستدەکات بە دروستکردنی تەنگژە بۆ هەژموونی پێشکەوتنی عەقڵانیی تەکنیکیی.

٣: مێژوو: بەدیهاتنی سەربەستیی و خود-وشیاریی

« مێژوو دەست بە

باهۆزەوە ئەگرێ و ئەڕوا…

لای هێگل مێژوو زنجیرەیەکی ڕووتی ڕووداوەکان نییە، بەڵکو شانۆی مەزن و شکۆمەندی خۆبەدیهێنانی ڕۆحە (Selbstverwirklichung des Geistes) کە تێیدا وشیاریی مرۆیی بەرەو خود-وشیاریی ڕەها و سەربەستیی لەڕێگەی کارلێکی دیالەکتیکییانەی نێوان ئایدیاکان، دامەزراوەکان و کردەوەکانەوە دەڕوات. لە کتێبەکەیدا بەناوی فەلسەفەی مێژوو هێگل مێژوو وەک ئاوەڵابوونێکی عەقڵانیی ڕۆح دەبینێت، پرۆسەیەک لەڕێگەیەوە مرۆڤایەتیی ڕاستەوخۆیەتیی سروشت تێدەپەڕێنێت و بە سەربەستیی ژیانی ئەخلاقیی (Sittlichkeit) و خود-وشیاریی دەگات. ئەم جووڵە دیالەکتیکییە دەبێتە هۆی ئەوەی عەقڵ خۆی لەجیهاندا دەربخات. مێژوو لەم مانایەدا بریتییە لە گێڕانەوەی گەشتی ڕۆح لە وزەی ناوەکییەوە (potentiality) بەرەو کردەکییبوون (actuality)، و تێیدا کۆمەڵگە مرۆییەکان بەنێو کۆمەڵێک قۆناغی جیاوازدا تێپەڕ دەبن – جیهانی خۆرهەڵاتیی، یۆنانیی، ڕۆمانیی و مۆدێرن (ئەڵمانیی) – هەر یەکێکیان لە شوێن و بەستێنی خۆیدا بەشێوەیەکی ڕوولەپێش بەدیهاتنێکی تەواوتری سەربەستیی پیشان دەدەن.

لە جیهانی خۆرهەڵاتییدا، سەربەستیی کورتکراوەتەوە بۆ سەربەستیی یەک کەس، بۆ ستەمکار، کە ئیرادە و ویستە سەرەڕۆکەی حوکم دەکات، و هەموو ئەوانیدیکە دەکاتە پاشکۆ و ئەڵقەلەگوێی دەسەڵاتەکەی. لێرەدا، وشیاریی لەنێو ڕاستەوخۆیەتییەکی پێش-عەقڵانیی و هەڕەمییدا دەمێنێتەوە، کە تێیدا زۆرێک هێشتا نائازادن و ڕۆحی مێژوو هێشتا لە قۆناغی کۆرپەلەیی دایە. جیهانی یۆنانیی و ڕۆمانیی پێشکەوتنێکی لاوەکیی لەم پرۆسەیەدا ئەنجام دەدەن، هەندێک وەک ئازاد دەبینرێن – هاوڵاتییانی ناو دەوڵەت-شاری یۆنانیی یاخود کۆماری ڕۆمانیی – بەڵام ئەم ئازادیی و سەربەستییە هێشتا ناتەواوە، چونکە کۆیلەکان، ژنان و بێگانەکان وەدەردەنێت. دیالەکتیکی سەربەستیی لە جیهانی مۆدێرندا (کە هێگل جیهانی ئەڵمانیی بەم جیهانە مۆدێرنە دەبینێت) دەگاتە لوتکە، و تێیدا پرەنسیپی سەربەستیی گەردوونیی دەردەکەوێت، لانیکەم لە چەمک و لە وشیارییدا. لێرەدا، دەوڵەت وەک بەرجەستەبوونی ژیانی ئەخلاقیی عەقڵانیی (Sittlichkeit) دەبێتە ئەو مەیدان و گۆڕەپانەی تێیدا سەربەستیی تاک و عەقڵی گشتیی پێکەوە ئاشت دەبنەوە. لای هێگل، دەوڵەت بە سانایی و بە تەنهایی بریتی نییە لە دامەزراوەیەکی سیاسیی، بەڵکو بەدیهاتنێکی کۆنکریتیی و بەرجەستەی ڕۆحە، و تێیدا تاکەکان وەک کۆمەڵێک بکەری مێژوویی لەڕێگەی بەشدارییکردن لە کۆمەڵە عەقڵانیی و ئەخلاقییەکاندا بە خود-وشیاریی دەگەن. لەبەرئەوە، مێژوو دەبێتە پرۆسەی نەرێکردن و هاوکات بەرزکردنەوە (Aufhebung)، کە ڕاستەوخۆیەتیی سروشت و سنوورەکانی فۆرمە پێشووییە کۆمەڵایەتییەکان دەڕەتێنرێن، و دەچنە نێو سەربەستییەکی عەقڵانیی و خود-وشیارانەی مۆدێرنیتەوە.

زۆربەی جار، فەلسەفەی مێژووی هێگل وەک ڕوانینێکی گەشبینانە بۆ پێشکەوتنی عەقڵانییانەی مێژوو بینراوە و لە بەرانبەردا بیری بیرمەندانێکی گوایە ڕەشبین بۆ مێژوو لە بەرانبەری دانراوە، لەوانە واڵتەر بنیامین. پێویستە سەرەتا بڵێین هەم تێگەیشتنی هێگل بۆ مێژوو گەشبینانە نییە و هەم تێڕوانینی بنیامین بۆ مێژوو ڕەشبینانە نییە و ئەمە سادەکردنەوەیەکی هەردووکیانە. هێگل بڕوای بە چالاکیی بەردەوام هەیە بۆ بەدیهێنانی مێژوو، کەواتە نەک گەشبینینیی ناچالاکانە، بەڵکو کردەی بەردەوام ئامانجی مێژوو بەدیدەهێنێت و بنیامینیش لەلای خۆیەوە بەردەوام باس لە گرتنی ساتەکانی مێژوو دەکات کە وەک فلاشی کامێرا دەردەکەون و ئەگەر لەساتی دروستی خۆیاندا نەگیرێن بۆ ئەبەد لەدەست دەچن. کەواتە هەردوو بیرمەند بۆ بەدیهێنانی مێژوو جەخت لەسەر بکەربوونی چالاکانەی مرۆڤ دەکەنەوە.

لە نووسراوە بەناوبانگەکەیدا، «تێزەکان دەربارەی چەمکی مێژوو» (کە لە جیهانی ئینگلیززماندا بە: تێزەکان دەربارەی فەلسەفەی مێژوو ناسراوە) (١٩٤٠) بنیامین دەست دەکات بە ئاڵنگارکردنی ئایدیا و بیرۆکەی مێژوو وەک مارشێکی هێڵیی بەرەو سەربەستیی، لێرەشدا وا لێکدراوەتەوە بنیامین تێزەکانی دەخاتە بەرانبەر ئایدیالیزمی هێگلیی بۆ مێژوو وەک باوەڕێکی نەگۆڕ بۆ پێشکەوتنی سەربەستیی. کاتێک لەگەڵ پەلاماری نازیزمدا بۆ پاریس تێزەکانی دەنووسێت، بنیامین مێژوو وەک کێڵگەیەکی نابەردەوامیی وێرانەکان دەبینێت، کە قوربانیان و چەوساوان تێچووی ئەو شتە دەدەن پێیدەگوترێت پێشکەوتن. تێڕوانینی بنیامین بۆ مێژوو جەختکردنەوەیە لەسەر «ساتی ئێستا» (Jetztzeit)، کە ڕابردوو و ئێستا تێکەڵی یەک دەبن بۆ وەستاندنی بەردەوامیی مێژوو. هەڵبەت هێگل-یش مێژووی وەک شتێک دەبینی بۆ تێگەیشتن لە ئێستا و گۆڕینی داهاتوو.

لای بنیامین مێژوو بریتییە لە گەلەستێرەیەکی ئەو سات و ڕەهەندانەی کۆمەڵێک بەڵێنی بەدینەهاتوویان لەخۆیاندا هەڵگرتووە، و ئەرکی مێژوونووسیش بریتییە لە «تەقاندنەوە»ی ئەم بەردەوامییە لەڕێگەی زەقکردنەوە و بانگکردنەوەی دەنگە بێدەنگکراو و سەرکوتکراوەکان. ڕوانینی بنیامین بۆ مێژوو لە بنەڕەتەوە ڕەنگدانەوەی دیالەکتیکی هێگلە بەڵام لەبری بکەرە ڕاستەوخۆکانی مێژوو، لای بنیامین ڕەهەندێکی کۆییتر دێت، کە پێیدەڵێت «ساتی مسیانیی» و لە بنەڕەتدا نزیکە لە چەمکی شۆڕش لای کارل مارکس، و مێژوو وەک دید و لایەنێکی ڕزگاریی دەبینێت نەک سەرکەوتن. «فریشتەی مێژوو»ی بنیامین، بە وەرگرتن لە «فریشتەی نوێ»ی پاول کلی، زەق زەق لە وێرانەکانی ڕابردوو دەڕوانێت، کە بەهۆی بای پێشکەوتنەوە نەک بەرەوپێشەوە، بەڵکو بەرەو ڕابردوو فڕێدەدرێت، و لێرەدا ڕوانینی بنیامین بۆ مێژوو، ڕوو لە ڕابردووە بۆ بێدارکردنەوەی دەنگە کپکراوەکان و ڕوانینی هێگل ڕوولەداهاتووە بۆ ڕزگارکردنی ئێستا و بونیادنانی داهاتوو. جیاوازیی لای دوو بیرمەندەکە بریتییە لە ئاوەڕدانەوە بۆ ڕابردوو و نیگابڕین لە داهاتوو، بەڵام هەردووکیان لەوەدا کۆکن، کە ڕابردوو ئەگەر ڕزگار نەکرێت، داهاتوو بوونی نابێت.

٤: شێرکۆ بێکەس: پردی پەیوەندیی هێگل و بنیامین

ئێمە لێرەدا دەتوانین دوو جیهانی شیعریی بخەینە بەرانبەر یەک: جیهانی شیعریی ئەڵمانیی سەردەمی ڕۆمانتیسیزم کە خۆراکی خۆی لە سروشت وەردەگرێت، و بکەری مرۆیی تێیدا دەستەوەستان و ناکاریگەرە و ئەمەش دەبێتە پاڵنەر بۆ پەلاماری ڕەخنەیی هێگل و بنیامین بۆ سەر چەمکی سروشت لە ئەدەبی ئەڵمانییدا، بەوەدا سروشت دەرنشینە و باڵایەتیی بەسەر مرۆڤدا هەیە و بوونی مرۆڤ ون دەبێت، یاخود دەکرێتە پاشکۆ. لە بەرانبەردا ئێمە خاوەن جیهانی شیعریی کوردیین، کە تێیدا سروشت لە پەیوەندیی دوولایەن دایە لەگەڵ مرۆڤ. سروشت دەتوانێت ببێتە پەناگا بۆ ڕزگاریی، بەڵام ناتوانێت بە تەواوەتیی حوکمی مرۆڤ بکات، چونکە ئەوە بکەری مرۆییە بە نیگاکانی دەتوانێت سروشت ڕاڤە بکات، مانای پێبدات و ڕەهەندی سیاسیی پێببەخشێت، کە پێناسەکەرەکەی مرۆڤە، نەک سروشت پێناسەی مرۆڤ بکات. ئێمە لە شیعری کوردییدا فۆرم و ڕەهەندێکی «بەمرۆییکردنی سروشت» دەبینین، لەکاتێکدا لای ڕۆمانتیسیزمی ئەڵمانیی، ئێمە بەر «بەسروشتیکردنی مرۆڤ» دەکەوین. سروشت چالاک و مرۆڤ ناچالاک. دیارە لێکۆڵینەوە لەم پرسە بابەتی ئەم توێژینەوەیە نییە و من لە بەشی یەکەمی بەرگی یەکەمی کتێبی «سەما لەسەر گڕکان» بەتایبەت لەو بەشەی بۆ «ئەفسانەی بنەڕەت: بەسیاسییکردنی دار و تەختە» تەرخانمکردووە، بە دوور و درێژیی باس لەم ڕەهەندەی «بەسروشتییکردنی مرۆڤ» لە فەلسەفە و هونەر و ئەدەبی ئەڵمانییدا دەکەم. لێرەدا دەمەوێت ڕاستەوخۆ بپەڕمەوە سەر ئەم بڕگەیەی شێرکۆ بێکەس کە بۆ ئەم لێکۆڵینەوەیە هەڵمبژاردووە.

سروشت، شاخ (چیا) لە نەریتی کوردییدا، هاوشێوەی ئەڵمانەکان ڕەهەندی سیاسیی وەردەگرێت، واتا لە ڕەهەندی ڕاستەوخۆیەتیی دەکەوێت، «هیچ دۆستێکمان نییە جگە لە چیاکان»، دەنگدانەوەی قووڵی ئەم سایکۆلۆژیا سیاسییەن کە مێژووی کوردی پێدا تێپەڕ دەبێت. بەڵام ئەم بەسیاسییکردنەی سروشت مێژوویەکی تازەتری هەیە بەراورد بە نەریتی ئەڵمانەکان، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ڕاپەڕینی هۆزە ژەرمەنەکان دژی ئیمپراتۆریای ڕۆمانیی، بەتایبەت بەوەدا کە ئیمپراتۆریاکە لە زێدەتر لە ناوچە تەختەکاندا دەیتوانی باڵادەست بێت و نمایشی دەسەڵات بکات، تا لەو شوێنانەی بە دارستانی چڕ ناسرابوون، لەوانە ئەڵمانیا. دارستان لە نەریتی ئەڵمانییدا، و چیا لە نەریتی کوردییدا ئەم پێگەیە وەردەگرن. دارستان دەبێتە دۆستی هۆزە ژەرمەنەکان کە ڕێگەیان بۆ خۆش دەکات بەردەوام بۆسە بۆ سوپای ڕۆمانیی دابنێن و لە چاوتروکانێکدا خۆیان حەشار بدەن. پەلاماری هۆزە ژەرمەنەکان بۆسەر ئیمپراتۆریای ڕۆمانیی، کۆتایی ئەم ئیمپراتۆریەتە مەزنەی لێدەکەوێتەوە، کە زیاتر لە نیوەی سەر زەوی داگیرکردبوو. تەنها شوێنێک دەستی بەسەردا نەدەڕۆیشت، ناوچە ئەڵمانییەکان بوو، ئەویش بۆ هەڵکەوتە جیوگرافییەکەی دەگەڕایەوە. لەم ڕووەوە سەردەمی ڕۆمانتیسیزمی ئەڵمانیی، بە سەردەمی باڵای شیعراندنی دارستان ناسراوە. دیارترین شیعرسازانی دارستانبینیی بریتین لە لودڤیگ تیک، یۆزێف فۆن ئایشندۆرف، تیۆدۆر شتۆرم، فریدریش گۆتلیب کلۆپستۆک و هتد. ئەم دارستانبینییە بۆ سەردەمی شاعیرانی مۆدێرنیش پەڕیوەتەوە، کە لە بنەڕەتدا خەریکی شیعراندنی شارستانێتیی و شارسازیی بوون دژی سروشت، لەوانە، ڕاینەر ماریا ڕیلکە:

«ئا لەوێ بووی تۆ وەک دارستان ڕەگداکوتاو،

و خاوەن هەزاران قووڵایی بووی،

و خۆت دەبوویتە دارستانی چڕ و فراوان،

و لە قووڵایی تاقانەیی و سەمەرەییتەوە،

دەنگانێکی زۆر هاواریان دەکرد».

شیعراندنی دارستان بەڕادەیەکی وەها سیاسیی گەیشتبوو، وایکرد ئەو بیرمەندانەی خەریکی هزراندن و فەلسەفاندنی پرۆسەی شارستانێتیی بوون، هۆشداریی قووڵ دژی دارستانبینیی و دارستانپەرستیی بدەن، کە خەریکە دەبێتە سەروەری مرۆڤ، نەک شوێنێک بۆ حەوانەوەی مرۆڤ و سەیرکردنی وەک ئۆبژێکت/بابەتێکی جوانیی. بەسیاسییکردنی دارستان واتا لەسیاسەتداماڵینی مرۆڤ. هێگل لە یەکەم ئەو بیرمەندانە بوو دژی ئەم ڕەوتە وەستابووەوە. هێگل مێژووی جیهان وەک ڕەهەندی پێچەوانەی سروشت دەبینێت. لە مێژوودا شۆڕش ڕوودەدات، لە سروشتدا، دژە-شۆڕش: «ئەگەر دارستانە ئەڵمانییەکان هێشتا [بەوجۆرە مابان و لەوێ هەبان] بەدڵنیاییەوە هەرگیز شۆڕشی فەڕەنسیی ڕووینەدەدا» (وانەکان دەربارەی فەلسەفەی مێژوو). بەڵام جیاوازیی سروشتبینیی لەنێوان کورد و ئەڵمانەکاندا ئەوەیە کە لەگەڵ ئەوەی چیابینیی دەبێتە سەرچاوەیەکی سایکۆلۆژیای سیاسیی، بەڵام هاوکات پەناگەیەکیش بۆ شۆڕش. وەک لەو بڕگەیەی شێرکۆ بێکەسدا دەیبینین کە لە سروشتدا داستان لەدایک دەبێت، و داستانیش ڕێگەی خۆی بۆ ئەفسانە دەکاتەوە، بەڵام هەموویان لە کۆتاییدا خۆیان بە مێژوو دەسپێرن.

هەم لەنێو دارستاندا و هەم لەنێو چیادا، داستان لەدایک دەبێت؛ ئەمە ئەو شتەیە هێگل ستایشی دەکات و ناوی دەنێت: ساتی نەتەوەیی (monumenta nationum). کاتێک سروشت وا دەکات نەک سەروەری داستان، بەڵکو شوێنێک بێت بۆ لەدایکبوونی داستان، «ئەوە شاخە؛ لەم دەراڵی بەردانەدا دۆڵپای داستان پێ ئەگرێت» دەبینین لای بێکەس سروشت دەبێتە مەیدانی لەدایکبوونی ئەو شتەی دەتوانین بە قۆناغە یەکەمەکانی گەشەی گەلێک ناوی ببەین کە تێیدا داستان، یاخود داستانی یەکەم (original epic)، بناغەی وشیاریی گەلێک/خەڵکێک پێکدەهێنێت. داستان کە لەدایک دەبێت ئاسانکاریی بۆ ئەوە دەکات لە فۆرمی سەرەتایی، ناڕوون و لێڵی وشیارییەوە بەرەو قۆناغێک بپەڕینەوە تێیدا هەست بە توانای بەرهەمهێنانی جیهانی تایبەتی خۆمان بکەین و هەست بکەین لەو جیهانەدا لە ماڵی خۆمانین. داستان شوێنی بەرهەمهێنانی جیهانبینییەکی نوێ و وشیارییەکی نوێیە بۆ جیهان چۆن بە هی خۆمانی بزانین و چۆنیش تێیدا بژین. داستان یەکەم بەردی بناغەی ئەو شتە دادەنێت کە زۆر درەنگتر پێیگوترا «ناسنامەی هاوبەش». داستان هەروەها دەتوانێت ئامرازێک بێت بۆ فۆرمبەخشین بە باوەڕە ئایینییەکان و نۆرم و بەها ئەخلاقییەکانی گەلێک کە وایان لێدەکات ببنە گەلی ئەبەدیی و نەمر. لەبەرئەوە هێگل داستانی وەک دیاردەیەکی کولتووریی و مێژوویی دەبینی کە دەبێتە ئامرازێکی بنچینەیی بۆ هێشتنەوە و ڕاگرتن و هەروەها ڕوونکردنەوەی تێگەیشتنێکی هاوبەشی ئەخلاقیی و باوەڕیی بۆ جیهان، واتا گشتێتیی ئەو پەیوەندییە جەوهەرییانەی دەسەڵاتی بیرکردنەوە و بەهاکان دەربارەی وشیاریی مێژوویی بەدەستەوە دەگرن.

ئەفسانە قۆناغی دوای سروشت و داستانە، واتا بەرزترین قۆناغی وشیاریی مرۆییە پێش سەرهەڵدانی وشیاریی مێژوویی. ئەفسانە توانای دانانی بناغەی پتەوتری بۆ وشیاریی مێژوویی گەلێک هەیە. لەم ڕووەوە ئەفسانە دەتوانێت مۆرکی ئەو قۆناغە سەرەکییە بێت کە تێیدا ڕۆح دەردەکەوێت و خۆی ئاوەڵا دەکات و بەرەو خود-وشیاریی و زانینی ڕەها دەڕوات تا دەگاتەوە بە مێژوو و لەوێدا سوکانی گەشتەکە ڕادەستی مێژوو دەکات: «دۆڵپای داستان پێ ئەگرێ و ئەفسانە ئەپشکوێ»، بێکەس بە وردیی گوزارشتی لەمە کردووە. ئەفسانە لێرەدا بە سانایی بریتی نییە لە کۆکردنەوەیەکی حیکایەت و چیرۆکەکان یاخود بەرهەمە کولتوورییەکان، بەڵکو دەرکەوتەیەکی جووڵەئاسا و داینامیکیی هەوڵی ڕۆحی مرۆییە بۆ تێگەیشتن لە ڕەهایەتیی لەڕێگەی فۆرمە هێمایی/سیمبولییەکانەوە. بێکەس هەوڵدەدات ڕۆحی مرۆڤی کورد لەم گەشتەدا پوخت بکاتەوە و وێنای بکات. بەڵام گرنگترین و دوا قۆناغ لێرەدا ئەوەیە کە مێژوو دەست بە گەشتەکەی دەکات:

« مێژوو دەست بە

باهۆزەوە ئەگرێ و ئەڕوا»

مێژوو بریتی نییە لە گێڕانەوەی ڕابردووان، لە حیکایەتی «گەورەپیاوان»، مێژوو شتێکە هەمیشە ڕووی لە ئێستا و لە داهاتووە. لە نەریتی باوی مێژوونووسییدا، ئێمە بەردەوام پێمان دەگوترێت مێژوو واتا زانینی ڕابردوو، چیرۆکی مەزنەکان و شارستانێتییەکان، بەڵام کەمترین شتمان لەسەر ئەوە پێدەگوترێت چۆن مێژوو بکەینە گۆشەنیگای ئێستا و داهاتوو. لە نەریتی فەلسەفەدا هێگل یەکەم بیرمەند بوو بە ڕادیکاڵیی گۆڕانی بەسەر تێگەیشتنماندا هێنا بۆ مێژوو. لێرەوە ئێمە دەتوانین لەبری چەمکی مێژوونووسیی، چەمکی «مێژووبینیی»، واتا بینینێک بۆ مێژوو بۆ بیرکردنەوە لە ئێستا و داهاتوو. مێژوو بریتی نییە لە خولانەوەیەکی بازنەیی، یاخود خولانەوەی ئەبەدیی سیزیفیی، مێژوو داینامیکی هەیە و دەڕواتە پێشەوە، بەڵام لێرە و لەوێ، زۆربەی جار، دەوەستێت و ئێستێک دەکات. مێژوو جووڵەیە لەڕێگەی پێکدادان لەگەڵ ئێستادا. لە شۆڕشەکاندا، لە خەباتە سەربەخۆییەکاندا، لە جەنگە کولتوورییەکاندا، ئەو ساتانەیە مێژوو دەوەستێت و بیر دەکاتەوە. واڵتەر بنیامین ئەم دیالەکتیکی جووڵە و وەستانەی مێژوو لە وێنەیەکدا دەگێڕێتەوە:

«لە شۆڕشی مانگی جولایدا شتێك ڕوویدا و ئەوەى ڕوون كردەوە، كە ئەم وشیارییە هێشتا زیندووە. لەیەكەم ئێوارەى جەنگەکەدا ڕوون بووەوە لە خاڵە جیاوازەكانی پاریسدا، كەسانێك بەشێوەى هاوكات، بەڵام جیا و دوور لەیەكتر، تەقە لە کاتژمێرە گەورەكانی سەر بورجەكان و مەیدانەكانی شار دەكەن، شایەتحاڵێكی زیندوو، كە ڕەنگە لەم بینینەى خۆیدا ئیلهامی لە هونەری كێش و سەروا وەرگرتبێت، دەنووسێت:

كێ باوەڕی دەكرد! وەك پێمان دەڵێن

لە خوارەوەى هەر بورجێك،

یوشەعە تازەكان هەن

پێدەچێت لە خودی کات تووڕە بووبێتن

تەقەیان لە کاتژمێرە قوڕمیشدارەكان دەكرد

تا ڕۆژ بووەستێنن».

لێرەدا دەبینین مێژوو خۆی بە ساتی ئێستادا دەکات، تا ڕۆژ بووەستێنێت، ئەوەی ڕوویداوە، کۆی بکاتەوە و لێیان بڕوانێت، ئینجا ڕەوت و داینامیکەکە بخاتەوە جووڵە. مێژوو هەمیشە وەک باهۆز و تۆفان دێت، لەگەڵ باهۆز و تۆفانیشدا ڕێدەکات. لەم دێڕانەی بێکەس-دا «مێژوو دەست بە باهۆزەوە ئەگرێ و ئەڕوا»، گەڕانی مێژوومان بەرەو سەربەستیی پیشان دەدات، جووڵەیەکی بێکۆتایی مرۆڤی کورد. مێژوو لەم بینینەی بێکەس-دا بریتییە لەو پرۆسەیەی جاروبار یاخود دەوەستێنرێت و دەستپێدەکاتەوە، یان ناوەستێت تا نەگاتە سەربەستیی. وەستاندنی مێژوو لەلای مرۆڤی کورد دوو ڕەهەندی هەیە: ناچاریی و خۆویست. ناچاریی ئەو ساتانەیە کە کارەساتەکان و هێزە دەرەکییەکان دەیوەستێنن: داگیرکاریی، جینۆساید، سڕینەوە. بەڵام خۆویست ئەو ساتانەیە مرۆڤی کورد مێژوو دەکاتەوە هاوڕێ و یاوەری باهۆز و تۆفان دژی داگیرکاریی، جینۆساید و سڕینەوە. مێژوو لێرەدا ئەو «تۆفانی بەهەشت»ەیە لە دوو شوێنەوە هەڵدەکات: ناچاریی و خۆویست. ئێمە زۆرجار دەوەستین و ئێستێک دەکەین بزانین چیمان بەسەر هێنراوە، هەرکە وردەکارییەکانمان زانین، مێژوو بە تۆفان و باهۆز دەسپێرینەوە. هەر ئەوەی ئێمە لە سروشتەوە دەستپێدەکەین، لەسەر کەنارەکانی داستان لەنگەر دەگرین، تۆوی ئەفسانە دەچێنین و پاشان ملی ڕێگە دەگرینەوە، پێمان دەڵێت گەشتی ئۆدیسەیی مرۆڤی کورد لەگەڵ مێژوودا، هەمیشە ڕووی لە داهاتووە نەک لە ڕابردوو. مرۆڤی کورد هەمیشە لەم گەشتەدا لە جووڵە دایە، جووڵەیەک بەرەو داهاتوو. لێرەوە دەتوانین بڵێین بێکەس دەیەوێت پێمان بڵێت: هاوڕێترین کەس بۆ مێژوو بەرەو داهاتوو، ڕۆحی مرۆڤی کوردە. بەڵام ئەم مێژووەش دەبێت لە شوێنێک لەنگەر بکرێت: سەربەستیی و ژیانی ئەخلاقیی، کە بە ڕەهایی دەبێت لە دەوڵەتدا بەدیبێت.

سەرچاوەکان:

Hegel, Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse 1830. Erster Teil. Die Wissenschaft der Logik, Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft, Frankfurt am Main, 1986.

Hegel, Phänomenologie des Geistes, Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft, Frankfurt am Main, 1986.

Hegel, Vorlesung über die Ästhetik, Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft, Frankfurt am Main, 1986.

Hegel, Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte, Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft, Frankfurt am Main, 1986.

Rainer Maria Rilke, Die Gedichte: Nach der von Ernst Zinn besorgten Edition der »Sämtlichen Werke«, Insel Verlag, 1988.

Walter Benjamin, Thesen über den Begriff der Geschichte, Werke und Nachlaß. Kritische Gesamtausgabe, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, 2010.

Walter Benjamin, Ursprung des deutschen Trauerspiels, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, 2000.

پێشڕەو محەمەد، سەما لەسەر گڕکان: نیچە و هونەری سەرتاپاگیر، بەرگی یەکەم، پلاتفۆرمی مینێرڤا، سلێمانیی، ٢٠٢٢.

پێشڕەو محەمەد، کەرنەڤاڵی شکستخواردووان: خوێندنەوەیەکی نوێ بۆ تێزەکان دەربارەی چەمکی مێژووی واڵتەر بنیامین، ناوەندی ڕۆشنبیریی ڕەهەند، سلێمانیی، ٢٠٢١.

شێرکۆ بێکەس، خاچ و مار و ڕۆژژمێری شاعیرێ، لە بڵاوکراوەکانی ناوەندی ئاپیک-سوید ستۆکهۆڵم، چاپی یەکەم، ١٩٩٨.

The post شێرکۆ بێکەس appeared first on ژنەفتن.

دەروازە:

کار چییە و چۆن سەری هەڵداوە؟

هەمیشە لە کتێبە مێژوویییەکاندا ئەوە دەخوێنینەوە کە «گەورە پیاوان» داهێنەری شارستانێتی مەزنی مرۆڤایەتین، بەڵام لە مێژووی سەرهەڵدانی شارستانێتیدا هەرگیز ئاماژە بە ناوی بکەرە ڕاستەقینەکانی دامەزرێنەری شارستانێتی ناکرێت. شارستانێتی و کولتوور بەرهەمی کاری بەردەوام و زەحمەتی زۆرینەی کارکەرانی کۆمەڵگا بووە، لە کاتێکدا هەمیشە ئەو بکەرە ڕاستەقینانە بێ ناو ماونەتەوە. (بێرتۆلت برێشت) شیعرێکی هەیە بە ناوی «پرسیارەکانی ئەو کرێکارەی دەتوانێت بخوێنێتەوە» و تێیدا دەنووسێت:

كێ تیبسی حەوت دەروازەى بونیاد نا؟

ناوی پاشایان لە کتێباندا هاتووە.

ئەوە پاشایان بوون تاوێرە بەردەكانیان بەرز دەكردەوە؟

و بابل، سەدانجار وێرانكراو.

كێ بوو جارەهای جار بونیادی نایەوە؟ بونیادنەرانی

لە كام كاروانسەرای زێڕینی لیمادا دەژیان؟

ئەو ئێوارەیەى دروستكردنی دیواری چین تەواو بوو، بیناكارەكانی چوونە كوێ؟

ڕۆمای مەزن

سەركەوتن بەسەر سەركەوتندا كەڵەكە دەكات.

كێ ئەم سەركەوتنانەى دەستەبەر كرد؟

سیزارەكان سەركەوتنیان بەسەر كام خەڵكدا بەدەست هێنا؟

بیزانسی هەمیشە ستایشکراوی ناو سترانان، ئایا تەنها ئەهلەكەى خۆى كردە كۆشكنشین؟

تەنانەت لە ئەتلانتیسی ئەفسانەییدا

ئەو شەوەى ئۆقیانوس قووتی دا،

هاواری نوقمبووانی كۆیلەكانی بەرز دەبووەوە.

ئەسكەندەری لاو هیندستانی گرت.

ئایا ئەو بەتەنها بوو؟

سیزار گۆلەكانی بەزاند.

ئایا چێشتلێنەرێكی لەگەڵ نەبوو؟

پاشا فیلیپی ئیسپانیا بۆ نقوومبوونی کەشتییە جەنگییەکانی گریا. ئەرێ تەنها ئەو بوو دەگریا؟

فریدریشی دووەم براوەى جەنگی حەوت ساڵە بوو.

ئەرێ هەر ئەو بوو براوە بوو؟

لە هەموو لاپەڕەیەكدا سەركەوتنێك.

دەستی سووری سەركەوتووان هی كێ بوو؟

هەر دە ساڵ پیاوێكی گەورە.

كێ تێچوونەكەى دەدات؟

دنیایەك ڕاپۆرت.

دنیایەك پرسیار.¹.

ئەم شیعرە بناغەی ماتریالیزمی مێژوویی دادەڕێژێت، مێژوویەک کە بتوانێت مافی قوربانییانی بدات و ببێتە سەکۆیەک بۆ پەراوێزخراوەکان و دەنگی بێدەنگکراوان و ناوی بێ ناوان. سەرەتا دەبێت ئاماژە بەوە بکەین، کە لە مێژووی مرۆییدا (چەمکی مۆدێرنی کار) بەو مانایە کە ئەمڕۆ ئێمە هەمانە بە هیچ شیوەیەک نییە. تەنانەت تا پێش (شۆڕشی فەڕەنسیی ١٧٨٩) شتێک نەبوو بە ناوی (کەرامەتی کار-Dignity of Work)، لەبەر ئەوەی هیچ شتێکێکش بە ناوی (کەرامەتی مرۆڤ -Human dignity) بوونی نەبوو. ئەوەی پێشتر هەبوو تەنها سەردەمی کۆیلایەتی و کاری بێگاریی بوو، کە بەگشتی بە خەڵکێک دەکرا کە کۆیلە کرابوون. بۆ نموونە لە مێژووی یۆنانی کۆناندا، جگە لە ئەسینایییەکان، کۆی شارستانێتیی ئەو وڵاتە لەسەر بنەمای سووکایەتیکردن بە کار دامەزرابوو، سپارتایییەکان فەزیلەتی سەربازییان بەسەر فەزیلەتی کارکردندا بەرز دەکردەوە. بە بڕوای ئەوان ئەریستۆکراتەکان نەدەبوو کار بکەن، چونکە کار پیس، قڕێژ، قێزەون و نزمە و دەبێت کۆیلەکان ئەنجامی بدەن، لە کاتێکدا سەربازانی جەنگاوەر وەک فەزیلەتی ڕاستەقینە دەبینران و لە چینی ئەریستۆکراتییەوە دەهاتن. پاشان سەردەمی فیودالیزم دێت، کە ئەم جارە مرۆڤی کارکەر دەبێتە وابەستە و بەستراوە بە زەوییەوە، تەنها بۆ ئەوە کار دەکات کە بژی و بژێوی و هێزی سبەی بەرهەم بهێنێت. کاتێک (لۆردێک)، ئاغایەک، خاوەن زەوییەک زەوییەکەی بفرۆشتایە، هەموو کارکەرانی سەر زەوییەکەش لەگەڵیدا دەفرۆشران و دەبوونە موڵکی ئاغایەکی دیکە. تەنانەت هاتوچۆش پەیوەندی بە قەواڵەی زەوییەوە هەبوو، کارکەرێک (یاخود ئیشکەرێک، کرێکارێک) لە ناوچە و شارێکەوە بۆی نەبوو بڕوات بۆ شار و ناوچەیەکی دیکە، چونکە بەگوێرەی ڕێککەوتن و عورف و دەستوری ئاغا و خاوەن زەوییەکان، ئەو کەسەی وەک بێگار لەسەر زەویکاری پێ دەکرا، دەبوو بۆ زەوی و شار و گوندی ئاغاکە ڕەوانە بکرێتەوە. بێگار ئەو کەسە بوو لەسەردەمی فیودالیزمدا نە کۆیلە بوو هاوشێوەی سەردەمی کۆن و نە کرێکاری مۆدێرن، مۆدێلێکی کارکردنی وابەستەی زەوی.

لەگەڵ هاتنی جیهانی مۆدێرندا، بە دیاریکراوی لەگەڵ سەرهەڵدانی شۆڕشە بۆرژوازییەکاندا، کە لە شۆڕشی فەڕەنسی ١٧٨٩دا دەگاتە لوتکە، بۆرژوازیی تازە هەم لە بواری بازرگانی و هەم پیشەسازیدا دەرکەوت. بۆرژوازیی تازە لەگەڵ کۆیلە، ڕەعییەت و وابەستەکانی زەوییەکانی پێشوودا یەک دەگرن و جەنگێکی بێ ئامان دژی بناغە و سەرجەم باڵەخانە دوو هەزار ساڵەکەی ئەریستۆکراتی و فیودالیزم ڕادەگەیەنێت. هەر لێرەوەیە کە دەبینین کاڕڵ مارکس و فریدریش ئەنگڵس لە «مانیفێستی پارتی کۆمۆنیست، ١٨٤٨»دا ستایشێکی سەرسەختی بۆرژوازیی نوێ دەکەن چونکە مرۆڤی لە کۆتوبەند و وابەستەبوون بە زەوی و ئایین و فیودالیزم ڕزگار کردووە، لە جیاتی کرێکاری مۆدێرنی بەرهەم هێناوە کە پێی دەڵێن «پرۆلیتاریا». ²هەرچەندە ئەوان ئەوەش لەبیر ناکەن، کە بۆرژوازیی نوێ ئەم جارە بە فۆرمێکی دیکە کرێکار دەچەوسێنێتەوە و لەبری پاشکۆی زەوی، دەیکاتە کرێکاری کرێگرتە. واتا کرێکار ئەم جارە لەبری ئەوەی بە زۆر بێت ئازادانە هێزی کاری خۆی دەفرۆشێت بۆ ئەوەی بژی و بژێوی خۆی پەیدا بکات. ئەمەش بەو مانایەی کە بۆرژوازی ئەم جارە بە زۆر کرێکار و هێزی کار وابەستەی خۆی ناکات، بەڵام لە دەرەوەی نەزمی بۆرژوازی هیچ دەرفەتێک بۆ کار نامێنێتەوە. کرێکار بۆ ئەوەی بژی، ناچارە بچێتەوە ناو کارگە پیشەسازییەکانی بۆرژوازی و هێزی کاری خۆی بفرۆشێت، بۆ ئەم مەبەستەش ئەوەی بەرهەمی دەهێنێت، خۆی نابێتە خاوەنی، بەڵکوو لەبری ئەوەی ئەنجامی دەدات ئەو کرێی کەمەیە کە خاوەن کار پێی دەبەخشێت. لێرەوە تیۆری (نامۆیی کار) سەر هەڵدەدات، واتا کرێکار لە پرۆسەی کارکردندا بۆ بۆرژوازی بە چوار قۆناغی نامۆبووندا دەڕوات:

یەکەم: «نامۆبوون لە بەرهەمی کارەکەی» واتا ئەوەی بەرهەمی دەهێنێت، خۆی نابێتە خاوەنی، بەڵکوو دەبێت پارەیەکی زۆر کۆ بکاتەوە، لە بازاڕ بیکڕێت.

دووەم: «نامۆبوون لە سروشت» بەو مانایەی کە کرێکار چیتر پەیوەندییەکی هەمەلایەنە و مرۆیی بە سروشتەوە نەماوە و بەڵکوو بەرهەمهێنان لەسەر وزەی زەوی و ژینگەیەک دەکات، کە کەسێکی دیکە داگیری کردووە ئەویش خاوەنکارە.

سێیەم: «نامۆبوونی کرێکار لە هاوڕێ کرێکارەکەی» لێرەدا چیتر پەیوەندی نێوان کرێکاران پەیوەندییەکی هاوڕێیانە و هاوپشتیی نییە بەڵکوو کێبڕکێیە، چونکە سەرمایەدار هانی کرێکاران دەدات بۆ کاری قوورستر، بۆ ئەم مەبەستەش پاداشتێکی کەم دەبەخشێتە بە کرێکاری ماندووتر و زەحمەتکێشتر، هەر بۆیە لە جیاتی هاوپشتی و پەیوەندیی یەکسان، سەردەمی کێبڕکێ و یەکتر لەناوبردن دەست پێ دەکات.

چوارەم: «نامۆبوون لە جۆری مرۆیی» واتا کرێکار چیتر خۆی وەک مرۆڤ و چالاکیی خۆی وەک چالاکییەکی مرۆیی نابینێت، هەروەها پەیوەندیی خۆی بە مرۆڤەکانی دەوروبەرییەوە لەدەست دەدات.³

کار وەک چالاکیی زیندووی ژیان

لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا پێویستە باس لە سەرهەڵدانی کار وەک چالاکییەکی زیندووی ژیان بکەین. ئێمە دەزانین ئەوانەی کار دەکەن کەمترین دەستکەوتی بەرهەمەکانیان بۆ خۆیان دەبێت، بەڵام ناکرێت نابێت لێرەدا بە شێوەیەکی دۆگمایی بڕوانینە پرسی کار، بەڵکوو لەجیاتی ئەوە ئێمە دەبێت بە شێوەیەکی دیالەکتیکی پرۆسەی کار ببینین. سەرهەڵدانی چەمکی (کەرامەتی کار)، هەر ئەوە نییە کە کرێکار دەکاتە پاشکۆ و ئەڵقەلەگوێی سەرمایە و کۆت و بەندی دەکات، بەڵکوو هەر ئەم پرۆسەیە یارمەتی دەدات لە بوونی خۆی وەک بکەرێکی سیاسی وشیار ببێتەوە، ئەم وشیاربوونەوەیەش پرۆلیتاریا دەکاتە بکەرێکی شۆڕشگێڕ.

هەڵبەت کاڕڵ مارکس یەکەم بیرمەندە لە مێژووی مرۆڤدا کە زۆر بەقووڵی و هەمەلایەنی تیۆریزەی چەمکی کاری کردووە. ئەو کار وەک کاتیگۆرییەکی تەواو گرنگ دەبینێت بۆ پرۆسەی بەرهەمهێنان و بەرهەمهێنانەوەی ژیانی کۆمەڵایەتی. لە نووسراوێکیدا بە ناوی «لێکدانەوەکان دەربارەی ڕەگەزەکانی ئابووریی سیاسیی جەیمز میل»، مارکس تێگەیشتنێکی تەواو دیالەکتیکییانە بۆ چەمکی کار دەکات و دەنووسێت:

«کارەکەم دەبێتە بەرجەستەبوون و دەرکەوتنێکی ئازادیی ژیان، کەواتە دەشبێتە چێژوەرگرتن لە ژیان. بەڵام بە گریمانەکردنی لێرەبوونی خاوەندارێتیی تایبەت، کارەکەم تەنها نامۆبوونە لە ژیان، چونکە بۆ ئەوە کار دەکەم تا بژیم، بۆ ئەوە کار دەکەم تا بژێویی ژیان بەدەست بهێنم. کارەکەم ژیانی من نییە… بەگریمانەکردنی خاوەندارێتیی تایبەت، تاکایەتیی من بەڕادەیەکی وەها نامۆ و بێگانە دەبێت، کە ئەم چالاکییە دەبێتە چالاکییەک ڕقم لێی بێت، دەبێتە جۆرێک لە سزادانی من کە دوورە لەوەی لێکچوونی لەگەڵ چالاکیدا هەبێت. کەواتە کار تەنها چالاکییەکی زۆرەملێیە کە کەسانێک لە ڕێگای پێداویستیی دەرەکییەوە بەسەریاندا سەپاندووم، نەک بەهۆی پێداویستییەکی گرنگ و ناوەکی و جەوهەرییەوە».⁴.

لەو کاتەوە کە مارکس تێبینی و چاودێریی مانگرتنەکانی کرێکاران و خەباتەکانی خەڵک  و جووتیارانی دەکرد کە بۆ دار و درەخت و بۆ نیشتەجێبوون دەیانکرد، دەستی کرد بە بەکارهێنانی شیکاریی ڕەخنەییانەی خۆی دەربارەی ئابووریی سیاسی، تا کۆمەڵێک بنچینەی بەرجەستە و کۆنکرێتی بۆ تێگەیشتن  لە ماتریالیزمی تازە  بۆ مێژوو دابین بکات. چالاکیی مرۆیی، بە فراوانی وەک ڕەگەزێکی بنچینەیی بۆ ئەم ماتریالیزمە نوێیە دەبینرا. لە »دەستنووسە ئابووری و فەلسەفییەکانی ١٨٤٤»دا مارکس ئامادەکاری بۆ یەکەم کۆتێزی خۆی بۆ کار وەک چالاکییەکی زیندوو دەکات. بۆیە دەڵێت بوونی مرۆیی:

«چالاکیی خودی ژیانی مرۆڤ دەکاتە بابەت و ئۆبژێکتێک کە وشیاری و ئیرادەی ئەوە. ئەو خاوەن چالاکیی وشیارانەی ژیانە، ئەمەش دەستنیشانکردنێک نییە کە ڕاستەوخۆ لەگەڵیدا دەربکەوێت، چونکە چالاکیی وشیارانەی ژیان، ڕاستەوخۆ مرۆڤ لە چالاکیی ژیانی ئاژەڵی جیا دەکاتەوە. هەر لەبەر ئەوەشە کە خاوەن بوونێکی جۆرییە. تەنها لەبەر ئەوەی کە مرۆڤ خاوەن بوونێکی وشیارانە و جۆرییە، ژیانی خۆی دەبێتە بابەت و ئۆبژێکتێک بۆ خۆی. هەر لەبەر ئەوەشە کە چالاکیی ئەو بریتییە لە چالاکیی ئازاد».⁵–

پەیوەندییە ئاڵۆزەکانی نێوان بوونی کۆمەڵایەتی و سروشت لەم ڕووەوە، کاریگەریی ڕەهەندەکانی پەیوەندی نیوان خۆیان دەبیننەوە: واتا «ژیانی فیزیکی و ڕۆحیی مرۆڤ پەیوەست دەبێت بە سروشتەوە بەو مانا سادەیەی سروشت خۆی پەیوەست دەبێت بە خۆیەوە، چونکە مرۆڤ خۆی بەشێکە لە سروشت».⁶ کەواتە گۆڕینی سروشتی ئۆرگانی، کە بەهۆی چالاکیی مرۆیییەوە بەدیهاتووە، ناوبژیوان و نێوانگیرییەکی پێویست و گرنگە کە خۆی لەناو کارکردندا دەدۆزێتەوە، بە مانای «کەرەستە، بابەت و ئامرازی ژیانی چالاکانەی خۆییەتی».⁷ لێرەوەیە تێدەگەین بەرهەمهێنان و بەرهەمهێنانەوەی ژیانی کۆمەڵایەتی بناغەی خۆیان لەناو چالاکیی کاردا هەبووە و هەیە. ئەمەش لەلایەن مارکس و ئەنگڵسەوە بەتایبەتی لە کتێبی «ئایدیۆلۆژیای ئەڵمانی»دا فراوانتر دەکرێت، بە دیاریکراویش لەو شوێنەدا کە دەڵێن:

«لەم ڕووەوە یەکەم کردەی مێژوویی بریتییە لە بەرهەمهێنانی ئامرازی دابینکردنی پێداویستییەکانی بەرهەمهێنانی خودی ماتریال و کەرەستەی ژیان. لە ڕاستیدا ئەمەش بریتییە لە کردەیەکی مێژوویی، وە هەلومەرجێکی بنچینەییی سەرجەم مێژوو، کە تا ئەمڕۆش، هاوشێوەی هەزاران ساڵ پێش ئێستا، دەبێت هەموو ڕۆژێک و هەر کاتژمێرێک تەنها لە پێناوی مانەوەی ژیانی مرۆییدا بەدی بهێنرێت و ئەنجام بدرێت»⁸.

بەرهەمهێنانی ئامرازی پێویست بۆ دابینکردنی پێداویستییە مرۆیییەکان دواتر گۆڕا بۆ هەلومەرجێکی بنچینەییی ژیانی مرۆییی خۆی، بە واتا هەمان بناغەی پرۆسەی بەمرۆییبوون. کار وەک شتێک دەبینرا لکابێت بە ژیانی مرۆڤەوە، وەک ئەوەی ئەوان بەهۆیەوە بوونەتە بوونەوەرێکی مرۆیی و کۆمەڵایەتی:

«مرۆڤەکان دەکرێت لە ڕێگای وشیاری، ئایین یان هەرشتێکی دیکەی هاوشێوەوە لە ئاژەڵان جیا بکرێنەوە. هەر ئەو کاتەی دەست دەکەن بە بەرهەمهێنانی ئامرازەکانی بژێویان ڕێک لێرەوە خۆیان لە ئاژەڵان جیا دەکەنەوە، هەنگاوێک کە بەهۆی ڕێکخستنی جەستەیی و فیزیکییانەوە بەدی دێت و دەستەبەر دەبێت. لە ڕێگای بەرهەمهێنانی ئامرازی مانەوە و بژێویان، مرۆڤەکان ناڕاستەوخۆ ژیانی ماتریالیی خۆشیان بەرهەم دەهێنن».⁹

لێرەوەیە دەبینین کار وەک چالاکییەکی زیندووی ژیان سەر هەڵدەدات، وە کاتێک کار وەک ڕەگەزێکی زیندووی ژیان دەبینرێت، لە ڕاستیدا وەک خەسڵەتێکیشە کە بوونی مرۆیی لە بوونی ئاژەڵی جیا دەکاتەوە، هەر بۆیە دەبێتە ڕەگەزێکی بنچینەیی و سەنتڕاڵی مرۆڤایەتی. بێگومان مەحاڵە ژیانێکی کۆمەڵایەتی بەبێ بەدیهێنانی کردەیەکی بەرهەمهێنەرانەی ڕۆژانە درک پێ بکەین، بەڵام ژینگەی مرۆیی و کۆمەڵایەتی خۆی گۆڕانی بەسەر مانا بنچینەیی و بنەڕەتییەکەدا هێناوە کە پێشتر لە ناو چەمکی کار و کەرامەتی کار و ئەو ئامانجەدا هەبوون کە بە هۆیەوە سەری هەڵدابوو. وەک پێشتریش ئاماژەمان پێ کرد، لێرەدایە کە کار وەک چالاکییەکی نامۆبوو دەردەکەوێت، لەبەر ئەوەی ئیتر کار وردە وردە لەناو سەرمایەداریدا و لەگەڵ سەقامگیرتربوونی سیستەمەکدا، لەوە دەکەوێت چیتر کار بێت وەک چالاکییەکی زیندوو، چالاکیی خۆ-بەدیهێنان و فراوانکردنی تواناکانی ژیان. ئەگەر کار بناغەی پێکهێنانی ژیانی زیندوو، چالاکیی ژیانی، بناغەی بەرهەمهێنانی هونەر، ئەدەب، جوانی و ئێستاتیکا و کۆی ئەو باڵەخانەیەی شارستانێتی بووبێت، ئەمڕۆ کار لەناو سەرمایەداریی نیۆلیبراڵدا خەریکە دەگەڕێتەوە پێش سەرهەڵدانی چەمکی «کەرامەتی کار».

ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە کار ئەو مانایەی لە دوو سەد ساڵی ڕابردوودا هەیبوو وەک بناغەیەک بۆ دیموکراتیزەکردنی کۆمەڵگە جۆراوجۆرەکان و ڕاگرتنی پایەکانی یەکسانی و یەکسانیی هەمەلایەنە، ئەمڕۆ لەناو کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا هەموو ئەو مانا و گرنگییەی خۆی لەدەست داوە. بەبێ بزووتنەوەی کار لە دوو سەد ساڵی ڕابردوودا، هەرگیز مێژووی کۆمەڵگە مرۆیییەکان نەیدەتوانی دەستبەرداری ڕیشەیی هەزاران ساڵەی ئەریستۆکراتی، فیودالیزم، کۆیلایەتی و ڕیشە کۆنەپارێزییەکانی هەرەمییەتی دەسەڵات و پیاوسالاری ببێت. بەڵام ئەوەی کە ئەمڕۆ ئێمە شایەتحاڵین، بریتییە لە داکشاندنەوە و دابەزاندنێکی چەندایەتییانەی ناو بواری بەرهەمهێنان. لەبری خزمەتکردن بە بەهای بەکاربردن، کاری ئەبستراکت و ڕووت بەردەوامە لەوەی ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی لە دروستکردنی بەهای ئاڵوگۆڕ و بەهای بۆ بازاڕبردن هەبێت. واتا دابینکردنی پێداویستییە ژیانییەکان لەپێناوی گەشەدان بە کولتوور و هونەر و ئەدەبی پێشکەوتووخواز. بەو مانایە، وەک (مارکس) لە «ئایدیۆلۆژیای ئەڵمانی»یدا ئاماژەی پێ کردووە کاتێک مرۆڤ شتێکی نەبێت بیخوات، شوێنێکی نەبێت تێیدا ئارام بگرێت و بحەسێتەوە، ئاساییشی داهاتووی مسۆگەر نەبێت، چۆن دەتوانێت فیکر، هونەر و ئایدیۆلۆژیا بەرهەم بهێنێت؟ هەر بۆیە دەبینین لەگەڵ داکشاندنەوە و کورتکردنەوەی کار لە ئەمڕۆدا بۆ نێو ژمارەی چەندایەتی و لەچۆنایەتیخستن، زۆرترین بیرە دواکەوتوو، کۆنەپارێز و ڕاستڕەوەکان گەڕاونەتەوە سەر سەکۆی سیاسی، وە هەڕەشە لە هەموو ئەو دەستکەوتانە دەکەن کە بە درێژاییی دووسەد ساڵی ڕابردوو لە ڕێگەی خەباتی بەردەوامی بزووتنەوەی کارەوە بەدیهاتوون. لەو سەردەمەی کە بزووتنەوەی کار بەهێز بوو وە لە لوتکەی ڕادیکاڵیزمی خۆیدا بوو، وردە وردە دەبینرا کە جیاکاری نێوان کاری فیزیکی و کاری فیکری لەکەمبوونەوەدایە، تەنانەت وای لێهاتبوو بە شێوەیەکی ماتەوزەی ناوەکی (پۆتێنشیاڵ) هەر کارکەرێک بتوانێت کاتی بەتاڵی بۆ بوارەکانی هونەر و ئەدەبیات و کولتوور تەرخان بکات و کار وەک چالاکییەکی ژیانی خۆی ببینێت. لێرەدا نەک بەو مانایە هونەر و کولتوور کار نەبن، بەڵکوو ژیانی کرێکار لە پرۆسەی کاردا تەنها بۆ دابینکردنی بژێوی و دوورکەوتنەوە لە کولتوور و هونەر بەهەدەر نەچێت، یاخود بە مانایەکی دیکە، ئەو کرێکارەش کە پیشەی کارەکەی، بۆ نموونە، بەرهەمهێنانی کەرەستەی خۆراکییە، دەرفەتی ئەوەشی هەبێت بەشداری لە بواری کولتوور و هونەردا بکات. ئەگەر نموونەیەکی سێرگی تریتیاکۆڤی هونەرمەند و فۆتۆگرافەری سۆڤێتی بهێنینەوە، ئەو ڕۆژنامەیەکی دامەزراندبوو، کرێکارانی هان دەدا کە لە کات و دوای کاتی کارکردن وێنەی فۆتۆگرافی بگرن و لە ڕۆژنامەکاندا بۆی بڵاو دەکردنەوە. لەبەرئەمەش تریتیاکۆڤلای بیرمەندانی سەرەکیی بواری فۆتۆگرافی، وەک واڵتەر بنیامین، زیگفرید کراکاوەر، لازلۆ مۆهۆلی-ناج و هتد دەبێتە بناغەدانەری فۆتۆگرافیی نوێ.¹⁰چونکە مرۆڤایەتی خەریک بوو ببێتە شایەتحاڵی نەمانی جیاوازی و درزەکانی کاری دەستی و کاری زەینی، واتا هەر کارکەرێک پۆتێنشیەڵی هونەرمەند و ئەدیبی هەبوو. مۆدێلی کار لەناو سەرمایەداریدا، کاری دەستی و کاری زەینی هێندە لەیەک دوورخستووەتەوە، ئەوەی کار دەکات ئاگای لە کولتوور و هونەر نەبێت و ئەوەشی خەریکی بواری کولتوورە لەڕووی سیاسییەوە هیچ سۆلیداریتی و هاوپشتییەکی لەگەڵ کرێکاردا نەبێت. ئەگەر ئەرشیڤی فۆتۆگرافیی ئەو پڕۆژەیە ببینینکە ئەمڕۆ بەشێکیان بوونەتە بناغەیەکی گەورە بۆ هونەری فۆتۆگرافی، بەبێ وردبوونەوە لە سیاقی مێژوویی، وا بیر دەکەینەوە ئەو فۆتۆیانە لەلایەن فۆتۆگرافەرانی پیشەییەوە گیراون(پرۆفیشناڵ)، لە کاتێکدا زۆربەی زۆریان لەلایەن کرێکارانی ئاسایی دوای گەڕانەوەیان لە کار ئەنجامدراون، زۆربەی کاتیش ڕۆژنامەکەی تریتیاکۆڤ کامێراکانی بۆ دابین کردوون.

ئێمە ئەمڕۆ لە سەردەمێکدا دەژین کار بە تەواوی ئەم مانایانەی لەدەست داوە، هەم ڕێژەی هونەرمەندان و داهێنەران و ئەدیبان لە کەمبوونەوەدایە و هەمیش هێزی کاری ڕووت لە هەڵکشاندایە. لە هەمان کاتدا نوخبەیەک ڕۆژ بە ڕۆژ کۆنتڕۆڵی مۆزەخانەکان، گەلەرییەکان، هونەرە جوانەکان و هتد دەکات، لە بەرانبەردا ڕێگە بۆ جۆرێک لە ئەستێرەکانی وەک هۆلیوود خۆش دەکات کە ببنە خزمەتکاری ئایدیۆلۆژیی ئەم نەزمە نوێیەی نیۆلیبرالیزم. لەم سەردەمەدا کۆمەڵگە سەرمایەدارییەکان بەتەواوی پێگە کارییەکانیان نادڵنیا و بێ ئاساییش کردووە، مرۆڤ بۆ ئەوەی بمێنێتەوە و درێژە بە بژێوییەکانی بدات، ناچارە چەندین جۆری کار هەڵبژێرێت و هەموو ووزەی خۆی تێدا بەگەڕ بخات. ئەمەش نەک تەنها لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان دووری دەخاتەوە، بەڵکوو کۆی توانا ناوەکییەکانی بۆ داهێنانی ئەدەبی، هونەری و کولتووری لەدەست دەدات و دەبێتە ئامێرێکی ڕووتی کارکردن کە هەموو ڕۆژێک ڕاکەڕاکییەتی بەدووی سبەینێیەکدا لە برسان نەمرێت. لە سەدەی نۆزدەدا (مارکس) بانگەشەی بۆ ئەوە دەکرد کە دەبێت ڕۆژ و کاتی کار کەم بکرێتەوە وە کاتە بەتاڵەکان لەپێناوی پەروەردەی هزری و هونەری و کولتووریدا هەڵبکشێنرێن، تا کۆمەڵگەیەکی مۆدێرنی پێشکەوتووخواز لەدایک ببێت. ئەمڕۆ نیۆلیبراڵیزم ڕۆژ بەڕۆژ ئەم دەستکەوتانە لەناو دەبات و کۆمەڵگە جۆراوجۆرەکانی بردووەتەوە ناو دڵی دواکەوتووییەوە، بێ هۆ نییە ئەمڕۆ بیرمەندانێکی زۆر باس لە گەڕانەوەی سەردەمە تاریکەکانی سەدەکانی ناوەڕاست دەکەن، کە تێیدا مرۆڤ دەبێتەوە بە پاشکۆی زەوی. هەرچەندە وەک بەشێک لە کۆمەڵناسان باسی دەکەن ئەمڕۆ مرۆڤ بە پاشکۆبوونی بۆ دیجیتاڵ، لە کار وەک چالاکییەکی ڕاستەقینەی ژیان دوور کەوتۆتەوە.

ئەوانەی تا ئێرە باسمان کردن دەکرێت وەک بنچینەیەک وەربگیرێن تا لە مەبەستی کار تێبگەین، بەو ئامانجەی کە سەرەڕای ڕەهەندە نامۆکەرەکانی، لە ڕوانگەی دیالەکتیکییەوە، کار لەناو سیستەمی سەرمایەداریدا بیبینین، چونکە کار ڕەهەندی ڕزگاریخوازانەی هەبووە و وشیاریی مرۆڤی هەڵکشاندووە.

لێرەدا پێویستە بچینە ناو بابەتێکی گرنگەوە و ئاماژە بەوە بکەین کە لە ڕابردوودا کار گرنگییەکی زۆری هەبووە بۆ ڕزگاربوونی ژنان. سەرمایەداریی سیستەمێکی دژبەر و ناکۆکە، ئەگەر دیالەکتیکی لێی بڕوانین، دەبینین بەبێ ئەوەی خۆی ویستبێتی دەرفەتی خوڵقاندووە کە کۆمەڵگەیەکی نوێی جەماوەری سەر هەڵبدات و ژنان تێیدا ڕۆڵێکی بنچینەیییان گێڕاوە بەتایبەتی لە گۆڕینی کۆمەڵگەی نەریتیدا. لەبەر ئەوە مارکس ستایشی ناکۆکییەکانی سەرمایەداری دەکرد، چونکە ئەو بیرمەندێکی وشیاری ناکۆکییەکان و، دیالەکتیکزانێک بوو، هەر بۆیە نزیکبووەوە لە زاڵبوون بەسەر ناکۆکییەکاندا، یاخود لانی کەم دەستی کردبوو بە بیرکردنەوە لێیان بە شێوەیەکی سیستەماتیک. لەوەش زیاتر، لای مارکس، ناکۆکییەکان وەک بکەری بنچینەییی گۆڕانکاری ستایش دەکران، کە بزووتنەوەیەکی شۆڕشگێڕی بەرەو پێشەوە دەبەن. ئەم ڕوانینە یەکگرتووە دەربارەی پەیوەندیی بەناویەکداچووی نێوان ناکۆکی، جووڵە و گۆڕان لە دیالەکتیکی هێگلی وەرگیرابوو، بۆیە باش دەبێت ئەگەر جەختکردنەوەکەی هێگل لەسەر ئەم خاڵە بهێنینەوە:

«شتێک دەجووڵێت، نەک لەبەر ئەوەی لە ساتێکدا ئەو شتە لێرەیە و لە ساتێکت دیکەدا لەوێیە، بەڵکوو لەبەر ئەوەی لەم ساتە و لە هەمان ساتدا لێرەیە و لێرە نییە، واتە لەم ‘لێرە’بوونەدا، بە جارێک هەیە و نییە. دیالەکتیکزانە کۆنەکان دەبێت ڕێگەیان بە ناکۆکییەکان دابێت کاتێک لە جووڵەدا ئاماژەیان پێ کردووە؛ بەڵام ئەمە بەدووی ئەوە ناکەوێت کە بۆیە جووڵە بوونی نییە، بەپێچەوانەوە، ئەو جووڵەیە، خودی ناکۆکیی بوونە».¹¹.

لە کاتێکدا ئەمڕۆ هەمووان دان بەوەدا دەنێن و لەسەر ئەوە کۆکن کە مارکس «ڕادیکاڵترین شۆڕشگێڕی دژە-سەرمایەدارییە»، لە بەرانبەردا (جۆن ستوارت میل و ئەلێکسی دو توکڤیل) وەک دوو سەرسەختترین لایەنگرانی سەرمایەداری و لیبراڵیزم دەبینن. کەچی ئەگەر ورد ببینەوە، دەبینین (مارکس) لە زۆر شوێندا دیالەکتیکییانە ستایشی سەرمایەداری کردووە بەوەی، کە ڕێگەی خۆش کردووە جەماوەرێکی بەرفراوان لە ماڵەکانیان بێنە دەرەوە. خەڵک  بەهۆی هەڵکشان و زۆربوونی مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییەوە، دەتوانن بەشداری لە کاڵا بەرهەمهێنراوەکانی کۆمەڵگادا بکەن، ئەگەر بە شێوەیەکی فراوانیش نەبێت، لەم ڕووەوە جەماوەران و کارکەران بەشداری لە ڕادیکاڵیزەکردنی مۆدێرنیتەی نوێدا دەکەن. کتومت لەو شوێنانەدا (جۆن ستوارت میل)، ڕادیکاڵترین بیرمەندی سەرمایەداری، دژی سیستەمەکە دەوەستێتەوە، میل کە هاوکات بە لایەنگری بزووتنەوەی ژنانیش ناسراوە، کەچی ترسی خۆی لە زیاتر بەرەوپێشچوونی ئەم سیستەمە ناشارێتەوە. سستەمێک کە ڕەنگە ڕۆژێک ژنان دەسەلات بگرنە دەست، چونکە دەسەڵاتی جەماوەر لەناو بزووتنەوە ڕاستڕەوەکانی سەدەی بیستدا، وەک کۆمەڵگەی ژنان دەبینران و سوێندیان خواردبوو دەسەڵاتی پیاو بگەڕێننەوە، هەر بۆیە لەوانەیە ڕۆژێک ئەم جەماوەرە «ژنانەیە» دەسەڵاتی کاروبارەکان بگرێتە دەست. (میل) خەم بۆ کۆمەڵگەی پێش سەرهەڵدانی سەرمایەداری دەخوات کە تێیدا تاکی خاوەن ئیمتیاز، هەڵبەت ئەریستۆکرات و فیۆدالی باوکسالار، دەسەڵاتی ڕەهای هەبوو:

«ئاراستەی گشتیی شتەکان لە سەرتاپای جیهاندا دەیەوێت پرەنسیپی ئاسایی و بەتاڵ بکاتە دەسەڵاتی بەهێز و ڕوو لەهەڵکشان لەناو مرۆڤایەتیدا. لە مێژووی کۆن، لە سەدەکانی ناوەڕاست و لە ئاستێکی ڕوو لەنەماندا بە درێژاییی تێپەڕین لە فیودالییەوە بۆ ئەمڕۆ، تاک دەسەڵاتێک بوو لە خۆیدا ….¹². لە ئێستادا تاکەکان لە قەرەباڵغییدا ون دەبن. لە سیاسەتدا تەنها دەسەڵاتێک کە شایستەی ناو بێت، بریتییە لە [دەسەڵاتی] جەماوەر و [دەسەڵاتی] حکوومەتەکان لە کاتێکدا خۆیان دەکەنە ئۆرگانی ئاراستەکان و غەریزەکانی جەماوەرەکان».¹³

جۆن ستوارت میل مۆدێرنیتە وەک داهێزران و داخورانی پێشکەوتووانەی ڕۆحی تاکایەتی لەقەڵەم دەدات و ئایدیالەکەی ئەو بۆ تاکگەراییش، لە ڕابردوو دایە. گێڕانەوەکەی ئەو، هەڵگێڕانەوەیەکی مێژووی باوی «ویگ»(Whig)ە [ویگ گروپ و دەستە و حزبی سیاسیی سەدەی هەژدە و نۆزدەی بریتانیا بوو کە لیبرالیزم لێیەوە سەرچاوەی گرت]: تاکگەرایی، کە باوەڕ و بنچینەی لیبراڵی بەهێز دەکرد، لە لوتکەی خۆیدا، لە مێژووی کۆن و سەدەکانی ناوەڕاستدا بوو. لەو کاتە بەدواوە، تا «ساتی ئێستا»، تاکگەرایی بریتییە لە ساتی حیکایەتێکی غەمگینی لەدەسەڵاتکەوتن، سنوورداربوون و تەنگەبەربوونی دەستپێشخەریی تاکەکەسی، لە بەرامبەردا سەرهەڵدانی دەستەجەمعییەت (کۆلەکتیڤیزم). میل  هۆشداری دەدات لەدژی کۆلەکتیڤیزمی ئیفلیجکەر و ڕوانگەی کزی و سستی و لاوازیی جۆرە-چینییەک، کە سەرتاپای بریتانیا دەتەنێتەوە؛ تەنها دووبارە دەرکەوتنەوەی بلیمەتی، هەڵکشان و بەرزبوونەوەی ئەو تاکانەی ڕۆژێک بریتانیایان مەزن کردبوو لەوانەیە بتوانن «بەر بە داڕمان و داوەشانەکەی بگرن».¹⁴

سەرمایەداری لەسەر بنەمای بەرهەمهێنانی فراوان دامەزرابوو، ئەگەرچی بۆ (مارکس)، بەرهەمهێنانی فراوان، بێزارکەر بوو، بەڵام لەڕووی ماتەوزە و پۆتێنشیاڵەوە ڕزگارکەر بوو: هاندەر بوو لە بەکۆمەڵایەتییکردنی کار بە ئاستێک هەرگیز پێشتر نەبینرابوو، تا ئەو خاڵ و ئاستەی چیتر تاکی دابڕاو تەنها کۆمەڵگا دروست ناکات، بەڵکوو کۆمەڵگا دەبێتە تاک. لەم ڕوانگەیەشەوە، سەرمایەداری تۆوی دژی مەبەستەکانی خۆی دەچێنێت – تۆوەکانی داهاتوو.¹⁵ بە شێوەیەکی پارادۆکس، (مارکس)، سەرسەختترین و ڕادیکاڵترین ڕەخنەگری سەرمایەداری، بەرانبەر بە داهاتووی «سەرمایەداری» زۆر گەشبینتر بوو لە زۆربەی نەیارە بۆرژوازییە پرۆ-سەرمایەدارییەکانی خۆی. نەک بەتەنها بەهۆی ئیمانی خۆی بە شۆڕشی پرۆلیتاری نزیک، کە کۆمەڵگای بۆرژوازی و دامەزراوەکانی لەناو دەبات، بەڵکوو لەو ڕوانگەیەشەوە دەیبینی ئەو جووڵەیەی سەرمایەداری و بۆرژوازی بەبێ ویستی خۆیان بەگەڕیان خستووە، دەرفەتێکی گرنگ دەداتە دەستی ئەوانەی هەر ئەو سیستەمە دەیەوێت بیانچەوسێنێتەوە. زۆر گرنگە ئاگامان لە هێنانەوەی تەواوەتیی ئەو ڕاستییە هەبێت کە لای (مارکس) هێزی بنچینەییی شۆڕشگێڕ لە کۆمەڵگای بۆرژوازیدا و لە زۆر ڕووەوە لە دژی ئەو کۆمەڵگایە بریتییە لە «ناکۆکیی زیندوو»، واتا سەرمایە خۆی. ¹⁶p.421.ئەم ڕوانگانە دواتر دەچنە نێو ئەرگومێنتە زیاتر پێگەشتووەکەی (مارکس)ەوە، کە لە (کتێبی سەرمایە)دا باسیان دەکات. من دوو نموونە دەهێنمەوە:

«پیشەسازیی مۆدێرن هەرگیز فۆرمی هەنوکەیی پرۆسەیەکی بەرهەمهێنان وەک فۆرمێکی کۆتایی و بڕاوە نابینێت و ئاوا مامەڵەی لەگەڵدا ناکات. لەبەرئەوە بناغە تەکنیکییەکەی شۆڕشگێڕانەیە، لە کاتێکدا هەموو مۆدێلەکانی پێشووی بەرهەمهێنان لە جەوهەردا کۆنزەرڤاتیڤ بوون […] پیشەسازیی گەورە و فراوان، بەهۆی خودی کارەساتەکانییەوە، وادەکات ناسینەوەی جیاوازیی کار و لەمڕووەوە تواناییی کرێکار بۆ ژمارەی لایەنی زۆری جۆرە جیاوازەکانی کار ببرێتە نێو پرسیاری مەرگ و ژیانەوە […] دڕندەیی و فڕێدانی دانیشتووانی چینی کرێکار و هێشتنەوەیان بە بەدبەختی، […] دەبێت لەلایەن مرۆڤێکی تاکەوە شوێنی بگیرێتەوە کە بە موتڵەقی ئامادەیە بۆ جۆرە جیاوازەکانی کار کە پێویستیان پێیەتی؛ تاکی نیمچە گەشەسەندوو،کە تەنها هەڵگری وەزیفەیەکی کۆمەڵایەتیی تایبەتمەندکراوە، دەبێت لەلایەن تاکێکی بەتەواوەتیی گەشەسەندووەوە، شوێنی بیرێتەوە».¹⁷

بە کورتی، کۆمەڵگەی مۆدێرن و مۆدێرنیتە کە بەمانای کۆمەڵگەی جەماوەری دەهاتن، تێیدا کۆی ئەو بکەرە مرۆیییانەی بە درێژاییی مێژوو ژێرپێ خرابوون، بێ ناو مابوونەوە وە سەرکوتکرابوون، لە کاتێکدا  ئەمڕۆ وەک بکەرێکی وشیار لەسەر سەکۆی شانۆکە دەرکەوتون، کە ئەوانیش کرێکارانی مۆدێرن: ژنان و پیاوان بوون. هەرلەبەر ئەوە بوو سەدەی بیست، سەرەتای سەرهەڵدانی بیری ڕاستڕەوی و فاشیزم، بەڵێنی ئەوەی دەدا دەسەڵاتی کۆنی پیاوانی ئەریستۆکرات دژی بەژنانەییکردنی کۆمەڵگەی نوێ، بگەڕێننەوە. بۆ نموونە دامەزرێنەری فاشیزمی ئیتاڵیی (بینیتۆ موسۆلینی) نەیدەشاردەوە، کە دیموکراسی و کۆمەڵگەی جەماوەری و مارکسیزم وەک ژنانەییکردنی کۆمەڵگە دەبینێت و فاشیزمیش وەک گەڕاندنەوەی ئیرادەی پیاو. لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا نابێت بیرمان بچێت، لە مێژوودا هیچ کەس هێندەی مارکس دژی کاریگەرییە کوشندەکانی سەرمایە و سەرمایەداری لەسەر کرێکاران (پیاوان و ژنانی کرێکاری تازە دەرکەوتوو)، جووتیاران و منداڵان نەینووسیوە و خەباتی لە دژ نەکردووە.  ئەوەی لەم بڕگەیەدا ویستمان باسی بکەین، لە پەیوەندیدا بە سەرهەڵدانی چەمکی کارەوە، تێگەیشتنی دیالەکتیکیی مارکس بوو بۆ کۆی مێژووی سەرهەڵدانی سەرمایەداری.

دۆڕانی مێژووییی ژنان و دابەشکردنی کاری کۆمەڵایەتی

چۆن و بۆ ژنان لە مێژوودا دۆڕان؟ چەندین ئەنترۆپۆلۆژیستی بەناوبانگ لەم پرسەیان کۆڵیوەتەوە، دیارترینیان (لویس هێنری مۆرگان) و پاشان ئەنترۆپۆلۆیستەکانی سەدەی بیست، لەوانە (گۆردن چایەلد). هەروەها لە کتێبی «بنەڕەتی خێزان، خاوەندارێتیی تایبەت و دەوڵەت» (١٨٨٤) (فریدریش ئەنگڵس)لە پەیوەندیدا بە پرسی گۆڕانی کارەوە زۆر بەوردی  و بە دوور و درێژی لێکۆڵینەوە لەم پرسە دەکات، بەڵام هەروەها بە فراوانیش پشت بە (هێنری مۆرگان)ی ئەنترۆپۆلۆژیست دەبەستێت. ئەم کتێبە، یەکەم بناغەدانانی شیکارییەکی بەرفراوانی ماتریالیستی بۆ چەوساندنەوە، سەرکوت و دۆڕانی ژنان لە مێژوودا بەدەستەوە دەدات. (ئەنگڵس) دەڵێت سەرکوت و دۆڕانی ژنان دیاردەیەکی «سروشتی» یان حەتمی نەبووە، بەڵکوو پەیوەندی بە گەشەسەندنی کۆمەڵگەی چینایەتییەوە هەبووە. خێزان (و لێرەدا پەیوەندییەکانی نێوان سێکس و ڕەگەزەکان) دامەزراوەیەکی سروشتی و نەگۆڕ نییە. فۆرمەکانی خێزان لە مێژوودا گۆڕانکاریی گەورەیان بەسەردا هاتووە تا گەیشتوون بەم فۆرمەی ئەمڕۆ. کەواتە ئەو بانگەشەیەی خێزان وەک موقەدەسترین و نەگۆڕترین دامەزراوەی ناو مێژووی مرۆیی دەبینێت، ڕیشەی لە چەوساندنەوە و بەپاشکۆکردنی ژندا هەیە بۆ پیاو. بۆ ئەم مەبەستەش ئێمە هەمیشە دەبێت سەیری پەیوەندی نێوان فۆرمەکانی خێزان و شێوازەکانی بەرهەمهێنان لەنێو کۆمەڵگە چینایەتییە جۆراوجۆرەکاندا بکەین: گۆڕانکاری و وەرچەرخانەکانی ناو بەرهەمهێنان دەبێتە هۆی گۆڕانکاری لە فۆرمی خێزاندا. ئەگەر کۆمۆنەی سەرەتایی لەسەر بنەمای ڕاو و کۆکردنەوە ژیابێت، فۆرمی خێزانی ئەو کۆمۆنەیە جیاوازییەکی گەورەی لەگەڵ فۆرمی خێزانی سەردەمی کۆیلایەتی هەبووە، وە کۆیلایەتی لەگەڵ فیودالیزم و فیودالیزم لەگەڵ سەرمایەداریدا.

(ئەنگڵس) بنەچە و بنەڕەتی خێزانی چەوسێنەر و سەرکوتکەر دەگەڕێنێتەوە سەر ڕیشە و دەستپێکەکانی خاوەندارێتیی تایبەت و دابەشکردنی کۆمەڵگە بۆ نێو چینەکان. لە کۆمەڵگە پێش-چینایەتییەکاندا، دابەشبوونێکی سێکسوالییانەی کار هەبووە، بەڵام هیچ ئەنترۆپۆلۆژیستێک ئەوەی تۆمار نەکردووە، کە ئەم دابەشبوونە بووبێتە هۆی سەرهەڵدانی چەوساندنەوە و سەرکوتی سیستەماتیکی ژنان. غیاب و نائامادەیی زیادەی بەرهەمهێنان و پێداویستیی بەرهەمهێنان بۆ مانەوە، بەگشتی جۆرێک یەکسانیخوازیی سەرەتایی بەسەر ئەم کۆمەڵگەیانەدا سەپاندبوو، کە لە مێژوودا «کۆمۆنیزمی یەکەم» یان «کۆمۆنیزمی سەرەتایی» (primitive communism) ناو دەبرێت. بەڵام، هەرکە خاوەندارێتی و میراتی خاوەندارێتی بووە بابەتی ئەو کۆمەڵگەیانە، مافی پێشووی دایک واتا سەردەمی هەڵگرتنەوەی نەوە لە ڕێگەی دایکەوە نەک باوکەوە دەبوو لەناو بچێت و هەڵبوەشێتەوە. لەو سەردەمەدا پێچەوانەی مافی باوک بۆ هەڵگرتنەوە و دیاریکردنی ڕەچەڵەکی نەوە، دایک ئەو دەسەڵاتەی هەبوو. ئەنگڵس بەم لەناوچوونە دەڵێت «شکستی مێژووییی جیهانیی ڕەگەزی مێ» (die weltgeschichtliche Niederlage des weiblichen Geschlechts)، هەر کە «پیاو دەسەڵاتی لە ماڵیشەوە بەدەستەوە گرت؛ ژن دابەزێنرایە سەر ئاستی خزمەتکار؛ بوو بە کۆیلەی حەز و هەوەسی پیاو و بووە ئامرازێکی ڕووت بۆ بەرهەمهێنانی منداڵ بۆ پیاو».¹⁸.

لەگەڵ سەرهەڵدانی خێزاندا، گۆڕانکاری بەسەر سروشتی کارکردنی ماڵەوەشدا هات. کاری ماڵەوە چیتر کارکردن و جووڵەیەکی کۆمەڵایەتیی هاوبەش نەبوو، بەڵکوو ژن بووە خزمەتکارییەکی تایبەت وەک کۆیلەیەک لە ماڵەوە، کە لە هەرێمی بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی وەدەرنرا. هەروەها لەڕووی ئابوورییەوە بووە پاشکۆ و وابەستەی پیاو و ناچار کرا بە تاکهاوسەری. (ئەنگڵس) بەردەوام دەبێت و دەڵێت لەناوەوەی خێزاندا، پیاو نوێنەرایەتیی بۆرژوازی و ژن نوێنەرایەتیی پرۆلیتاریای دەکرد، کە ئەمە داڕشتنێکی نەخوازراو و غەمگینە، لەبەرئەوەی وایدەکرد کە ئیتر پیاو ڕۆڵی دوژمن وەربگرێت. بەڵام خاڵی سەرەکیی کە (ئەنگڵس) دەیویست بیخاتەڕوو ئەوە بوو بڵێت «یەکەم مەرجی پێویست بۆ ڕزگاریی ژنی هاوسەردار، ئەوەیە سەرجەمی ڕەگەزی مێ بگەڕێنێتەوە ناو هەرێمی گشتی و پیشەسازیی گشتی و … ئەمەش خۆبەخۆ ئەوە دەخوازێت خەسڵەتی خێزانی تاکهاوسەر وەک یەکەیەکی ئابوورییانەی کۆمەڵگا، لەبنەوە هەڵبکێشرێت و هەڵبووەشێنرێتەوە».¹⁹

پاشان باس لەوە دەکات، کە شۆڕشی کۆمەڵایەتیی داهاتوو بناغە ئابوورییەکانی ئەم فۆرمەی خێزان و تاکهاوسەری و تەواوکارەکانی، واتا سۆزانیگەری وێران دەکات. تەنها ئەوەی کە تاکە خێزانێک چیتر یەکێتیی ئابووریی کۆمەڵگە نەبێت (هەم بنەڕەتی دابینکردنی بژێوی لەسەر بنەمای یاسای خێزان، پیاو وەک بەرپرسی دابینکردنی ئابووری و هەم خێزان وەک یەکەیەکی کۆمەڵایەتی بۆ دابینکردنی ئابووری کە دیسان پیاو دەکاتەوە بە ڕەمزی باڵادەستی و کاری ژن لە ماڵەوە دەکاتە دەرەوەی یەکەی ئابووریی ئازادەوە و دەیخاتە چوارچێوەی ناچارییەوە)، ئەوا کاری ماڵەوە و چاودێریی منداڵ بە کۆمەڵایەتی و سۆسیالیزە دەکرێت، وە ئەمەش خۆبەخۆ دەبێتە بناغەی ڕزگاریی سێکسوالیی ژنان. دەبێت ئەوەش بڵێین کە ئەنگڵس تەواو بێ بەری نەبوو لە پێشبڕیارەکانی ڕۆژگارەکەی خۆی و لەبەر ئەوە نەیتوانیی پێشبینیی کاریگەریی کاری هەرزان، کۆنتڕۆڵی منداڵبوون و لەباربردن بکات. واتە کەمتر پێشبینیی گەشەسەندنی تەکنیکەکانی وەک منداڵبوونی بلووری بکات کە ڕوانگە و ئاسۆی جیابوونەوەی تەواوەتیی سێکس و بەرهەمهێنانەوە/نەوەخستنەوە دەکاتەوە. بیرمان نەچێت کە (ئەنگڵس) لە سەدەی نۆزدەدا دەینووسی کە پێشکەوتووترین وڵاتە پیشەسازییەکان هێشتا ڕێگەیان بە خوێندنی ژنانیش نەدەدا چ بگات بەوەی خاوەن مافی دەنگدانی گشتی بن، لەبەر ئەوەی هەموو ئەمانە زۆر درەنگتر سەریان هەڵدا. هەروەها پێی وابوو سۆسیالیزم دەبێتە هۆی گەشەسەندنی «فۆرمێکی باڵاتر»ی هاوسەرگیری. بەڵام ئاماژەی بەوەش دەکرد کە ئەمە بێگومان نابێت لەپێشەوە دیاری بکرێت یان لەپێشەوە بڕیاری لێ بدرێت:

«ئەوەی دەتوانین ئێستا مەزەندەی ئەو شێواز و ڕێگەیە بکەین تێیدا پەیوەندییە سێکسوالییەکان دوای کەوتنی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری ڕێک دەخرێن، بەگشتی بریتییە لە خەسڵەتێکی نێگەتیڤ، بەگشتی سنووردارە بەرانبەر بەو شتەی نامێنێت و ون دەبێت. بەڵام ئایا پەیوەندییەکی نوێ دروست دەبێت؟ ئەمە ئەو کاتە وەڵام وەردەگرێتەوە کە نەوەیەکی نوێ چرۆی کردبێت: نەوەیەکی نوێی ئەو پیاوانەی هەرگیز باوەڕ بە کڕینی خۆبەدەستەوەدانی ژن بەرانبەر بە پارە یان هیچ ئامرازێکی دیکەی کۆمەڵایەتی دەسەڵات و هەیمەنە ناناسن؛ نەوەیەکی ژنان بە هیچ شێوەیەک دان بەخۆبەدەستەوەدانیان بۆ پیاوان نانێن و بیر لە هیچ جۆرە پەیوەندییەکی دیکە ناکەنەوە پەیوەندیی خۆشەویستیی ڕاستەقینە نەبێت یان ئەو ژنانەی تەواو ڕەتی دەکەنەوە بەهۆی ترسی دەرەنجامە ئابوورییەکانەوە خۆیان ڕادەستی خۆشەویستەکانیان بکەن».²⁰

سەرەڕای هەندێک لە کەموکوڕییەکانی، کتێبەکەی ئەنگڵستا ئەمڕۆش وەک بناغەیەکی سەرەکی ماوەتەوە بۆ تێگەیشتن لە سەرەتاکانی سەرهەڵدانی بەپاشکۆبوونی ژنان و چەوساندنەوەیان. لە دوای سەدەی نۆزدەوە، هەڵبەت گەشەی تیۆری ئەنترۆپۆلۆژیی زیاتر بووە و زۆر زانیاریی بەسوودتر کەوتوونەتە بەردەستی مرۆڤایەتی وردتر بچنە ناو بنج و بناوانی کێشەکان و ڕووداوەکانەوە. بەگوێرەی لێکۆڵینەوە ئەنترۆپۆلۆژییەکان، جۆری مرۆڤ (genus homo) نزیکەی سێ ملیۆن ساڵ پێش ئێستا دەرکەوتووە، بەڵام جۆری ئێمە، کە بە مرۆڤی هۆشمەند (homo sapiens) ناسراوە، سێ سەد هەزار ساڵ پێش ئێستا پەیدابووە. هەڵبەت ئەنگڵس دەڵێت یەکەم دابەشبوونی کاری سێکسوالی لەگەڵ کۆتاییی کۆمۆنەی سەرەتاییدا دەرکەوتووە، بەڵام هەندێک لە لێکۆڵینەوە ئارکۆلۆژییەکان شوێنەوارەکانی ئەم دابەشبوونە دەبەنەوە سەر قۆناغی بەردینی دوایین (٤٠ هەزار ساڵ پێش ئێستا). هەڵبەت خۆبەخۆ ئەمە بە مانای پەیوەندییە نایەکسانەکانی نێوان سێکس و ڕەگەزەکان نەدەهات وەک لەو کۆمەڵگانەدا بوو بە باو کە پشتیان بە نەریتی ڕاوکردن-کۆکردنەوە دەبەست، کە تێیدا پیاوان دەبنە ڕاوچیی و ژنان دەبنە کۆکەرەوە. لەو سەروبەندەدا، وردە وردە پیاو لەڕووی فیزیکییەوە خۆی بە بەهێزتر دەزانێت چونکە توانای ڕاوکردنی هەیە و ژن بە لاوازتر دەبینێت چونکە لەسەر کێڵگەکاندا بەروبووم کۆ دەکاتەوە کە مەترسی لە پشتەوە نییە. واتە پیاو ڕیسک دەکات و ژن توانای ڕیسککردنی نییە. ئەمە ڕووداوێکی مێژووییە، کە ئەنگڵس بە شکستی مێژووییی ژنان ناوی دەبات نەک ڕووداوێکی سروشتی کە ئەفسانەکان، ئایینەکان، فەلسەفە فیودالی و بیرە کۆنەپارێزەکان وەک «یاسای سروشت» دەیبینن. ڕووداوە مێژوویییەکان هەمیشە لەگۆڕاندان، شکستی مێژووییی ژنان دەکرێت هێمایەک بێت سبەی ببێتەوە سەرکەوتن و بردنەوەی مێژوویی، نەک لێکدانەوەی سروشتناسی و جیۆلۆجی و ئیلاهیناسانە بۆ ئەوەی «هەروا بووە و هەروا دەبێت»، شتێک لە لێکدانەوەی مێژووییدا بە ناوی «هەروا بووە و هەروا دەبێت» نییە. یاسای مێژوویی یاسایەکی جێگیر و سەقامگیر و ڕەق و بەردین نییە، وەک یاسای سروشتی، بەڵکوو لە بنەڕەتدا زۆرێک لە بیرمەندە مارکسیستەکانی کۆتاییی سەدەی نۆزدە و سەرەتای سەدەی بیست تەنانەت خودی چەمکی «یاسای سروشتیی»شیان بردە ژێرپرسیارەوە و وەک بەرپرس و بە هۆکاری چەوساندنەوەی هەزاران ساڵەیان لەقەڵەم دا. پرسی یاسای سروشتی نەک تەنها کۆمەکی بە باوکسالاری/پیاوسالاری کردووە کە بەدرێژایی چەندین هەزار ساڵ وای کردووە کە ژن وەک پاشکۆ لێ بکات، بەڵکوو بە فراوانی لە سەدەی بیستدا دەگەڕێتەوە و نازیزم ئەم یاسایە بۆ پرسی نایەکسانیی نەتەوەکانیش بەکار دەهێنێت. واتا یاسای سروشت ڕەوایەتی بە کۆڵۆنیالیزمی نازی و داگیرکردنی وڵاتان و گەل و نەتەوە بچووکترەکان دەدات.

ئەوەی جێگەی مەبەستی ئێمەیە، ئاوابوون و نەمانی کۆمەڵگەی یەکسانیخواز سەرەتایییە کە وردە وردە شوێنی خۆی بۆ هەڕەمییەتی پیاوەتی و پەیوەندییە نایەکسانەکانی نێوان ڕەگەزەکان خۆش دەکات.  ئەمەش گۆڕان بەسەر چەمک و کاتیگۆریی خۆشەویستییشدا دەهێنێت، هەروەک ئەلێکساندەر کۆلۆنتای، ژنە بیرمەند و شۆڕشگێڕی مارکسیست، لە کتێبی «ڕێخۆشکردن بۆ ئیرۆسی باڵدار»دا (١٩٢٣) باسی کردووە:

«لە ڕەوتی مێژووی هەزار ساڵەی کۆمەڵگەی مرۆییدا، خۆشەویستی لە غەریزەی سادەی بایۆلۆژییەوە – زەروورەتی بەرهەمهێنانەوە کە لە هەموو بوونەوەراندا لە بەرزترینەوە بۆ نزمترین هەیە – گەشەی کردووەتە نێو ئاڵۆزترین هەست و سۆزەوە کە بە بەردەوامی کۆمەڵە ڕەهەند و لایەنێکی نوێی فیکری و هەستەوەری بەدەست دەهێنێت. […] لە هەموو قۆناغەکانی گەشەسەندنی مێژووییدا کۆمەڵگە کۆمەڵێک نۆرم و بەهای دامەزراندبوون پێناسەی ئەوەی دەکرد کەی و چۆن خۆشەویستی ‘ڕێگەپێدراوە’ (واتا وەڵامی کام بەرژەوەندییەکانی یەکەی کۆمەڵایەتیی هاوبەشی باو دەداتەوە). […] لە قۆناغی خێڵەکییدا خۆشەویستی وەک خزمایەتیی وابەستەیی دەبینرا (خۆشەویستیی نێوان خوشکان و برایان، خۆشەویستی بۆ دایکان و باوکان). کولتووری کەونارای قۆناغی پێش-مەسیحی خۆشەویستی-هاوڕێیەتی خستە سەرووی هەموو شتێکەوە. جیهانی فیودالی دەستی کردبوو بە ئایدیالیزەکردنی عەشقی شاسوارانەی ئەفلاتوونی نێوان ئەندامانی هەموو ڕەگەزە پێچەوانەکانی دەرەوەی هاوسەرگیری. بۆرژوازیی عەشقی تاکهاوسەریی کردە ئایدیالی خۆی».²¹

دابەشکردنی کار و پەیوەندییەکانی خاوەندارێتی بە فراوانیی بەدرێژایی دوو هەزار ساڵ لە ڕێگەی مۆدێلەکانی بەرهەمهێنانی ئاسیایی، کەونارا (کۆیلایەتی)، فیودالی و سەرمایەدارییەوە بە ئەمڕۆی ئێمە گەیشتوون. ئەم مۆدێلانەی بەرهەمهێنان هەریەکەیان بە نۆرەی خۆیان یاسا سێکسوالییەکانی خۆیان بۆ پرسی ئەخلاقییات سەپاندووە، زۆربەی جاریش زۆر دڕندانە (لە ڕێگەی جەستە و پەیکەرەی دەوڵەتییەوە بێت یان ئایینی یاخود کۆمەڵگە خۆی بە فراوانی). ئەم دابەشکارییانەش وەک لایەن و ڕەهەندی فاکتەر و بنچینەی کولتووری ڕیشەیان لەنێو سایکۆلۆژیای کۆمەڵایەتیدا داکوتاوە، چ وشیارانە بێت یاخود ناوشیارانە. لەبەر ئەوە، ئەو جیاکارییەی ئەمڕۆ ئەزموون دەکرێت، کە پەیوەندی بە جیاکاریی سێکس، سێکسوالیتە و جێندەرەوە هەیە، تەنها دڵۆپێکە لە دەریایەک. لە کاتێکدا سەرمایەداری هەوڵی دا باوکسالاری نغرۆ بکات و پاشەکشەی پێ بکات، واتا ئەو باوکسالارییەی ڕێکخستنی کۆمەڵگە بوو بۆ نێو خێزان لەژێر دەسەڵاتی باوکدا بە ئامانجی بەدەستەوەگرتنی دەسەڵاتی خاوەندارێتی، نەک هەر بەتەواوی لەناو نەچوو، بەڵکوو وەک پێشتریش ئاماژەمان پێکرد ئەمڕۆ لەناو سەرمایەداریی نیۆلیبراڵدا تەواو گەڕاوەتەوە. ئەگەر لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدە و دوای جەنگەکان، سەرمایەداری بەهۆی سروشتی ناکۆک و پارادۆکسی خۆیەوە، پێویستی بە هاندانی ژنان هەبووبێت لە خێزانەکانیان یاخی ببن و بێنە دەرەوە و ببنە خاوەن یەکەی ئابووریی سەربەخۆی خۆیان، لەبەر ئەوە بووە کە  کە لە قۆناغەکانی داکشانەوەی هێزی مرۆیی(بەگشتیی پیاوان)دا مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری پێویستی بە کاری ژنان هەبووە. بەڵام ئەمڕۆ لەگەڵ ئەوەی ڕۆژ بە ڕۆژ ئەم سیستەمە هێزی کار بۆ تەنها کاری ڕووت کورت دەکاتەوە، دەبینین نەک تەنها کێشەکانی چارەسەر نەکردوون، بەڵکوو زیاتر بەرەو دواوە پاشەکشەیان پێدەکات. تەنها ئەو کۆمەڵگەیە دەتوانێت یەکسانیی هەمەلایەنە بەدی بهێنێت، کە بتوانیێت خاوەندارێتیی تایبەت و دابەشکردنی کار، وەک ئەمڕۆ دەیناسین، هەڵبوەشێنێتەوە،  تەنها ئەو کۆمەڵگەیە دەتوانێت بە تەواوەتی ئەرکەکە تەواو بکات. هەڵبەت ئەوە بەو مانایە نایەت کە دەبێت بەرانبەر بە پرسی چەوساندنەوەی سێکسوالی بێدەنگ بین، بەو جۆرەی لە ئەمڕۆدا هەیە: بێگومان لە مێژووی باڵادەستبوونی کۆمەڵگەی چینایەتیدا، ژنان هەمیشە قوربانیی زیاتر و گەورەتریان داوە.

کار و گۆڕانی ڕۆڵی ژنان

ئەگەر ڕووخانی یەکێتیی سۆڤێت، جاڕی باڵادەستبوونی سەرمایەداری بێت وەک سیستەمێکی ئەبەدی لەسەر زەوی، کە ئیتر هیچ نەیارێکی لە بەردەمدا نییە، بەڵام بزووتنەوەی کار لە زۆربەی وڵاتاندا هێشتا بەتەواوی نەشکاوە و نەدۆڕاوە واتە هێشتا بزووتنەوەی کار بەتەواوی خۆی ڕادەست نەکردووە، هەرچەندە لە ئەمریکا و بریتانیا پێش کۆتاییی یەکێتیی سۆڤێت مارگارێت تاچەر و ڕۆناڵد ڕەیگاندێنە سەر حوکم، لەو سەروبەندەدا تاچەر بەڕاشکاوی دەڵێت کە ئیتر هیچ ئەڵتەرناتیڤێک نییە و تەنانەت چەمکی کۆمەڵگەش ڕەت دەکاتەوە و دەڵێت شتێک بەو ناوە بوونی نییە، بەڵکوو ئەوەی هەیە بەرژەوەندیی تاکە. هەموو ئەوانەی تا ئێرە گوتمان، دەربارەی بوونی خەباتی بەردەوام بوو لە دژی چەوساندنەوە. ژنان بەشی سەرەکیی ئەم خەباتەیان پێکهێناوە، چونکە ئەگەر ئەوەی پێی دەگوترێت سەردەمی زێڕینی سەرمایەداریی دوای جەنگی ١٩٤٥، بە ڕادەیەک زۆربەی داواکاری و خواستەکانی پیاوی مووچەخۆر و کرێگرتەی بەدی هێنابێت، ئەوا بێگومان ژنان هێشتا خرابوونە دەرەوەی ئەم هەرێمەی خۆشبەختییەوە. تەنانەت تا ئەمڕۆش لە زۆرێک لە پێشکەوتووترین وڵاتدا، ژنان مووچەی یەکسان و هاوشێوەی پیاوان وەرناگرن. واتە لە کاتێکدا ژنان ئەمڕۆ بەشێکی بەردەوام و سەرەکیی هێزی کاری کرێگرتە و بزووتنەوەی نوێ پێک دەهێنن، بەڵام هێشتا کاری ژن بەگشتی کرێی نزمتر و بەهای کەمتری هەیە. ئاراستە و پراکتیکە سێکسیستییەکان لە نێو شوێن و هێزی کاردا دێن و دەچن و زۆرینەی کاری ماڵەوە، بەتایبەت چاودێریی منداڵ دەبێت لەلایەن ژنانی چینی کرێکارەوە ئەنجام بدەرێت. ئێمە جارێ باسی کۆمەڵگە ناگەشەسەندووەکان، کەمتر گەشەسەندووەکان، نیمچە گەشەسەندووەکان و لەڕووی کولتوورییەوە نەریتپارێزترەکان ناکەین.

هەرچۆنێک بێت وەک ژولیت میچل لە کتێبەکەی خۆیدا بەناوی «دەروونشیکاری و فێمینیزم»دا ساڵی ١٩٧٥، ئاماژەی پێ کردووە: «ئێمە دەستوپەنجە لەگەڵ دوو ناوچەی سەربەخۆدا نەرم دەکەین، مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری و مۆدێلی ئایدیۆلۆژیی باوکسالاری»²²، بەو مانایە ناکرێت کۆی پرسی سایکۆلۆژیای سەرکوتکەر کە لە فاکتەرە کولتوورییە دوور و درێژەکانیشەوە دێن، کورت بکەینەوە بۆ تەنها پرسێکی ئابووری. بیرمەندانی فێمینیستی دیکەی وەک هایدی هارتمان و فێمینیستی فەڕەنسی، کریستینە دێلفی ئاماژەیان بە دوو مۆدێلی بەرهەمهێنان کردووە. هارتمان دەڵێت لە کاتێکدا سەرمایەداران کاری کرێکاران لە شوێنی کاردا دەچەوسێننەوە، کۆنتڕۆڵی پیاوان بەسەر ژنانی کرێکاردا لە ماڵەوە بناغەی ماتریالیی باوکسالاری پێک دەهێنا.²³. هەروەها دەڵێت کێشەی بەشێک لەو فێمینیستانەی شیکاری بۆ کاری ماڵەوە دەکەن ئەوەیە کە «ئەرگومێنتێکیان دەربارەی پەیوەندیی کاری ماڵەوە بە سەرمایە و شوێن و پێگەی کاری ماڵەوە لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا هەیە، نەک دەربارەی پەیوەندییەکانی پیاوان و ژنان بەو جۆرەی لە کاری ماڵەوەدا بەرجەستە بوونەتەوە».²⁴. لە کاتێکدا هارتمان پرسی دوو مۆدێلی بەرهەمهێنان «سەرمایەداری لە جیهانی کارکردندا، باوکسالاری لە خێزاندا» بەرز دەکاتەوە، بەڵام وەک کلیلێک بۆ تێگەیشتن لە چەوساندنەوەی ژنان جەختکردنەوەکەی دەربارەی کاری ژنانە لە ماڵەوە نەک کاری ژنان لە دەرەوە. بەتایبەت دەڵێت کلیلەکە ئەوە بوو پیاوان «ئەوانەی وەک هاوسەران و باوکان کۆمەڵە خزمەتێکی بە کەسیکراویان لە ماڵەوە پێدەگەیشت»، و ئەمەش واتا «پیاوان لە گۆشەنیگای کاڵای بەکاربردنی سەرگەرمی، کاتی بەتاڵ و خزمەتگوزاریی کەسی، خاوەن ستانداردێکی باڵاتری ژیان بوون باڵاتر لە هی ژنان».²⁵

گومانی تێدا نییە کە بۆ ژنان کاری بەردەوام و تەواوەتیی ماڵەوە، کە ساڵانێکی زۆری خۆتەرخانکردن بۆ پەروەردە و چاودێریی منداڵ، هەبوونی پەیوەندیی کۆمەڵایەتیی سنووردار،  فشارەکانی بەرپرسبوونی ژنان بۆ گەشە و بەخێوکردنی منداڵەکانیان، بووەتە هۆی سەرهەڵدانی دەیان جۆری هەستی خەمۆکی و بێتوانایی لە گەیشتن بە توانای سەربەخۆیی ئابووری، داهێنانی کولتووری و ئەدەبی و هونەری و، هەروەها بەشداریی فراوانی سیاسی. پاشان ئەمانە بە درێژاییی تێپەڕینی کات، بۆتە دروستبوونی جۆرێک لە سایکۆلۆژیای خۆ-سەرکوتکردن و خۆ-نزمبینی لەناو ژناندا بەراورد بە پیاوان. دەرەنجامێکی گرنگی تەرکیزی بەشێکی زۆری فێمینیستەکان لەسەر کاری ماڵەوە و پەیوەندییەکانی ژنان و پیاوان لە ماڵەوە ئەوە بووە، بەشێکی زۆری تیۆریزەکارانی فێمینیست ئەوەیان ڕەچاو نەکردووە کە ژنان چیتر بەتەنها هاوسەران نین لە ماڵەوە، بەڵکوو ڕۆڵێکی گرنگیشیان لە هێزی کار و شوێنی کاردا هەیە. کێشەیەکی تیۆری فێمینیزمی لیبراڵ بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە بە فراوانی تەرکیز دەکاتە سەر ژنانی چینی ناوەڕاست و چینی باڵا. لەکاتێکدا بە بەراورد بە چینی ناوەڕاست، ژنانی چینی کرێکار بە دەگمەن لەڕووی ئابوورییەوە وابەستەی خێزانەکانیان بوون، هەمیشە خۆیان کاریان کردووە و ئەمەش لە سەد ساڵی ڕابردوودا لە زۆربەی هەرە زۆری حاڵەتەکاندا ئازادبوونی ژنانی چینی کرێکار لە پیاوان زۆر فراوانتر بووە لە ئازادبوونی ژنانی چینی ناوەڕاست لە پیاوان «کە هاوسەران، برا و باوکانیانە». ئەگەر ئەمڕۆ نموونەیەکی دیارتری سەردەمی کۆرۆناڤایرۆس بهێنینەوە، توندوتیژیی خێزانیی پیاوان بەرانبەر بە ژنان بەهۆی دیجیتاڵیزەبوونی کار و نووسینگەکردنی ماڵەوە، لەناو ژنانی چینی ناوەڕاستدا زۆرترین حاڵەتی توندوتیژی، هەراسانی سێکسی و تەنانەت دەسترێژیش تۆمار کراوە بەراورد بە ژنانی چینی کرێکار، چونکە ڕۆیشتنەوە بۆ ماڵەوە لە سەردەمی پەتای کۆرۆناڤایرۆسدا، کەمتر چینی کرێکاری دەگرتەوە و زیاتر تەرکیزی دەکردە سەر چینی ناوەڕاست. ژنانی چینی کرێکار هەر لە سەرەتاوە و پێش پەتاکە و دوای پەتاکەش هەر لە دەرەوە بوون و لە کارەکانیان بەردەوام بوون.

کەواتە لێرەوە بەو دەرەنجامە دەگەین، بەبێ ئەوەی هەوڵ بدەین بە هیچ جۆرێک ببینە «ئیکۆمۆمیست» یان پێمان بکەوێتە ناو «کورتکردنەوەخوازیی چینایەتی»یەوە، دەبینین تیۆرە فێمینیستییە لیبراڵەکان، لەو شوێنەدا شکست دەهێنن کە پێیان وایە کۆی پەیوەندییەکانی نێوان ژنان و پیاوان بە یەکسان دەڕۆن. کارکردن و شوێنی کاری ژنان بە دڵنیایییەوە ڕۆڵی بنچینەیی هەبووە لە کەمکردنەوەی دەسەڵات، کۆنتڕۆڵ، هەژموون و توندوتیژیی پیاوان لەسەر ژنان. بەڵام دیسان ئەمە بەو مانایە نایەت کە ئێمە تەنها یەک لای کێشەکە ببینین و لاکەی دیکەی فەرامۆش بکەین. بێگومان لەناو کۆمەڵگە و جیهانی ئەمڕۆدا، هاوشێوەی پێشوو، هەم مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری وەک خۆی باڵادەستە کە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆتر ژنان دەچەوسێنێتەوە و هەم بە فراوانیش پیاوسالاری و باوکسالاری کۆتایی پێ نەهاتووە و مانۆڕی خۆی دەکات. هەر بۆیە بۆ تێگەیشتن لە واقیعییەتی چەوساندنەوەی ژنان لەناو سەرمایەدارییدا نە دەبێت وەک فێمینیستە لیبراڵەکان تەرکیز بکەینە سەر تیۆری باوکسالاری و نە وەک بەشێک لە کورتکردنەوەخوازە چینایەتییەکان و ئیکۆنۆمیستەکان، پێمان وابێت بە ڕووخانی سەرمایەداری ئیتر کێشەی ژنیش چارەسەر دەبێت. پێکەوەبینینی هەردوو مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری و مۆدێلی ئایدیۆلۆژیی باوکسالاری بەیەکەوە– نەک بەو شێوەیەی ژولیت میچڵ لە یەکیان جیا دەکاتەوە –وا دەکات کە بتوانین هەم وێنەیەکی ڕوونترمان بۆ چەوساندنەوەی ژنان هەبێت و هەمیش دەروازەی خەباتی ڕزگاری و دامەزراندنی ستراتیژەکانی خەبات.

کەواتە گۆڕانی ڕۆڵی شوێن و هێزی کارکردنی ژنان، هەنگاوێکی گرنگە لە پاشەکشێکردن بە ئایدیا کۆن و کۆنەپارێزەکانی باوکسالاری و هەژموونی پیاوسالاری بەسەر ژنەوە. لەگەڵ ئەوەشدا هەنگاوی دیکەش پێویستن، چونکە بێگومان سەرمایەداری و حکوومەتە سەرمایەدارییەکان و بەگشتی کۆی ئەو حکوومەتانەی دیکەش کە لەسەر بنەمای ئەم مۆدێلە (جا فۆرمە کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکەی هەرچۆنێک بێت بەو پێیە فۆرمەکانی توندوتیژییەکانیشی بەرجەستەتر دەبن) دامەزراون نایانەوێت کۆتایی بە هەژموونی پیاوێتی بهێنن، چونکە خودی مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری، ڕیشەی قووڵی لەناو مێژووی دوور و درێژی پیاوسالاری و باوکسالاریدا هەیە. بەو جۆرەی فێمینیستی هاوچەرخ، مارتا خیمێنتز ئاماژەی پێ دەکات:

«ئەو بیرۆکەیەی دەڵێت لەناو سەرمایەداریدا، مۆدێلی بەرهەمهێنان مۆدێلی دووبارەبەرهەمهێنانەوە دیاری دەکات و لە ئاکامیشدا پەیوەندییە نایەکسانەکانی نێوان ژنان و پیاوان شایانی بینین دەبن، بریتی نییە لە فۆرمێکی ‘ئیکۆنۆمیزم’ یان ‘کورتکردنەوەخوازیی چینایەتی’، بەڵکوو ناسینەوەی تۆڕی ئاڵۆی کاریگەرییە فراوانەکانی مۆدێلێکی بەرهەمهێنانە بەسەر پەیوەندییەکانی ژنان-پیاواندا کە بەهۆی کەڵەکەکردنی سەرمایەوە دەچێتە پێشەوە نەک بەئامانجی دابینکردنی پێداویستییەکانی خەڵک».²⁶

بە هەبوونی ئەم ڕۆڵە بنچینەیییەی ژنان لە کاری بێکرێی ماڵەوە وە بەشداریی ژنان لە هێزی کاردا، بە واتا هەم سەرکوتکردن و هەم چەوساندنەوە دێت، سەرکورتکردن لە ڕێگەی مۆدێلی ئایدیۆلۆژیای باوکسالارییەوە، چەوساندنەوە بە هۆی مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییەوە. ئەوان لە کاتێکدا وەک ژن سەرکوت دەکرێن و ستەمیان لێ دەکرێت، چونکە سروشتی سەرکوتکردن لەم فۆرمەدا سروشتێکی پیاوانەیە و ماوەیەکی درێژی مێژووییە هەیە، هەم وەک کرێکاریش دەچەوسێنرێنەوە، چونکە چەوساندنەوە سروشتی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری پێک دەهێنێت. پەیوەندییەکی دیالەکتیکیی لەنێوان خێزان و کاری کرێ پێدراو هەیە، تێیدا جیهانی بەرهەمهێنان زۆر بنچینەییترە. بازاڕی کار کاریگەریی بەرچاو و گەورە لەسەر کارکردنە ناوخۆییە «تایبەتەکان»ی خێزانەکان دەسەپێنێت، بە خودی بڕیارە گرنگەکانی وەک بڕیاری نەوەخستنەوە، یاخود بڕیاری ئەوەی بەشی سەرەکیی داهات بۆ کام ئەندامی خێزان بڕوات یاخود کاری کرێ پێنەدراوی ماڵەوە لە بنەڕەتدا دەبێت پشکی لە داهات بەر بکەوێت یان نا، ئەمەش بەدیاریکراوی زیاتر لە کاتی منداڵبووندا دەردەکەوێت. ئەو دەرەنجامە دروست دەبێت وە دەمێکیشە لە ئارادایە کە پێشکەوتووترین سیستەمی سەرمایەداری هێشتا بەشدارە لە چەوساندنەوەی ژنان وەک هێزی کار و هەروەها ئایدیۆلۆژیا کۆنەپارێزەکانی باوکسالاری و پیاوسالارییش بەردەوامترن لە سەرکوتکردنی زیاتری دەنگ و ڕەنگ و ئامادەییی ژنان و هێشتنەوەیان بە پاشکۆ. لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، دەرکەوتنی ژنان بە فراوانی لە شوێنەکانی کار، بوارە گشتییەکان و بوون بە دەنگ و ڕەنگی سەربەخۆی بەرهەمهێنانی نەک تەنها ماتریالی، بەڵکوو هونەری، فیکری و کولتووریش، بووەتە هۆی تەحەدداکردنی فۆرمە کۆنەکانی پەیوەندی.

ڕیشەکانی توندوتیژیی دژی ژنان لە کوردستان

«قووڵترین کێشەکانی ژیانی مۆدێرن لە هەوڵی تاکەوە بۆ پاراستنی سەربەخۆیی و تاکایەتی بوونی خۆی دژی دەسەڵاتە حاکمەکانی کۆمەڵگە، دژی کێش و قوورساییی میراتی مێژوویی و کولتووری دەرەکی و تەکنیکی ژیانەوە، دێتەئاراوە» – گیۆرگ زیمیل، ‘میترۆپۆلیس و ژیانی زەینی’.²⁷

کۆمەڵناس و فەیلەسوفی ئەڵمانیی گیۆرگ زیمیل، لە وتارە بەناوبانگەکەیدا دەربارەی گەورەشار و ژیانی زەینی (١٩٠٣) پەنجەی لەسەر چەند خاڵێکی زۆر بنچینەیی داناوە، کە ڕووبەڕووی تاک دەبێتەوە لە گەورەشار (میترۆپۆلیس)دا ، بەتایبەت کولتووری دەرەکی و کێش و قوورساییی میراتی مێژوویی. ئەوەی بۆ ئێمە لێرەدا گرنگە، نەریت، میرات و کولتوور، بەتایبەت کولتوور چونکە وەک فاکتەرێک کاریگەری لەسەر سایکۆلۆژیای تاک و کۆمەڵ دادەنێت و بگرە دروستیشی دەکات، ئەوەیە کە ڕیشەی توندوتیژیی سێکسوالی لەناو کۆمەڵگە مۆدێرنەکاندا بدۆزینەوە. واتە کاتێک کۆمەڵگەیەک گەیشتە ڕادە و بڕی پێشکەوتنی شارستانێتیی پیشەسازی، ئەمە بەو مانایە نایەت کە ئەو کۆمەڵگەیە توانیبێتی کێشە کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان چارەسەر بکات. هەڵبەت ئەو گەورەشارەی کە زیمیل باسی دەکات، هەرگیز بەو فۆرمە لای ئێمە، تەنانەت لە ٢٠٠٣ بەدواوە، سەری هەڵنەداوە. ئەو باسی بەرلینی سەرەتای سەدەی بیست دەکات کە پایتەختی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان، سینەما، پایتەختی مۆدێرنیتە و گۆڕانی ڕۆڵی ژنان بووە. بەڵام ئێمە دەبینین کە  لە دوای ٢٠٠٣ەوە مۆدێلێکی نوێی ئابووریی سیاسی هاتووەتە کوردستانەوە، ئابووریی سیاسیی نیۆلیبراڵیزمی تێکەڵ بە پاشماوەکانی خێڵ، ئایین، نەریت، کێش و قوورساییی میراتی مێژوویی، کولتووری کۆڵۆنیالیزم و هتد. هەموویان وەک کۆمەڵێک فاکتەری کولتووری و سیاسی و ئابووری، جۆرێک لە سایکۆلۆژیای تاک و کۆمەڵیان دروست کردووە کە ڕیشەیەکی توند، چەوسێنەرانە، سەرکوتکەر، دەسەڵاتخواز و توندوتیژانەی پیاوسالارانە و باوکسالارانەیان هەیە، بەتایبەت دژی ژنان بە فراوانی و هەروەها دژی لاوانی نوێش بە شێوەیەکی تایبەت.

هیچ بزووتنەوەیەک، کۆمەڵگە و کولتوورێکی کۆنەپارێز نییە پشت بە نەریت نەبەستێت، هیچ نەریتێکیش نییە هێندەی نەریتی ئێمە بەم دواییانە دژ، دڕ و توند بێت. زۆرجار دەگوترێت دوای ٢٠٠٣ نیشانەی پێشکەوتنی کۆمەڵگەی کوردی بووە، بەوەی  کە زۆرێک ژنانیش هاتوونەتە دەرەوە و ئێستا کار دەکەن. لەگەڵ ئەوەی ئەم بۆچوونە ڕاستی تێدایە و نکوڵیی لەمە ناکرێت، بەڵام هاتنەدەرەوەی ژنان هێشتا پشت بەو مۆدێلە ڕەقە ئابووریی سیاسییە دەبەستێت کە پیاو، بە نەریتی هەزاران ساڵەوە کۆنتڕۆڵەکەی بەدەستەوەیە. مۆدێلی بەرهەمهێنانی ئابووریی پشت بەستوو بە نەوت، مۆدێلێک نییە بتوانێت دەرفەتی کاری داهێنەرانە، چالاک و یاخود کار وەک چالاکییەکی زیندووی ژیان بڕەخسێنێت.  لە بنەڕەتدا ئەوانەی لە کەرتی نەوتدا کاردەکەن، هەمان ئەو نوخبە کۆنەن، کە پێشتر لە سەردەمی فیودالیزمدا کۆنتڕۆڵی زەویان بەدەستەوە بوو. هەروەها پێویستە باسی ئەوەش بکەین چڕبوونەوەی توندوتیژی لەسەر ژنان لە کوردستان تەنها نیشانەی هێزی پیاوسالاری و باوکسالاری نییە، بەڵکوو  نیشانەیەکی ترسیشە لە قۆناغی تێپەڕین و ڕاگوزەر بەرەو کۆمەڵگەیەکی نوێتر. ئینجا فۆرمی ئەو کۆمەڵگەیەی داهاتوو چۆن دەبێت هێشتا دیار نییە، بەڵام کاردانەوە توندوتیژەکان بەرانبەر بەم ڕاگوزەرە، کە بەگشتی لە هێز و هەژموونی پیاوێتی و نێرسالارییەوە دژی ژنان دێت، نیشانەی ترسێکی قووڵی سایکۆلۆژیی سەرکوتکەرە کە کۆمەڵێک فاکتەری کولتووری لە پشتییەوە وەستاون.

دیاریکردنی سروشتی ئابووریی سیاسیی نەوت لە کوردستان پێویستی بە لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ هەیە، کە ڕەنگە لەم لێکۆڵینەوەیەدا بە تەواوی نەتوانین مافی خۆی پێ بدەین. بەڵام خاڵێکی گرنگ کە بۆ ئەم بەشە پێویستمانە، بریتییە لە سەرهەڵدانی سایکۆلۆژیای سەرکوتکەر و توندوتیژیی پیاو دژی ژنان لە کوردستان. ئەمەش نەک لە ڕوانگەیەکی تەواو ئابوورییەوە، بەڵکوو لە گۆشەنیگای ئەخلاقی و فەلسەفییەوە دەکرێت بە کورتی بڵێین – و ئێستاش قەیرانەکانی بە چاوی خۆمان دەبینین – نەوت ئابوورییەکی وابەستەیە نەک سەربەخۆ. ئەم وابەستەییەش واتا سەرمایەداریی جیهانی لە کوردستان شوێنێکی بۆ خۆی کردۆتەوە و لە ڕێگەیەوە نەوتی هەرزانی بۆ وزەکانی خۆی دەست دەکەوێت، ئەگەرچی تا ئێستا نەوتی کوردستان بەراورد بە وڵاتانی دراوسێ ڕێژەی هەناردەکردنیشی کەم بێت. وەک دەشزانین کۆی کەرتی بەرهەمهێنان لە کوردستان کورت کراوەتەوە بۆ کەرتی دەرهێنانی نەوتی ژێرزەوی و نەوتیش خۆبەخۆ سەرچاوەیەکی سروشتییە کە تازە نابێتەوە واتا خۆی بەرهەم ناهێنێتەوە. «تازەنەبوونەوە» بەومانەیەی کە نەوت لە ماوەیەکی کەمدا کۆتایی دێت. بەڵام هەژموونی دەسەڵاتدارێتی، مۆدێلی خێڵەکییانە، لە فۆرمی حزبی مۆدێرندا، بۆ کۆنتڕۆڵکردنی نەوت ئەو پرسیارەیان هەرگیز بۆ گرنگ نییە کە ئایا نەوت کۆتایی دێت یان نا؟ ئەگەر کۆتایی هات، ئەی دواتر چی؟

پێشتر بینیمان مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری لەسەر کاری بەردەوام و بەرهەمهێنانی بەردەوام دامەزراوە، بەڵام لە بنەڕەتدا مۆدێلی ئابووریی سیاسیی نەوت پشت بە بەرهەمهێنان نابەستێت، کاڵا مرۆڤ بەرهەمی دەهێنێت، نەوت «دەستکردی مرۆڤ» نییە، دەدۆزرێتەوە، دەردەهێنرێت و بەکار دەهێنرێت. ڕەنگە کەسانێک بڵێن بەڵام هێزی کار لە دەرهێنان و پاڵاوتن و بەکارهێنانیدا بەکار دەهێنرێت، بەڵێ ئەمە ڕاستە، بەڵام کاریگەری و پانتاییی ئەم هێزی کارە زۆر جیاوازە لە چەمکی نەریتیی کار. ئەگەر ڕەهەندێکی کەمێک فەلسەفی بە ئابووریی نەوت ببەخشین دەڵێین نەوت بریتییە لە جەوهەرێکی شیعری، ڕەمزی و میتافیزیکی. بەو مانایە فەلسەفەیەکی پێش-مۆدێرن، نوخبەیی، ئەریستۆکرات، ڕێزی بۆ کار و کەرامەتی کار نییە و هتد. هەر لەبەر ئەوەشە، کە کاریگەرییە کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان لە زۆربەی کۆمەڵگە نەوتییەکاندا کوشندەن و ڕۆژ بە ڕۆژ دەستیان هەیە لە زیندووکردنەوەی بیری کۆنەپارێز و خێڵەکی وە هەمیش بەشداریی زیاتر لە پیسکردنی ژینگەدا دەکەن. ئابووریی نەوت، دەکرێت بڵێین، گەڕانەوەی کۆمەڵگە و نەزمی ڕژێمی فیودالییە، کە نە توانای تێپەڕبوونی هەیە بۆ قۆناغێکی دیموکراتیانەتر، نە خۆشی دەیەوێت ئەم تێپەڕینە ئەنجام بدات. لە ئابووریی سیاسیی نەوتدا ئەو شتە ڕوو نادات کە کۆمەڵناسی ئەڵمانیی نۆربەرت ئەلیاس، پێی دەڵێت «پرۆسەی بەشارستانیکردن». بەشارستانیکردن بەو مانایە نایەت کە دەوڵەتێکی ئەوروپی لەژێر ناوی بەشارستانیکردندا خەریکی فراوانخوازیی کۆڵۆنیالیستی و تاڵانکردنی وڵاتان بێت. بەڵکوو پرۆسەی بەشارستانیکردن واتا فراوانکردنی تواناکانی بەرهەمهێنان، فراوانکردنی کاڵاکانی بەکاربردن، لەپاڵیدا هەڵکشاندنی دەرفەتی یەکسان بۆ پەروەردەی گشتی، خوڵقاندنی بواری گشتی بۆ بەرهەمهێنانی کولتووری، و بەشداریی دیموکراسی، یاخود دیموکراتیزەکردنی کۆمەڵگە،²⁸ یاخود ئەو ڕەهەندەی سەرمایەداری کە مارکس بە ڕەهەندی «بەشارستانێتیکردنی سەرمایە» ناوی دەبات. ئەمەش وەک پێشتر باسمان کرد، پێویستی بە گۆڕانی پێگە و مانا و ڕۆڵی کار لە کۆمەڵگەی مۆدێرندا هەیە کە هەم دەرفەتەکانی کاریی دەخوڵقێنێت و هەم سەرمایەداری بەهۆی ناکۆکییەکانییەوە، ڕێگە بە ژنانیش دەدات کار بکەن. ئەم کارکردنەی ژنان، هەنگاوێکی گرنگە بۆ لێدان و تەحەدداکردن و هەڵوەشاندنەوەی فۆرمە کۆنە سەرکوتکارەکانی خێزان کە تێیدا لە یەک کاتدا بەها بۆ کاری ماڵەوە دانانێت، هەروەها ژنان دەکات بە پاشکۆی پیاوان و هەمیش وەک دەرەنجام توندوتیژی لەسەر ژنان و برەودانەوەی زیاتر بە هەژموونی پیاوێتی و باوکسالاری زیاتر دەکات.

لەناو کۆی پرۆسە و مۆدێلی بەرهەمهێنانی نەوتدا، یاخود ئابووریی سیاسیی نەوتدا، ئێمە هەرگیز هیچ نیشانەیەک بۆ پرۆسەی بەشارستانییکردن نابینین، بەو مانایە گۆڕانی کولتووری و کۆمەڵایەتی ڕوو نادەن و تەنها گۆڕان لە ڕواڵەتی دەرەکیی شارەکاندا ڕوو دەدات. هۆکاری ئەمەش بەهۆی ڕژانی پارەوەیە بە شێوەیەکی کاتی بۆ ناو کۆمەڵگە و هەروەها گۆڕینی ژینگەی سروشتیی بەشێک لە شارەکانە بۆ ژینگەی شووشەیی و چیمەنتۆ و ئاسن، ئەمەش دیسان بە شێوەیەکی ناهاوسەنگ ڕوو دەدات و زیاتر شوێنە دەوڵەمەندنشینەکان دەگرێتەوە.  لە کاتێکدا بەرهەمە زیانبەخشەکانی شووشە و ئاسن دەبنە خۆراکی کۆی کۆمەڵگە و بەشێکی کەمی فیودالە خاوەن نەوتەکان، بە هاوپەیمانیی کۆمپانیا فرەنەتەوەکان، ناوچەیەکی سەوز بۆخۆیان دروست دەکەنەوە و خۆیان لە سەنتەرە قەرەباڵغەکان دادەبڕنەوە. ئەم مۆدێلەی ئابووریی سیاسیی نەوت، نەک زیانی بۆ گۆڕانی کۆمەڵایەتی هەبووە، بەڵکوو هۆکارێکی ئەگەر سەرەکی نەبێت، بەڵام جددی بووە لە فراوانکردنی فۆرمەکانی ستەم لەسەر ژنان و گەشەدان بە کولتووری کۆنەپارێز، کە تێیدا دیسان ژنان دەبنەوە بە قوربانیی یەکەم.

وەک لە سەرەتای ئەم بڕگەیەدا باسم کرد، نامەوێت لێکۆڵینەوە لە ئابووریی نەوت بکەم، بەڵام گرنگ بوو نیگایەکی خێرامان بۆی هەبێت، و ئەم ڕوانگە خێرایەش لە پەیوەندیدا بە بابەتەکانی سەرەوە بخوێنرێتەوە. چونکە ڕەنگە خەڵکانێکی زۆر پێیان وابێت ئابووریی سیاسیی نەوت ڕۆڵی نییە لە درێژەدان بە توندوتیژی و بیری کۆنەپارێز، دیارە ئەم بابەتە پێویستی بە لێکۆڵینەوەی زیاتر هەیە بەوەدا کە چۆن ئەم ئابوورییە ڕەهەندە کۆنەپارێزییەکانی ئایین، کولتوور و خێڵ و نەریتی زیاتر فراوانکردووە لە بەئەبەدییکردنی توندوتیژیدا. ئەوەی لێرەدا دەمەوێت کەمێک کورت باسی بکەم، سەرهەڵدانی جۆرێک سایکۆلۆژیای سەرکوتکار و توندوتیژە لە کۆمەڵگەی کوردیی دوای ٢٠٠٣ کە بێگومان ڕیشە کولتووری و کۆمەڵایەتییەکانی زۆر کۆنترن. ئەو مۆدێل و میتۆدەی لێرەدا تاقی دەکەمەوە بریتییە لە مۆدێلی سایکۆلۆژیی کولتووریی فراوان، ئەمە واتا چی؟

بنچینە و پرەنسیپی سەرەکیی مۆدێلی سایکۆلۆژیی کولتووریی فراوان بریتییە لە دیاردەی سایکۆلۆژی وەک درککردن، خود، هەستەکان، ناسین، و نەخۆشیی مێشک کە شتگەلی سروشتی نین، بەڵکوو دیاردەی کولتوورین. سایکۆلۆژیا خۆی پشت بە فاکتەرە فراوانە کولتوورییەکان دەبەستێت و بەرجەستەیان دەکات. کولتوور خۆی لە سیستەمێکی کارکردنی ڕەهەندی دەروونیش پێکدێت. ئێمە لە ڕێگەی فاکتەرە کولتوورییەکانەوە بیردەکەینەوە، درک دەکەین و هەست بە شتەکانی دەوروبەرمان دەکەین. وەک نموونەیەک بیهێنینەوە، کوشتن لەسەر شەرەف لەناو کۆمەڵە ئایینی و خێڵەکییەکاندا: لەبەر ئەوەی دەیویست لە دەرەوەی نۆرمە داسەپاوەکانی کۆمەڵگە بژیت، ماریا سامی بە شێوەیەکی دڕندانە لەلایەن برای/مامییەوە تیرۆر دەکرێت. برا و مام و باوک، بەڵکوو بگرە بەشێکی گەورەی کۆمەڵگە، وا هەست دەکەن بوونی ماریا شەرمەزارییە، بۆیە ئەگەر بە نیگایەک وردبینەوە هەم گوێ لە دانپیانانی بکوژ، و هەم کۆمێنت و لێدوانی بەشی فراوانی کۆمەڵگە ببینین، دەبینین نەک هەست بە پەشیمانی ناکەن، بەڵکوو کوشتنی ماریا جۆرێک ئاسوودەییی دەروونی بۆ کەسە نزیکەکانی و بەفراوانی بۆ کۆی کۆمەڵگە دەهێنێت، جۆرێک لە پاقژبوونەوەی دەروونی. ئەو سایکۆلۆژییەتە توندوتیژەی هەمووی لە ماریا تووڕە بوو بەوەدا شتێکی کردبوو، ژیانێکی هەڵبژاردبوو لەگەڵ بەها و نۆرمەکانی ئەواندا نەدەگونجا. زنجیرەی هەست و سۆزەکان، بەڵگەهێنانەوە، ئەخلاقیات و ڕەفتارە کۆمەڵایەتی و دەروونییەکان هەموویان لەلایەن ڕەچەتەیەکی کولتوورییەوە ڕێکخرابوون، ڕەوایەتی بەم تیرۆرکردنە بدەن. ئەمەش واتا فاکتەرە کولتوورییەکان سیستەمەکانی کارکردنی سایکۆلۆژیان. سایکۆلۆژیای برا و مامی ماریا و ڕەوایەتیپێدەرانی تاوانەکە لە ئاستی کۆمەڵگەدا، داهێنراوێکی تەنها یەک تاکەکەس، واتا برای ماریا نییە، هەروەها کاردانەوەیەکی سروشتییانەی مرۆڤیش نییە.

سایکۆلۆژیا بە تەنها ناکەوێتە ژێر کاریگەریی فاکتەرە کولتوورییەکانەوە، بەڵکوو لە فاکتەرە کولتوورییەکان پێک دێت. فاکتەرە کولتوورییەکانیش لە ناوەوەی زەین و مێشکدا کارکردنە سایکۆلۆژییەکانی ئێمە پێک دەهێنن، ئەوان بە تەواوی لە دەرەوەی دەروونەوە نین. لەبەر ئەوەیە خەسڵەتی کولتووریی سایکۆلۆژیا وادەکات سایکۆلۆژیا پەنجەرەیەک بێت بۆ ناو کۆمەڵگە. بە وردبوونەوە لە سایکۆلۆژیای توندوتیژ دەتوانین فاکتەرە کولتوورییەکانی پشتی ببینین: ئایین، نەریت، نەریتی خێڵ، ڕەقبوون و بەبەردبوونی پیاوسالاری، باوکسالاری و «شەرەفپارێزیی پیاوانە» و «هەژموونی نێرایەتی» و پاشان بەرژەوەندیی ئابووریی سیاسیی توێژ و چینی حوکمڕان و هەروەها ڕۆشنبیران و هونەرمەندانی نەریتی.

سایکۆلۆژیای کولتووری جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە سایکۆلۆژیا لەناو فاکتەرە کولتوورییە فراوانەکاندا دروست دەبێت، خەسڵەت و کارکردنەکانیان دیاری دەکات و وایان لێ دەکات لەناو تاک و کۆمەڵدا ببنە کۆمەڵێک خەسڵەتی ڕەق و جێگیر. بە شێوەیەکی لۆژیکی پەیڕەویی لەو هەلومەرجە کۆمەڵایەتییە سەرکوتکارانە دەکات، کە سایکۆلۆژیای تاکی سەرکوتکراو بەرهەم دەهێنن. سایکۆلۆژیستی ئیسپانیی ئیگناسیۆ مارتین-بارۆ، لە لێکۆڵینەوەکەیدا دەربارەی چارەنووسگەرایی (fatalism) نموونەیەکی ڕوونی ئەم بابەتەی بەدەستەوە داوە:

«چارەنووسگەرایی ڕێگە و شێوازێکە بۆ خەڵک وابکات مانا بەو جیهانە ببەخشن کە پێیان وایە جیهانێکی داخراوە و لە دەرەوەی کۆنتڕۆڵی ئەوانەوەیە؛ ئاراستە و مەیل و بیرکردنەوەیەکە دەبێتە هۆی کارکردنی سەرکوتکارانەی هەموو پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان و تەنانەت بەهێزتریشیان دەکات. منداڵانی پەراوێزخراوی کۆمەڵە دوورەەکانی ئەمریکای لاتین بۆیە چارەنووسگەرایی بە ناوەکی ناکەن چونکە لە دایک و باوکیانەوە بەمیراتی بۆیان ماوەتەوە، بەڵکوو لەبەر ئەوەی بەرهەمێکی ئەزموونی خۆیانە لەگەڵ کۆمەڵگەدا. ڕۆژ دوای ڕۆژ فێردەبن هەوڵەکانیان لە قوتابخانە ناگاتە هیچ شوێنێک و بە بنبەست دەگەن؛ ئەوان هەوڵی بەردەوام بۆ فرۆشتنی ڕۆژنامە لە شەقامەکان، پاسەوانیکردنی ئۆتۆمبێلەکان و پێڵاوبۆیاخکردن دەدەن، بەڵام شەقام بۆ ئەمانەش پاداشتیان ناکات؛ و لەبەر ئەوە زۆر باشترە هەرگیز خەون نەبین یان بیر لەو ئامانجانە نەکەنەوە کە هەرگیز ناتوانن پێیان بگەن. فێر دەبن پاشەکشێ بکەن و خۆیان بەدەستەوە بدەن، نەک هێندە بەهۆی گواستنەوەی بەهاکانەوە لە ڕێگای پێکهاتەیەکی داخراوەوە، بەڵکوو بەهۆی پیشاندانی ڕۆژانەی ئەوەی چەندە مەحاڵ و بێکەڵکە هەوڵ بدەن بارودۆخیان بگۆڕن، چونکە پێیان وایە ئەو ژینگەیە خۆی بەشێکە لە سیستەمی کۆمەڵایەتیی سەرتاپاگیری سەرکوتکەر».²⁹

وەسف و لێکدانەوەکانی مارتین-بارۆ زۆر بنچینەیی و فێرکەرانەن، چونکە چارەنووسگەرایی، یان باوەڕبوونی پتەو بە ڕوودانی چارەنووس بە فاکتەرە کولتوورییەکانەوە گرێدەداتەوە، بەپێچەوانەی سایکۆلۆژیستە باو و پۆپۆلارەکانەوە. چارەنووسگەرایی کۆمەڵە ڕەهەند و لایەنێکی کێشەسازی بوونی چینی خوارەوە ئاشکرا دەکات کە یارمەتیی پاساوهێنانەوە بۆ ڕیفۆرمی کۆمەڵایەتی دەدەن. لە کاتێکدا بارۆخۆی پاڵەوان و خەباتکارێکی خەڵکی خوارەوەی کۆمەڵگا بوو، بەڵام ئاگای لەوەش بوو کە دەبێت ئێمە واقیعییەتی سایکۆلۆژییانەی ئەو خەڵکە بناسینەوە، چونکە تا ڕادەی شێتگیرییانە و چارەنووسگەرایییانە سەرکوتکراوە و ژێرپێ خراوە. بێگومان، ئەمە تەنها یەک دەرکەوتنی لایەنی سەرکوت و ستەمە. زۆر لایەن و هۆکاری دیکەش هەن، بۆ نموونە نەزانی، بێ هەستی، خورافە، دەمارگیری، توندوتیژی، فشار، نەخوێندەواری و نەخۆشیی زەینی. بەو مانایە نەزانیی ڕەهەندێکی تەواو سیاسی هەیە کە دەبێتە هۆی زیادبوونی سەرکوت و توندوتیژی. بۆ نموونە لێکۆڵینەوە تازەکانی بواری ئەپستمۆلۆژیای نەزانیی و سۆسیۆلۆژیای نەزانیی باس لەوە دەکەن نەزانی بە شێوەیەکی چالاکانە و مەبەستدارانە لەناو دانیشتوواندا برەوی پێدەدرێت تا وایان لێ بکات هێمن و ئارامیان بکات. نەزانی، گومان-لەخۆکردن، چارەنووسگەرایی و خەوشە سایکۆلۆژییەکانی دیکە ئامرازێکن بە هۆیانەوە چینە باڵادەستەکان دەسەڵاتی خۆیان بەسەر کۆمەڵگە و دانیشتوواندا دەهێڵنەوە و لە خوارەوەش پەرە بە توندوتیژی دەدەن تا توندوتیژیی خوارەوە لە خۆیان دوور بخەنەوە، چونکە دەزانن بەو نایەکسانییەی دروستیان کردووە، ئەگەر خوارەوە وشیار بن، توندوتیژییەکانیان نەک دژی یەک، بەڵکوو دژی سەرەوە ئاراستە دەکەن.

لەکاتێکدا سایکۆلۆژیای سەرکوت، ستەم و توندوتیژی لەوەش ئاڵۆزترە، چونکە سایکۆلۆژیای مرۆڤی سەکوتکراو بەهۆی ئەو دۆخەی تێیکەوتووە چالاکانە سەرکوتکردن بەرهەم دەهێنێتەوە و بەردەوامی پێ دەدات. لەبەرئەوە سایکۆلۆژیای مرۆڤی سەرکوتکراو دەبێتە سایکۆلۆژیای مرۆڤی سەرکوتکەر. لەم ڕووەوە سایکۆلۆژیای مرۆڤی سەرکوتکراو دەست دەکات بە سەرکوتکردنی ئەو تاکانەی چالاکانە بەشداریی لە چالاکیی سایکۆلۆژیانەی سەرکوتدا دەکەن. بۆیە وەک گوتمان، ئەم ڕەهەندەیە وا دەکات سایکۆلۆژیای تاکی سەرکوتکراو خۆی ببێتە تاکێکی سەرکوتکەر و ڕەهەند و فاکتەرە کولتوورییەکانی پشتی سەرکوت لەبیر بکات، کە لەلایەن چینە باڵادەست و خاوەن بەرژەوەندەکانەوە بەردەوام خۆراکی پێ دەدرێت و فراوانتر دەکرێت. لێرەوە دەبینین سایکۆلۆژیا خۆی بریتییە لە فاکتەرێکی کولتووریی فراوان. لە پشتی هەر کردەیەکی توندوتیژییەوە مێژوویەکی دوور و درێژی کولتوور و نەریت وەستاوە کە بەشدارن لە دروستکردنی سایکۆلۆژیای توندوتیژیی ئەو کەسەی خۆی توندوتیژیی بەرانبەر کراوە بێ ئەوەی بە خۆی بزانێت. هەڵبەت دەبێت ئەوەشمان بە فراوانی لەبیر بێت، کە نابێت تاک بەم هۆیەوە خۆی بێ تاوان و بێ بەریی بکات کاتێک بۆی دەردەکەوێت ڕیشەیەکی قووڵ لە پشتی توندوتیژییەکانییەوەیەتی، بەڵکوو یەکەم هەنگاوی وشیاری ئەوەیە مرۆڤ نەک خۆی لەم سایکۆلۆژیایە دوور بخاتەوە، بەڵکوو بەشدار بێت لە بەدیهێنان و داهێنانی سایکۆلۆژیایەکی ڕزگاریخواز و یەکسانیخواز.

ئێمە تا ئەم ساتە لە کوردستان بە دەگمەن بەر ئەو تاکانە دەکەوین خۆیان لەم سایکۆلۆژیایە ڕزگار بکەن و بەشداریش بن لە داهێنانی سایکۆلۆژیایەکی ئەڵتەرناتیڤ، بەڵام هەروەها بێگومانیش، ئەمە پەردەی حیکایەتێکی ڕەش نییە، مرۆڤانێکی زۆر هەن لە دەرەوەی پێکهاتە کولتووری، سیاسی و ئابوورییەکانەوە کار دەکەن بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخە، ئەوان کە لە سایکۆلۆژیای سەرکوت بەئاگا هاتوونەتەوە، بیر لە سایکۆلۆژیا و کولتووری ئەڵتەرناتیڤیش دەکەنەوە.

لێرەدا ڕەنگە ئەم پرسیارەش بێتە پێشەوە، کە ئایا ڕۆڵی حکوومەت لەم نێوەندەدا چییە؟ بێگومان حکوومەت کە خۆی بەشدارە لە پەرەپێدان بە کولتوور و سایکۆلۆژیای توندوتیژ. تەنانەت لوتکەی دەسەڵاتی حکوومی و میدیاکەی بەردەوام پلاتفۆرمێکە بۆ ڕەوایەتیپێدەرانی توندوتیژی، دژە-ژنی و دژە-پێکهاتەکانی دیکە و دژە-جێندەر و دژی دەرەجێندەرییەکانی دیکە، کە ڕۆژانە ڕێگە بۆ فراوانکردن و زۆرکردنی فۆرمەکانی دیکەی ستەم خۆش دەکات، چونکە بەرژەوەندیی فراوانی لەوەدایە ئەم جۆری توندوتیژییە بمێنێتەوە. هەروەها ئەوەی لە کەیسی تیرۆری ماریا لە کوردستاندا ڕوویدا، بەوەدا کەناڵێکی فەرمیی سەرۆک وەزیران بکوژ بهێنێتە سەر شاشە و ڕێگەی بۆ خۆش بکات پاکانە بۆ تاوانەکەی بکات و ڕەوایەتی پێ بدات و سۆزی ئەو بەشەی کۆمەڵگەش ڕابکێشێت کە دوودڵ و بەدگومان بووە، شتێکە بە دەگمەن ئەمڕۆ لە گۆشە و کەنارەکانی ئەم هەسارەیەدا دەبینرێتەوە. ئەوەش کە هونەرمەندان و ڕۆشنبیرانی نەریتیی لەسەر ئەم پرسانە قسە ناکەن یاخود لە بنەڕەتدا بە گرنگیان نابینن یان لەژێر چەمک و کاتیگۆریی ڕووت و ئەبستراکتی «کێشەی گەردوونیی مرۆڤ»دا پرسەکە لێڵ دەکەن، بەرژەوەندیی ناڕاستەوخۆیان لەگەڵ مانەوەی فۆرمەکان، سایکۆلۆژیا و کولتووری توندوتیژدا هەیە. چونکە ئەوەی خۆراک بە گەیاندنی پەیامی ڕۆشنبیرانی نەریتی دەدات، میدیا و چاپەمەنییە، میدیا و چاپەمەنیش خۆراک لە هێزە باڵادەستەکان وەردەگرێت، کەواتە لۆژیکییانە ڕۆشنبیران و هونەرمەندانی نەریتی، هاوشانی هێز و چینە باڵادەستەکان، بەشدارن لە برەودان بە زیاتر فراوانکردنی فۆرمەکانی ستەم.

کاری خۆڕایی، دایکایەتی، بەرهەمهێنانی کولتووری

پێشتر بە دوور و درێژی باسی کاری ماڵەوەمان کرد، بەتایبەت لە ڕەهەندە تیۆرییەکەیەوە، ئەم پرسە ئەگەر بەڕادەیەک ژنانی چینی کرێکاری وڵاتانی پیشەسازییە گەورەکانی چارەسەر کردبێت، لە کوردستاندا هێشتا بە فراوانی ماوەتەوە. لەلایەک ڕاستە ژنان هاتوونەتە دەرەوە و کار دەکەن، بەڵام هاوکات ئەرکی ماڵەوە و کاری ماڵەوەش لەسەر ئەوانە: پاککردنەوە، ڕێکخستن، چاودێریی منداڵ، کە بەهای هەر یەکێک لەم کارانە بەهایەکی یەکسانی کارکردنە لەناوەوەی کارگە و نووسینگە و فەرمانگەکاندا، بەڵام لە کوردستاندا تا ئێستا هیچ بەهایەک بۆ ئەم کارانە نییە و بەگوێرەی نەریتیش هەمووی بەکاری ژن دەبینرێت، پیاو بەردەوام خۆی بێ بەری دەکات لەم کارانە. لەم ڕووەوە هێزی کاری ژن لە کاری سەربەخۆ، بینینی کار وەک چالاکییەکی زیندووی ژیان، بەتەواوی لێی نامۆ دەبێت و کورت دەبێتەوە بۆ مۆدێلێکی نوێی بێگاری و کاری زۆرەملێ. لەبەرئەوەیە ئەگەر توێژینەوەیەکی فراوانی سایکۆلۆژی و سۆسیۆلۆژی لەسەر ڕەهەندە فیکری و دەروونییەکانی ژنانی کارکەر بکرێت بۆمان دەردەکەوێت بەخێوکردنی منداڵ و کاری ماڵەوە هەرگیز لەلایەن ژنەوە وەک چالاکییەکی زیندوو و بەشێک لە عەشق و خۆشەویستیی کار نابینرێت. بۆ ئەوەی کار ببێتە بەشێک لە چالاکیی زیندووی ژیان، یان دەبێت کاری ماڵەوە بەکۆمەڵایەتی بکرێت یاخود بەهای کاری بۆ دابنرێت و بە شێوەی یەکسان دابەش بکرێت.

ئەمە لە لایەک، بەڵام لەلاکەی دیکەوە، کێشەیەکی دیکە لە کولتووری ئێمەدا هەیە، ئەویش ئەوەیە کە ڕۆشنبیران و هونەرمەندانی نەریتی و بەشی فراوانی مێژوونووسان و «پیاوانی ئایینی» نموونەی ژنانی کلاسیک دەهێننەوە کە  لە کولتووری کوردەواریدا سەریان هەڵداوە و ژنانی دیاری کۆمەڵگەش بوون، نموونەی حەبسەخانی نەقیب و هتد. ئەمانەشیان بۆ ڕەوایەتیدان بە توندوتیژیی بەرانبەر بە خواستی ژنان بۆ ڕزگاری دەهێنرێتەوە یان بۆ سەرکوتکردن، چونکە لە ڕاستیدا ئەو مۆدێلەی ژن نواندنەوەی خواستی پیاو بووە لە کۆمەڵگەدا و هیچ پەیوەندییەکی بە خواستی ژنەوە نەبووە. واتە مەبەست لە هێنانەوەی ئەم نموونانە بە فراوانی بۆ بێدەنگکردنی دەنگی تازەی ژنانە کە دەیانەوێت ئەم جارە نەک بە ئایدیا و بیرۆکەکانی سەری پیاوان، بەڵکوو بەگوێرەی ئایدیاکانی خۆیان، ڕابەرایەتیی خواست و داوا ڕزگاریخوازییەکانی خۆیان بکەن.

لەلایەکی تریشەوە کولتووری دایکپەرستی هەیە کە ڕەهەندێکی تەواو دژ بە ژنە. واتا ئەو پیاوەی دایکپەرستە یان عاشقی دایکییەتی مەرج نییە پیاوێک بێت باوەڕی بە ئازادیی هەمەلایەنە و یەکسانی ژن هەبێت. مێژوو پڕیەتی لە نموونەی دایکپەرستی، بەڵام هەر لەو کاتەی دایک دەپەرستێت ژن دەکاتە کۆیلە. نموونەی مۆدێرنی دایکپەرستییش لە مۆدێلە فاشیستییەکانی ئەڵمانیای نازی و ئیتاڵیای فاشیستیدا هەن. هەم هیتلەر و هەم موسۆلینی (بەتایبەت لە کەیسی موسۆلینیدا) بە فراوانی پێیان وابوو کۆمەڵگەی مۆدێرن و مۆدێرنیتە بریتین لە سەرهەڵدانی ژنان یان بەژنانەییکردنی مێژوو و کۆمەڵگە و دەسەڵات.  بۆ ئەم مەبەستە پێێان وابوو کە  بزووتنەوەکانی نازیی و فاشیستی دەتوانن جارێکی دیکە سەروەری بۆ ئەو پیاوە بگەڕێننەوە، کە ئێستا لەناو کۆمەڵگەی جەماوەریی ژناندا دەسەڵات، شکۆ و شەرەفی لەدەست داوە. لە کاتێکدا هەردوو ڕابەریش بە شێوەیەکی موقەدەس سەیری کارەکتەر و فیگەری دایکیان دەکرد. دایک بۆ ئەوان ڕەمزی بەرهەمهێنانەوە، واتا نەوەخستنەوەی سەربازی پاڵەوانە کە دەست لەسەر سینە ئامادەیە خۆی بکاتە قوربانیی وڵاتی باوک. دایک موقەدەسە، چونکە هەمیشە ئامادەی قوربانیدانە بۆ ڕۆڵەکانی، ئەو ڕۆڵانەی سبەی سەرباز و جوندیی نیشتمانن. ئەدەبیات و فیلم و کولتووری بینراوی نازیزم و فاشیزم پڕیەتی لە نواندنەوەی کارەکتەری موقەدەسکراوی دایک. بەڵام ئەم دوو بزووتنەوەیە تا دوا ڕادە دژی ژنان و ژنانەییکردنی کۆمەڵگە بوون. موسۆلینی هەمیشە بەگاڵتەوە دەیگوت چەمکی چین (class) لە ئەڵمانی و ئیتاڵیدا ئامرازی ناساندنی مێینە و جەماوەریش بە هەمان شێوە، بەڵام چەمکی دەوڵەت نێرانە و پیاوانەیە و بۆیە هەم نازیزم و هەم فاشیزم دەوڵەتیان وەک دروستکراوێکی موقەدەس دەبینی، لە هەڕەمی دەوڵەتیشدا، بێگومان لەبیریان نەکردبوو کارەکتەری دایک زەق بکەنەوە.

ئەم پرسە بە فراوانی لە کوردستانیشدا هەیە، هەموو گۆشە و کۆڵان و پارکێکی کوردستان پەیکەری دایکی هەیە، هەر تاکێک دایکی لا موقەدەس و پیرۆزە، بەڵام وەک بە فراوانی دەزانین زۆربەی زۆری پێکهاتە کولتووری و کۆمەڵایەتییەکان پشتیوانی لە توندوتیژیی دژی ژنان دەکەن، هەر ئەو «پیاوانە»ی دایکیان لا موقەدەسە، ڕێگەی تێدەچێت بەرانبەر بە خوشک و هاوژینەکانیان توندوتیژ بن، چونکە کە ژن بوو بە دایک، چیتر لای ئەوان وەک هەڕەشە بۆسەر نەزمی هەڕەمی و قووچەکیی هەژموونی پیاوەتی و پیاوسالاری نابینرێت. دایک قوربانیدەرە، ئامادەیە خۆی بکاتە قوربانیی ڕۆڵەکانی، ئەو ڕۆڵانەی کە ڕەنگە سبەی سەربازی نیشتمان بن. بەڵام ژن وەک بکەرێک خۆی دەبینێت کە خاوەن مافی یەکسانە، داوا دەکات هاوشێوەی پیاو لە شوێن و پێگەی یەکساندا بووەستێت، بێگومان ئەمەش دەبێتە هەڕەشە بۆسەر نەزمی ماوەدرێژیی هەڕەمی «هەژموونی پیاوەتی». دیارە مەبەست لەم قسانە بەو مانایە نییە کە دایک خاوەن کەرامەت و بوونێکی شایستە و ڕێزلێگیراو و خۆشەویست نییە، بەپێچەوانەوە، بەڵکوو ئامانجی ئەم بۆچوونەی ئێمە ئەوەیە بڵێین کە لە پشتی ماسکی دایکپەرستییەوە، کولتووری دژەژنیی خۆی حەشار داوە. هەروەها دەبێت ئەوەش بڵێین پرسەکە بریتی نییە لە پرسی تاک، بێگومان کەسانێکی زۆر هەن دایکیان لا موقەدەسە لە ژنان و پیاوان، هاوکات باوەڕی موتڵەقیشیان بە یەکسانیی هەمەلایەنەی نێوان ژنان و پیاوان، جێندەرەکانی دیکە و دەرە-جێندەرەکان هەیە.

وەک دوا خاڵی ئەم لێکۆڵینەوەیە دەمەوێت ئاماژە بە ئایدیۆلۆژیایەکی دوور و درێژ بکەم کە دەڵێت «لەناو پەیامبەران و فەیلەسوفان و زانایان و هونەرمەنداندا ژن هەڵنەکەوتووە». ئەم دەربڕینە ئەگەرچی ڕاستیی تێدا نییە بەتایبەت لە حاڵەتی «فەیلەسوفان و زانایان و هونەرمەنداندا»، بەڵام ئەم ئایدیۆلۆژییە ئەوە لە بیر دەکات کە مێژووی سەرهەڵدانی سایکۆلۆژیای سەرکوت و کولتووری سەرکوتکار و پەراوێزخستنی ژنان و بردنیان بۆ کون و کەلەبەرەکانی ماڵەوە و زیندانیکردنیان، بێگومان نابێتە دەرفەت بۆ سەرهەڵدانی بیرکردنەوەی فەلسەفی و کولتووری. (ئەریستۆتێلیس) پێی وابوو بۆ ئەوەی فەلسەفە ڕوو بدات دەبێت کۆیلایەتیش هەبێت، نیچە ئەم قسەیە لە ئەریستۆ قەرز دەکات و دەڵێت بۆ ئەوەی کولتوور چرۆ بکات، دەبێت بەشێکی گەورەی کۆمەڵگە بکرێتە کۆیلە. مانای پشتی ئەم قسانە ئەوەیە کە تەنها ئەو کەسانە دەتوانن کولتوور و فەلسەفە بەرهەم بهێنن کە کارناکەن، یاخود لە ئەمڕۆدا، کارێکی ئارام و خۆشی وەک پرۆفیسۆری ئەکادیمی دەکەن و دەستکەوت و داهاتی ماددیان دەیانجار بەرزترە لە داهاتی کرێکارێکی ئاسایی.

کۆڵۆنیالیزم کۆمەڵگە کۆڵۆنیزەکراوەکان وا لێدەکات توانای گەشەی ئابوورییان نەبێت، ئەمەش ڕێگە لەوە دەگرێت دەرفەتی یەکسانی پەروەردە و گەشە و چرۆی کولتوور و هونەر بێتە ئاراوە. بۆیە دەبینین هەموو ئەو کۆمەڵگانەی کۆڵۆنیزەکراون، بەڕادەیەکی فراوان لەژێر ئاستی موتڵەقی ناگەشەسەندووییدا هێڵراونەتەوە، هەژاری، نەخوێندەواری و نەزانیی قووڵ ڕیشەیان داکوتاوە و لەپاڵیشیدا توندوتیژی بەردەوام لە هەڵکشاندایە، با نموونەی کۆمەڵگەی ئەفغانستانی، بەڕادەیەکیش کۆمەڵگەی کوردی وەربگرین. سەرمایەداری لەلای خۆیەوە گەشەی ناهاوسەنگ دروست دەکات و وادەکات لە ئەمڕۆدا منداڵانی چینێکی کەم توانای زۆرترین گەشەی پەروەردەیییان هەبێت، بەڵام منداڵانی چینی کرێکار، کە ڕێژەی گەورەی کۆمەڵگەکان پێک دەهێنن، لە ئاستێکی بەرزی خوێندنی باڵادا نەبن، بەڵکوو کۆی دەرفەتەکانیان گەڕان بێت بۆ دۆزینەوەی کار و دانی باجی فراوان و نەبوونی کاتی بەتاڵی پێویست بۆ خۆ-پەروەردەکردن و خۆ-فێرکردن، یان بوون بە هونەرمەند و بیرمەند و فەیلەسوف. دیسان لێرەدا پێویستە ئاماژە بەوە بکەمەوە کە مەبەست لە کاتی بەتاڵ بۆ خۆ-پەروەردەکردن ئەوە نییە کە فەلسەفە، کولتوور و هونەر بکاتە کایەی دەرەوەی کار و کرێکار بخاتە دەرەوەی هەرێمی هونەرمەند و فەیلەسوف و کولتوورناسەوە، ئەو مۆدێلە سەرمایەدارییەی لەسەر بنەمای دابەشکردنی کار دامەزراوە، دەرفەتی ئەوەی لە زۆرینەی کۆمەڵگە سەندووەتەوە پراکتیکی کولتوور بکات و ئەو کەمینەیەش کە لەو بوارەدا چالاکە، ئاگاییی خۆی بەرەو شوێنێکی دەرەوەی جیهانی واقیعی ئاراستە دەکات و نامۆبوونی مرۆڤ لە مرۆڤ، کرێکار لە کرێکار، کرێکار لە مرۆڤ و لە سروشت و کۆمەڵگە، و پاشان بێبەریبوونی لە ژیانی کولتووریی قووڵتر و قووڵتر دەبێتەوە و لێرەشەوە دەرفەتی سەرهەڵدانی کولتوورێکی پێشکەوتووخواز لە مەیدانی گشتیدا زیاتر کەم دەبێتەوە و لەم ڕووەوە دەرفەت بۆ سیاسەتە پۆپۆلیستییەکان و بیرە ڕاستڕەوییەکان دەخوڵقێت ئاسانتر کار لە توێژەکانی خوارەوەی کۆمەڵگە بکەن و زیاتر پەرە بە بیرە کۆنەپارێزەکانی وەک ڕقی نەتەوەیی، سێکسیزم، ڕقی ئایینی، و بیری فاشیستی بدەن.

ئەمە بۆ پرسی ژن بە هەمان شێوە ڕاستە، لەو ساتەوەی ژن لە سەکۆی مێژوویی و سیاسی دەرکراوە هەزاران ساڵی بەسەردا تێپەڕیوە و نەک هەر بە فیزیکی و ئابووریی وابەستەی پیاو کراوە، بەڵکوو سایکۆلۆژیایەکی سەرکوتکراویشی بۆ دروستبووە کە خۆبەخۆ دان بەوەدا بنێت کە پاشکۆیە و بێتوانایی لە بەرهەمهێنانی کولتووریی، نەک وەک دیاردەیەکی مێژوویی بەڵکوو بە سروشتی بیبینێت و ڕۆژانەش مۆدێلە باوەکانی فەلسەفە، ئایین، نەریت، سایکۆلۆژیا و کولتوور ئەم بیروباوەڕە باڵادەستە بەرهەمبهێننەوە. کەواتە وەک دەرەنجام ڕوونە کە هەرگیز دەرفەتی یەکسان لەب ەردەم ژن و پیاودا نەبووە لە مەیدانی بەرهەمهێنانی کولتووریدا تا بزانین کام مۆدێلی بەرهەمهێنانی کولتووریی فراوانتر، باڵاتر و باشترە. قسەکردن لەسەر پلەی بەراوردی دەستکەوت و بەرهەمە کولتوورییەکان تەنها کاتێک دەکرێت کە دۆخی گونجاوی یەکسان لە ئارادا بێت. بە دڵنیایییەوە ژنێکی ژێر دەسەڵاتی تاڵیبان لە کابول کە ئێستا لە زانکۆش قەدەغە دەکرێت، هەمان دۆخی یەکسانیی پیاوێکی نییە لە بەرلین و هارڤارد و ئۆکسفۆرد تا بێین بێتوانایی و بێکولتووریی ژنێکی ئەفغانستانی بەراوردی ئەوەی پێی دەگوترێت «پیاوێکی داهێنەری وەک مارک زوکەربێرگ» بکەین.

لیستی سەرچاوەکان

ئینگلیزیی و ئەڵمانیی

Aleksandra Kollontai,Make way for Winged Eros: A Letter to Working youth Love as a Socio-psychological Factor, in From Symbolism to Socialist Realism: A Reader, edited by Irene Masing-Delic, Academic Studies Press, Boston, 2012.

Bertolt Brecht, Fragen eines lesenden Arbeiters, in Die Gedichte, Die Sammlungen, Die Einzelgedichte, Vollstänidge Neuausgabe, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, 2016.

Christine Delphy, Close to Home. A Materialist Analysis of Women’s Oppression, Hutchinson, London, 1984.

Ernst Mandel, Late Capitalism, Verso, London and New York, 1978.

Friedrich Engels, Der Ursprung der Familie, des Privateigentums und des Staats, in Karl Marx/Friedrich Engels – Werke, Karl Dietz Verlag, Band 21, 5. Auflage, Berlin, 1975.

Georg Simmel, “The Metropolis of Modern Life” in Donald Levine (ed) Simmel: On Individuality and Social Forms, Chicago University Press, Chicago, 1971.

Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Wissenschaft der Logik, Band 21, Felix Meiner Verlafg, Hamburg, 2008.

Heidi Hartmann, The unhappy marriage of Marxism and feminism: towards a more progressive union, in Lydia Sargent (ed), Women and Revolution, South End Press, Cambridge MA, 1981.

Ignacio Martín-Baró, Writings for a liberation psychology, Harvard University Press, 1994.

István Mészáros, Marx’s Theory of Alienation, Merlin Press, London, 2006.

John Stuart Mill, On Liberty and Other Essays, Oxford University Press, Oxford, 1998.

Juliet Mitchell, Psychoanalysis and Feminism, Pelican, Harmondsworth, 1975.

Karl Marx and Friedrich Engels, The German Ideology, in Marx/Engels Collected Works, Volume 3, Lawrence and Wishart, London, 2010.

Karl Marx, ‘Comments on James Mill, Elements d’Economie Politique’, in Marx/Engels Collected Works, Volume 3, Lawrence & Wishart, London, 2010.

Karl Marx, Grundrisse: Foundations of the Critique of Political Economy, Penguin Classics, London, 1993.

Karl Marx, Ökonomisch-philosophische Manuskripte aus dem Jahre 1844, in Karl Marx, Friedrich Engels: Werke, Dietz-Verlag, Berlin 1968.

Martha Gimenez, Capitalism and the oppression of women: Marx revisited, Science & Society, 69 (1), January 2005.

Norbert Elias, Über den Prozeß der Zivilisation: Soziogenetische und psychogenetische Untersuchungen, Zwei Bände, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, 1976.

کوردیی

پێشڕەو محەمەد، دیالەکتیکی هونەری سێیەم (دەربارەی مۆدێرنیتە، شار، سینەما، فۆتۆگرافیی، تەکنیک)، ناوەندی ڕۆشنبیریی ڕەهەند، سلێمانیی، ٢٠٢٠.

کاڕڵ مارکس و فریدریش ئەنگڵس، مانیفێستی پارتی کۆمۆنیست، وەرگێڕانی پێشڕەو محەمەد، ناوەندی توێژینەوە و هزریی شەهید ئارام، سلێمانیی، ٢٠١٦.

پەراوێزەکان

The post دەروازەیەک بۆ تیۆریزەکردنی پرسی کار، ژن و سەرهەڵدانی توندوتیژی appeared first on ژنەفتن.

لەگەڵ دەستپێکی جەنگی ئۆکرەیندا، مۆدێلێکی نوێی مەکینەی پڕوپاگەندەی جەنگی سەری هەڵداوە، کە لە ڕاستیدا ڕیشەی لەناو مۆدێلە کۆنەکەدا هەیە. بە شەو و ڕۆژێک کۆی کۆمەڵگای خۆرئاوایی – کە شانازیی بەوەوە دەکات وشیارە بەرانبەر بە بیرکردنەوەی خۆی – ڕێک بە شەو و ڕۆژێک، بووە هەڵگری گوتاری میدیای باڵادەست. یاخود بە مانایەکی دیکە، میدیای خۆرئاوا، هاوشێوەی ڤاکسینی کۆرۆنا، ڤاکسینی ئایدیۆلۆژیای جەنگی لە هەر تاکێکی کۆمەڵگا خۆرئاوایییەکان داوە و یەکپارچە بوونەتە کەڕەنالێدەری جەنگ. هەر لە تازەکردنەوەی ئایدیۆلۆژیای جەنگەوە (Kriegsideologie) بۆ زیندووکردنەوەی نەزمی سەربازی و میلیتاریزەکردنی کۆمەڵگا تا بڵاوکردنەوەی دووبارەی ڕق و کینەی ڕاسیستی بەرانبەر بە «ئەوی دیکە»، ئەم نەفرەتکردنە لە «ڕووسەکان» بەدڵنیایییەوە بیانوویەکە بۆ نەفرەتکردن لە «ئەوانەی چاوی شین و قژی زەرد»یان نییە، تا دەگاتە داتاشینی وێنەی هیتلەر بۆ پوتین. هۆکارەکان چین؟ بۆ بە شەو و ڕۆژێک ئەوروپا و کۆمەڵگا خۆرئاوایییەکان ئەوەی پێی دەڵێن کۆمەڵگای ئاشتیخواز، لە دەستی دەدەن و هانی سەرۆکەکانیان دەدەن بچنەوە ناو جەنگێکی دیکەوە؟ ئامانجی ئەم نووسینە، بۆ ئەوەیە چۆن خۆمان لە فرت و فێڵ و تەڵەکانی کۆدەزگای زەبەلاحی مەکینە و میدیای پڕوپاگەندە ڕزگار بکەین و ڕێگە نەدەین بە داهات و ماندووبوون و ویستی خۆمان، ببینە خۆراکی دەستکاریکردن، هەژموونکردن، مانیپولەکردن و ملکەچکردن. ئەم نووسینە هەڵدانەوەی ستراتیژە قووڵە سایکۆلۆژییەکانی پشت پەردەی کۆدەزگای ئامێر و مەکینەی پڕوپاگەندەیە. هەروەها لەو خاڵەدا کە ئێستا کۆمەڵگاکانی خۆرئاوا نێچیرێکیان دەستکەوتووە بۆ ئەوەی کۆی کارەساتەکانی ڕابردووی خۆیانی پێ هەڵواسن، بۆ ئەوەیە کە تاوانە جەنگییەکانی خۆیان لە قڕکاریی کۆڵۆنیالیزمەوە تا جەنگی جیهانیی دووەم، بۆمبارانی ئەتۆمیی هیرۆشیما و ناکازاگی، کوشتاری بەکۆمەڵی خەڵکانی مەدەنیی عێڕاق و ئەفغانستان و سووریا، دەستێوەردانی وڵاتان، جەنگی ڤێتنام، کودەتا میلیتارییەکانی ئەمریکای لاتین و شۆک-دۆکترینەکانی نیۆلیبراڵیزم بشارنەوە و وەک ڤاکسینی کۆرۆنا، مۆدێلێکی نوێی جەنگی و پڕوپاگەندەی جەنگی لە جەستەمان بدەن.

هیوادارم خوێنەران بە چاوێکی وردبینەوە بیخوێننەوە پێش ئەوەی حوکم لەسەر ناوەرۆکی نووسینەکە بدەن، بۆ ئەوانەش دەیانەوێت ڕوانینی من سەبارەت بە جیۆپۆلتیکی ڕووسیا وەک ئامرازێکی فراوانخوازیی ئیمپریالیستی و فەلسەفەی نوێی فاشیزمی ڕووسی و ماستەرمایندی پوتین، ئەلێکساندەر دوگین، بزانن، پێشنیار دەکەم دوایین توێژینەوەم بخوێننەوە¹.

پوتین هیتلەر نییە

یەکێک لە تاکتیکەکانی میلیتاریزەکردنی کۆمەڵگاکانی خۆرئاوا و بەهێزکردنەوەی سوپاکان و هاوکات فراوانخوازیی ناتۆ زیاتر بەرەو خۆرهەڵات، پێچەوانەکردنەوەی هۆکارەکانی جەنگە. یەکێک لە پاساوەکانی هێرشەکەی پوتین بۆ سەر ئۆکرەین، «لەنازییداماڵین»(Entnazifisierung)ی وڵاتەکەیە، بەوەدا کە ئۆکرەین بووە بە شوێنی تەراتێنی نازییە تازەکان و تەنانەت ڤیتالی کلیتشکۆ، سەرۆکی شارەوانی کیڤ، تا دوو حەفتەی پێش جەنگ لە هەموو میدیای ئەوروپیدا وەک نازی ناسرابوو، خۆشی پشتیوانی بەتالیۆنی پارا-میلیتاریی ئازۆڤە (میلیشایەکی نیۆنازیی تیرۆریست کە بۆ میدیای خۆرئاوایی ناسراوە) و لەگەڵ ئەندامە سەرەکییەکانی دەردەکەوت و بەردەوام «سڵاوی هیتلەری»(Hitler Salute)ی دەکرد، کەچی لەگەڵ دەستپێکی جەنگدا، وێنەی کلیتشکۆ گۆڕا بۆ پاڵەوانی ڕزگاریخواز و وێنەی پوتین کرا بە شەیتانی سەرەکی، یاخود هیتلەری نوێ. ئێستا تەنانەت لە میدیای خۆرئاواییدا بەتالیۆنی ئازۆڤ، کە تا دوێنێ میلیشیایەکی نازیی تیرۆریست بوو، ئەمڕۆ بووەتە ڕزگاریخواز و هەموو دیموکراتەکان دەیانەوێت هاریکاری لەگەڵدا بکەن. تاکتیکەکەی پوتین بەسەری خۆیدا شکاوەتەوە، ئێستا خۆی کراوە بە هیتلەرە مەترسیدارەکە.

بەڵام ئەگەر پیشاندانی وێنەی پوتین وەک هیتلەر بۆ ئەوە بێت ڕەوایەتی بە فراوانخوازیی ناتۆ لە ناوچەی ڕۆژهەڵات بدرێت وەک مەترسییەک بۆ کۆمەڵگا ئەوروپی و خۆرئاوایییەکان، ئەوا ڕیشەی بردنەوەی هیتلەر بۆ سەر ڕۆژهەڵات لەوەش کۆنترە. بگرە دەگەڕێتەوە بۆ یەکەم ڕاڤەکاران و مێژوونووسانی کۆنزەرڤاتیڤی ئەڵمانی و فەڕەنسی و ئەمریکی بۆ ئەوەی دێوەزمە و بەربەریزمی هیتلەر و نازیزم لە خۆیان دوور بخەنەوە و ڕیشەکەی بگەڕێننەوە سەر شوێنێکی دیکەی دەرەوەی ئەوروپا. یەکێک لە نوێنەرە هەرە سەرەکییەکانی ئەم ئایدیۆلۆژییە، کە کاریگەرییەکی گەورەی بەسەر نەریتی مێژوونووسیی دوای جەنگەوە هەبووە، مێژوونووس و فەیلەسوفی ئەڵمانیی ئێرنست نۆلتە بوو. نۆلتە خۆی تێزی دکتۆراکەی لای مارتین هایدیگەر نووسیوە و کاریگەرە بە میتۆدی هێرمونیتیکیی ئەو بۆ نووسینەوەی مێژووی ئەڵمانیا، بەڵام بە دیاریکراوی دوای کەوتنی یەکێتیی سۆڤێت، مۆدێلە نوێکەی مێژوونووسیی دژە-کۆمۆنیزم سەر هەڵدەدات کە لەناو ئەو مۆدێلەدا، نۆلتە دوای ماوەیەکی زۆر گۆشەگیربوونی، دووبارە وەک پێشەنگ دەردەکەوێتەوە. بەتایبەت کتێبی جەنگی ناوخۆییی ئەوروپی (Der euroäische Bürgerkrieg) دەبێتە مانیفێستی ئەم قۆناغە². نۆلتە لەو مۆدێلە مێژوونووسییەدا هەوڵ دەدات ڕابردووی نازی لەژێر ڕۆشنایی کاردانەوەدا دژی شۆڕشی بەلشەڤی بنووسێتەوە. لەبەر ئەوە نۆلتە نازیزم تەنها وەک دژە-بەلشەڤیزم دەبینێت. لێرەوە ئێمە بەر چەمکی پێداچوونەوەخوازیی مێژوونووسی (Reviosinist Historiography) لە نەریتی مێژوونووسیی ئەڵمانیدا دەکەوین، هەڵبەت نەک بەو مانایەی ئەم نەریتە تایبەت بێت بە ئەڵمانیا. بەو مانایە لای نۆلتە جەنگی جیهانی لە ١٩١٤دا دەست پێ ناکات، بەڵکو لە ١٩١٧دا، واتا هۆکاری سەرهەڵدانی جەنگی یەکەم دەبەستێتەوە بە شۆڕشی بەلشەڤییەکانەوە و مەترسیی ڕووسە کۆمۆنیستەکان لەسەر کۆمەڵگای ئەوروپی، وای کرد سەرتاپای ئەو کۆمەڵگایانە بۆ بەرگریکردن لە خۆیان پێیان بکەوێتە ناو جەنگێکی ناوخۆییی ئەوروپییەوە کە لە ١٩٤٥دا کۆتایی دێت.

لێرەدا نۆڵتە و یاوەرانی، بەتایبەت لە فەڕەنسا، و بە نوێنەرایەتیی فرانسوا فورە، پێیان وایە ئەڵمانیا قوربانییە نەک تاوانبار، شەڕفرۆش نییە، شەڕی پێ فرۆشراوە، ئەگەر لینین لەدایک نەبووایە، بێگومان هیچ هۆیەک بۆ لەدایکبوونی هیتلەر لەئارادا نەدەبوو، ئەگەر بەلشەڤیزم نەبووایە، نازیزمیش سەری هەڵنەدەدا، ئەگەر مەترسی لەناوچوونی چینی بۆرژوازی لەلایەن پرۆلیتاریاوە نەبووایە ئەوا کوشتاری ڕەگەزیی نازییەکانیش دروست نەدەبوو، بەو مانایە هیتلەر لۆژیکی کۆمۆنیزمە. بەبێ کۆمۆنیزم ئەوروپا هۆیەکی نەبوو پێی بکەوێتە ناو بەربەریزمەوە. لەبەر ئەوە، هیتلەریش قوربانیی دەستی لینینە، یاخود نۆلتە بەو ئەنجامە دەگات بڵێت دڕندەییی نازیزم ڕیشەکەی ئەوروپی نییە، بەڵکوو ڕیشەکەی خۆرهەڵاتی و ئاساییە، ئەگەر «ئاسیای دڕندە» نەبووایە، چۆن ڕێی تێدەچوو ئەڵمانیای «خاوەن کولتوور و فەلسەفەی باڵا» وەها پێی بکەوێتە ناو بەربەریزمەوە؟

ئەم جۆرە کورتکردنەوەخوازیی و پێداچوونەوەخوازییە بەفراوانی ڕیشەی کۆن و دوور و درێژ و چێنراوی دژە-سامییەت و دژە-جوولەکایەتی لە ئەوروپا لەبیر دەکات. بەو مانایە، دژە-جوولەکایەتی تەنها لەگەڵ مەترسیی بڵاوبوونەوەی شۆڕشی بەلشەڤی لە ئەوروپا، دروست دەبێت. بەڵام ئەگەر زۆر دوور نەڕۆین و نەگەڕێینەوە بۆ ڕیشە کۆن و قووڵەکانی دژە-جوولەکایەتیی سەدەی نۆزدە و، تەنها چاوێک بە خەباتی منی هیتلەردا بخشێنین، لەوە تێدەگەین کە دژە-سامییەتی هیتلەر زۆر پێش ١٩١٤ دروستبووە و لە ڕاستیدا لەگەڵ دەستپێکی سەدەی بیست لە ڤییەننا بیرۆکە دژە-جوولەکەییەکانی هیتلەر دەردەکەون، کە هیچ پەیوەندییەکیان بە شەپۆلی دژە-کۆمۆنیستییەوە نییە و نە پەیوەندیشی بە ڕۆڵی جوولەکەکانەوە لە شۆڕشی ڕووسیا و ڕاپەڕینە سیاسییەکانی ئەوروپای ناوەندییەوە هەیە. تەنانەت دامەزراندنی ئەنتەرناسیۆنالی سێ (کە بە کۆمینترن ناسراوە) لە ١٩١٩دا لای نۆلتە دەبێتە «حزبی جەنگی ناوخۆییی جیهانی» (Weltbürgerkriegspartei)³. هیتلەر خۆی ئاماژە بەوە دەکات لە منداڵییەوە هەموو خزمان و مامۆستاکانی هەوڵیان لەگەڵداوە بیکەنە کەسێکی ئاشتیخواز سەرکەوتوو نەبوون، کەواتە ئەم مۆدێلەی جەنگخوازییەی هیتلەر هیچ پەیوەندییەکی بەوەوە نییە کە ئەو لە بەلشەڤییەکان ترساوە بۆیە بووە بە جەنگخواز.

لەبەر ئەوەیە، فاشیزم، بەگوێرەی نۆلتە، وەک وەڵامێکی غەمگینانەی چینە ناوەڕاستە تۆقیوەکانی ئەوروپا بەرانبەر بەو شتە سەر هەڵدەدات کە نۆلتە پێی دەڵێت «مەترسیی بەلشەڤی» (Bolschewistische Gefahr). ئەوەی نۆلتە لە سەرتاپای پڕۆژە مێژوونووسییەکەیدا دەیکات ئیدانەکردن و سەرزەنشکردنی کۆمۆنیزمە نەک نازیزم. ونکردنی ڕیشەکانی جینۆسایدی نازییەکانە لەپێناوی «ئاساییکردنەوە»ی ڕابردووی ئەڵمانیا و بە هەنووکەییکردنی لەپێناوی بزووتنەوە ڕاستڕەوییە تازەکاندا. هەروەها ئەم مۆدێلە مێژوونووسییە نکوڵی لە بوونی هۆلۆکۆست و کوشتاری بەکۆمەڵی جووەکانیش دەکات و نۆلتە بەڕاشکاوی بۆ ئەم مەبەستەش کۆمۆنیزم تۆمەتبار دەکات. ئەم مۆدێلی مێژوونووسییە، بۆ ئەوەی تارماییی هیتلەر لە کولتوورەکەی خۆی دوور بخاتەوە، دەمێکە بەدووی بیانوو یان کەسێکدا دەگەڕێت گوناهی هیتلەری پێ هەڵواسێت. نەیانتوانی ئەم کارە بەرانبەر بە دۆناڵد ترەمپ بکەن، چونکە ترەمپ خۆی «کوڕ و بەرهەم»ی هەمان کولتووری خۆرئاوایی بوو، ئێستا باشترین و ئاسانترین کەسیان دەستکەوتووە، کە ئەوروپیی نییە و ئاسیاییە: ڤلادیمیر پوتین.

ئایدیۆلۆژیای جەنگ

ئایدیۆلۆژیای جەنگ (Kriegsideologie)، ڕیشەیەکی دوور و درێژی لە مێژووی ئەوروپا بەگشتی و لە ئەڵمانیا بەتایبەت هەیە، قووڵ ڕیشەی لەناو ئەوەی پێی دەگوترێت قووڵبینترین ڕۆشنبیران و بیرمەندانی ئەو وڵاتە داکوتاوە. ساڵی ١٩١٤ لەگەڵ ڕاگەیاندنی جەنگ هیچ بیرمەند، ڕۆشنبیر و هونەرمەندێکی ئەڵمانی نەبوو پشتیوانی لە جەنگی ئیمپریالیستیی نەکات، کەسانی وەک زیگموند فرۆید و ماکس ڤێبەر وەک جەنگ دژی وەڕەسی و خەمۆکی دەیبینن. ڤێرنەر زۆمبارت و ئۆزڤالد شپینگلەر و مارتین هایدیگەری لاو و کاڕڵ شمیتی لاو، دوو لە پڕ جۆش و خرۆشترین ڕۆشنبیرانی ئەڵمانیین قووڵ پشتیوانی لە جەنگ دەکەن، تۆماس مان، ڕۆماننووس و هەڵگری خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبی، کە لەو کاتەدا ئەریستۆکراتێکی دژە-دیموکرات بووە و لە ساڵی ١٩٢٨، کە ئیتر ئێستا بووە بە دیموکراتیخوازێکی سوێندخواردوو، چەمکی ئایدیۆلۆژیای جەنگ دروست دەکات تا گوزارشت لەو جۆش و خرۆشەی ڕۆشنبیران و هونەرمەندان و بیرمەندانی ئەڵمانی بکات.

چەمکی سەنتڕاڵی ئایدیۆلۆژیای جەنگ بریتی بوو لە «ئایدیای کۆمەڵ» (Gemeinschaftsidee) دژی «ئایدیای سۆسیالیستیی کۆمەڵگا» (sozialistischen Gesellschaftsidee)⁴– هەڵبەت لە ئایدیۆلۆژیای جەنگدا، سۆسیالیزم یەکسانە بە مارکسیزم – و ئەمەش دواجار واتا ئایدیۆلۆژیای کۆمەڵی گەل (Volksgemeinschaft) – ئایدیۆلۆژیایەکی ناسیۆنالیستی – دژی کۆمەڵگا (Gesellschaft) – کە لە ئایدیۆلۆژیای جەنگدا یەکسانە بە دیموکراسی، ماتریالیزم، سۆسیالیزم، کۆمەڵگای جەماوەری و ئاشتی -، یاخود بە مانایەکی دیکە کە بەقووڵی لە لای ژینگەی ڕۆشنبیریی نوێنەرانی سەرەکیی ئەم بزووتنەوەیەدا دیارە، کۆمەڵ واتا ئایدیاکانی ١٩١٤ – جەنگی ئیمپریالیستی – و کۆمەڵگا واتا ئایدیاکانی ١٧٨٩ – شۆڕشی فەڕەنسی وەک دەستپێکی کۆمەڵگای جەماوەری – و کولتووری باڵا و ڕۆحانی دژی شارستانێتی ماتریالیستی. یاخود وەک تۆماس مان بەڕاشکاوی دەڵێت کە دووانەدژەکە بریتی بوو لە ئەریستۆکراتییەت دژی کۆمەڵگای دیموکراتی⁵. 

لە ئایدیۆلۆژیای جەنگدا چەند چەمکێک سەرەکیین، لەوانە چارەنووسی هاوبەش (Geschick)، چارەنووسی تاک (Schicksal)، بڕیاری یەکەم (Urentscheidung)، موقەدەسکردنی مەرگ یاخود هاوسۆزی پڕ لە شانازی لەگەڵ مەرگدا (edle Sympathie mit dem Tod) دواجار چەمکی پاڵەوان (Held). دۆمۆنیکۆ لۆسەردۆ دەڵێت: «نازیزم ئایدیۆلۆژیای جەنگ بە میراتی بۆ خۆی دەبات. هەڵکشانی نازیزم بۆ دەسەڵات لە ١٩٣٣دا لەلایەن زۆرێک لە نوێنەرانی ڕژێمە تازەکەوە، هەم شەڕکەران و هەم هاوسۆزان، وەک نیشانەیەکی ئەزموونی سەرنجڕاکێش و هاوبەشی ١٩١٤ دەبینرێت…»⁶.. جۆرج کلیمەنسۆ (١٨٤١-١٩٢٩)، سەرۆک وەزیرانی فەڕەنسا لەنێوان ١٩١٧-١٩٢٠، باس لەوە دەکات کە «خۆشویستنی ژیان بەشێکە لە سروشتی مرۆڤ. ئەڵمانەکان ئەم غەریزەیەیان نییە… بەپێچەوانەوە، ئەوان پڕن لە نۆستالژیای قڕێژ و شەیتانی بۆ مەرگ. چۆن ئەم خەڵکە مەرگدۆستن!»⁷. لەم ڕووەوە ئایدیۆلۆژیای جەنگ، لە لە پڕوپاگەندەی جەنگیی نازیزمدا دەگاتە لوتکە، ڕیشەیەکی قووڵتر، دوورودرێژتر و ڕیشەداکوتاوتری لەناو کولتووری ئەوروپی بەگشتی و کولتووری ئەڵمانییدا بەتایبەت هەیە و ئەم ئایدیۆلۆژیایەش جگە لە جەنگە ئایینییەکان، جەنگی سی ساڵە، جەنگی کۆڵۆنییەکان و هتد، هەڵگیرسێنەری دوو جەنگی مەزنە، کە قوربانییەکانی سەدان ملیۆن مرۆڤ بوون و بۆ یەکەمجار مرۆڤایەتی بەرەو بەکارهێنانی چەکی کۆکوژی وەک بۆمبی ئەتۆمیش برد لەلایەن ئەمریکاوە.

ملکەچکردنی ئایدیال

تا ئێرە تێدەگەین کە ڕیشەی پڕوپاگەندەی جەنگ، ئایدیۆلۆژیای جەنگ و دوورخستنەوەی کولتووری ڕاستڕەوی لە مێژووەکەی خۆیان و هەڵواسینی کارەساتی کولتوور و شارستانێتی هیتلەری بە کەسێکی دەرەکییەوە، ڕیشەیەکی قووڵ ئەوروپی و خۆرئاوایییە و ئامانج لەو کەڕەنایەی جەنگ و بەهیتلەرنیشاندانەی پوتین جگە لەوەی باسمان کرد، ئامانجێکی دیکەی فراوانخوازیی ئیمپریالیستیشی لە پشتە کە ئێستا وردە وردە لە بابەتەکەمان نزیک دەبینەوە.

پێویست بە گوتن ناکات کە کۆڵۆنیالیزم لۆژیکی سەرمایەدارییە و ئیمپریالیزمیش لەسەر ملکەچکردنی ئابوورییانەی کۆمەڵگا، دەوڵەت و نەتەوە بچووکتر و بێهێزترەکان دەژیت

پێویست بە گوتن ناکات کە کۆڵۆنیالیزم لۆژیکی سەرمایەدارییە و ئیمپریالیزمیش لەسەر ملکەچکردنی ئابوورییانەی کۆمەڵگا، دەوڵەت و نەتەوە بچووکتر و بێهێزترەکان دەژیت. وەک کوللەکان، کۆمپانیا زەبەلاحەکانیش لە ئێستادا خەریکن سەرتاپای زەوی دەڕووتێننەوە. بەڵام بۆ ئەمەش حاکمان و دەسەڵاتداران پێویستیان بە سەربازان، کارکردنی کۆدەزگای دەوڵەتی (ئایدیۆلۆژیا: میدیا، کڵێسا، قوتابخانە، زانکۆکان، ناوەندە هونەری و کولتوورییەکان، مۆزەخانە و گەلەرییەکان) و دانیشتووان هەیە تا چەندە بکرێت بیانکەنە ملکەچی خواستەکانی خۆیان.

بەبێ بوونی بەکرێگیراوان، کڕیارانی کۆیلە، کۆکەرەوانی باج، ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی هەرگیز نەیدەتوانی خۆی فراوان بکات. ئیرادەی خۆبەخشانەی خزمەتکردنی چینی باڵادەست و حوکمڕان لە جەوهەردا پشت بە سێ ستوون دەبەستێت: توندوتیژیی جەستەیی، وابەستەییی ماتریالی و ملکەچیی ئایدیالی. دوو دانەی کۆتایی چەندە بەهێز بن، حاکمان کەمتر پێویستیان بە پیادەکردنی یەکەم دەبێت، چونکە بۆیان هەرزانترە، کەمتر مەترسی لەسەرە و کارکردنێکی کاریگەرتریشی هەیە: وابەستەکردنی حوکمکراوان بە حوکمڕانانەوە.  ئەوانەی بەرژەوەندیی چەوسێنەرەکانیان وەک بەرژەوەندیی خۆیان دەبینن، هەرگیز ناتوانن لە خەوی قووڵی وابەستەیی و ستەم و چەوساندنەوە بێدار ببنەوە. چینی حوکمڕان هەمیشە لە ڕێگای پڕوپاگەندەوە گەرەنتی بەڵێنی ئایدیالیستییانەی ژێردەستە و ملکەچکراوەکانی خۆی، بەدەست هێناوە.

لە ئەمڕۆدا ئێستا ئێمە دووبارە بووینەتەوە شایەتحاڵی دەزگایەکی زەبەلاحی پڕوپاگەندەی چینی حوکمڕان لە خۆرئاوا. دەستکەوتە تەکنەلۆژییەکان و دیجیتاڵیزەکردنی کۆمەڵگا ئەم دەزگایەی پڕوپاگەندەیان ئاسانتر کردووە. ئەو کەسە ستراتیژیستانەی بە شێوەیەکی سایکۆلۆژیانە لە زانکۆکان و تینک تانک و پەیمانگاکاندا ڕاهێنراون و پەروەردە کراون ئێستا ڕاوێژکارانی حکوومەتەکان، پەرلەمانەکان، کۆمپانیاکانی ڕیکلام و باڵەخانە زەبەلاحە میدیاییەکانن. دەتوانین ئێستا لەبارەی مەکینەی پڕوپاگەندەی خۆ-بەپیتکردن (self-fertilization) بدوێین کە تێیدا ملیۆنان کارمەندانی وابەستە و بەگەڕخراو بۆ ئەم مەبەستە مووچە وەردەگرن، و زۆربار ناوشیارانە خەریکن سایکۆلۆژیای ستراتیژیی سەروەرانیان بە ناوەکی دەکەن و دەیکەن بە هی خۆیان.

بۆ نموونە پڕوپاگەندەی کۆرۆنا، کە بەفراوانی هاریکاری لەگەڵ ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی و کۆمپانیا زەبەلاحە بەهێزەکان دەکەن، ئامانجێکی ڕوونی بەئاسانی شایانی ناسینەوەیان هەیە لە کۆنتڕۆڵی تۆتالیتارییانەی دانیشتووان، بەخشین و دابینکردنی بەڵگەنامەی خۆڕایی بە کۆدەزگای هەژموونکارانەی میدیایی حوکمڕانان. ئێستا تەکنیکە سایکۆلۆژییە هەژموونکار و دەستکاریکەرە سەرسوڕهێنەرەکان بەفراوانی و بەباشی ئامادەن و لێرەن. هەڵبەت چیتر بە تەنها ڕیکلامی کاڵا بازرگانی و پیشەسازییەکان بەکاریان ناهێنن. پڕوپاگەندە واتا گەرەنتیی هەست و سۆز و جۆش و خرۆشەکان. هەست و سۆزەکان وا دەکەن خوێنەران، بیسەران و بینەران لەسەر هێڵی چاوەڕوانی بۆ ماوەی درێژی زەمەنی، بە ئارامی بمێننەوە. سەبسکرایبکردنی خوێنەران و بیسەران خۆبەخۆ جارێکی دیکە، گەرەنتیکردنی داهاتی زیاتری نووسەرانی پشتی ئەو ئامێرانەیە. ئەمڕۆ بەو ڕۆژگار و ئەنجامە گەیشتووین پارە دەدەین تا داگیرمان بکەن.

ئەو چیرۆک و حیکایەتانەی بە شێوەیەکی هەستەکییانە و سۆزمەندانە ڕێکخراون لە ڕێگای پلاتفۆرمەکانی سۆسیال میدیا و میدیا زەبەلاحەکانەوە بڵاو دەکرێنەوە، ئامانجیان بەدەستەوەدانی جیهانبینیی تازە، دروستکردنی گریمانە بنچینەییەکان، جووڵاندنی ئارەزووەکان و داڕشتنی بیروباوەڕە لە پێشدا بیرلێکراوەکان، و خوڵقاندنی کۆمەڵێک میزاجە کە بەشێوەیەکی کۆیی و دەستەجەمعی خەریکی بەهێزکردنەوەی زیاتری پێگەی چینە حاکمەکان و ئابوورییە زەبەلاحەکانن. لەبەر ئەوە دەرککردنی سەرتاپای کۆمەڵگاکان دەکرێت لە ڕوانگەی ئەوانەی لە دەسەڵاتن ببێتە دەرککردنی ئێمەش، لە ڕوانگەی ئەوانەوە کە گەورەترین مەکینەی پڕوپاگەندەیان لە بەردەستە.

ئیمپریالیزمی دیجیتاڵیزەکراو

بێگومان پڕوپاگەندە کاریگەرترین ئامرازی نوێی باڵادەستبوونە. بەڵام، بەکارهێنانە فراوانەکەی بەتەنها بە هۆی دیجیتاڵیزەکردنی کۆمەڵگاوە بەدی نەهاتووە. پێشمەرجێکی دیکەی بریتییە لە گەشەسەندنی سەرمایەدارانە بەرەو کۆمپانیا فرەنەتەوە قۆرخکارە بەهێزەکان، کە ماوەیەکی زۆرە لێرەن و بینراون و هەروەها ئاوێتەبوونە فراوانەکانیان لەگەڵ کۆدەزگا سیاسییەکانی دەوڵەتە گەورەکان بە دامەزراوەکانیشیانەوە، بەڵام هەروەها یەکێتییە کرێکارییەکان، پەیمانگا و دامەزراوەکان، ڕێکخراوە زەبەلاحەکان و ڕێکخراوە ناحکوومییەکانیش ڕێخۆشکەر بوون بۆ ئەم جۆرە باڵادەستییە تازەیەی ئامرازی نوێی پڕوپاگەندە. بە کورتی، مەرجی کارتێکەریی هەنووکەیی مەکینەی پڕوپاگەندە کە بوونێکی واقیعی و باڵادەستی هەیە بووەتە هۆی سەرهەڵدانی ئیمپریالیزمی دیجیتاڵیزەکراو شوورایەکە بەدەوری حکوومەتەکان، کۆدەزگا دەوڵەتییەکان، دامەزراوەکان، ڕێکخراوە ناحکوومییەکان، باڵەخانە و پەیمانگا میدیاییەکان بۆ دروستکردنی هەژموون و وابەستەیی ماتریالی.

هەمیشە بەرژەوەندییەکی تاقانە پاڵ بە ئیمپریالیزمەوە دەنێت: فراوانخوازیی دەسەڵاتی ئابووریی بۆرژوازیی گەورەی حوکمڕان. بەگوێرەی لۆژیکی هێزە پاڵنەرەکانی سەرمایەداری، واتا فراوانکردن و هەڵکشاندنی قازانج لەڕێگای گەشەی بێکۆتاییی ئابوورییەوە ئیمپریالیزم پشت بە فراوانخوازی دەبەستێت. ئامانجەکەی داگیرکردنی سەرتاپای بازاڕی جیهانییە. بۆ نموونە کۆنفیدراسیۆنی ویلایەتەکانی ئەمریکا یەکەم بونیادی دەسەڵاتی ئیمپریالیستییە کە بە ئاوێتەکردنە فراوانەکەی لەگەڵ بەشە فراوانەکانی سەرمایەی گەورەدا دەناسرێتەوە. یەکێتیی ئەوروپا نموونەی ئەوروپی هەمان مۆدێلی ئەمریکییە. و لەگەڵ ناتۆدا، هاوپەیمانیی ئیمپریالیی ئەمریکا و یەکێتیی ئەوروپا چارۆکەی خۆی هەڵداوە: ئیمپراتۆریەتێکی بە موتڵەقی چەکردار و خاوەن جبەخانەی کوشندەی سەربازی کە – بە هۆی لۆژیکەکەیەوە – دەبێت لە فراوانخوازی بەردەوام بێت بۆ ئەوەی بتوانێت خۆی بهێڵێتەوە، بەبێ فراوانخوازی، ناتوانێت بەم جۆرەی ئێستای بمێنێتەوە. ئەوانەی لەو کاتەدا پێیان وابوو ناتۆ ڕێز لە بەندەکانی ڕێککەوتننامەکان دەگرێت و فراوانخوازیی خۆی بەرەو خۆرهەڵات بە سنووردارکراوی دەهێڵێتەوە، بەدڵنیایییەوە لە دەسەڵاتی ئیمپریالیستی تێنەگەیشتبوون یاخود بەکەمیان گرتبوو. هێرشی پوتین بۆسەر ئۆکرەین و هەوڵی داگیرکردنی – چەندەش ناڕەوا و ئیمپریالیستییانە و جەنگخوازانە بێت – هێندەی وەڵامە بۆ ناتۆ و بێداربوونەوە لەو خەوەی بەکەمگرتنی ئیمپریالیزمی ناتۆ بوو هێندە دژی خەڵکی ئۆکرەینی نییە. گومان لەوەدا نییە ئەوەی پوتین دەیکات جەنگی داگیرکاری و هەم لەڕووی سیاسی و هەم کۆدە ئەخلاقییەکانیشەوە تەواو ناڕەوایە.

ئۆکرەین وەک خاڵێکی دانان و نمایشی ناتۆ

ئەوەی ڕوونە: بەرژەوەندیی فراوانخوازیی جالووت (گۆلیاس)، واتا «ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا-یەکێتیی ئەوروپا» دەیانەوێت کۆتایی بە هەر ئابوورییەکی کێبڕکێکار بهێنن. لە کاتێکدا ئیمپراتۆریەتەکە بەردەوامە لە هێشتنەوەی ئەفریقا، ئەمریکای باشوو و بەشێک لە ئاسیا لەژێر چەپۆکی پاش-کۆڵۆنیالیی خۆی، بەڵام کێبڕکێکارە ئابوورییەکان ئێستا لە فۆرمی ڕووسیا و لە وڵاتانی پڕ دانیشتووانی ئاسیا، بەتایبەت چین و هیندستان دەرکەوتوون، کە لە لیستی خوازراوی ناتۆ دان. بەڵام بەبێ بەشداری و هاریکاریی کەرەستە خاوە پیشەسازییەکانی ڕووسیا و داهێنراوە تەکنیکی و پیشەسازییە پێشبینی نەکراوەکانی چین، فراوانخوازیی ئیمپراتۆریەتی «ئەمریکا-ئەوروپا» وا پێدەچێت لە خاڵی کۆتاییی خۆی نزیک بووبێتەوە. ئەو جەنگەی ئێستا لە ئۆکرەین ڕوو دەدات، هەوڵە بۆ ئەم زیندووکردنەوەیەی فراوانخوازی.

بەڵام وەستان بە مانای کۆتاییی نەزمی ئابووریی سەرمایەداری دێت. وەک کاڕڵ مارکس پێشتر زۆر بە وردبینانەوە باسی کردووە، سەرمایە دەکرێت تەنها لە جووڵەی خۆیدا دەرک بکرێت، زۆر دەقیقتر: لە پرۆسەی بەکارهێنانیدا، واتا بردنی بۆ نێو بازاڕەکان تا بتوانێت پارەی زیاتر لەو پارەیەوە دەربهێنێت کە بۆ چەوساندنەوەی کاری کرێگرتە بەگەڕی خستووە⁸. سەرمایە لە جووڵە کەوت، دەمرێت، مردنیشی، واتا کۆتاییی مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری. ئەوەی چ مۆدێلێک دوای سەرمایەداری بوونی دەبێت، هێشتا دیار نییە، بەڵام لە غیابی ئەڵتەرناتیڤی پێشکەوتووخوازدا، دیستۆپیا و وێرانەخاک، کۆمەڵگای پاش-ئەپۆکالیپس و ئاخیرزەمانی دەبێت کە ساڵانێکە لە فیلمەکانەوە پێی ئاشناین و خەریکە لەگەڵی ڕادێین.

ئەو ڕاستییەی ڕووسیا وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ، توانیویەتی خۆی دژی هاوپەیمانیی ناتۆ بهێڵێتەوە، کە سەردەمێک، بەتایبەت یەکەم ساڵانی دوای ڕووخانی یەکێتیی سۆڤێت و سەردەمی بۆریس یەڵتسن خەریک بوو بچێتە ژێر هەژموونی بازاڕی ئەمریکییەوە، ئێستا بە هۆی دەوڵەمەندیی سامانی کەرەستە خاوەکانی و ئەو داهێنانە گەورانەی لە سەردەمی سۆڤێت ئەنجام دران و بە میرات بۆ ڕووسیای پاش سۆڤێت مانەوە، بووەتە ئەوەی ڕاستەوخۆ ببێتە کێبڕکێکاری ناتۆ. سەرمایەداریی ڕووسیا کەمتر لە مۆدێلی چینی، فراوانخوازترە. کۆمپانیا چینییەکان، بۆ نموونە، نەک تەنها پشت بە داهێنانە تەکنیکییە فراوان و پێشبینی نەکراوەکان دەبەستن کە کۆمەڵگا پیشەسازییەکانی خۆرئاوایان بەجێ هێشتووە، بەڵکوو هەروەها پشت بە هەناردەکردنەکانی سەرمایەی زەبەلاحیش دەبەستن، کە ئێستا پارتی کۆمۆنیستی ئەو وڵاتە، بیەوێت یان نا، خەسڵەتێکی ئیمپریالیستی وەرگرتووە.

دەکرێت پێگەی ئێستای ڕووسیا تەنها بە بیرکردنەوە لەم واقیعییەتە ئابوورییە دەرک بکەین. بەبێ وردبوونەوە لەم مێژووە و لەم هاوسەنگە ئیمپریالییەی دەسەڵات، مەحاڵە لە جەنگی ناوخۆییی ئۆکرەین و دەستێوەردانی ڕووسیا تێبگەین کە بە «کودەتای مەیدان» لە ٢٠١٤دا ناسراوە. دەکرێت بەم جۆرە پوختی بکەینەوە: ڕووسیا ئامانج و نێچیرێکی داگیرکاریی هەژموونییە بۆ بلۆکی ئیمپریالیی دەسەڵاتەکانی خۆرئاوا لە ڕێپێوانە فراوانخوازییەکانیاندا لەناو ئەوروپاوە بەرەو ئاسیا، واتا بەرەو چین. دەکرێت ئۆکرەین وەک ناوچەیەکی جێگیرکردن و نمایشی ناتۆ سەیر بکەین نەک شتێکی زیاتر.

هەڵبەت تۆمەتی پوتین بۆ هێزەکانی ناتۆ وا دەردەکەوێت تەنها پەیوەندی بە نزیکبوونەوەی هێزە سەربازییەکانی ناتۆوە هەبێت لەسەر سنوورەکانی ڕووسیا. بەڵام لە ڕاستیدا ئامانجەکە زیاتر هەژاندنی ئابووریی هەناردەکارانی ڕووسیایە، واتا بێدارکردنەوەی وڵاتەکەیە بە شێوەیەکی ئابوورییانە تا خۆی بۆ نەزمی بازاڕی جیهانی لەژێر دەسەڵاتی ئەمریکا-ئەوروپادا بەدەستەوە بدات، ڕێگایەکی دیکەی جگە لەمە بوونی نییە. ئەگەر ناتۆ لەمەدا سەرکەوتوو بێت، هێرشەکەی بۆ سەر نێچیرە سەرەکییەکە، واتا چین، ئاسانتر دەبێت و چین بەئاسانی گۆشەگیر دەکات تا وا بکات داهێنانە تەکنیکییەکانی بخاتە خزمەتی بازاڕی بلۆکی خۆرئاوایییەوە نەک بۆ بەرژەوەندیی خۆی بەکاری بهێنێت.

خراپ قۆستنەوەی ئەخلاق و شاردنەوەی حەقیقەتەکان

بە دڵنیایییەوە ڕەهەندی ئەخلاقیی جەنگەکە، بریتییە لە بەدبەختی و ئازار و ناڵەی دانیشتووانی مەدەنی. بەڵام ئامێری پڕوپاگەندەی دەسەڵاتەکانی خۆرئاوا هەموو شتەکان سەرکوت دەکەن، هەموو شتەکانی دیکەی ناو ئۆکرەین دەشارنەوە، تەنها کودەتای فاشیستی مەیدان نەبێت لە ٢٠١٤دا، کە دەرەنجامەکانی بریتی بوون لە چەوساندنەوە، و سووکایەتیکردن بە ڕووسیزمانەکانی دانیشتووانی ئۆکرەین. زیاتر ئابڵوقە و کێشەدروستکردن بۆ هەردوو کۆمارە جەماوەرییە تازە دامەزاوەکانی دۆنێتسک و لوهانسک لە دۆنباس کە قووربانیی زۆری لێکەوتنەوە. هەروەها ئۆکرەین هیچ پابەند نەبوو بە ڕێککەوتننامەی دووەمی مینسک، کە دەبوو پێش هەموو شتێک کۆتایی بە کردەوە جەنگییەکانی نێوان سەربازانی ئۆکرەینی و شەڕکەرانی کۆمارە جەماوەرییەکان، پاشەکشەی ئەفسەرە میلیتارییە بیانییەکان، دوورخستنەوەی ناتۆ لە ململانێ ناوخۆیییەکان، داننان بە خۆ-بەڕێوەبردنی هەردوو کۆمارەکە لەلایەن ئۆکرەینەوە و هتد. لە بەرانبەردا حکوومەتی ئۆکرەینی بەردەوام بوو لە بەکارهێنانی توندوتیژی و خواستی لەسەر ئەندامبوونی لە ناتۆ.

لەم خاڵەدا، دەبێت نرخاندنی بابەتییانەی ئەخلاقیی ئەم پرسیارەی لەگەڵدا بێت: چ شتێک لە بەرژەوەندیی خەڵکانی کارکەری ئۆکرەین، دۆنباس و ڕووسیایە: ئارەزووی ئۆکرەین بۆ چوونە ناو ناتۆوە، کە لەڕووی ئابوورییەوە وڵاتەکە لە ڕووسیا دوور دەخاتەوە و بەفراوانی وابەستەی بلۆکی ئیمپریالیی خۆرئاوای دەکات؟ یان پەیوەندییە ئاشتیخوازییە ئابوورییەکان؟ کامەیان خزمەت بە کرێکاران و دانیشتووان و چینە کارکەرەکانی هەرسێ ئۆکرەین، کۆمارەکانی دۆنباس و ڕووسیا دەکات؟ بۆ ئەوەی وەڵامی ئەم پرسیارە بدەینەوە، دەبێت بەوردی سەیری گەشەی ئابووریی ئەو وڵاتانەی ئەوروپای خۆرهەڵات بکەین کە دوای کەوتنی یەکێتیی سۆڤێت چوونە ناو ناتۆوە و بوونە ئەندامی بلۆکی ئیمپریالی؟ بەبێ گومان ئابووریی وڵاتانی ئەوروپای خۆرهەڵات و باڵکان، ڕۆژ بە ڕۆژ خراپتر بووە بەراورد بە ئابووریی سەربەخۆتری پێشتریان. ئێستا دانیشتووانی فراوانی ئەم وڵاتانە یان وەک ئاوارە و قەرەج لە سەنتەرە ئەوروپییەکان دەژین یان هەرزانترین هێزی کار، کە ژیانێکی مەمرە و مەژی دەگوزەرێنن. هەر کەسێک بەوردی لە بارودۆخی ژیانی خەڵکانی باڵکان و ئەوروپای خۆرهەڵات ورد ببێتەوە کە لە سەنتەرە پیشەسازییەکان کار دەکەن، هەست بە سەرهەڵدانی کۆیلایەتییەکی ڕووتی نوێ دەکات، ئەمانە ئەو کەسانە دەیبینن کە لە نزیکەوە چاودێر بن، نەک تەنها خۆراک لە مەکینەی میدیای پڕوپاگەندەی بلۆکی خۆرئاوا وەربگرن.

بەڵام بێگومان مەکینەی پڕوپاگەندەی ناتۆ کە بە کۆمەڵێک ڕەهەندی دیاریکراوی ئەخلاقیی خۆیەوە کار دەکات، بە هیچ جۆرێک ئەم پرسیارە ناکات. چونکە ئەخلاقیاتەکەی لە بنچینەوە بریتییە لە ئەخلاقیاتی «ڕیاکاری» و دووڕوویی چینی حوکمڕان، کە تەنها خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی خۆی دەکات. ئەم ڕیاکارییە دەکرێت لە کۆمەڵێک درۆی تازەدا ببینرێنەوە کە میدیا وەک ڤاکسین لە سەری خەڵکدا دەیانڕوێنێت. بۆ نموونە لە ٢٧ی شووباتی ٢٠٢٢دا، فۆنیکسی میدیای گشتی ناچار بوو دان بەوەدا بنێت کە وەرگێڕەکەی بە ئەنقەست وتەی ڤلادیمیر پوتینی بە هەڵە وەرگێڕاوە و گواستوویەتییەوە. پوتین ئاماژە بە «هێزەکانی بەرگری»ی دەکات، بەڵام وەرگێڕەکە بە «هێزی ئەتۆمی» وەریگێڕا.

ئەمەش بەسانایی ناسرایەوە، چونکە بەشێکی زۆر لە گوێگران دەیانتوانی بە ڕووسی قسە بکەن. بەڵام میدیا هەر لە سەرەتاوە یەکەم نوسخەی فۆنیکسی گواستەوە و کردی بە سەردێڕی میدیایی و زاراوەی چەکی ئەتۆمیی ڕووسیا کەوتە سەر زاری هەموو کەسێکی سەر گۆی زەوی لە کاتێکدا پوتین بەکاری نەهێنابوو و پاشان فۆنیکسیش ناچار بوو هەڵەکە ڕاست بکاتەوە. مادام ئێستا میدیا ڤاکسین لەسەری خەڵک دەدات، کەواتە پوتینی «شەیتان» دەیەوێت چەکی ئەتۆمی بەکار بهێنێت. بڵاوکردنەوەی وێنەی هەڵە، وای کردووە ڕووخساری پوتین وەک دێو و درنج و تۆقێنەر دەربکەوێت و هێزەکانی خۆرئاوا و ناتۆش وەک وێنەی ڕزگاریبەخشی حیکایەتی پەریان.

بە پشت بەستن بە مەکینەی میدیا تێدەگەین کە پوتین خەریکی فراوانخوازییە بۆ ناوخۆی ئەوروپا و تەنانەت وا تێدەگەین ئەمریکاش داگیر دەکات، سوید و فینلەندا لە ئامادەباشییدان، ئەڵمانیا دەستی کردووە بە فراوانکردنی سوپای فیدڕاڵ و سەد ملیار یۆرۆی بۆ فراوانکردنی سوپاکەی و سەد ملیار یۆرۆی دیکە بۆ بەخشین بە ناتۆ، تەرخان کردووە. لە کاتێکدا لە دوای جەنگ، سوپای ئەڵمانیا نەدەبوو ئەو فۆرمەی ئێستای تێبپەڕێنێت، کەچی لەسەر دەستی حزبە سەوزە گوایە ژینگەدۆستەکان و سۆسیال دیموکراتەکان و نیۆلیبراڵەکان کە کابینەی حکوومەتیان بەدەستەوەیە، ئەو تابووە حەفتا ساڵەیان شکاند و ڕۆژ بە ڕۆژ لە ڕێگای بڵاوکردنەوەی ترس و تۆقین لەناو دانیشتووانەوە گوایە پوتین ئەوروپا دەگرێت، ئەو باوەڕە باو و ڕەزامەندییە گشتییەیان دروست کردووە تەنانەت باس لە سەربازگیریی ناچارییش بکرێت.

ئیمپریالیزمی میزاج و کۆنتڕۆڵی مێشک

بەڵام با بگەڕێینەوە بۆ پڕوپاگەندە: زاراوەکانی وەک تیرۆریست، سادیست، شەڕخواز بە پلان و بەرنامە هێرشکارەکانی، هیتلەری نوێ (پوتلەر: پوتین+هیتلەر) و هتد کۆمەڵە دانەپاڵێکی بنچینەیین پشت بە خواست و ویستێکی سەرەڕۆیانەی نازانستی و ناسیاسی دەبەستن بۆ کۆنتڕۆڵکردنی دانیشتووانی ناوخۆیی. بەو مانایە، ئەوەی نەیانتوانی بەفراوانی لە ڕێگای ئامێری کۆنتڕۆڵی کۆرۆناڤایرۆسەوە بیکەن، وێنەی پوتین ئەم ئەرکەیان بۆ تەواو دەکات. بەڵام ئەم جۆرە پڕوپاگەندەیە تەنها لە میدیادا ڕوو نادات. لە ڕێگای ئەم ئامێرەی باڵادەستییەوە، سیاسەتمەداران دەستیان کردووە بە بەئامرازیکردنی دەیان و سەدان هەزار خەڵک بۆ ئەوەی بڕژێنە شەقامەکانەوە بە ناوی «گردبوونەوەکانی ئاشتی» بەدڵنیایییەوە هەمیشە لەسەر بنەمای حیکایەتێکی کۆنی سادە، چاکە-خراپە: ئۆکرەین، کە دەیەوێت بچێتە ناو ناتۆوە، بەرەی فریشتە و چاکەیە و پوتین بەرجەستەکردنی شەیتانی دڕندەیە لەسەر زەوی. هەرکە ئاڵای ئۆکرەینیان لەسەر دەروازەی براندنبورگ لە بەرلین، بورجی ئایفل لە پاریس و شوێنە سەرەکییەکانی دیکەی دونیا نەخشاند، سیاسەتمەداران، توانیان مەکینەی میدیایی پڕوپاگەندەی خۆیان بە ئەبەدی بکەن. کەچی دووڕوویی و ڕیاکاریی ئەوان لەو شوێنەدا دەردەکەوێت کە پارتنەرەکەیان لە ناتۆ، تورکیا و ئەردۆغان، هەموو ڕۆژێک بەردەوامە لە داگیرکاری و کوشتاری کوردەکان ڕۆژاڤا لە سەرتاپای سوریا و لە هەرێمی کوردستان و بۆمبارانکردن و بەزاندنی سەروەریی ئەو وڵاتانە، نەک ئیدانەی ناکەن، بەڵکوو چەکی بۆ دەنێرن و وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیا، ئانالێنا بێربووک لە دوایین دانیشتنیدا لەگەڵ هاوپیشەکەیدا، مەولود چاوشئۆغڵ، بە هاوپەیمانی ئەبەدی ناوی تورکیا دەبات و تەنانەت ئەڵمانیا ڕێی لە خۆپیشاندانی کوردەکان دەگرت لە سەروەختی داگیرکردنی عەفریندا، بڕژێنە شەقامەکانی ئەڵمانیاوە و ئیدانەی هێرشەکە بکەن. پرسیارەکە ئەوەیە بۆ لە چاوی بلۆکی خۆرئاواوە هێرشی پوتین پێشێلکردن و بەزاندنی سەروەریی وڵاتێک و تیرۆرکردنی دانیشتووانە، بەڵام هێرشی ئەردۆغان بریتییە لە قەڵغانی ئاشتییپارێزی؟ پێویستە بۆ جارێکیش بێت ئەم پرسیارە لە خۆمان بکەین و کەمێک بیر بکەینەوە، ئەوسا بڕیار بدەین.

ئامێری پڕوپاگەندە هەمیشە دەست دەکات بە خراپ قۆستنەوەی هەستە سادەکان و عەوفەوییەکان و لەڕووی مێژووییەوە دانیشتووانی کەمتر پەروەردە بوو، لە سەرووی هەموویەوە، بۆرژوازیی خاوەن پەروەردە هەمیشە هەوڵی داوە بەشەکەی دیکەی کۆمەڵگا داگیر بکات و مێشکی بشواتەوە و بیکاتە قەڵغان و بەکرێگیراو و بەرگریکاری بەرژەوەندییەکانی خۆی.

ئامێری پڕوپاگەندە هەمیشە دەست دەکات بە خراپ قۆستنەوەی هەستە سادەکان و عەوفەوییەکان و لەڕووی مێژووییەوە دانیشتووانی کەمتر پەروەردە بوو، لە سەرووی هەموویەوە، بۆرژوازیی خاوەن پەروەردە هەمیشە هەوڵی داوە بەشەکەی دیکەی کۆمەڵگا داگیر بکات و مێشکی بشواتەوە و بیکاتە قەڵغان و بەکرێگیراو و بەرگریکاری بەرژەوەندییەکانی خۆی. لەم سیاقەدا هەر کەسێکی ڕەخنەگر لە چینی حاکم دەبێت ڕاستەوخۆ تێبینیی ئەمە بکات: کاتێک حکوومەتێک دەهۆڵی ناڕەزایەتی لێ دەدات، بێگومان شتێکی هەڵە لەم نێوەدا هەیە. ناڕەزایەتییە ڕاستەقینەکان هەمیشە دژی دەسەڵاتە دەوڵەتی و حکوومییەکان بوون، ئێستا مەکینەی پڕوپاگەندە بە سانایی ئەمەشی پێچەوانە کردووەتەوە، حکوومەتەکان سەدان هەزار خەڵک کە تا ئێستاش دەیان چەوسێننەوە، دەهۆڵی جەنگ و ناڕەزایەتییان بۆ لێ دەدەن و دەیاننێرنە شەقامەکانەوە، هەڵبەت نەک دژی خۆیان، بەڵکوو دژی داتاشینی وێنەی وەهمیی دوژمن.

جگە لەمانە، ئێستا سەردەمی سانسۆر، قەدەغەکردن، دەرکردن دەستی پێ کردووە، هەموو میدیای ڕووسی، لایەنگری ڕووسی بلۆک کراون، هەر کەسێک بەڕاشکاوی ئیدانەی پوتین نەکات لە کارەکانی دەردەکرێت، تەنانەت کار دەگاتە ئەوەی لە زانکۆی میلانی ئیتاڵیا دۆستۆیڤسکی بە هۆی ئەوەی نووسەرێکی ڕووسە، قەدەغە بکرێت و کتێبەکانی لە کتێبخانەی زانکۆ کۆ بکرێنەوە، بەکورتی شەپۆل و میزاجێک سەری هەڵداوە دژی هەر شتێکە بۆنی ڕووسیبوونی لێ بێت، جا دۆستۆیڤسکی، ئایزنشتاین، گۆگۆل، تۆلستۆی، چیخۆڤ بێت یان ڤلادیمیر پوتین، هیچ جیاوازییەکی نییە. ئێستا کە هەموو شتێک قەدەغە کراوە و کۆی میدیای ڕووسی لە وڵاتانی خۆرئاوا بلۆک کراوە، تەنها ڕێگای گەیشتن بە حەقیقەت میدیای پڕوپاگەندەی خۆرئاوایە و دەروازەیەکی دیکە بوونی نییە.

پەراوێزەکان

The post لە ئایدیۆلۆژیای جەنگەوە بۆ مەکینەی نوێی پروپاگەندەی جەنگ appeared first on ژنەفتن.

پێشەکی

چۆن بتوانین باس لە ڕۆڵی ڕۆشنبیران لە کۆمەڵگایەکدا بکەین دەستوپەنجە لەگەڵ کۆمەڵە کێشەیەکی کولتووری، سیاسی، ئابووری، هزری و دەروونی نەرم دەکات کە بە ئەگەرێکی زۆرەوە، سەرەڕای خاڵە هاوبەشەکانی لەگەڵ مێژووی مرۆڤی جیهانی، نەیتوانیوە بەشێکی زۆر لەو گوتار و دیاردانە تێپەڕێنێت کە بە نزیکەیی هەزار ساڵ بەرۆکی کۆمەڵگا خۆرئاواییەکانی گرتبوو؟ لە ساڵی ٢٠٠٣ بەدواوە عێڕاق بەگشتی و کوردستان بەتایبەت بوو بە ناوچەی ئارامی تاقیکردنەوەی تیۆری نیۆلیبرالیزم، ڕۆڵی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ڕۆشنبیرانی کورد و گرنگیی پێگەیان لەناو ئەو قۆناغە تازەیەدا چی بوو؟ ڕۆشنبیرانی کوردستان چۆن لە پرۆسەی دیموکراتیزەکردنی ڕۆڵی کۆمەڵایەتیی ڕۆشنبیرانیان دەڕوانی؟ بە مانایەکی دیکە، هەڵوێستیان بەرانبەر بە دیموکراتیزەکردنی بەرهەمهێنانی مەعریفە لە کۆمەڵگایەکی داڕووخاودا چی بوو؟ ئەمانە کۆمەڵە پرسێکن لە ڕۆڵی ڕۆشنبیران بەگشتی لە کۆمەڵگادا، بەڵام تا ئەو شوێنەی پەیوەندی بە پڕۆژەی ڕەهەند و گۆڤاری ئەو کۆمەڵە ڕۆشنبیرەوە هەیە کە لە دەوری بازنەی ڕەهەند کۆ بوونەوە، سەرەڕای ئەم پرسانەی سەرەوە، زۆر پرسی دیکەی بنچینەییش سەر هەڵدەدەن: ئەو مۆدێلی مەعریفەیە (ئەگەر مۆدێلێکی دیاریکراویان هەبووبێت) کامە بوو؟ لە کاتێکدا بەشێکیان دەیانویست بەرگری لە ڕۆشنگەری بکەن، کەچی زۆربەی جار دەکەوتنە بەرەی دژە-ڕۆشنگەرەکانەوە. لە لایەکەوە باسیان لە نەبوونی عەقڵ لە سیاسەت و بیرکردنەوەدا دەکرد، کەچی پەنایان بۆ ڕۆشنبیرانی دژە-عەقڵانی دەبرد. ئەگەرچی ڕەنگە نەتوانین خاڵێک یان هێڵێکی دیاریکراوی بیرکردنەوەیان دیاری بکەین، وەک چۆن خۆشیان لەو چاوپێکەوتنانەی ژنەفتن لەگەڵی ئەنجامی داون، ئاماژەیان پێ کردووە، بەڵام دەتوانین سەرسامبوونیان بە پۆستمۆدێرنیزم وەک خاڵ و هێڵی هاوبەشی بیرکردنەوەیان دەست پێ بکەین. ئەگەرچی لەمەشدا هەریەکێک لەوان بەرەو لایەکی پۆستمۆدێرنیزم وەردەچێت: چەپ، ڕاست، ناوەڕاست. ئایدیای دژە-سیاسی و دژە-ئایدیۆلۆژی یان سەردەمی کۆتاییی سیاسەت و ئایدیۆلۆژیا، خاڵێکی دیکەی هاوبەشیانە، بەڵام ئەمەش لە سەرچاوەی جیاوازەوە دێت.

جگە لەوە، لەم ساڵانەی دواییدا هەریەکێک لەو ڕۆشنبیرانە – ئێستا پەرتەوازە و بە ڕادەیەکیش لەڕووی شەخسییەوە دژبەیەکن، بەڵام بێگومان نەک لەڕووی ئایدیۆلۆژییەوە – بەرەو بەکارهێنانی ئایدیالەکانی چەپ وەرچەرخابوون، بەو مانایە لەگەڵ وەرچەرخانەوەی جیهان بەرەو ئاراستەی چەپ، بەشێک لەو ڕۆشنبیرانەش پەنایان بۆ ئایدیالەکانی چەپی لیبراڵ، مارکسیست، پۆست-مارکسیست یان نیۆ-مارکسیست برد. سلاڤۆی ژیژەک و ئەنتۆنیۆ گرامشی وەک دوو بیرمەندی چەپ و مارکسیست لەم نێوەدا دەوەستن. لەبەر ئەوە، پێویستە باس لەوە بکەین چۆن هەڵوێستی گرامشی دەربارەی ڕۆشنبیران و بلۆکی مێژوویی – ئێستا لەلایەن بەشێک لە ڕۆشنبیرانی بازنەی ڕەهەند بۆ ئامانجی ڕاستڕەوی بەکار دەهێنرێت – پەیوەندی بە دیاریکردنی جیاکارییەکانی ئەو بۆ ڕۆشنبیرانی نەریتی و ڕۆشنبیرانی ئۆرگانییەوە هەیە کە لە شیکاری و بەکاربردنەکەی ئەو بازنەیەی ڕەهەنددا لە سیاقی خۆی دەردەهێنرێت و بەرگێکی لەبەردەکرێت پەیوەندی بە گرامشیی مێژووییەوە نییە. خاڵێکی دیکەش کە زۆربەیان دەخاتە ناو بازنەی بیری کۆنزەرڤاتیڤی دژە-ڕۆشنگەرییەوە، هەڵوێستیانە بەرانبەر بە بزووتنەوەی جەماوەری. لەبەر ئەوە، بەگوێرەی پێویست لەم توێژینەوە کورتەدا ئەم پرسانە بەسەر دەکەینەوە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت بڵێم کە ئێمە خۆمان سنووردار ناکەین بۆ نموونەی زۆر کۆنکریتی و گەڕانەوەی ورد بۆ سەرجەمی نووسراوەکانیان ناگەڕێینەوە، چونکە بۆ ئەم مەبەستە توێژینەوەی فراوان و سەربەخۆ و کاتی زۆرمان پێویست دەبێت. لەبەر ئەوە، ئەوەندەی بتوانین هێڵە گشتییەکانی پڕۆژەکەیان دیاری دەکەین و پاشان لەڕووی کۆنکریتییەوە ئاماژە بە هەردوو پرسی «ڕۆشنبیران»، «سیاسەت» و «ئایدیۆلۆژیا» دەکەین. هەروەها پرسێکی دیکەش، کە بەختیار عەلی لە چاوپێکەوتنەکەیدا لەگەڵ ژنەفتن ئاماژەی پێ کردووە، کورتکردنەوەی پرسی ژن بۆ پرسی مرۆڤ بە گشتی و تێکەڵکردنی پرسی گۆڕانی کەش و هەوا و ژینگە لەگەڵ سروشت وەک دیمەنی سروشتیی شاخ و داخ و دۆڵ و دەشت. جگە لەوەش توێژینەوەکەمان تەنها بۆ دوو نوێنەری سەرەکیی ئەم بازنەیە تەرخان دەکەین، بەختیار عەلی و مەریوان وریا قانع، بەهۆی ئەوەی هەم لە دوای وەستانی گۆڤارەکە لە چالاکیی ڕۆشنبیری بەردەوام بوون و هەمیش ناکۆکییەکانی ئەم ساڵانەی دواییان ئاسانکارییەکی ڕێژەیی بۆ خوێنەران و ڕەخنەگران دەکات زیاتر لێیان تێبگەن.

پێش دەستپێکی بابەتەکە دوو خاڵ هەیە بە خێرایی ئاماژەیان پێ بکەم، یەکەم، ئەوەیە کە لە پرسی ڕۆشنگەرییدا، بۆ ئەوەی هەڵوێستی – هەڵبەت نایەکگرتوو -ی ئەو ڕۆشنبیرانەی بازنەی ڕەهەند بۆ خوێنەر ئاوەڵاتر ببێت، ناچار بووم چەند بڕگە و پەرەگرافی تیۆری-مێژووی بنووسم کە سەرەتا پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە بازنەی ڕۆشنبیرانی ڕەهەندەوە نییە. دووەم، سەبارەت بە پرسی قۆناغبەندی، وەک لە کۆی ئەم نووسینەدا دەردەکەوێت، ئاسان نییە پۆلێن و قۆناغبەندی بۆ ئەو ڕۆشنبیرانە بکەین کە لەو بازنەیەدا چالاک بوون و ئێستاش چالاکن، چونکە خاوەن گوتارێکی یەکگرتووی فیکریی نین. لەگەڵ ئەوەشدا دەکرێت بە خێرایی هەندێک سەرەداو بەدەستەوە بدەین. لە نەوەدەکان و دەستپێکی بازنەکەدا، بەهۆی نزیکبوونەوەیان لە کتێبخانەی فارسی (وەک ڕێبین هەردی لە چاوپێکەوتنی ژنەفتندا ئاماژەی پێ کردووە) دەستیان بە سەرچاوەی هەندێک لە پۆستمۆدێرنیستەکان دەگات، سەرەتاکانی تیۆری دژە-مارکسیستیی دادەڕێژن. کە دێینە ناو دووهەزارەکانەوە، هەریەکێک لە ڕۆشنبیرانی ئەو بازنەیە – هێشتا لەناو پۆستمۆدێرنیزمدا – ئاراستەی جۆراوجۆر دەگرن، یەکێک بەرەو نیۆلیبرالیزم، یەکێکی دیکە بەرەو تیۆری ڕەخنەیی و یەکێکیش بەرەو کۆنزەرڤاتیڤیزم. لەگەڵ سەرهەڵدانی بزووتنەوەی گۆڕان و دەرکەوتنی چەپی نوێی پۆست-مارکسیست لە کوردستان لە ڕێگای ئێرانەوە، بەتایبەت ژیژەک، ئالان بادیۆ و لاکلاو، ئەم بازنەیە زیاتر دابەش دەبێت و بەختیار عەلی بەرەو جۆرێک چەپی نامارکسیست دەڕوات و لەوێوە ململانێکانی لەگەڵ مەریوان وریا قانع دەست پێ دەکات، بەتایبەت ناکۆکییان لەسەر شیکردنەوەی پرسی فاشیزم، ڕووداوەکانی ڕۆژاڤای کوردستان و هتد.

دوو؛ ئەمەش دوو کێشەی زۆر بنچینەیی دەخاتە بەردەم هەر خوێنەر، ڕەخنەگر و لێکۆڵەرێک، بەهۆی نەبوونی چوارچێوەیەکی ڕوونەوە لە دەستپێک و دوای دابڕانیش، نەتوانن بەئاسانی شوێنیان دیاری بکرێت. جارێک وەک پۆستمۆدێرنیست ڕەخنە ڕەت دەکەنەوە، جارێک وەک لیبراڵ، جارێک وەک چەپ، جارێکیش وەک کۆنزەرڤاتیڤ. کێشەی یەکەم نەبوونی میتۆدێکی دیاریکراوی زانستییە بەو مانایە تۆ بتوانیت هێڵێکی بیرکردنەوە بگریتەبەر و ئاراستەی لێکۆڵینەوەکەت دیاری بکەیت، لە نووسراوی هەر یەکێک لەو بازنەیەدا دەیان میتۆد و هێڵی فیکری – زۆرجار بە شێوەی نازانستی – تێکەڵ کراون سەر لە خوێنەر دەشێوێنێت. و دووەمیش پرسی بەکارهێنانی زمان و ڕیتۆریک و بەلاغە. ئەمە وای کردووە چەمکەکان هێندە خز و نەگیراو بن بە هیچ شێوەیەک شایانی ناسینەوە نەبن، واتا ئاماژەکردن بە هەر چەمکێک لە نووسراوی ئەواندا مەترسی ئەوەی لەسەرە بەوە ڕەت بکرێتەوە کە مەبەستیان ئەو شتە نییە ڕەخنەگر یان خوێنەر باسی کردووە. مادام هەموویان بە فراوانی پشت بە بیرکردنەوەی خۆرئاوایی دەبەستن، پێویست بوو لە کاتی گواستنەوەی چەمک و بیرۆکەکاندا، سەرچاوە یەکەمەکان و چەمکەکان بەو زمانە دابنرێنەوە تا خوێنەر و ڕەخنەگران هەم بزانن مامەڵە لەگەڵ چیدا دەکەن و هەم ئەگەر ویستیشیان بگەڕێنەوە سەر سەرچاوە یەکەمەکان ئاسانکارییان بۆ بکرێت، ئەمە لای ڕۆشنبیرانی بازنەی ڕەهەند بە فراوانی غائیبە.

وەک تێبینیی کۆتایی، ڕەنگە خوێنەران و ڕەخنەگران پرسیاری ئەوەیان لا دروست بێت، پڕۆژەکەی ژنەفتن تەرکیز دەکاتە سەر گۆڤاری ڕەهەند، بەڵام ئەم لێکۆڵینەوەیە تەنها پشتی بە مەودای زەمەنی گۆڤارەکە نەبەستووە، واتا ئەو سەردەمەی گۆڤارەکە سەری هەڵداوە و پاشان نەماوە، بەڵکوو هاتووەتە ئێستا و دوایین نووسینەکانی بەسەر کردووەتەوە. نووسەری ئەم لێکۆڵینەوەیە لەڕووی میتۆدۆلۆژییەوە پێی وایە کە هیچ فیکر و بیرکردنەوەیەک دابڕاو نییە لە ڕۆژگاری ڕابردووی خۆی و هەروەها دەبێت ئەوەش بڵێین کە ڕاستە گۆڤارەکە وەک بازنە کۆتایی پێ هاتووە، بەڵام فیکر، ناوەرۆک، فۆرم، ستایل و ئایدیا و ئایدیۆلۆژیای نووسەرانی ئەم بازنەیە وەک خۆی ماوەتەوە و تا ڕۆژگاری ئەمڕۆش بەردەوامە. خوێنەر بە خوێندنەوەی دوایین چاوپێکەوتن تێدەگات ئەم تێما و ناوەرۆکانە بیست ساڵ پێش ئێستاش هەر بەم جۆرە بوون. ناکرێت ڕەهەند تەنها وەک گۆڤارێک بخوێنرێتەوە کە لە مێژوویەکی تایبەتدا لەدایک بووە و مردووە، نەخێر ڕۆشنبیرانی ئەم بازنەیە هێشتاش درێژە بە هەمان بیرۆکەکانیان دەدەن و وەک خاڵێکی کۆنکرێتییش ئەگەر سەیر بکەین کۆی نووسراوەکانی ئەوکاتیان، ئێستا کۆیان دەکەنەوە و لە فۆرمی کتێبدا چاپیان دەکەنەوە. واتا ئەم پرۆسەیە هێشتا بەردەوامە.

لە پڕۆژەی ڕۆشنگەریی لیبراڵەوە بۆ دژە-ڕۆشنگەری

یەکێک لەو گوتارانەی ڕۆشنبیرانی بازنەی ڕەهەند بە فراوانی و بەردەوام بەکاریان هێناوە، (گوایە) بەرگریکردنیانە لە پڕۆژەی ڕۆشنگەری. واتا هەر توێژەر، نووسەر و خوێنەرێک دەتوانێت بە فراوانی شوێنپێی چەمکی ڕۆشنگەری لەناو ڕۆشنبیرانی ئەم بازنەیەدا هەڵبگرێتەوە (بۆ نموونە تەنانەت وتارەکەی ئەمانوێل کانت بە ناوی ‘ڕۆشنگەریی چییە’ بەختیار عەلی لە عەرەبییەوە – یان فارسییەوە – وەرگێڕاوە بۆ کوردی). جگە لەوەی تێگەیشتنێکی یەکگرتوو، چوونییەک و ڕوونمان بۆ پڕۆژەی ڕۆشنگەری دەست ناکەوێت، بەڵام جێی خۆیەتی، پێش ئەوەی باس لە سەرهەڵدانی ئایدیای دژە-ڕۆشنگەری بکەین، سروشتی ئەو ڕۆشنگەرییە دیاری بکەین کە ڕۆشنبیرانی ئەو بازنەیە لایەنگری بوون.

ڕۆشنگەری وەک پڕۆژەیەکی ڕادیکاڵی ڕەتکردنەوەی سەرجەمی بەها کۆنەکانی چەند هەزار ساڵی ڕابردوو، بە دیاریکراوی لەناو بەشێک لە بیرمەند و ڕۆشنبیرانی ڕادیکاڵ و شۆڕشگێڕی فەڕەنسی و لە ناویاندا ژان ژاک ڕۆسۆ و ئەوانی دیکە سەری هەڵدا. بەڵام بەبێ گومان پڕۆژەی ڕۆشنگەری وەک هەوڵێک بۆ گەڕاندنەوەی سەروەریی مرۆڤ، ڕەتکردنەوەی دەسەڵاتی خوا لە بەڕێوەبردنی مرۆڤدا، بانگەواز بۆ ئاشتەواییی جیهان، هەوڵ بۆ هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی کۆیلایەتی و دامەزراندنی چەمکەکانی «کەرامەتی مرۆڤ» و «کەرامەتی کار» و پاشان هاندانی شۆڕشگێڕانەی جەماوەری خوارەوەی کۆمەڵگا دژی دەسەڵاتدارە نوخبە ئەریستۆکرات، فیودال و ڕۆحانییەکان، هەر لە ڕۆژگاری خۆیدا ڕووبەڕووی ڕەخنەی کوشندە و توند بووەوە. لەگەڵ شۆڕشی فەڕەنسییدا نەیارانی ڕۆشنگەری و شۆڕشەکە لەنێو خوێندەوارترین ڕۆشنبیرانی کۆنزەرڤاتیڤ، هەرە دیارترینیان، ئێدموند بێرک (١٧٢٩-١٧٩٧) و ژۆزێف دو مایستە (١٧٥٣-١٨٢١) لە دیارترین نوێنەرانی ئەو بیرمەندانە بوون پەلاماری هەر شتێکیان دەدا مۆدێرن، ڕۆشنگەر و پاڵنەری شۆڕشی فەڕەنسی بووبێت. بە کورتی، ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ و شۆڕشی فەڕەنسی، بە دیاریکراویش حوکمە جەماوەرییەکەی شۆڕشەکە بە ڕابەرایەتی ڕۆبسپێر، خاڵی هاوبەشی دژە-ڕۆشنگەرەکان بوو. کتێبی «چەند ڕامانێک دەربارەی شۆڕشی فەڕەنسی» (١٧٩٠) نووسینی بێرک و «چەند ڕامانێک دەربارەی فەڕەنسا» (١٧٩٦) نووسینی دو مایستە، دەبنە مانیفێستی سەرجەمی ڕۆشنبیرانی کۆنزەرڤاتیڤ لەو قۆناغەدا و هەر زوو بۆ زمانە جیاوازەکان وەردەگێڕدرێن.

سەرەڕای ڕەتکردنەوەی شۆڕشەکە بە ڕەهایی، نیشانەی یەکەمی هێرشەکەی ئەوان، لە ڕاستیدا حوکمی ژاکۆبنەکانە، لای دو مایستە، شۆڕشەکە، «وچانێکی کەلەڕەقی دڕندانە»ی ناو مێژووی نەتەوەیی بوو. شۆڕش سزایەک بوو بەسەر خەڵکدا باری. وەک «تەمێکردنێکی خوایی» شۆڕش فەڕەنسای خاوێن کردبووەوە. دو مایستە بە دانانەوە و جێگرکردنەوەی مێژووی خۆی لە ڕوانگەی زاراوەی حوکمە یەزدانییەکانەوە، دەنگدانەوەی ڕوانگەی بێرک بوو بۆ نێو خەسڵەتی خۆ-شیفابەخشی وەهمی شۆڕشگێڕی[1]. بێرک پێی وایە لای ژاکۆبنەکان، شۆڕش خۆی، «تەنها سزایەکی سەرکەوتنیان» بوو. گومانی تێدا نییە لیبراڵەکانی دەیەی ١٨٣٠ و ١٨٤٠، ئەم تێزەی بیرمەندە کۆنزەرڤاتیڤەکە دەکەنە دروشمی هێرشەکانیان بۆ سەر شۆڕشی فەڕەنسی[2]. هەم بێرک و هەم دو مایستە لەو ڕوانگەیەوە شۆڕش ئیدانە دەکەن کە شۆڕشەکە دەیەوێت حوکمی جەماوەری و خەڵک دابمەزرێنێت، لە کاتێکدا بەهۆی ئەوەی مرۆڤ بە سروشت بوونەوەرێکی خراپە، ئەوا نە توانای خۆبەڕێوەبردن و نە بەڕێوەبردنی حوکمڕانیشی هەیە. خەڵک ناتوانن حوکمی خۆیان بپارێزن، بۆیە پێویستیان بە دیسپلینی توند و ئیمانێکی بەهێز و تۆقێنەر هەیە کە هەڕەشەی سزای قیامەتی لەگەڵدا بێت. بێرک هەروەها لە ئەنترۆپۆلۆژیا سیاسییەکەی خۆیدا، باوەڕی بە «گوناهی یەکەم» (original sin) هەیە بۆ مرۆڤایەتیی و لای ئەو، سەرهەڵدانی حوکمی ژاکۆبنەکان تووڕەبوونی خوایە لەوەی مرۆڤایەتی لە سروشتی خۆی هەڵگەڕاوەتەوە. هەم بێرک و هەم دو مایستە، باوەڕیان بە نەریتێکی کۆن هەیە بۆ حوکمڕانی کە ڕیشەی لە حوکمی خواوەندیدا هەیە و بێ پێچ و پەنا، پاشا وەک نوێنەری خوا دەزانن. لەبەر ئەوە، هەر خێرا ئایدیاکانی بێرک و دو مایستە بەپاڵ یەکەوە دەچنە نێو نەریتی بیری کۆنزەرڤاتیڤەوە کە پاشان دەبێتە نەریتێکی توند دژە-عەقڵانی. دو مایستە دەڵێت تیرۆری شۆڕشگێڕی (مەبەست حوکمی ژاکۆبنەکانە) سزای خوا بوو چونکە ڕۆشنگەری نکوڵی لە ئیمان کردبوو. کاتێک جۆگەلەی خوێن فەڕەنسای تەنییەوە، ئەو وڵاتەدا پاک بووەوە.

هەڵبەت شەڕ دژی ئایدیالەکانی ڕۆشنگەری و شۆڕشی فەڕەنسی و هەرسێ دروشمەکەی «برایەتی، یەکسانی، سەربەستی» و جەنگ دژی کۆڵۆنییەکان، یەکێتیی موقەدەسی نێو هەموو بیری کۆنزەرڤاتیڤ و لیبراڵی سەدەی نۆزدەی پێک دەهێنا. بەڵام بەبێگومان ئەمە هەموو حیکایەتەکە نەبوو. ڕۆشنبیرانێکی زۆر هەبوون لە ئەوروپا و بە دیاریکراوی لە ئەڵمانیا، بە فراوانی پێشوازییان لە شۆڕش دەکرد و بە فەیلەسوفانی ڕادیکاڵی ڕۆشنگەری ناسرابوون. لە نێویاندا: فریدریش هێگل، فریدریش هۆڵدەرلین، فریدریش ڤیلهێلم شێلینگی سەرەتا، هاینریش هاینە و کاڕڵ مارکس. پاشان لە ئەڵمانیا بەرەی چەپە هێگلییەکان دروست بوو کە بە فراوانی خۆیان بە نوێنەرانی ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ و بەردەوامبوونی شۆڕش دەزانی. بۆ ئەوان شۆڕشی فەڕەنسی، شۆڕشی مافەکانی مرۆڤ و هاووڵاتییان، چەندین دەستکەوتی گەورەی بەدواوە بوو، ڕژێمی فیودالی و پاشایەتی بە تەواوەتی هەڵگرت، سیستەمی کۆیلایەتی لە ناوخۆ و تەنانەت لە کۆڵۆنییەکانیشدا هەڵوەشاندوە، تەنانەت شۆڕشێک هیچ سازشێکی بەرانبەر بە دەرەبەگ و سەروەرەکان و کڵێسا نەدەکرد.

شۆڕشی فەڕەنسی، دەربڕین و بەرجەستەبوونی بەرەنگاریی جەماوەری بوو بەرانبەر بەو فۆرمە سەرمایەدارییانەی پێشتر وەک «ئابووریی سیاسیی ستەمکاری» (tyrannical political economy) لێک دەدرانەوە، و لە بەرانبەردا خواستی «کەرامەتی کار»ی بۆ ئاستی کارکردنی «ئابووریی سیاسیی خەڵک» (people’s political economy) بەرز کردبووەوە. شۆڕشی فەڕەنسی هەروەها ئەزموونێکی نوێی خوڵقاندنی دیموکراسی بوو کە دروشمەکەی بانگەواز بوو بۆ مافەکانی مرۆڤ و هاووڵاتییان و وەک پێشتر باس کرا، چەمکی «کەرامەتی مرۆڤ» وەک داهێنراوێکی ئەو شۆڕشە، پڕیشکی خۆی فراوان کرد. ئەم داهێنراوە، واتا دیموکراسی، بە ئەرکێکی گەورە بۆ دامەزراندن و بونیادنانی حاکمییەتی جەماوەری دەناسرایەوە، کە دەیویست بوارێکی گشتیی دیموکراتی فراوان بکات، بونیادنانی دەسەڵاتێکی یاسادانانی باڵا و مافێکی هاووڵاتیبوون کە ڕۆڵێکی سەرەکی لە نووسینەوەی یاساکاندا بینی. خاڵێکی دیکەی گرنگی شۆڕشەکە، بۆ یەکەمجار لە مێژوودا شۆڕشی فەڕەنسی بە سەردەمی ڕزگاربوونی جوولەکەکان دەناسرێتەوە، چونکە مافی هاووڵاتیبوونیان لە دەرەوەی هەموو ڕەهەندێکی ئایینی، سیاسی، کولتووری و کۆمەڵایەتییەوە پێ بەخشرا و پرسی ڕزگاریی جوولەکە بە ماوەیەکی کەم دوای شۆڕشەکە، لە سەردەمی فراوانخوازیی ناپۆلیۆن بۆناپارتدا دەگاتە ئەڵمانیا.

بەڵام هەرچۆنێک بێت خەباتی ڕۆشنگەری بووبوو بە ڕووداوێکی حەتمی و دەبوو دەستوپەنجەی لەگەڵدا نەرم بکرێت. لیبرالیزم لەم سەردەمەدا ویستی ڕۆشنگەری لەغاو بکات و کۆنتڕۆڵی کاروبارەکان بگەڕێنێتەوە دەستی خۆی. مۆدێلێکی ڕۆشنگەری پێشکەش بکات لەبری شۆڕش، باوەڕی بە هەڵبژاردنی پەرلەمانی (هەڵبەت بۆ نوخبەی خاوەن سامان و سەرمایەی ئەریستۆکرات) هەبێت، لە نوێنەرە دیارەکانی ئەم ڕەوتە هەردوو بیرمەندی فەڕەنسی، ئەلێکسی دو تۆکڤیل و بنجامین کۆنستان بوون. ئەوان ترسی خۆیان لە دیموکراسی نەدەشاردەوە، بەڵام دەشیانزانی مێژوو بە ئاراستەیەکدا ڕۆیشتووە ناگەڕێتەوە دواوە، کەواتە باشترین ڕێگا ئەوەیە لیبرالیزم نوسخە و ڕەچەتەی خۆی بۆ ڕۆشنگەری پێشکەش بکات کە لە فەڕەنسا دوای شکستی ڕۆبسپێر و لەسێدارەدانی، بە حوکمی ژیرۆدییەکان ناسراوە، لەڕووی باوەڕبوون بە ڕۆشنگەریشەوە، خۆیان بە ڕۆشنگەریی میانەڕەو (Moderate Enlightenment) ناویان دەبرد. ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ (Radical Enlightenment) پشتڕاست کردنەوە و سەلماندنێکی سازشنەکەرانەی بەرگریکردن بوو لە عەقڵ؛ نەیدەویست بەپاڵ تەخت یان میحرابەوە بژیت. بە پێچەوانەی کەمپی میانڕەوەوە، کەمپی ڕادیکاڵ بە فراوانی بەرگری لە سیکۆلاریزم، دیموکراسی، ماتریالیزم، یەکسانیخوازی و هەروەها یەکسانیی جێندەری دەکردەوە. هەڵبەت مێژوونووسێکی بەناوبانگی وەک جۆناسان ئیسرائیل، کە بە گەورە بەرگریکاری میراتی ڕۆشنگەری ناسراوە، سەرەڕای ڕەتکردنەوەی کەمپی ڕادیکاڵی ڕۆشنگەری و بەرگریکردن لە کەمپی لیبرالیزم، بارۆخ سپینۆزا وەک پێشەنگی ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ و ماتریالیست و هاوکات وەک پێشینەی ماتریالیزمی نوێی دەزانێت کە ڕۆشنگەرە ڕادیکاڵەکانی دواتر لەژێر عەباکەی ئەوەوە سەریان هەڵدا.[3] بە کورتی، کەمپی میانەڕەو دەیویست تا ئەو شوێنە بەرگریی لە عەقڵ بکات کە مەترسی بۆ کۆی سیستەمەکە دروست نەکات، بەڵام وەک ئیسرائیلیش پشتڕاستی کردووەتەوە، کەمپی ڕادیکاڵ دەیگوت ئیشی عەقڵ ئەوەیە بە جووڵەی شۆڕشگێڕی، کۆی نەزمی کۆن قڵپ بکاتەوە و لە شوێنی نەزمی نوێ دابمەزرێنێت. ئیسرائیل لە کتێبەکەی دیکەیدا بە ناوی ڕۆشنگەریی دیموکرات، دەنووسێت «سەرجەمی ڕۆشنگەری بە پەیوەندییە نزیکەکەی بە شۆڕشەوە پێناسە دەکرێت»[4]. لەم ڕووەوە سێ دروشمەکەی شۆڕشی فەڕەنسی، کە لە منداڵدانی ئایدیا ڕۆشنگەرییەکانەوە سەری هەڵدابوو، ئەوەی پیشان دا، کە ڕزگاربوون و سەربەستیی گەردوونی هەموو خەڵکی جیهان دەکرێت ڕوو بدات. تەنانەت بە غەمگینییەوە بێرک، گەورە دوژمنی شۆڕشی فەڕەنسی هاوارەکەی ڕۆبسپێری نوێنەری کەمپی ڕادیکاڵی ڕۆشنگەری پشتڕاست دەکاتەوە «کۆڵۆنییەکانتان هەڵوەشێننەوە»[5].

لیبرالیزم ئێستا کە لەوە دەترسا بەهۆی حوکمی جەماوەریی کەمپی ڕادیکاڵی ڕۆشنگەرییەوە، هەموو میراتی کۆڵۆنیالیزمەکەی لەدەست بدات، چونکە کە بەتازەیی سەرمایەداری گەشەی کردبوو و وەک لۆژیکی ناوەکیی خۆشی پێویستی بە تاڵانی وڵاتانی کۆڵۆنیزەکراو هەبوو، ناچار بوو کۆنتڕۆڵی ڕووداوەکان بەدەستەوە بگرێتەوە بەڵام بە دامەزراندنی کەمپێکی میانەڕەوتر. ئەوەی لەم پرۆسەیەدا ڕێگەی بۆ خۆش کرا، دواجار سەرهەڵدانی ئایدیای دژە-ڕۆشنگەری (Counter-Enlightenment) بوو کە وەک زییف شتێرنهێل، مێژوونووس و فەیلەسوفی فەڕەنسی باسی دەکات، لە فاشیزمی سەدەی بیستدا دەگاتە لوتکە.

دەکرێت ناو لە دژە-ڕۆشنگەری بنێین سیستەمی مێژووی بەهایی، کە تەنها ئایدیایەک نییە بڕوای وابێت گۆڕانی کۆمەڵگاکان پێویستە هێمن و لەسەرخۆ بێت و میانەڕەوانە بڕوات، بەڵکوو بەپێچەوانەوە کتومت سیستەمێکی سەربەخۆی بەهایی (کولتووری، ئابووری، سیاسی و کۆمەڵایەتی) دادەمەزرێنێت پێچەوانەی هەموو ئەو ئایدیالانە بێت کە ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ بانگەوازی بۆ کردوون و خەباتی لە پێناودا کردوون. دوژمنێکی سەرسەختی ڕۆشنگەری وەک ژۆزێف دو مایستە، بەبێ هۆ نییە لە سەدەی بیستدا بە فراوانی دەبێتە پێشەنگی فاشیزم، بەتایبەت نوسخە ئیتاڵییەکەی. دژە-ڕۆشنگەری وەک نەریتێکی فیکری و ڕۆشنبیری نەک تەنها ڕێگای بۆ سەرهەڵدانی فاشیزم خۆش کرد، بەڵکوو هەروەها، وەک زییف شتێرنهێل، لە کتێبەکەیدا بە ناوی نەریتی دژە-ڕۆشنگەریی، باسی دەکات، «ڕاپەڕینێکی خوڵقاند کە بەردەوامە لەوەی کاریگەریی قووڵی لەسەر کۆمەڵگای ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا هەبێت»[6]. تەنانەت ئایدیای «داوەشانی کولتووری» لە فاشیزم، بزووتنەوە ڕاستڕەو، ناسیۆنالیزم و کۆنزەرڤاتیڤەکانیشدا دەبەسترێتەوە بە ڕۆشنگەری و شۆڕشی فەڕەنسییەوە. بێگومان فاشیزم سوێندی خواردبوو کە کۆی میراتی ڕۆشنگەری لەناو دەبات. بانگەشەکردن بۆ ڕۆشنگەری لەلایەن بزووتنەوە جەماوەرییەکان و مارکسیستەکانەوە لای فاشیستەکان وەک حیکایەتێکی گەورەی تایبەت دەبینرا کە دەبوو کۆتایی بەو حیکایەتە گەورەیە بهێنرێت[7].

فاشیستەکان و نازییەکان بە ڕاشکاوی وەک ئەرکی شارستانیی سەرشانی خۆیان دەبینی ڕەوتی ڕوولەپێشی ڕۆشنگەری ڕابگرن. وەک کاتێک یۆزێف گۆبڵز، وەزیری پروپاگەندەی نازی، لە بەرنامەیەکی ڕادیۆییدا بە شێوەیەکی جەژنئاسا لە ١٩٣٣دا ڕایدەگەیەنێت کە «ساڵی ١٧٨٩ لێرەوە لەسەر سەکۆی مێژوو دەسڕدرێتەوە»[8]. ئەمەش خەسڵەت و تایبەتمەندییەکی بنچینەیی فاشیزم بوو هەر لە ساتی دەستپێکردنییەوە. لە وتارێکی گرنگدا کە هەشت مانگ پێش ڕێپێوان بەرەو ڕۆما (Marcia su Roma) لە ئۆرگانی فاشیستی بە ناوی گێراچیا (هیرارشی) بڵاو بووەوە، بێنیتۆ مۆسۆلینی دەپرسێت: «جیهان بەرەو کوێ مل دەنێت؟» لای مۆسۆلینی، شەڕ لەنێوان چەپ و ڕاست، کە لە ڕۆژگاری شۆڕشی فەڕەنسییەوە بەردەوامە لە دەنگدانەوە، ئێستا جەنگەکە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە لەلایەن هێزەکانی بەرەی ڕاستەوە بردراوەتەوە. مۆسۆلینی پێشبینی ئەوە دەکات کە ئەم سەرکەوتنە تا دوایین وێستگەی خۆی بەردەوام دەبێت و «سەدەی بیست وا دەردەکەوێت ببێتە سەدەی گەڕانەوە و زیندووبوونەوەکان. لە دوو ساڵی ڕاستەوخۆی سەردەمی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، کە تێیدا ئاراستەگرتن بەرەو چەپ گەیشتبووە لوتکەی خۆی، بووبووە دوایین ساڵەکانی ناو ئەو زنجیرەیەی ١٧٨٩ دروستی کردبوو». سەرەڕای ئەوەش، بەگوێرەی دیکتاتۆرە ئیتاڵییەکە، ئێمە بەها تایبەتەکانی چەپین؟ لای مۆسۆلینی، وەک دەڵێت، چەپەکان «دینامیزم، شۆڕش، دیموکراسی و لە سەرووی هەموویەوە، پێشکەوتن و ڕۆشنگەریین»[9].

هەڵبەت ئەم بیرۆکە دژە-ڕۆشنگەرییانە تا ڕۆژگاری ئەمڕۆش ماونەتەوە. لە دۆناڵد ترەمپەوە تا ڤیکتۆر ئۆربان هەموو بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان گاڵتە بە ئایدیا و بەهاکانی ڕۆشنگەری دەکەن. بەڵام ئەوەی بۆ ئێمە لێرەدا گرنگە لە پەیوەندیدا بە پڕۆژەی ڕەهەندەوە قسەی لەسەر بکەین، بریتییە لە کورتکردنەوەی پڕۆژەی ڕۆشنگەری بۆ پڕۆژەیەکی ئایدیۆلۆژی تا بێبەهای بکەن یاخود بینینی ڕۆشنگەری نەک وەک واقیعێکی ڕووداوی دەستەجەمعیی مرۆیی دوای ئەوەی مرۆڤ وەک بکەرێکی سیاسی داوای مافی خۆی دەکات، بەڵکوو دابەزاندنی بۆ ئاستی وەهم و خەیاڵاتیش. بۆ نموونە، مەریوان وریا قانع، لە کتێبی دەربارەی فەلسەفە و ئیسلام و ڕۆشنگەریدا دوای ماوەیەک هەوڵدان بۆ پێناسەکردنی ڕۆشنگەری، دەنووسێت: «بێگومان ڕۆشنگەری وەک کۆمەڵێک گریمانەی ئایدیۆلۆژی و وەک کۆمەڵێک چاوەڕوانی و پرۆژەی ئایدیۆلۆژییانەی مێژوویی کۆتایی پێ هاتووە»[10]. جگە لەوەی ناونانی ئایدیالەکانی ڕۆشنگەری بە خەون و خەیاڵ و گریمانەی ئایدیۆلۆژی شتێکی تازە نییە و ڕیشەی دەگەڕێتەوە بۆ سەر ژۆزێف دو مایستە، ئێدموند بێرک، فریدریش نیچە، ئەدۆلف هیتلەر، یۆزێف گۆبلز، بێنیتۆ موسۆلینی، فریدریش فۆن هایک و بە فراوانی، پۆستمۆدێرنیستەکان، بەڵام ئەگەر خۆمان لە هەموو ئەو پارادۆکس و دژبەریانە لا بدەین کە نووسەری کتێبی دەربارەی فەلسەفە و ئیسلام و ڕۆشنگەری لە پەیوەندیدا بەوەی لەسەر دووڕیانێک وەستاوە نازانێت نە لای ڕۆشنگەرانی ڕادیکاڵ بگرێت (هەڵبەت ئەم ناوە بەکار ناهێنێت) نە دژە-ڕۆشنگەران و لە یەک کاتدا گوتە لە هەموو ئاراستەکان دەگوازێتەوە، بۆ نموونە نیچە بە فراوانی ئامادەیی هەیە کە مێژوو سەلماندوویەتی هیچ بیرمەندێک هێندەی نیچە دژە-ڕۆشنگەری نەبووە، لەگەڵ ئەوەشدا دەتوانین هەوڵێکی بچووک بدەین و ناو لە ئاراستەکەی مەریوان وریا قانع بەرانبەر ڕۆشنگەری بنێین «ڕۆشنگەریی کۆنەپارێز»، بەوەدا کە نە دەیەوێت ڕۆشنگەری ڕەت بکاتەوە نە قبوڵی ئایدیاکانی بکات، بەڵام دەیەوێت جۆرێک ڕۆشنگەری بپارێزێت کە سەروکاری لەگەڵ لەگەڵ شۆڕش، ڕادیکاڵیزم، بزووتنەوەی جەماوەری، نوسخەی سۆسیالیستی و هتدا نەبێت، بەڵکوو نوسخەیەکی نوخبەگەری و ئیلیتستی ڕۆشنگەرییدا، واتا جۆرێک ڕۆشنگەریی دژە-ڕۆشنگەرییە بەڵام ناشتوانێت بە ئایدیۆلۆژیا بەر بە بڵاوبوونەوەی ڕۆشنگەری لەسەر بنەمای گەشەی ئایدیا بگرێت، بەڵکوو دەیەوێت ڕەوتی مێژووی ڕوولەگەشەی ڕۆشنگەری بۆ بەدیهێنانی سەربەستیی مرۆیی ڕابگرێت. ئەم ڕەوتە.

ئەم جۆرە ڕۆشنگەرییە دژە-شۆڕشە بە فراوانی پشت بە ئایدیاکانی ڤۆڵتێر، نیچە و پۆستمۆدێرنیستەکان دەبەستێت بۆ بێبەهاکردنی ئایدیالەکانی ١٧٨٩، بەتایبەت حوکمی ژاکۆبنەکان، حوکمی جەماوەریی بنکەفراوانی خەڵک، و لە قوڵاییی خۆیدا دژی ڕۆسۆ و دژی هێگلە. ڕۆسۆ و هێگل وەک دوو ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ لەناو بزووتنەوە جەماوەرییەکاندا دەرکەوتبوون کە پێیان وابوو ڕۆحی ڕەهای هێگل بەرەو سەربەستی، بریتییە لە زیاتر ڕادیکاڵیزەکردنی ئایدیالەکانی ڕۆشنگەری. ئارنۆ مایەر، مێژوونووسی بەناوبانگی ئەمریکی، لە کتێبی شێتگیرییەکانیدا دەنووسێت:

«لە لای خۆیەوە هێگل ستایشی شۆڕشی فەڕەنسی وەک ڕووداوێکی ‘مێژووی جیهان’ کتومت لەبەر مامەڵەکەی لە بەرژەوەندیی مرۆڤ، بەبێ ڕەچاوکردنی ئایین یان نەتەوە، دەکات. پێویست بە گوتن ناکات، مارکس و ئەنگڵس لە ڕۆژگاری خۆیاندا، بەتەواوی ئەم ڕوانگەیەیان هەڵگرتەوە»[11].

بەبێ هۆ نییە فاشیستەکان و نازییەکان بەقووڵی ڕقیان لە هێگل بوو. بۆ نموونە هیتلەر، لە ڕۆژی ١٦ی ئایاری ١٩٤٤، لەو گفتوگۆیانەی بە «گفتوگۆکانی سەرمێز» ناسراون، کاتێک باس لەوە دەکات ئەڵمانیا خاوەن دوو فەیلەسوفی مەزنی وەک نیچە و شۆپنهاوەرە و دەڵێت کاتێک لە جەنگی جیهانیی یەکەم عەریف بووە کتێبی نیچە و شۆپنهاوەری لەگەڵ خۆی بردووە «و شتی زۆر مەزن لە شۆپنهاوەرەوە فێر بوون»، خۆشحاڵە بەوەی کە «شۆپنهاوەر فەلسەفەی ئامرازی هێگلی تەفروتونا کرد»[12]. گیۆرگ لۆکاچ لە وتارێکیدا بە ناوی «فاشیزمی ئەڵمانی و هێگل» دەنووسێت: «لە بنەڕەتدا، پەیوەندیی فاشیستەکانی هیتلەر بە فەلسەفەی هێگلەوە زۆر سانا و سادەیە: ئەوان فەلسەفەی هێگل لە بن و بنچینەوە ڕەت دەکەنەوە. ئەلفرێد ڕۆزنبێرگ [سەرەکیترین فەیلەسوفی نازی]، لە پەیوەندیی نێوان هێگل و مارکسدا هۆکارێکی سەرەکی دەبینیێتەوە تا فەلسەفەی هێگلی وەک دوژمنی «نازیزم» پێناسە بکات، کە بە شێوەیەکی ڕادیکاڵ دژی دەوەستێتەوە. ڕەتکردنەوەی هێگل لای نازییەکان، تەرکیز دەخاتە سەر ئاراستەی هێگل بۆ عەقڵانییەتی جیهان، سەر ڕێباز و تیۆری هێگل بۆ گەشەسەندن»[13]. لێکۆڵینەوە لە پرسی ڕەتکردنەوەی هێگل لەلایەن هەموو بزووتنەوە کۆنزەرڤاتیڤ و ڕاستڕەوەکان هەر لە سەدەی نۆزدەوە تا هیتلەر و موسۆلینی و تا ئەمڕۆ دۆناڵد ترەمپ و پۆستمۆدێرنیستەکان، پێویستی بە بوارێکی سەربەخۆ هەیە و لێرەدا جێی نابێتەوە. بەڵام هێگل ڕووخساری ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ بوو، ڕۆحە شۆڕشگێڕییەکەی، کە دەبوو دژە-ژەهرێک بەرانبەری دروست بکرێت. ئەوەندە بەسە بڵێین لە سەدەی نۆزدەدا بە فراوانی سۆسیالیزم وەک نوێنەری ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ دەبینرا و هیتلەر و موسۆلینیش هیچ کات نەیانشاردووەتەوە، تەنانەت گۆبڵز مارکسیزم وەک ڕۆحە تۆقێنەر و دڕندەکەی ڕۆشنگەری دەبینێت.

بەڵام دیاریکردنی هەڵوێستی مەریوان وریا قانع بەرانبەر بە ڕۆشنگەری ئاسان نییە، چونکە، وەک پێشتر باسمانکرد، پڕیەتی لە پارادۆکس و دژایەتیی کە هیچ لێکۆڵەرێک کاتێکی زۆریش تەرخان بکات، ناتوانێت هەموو هەڵوێستە ناکۆک و دژەکان بگەڕێنێتەوە سەر سیاقی دروستی خۆیان و بێگومان خوێنەران و نووسەران تووشی جۆرێک لە سەرلێشێوان و ئاڵۆزی دەبەن و ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو میتۆدە ئاڵۆزە گوڵچینییە هەڵبژاردەیەی ئەم نەوەیەی ڕۆشنبیران لە کوردستان گرتوویانەتە بەر، بەو مانایە لە هەر شوێنێک، گرنگ نییە کوێ بووبێت، ڕستەیەک و بیرۆکەیەک سەرنجی ڕاکێشابن، کێشیانکردووەتە ناو نووسراوەکانیانەوە، بەڵام بۆیان گرنگ نەبووە، ئاراستە و ئایدیۆلۆژیای سەرچاوەی ئەم ڕستانە لە کوێن، لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، ڕاستەوخۆ هێرشیان نەکردووەتە سەر ڕۆسۆ و ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ، بەڵام لەژێر ناوی سۆسیالیزمدا واتا هێرش بۆ سەر مارکسیزم، ئەم کارەیان ئەنجام داوە و لێرەشدا دیسان خوێنەر تووشی سەرلێشێوان دەبێت کە وابزانێت ئەم ڕۆشنبیرانە بەرگری لە ڕۆشنگەری دەکەن، کە لەگەڵ ئەوەشدا شتێک نییە بەناوی ڕۆشنگەری وەک کاتیگۆرییەکی گشتی، بەو جۆرەی لە سەرەوە پیشانمان داوە. ئەم جۆرە گوتارەش خۆی لە گاڵتەکردن بە چەمکی دادپەروەریی جەماوەریدا دەبینێتەوە و خەباتە کۆمەڵایەتییەکانی خەڵکانی خوارەوەی کۆمەڵگا بە سووک و ڕسوا دەبینێت. یان لە باشترین حاڵەتدا باسی ناکات و لەژێر ناوی تیۆری نوخبەگەریدا، ناڕاستەوخۆ گاڵتەی پێ دەکات. ئەم ڕۆشنگەرییە، هاوپەیمانی خەباتی هەمەلایەنەی کۆمەڵایەتیی بزووتنەوەی جەماوەری و خەڵکانی ژێردەستە، بەڵکوو هەمیشە هاوسۆزی بۆ سەردەستەکان هەبووە، بەوەدا هەمیشە بە وشەگەلی گاڵتەئامێز و سووکایەتییەوە ناوی خەڵکانی خوارەوەی کۆمەڵگای بردووە «گاگەل، مێگەل، عەوام، گەمژەکان، و هتد».

لە دژە-سیاسەتی دژە-ئایدیۆلۆژییەوە بۆ سیاسەتی ئایدیۆلۆژی

یەکێک لە لایەنە زۆر بنچینەییەکانی گوتاری ئەو ڕۆشنبیرانەی لە دەوری بازنەی ڕەهەند کۆبوونەوە، بەرزکردنەوەی گوتاری «دژە-ئایدیۆلۆژیا» بوو. ئەوان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە سەردەمی ئایدیۆلۆژیاکان تێپەڕیوە و ئێستا لە سەردەمی نائایدیۆلۆژیادا دەژین. هەڵبەت جگە لەوەی ئەم گوتارەش هاوشێوەی گوتارەکانی دیکەیان تازە نییە و کۆنە و جۆرێک هاوردە کراوە، بەڵام پێویستە ڕیشەکەی هەڵبگرینەوە و بزانین لە کوێدا ئەم گوتارە کە بانگەشەی دژە-ئایدیۆلۆژیا و ناسیاسیبوون دەکات، لە جەوهەردا گوتارێکی سیاسی و ئایدیۆلۆژییە. ئەم بازنەیەی ڕۆشنبیران، هەمیشە بۆ بێبەهاکردنی گوتار و ڕەوتە سیاسی، فیکری، فەلسەفی، هونەری و کولتوورییەکانی دەرەوەی خۆیان، دەستەواژەیەکی حازربەدەستیان پێ بووە لە هەموو دۆخێکدا بەکاریان هێناوە «ئایدیۆلۆژیست». هەڵبەت زۆر هۆکار هەن بۆچی کەس لە ڕابردوودا هەوڵی نەدابوو سەرچاوەی ئەم گوتارە ئایدیۆلۆژییە دیاری بکات، یەکێک لەو هۆکارانە کۆنتڕۆڵی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی مەعریفە، واتا میدیا و چاپەمەنی بووە، کە بەسانایی ڕێگە نەدراوە هیچ فیکرێکی دەرەوەی ئەم بازنەیە دەرفەتی دەرکەوتنی هەبێت، هۆکارێکی دیکەش، ئەو شتەیە سۆران ئازاد لە لێکۆڵینەوەکەیدا دەربارەی بازنەی ڕەهەند دەستنیشانی کردووە: «کێشەی گەورەی ئەو نووسەرانە ئەوەیە، کە خاوەن نەیار و بەرانبەری لاوازن، لەوانە کادیری سیاسی. بە نکۆڵیکردن لە بوونی ئەوان و دەستەڵاتداربوونیان، ئەو نووسەرانە ویستوویانە ئەو پێگە جەماوەرییەی بە کادیری سیاسی بەخشراوە، بە خوێندەواری وەکوو خۆیان ببەخشرێت»[14]. خاڵی دیکەش زۆرن، وەک وەرگێڕانی خراپی بەرهەمە فیکرییەکان، گرنگینەدانی دەزگاکان بە چاپکردنی کتێبی بیری ڕەخنەیی و هەوڵدان بۆ پەرەدان بە ئەدەبیات و کولتووری زبڵ تا هەرگیز نەبێتە ئەڵتەرناتیڤی بازنەی ئەو ڕۆشنبیرانەی دەزگاکان بە بیرکەرەوەی خۆیانیان دەزانن.

بە درێژاییی سی ساڵی ڕابردوو کەمینەیەک کۆنتڕۆڵی کۆی کایەی بەرهەمهێنانی کولتووری کردووە و ڕێگەی نەداوە تاکەکانی دیکەی کۆمەڵگا یان دەربکەون یاخود بۆ ئاستە بەرزەکانی مەعریفە هەڵبکشێن،

خاڵێکی دیکە گرنگە ئاماژەی پێ بکەین، دیموکراتیزەنەبوونی مەعریفەیە. بەو مانایە، لە کۆمەڵگایەکدا ئەگەر تەکنیک و ئامرازەکانی بەرهەمهێنانەوەی هونەر و کولتوور بە شێوەیەکی یەکسان دەرفەتی ڕەخساند بۆ تاکەکانی ئەو کۆمەڵگایە، پرسی دیموکراتیزەبوونی مەعریفە دەبێتە دەرفەتێکی گرنگ هەر تاکێک بەگوێرەی خۆی بەشداری لە پێشخستنی کولتووری ئەو کۆمەڵگایەدا بکات. بەڵام بەهۆی ئەوەی کۆمەڵگای ئێمە هەمیشە لەژێر هێڵی گەشەسەندووییدا ماوەتەوە و بەو هۆیەشەوە پەروەردە و کولتوور و کۆی کایەی مەعریفە هاوشێوەی کایەی سیاسی و ئابووری لە دەستی کەمینەیەکدا بووە و وەک چۆن سیستەمی سیاسی و ئابووری بە بنەماڵەیی بووە، ئەم نەخۆشییە هەمان کایەی مەعریفەشی گرتووەتەوە. بە درێژاییی سی ساڵی ڕابردوو کەمینەیەک کۆنتڕۆڵی کۆی کایەی بەرهەمهێنانی کولتووری کردووە و ڕێگەی نەداوە تاکەکانی دیکەی کۆمەڵگا یان دەربکەون یاخود بۆ ئاستە بەرزەکانی مەعریفە هەڵبکشێن، بووەتە هۆی ئەوەی ئەو کەمینەیە بانگەشەی جۆرێک لە نوخبەی بلیمەت و تەنها هەمووشتزانی ناوچەکە بکات و گەشەنەسەندنی هاوسەنگانەی تاکەکانی دیکەش، کە دیاردەیەکی مێژووییە، وەک دیاردەیەکی سروشتی لێک بداتەوە و ئەو بیروباوەڕە باوە دروست ببێت، کە ئەوەی لە دەرەوەی بازنەی ئەوانەوە هەیە هیچ نییە جگە لە کۆمەڵە لاساییکردنەوەیەکی پێکەنیناوی. بەبێ هۆ نییە بازنەی ئەم ڕۆشنبیرانە بە بەردەوامی کۆی هەوڵەکانی دەرەوەی خۆیان بە «گەمژە» زانیوە. ئەگەر ڕۆژێک لێکۆڵینەوەیەکی ئاماری لەسەر کۆی نووسراوی ئەو ڕۆشنبیرانە ئەنجام بدرێت، دەکرێت بەر ژمارەی باوەڕپێنەکراوی بەکارهێنانی وشەی «گەمژە» لە هەموو فۆرم و سیاقە جیاوازەکانیدا بکەوین. ئەمە هەر دیاردەیەکی سیاسی نییە و بگرە سۆسیۆلۆژیشە و هیواخوازم لێکۆڵەرانی داهاتوو ئەم کارە ئەنجام بدەن و مانا کولتووری و سیاسییەکانی ئەم بەکارهێنانە بۆ نەوەکانی داهاتوو شی بکەنەوە. ئێستا پێویستە بچینە ناو شیکردنەوەی بابەتی ناوونیشانەکەمان.

بەڵام با ئێمە بپرسین گوتاری ئەنتی-ئایدیۆلۆژیا لەکوێوە سەرچاوە دەگرێت و ڕەهەند و بنچینە ئایدیۆلۆژییەکانی ئەم گوتارە دژە-ئایدیۆلۆژییە چییە؟ وا دەردەکەوێت گوتاری دژە-ئایدیۆلۆژی، یان نا-ئایدیۆلۆژی لەگەڵ کۆتاییی جەنگی سارد سەر هەڵبدات، کاتێک چیتر بلۆکی خۆرهەڵات بەرانبەر بە بلۆکی خۆرئاوا نامێنێت، بەڵکوو ئەم جارە سەرمایەداری بە فراوانی دەبێتە سیستەمێکی جیهانی و هیچ کێبڕکێیەک بەرانبەر خۆی نابینێتەوە. سەرمایەداری ئێستا بە فراوانی بانگەواز بۆ بەجێهێشتنی سەردەمی ئایدیۆلۆژیا و کۆتاییی سیاسەت دەکات. ئایدیۆلۆژیا و سیاسەت تایبەت بوو بە سەردەمێک کە ئەو دوو بلۆکە بەرانبەر بە یەک وەستابوون، ئێستا کە ئیتر کێبڕکێکار نەماوە، سیاسەت و ئایدیۆلۆژیاش باوی نەماوە. بەڵام ئەم بیرۆکەیەی سەردەمی کۆتاییی سیاسەت بۆ پێش ڕووخانی بلۆکی سۆڤێت دەگەڕێتەوە، بۆ کەش و هەوایەکی ژینگەی نیۆلیبرال و پۆستمۆدێرنیست، کە میشێل فوکۆ، ئەو کاتەی وردە وردە لە ڕێگای ڕەخنەگرتن لە لیبرالیزم وەک ئایدیۆلۆژیایەکی کۆنتڕۆڵکاری بازاڕ، بەرەو نیۆلیبرالیزم وەردەچەرخا، بە دروستیی ئەم سەردەمەی فۆرمولە کردووە:

«ئێمە بە ئەگەرێکەوە لە سەردەمی کۆتاییی سیاسەتدا دەژین. چونکە ڕاستە کە سیاسەت ئەو مەیدان و شوێنەیە پێشتر لە ڕێگای ئەزموونی شۆڕشەوە کرابووەوە و ئەگەریش لەم ڕوانگەیەوە چیتر دەستنەدات پرسیاری شۆڕش بکرێت، ئەوا مەترسی ونبوونی سیاسەتیش لە ئارادایە»[15].

دیسان ئەم گوتارە خۆی کۆنە و زۆر پێش دیاگنۆس و دەستنیشانکردنەکەی فوکۆ دەستپێدەکات، بەڵکو دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆزدە. لە دوو دەیەی کۆتایی سەدەی نۆزدەدا، لەگەڵ ئەوەی سیاست زیاتر بە ناو کۆمەڵگادا بڵاو دەبووەوە و سەرمایەداری – بەهۆی ناکۆکییەکانی خۆیەوە – مەیدانی بۆ گەشەی زیاتری دیموکراسی خۆش دەکرد، چینە بەجێماوەکانی سەردەمی فیودالیزم، ئەریستۆکراتەکان و کۆنزەرڤاتیڤەکان پەرەیان بە ڕەوت و ئایدیۆلۆژیایەکی سیاسییدا کە پێی دەگوترێت «دژە-سیاسەت» یان «دژە-سیاسی» و ئامانجی ئەم ئایدیۆلۆژیایەش گاڵتەکردن و بێبەهاکردنی سیاسەت و دیموکراسیی جەماوەری و گەڕاندنەوەی سەروەریی کەمینەی ئەریستۆکرات بوو بۆ دەسەڵات و باڵادەستی. ئەم ڕەوتە کۆی کۆمەڵگای مۆدێرن و سیاسەتەکەیان بە ئایدیۆلۆژیست و بەسیاسیکردن دەبینی و بڕوایان بە داهێنانی بزووتنەوەیەکی پێچەوانە هەبوو بتوانێت کۆتایی بە سیاسەتی جەماوەری، دیموکراسیی جەماوەری و ئایدیۆلۆژیاکانی بزووتنەوەی ڕۆشنگەری: لیبرالیزم، سۆسیالیزم و یەکسانیخوازیی بهێنێت. ئەم ڕەوتانە پەنایان بۆ جۆرێک لە فەلسەفەی ناعەقڵانی (Philosophie des Irrationalismus) دەبرد کە لە ئەڵمانیادا بەتایبەت گەیشتبووە لوتکە و گەورەترین دەرکەوتەی خۆی پێشتر لە فەلسەفەکانی یۆهان گیۆرگ هامان[16]، و پاشان ئارتور شۆپنهاوەر و فریدریش نیچەدا دۆزیبووە و لە نیچەدا بەڕاشکاوی دەگاتە ئەوەی بڵێت «من دوایین دژە-سیاسیی ئەڵمانیم»[17]. بەڵام هەروەها نیچە لە نامەیەکی هاوکاتدا بۆ هاوڕێکەی، هاینریش کوێزەلیتز (پیتەر گاست)، دژە-سیاسەتی خۆی بەم جۆرە شی دەکاتەوە:

«سیاسەت ئێستا ئۆرگانی گشتێتی و سەرتاپایی بیرکردنەوەیە. ڕووداوەکان سڕیان کردووم. […] بسمارک لە ڕادەبەدەر شادم دەکات. خوێندنەوەی گوتارەکانی، بۆ من، لە خواردنەوەی شەرابێکی بەهێز دەکات، و هەوڵ دەدەم زۆر بەخێرایی نەخۆمەوە تا بتوانم چێژ لە تامەکەی وەربگرم»[18].

و پاشان لە کتێبە خۆژیننامەنووسییەکەیدا، ئەمەیە مرۆڤ، بەڕاشکاوی دژە-سیاسەت وەک سیاسەتی مەزن پێناسە دەکات و دەڵێت: «تەنها بە دەستپێکردن لەگەڵ مندا زەوی سیاسەتی مەزن دەناسێت»[19]. ئەم بزووتنەوە دژە-سیاسییە بە باشترین شێوە خۆی لە جەنگی جیهانیی یەکەم، بەتایبەت لە ئەڵمانیادا دەردەخات. زۆربەی ئەو ڕۆشنبیر و بیرمەندانەی پشتیوانیان لە جەنگی ئیمپریالیستیی ئەڵمانیا دەکرد، لەژێر ناوی «کۆتایی سیاسەت یان دژە-سیاسەت» و «ئاوابوونی ئایدیۆلۆژیا»دا بەرگرییان لە جەنگ دەکرد. ڕەنگە خەڵکانێک تووشی سەرسامی ببن ئەم ناوانە ببیستن: ماکس ڤێبەر، ڤێرنەر زۆمبارت، تۆماس مان، ڤیلهێلم دێلتای، ئێدموند هوسەرل، مارتین هایدیگەر، ئۆزڤالد شپینگەر، ئێرنست یونگەر و هتد لە ئەڵمانیا و لە ئیتاڵیا بینیتۆ کرۆچە، جیۆڤانی جێنتل و هتد. لەبەر ئەوەیە کاتێک تۆماس مانی کۆنەرڤاتیڤی جەنگخواز، دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٢٨دا ڕەخنە لە ڕابردووی خۆی دەگرێت و ئێستا خۆی وەک دیموکراتیخواز لە قەڵەم دەدات، بۆ وەسفکردنی ئەم قۆناغە و جۆش و خرۆشی دژە-سیاسیی ڕۆشنبیران، چەمکی ئایدیۆلۆژیای جەنگ (Kriegsideologie) دروست دەکات کە خەسڵەتەکانیشی دیاری دەکات: چارەنووسی کۆیی (Schicksal)، مەرگ (Tod) و کۆمەڵ دژی کۆمەڵگا (Gemeinschaft gegen Geselschaft)، و ئەم دژە-سیاسیبوونەش بەڕاشکاوی بە جۆش و خرۆشی کەمینە ئەریستۆکراتە دژە-دیموکراتییەکانی ئەڵمانیاوە دەبەستێتەوە و لە کتێبی ڕامانەکانی ناسیاسییەکدا دەنووسێت:

«بە باوەڕی قووڵەوە ڕایدەگەیەنم کە گەلی ئەڵمانیی هەرگیز ناتوانن دیموکراسییان خۆشبوێت، بە سادەیی لەبەر ئەوەی ناتوانن خودی سیاسەتیان خۆش بوێت، و ‘دەوڵەتی دەسەڵاتخواز’ (Obrigkeitsstaat)ی ڕسوا تەنها فۆرمی گونجاوی دەوڵەت بوو و بەم جۆرەش دەمێنێتەوە و ئەمەش یەکسانە بە گەلی ئەڵمانی، ئەو [دەوڵەتەی] ئەوان لە قوڵاییی دڵیاندا دەیخوازن»[20].

ئەم ڕەوت و بیرکردنەوەیە لای زۆر بیرمەندی دیکە دەردەکەون، لەوانە مارتین هایدیگەر، کاڕڵ شمیت و هتد، شمیت پێی وایە کە دیموکراسیی جەماوەریی لە سەردەمی سەرمایەداریدا جۆرە سیاسەتێکی جەماوەریی پەرلەمانی دروست کردووە کە تەنها بە دژە-بزووتنەوەیەکی دژە-سیاسییەوە دەکرێت وەڵام بدرێتەوە کە کۆتایی بە سەردەمی سیاسەتی دیموکراسی بهێنێت و گومان لەوەدا نییە شمیت دژە-سیاسەتی خۆی لەژێر چەمکی «سیاسی»دا ئەنجام دەدات. بەڵام هەروەها بە فراوانی زانراوە و تۆمارکراوە کە هیتلەر و موسۆلینی دەیانگوت بزووتنەوەیەکەیان وەک بزووتنەوەی دژە-نیهیلیزیم لە قوڵاییی خۆیدا بزووتنەوەیەکی دژە-ئایدیۆلۆژی و دژە-سیاسییە، بەڵکوو هیتلەر و موسۆلینی هەردووکیان دەیانگوت ڕژێمەکانیان بریتین لە دوو ڕژێم وەک بەرهەمی هونەری. یاخود ئەوەی واڵتەر بنیامین ناوی لێ ناوە «بەجوانیناسیکردنی سیاسەت»[21]. هێرمان ڕاوشنینگ، ئەندامی پارتی نازی و سەرۆکی شاری ئازادیی دانتزیگ (ئێستا گدانسک لە پۆڵەندا) لە گفتوگۆکەیدا لەگەڵ هیتلەر هۆکاری چوونە ناو نازیزم و بۆچوونی هیتلەریش پشتڕاست دەکاتەوە:

«لێرەش دیاردەی جەماوەر بە فراوانی هەبوو. چۆن دەکرا هەم وەک هێزێکی سیاسی و هەم وەک جەنگێک بەرانبەر هەر نەزمێکی سیاسی، لەدەستی ڕزگارمان بێت؟ لە نازیزمدا ئومێدمان بەوە هەبوو سیاسەت کۆتایی دێت»[22].

موسۆلینی لە وتاری «ڕێژەگەرایی و فاشیزم» (١٩٢١)دا فەلسەفەی دەسەڵات دەباتە دەرەوەی ئایدیۆلۆژیا و سیاسەتەوە و فاشیزمی ئیتالی وەک مەزنترین دروستکراوی ویست بۆ دەسەڵاتی دژە-سیاسی پیشان دەدات. هەم موسۆلینی و هەم هیتلەر، هەموو ڕەوت و بزووتنەوەیەکی دەرەوەی خۆیان بە بزووتنەوەی ئایدیۆلۆژیست و سیاسی دەبینی و تەنها بزووتنەوەکەی خۆیان وەک دژە-ئایدیۆلۆژیا و وەک دژە-سیاسەت لە قەڵەم دەدا، ئامانجیشیان ئەوە بوو کە لە سەردەمی ئاوابوونی سیاسەتدا، دەتوانن سیاسەتە چینایەتییەکان، دابەشکارییە کۆمەڵایەتییەکان و هتد کۆتایی پێ بهێنن و کۆی گروپە کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگا لەژێر کاتیگۆریی نەتەوەدا یەک بخەن، لەبەر ئەوە هیتلەر چەمکی جەماوەر (Masse) دەگۆڕێت بۆ گەل (das Volk) و پرۆلیتاریا وەک چین دەگۆڕێت بۆ کاتیگۆریی ئەفسانەیی «ڕەگەزی ئاری» (arische Rasse) و موسۆلینیش بە هەمان شێوە، تەنانەت جەماوەر بە شتێکی ژنانەیی ناو دەبات و بە گاڵتەوە باس لەوە دەکات کە چەمکی جەماوەر بە ئامرازی مێینەی ناساندن دەناسرێتەوە، بەڵام فاشیزم و گەل نێرینەن. لە زانستی نوێی سیاسەتدا ئەمڕۆ بەم مۆدێلەی کۆکردنەوەی گروپە زۆر و زەوەندە کۆمەڵایەتییەکان لەژێر یەک چەتردا بەڵام دەبێت بەرژەوەندییەکانیان فەرامۆش بکەن، دەگوترێت «پۆپۆلیزم». ئەم ڕەوتە کە لە سەردەمی نیۆلیبراڵیزمدا بەقووڵی گەڕاوەتەوە، دیسان پۆپۆلیزم باس لە ئاوابوونی سیاسەت و ئایدیۆلۆژیا دەکات و دەیەوێت پرسە گرنگەکانی ڕۆژگاری ئەمڕۆ: گۆڕانی کەش و هەوا، جەنگ، هەژاری، دابەشکارییە چینایەتییەکان، هارتربوونی سەرمایەداری و هتد لەژێر ناوی دوژمنێکی وەهمیدا یەک بخات و چاو لەسەر پرسە سەرەکییەکان لا ببات. ئەگەر بەوردی ڕوانینی ئایدیۆلۆژیستە فاشیستەکانی ئەمڕۆ بخوێنینەوە، گوێ لە گوتارەکانیان بگرین، بۆ نموونە ڕیچارد سپێنسەر، ستیڤ بانن، نیک لاند، ئالان دوبۆنوا، پیتەر سلۆتەردایک، مارک یۆنگن، ئەلێکساندەر دوگین و هتد بخوێنینەوە بە فراوانی لای هەمووان ئایدیای «ئاوابوونی سیاسەت» و «کۆتاییی سەردەمی ئایدیۆلۆژیا» دەبینین.

تەنانەت دۆناڵد ترەمپ خۆی وەک «دوایین دژە-سیاسیی ئەمریکی» دەبینێت و تاد تیتزە لە وتارێکیدا باس لەوە دەکات کە بەلاغە و ڕەوانبێژیی «دژە-سیاسەت»ی دۆناڵد ترەمپ هۆکاری سەرەکی بردنەوەی سەرۆکایەتیی ئەو بووە[23]. ئەمڕۆ بزووتنەوە دژە-سیاسییەکان میزاج و ڕەوشێکی بەرفراوانی دوورخستنەوەی خەڵک لە سیاسەت بەڕێوە دەبەن، چونکە تەنها ڕێگایەکە بۆ بردنەوەی پۆپۆلیستییانەی خەڵک. دۆناڵد ترەمپ نایشارێتەوە کە بزووتنەوەکانی وەک داگیرکردنی واڵ ستریت و حزبە سیاسییەکانی وەک پۆدیمۆس لە ئیسپانیا و هتد وەک بزووتنەوەی سیاسی لە قەڵەم بدات و خۆشی وەک تەنها ئەڵتەرناتیڤی ناسیاسی بۆ سەردەمی ئاوابوونی ئایدیۆلۆژییاکان ببینێت. دۆناڵد ترەمپ و هێزە ڕاستڕەوەکان ئەمڕۆ بە فراوانی کۆکن لەسەر ئەوەی سیاسەت توانای نواندنەوەی «خەڵک»ی نییە و تەنانەت خودی سیاسەت وەک ئایدیۆلۆژییەکی مەترسیدار دەبینن. ئەگەر لە کۆی کەمپینی هەڵبژاردنی ترەمپ وردببینەوە دەبینین کە پشت بە بڵاوکردنەوەی میزاجێکی دژە-سیاسی دەبەستێت و تەنانەت بۆ ئەم مەبەستە هێرشەکانی جۆرج دەبلیو بۆش بۆ سەر ئەفغانستان و عێڕاقیش دەباتە ناو جەنگی سیاسییەوە و مردنی سەربازانی ئەمریکی، وەک قوربانیانی سیاسەت لە قەڵەم دەدات. کۆی ئەم ڕوانگانە نووسراوەیەکی بەختیار عەلیمان بیر دەخەنەوە (هەڵبەت لە ساڵانی ڕابردووەوە بەختیار عەلی تا دەگاتە کتێبی ئایدیۆلۆژیست لەسەر ڕەوانبێژیی دژە-سیاسەت و ئاوابوونی ئایدیۆلۆژیا، پەرە بە بیرکردنەوەی ئەدەبی و فیکریی خۆی دەدات) بە ناوی «خەڵک و سیاسەت» کە لە پەرەگرافێکیدا دەنووسێت:

«لە ناو خودی کایەی سیاسیدا خەڵک نابینرێت، خەڵک تەنیا میتافۆرێکە، دەلالەتێکی خاڵییە.سەرتاپای کایەی سیاسی لە پێناوی غەیبکردنی خەڵکدا کاردەکات، حیزبەکان کەرەستەی لە بیربردنەوەی خەڵکن. خەڵک لە مێژوودا تەنیا ئەو کاتانە دەرکەوتون کە توانیویانە سنووری کایەی سیاسیبشکێنن و ئەو دەنگەدەنگە بێسوودەی ناو ئەو کایەیە بێدەنگ بکەن. شۆڕشی فەرەنسی، شۆڕشی ئێرانی، شۆڕشی میللەتانی ئەوروپای خۆرهەڵات لە ژێر جەوری کۆمۆنیزمدا، شۆڕشی میسری، ئەوە ئەو ساتانەیە کە سیاسەت بە مانا تەقلیدییەکەی، بە مانای چالاکی بکەری سیاسی، بە مانای ئیشی چالاکوانی سیاسی، بە مانای چالاکی حیزبی تەواو دەکەوێتە ژێرەوە و دەبێتە پاشکۆی ئەوڕووداوانەی کە خەڵک دروستیدەکەن، ئەو ساتانەیە کە کایەی سیاسی تەقلیدی کپ و لاڵ دەکرێت. بۆ ئەوەی خەڵک دەربکەوێت دەبێت ئەو شتەی پێی دەوترێت کایە سیاسی بێدەنگ بێت».

ئەوەی بەگشتی لەم جۆرە تێگەیشتنە هاوبەشانەدا، بەڵام بە دوو مۆدێلی جیاواز دەبینرێت، بریتییە لە کورتکردنەوەی سیاسەت بۆ کایەی دەوڵەتی و حوکمڕانی کە دیسان لە سەردەمی سەرمایەداریدا هێشتا بریتی نییە لە سیاسەتی فراوان و هەمیش هەوڵە بۆ دابڕینی جەماوەر لە خود-وشیاریی سیاسی تا چیتر مرۆڤ وەک بکەرێکی سیاسی خاوەن دەنگی سەربەخۆ بوونی نەبێت. لە مێژوودا چونکە سیاسەت بە مانای مۆدێرن بوونی نەبووە، هەمیشە زۆرینەی کۆمەڵگا لە پاشکۆیەتیدا ماونەتەوە و کەمینەیەک کۆنتڕۆڵی کۆی جومگەکانی کردووە، بەڵام لەگەڵ شۆڕشی فەڕەنسیدا، سیاسەت دەبێتە چەمکێکی فراوانی مۆدێرن و مرۆڤ وەک بکەری سیاسی هەست بە خۆی دەکات. وەک پێشتر باس کرا، سەردەمی مۆدێرن و سیاسەتی مۆدێرنیتە کە لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەدا لە بزووتنەوە جەماوەرییەکاندا گەیشتبووە لوتکە پێویستی بە دژە-بزووتنەوەیەکی دژە-سیاسی هەبوو تا پاشەکشێ بە سیاسەت بکات و کۆی گروپە مرۆییەکان بخاتە ژێر چەتری یەک بەرژەوەندیی هاوبەشەوە. لەم ڕووەوە بزووتنەوەی دژە-سیاسەت لە قووڵاییی خۆیدا بزووتنەوە و ئایدیۆلۆژیایەکی سیاسییە، بەڵام تەواو کۆنزەرڤاتیڤ کە دەیەوێت کۆتایی بە سەردەمی دیموکراسیی جەماوەری بهێنێت. ئەم ئایدیۆلۆژیایە پێی وانییە لە قوڵاییدا سیاسەت خۆی کێشەیە، سیاسەت ئەو کاتە کێشەیە کە خەڵک هەست بە دەسەڵات و سیاسەتی خۆیان بکەن، لەبەر ئەوە ئیتر دەبنە جێگای مەترسی لەسەر نوخبە ئەریستۆکراتەکان. ئایدیۆلۆژیای ئەریستۆکراتیی سەدەی نۆزدە جەماوەری وەک هەڕەشە لەسەر دەسەڵاتی خۆی دەبینی بۆیە هەم لە ئەخلاقیات، هەم کولتوور و هەم سیاسەتدا ئەم بزووتنەوەیە بێبەها بکات. بۆیە جێگای سەرسوڕمان نییە کاتێک بەختیار عەلی لە کتێبی ئۆپۆزسیۆن و پۆرترێتەکانیدا دەنووسێت «هیچ شتێکیش بە ئەندازەی عەوام مەترسیدار نییە کاتێک خۆی لێ دەبێتە هەڵاوێردە و ناوازە»[24].

نازییەکان سەرهەڵدانی سیاسەتی گشتی و جەماوەرییان دەبەستەوە بە سەردەمی «داوەشان» (Entartete) و پێیان وابوو هەرچی ڕەگەزی قڕێژ و داوەشاوی «عەوام، مێگەل، گاگەل و هتد» دەبێت قڕ بکرێت چونکە ئەوانە مەترسیدارن و هەڕەشەن لەسەر نەزمی هیرارشی، هەڕەمێتی و نوخبەی ناوازە. موسۆلینی و هیتلەر دەڵێن جەماوەر بەڕەڵا، قەرەباڵغی، هەوسارپساو و سیاسییە و هتدە و خەڵک/گەل دیسپلینکراو، ڕێزمەند بەرانبەر دەسەڵات، کارکەر، خۆبەکەمزان، خاکەڕا، لێوەشاوە، نێرانە، ئامادەی قوربانیدان، خاوەن مێشکێکی جووتیاری و دەست لەسەر سینە بە زەوییەکەی ڕابگات. هەر لە هەمان ئەدەبیاتدا، جەماوەر بەقووڵی دەبەسترێنەوە بە دیموکراسییەوە، ئەو سیستەمەی سەرچاوەی دەسەڵاتەکەیەتی، لە کاتێکدا، خەڵک بە پابەند بەرانبەر بە سیستەمی دەسەڵاتخوازی حوکمڕانی دەمێننەوە. تۆماس مان، لە ١٩١٨دا کە هێشتا بەقووڵی ئەریستۆکراتێکی کۆنزەرڤاتیڤ بوو، دەنووسێت: «جەماوەری تاکگەرا دیموکراتیخوازە، خەڵک (das Volk) ئەریستۆکراتە. جەماوەر ئەنتەرناسیۆنالە، لە کاتێکدا خەڵک کەسایەتییەکی ڕەمزی خاوەن دیارترین و جیاوازترین خەسڵەت و سروشتەکانە»[25]. موسۆلینی جەماوەر بە دیموکراسی و نوخبەی ئەریستۆکرات بە دەسەڵاتخواز و هیتلەر مارکسیزم بە جەماوەری سیاسی و نازیزم بە بزووتنەوەی نوخبەی دژە-سیاسی دەبیێنت.

لە ڕاستیدا ئەگەر بە وردەکارییەوە بمانەوێت بچینە ناو ئەم بابەتەوە، پێویستمان بە کتێبی سەربەخۆ دەبێت (لە کتێبێکی داهاتوومدا کە بەم نزیکانە چاپ دەبێت چەند بەشێکم بۆ ئەم پرسە تەرخان کردووە) و ئەمەش لێرەدا جێی نابێتەوە، بەڵام لە کۆتاییدا پێویستە ئاماژە بەوە بکەین کە گوتاری «کۆتاییی ئایدیۆلۆژیی» و بە «ئایدیۆلۆژیست»دانانی بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکان، لە سەردەمی نیۆلیبرالیزمدا بە فراوانی گەڕاوەتەوە و ئەمڕۆ لە ئەمانوێل ماکرۆنەوە تا دۆناڵد ترەمپ ستایشی سەردەمی ئاوابوونی ئایدیۆلۆژیا دەکەن. تەنانەت ئاوابوونی ئایدیۆلۆژیا وەک سەرهەڵدانی «دەنگی خەڵک» (Voice of the People) لە قەڵەم دەدەن. دەڵێن ئایدیۆلۆژیا باری سەرشانی خەڵکی قورس کردووە و ناتوانن بەرژەوەندییەکانیان ببین، بۆیە ئاوابوونی ئایدیۆلۆژیا و ژیان لە سەردەمی پاش-ئایدیۆلۆژیادا بریتییە لە «بەهێزبوونی دەنگی خەڵک» و ئەمەش گوتاری هاوبەشی دۆناڵد ترەمپ، مارین لوپێن، بزووتنەوەی برێکزت، ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا و تەنانەت ماکرۆنیزمیشە[26]. سەردەمی «پاش-ئایدیۆلۆژیا» یان «کۆتاییی ئایدیۆلۆژیا» یاخود «دژە-ئایدیۆلۆژیا» خۆی بەقووڵی ئایدیۆلۆژییە و ڕیشەی قووڵیشی لەناو پۆپۆلیزمی ڕاستڕەوی سەردەمی نیۆلیبراڵدا هەیە[27].

ئەگەر ئەمڕۆ «پۆپۆلیزم» بەگشتی وەک فۆرمێکی «دژە-سیاسەت» پێناسە دەکرێت، ئەوا ئێستا زۆر بە ساناییتر دەتوانین لە مانای زاراوەکە تێبگەین. پییەر ڕۆزانفالۆن دەڵێت پۆپۆلیزمی ڕاستڕەو «فۆرمێکی نەخۆشیناسیی سیاسەتە، واتا ‘سیاسەتی پەتیی ناسیاسی’»[28]. سەرکەوتنی هەنووکەیی «ناسیاسی» (یان دژە-سیاسی) بەسانایی واتا دیموکراسیی نوێنەرایەتی ئیفلیج دەبێت و دواجار لەلایەن بزووتنەوەی «دژە-دیموکراسی»یەوە «دەبێتە خوێنمژ». ڕۆبەرتۆ ئێسۆزیتۆی فەیلەسووف «ناسیاسی» (impolitico) وەک ئاراستەیەکی نائومێدکەرانە بەرانبەر بە سیاسەت پێناسە دەکات کە بە هۆیەوە سیاسەت بۆ «واقیعییەت»ی ڕووت، بۆ «ماتریالیتە»ی ڕووت کورت دەکاتەوە: واتا بۆ نوسخەی کلاسیکی کاڕڵ شمیت بۆ سیاسەتی مۆدێرن وەک فۆرمێکی سیکۆلاریزەکراوی تیۆلۆژیای کۆنی سیاسیی ئێستا وا دەردەکەوێت کۆن بووبێت[29]. واتا ئەم مۆدێلە، وەک پێشتر باس کرا، کورتکردنەوەی سیاسەتە بۆ سیاسەتی دەوڵەتی و دواجار بەپاشکۆکردنی مرۆڤ بۆ تێکەڵەیەکی دەسەڵاتە ئابوورییەکان، ئامێرە بیرۆکراتییەکان و سوپایەکی بەناویەکداچوونە سیاسییەکان.

ئێستا زۆر ڕەخنەگر هێرش دەکەنە سەر ئەم ڕەوتە «دژە-سیاسی»یە، بەڵام لەبیری دەکەن کە دژە-سیاسەت خۆی هەوڵە بۆ لاوازکردنی سیاسەت بەگشتی.

ئێستا زۆر ڕەخنەگر هێرش دەکەنە سەر ئەم ڕەوتە «دژە-سیاسی»یە، بەڵام لەبیری دەکەن کە دژە-سیاسەت خۆی هەوڵە بۆ لاوازکردنی سیاسەت بەگشتی. ڕاستڕەوەکانی ئەمڕۆ دەیانەوێت لە ڕێگای بڵاوکردنەوەی گوتاری دژە-سیاسییەوە بۆشاییەکی سیاسی دروست بکەن، تا لە بۆشایی و فەوزادا ئاسانتر حوکم بکەن، وەک یەسوعییە کۆنەکان دەیانگوت پشێویی و فەوزا دروست بکەن، چونکە لەو کاتەدا حوکمی دیکتاتۆریی ئاسانتر دەبێت.

ڕۆڵی ڕۆشنبیران لە گۆڕانی کۆمەڵایەتیدا

لە ئاستی جیهانیدا لە میانەى ساڵانی ڕابردوودا شەپۆلێكی سەرنجڕاكێشی بزووتنەوەى خوێندكاران بوونی هەبووە. ئەوەى ئەم بزووتنەوە تازەیە جیا دەكاتەوە ئاراستەكەیانە بەرانبەر بە ڕادیكاڵییەتێكی زۆر سیاسییانەتر بەراورد بە زۆرترین فۆرم و شێوازەكانی ناڕەزایەتیی خوێندكاری لە دەیەى ١٩٨٠ و ١٩٩٠دا. ئەوان خۆیان سنووردار نەكردووە بۆ ناڕەزایەتیی دەربڕین دژی كێشە جۆراوجۆرەكانی بەردەم خوێندكاران (وەك بەرزیی كرێی مانگانگانەى خوێند، كەمكرانەوەى بەهای نمرەكان و ئاستەكان و هتد)، بەڵكوو هەروەها خۆیان وەك بەشێك لە بزووتنەوەیەكی بەرفراوانتر دژی نیۆلیبرالیزم و فۆرمی هەنووكەیی سیاسەتەكانی سەرمایەداری پیشان دا. ئەمەش هاوشان بوو لەگەڵ بەشدارییكردنی خوێندکاران لە فۆرمە جۆراوجۆرەكانی بزووتنەوەكەدا دژی بەجیهانیبوون، لە هەڵمەتە یەكەمینەكانەوە دژی بێگارخانەكان(sweatshops)ـەوە بۆ خۆپیشاندانە گەورە ئەنتەرناسیۆنالییەكان. ئەم بەسیاسیبوونەوە تازەیەى ناڕەزایەتیی خوێندكاری تەنانەت بە شێوەیەكی زۆر ڕوونتر لە زۆربەى بزووتنەوەكانی پاش ٢٠٠٥ دەركەوتووە (بزووتنەوەى خوێندكاریی یۆنان ٢٠٠٦-٢٠٠٧، ڕێكخستنی فەڕەنسی ٢٠٠٥-٢٠٠٦، تەقینەوەى دیسێمبەری ٢٠٠٨ی لاوانی یۆنانی، شەپۆلی ٢٠٠٩ی داگیركردن و دەستبەسەرداگرتنەكان لە كالیفۆرنیا، خۆپیشاندانەكانی ٢٠١٠ی خوێندكاران لە بریتانیا و بزووتنەوەى خوێندكاری لە كویبیك لە ٢٠١٢ و شەپۆلێکی نوێی بەسیاسیبووی بزووتنەوەی خوێندکاری لە کوردستان لە ٢٠٢١دا)[30].

هەروەها خەسڵەتێكی جیاكەرەوەى دیكەش دەركەوتنی بزووتنەوەكە بووە هاوشانی ئەم بزووتنەوەیەى شەپۆلێكی نوێی تیۆریزەكردنی ڕەخنەیی. ئەمەش هاوشانی ئەو ڕاستییە بووە كە زۆرێك لە ئەندامانی فەكەڵتی یاخود بەشە بچووكترەكان و خوێندكارانی ماجستێر پشتیوانی بزووتنەوەكەیان كردووە و بەشداریشیان تێدا كردووە (ئەمەش بە ئامادەیی ئەكادیمییە ڕادیكاڵەكانی ناو بزووتنەوەكە لە بریتانیا و ئەمریكادا ڕوونتر دەبێتەوە). ئەمەش هەروەها بووەتە هۆی پەیداكردنەوەى ڕەونەقێكی نوێی دیبەت و بەرهەمهێنانی تیۆری لەلایەن خوێندكاران و ئەكادیمییەكانەوە، كە دەیەوێت چالاكیی سیاسی و بەرهەمی تیۆری ئاوێتەی یەکتر بكات.

ئەمە گەشەیەكی زۆر گرنگە. لە لایەكەوە، ئێمە دەبێت جەخت لەسەر هۆگری و گرنگییپێدانی تازەكراوی گرنگیی سیاسیی تیۆر بكەینەوە. ئەمە بەتەنها مانای تێگەیشتنێك لە سیاسەتەكانی تیۆر نابەخشێت، شتێك كە لە دیسپلینەكانی دەیەى ١٩٨٠ و ١٩٩٠دا وەك ئەدەبیاتی پاش-بونیادگەری و لێكۆڵینەوە كولتوورییەكان و فیمینیزمی ڕادیكاڵ و لێكۆڵینەوە جێندەرییەكان و لێكۆڵینەوە پاش-كۆڵۆنیالییەكان باو و ڕوون و ئاشكرا بوو، بەڵكوو هەروەها لە گرنگی تیۆردا بۆ سیاسەتی ڕادیكاڵی ئەمڕۆ. لە لایەكی دیكەوە، دەتوانین دەركەوتنی فۆرمە میلیتانتە تازەكانی بەرهەمهێنانی تیۆری لە پەراوێزەكان (یاخود دەرەوەى) ئەكادیمیادا ببینین.

ئا لەبەر ئەوەیە پێویستمان بەوەیە بیر لە فۆرمە تازەكانی ڕۆشنبیرێتیی میلیتانتی دەستەجەمعی بكەینەوە، ڕێگا تازەكان بۆ دامەزراندن و دروستكردنی كاری پراكتیكی و تیۆریی میلیتانت، هێز و وزە هاوبەشە تازەكانی نێوان تیۆر و بزووتنەوەكە. بەڵام، بۆ ئەنجامدانی ئەم كارە، ئێمە پێویستمان بەوەیە بگەڕێینەوە نەریتەكانی بزووتنەوەى شۆڕشگێڕ و تیۆری ڕادیكاڵ و بگەڕێینەوە بۆ هەوڵەكانیان بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئەم پرسیارە سەرەكی و گەورە تیۆری و پراكتیكییانەدا. لەبەر ئەوە، لەم وتارەدا هەوڵ دەدەین مشتومڕ لەسەر ئەو هەوڵانە بكەین كە تیۆرەیەكی ڕۆشنبیرێتیی ڕەخنەیی دەخەنە ڕوو.

کوردستانیش دابڕاو نەبووە لەم گەشەسەندنە جیهانییانە، گەڕانەوەیەکی نوێ بۆ پەیوەندیی ڕۆشنبیر و گۆڕانی کۆمەڵایەتی و پەیوەندیی ڕۆشنبیر و دەسەڵات لە ئارادا بووە. ئەم شتەش لەگەڵ دامەزراندنی گۆڤاری ڕەهەند و ڕۆشنبیرانی ناو ئەم بازنەیە، هەمیشە پرسێکی بەردەمیان بووە چۆن مامەڵە لەگەڵ چەمکی ڕۆشنبیر، پێگەی کۆمەڵایەتی و ڕۆڵی لە گۆڕانی کۆمەڵایەتیدا بکەن. بەڵام دیسان خوێنەر، ڕەخنەگر و لێکۆڵەران تووشی بێهیوایی دەبن لەوەی ناتوانن هێڵێکی دیاریکراوی بیرکردنەوەیان سەبارەت بەم پرسە گرنگە دەستنیشان بکەن. بەڵام جاروبار دەبینین لە ڕەوتی کارکردنیاندا ئەم پرسەیان وروژاندووە. دوو لە دیارترین ڕۆشنبیرانی ئەم بازنەیە، مەریوان وریا قانع و بەختیار عەلی، بە شێوە و فۆرمی جۆراوجۆر ئەم پرسەیان وروژاندووە. لەگەڵ ئەوەشدا بەسەرکردنەوەی کۆی ڕوانگەکانیان کات و وزە و دەرفەتێکی زۆری دەوێت، بەڵام من پشت بە دوو وتاریان دەبەستم، یەکێکیان «تێکدەری یاری»، بەختیار عەلی و «لە یادی ئانتۆنیۆ گرامشی دا»، مەریوان وریا قانع. وتاری «تێکدەری یاری» پشت بە تێز و تیۆری فەیلەسوفی کۆنزەرڤاتیڤی ئیسپانی، خۆزە ئۆرتێگا یی گاسێت (١٨٨٣-١٩٥٥) دەبەستێت و وتاری دووەم، دەگەڕێتەوە بۆ گرامشی بۆ دیاریکردنی «بلۆکی مێژوویی» لە کوردستاندا. هەڵبەت گاسێت، کە بەختیار عەلی پشتی پێ دەبەستێت، ڕۆشنبیر و بیرمەندێکی کۆنزەرڤاتیڤ و بۆ ماوەیەکیش پشتیوانی فاشیستەکانی ئیسپانیا بووە و ئەمەش بەو مانایە نایەت نووسەرەکەی بازنەی ڕەهەند، پاشان پشتی بە چەمکی چەپەکان نەبەستبێت، بەڵام لێرەوە کێشەکە ئاڵۆزتر دەبێت کە خوێنەر نەزانێت ڕەخنە لە کام ئاراستە بگرێت. لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، خاڵێکی هاوبەشی بەختیار عەلی هەیە لە ڕوانگەی کۆنزەرڤاتیڤییەوە بۆ ڕۆشنبیر تا ڕوانگە چەپگەرییە پۆستمۆدێرنیستییەکەی هاوبەشە: ناسیاسیبوون و دژە-ئایدیۆلۆژیستبوون و دژە-خەباتی ناڕەزایەتیی دەربڕین. چەمکی ڕۆشنبیر پێگەیەکی پاسیڤی خۆبەدوورگر و بێباک وەردەگرێت. هەرچی وتارەکەی مەریوان وریا قانعە، بەکارهێنان و وەرگێڕانی هەڵەی گرامشییە و لێدانە لە دەرگای ئەدرەسی هەڵە. واتا لەو شوێنەدا کە بلۆکی مێژوویی لای گرامشیی بۆ خەباتی جەماوەری و خەباتی چینایەتییە، لای نووسەرەکەی پێشووی بازنەی ڕەهەند وەردەگێڕدرێت بۆ سەر پەیوەندیی هێزە ئیسلامی و نیۆلیبراڵەکانی کوردستان. لێرەوە هەردوو نووسەر بە شێوەیەکی هەڵگەڕاوە، ژێستی چەپگەریی وەردەگرن.

با سەرەتا لە وتاری یەکەمەوە دەست پێ بکەین، «تێکدەری یاری». نووسەر وەها دەدوێت:

«یەکێک لەو پێناسانەی کە هەمیشە بۆ من زۆر جێگای سەرەنج بووە، ئەو تێڕوانینەی «خۆزیە ئۆرتیگایی گاسیت» ـە کە وا پێناسەی ڕۆشنبیر دەکات، وەک سیفەتێک کە پەیوەندی بە «منی کۆمەڵایەتی»یەوە نییە. ڕۆشنبیر بەوپێیە خواست‌‌و وەزیفەیەکی کۆمەڵایەتی نییە، مرۆڤ بۆ ئەوانی تر نابێتە ڕۆشنبیر… واتەڕۆشنبیر بە پێچەوانەی نوسەر یاخود زانا یاخود فەیلەسوف، یاخود مامۆستای زانستەباڵاکان، وزیفەیەکیان پلەوپایەیەکی کۆمەڵایەتی نییە، ئیشێک نییە، شێوە خۆنمایشکردنێک نییە، جۆرە خۆدەرخستنێکی تایبەت نییە لەسەر سەحنەی کۆمەڵگا. بەپێی «یی گاسێت»ڕۆشنبیر بۆ خۆی ڕۆشنبیرە، وە لەجەوهەردا دژ بە خۆی‌‌و لەگەڵ هەموو بەرەنگاری‌‌و ناڕازیبوونی خودی خۆیشیدا، ڕۆشنبیرە.

تێگەیشتنەکەی ئۆرتیگایی گاسێت، لەناو بۆچوونەکاندا تایبەتمەندی خۆی هەیە. ڕۆشنبیر لە زۆربەی پێناسەکاندا بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتی‌‌و فەرمانبەرێکی ئۆرگانی ناو کایەکانی کۆمەڵگایە، بۆ نمونە پێناسەی گرامشی بۆ رۆشنبیر، پێناسەیەکی تەواو سیاسییە، بەڵام پێناسەکەی ئۆرتیگایی گاسێت، دوورتر دەڕوات… زۆر دوورتر‌‌و قووڵتر لە هەموو پێناسەکانی تر»[31].

پرسی ئەوەی کە نووسەر لێرەدا بە هەڵە ڕاڤەی گرامشی دەکات، هەڵدەگرین بۆ پەرەگرافەکانی دواتر، بەڵام لێرەدا بە ڕاستیی با بزانین گاسێت کێیە کە نووسەر هێندە پێی سەرسامە؟ ساڵی ١٩٣٣ تا١٩٣٤ بزووتنەوەی فاشیستیی فالانژ ئیسپانۆلا (Falange Española) دروستبوو، کە کوڕە گەورەی ژەنەڕاڵ میگوێل پریمۆ دو ڕیڤێرا، دیکتاتۆری ئیسپانیا لە نێوان ١٩٢٣-١٩٣٠، دایمەزراندبوو. لە ١٩٣٦دا بزووتنەوە و پاشان حزبەکەش بە هەمان ناو پشتیوانیان لە میلیتاریزمی فرانکۆ کرد بۆ کۆتاییهێنان بە کۆماری کەتەلۆنیا. بەڵام دامەزرێنەرەکەی، خۆزێ ئەنتۆنیۆ پریمۆ دو ڕیڤێرا بە ماوەیەکی کەم پێش جەنگی ناوخۆیی بە تاوانی یاخیبوون دژی کۆماری دووەمی ئیسپانیا، پێش هەژموونی میلیتاریزم دەگیرێت و لە ١٩٣٦ لەسێدارە دەدرێت. پاشان لە ١٩٣٧ تا ١٩٧٥ فرانکۆ دەبێتە سکرتێری گشتیی پارتەکە بەڵام لەناو میلیتاریزمی خۆیدا دەیتوێنێتەوە. ئەوەی لێرەدا بۆ ئێمە گرنگە وردبوونەوە و نووسینەوەی دوور و درێژی ئەم مێژووە نییە، بەڵکوو کاریگەریی دوو فەیلەسوفی نیچەیی ئیسپانییە بەسەر بزووتنەوەی فاشیزم و کۆنزەرڤاتیڤدا لەو وڵاتە، یەکەمیان خۆزێ ئەنتۆنیۆ، دامەزرێنەری فالانژیزم و دووەمیان، خۆزێ ئۆرتیگا یی گاسێت، فەیلەسوفی کۆنزەرڤاتیڤی ئیسپانیی کە ئایدیاکانی خزمەتیان بە بزووتنەوە ڕاستڕەو و فاشیستیی و کۆنزەرڤاتیڤەکان کردووە هەر لە ڕۆژگاری پێش جەنگی ناوخۆییەوە تا ئەمڕۆ. ئەمڕۆ، پارتی «ڤۆکس»ی ڕاستڕەو و نیۆنازیی ئیسپانیا کە لە ٢٠١٣ دامەزراوە، و شاڤیار ئۆرتێگا سمیس ڕابەرایەتی دەکات، لە کۆی گۆڤار و میدیا و ڕۆشنبیرییە گشتییەکەیدا نایشارێتەوە کە ئۆرتێگا یی گاسێت بە ڕابەری فیکریی خۆیان دەزانن.

بەڵام لە ئیسپانیاش، هاوشێوەی فاشیزمەکانی دیکە، فاشیزم وەک چارەسەرێک بۆ ڕەتکردنەوە و لەناوبردنی کۆمەڵگای جەماوەری، دیموکراسیی جەماوەری، ڕۆشنبیرێتیی گشتی دەبینرا، کە وەک خۆزێ ئەنتۆنیۆ دو ڕیڤێرا لە ١٩٣٥دا هۆشداری دابوو، ئەو کۆمەڵگایە، هاوشێوەی فاشیزمی ئیتاڵی و نازیزمی ئەڵمانی، وەک هەڕەشەی کۆمۆنیستی دەبینرا (چونکە لە هەرسێ فاشیزمەکەدا بەرپرسیارێتیی ڕۆشنبیری وەک مۆرکی مارکسیستی لەقەڵەم دەدرا) کە سەرمایەداریی لیبراڵ بەهۆی لاوازییەکەیەوە توانای بەرگەگرتنی نییە:

«زوو یان درەنگ، بەڵام بەحەتمی، پێشبینییەکانی مارکس ڕاست دەردەچن. ئێمە بەرەو چڕکردنەوەی سەرمایە، بەرەو بەپرۆلیتاریبوونی جەماوەر و دواجار بەرەو شۆڕشی جەماوەری مل دەنێین، کە سەردەمێکی تۆقێنەری دیکتاتۆرییەتی کۆمۆنیستی بەدووی خۆیدا دەهێنێت. و ئەم دیکتاتۆرییەتە کۆمۆنیستییەش، دەبێت ئێمە، ئەوروپییەکان، خۆرئاواییەکان، مەسیحییەکان بتۆقێنێت، چونکە ئاماژەیە بە ڕەتکردنەوەیەکی تۆقێنەرانەی مرۆڤ/پیاو؛ واتا توانەوەی مرۆڤ لەنێو جەماوەرێکی فراوانی بێشکڵ و شێوە، کە تێیدا تاکایەتی لەدەست دەچێت […]. بە باشی تێبینی بکەن کە لەبەر ئەمەیە ئێمە دژە-مارکسیستەکانین؛ ئێمە بۆیە دژە-مارکسیستین چونکە ئەوە سەرمایەدارییە ئاماژەیەکی ئاوای بۆ ئەم هەلومەرجە پێداوین؛ سەرمایەداریش، ئەنتەرناسیۆنالیست و ماتریالیستە»[32].

کاتێ ئێرنستۆ خیمێنتز کابالێرۆ (١٨٩٩-١٩٨٨)، فەیلەسوفی ئیسپانی و هاوڕێ و هاوخەباتی پریمۆ دو ڕیڤێرا و یەکێک لە ڕابەرانی فالانژیست، بۆچوونەکانی هاوڕێکەی هەڵدەگرێتەوە و دەڵێت «ئێمە بە هیچ جۆرێک لێبوردەییمان بەرانبەر بە ستەمکاریی هونەرێکی جەماوەرانی سەرکوتکار نییە کە کۆمۆنیزمی ڕووسی، خۆرهەڵاتی، دەیەوێت بەسەرماندا بسەپێنێت»[33]. کابالێرۆ، بە گەڕانەوە بۆ نیچە و گاسێت دەڵێت هەردوو فەیلەسوفەکە کۆمەکمان پێ دەکەن ڕۆحی نەتەوەییی ئیسپانی زیندوو بکەینەوە، بەرەبەیانێکی سەرسوڕهێنەر دوای تاریکیی کۆمەڵگای جەماوەری و سووکایەتی پێکردنی نەتەوەیی، ببینین. کابالێرۆ بەردەوام هێرشی دەکردە سەر پرۆسەی بەجەماوەرییکردنی ئیسپانیای مۆدێرن و ئەوروپا بە شێوەیەکی گشتی. کابالێرۆ وەک یار و یاوەرێکی خۆزێ ئەنتۆنیۆ پریمۆ دو ڕیڤێرا، نایشارێتەوە کە هەردووکیان لە خەباتیاندا تەواو کاریگەر بوون بە خۆزێ ئۆرتێگا یی گاسێت[34]. هەروەها هەردووکیان کۆمەڵگای جەماوەرییان بە دەستێوەردانی بەربەرە ئاسیاییەکان و داگیرکاریی ئاسیایی دەبینی، و لەم ڕووەوە بەلشەڤیزم و کۆمۆنیزم هێزی بەربەرە ئاسیاییەکان بوون کە هیچ پەیوەندییەکییان بە ڕۆح و خاکی ئەوروپاوە نییە[35]، بۆیە ئەرکی مێژوویی فالانژیست، کۆتاییهێنانە بەم بزووتنەوەیە. هەر لەبەر ئەوە، کاتێک کەتەلۆنییەکان لە بەرەیەکی یەکگرتووی چەپەکان و سۆسیالیست و دیموکراسیخوازەکاندا هەڵبژاردنی ١٩٣٦ دەبەنەوە، هەموو فالانژیستەکان دەچنە پاڵ سوپاکەی ژەنەڕاڵ فرانکۆ بۆ سەرکوتی کۆماری دیموکراتیی کەتەلۆنیا.

خۆزێ ئەنتۆنیۆ پریمۆ دو ڕیڤێرا، هەمیشە گاسێتی بە مامۆستای خۆی دەزانی و گاسێتیش هیچ کاتێک ئەم مامۆستاییبوونەی ڕەت نەکردەوە. گاسێت خۆشی تا مردنی لە ١٩٥٥دا بەردەوام پشتیوانی لە ڕژێمی میلیتاریی ژەنەڕاڵ فرانکۆ دەکرد و لەژێر حوکمی ئەودا بەرهەمە فەلسەفییەکانی بڵاو دەکردەوە و لە زانکۆکانەوە دەیویست کۆدەنگی بۆ ئەم ڕژێمە دروست بکات. بەڵام ئەوەی لە ڕاستیدا زۆر گرنگە باس بکرێت، بەرهەمە فەلسەفییەکانییەتی دژی کۆمەڵگای جەماوەری بەناوبانگترین بەرهەمی لەم بوارەدا کتێبی «ڕاپەڕینی جەماوەران»ـە(١٩٢٩). کابالێرۆ خۆی دانی پێدادەنێت کە «ڕیشەکانی فاشیزم [و فاشیزمی ئیسپانی] […] پاگانی، ‘بەرزەمرۆڤ’ن. نەوەی ئێمە هەموویان ئۆرتێگایی بوون. ئەوان سەروەرانی ئێمە بوون»[36].

لە ڕاستیدا کتێبی ڕاپەڕینی جەماوەرانی گاسێت[37] بەقووڵی لە ڕەتکردنەوەی دەسەڵات و کۆمەڵگا و مۆدێرنیتەی جەماوەریدا، ڕۆحی فاشیزمی ئیسپانیی تەنیوەتەوە. گاسێت هەروەها هاوشێوەی هاوچەرخەکانی، زمانێکی شێوە بایۆلۆژی بەکار دەهێنێت، تا خەسڵەتەکانی کۆمەڵگای جەماوەری دەستنیشان بکات و باس لە چارەسەرێکی ڕەگەزی «تەندروست» (نوخبەی ئەریستۆکرات» بەرانبەر بە ڕەگەزی «نەخۆش» (مرۆڤی جەماوەری) دەکات. مرۆڤی جەماوەری ڕەگەزی نزمتر، «داوەشاو»ن و لە پشتی ئەخلاقیاتێکی کۆیلەوە وەستاون تا کولتووری نوخبە و باڵا و ئەریستۆکراتی خۆرئاوا لەناو بەرن. بە کورتی، دوژمنی ڕۆحی ئەریستۆکراسی ئیسپانی، ئەو مرۆڤە جەماوەری و عەوامە بوو کە لە کۆمەڵگای جەماوەریدا بەرجەستە بووبوو. فاشیزمی ئیسپانی، هاوشێوەی فاشیزمەکانی دیکە، وەک گاسێت لە ١٩٢٩دا پێشبینی کردبوو، ئامانجی کۆتاییهێنان بەم سەردەمەی «ئیمپراتۆریەتی جەماوەر» بوو.

یەکێک لە کێشە هەرە بنچینەکانی وتارەکەی بەختیار عەلی، نەبوونی سەرچاوە و گەڕانەوەی زانستییە بۆ گاسێت، ئێمە بە هیچ جۆرێک نازانین فەیلەسوفە ڕاستڕەوە ئیسپانییەکە لەکوێ ئەم قسانە دەکات، بەڵام هاوکات داڕشتنەوەیەکی نووسەر بۆ ڕوانگەکانی گاسێت هەن لەو شوێنەی کە هەردووکیان پێیان وایە ڕۆشنبیر نەک بەشدارە لە گۆڕانی کۆمەڵایەتییدا، بەڵکوو کتومت دژی گۆڕانی کۆمەڵایەتیی دەوەستێتەوە. بەختیار عەلی نایشارێتەوە کە وەزیفە، ئەرک و بەرپرسیارێتیی ڕۆشنبیران هیچ نییە جگە لە فەرمانێکی سیاسی «ڕۆشنبیر لەو کاتەدا دەمرێت کە دەبێت بە کۆپیڕۆحی گشتی»[38]. لەگەڵ ئەوەشدا ئەوەی لە بیرمەندە ڕاستڕەو، کۆنزەرڤاتیڤ و فاشیستەکانی سەدەی بیستەوە ماوەتەوە، دەزانین تەنانەت خودی چەمکی ڕۆشنبیریش دیاردەیەکی جەماوەری و سەردەمی ڕۆژنامەیە و هیتلەر و موسۆلینی هیچ کاتێک گاڵتە و سووکایەتیی خۆیان بە ڕۆشنبیران نەدەشاردەوە، چونکە وەک چۆن پریمۆ دو ڕیڤێراش دەستنیشانی کردووە، ڕۆشنبیرێتیی خۆی دیاردەیەکی «کۆمۆنیستە بەربەرەکانە». ئەوەی لەم نووسینەی بەختیار عەلیدا دژبەر و پارادۆکسیکەڵە، هەم نازانرێت سەرچاوەی قسەکانی گاسێت کوێن و هەمیش بەوەدا کە چەمکی ڕۆشنبیر وەک چەمکێکی فەلسەفی یان سەرچاوەی فەلسەفە لە فیکری گاسێتدا ڕاڤە دەکات، دەکەوێتە کێشە و ناکۆکییەوە، چونکە لە هیچ شوێنێکدا گاسێت شتێکی وەها ناڵێت.

وتاری دووەم کە دەربارەی گرامشییە، مەریوان وریا قانع لە وتارەکەیدا دەربارەی گرامشی دەنووسێت:

«گرامشی داهێنەری كۆمەڵێك چەمكی فیكریی‌و میتۆدیی تازە‌و گرنگە كە بەشداریەكی ڕاستەوخۆیان لە تازەكردنەوەی فیكری سیاسیی‌و كۆمەڵایەتییدا كردوە، بە تایبەتی تازەكردنەوەی ماركسیزم. چەمكە هەرە گرنگەكانی گرامشی بریتین لە چەمكی ”هەیمەنە“، ”شۆڕشی پاسیڤ“، ”بلۆكی مێژوویی“، ”ڕۆشنبیری ئۆرگانیی“،”جەنگی پێگە“، ”جەنگی دەستەویەخە“، ”كۆمەڵگای مەدەنیی“، ”دەوڵەت” هتد..

لە دونیای ئێمەدا هەندێك لەم چەمكانە دەتوانن هاریكارمان بن بۆ تێگەیشتنێكی باشتر‌و سودمەندتر لەو واقیعە مێژووییەی ئەمڕۆكە ئێمە لەناویداین لە پێش هەمووانیشەوە بۆڕزگاربوون لەڕەشبینیی‌و پاسیڤیزمی فیكریی‌و سیاسیی‌و فەرهەنگیی، بۆ تێگەیشتنێكی باشتر‌و بەسەمەرتر لەڕۆڵیڕۆشنبیر، بۆ وێناكردنێكی ئاڵۆزتری پەیوەندی نێوان نێوان فیكر‌و واقیع‌و فیكر‌و پراكتیكی كۆمەڵایەتیی. هتد..»[39].

بەڵام لە چاوپێکەوتنێکدا ئامانجی ئەم چەمکانە بۆ کۆمەڵگای کوردی دیاری دەکات و لە هەوڵیدا بۆ دروستکردنی بلۆکێکی مێژوویی دژ بە پارتی، لەنێوان هێزە ئیسلامییەکان و بەرهەم ساڵحدا بەم جۆرە پێناسەی «بلۆکی مێژوویی» دەکات:

«ره‌نگه‌ مێژووی ئێمه‌ هیچكاتێك به‌ڕاده‌ی ئه‌مڕۆ پێویستی به‌و بۆچو‌ونه‌ی گرامشی نه‌بووبێت كه‌ باس له‌دروستبوونی ”بلۆكێكی مێژوویی“ ده‌كات، واته‌ باس له‌كۆبوونه‌وه‌ی كۆمه‌ڵێك هێزی جیاوازده‌كات له‌ده‌وری كۆمه‌ڵێك داواكاری كۆمه‌ڵایه‌تی‌و سیاسی هاوبه‌ش، به‌كورتی ئه‌و عه‌قڵیه‌ته‌ی پێیوایه‌ نابێت داواكاری شه‌قام‌و داواكاری ئۆپۆزسیۆن‌و داواكاری رۆشنبیران لێكبچن، عه‌قڵیه‌تێكی ترسناكه‌، عه‌قڵیه‌تێكه‌ رێگه‌ له‌هه‌موو كارێكی پێكه‌وه‌یی راسته‌قینه‌ ده‌گرێت، ناهێڵێت سیاسه‌ت به‌مانای چالاكییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌سته‌جه‌معی له‌دایك ببێت»[40].

لە نیگای یەکەمدا وا دەردەکەوێت، ئەم پەرەگرافە بەرگریکردن بێت لە سیاسەت و بەرژەوەندیی گشتی، بەڵام لە بنەڕەتدا هەڵگەڕاندنەوەی تێز و تیۆرەکەی گرامشییە. لە ڕاستیدا گرامشی باس لە دوو جۆری ڕۆشنبیران دەكات. یەكەم ئەوانەن كە پێیان دەڵێت ڕۆشنبیرانی نەریتی، كە بەتەواوی هەم لە ڕوانگەى مێژوویی و هەم لە ڕوانگەى ئایدیۆلۆژیی-كۆمەڵایەتییەوە پێناسەیان دەكات. پێناسەى مێژوویی ڕۆشنبیرانی نەریتی ئاماژەكردن بەو شێوازەى كاركردن و پێكەوەیی ڕۆشنبیران لەگەڵ مۆدێلێكی بەرهەمهێنان كە پێویستە لەلایەن ئەو ڕۆشنبیرانەى لەگەڵ دەركەوتنی چینێك و مۆدێلێكی نوێی بەرهەمهێناندا كار دەكەن، بەكار بهێنرێت. بۆیە، بۆ نموونە، ڕۆشنبیرانی ناو مۆدێلی فیودالی بەرهەمهێنان (قەشەكان، زاناكان، هونەرمەندان)، دەبوو ئاوێتە ببێت و دووبارە بەگوێرەى پراكتیكە تازەكان و پێداویستییە تازەكانی مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری، دووبارە بەگەڕ بخرێتەوە[41]. بە هەمان شێوە، ئەو ڕۆشنبیرانەى لەناو سەرمایەداریدا گەشەیان كردووە، دەبنە ڕۆشنبیرانی «نەریتی» لە بەرانبەر بە گەشەسەندنی مۆدێلێكی سۆسیالیستی بەرهەمهێنان، و دووبارە پێویست بە توانەوە لەنێو ئەولەویەتە تازە كۆمەڵایەتییەكان و پێداویستییەكان دەكات. گرامشی هەروەها ڕۆشنبیرانی نەریتی سەرەڕای ئاوێتەبوونیشیان وەك ئەوانە پێناسە دەكات كە لە ناو مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری دوور لە پێداویستییە ئابووری و سیاسییەكانی چینی سەرمایەدار مانەوە. دووبارە قەشەكان و فەیلەسوفان و لەوانەیە زۆربەى هونەرمەندان و لێكۆڵەرانی زانستە مرۆییەكان لەناوەوەى ئەكادیمیادا كەوتوونەتە نێو ئەم جۆرەى كاركردنی ڕۆشنبیرییەوە، كە دەكرێت تیایاندا بەها میتافیزیكییە نا-ئامرازییەكان دەستنیشان بكرێن. ئەم ڕۆشنبیرانە “نەریتیین” كاتێك بەراوردی كاتیگۆرییەكی سەرەكیی دیكەى گرامشی دەكرێن: ڕۆشنبیرانی ئۆرگانی.

بۆ تێگەیشتن لە چەمكی ڕۆشنبیرانی ئۆرگانی، ئێمە دەبێت سەرەتا ئەم چەمكە بە دوو چەمكی دیكەى ناو كارەكەى گرامشییەوە ببەستینەوە: كۆمپانیای-ئابووری و هەژموون. گرامشی دەڵێت: وشیاریی سیاسیی چینێكی باڵادەست یەكێكە لەوانە دەبێت تەنها بەرگری لە بەرژەوەندییە ئابوورییەكانی خۆى دەکات. سەرەتا دەبێت بەرەو یەكگرتن لەگەڵ بەرە و بەشەكانی دیكەى چینەكەى خۆی بڕوات، بە شێوەیەك جۆرە جیاوازەكانی سەرمایە، وەك چۆن پێشتر لە سەرمایەی پیشەسازی، دارایی، بازرگانی و سەرمایەى زەوی بە شێوەیەكی مێژوویی ئەنجام دراون. ئەگەر چینێك تەنها لە ئاستی بەرگریكردن لە بەرژەوەندییە ئابوورییەكانی خۆیدا بووەستێت، ئەوا لە ئاستی كۆمپانیایی-ئابووریدا دەوەستێت. لەودیوی دامەزراندنی پێكەوەیی و وابەستەیی ناو-چینەكەوە چینێكی باڵادەست دەبێت بچێتە ئەودیوی بەرژەوەندییە دەستەجەمعی و كۆییەكانی خۆیەوە زەمینەى ئەخلاقی-سیاسی بەسەر كۆمەڵگادا بسەپێنێت، تا هەموو چینەكانی دیكە بەوە ڕازی بكات كە بەرژەوەندییەكانیان دەكرێت لە ڕێگای یەكگرتنی خۆیان یان قبوڵكردنی حاكمییەتی چینی باڵادەست بەدی بهێنرێت. كاتێك چینێكی باڵادەست دەگات بەمە، یان ئەمە بەدەست دەهێنێت، ئەوە بەتەنها باڵادەست نییە، بەڵكوو هەژموونی یاخود خاوەن هەژموونیشە[42]. سەبارەت بە هەژموون گرامشی مەبەستی ئەوەیە كە ئەمە چینێكە (لانی كەم لە هەندێك ئاستدا) ڕەزامەندی و لارینەبوونی چینە چەوساوەكان بە هەلومەرجی خۆیان دەباتەوە.

ئەوە ڕۆڵی ڕۆشنبیرانی ئۆرگانییە ئەم ڕەزامەندییە بەرهەم بهێنن و بۆ ئەنجامدانی ئەمەش ئەوان بەگشتی كار بۆ گۆڕین و كاریگەریی ئەجێندا كولتووری، ئەخلاقی و سیاسییەكان دەكەن. بە شێوەیەكی كلاسیكی، ڕۆشنبیرانی ئۆرگانی دەكرا لەنێو پارتە سیاسییەكاندا بدۆزرابانەوە، لە سەرووی باوەڕپێكراوترین ڕۆژنامەكان، لە پەیوەندییە گشتییەكان و بانگەشەكاندا و لەوانەیە ئەمڕۆ لە تینك تانكەكاندا. ئەم ڕۆشنبیرانە بە شێوەیەكی ئۆرگانی وابەستەن بە پێداویستییە ئابووری و سیاسییەكانی چینی باڵادەست. لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا، ئەمانە ئەو بیرمەند، ڕاڤەكار، سەرپەرشتیار (سەرنووسەر)، نووسەران، پێشكەشكارانی ڕادیۆ و هتدن كە هەوڵ بۆ ڕازیكردنی دانیشتووانی گشتی دەدەن كە نیۆلیبرالیزم و بازاڕی ئازاد واتا ڕیفۆرمی پێشكەوتووخوازانە و سەرهەڵدانی دیموکراسی. بێگومان لە کوردستانیش هەمیشە بەشێک لە ڕۆشنبیرانی بازنەی ڕەهەند بەڕاشکاوی بانگەوازیان بۆ ئەوە کردووە کە بازاڕی ئازاد و نیۆلیبرالیزم گەرەنتیی دیموکراسییە. بەڵام هاوکات ڕۆشنبیرانی ئۆرگانیی هەژموونی پێچەوانەش هەن، کە دەکرێت بە پاڵ ڕۆشنبیرانی ئۆرگانی و نەریتییەوە ئاوا پۆلێنیان بکەین:

یەك) ڕۆشنبیرانی ئۆرگانیی هەژموونی كە لەپێناوی چینی سەرمایەداردا كار دەكەن و كەسابەتە سەرەكییەكەیان یارمەتیدانی دروستكردن و پێكهێنانی ئەجێندای فراوانی ئەخلاقی-سیاسی، كۆمەڵایەتی و كولتوورییە.

دوو)  ڕۆشنبیرانی ئۆرگانیی هەژموونی پێچەوانە. ئەوان كار لەسەر خستنە ژێرپرسیاری چوارچێوە باڵادەستەكانی مەرجەعییەت، گریمانە باڵادەستەكان و ئەو ڕەوتە سیاسییە باڵا دەستانە دەكەن كە لە بەرژەوەندیی سەرمایەداری دەجووڵێنەوە. ئەوان بە شێوەیەكی ئۆرگانی وابەستەى ئەو چین و گروپانەن كە سەقامگیری بۆ ئەوان بریتییە لە «دۆخێكی لەناكاو». ئەم گروپەش بە نۆرەى خۆی دەكرێت دابەش بكرێت بۆ:

دوو. ١) ئەوانەى، هاوشێوەى ماركس و ئەنگڵس، لە چینە ناوەڕاستەكانەوە دێن، بەڵام لەڕووی سیاسی، سایكۆلۆژی و ئایدیاڵییەوە، لە گۆشەنیگای پراكتیكەكانیانەوە خۆیان لەم گروپە هەژموونییە بەدوورگرت.

دوو. ٢) ئەو ڕۆشنبیرانەى لەناوەوەی چینە كرێكارییەكان و گروپە ژێردەستەكانی دیكەدا گەشە دەكەن (بەڵام دەبێت بەرگەى توانەوە و بێلایەنی لەناوەوەى دامەزراوە باڵادەستەكاندا بگرن و بەرانبەری بووەستنەوە).

ئێستا ئاوڕێک لە بلۆکی مێژوویی بدەینەوە. مەریوان وریا قانع دەڵێت: «لای گرامشی، فەیلەسوفی ئیتاڵی، بلۆکی مێژوویی دروستکردنی ئەو وێنە گشتییە و ئەو زمانی خۆباسکردن و خۆشیکردنەوە و دونیابینییە کاری ڕۆشنبیرانە، کاری ئەکادیمییەکان و میدیاکاران و فیلمسازان و ھونەرمەندان و کادرە دڵسۆز و خاوەن ویژدان و تێگەیشتنە سیاسییەکانی ناو حیزب و ده‌ره‌وه‌ی حیزب و خوێندەوارە دینیی و نادینییەکان و چالاکەوانانی کۆمەڵگای مەدەنیی و ئافرەتان و ئەوانیترە».

بەڵام با بزانین ئەنتۆنیۆ گرامشی خۆی چی دەڵێت: «بلۆکی مێژوویی بریتییە لە خەبات بۆ هەژموون و خەباتێکە بۆ بلۆکێکی نوێی مێژوویی، واتا ڕێکخستنی بەرنامە ئینتیقالییەکان لە خەباتی هاوبەشەوە سەرچاوە دەگرن، تاقیکردنەوەی چینە چەوساوە و ژێردەستەکان، فۆرمەکانی ڕێکخستن، پراکتیکە تازە سیاسییەکان و ڕۆشنبیرە تازە سیاسی و بەسیاسیبووەکانە. […] بلۆکی مێژوویی ستراتیژ و تاکتیکی سۆسیالیست و چەپەکانە بۆ دامەزراندنی هەژموونی پێچەوانە دژی هەژموونی بۆرژوازی»[43].

دەکرێت لێرەدا هەڵەوەرگێڕانەکانی مەریوان وریا قانع بەم جۆرە دیاری بکەین:

١) گرامشی تەنها وەک فەیلەسوفێکی ئیتاڵی لە قەڵەم دەدات و ناوی سەرۆکی پارتی کۆمۆنیستی لێ دەکاتەوە تا لەگەڵ ئەجێندای لیبراڵی دامەزراندنی بلۆکی مێژوویی نێوان هێزە ئیسلامییەکان و نیۆلیبراڵەکان بیگونجێنێت.

٢) گرامشیی تێزەکە بۆ لێدان و خستنی هەژموونی بۆرژوازی بەکار دەهێنێت، مەریوان وریا قانع بەپێچەوانەوە بۆ ڕاگرتن و بەهێزکردنی هەژموونی بۆرژوازی.

٣) گرامشی وەک تاکتیک و ستراتیژی پارتە سۆسیالیست و چەپەکان دەیبینێت (دژی فاشیستەکان، کڵێساییەکان، بۆرژوازی)، مەریوانوریا قانع بۆ یەکخستنی کۆمەڵ و یەکگرتوو (ئیسلامیست)، بەرهەم ساڵح (نیۆلیبراڵ) و بزووتنەوەی گۆڕان (نیۆلیبراڵ و پۆپۆلیست).

٤) گرامشی هێزە کۆمەڵایەتییەکانی ناو بلۆکی مێژوویی دیاری دەکات: چینە ژێردەستەکان، کرێکاران، چەوساوان و ڕۆشنبیرانی سیاسی (کە پاشان ناویان دەنێت ڕۆشنبیرانی ئۆرگانیی هەژموونی پێچەوانە)، مەریوان وریا قانع نەک بۆ بەهێزبوونی چینە ژێردەستەکان، بەڵکوو ڕێک بەپێچەوانەوە بۆ یەکخستنی سەردەستەکان دژی سەردەستەیەکی دیکە، بەکاری دەهێنێت.

گەڕانەوەی ڕۆشنبیرانی ئۆرگانی بۆ تێز و تیۆرەی چەپەکان، شتێکی تازە و دیاردەیەکی کوردی نییە، بەڵکوو ڕەگ و ڕیشەیەکی مێژوویی هەیە. واڵتەر بنیامین ناو لەم جۆش و خرۆشە دەنێت «ماخولیای چەپڕەو» (١٩٣١) و دەنووسێت:

«كاركرد و وەزیفەیان ئەوەیە لەڕووی سیاسییەوە قسە لەپێناوی گروپ و فڕقەكاندا بكەن نەك بۆ پارت و حزبەكان، لەڕووی ئەدەبییەوە بۆ مۆدێلەکان نەك بۆ قوتابخانەكان بدوێن، لەڕووی ئابووورییەوە قسە بۆ بكەرە [بازرگانییەكان] بكەن نەك بۆ بەرهەمهێنەران. و لە ڕاستیدا، لە ١٥ ساڵی ڕابردوودا ئەم ڕۆشنبیریی (ئینتلیجێنتسیا) چەپڕەوە بە بەردەوامی بووەتە بكەری هەموو پێكەوەییە ڕۆحییەكان (geistigen Konjunkturen) لە ئەكتیڤیزمەوە[44] بۆ ئێكسپریسیۆنیزم و لەوێوە بۆ ئۆبژێكتیڤیتەى نوێ. بەڵام گرنگی و مانا سیاسییەكەى بەهۆی گواستنەوە و بەرز و نزمی ڕامانە شۆڕشگێڕییەكان لە پەلوپۆپ كەوتبوو و بێكەڵك بووبوو، هەر هێندەى لە بۆرژوازییەوە بەرزبوونەوە، چوونە نێو ئۆبژێكتەكانی پەرتەوازەیی، سەرسامی، كە دەكرا لەپێناوی بەكاربردندا بخرێتە ڕوو»[45].

ئەم گوتارە و گەڕانەوەیە بۆ دیدگای چەپەکان لە ساتە قەیراناوییەکاندا، لە فۆرماڵدا وا دەردەکەوێت پێشکەوتووخواز و ڕادیکاڵ بێت، بەڵام هەروەک بنیامین دروست دەستنیشانی کردووە: «ئەم ڕادیكاڵیزمە چەپڕەوە، كتومت ئاراستە و ڕێچكەیەکە بەرانبەر بەو شتەى چیتر بەگشتی هیچ پەیوەندییەكی كردەى سیاسی بەرانبەری بوونی نییە. ئەمە بۆ چەپی ئەم یان ئەو ئاراستەیە نییە، بەڵكوو بەسادەیی بۆ چەپی ئەو شتەیە كە لە گشتدا مومكینە و دەگونجێت. لەبەر ئەوەى لە سەرەتاوە هەموو ئەوەى بیری لێ كراوەتەوە چێژگەیاندن بە خۆیەتی لە ئارامییەكی تەواو نێگەتیڤدا. بەدگۆڕان و وەرچەرخانی خەباتی سیاسی لە بڕیارێكی ناچارییەوە بۆ نێو ئۆبژێكتێكی چێژ و خۆشی، لە ئامرازەكانی بەرهەمهێنانەوە بۆ نێو وتارێكی بەركاربردن – واتا دوایین لێدان و زەڕبەى ئەم ئەدەبیاتە»[46].

ئەم ڕوانگەیە بۆ ڕۆشنبیر لای هەردوو ڕۆشنبیرەکە، ئامانجی ئەوەیە بە فراوانی خۆی لە خواستە جەماوەرییەکانی کۆمەڵگا، خوێندکاران، ژنان، هەژاران، گروپە ژێردەستەکان بدزێتەوە و وەک چۆن لە پرسی ڕۆشنگەریدا بینیمان، لێرەشدا ئەم ڕۆشنبیرێتییە بە هیچ شێوەیەک ئەگەر هاوپەیمانی دەسەڵاتدارانیش نەبێت، هیچ هاوسۆزییەکی بۆ ژێردەستەکان و چەوساوەکان نییە و بگرە بە چەمکگەلی وەک «گاگەل، عەوام، مێگەل، گەمژە، سیاسی، ئایدیۆلۆژیست» و هتد خەباتەکانیان بێ بەها دەکات. ئەگەر دوا نموونە بۆ ئەم بەشە بهێنینەوە، باس لە دوایین هەوڵی مەریوان وریا قانع بکەین بۆ بێبەهاکردنی هەوڵی دەستەجەمعیی سیاسی و ڕۆشنبیریی لاوان و خوێندکاران لە کوردستان. ساڵی پار کتێبی «فیکری ڕادیکاڵ: دەربارەی سەید قوتب و سلاڤۆ ژیژێک و لیبرڵیزم» لەلایەن دەزگای سەردەمەوە بڵاو دەبێتەوە. جگە لەو سەردێڕانەی لە نیگای یەکەمدا کۆی دیدگای نووسەرەکەمان بۆ ئاشکرا دەکات، بەڵام بە وردبوونەوە لە ناوەرۆکدا، بەر کۆمەڵێک پارادۆکس و هەوڵی هێرش و جەنگی ئایدیۆلۆژی بۆ سەر گروپە ژێردەستە و چەوساوەکانی کۆمەڵگای کوردی دەبینین.

کوردستان بە دیاریکراوی لە ٢٠٠٣ بەدواوە، مەیدانێکی سەلامەتی بازاڕی ئازادە بۆ کۆمپانیا فرەنەتەوەکان، ئێستا کە کۆی کەرتی گشتی لەو وڵاتەدا ڕسوا کراوە و بە کۆمپانیا تایبەت و حزبییەکان فرۆشراوە و نەک تەنها باشتربوون لە داهاتی تاکدا ڕووی نەداوە، بەڵکوو خراپتریش بووە و کەرتەکانی تەندروستی، پەروەردە، خوێندنی باڵا، کولتوور، کارەبا، ئاو و هەموو شتێک وێرانکراوە و ئێستاش شەقامە گشتییەکانی کوردستان بە کەرتی تایبەت فرۆشراون بۆ ئەوەی لە داهاتوویەکی نزیکدا ڕێبواران و شۆفێران پارەی وەستان و ڕۆیشتن بەسەر شەقامەکانیش بدەن، نووسەری کتێبی فیکری ڕادیکاڵ ڕەخنەگرتن لەم جۆرە لیبراڵیزمە هار و دڕندەیە بە «نەخۆشیی سایکۆلۆژیی و دەروونیی» ناو دەبات و لە ڕێگای بەکارهێنانی ناوی ژیژەک وەک «مەترسیدارترین فەیلەسوف بۆ سەر لیبراڵیزم و سەرمایەداری» و بەراوردکردنی بە «توندڕەویی ئیسلامی: سەید قوتب»، دەیەوێت خەونی ئەو گەنجانەی ڕەخنە لەم سیستەمە دەگرن، بێبەها بکات. نووسەر ژیژەک وەک مەترسییەکی گەورە لەسەر سیستەمی جیهانی دەبینێت، ئەگەرچی لە جووڵەیەکدا وا پیشانی دەدات کە لە نیگای گلۆبالەوە سەیری پرسەکە دەکات، بەڵام بە وردبوونەوە لە ئاستی جیهانی، بۆمان دەردەکەوێت نووسەر کتومت لە ڕوانگەی کۆمەڵگای کوردییەوە سەیری پرسەکە دەکات. چونکە ژیژەک ئەمڕۆ لە ئاستی جیهانیدا نەک تەنها لەسەر چەپی ڕادیکاڵ و شۆڕشگێڕ حساب ناکرێت، بەڵکوو لەگەڵ سەرهەڵدانی ئەوەی پێی دەگوترێت «قەیرانی پەنابەران» ژیژەک کەوتە بەرگریکردن لە بەهاکانی ئەوروپا و هاوشانی بیرمەندە ڕاستڕەوەکان داوای داخستنی سنوورەکانی دەکرد و ئەمەش لە ئاستی دونیادا وەک سکانداڵ دەردەکەوێت.

شاری بەرلین کە ئەمڕۆ بووە بە هیوای چەپەکانی ئەوروپا، کەس ژیژەک وەک مۆدێل سەیر ناکات. بەڵکوو بگرە ناوی لە بازنەیەکی زۆر بچووکی ڕۆشنبیراندا نەبێت، بوونی نییە. بەڵام ئەگەر ئێمە لە سیاقی کوردستاندا بڕوانین، ژیژەک بەپێچەوانەوە ڕۆڵی چەپێکی ڕادیکاڵی ڕەخنەگر دەگێڕێت، بەتایبەت بۆ ئەو لاوانەی ئەم سیستەمە هارە لیبراڵە تەواو هاڕیونی و ڕۆژانە سووکایەتی بە کەرامەتی مرۆییان دەکات، ژیژەک ڕێک لای ئەوان ڕۆڵی ڕەخنەگرێک دەگێڕێت کە دەتوانێت یارمەتییان بدات پەی بە درز و کەلێن و کارەساتەکانی سیستەمەکە بەرن. ژیژەک ڕەنگە لە ئەوروپا وەک چەپی مارکسیست یان ڕادیکاڵ نەبینرێت، بەڵام لە کوردستان ئەم وەزیفەیەی وەرگرتووە، جا لێرەوە بەئاسانی دەگەین بەو ئەنجامەی مەریوان وریا قانع ڕێک لە گۆشەنیگای لاوێکی سەرکوتکراوی کوردستانەوە سەیری ژیژەک دەکات و هیواکانی ئەم لاوە ژێردەستەیە بێبەها دەکات. لێرەدا بۆمان دەردەکەوێت کە ئەم جۆرە ڕۆشنبیرییە لە کاتەکانی دیکەدا بەرگە ماخولیا چەپڕەوییەکەی دادەنێت و ناڕاستەوخۆ دەبێتە هاوسۆز و هاوپەیمانی نەک ژێردەستەکان، بەڵکوو سەردەستەکان. یەکێکیش لەو چەمکانەی بازنەی ئەم ڕۆشنبیرانە لە کاتی دامەزراندنی گۆڤاری ڕەهەندەوە تا ئێستا بەکاری دەهێنن بۆ بێبەهاکردنی هەموو بیرۆکە و فیکرەیەکی دەرەوەی خۆیان، کورتکردنەوەی لاوان، ڕەخنەگران و بیرجیاوازەکانە بۆ کۆمەڵێک بکەری خاوەن بوغز، کینە و ڕق و ئەوانەی چاویان بە «دەسەڵاتی مەعریفە»ی ئەوان هەڵنایەت. بەکارهێنانی چەمکی بوغز و کینە، باشترین میکانیزم بووە تا ئێستا ئەم ڕۆشنبیرانە دژی هەموو بیرێکی جیاواز بەکاریان هێناوە.

تەنانەت ئەم جۆرە میکانیزمەی کوشتنی دەروونی و ڕۆحیی لاوانی جیاواز و خوازیاری گۆڕانی ڕیشەیی لە کۆمەڵگادا ڕیشەیەکی دوور و درێژی لەناو هەموو بزووتنەوە کۆنزەرڤاتیڤ و ڕاستڕەوەکاندا هەبووە، نەیارەکانیان بە نەخۆش، داوەشاو، میکرۆب، دژ بە شارستانییەت و کولتوور و هتد لە قەڵەم داوە. تەنانەت ئەمڕۆ لیبراڵەکانی خۆرئاواش ڕێگا بە خۆیان نادەن بەهیچ جۆرێک لە بەکارهێنانی زاراوەی «نەخۆشیی سایکۆلۆژی» بۆ ڕەخنەگرانیان نزیک ببنەوە، چونکە وشیاریی کۆیی و مێژوویی ئەم کۆمەڵگایانە بە ئاستێک گەیشتووە دەزانن ئەم دەستەواژانە ڕابردوویەکی مەترسیداریان هەیە. نموونەیەکی زەق و بەرچاو، کتێبی «خەباتی من»ی هیتلەر، چەند جارێک ناوی لیبراڵەکان دەهێنێت، بەڵام تەنها بە جۆرە ترسنۆکێک لە قەڵەمیان دەدات کە نەیانتوانیوە بەر بە هەژموونی مارکسیزم بگرن، بەڵام لە بەرانبەردا لە سەرووی دوو سەد جار زیاتر ناوی مارکسیستەکان و جوولەکەکان دەهێنێت و هەمیشە هاوەڵناوەکانی وەک «نەخۆش، شێواو، داوەشاو، میکرۆب، دوژمن، ڕادیکاڵ، نا-ئەڵمانی و هتد» بۆ ئەوان بەکار دەهێنێت. ئەمڕۆ لە کۆمەڵگای خۆرئاواییدا بەکارهێنانی دەستەواژەی «ڕەخنە لە لیبراڵیزم وەک نەخۆشییەکی دەروونی» دەکرێت بەکارهێنەرەکەی ڕووبەڕووی دادگا و سزادانیش بکاتەوە. لێدان لە نەیاران و جیاوازبیرکەرەوان بە میکانیزمە دەروونییەکان، لە مێژوودا تەنها میکانیزمی هێز و بزووتنەوە دەسەڵاتخواز، ڕاستڕەو، کۆنەرڤاتیڤ و دژە-دیموکراتییەکان بووە.

ژن وەک دایک و ژینگە وەک دەشت و کێو

لە دوا پرسیاری ژنەفتن لە بەختیار عەلی دەربارەی پرسی ژن و ژینگە، کە بۆچی ڕۆشنبیرانی بازنەی ڕەهەند فەرامۆشیان کردووە، نووسەر دوو پرس دەوروژێنێت کە شایانی ئەوەن کەمێک هەڵوەستەیان لەسەر بکەین، سەبارەت بە ژن دەڵێت «ئەوەی بمانەوێت باس لە ژن بکەین، بێ ئەوەی ڕوانینێکمان هەبێت بۆ مرۆڤ بە گشتی، بۆ ئازادی، بۆ دەسەڵات، بۆ بونیادی کولتووری، بۆ بونیادی عەقڵ، بۆ پێکهاتی سیاسی و کۆمەڵایەتی، ئەوا ناتوانین لە هەندێ ڕستەی کڵێشەیی و هەندێک دروشم زیاتر هیچ دیکە بەرز بکەینەوە» و سەبارەت بە پرسی ژینگەش «تا نیگامان بۆ سروشت لەو تێڕوانینە سیاسییە پاک نەکەینەوە، ناتوانین جارێکی تر سروشت وەک خۆی، وەک سروشت ببینین. لە ڕۆمانی «ئێوارەی پەروانە» و «کۆشکی باڵندە غەمگینەکان»دا هەوڵ مداوە کەم تا زۆر، جارێک سروشت وەک ڕزگارکەر و جارێکیش سروشت وەک شوێنی جوانی و حەقیقەتی ڕاستەقینە وێنا بکەم. عەشقستان لە ئێوارەی پەروانەدا، میتافۆرێکە بۆ سروشت وەک ڕزگارکەر، وەک دوا پشت و پەنا و پەرێزی مرۆڤەکان، ڕزگارکەرێک کە ناتوانێت بە تەنیا مرۆڤەکان بپارێزێت، ئەگەر مرۆڤەکان بەڕاستی یەکتریان خۆش نەوێت. لە کۆشکی باڵندەکانیشدا ناو سروشت تەنیا جێگایەکی ڕاستەقینەیە کە مرۆڤ تێیدا هێزی خۆی، عەشقی خۆی تاقی دەکاتەوە»[47]. دەکرێت چۆن ئەم دوو بۆچوونە هەڵبسەنگێنین؟

بە دڵنیاییەوە ئەم بۆچوونانەش وەک زۆربەی ئەو ڕوانگانەی تا ئێستا ڕاڤەمان کردوون تازە نین و ڕیشەیەکی کۆنتریان هەیە: کورتکردنەوەی کێشەی ژن بۆ کێشەی مرۆڤ بە گشتیی و کورتکردنەوەی پرسی ژینگە و کەش و هەوا بۆ پرسێکی کۆنزەرڤاتیڤی وەک ژینگەگەرایی و سروشتپەرستیی کە ئەمڕۆ لە بزووتنەوەی «پێگیدا» لە ئەڵمانیادا بە فراوانیی گەڕاوەتەوە. بەڵام ئەگەر هەنگاوێک بگەڕێینەوە دواوە، شۆڕشی فەڕەنسی سەرەتایەک بوو بۆ دەرکەوتنی ژن لەسەر سەکۆی سیاسی، یاخود دەکرێت بڵێین هەستکردن بەخۆی وەک ژن. لەگەڵ زیاتر گەشەسەندنی بزووتنەوە جەماوەرییەکان و تەقینەوەی لە شۆڕشەکانی نێوان ١٧٨٩-١٨٤٨ و پاشان کۆمۆنەی پاریس، ١٨٧١دا، سەرهەڵدانی بەرچاوی ژن وەک بوون و کیانێکی سەربەخۆ زیاتر دەرکەوت.

لەبەر ئەوە گەشەسەندنێکی دیکەی کۆمەڵگای جەماوەری، وەرچەرخان و گۆڕانی هەنگاو بەهەنگاو بوو کە ژنانیشی دەگرتەوە و کاریگەریی لەسەر پێگەی ئەوان دادەنا. تا دوایین سەردەمی مۆدێرن، ژنان بەگشتی لە هەموو بوارەکانی ژیانی گشتی وەدەرنرابوون و لەڕووی سیاسی و ئابوورییەوە وابەستەی پیاوان کرابوون. مافی دەنگدانیان نەبوو، بۆیان نەبوو بڕۆنە ناو دامەزراوە ئەکادیمییەکانەوە، و مافە ئابوورییەکەیان ئێجگار سنووردار بوو. بۆ نموونە، لە بریتانیای بەڕادەیەک پێشکەوتووتردا، تەنها لە ساڵی ١٨٨٣دا ئەو بڕیارە هەڵوەشایەوە کە لە ژنانی قەدەغە کردبوو ببنە خاوەنی موڵک هەرکە شوویان کرد، و بەشداریشیان لە جیهانی کاردا، زۆر سنووردار بوو. ژنانی چینەکانی خوارەوە هەرزانترین جۆری کاریان لە یەکەی پیشەسازیدا پێشکەش دەکرد و داهاتیشیان بەکەڵکی ژیانی مەمرە و مەژی دەهات و یاخود لە ماڵەکانی چینە باڵاکاندا وەک کارەکەر کاریان دەکرد لە کاتێکدا ژنانی چینی ناوەڕاست ڕەزامەند بووبێتن یان نا، دەبوو خەریکی بەخێوکردن و گەورەکردنی منداڵان بن و کاروباری ماڵەوە بەڕێوە بەرن. بارودۆخی شتەکان لە ڕێگای دوو خواستی تێکەڵی ئایدیۆلۆژییەوە ڕەوایەتی پێ دەدرا: دەگوترا ژنان بە سروشت نزمترن و هەروەها پیادەکردنی پرەنسیپی «بوارە لەیەک جیاکان» بەو پێیەی جیاوازییە ناوەکی و سروشتییەکانی نێوان ڕەگەزەکان (سێکسەکان) بوونیان هەیە کە هاوکات جیاوازیی کردەوە و ڕەفتاریش دیاری دەکەن. لە دوای شۆڕشەکانی ١٨٤٨ـەوە پرسەکە زیاتر بە سیاسی دەبێت و لە کۆمۆنەی پاریس لە ١٨٧١دا ژنان بەشدارییەکی بەرفراوان دەکەن. بۆ نموونە دروشمی «برایەتی»ی شۆڕشی فەڕەنسیی ١٧٨٩ دەگۆڕن بۆ دروشمی «سۆڵیداریتی»(هاوپشتی). تا کۆتاییەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم، و شۆڕشی ئۆکتۆبەر لە ڕووسیا، ١٩١٧، ئیتر شتێک نەمابووەوە بەوەی ژن بگەڕێنرێتەوە دواوە.

لە دوای جەنگ، قسە لەسەر مۆدێلی «ژنی نوێ» دەکرا: زۆر سەربەخۆ، متمانەی بە خۆی و بە تواناکانی، ئاستێکی گەورە و بەرچاوی دەربڕینی بیر و ڕا و چێژی خۆی، ڕێک دەخات و زیاتر و زیاتر ئازایانە هەست و سەربەخۆیی ئیرۆتیکی و سێکسوالی خۆی وەردەگرت و دەچووە دەرەوەی حەرەمی ماڵەوە، کەمتر لە لایەن پیاوەوە ئامۆژگاری دەکرا و کەمتر فەرمانی پێ دەکرا «وەک ژنێک» خۆی پۆشتە بکات و جل لەبەر بکات: زۆربەی ژنان قژیان کورتتر دەکردەوە، کە لەمەوە لە ڕۆڵی دیاریکراوی نەریتی ژنانەیان دەدا، جلوبەرگی ژنان کورتتر دەبووەوە و بۆ یەکەمجار ژنان دەستیان کرد بە لەبەرکردنی پانتۆڵ[48]. بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان، کۆنزەرڤاتیڤ و فەلسەفە کۆنەپارێزەکان، هەموو هەوڵیان ئەوە بوو ژن بگەڕێننەوە شوێنی خۆی، خزمەتکاری و پاشکۆیەتی. وەک مێژوونووس ئەندریاس هویزن لە بەشێکی کتێبەکەیدا، بەناوی «کولتووری جەماوەری وەک ژن» باسی دەکات: «لە لێکۆڵینەوەکانی [گوستاڤ] لوبۆندا دەربارەی ترسی پیاو لە ژن و ترسی بۆرژوازی لە جەماوەر شتێکن تێکەڵی یەکترن و لە یەکتر جیا نابنەوە: ‘قەرەباڵغییەکان لە هەموو شوێنێک بە خەسڵەت و تایبەتمەندییە ژنانەییەکانەوە جیا دەکرێنەوە»[49].

بەڵام کاردانەوەکان بۆ سەر ژن لەوە دەرچوو بەسانایی بگەڕێنرێتەوە دواوە، فاشیزم دوایین هەوڵی گەڕاندنەوەی ئیرادەی پیاو بوو بۆ دەسەڵات. بۆ نموونە نووسەر و هونەرمەندێکی وەک ویندهام لویس، کە پشتیوانی لە هیتلەر و موسۆلینی کرد، لە ١٩٢٧، لە کتێبەکەیدا بەناوی ڕۆژگار و پیاوی خۆرئاواییدا دەربارەی ئەو «ئیرادە» کوێرە دەنووسێت بووەتە هۆی ئەوەی ڕۆژانە ملیۆنان ژن، کە پێشتر هەرگیز نەبینراوە، بە شێوەیەکی فراوان بڕۆنە بازاڕەکانی جلوبەرگ و جۆرە پۆشاکێک بپۆشن کە نەریتی ژنانەی پێوە نەماوە[50]. یاخود بۆ نموونە موسۆلینی خۆی لە گفتوگۆیەکیدا لەگەڵ ئێمیل لودڤیگ، دەڵێت: «قەرەباڵغیی پیاوە بەهێزەکانی خۆش دەوێت. قەرەباڵغی وەک ژنێک وایە […] ژنان هەرگیز ناتوانن کاریگەری لەسەر پیاوانی بەهێز دابنێن […] دەبێت ژن ڕۆڵێکی ناچالاکی هەبێت. ژن شیکارییە نەک کۆتێز. ئایا لە هەموو سەردەمەکانی شارستانێتییدا هەرگیز ڕوویداوە ژنێکی تەلارساز هەبێت؟»[51]. لەگەڵ ئەوەی فاشیزم سەرکەوتوو بوو لەوەی هەندێک لە ژنانیش لەناو ڕیزەکانی خۆیدا یەک بخات، بەڵام ئەمە بەو مانایە نایەت ژن وەک ژن ئامادە بووبێت.

دوای کەوتنی فاشیزمی مێژوویی، ئەم جارە بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان کۆچیان بۆ نێو گوتاری ڕۆشنبیری و ئەکادیمی کرد، چیتر ئەو دەرفەتە نەمابووەوە ڕاستەوخۆ بەم جۆرە هێرش بکرێتە سەر ژنان، بەڵکوو ئەم جارە بە ڕیزکردن و دانانی لەژێر کاتیگۆرییەکی ئەبستراکت و ڕووتی وەک «مرۆڤ» یان «کێشەی بوونگەریی مرۆڤ» هەوڵ دەدرا پرسەکە ون بکرێت. ئێستاش بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان بەڕاشکاوی باس لەوە دەکەن کە «مرۆڤ بەگشتی کێشەی هەیە نەک تەنها ژن»، بەڵام ئامانج لەم بەگشتیکردنە هەم هێشتنەوەی نەزمی هیرارشی و هەڕەمییەتی پیاوسالاری هەزاران ساڵە و دەسەڵاتی نێرینەییە کە ئێستا بە هۆی ئامادەیی فراوانی ژنانەوە هەڕەشەی لەسەرە و هەمیش شاردنەوەی ڕزگاریی گروپە ژێردەستە و چەوساوەکانە. مادام گوایە شتێک هەیە دەچەوسێنرێتەوە ئەویش مرۆڤە بەگشتی، کەواتە باسکردن لە چارەسەری کێشەی ژن، لاوازکردنی پرسی مرۆڤە. ئەم ئایدیایە بە فراوانی لە فەلسەفەی بوونگەراییدا هەیە و کێشەی سیاسیی، مێژوویی، کۆمەڵایەتی و کولتووریی ژن بە ئۆنتۆلۆژی دەکات و لەناو پرسی ئۆنتۆلۆژیای ڕووتی فەلسەفیدا دەیتوێنێتەوە.

تاکتیکەکانی بزووتنەوە ڕاستڕەوەکانی ئەمڕۆ بۆ ئەم مەبەستە گۆڕانیان بەسەردا هاتووە. ئێستا دەبینین لە لوتکەی حزبە سیاسییە پۆپۆلیستەکاندا ژن هەن، ئەلیس ڤایدل وەک هاوسەرۆکی پارتی نیۆنازیی ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا، مارین لوپێن وەک ڕابەری بەرەی نەتەوەییی فەڕەنسا، جیۆرجیا میلۆنی، ژنەڕابەری پارتی برایانی ئیتاڵیا، سیلڤیە لیستهاوگ، ڕابەری پارتی ڕاستڕەوی پێشکەوتن لە نەرویژ، پیا کییەرسگارد، ڕابەری پێشووی پارتی ڕاستڕەوی گەلی دانیمارکی و هتد، هەموویان جەخت لەوە دەکەنەوە، کە کێشەی ئەمڕۆ چیتر بریتی نییە لە کێشەی ژن، بەڵکوو کێشەکە، کێشەی مرۆڤە بەگشتی و مەبەستیشیان مرۆڤی سپیپێستی خۆرئاواییە. یان لە سەروبەندی خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەکانی ژنان بۆ جێگیرکردنی مافی لەباربردن لە ئەمریکای لاتینەوە تا خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، وەڵامی ڕاستڕەوەکان بریتی بووە لەوەی ئەم مافانە کێشە بۆ وجود و کەرامەتی مرۆڤ دروست دەکەن.

نموونەیەکی دیکەی سادەکردنەوە و ونکردنی خەباتە دیاریکراوەکانی ئەو گروپە ژێردەستانەی بەدرێژاییی مێژوو وەک گروپی لاواز و سەرکوتکراو مامەڵەیان لەگەڵدا کراوە، خەباتی ڕەشپێستەکانی ئەمریکایە. دوای ئەوەی جۆرج فلیۆد لەلایەن پۆلیسێکی ڕاستڕەوی ئەمریکییەوە لە ٢٠٢٠ کوژرا، بزووتنەوەی سەرتاسەریی «بلاک لایڤس ماتە» (ژیانی ڕەشپێست گرنگە) لە ئاستی جیهانیدا سەری هەڵدا، خێرا وەڵامی ڕاستڕەو و کۆنزەرڤاتیڤەکان ئەوە بوو کە «ئۆڵ لایڤس ماتە» (هەموو ژیانەکان گرنگن» بۆ بێ بەهاکردن و وەستاندنی پێشکەوتنی بزووتنەوەی چالاکوانانی ڕەشپێست بوو. بەبێ گومان مرۆڤێکی سپی پێستی ئەمریکی بەدرێژاییی مێژوو یەکسان نەبووە بە مرۆڤێکی ڕەشپێست، کەواتە کورتکردنەوەی خواستێکی دیاریکراوی ڕزگاریخواز لە قۆناغێکدا و تواندنەوەی لەنێو کاتیگۆرییە گشتییەکاندا، ئامانج لێی وەستاندنی ئەم خەباتە بووە و ئەمەش هەمیشە ستراتیژ و تاکتیکی بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان بووە بە درێژایی ئەم سەد و پەنجا ساڵەی ڕابردوو.

ئێستا ئەگەر بڕگەی دووەمی وەڵامەکەی بەختیار عەلی سەبارەت بە پرسی ژینگە هەڵسەنگێنین، ئەویش ڕیشەی دیسان لەناو هەمان ئەو بیرە کۆنزەرڤاتیڤەدا هەیە. جگە لەوەی سروشت وەک دار، درەخت، دارستان، شاخ و خاک، ڕۆڵێکی بنچینەیی لە ئایدیۆلۆژیای نازییدا هەیە و تەنانەت شکستی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی لەو جوگرافیایەی ئەمڕۆ پێی دەگوترێت ئەڵمانیا، لەلایەن هۆزە ژەرمەنەکانەوە و بە ڕابەرایەتیی ئەفسەری ڕۆمانی بە ئەسڵ چیرۆکی، ئارمینوس (هێرمان)، کە ناوی ئارییش لەوەوە هاتووە، لە ئەفسانەی ئەڵمانییدا وەک یارمەتیی خاک و دارستانی ئەڵمانی لێک دەدرێتەوە و ئەم ئەفسانەیە بەردەوام سەرمایەگوزاریی لەسەر ئەوە کردووە کە خاک و کێو و هەوای ئەڵمانیا، ڕەگەزی پاکی ئاری بەرهەم هێناوە و ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی ئەڵمانیا ببێتە خاکی بیرمەندان و شاعیران (Denker und Dichter). لێرەوە ئایدیۆلۆژیای خوێن و خاک (Blut und Boden) سەری هەڵداوە کە دروشمێکی ناسیۆنالیستییە و دەڵێت خوێنی نەتەوەیی یان جەستەی گەل (Volkskörper) بەستراوەتەوە بە ناوچەیەکی بەپیتی نیشتەجێبوون کە خاکە (Boden). لەسەر ئەم بنەمایە نازییەکان، پەرەیان بە چەمکی ئیمپریالیستیی هێرش بۆ سەر خۆرهەڵات(Lebensraum)دا و دەیانگوت ئەو گەلانەی جەستەی نەتەوەیی و خوێنیان بەناخی خاکدا وەک ڕەگی دار نەچووەتە خوارەوە، ئەوا بریتین لە «گەلی بێ شوێن» (Volk ohne Raum) و مافی مانەوەیان نییە. لەبەر ئەوەشە، ئەگەر سەیری هونەر و ئەدەبیاتی ڕۆمانتیکی ناسیۆنالیستی سەدەی نۆزدە و سینەما و ئەدەبیاتی سەدەی بیست لەناو ڕاستڕەوەکاندا بکەین، تێماکانی کۆچ بەرەو دارستان، گوند و سووکایەتی بەشار و پەرستنی ژینگەی سروشتی و سەرهەڵدانی تێماکانی ژانری فیلمەکانی چیا (Bergfilme) تێما و بابەتی هەرە ئازیز و خۆشەویستی کۆی بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان بووە[52].

بەڵام ئەوەی لێرەدا پێویستە جەختی لەسەر بکەینەوە، بەجێهێشتنی سیاقە مێژووییەکەیە و سەیرکردنی گەشەسەندنەکانی ئێستایە. هەمووان دەزانن سەرمایەداریی نیۆلیبرال ئێستا هەڕەشە لە مانەوەی زەوی دەکات، تەنها هەسارەیەک توانای ژیانی تێدا بێت، خەریکە لەدەست دەچێت، ئەمەش شتێکی خواکرد و سروشتی نییە، بەڵکوو مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری لێی بەرپرسە. ناچینە ناو ئەم بابەتەوە، چونکە پێم وایە بە ڕادەیەکی فراوان بۆ هەمووان ڕوونە، بەڵکوو باسی کاردانەوەی ڕاستڕەوەکان دەکەین کە دەیانەوێت ئێستا بزووتنەوە جەماوەرییەکانی گۆڕانی کەش و هەوا و ژینگە بووەستێنن ئەویش بە دانانی ئەو تاکتیکانەی کە ڕیشەیەکی مێژووییان هەیە. بۆ ئەم مەبەستە ئێمە ئێستای ئەڵمانیا بە نموونە وەردەگرین.

لە ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٠دا، بیۆرن هۆیكە، ڕابەرێکی پارتی نیۆنازی، ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا (AfD)، لە هەرێمی تۆرینگن، وێنەیەكی ڕووناكی خۆی لە پرۆفایلی فەیسبووكی خۆیدا بڵاوكردەوە. لە وێنەكەدا، هۆیكە دەبینین لەسەر كورسییەكی پاركێك دانیشتووە، و گۆڤارێك دەخوێنێتەوە بە ناوی «Die Kehre» (گۆڤاری پارێزگاریكردن لە سروشت)، گۆڤارێكی ڕاستڕەوی فاشیست كە یەكەم ژمارەى لە بەهاری ٢٠٢٠دا بڵاو كرایەوە. وەك خۆپێناسەكردنی گۆڤارەكە باسی دەكات، ناوونیشان و ناوەرۆكەكەى «كاریگەرە بە» وتاری «پرسیار دەربارەى تەکنیک و وەرچەرخان»(Die Frage nach Technik und die Kehre)[53]ی مارتین هایدیگەر، یەكێك لە دوو نووسراوەكانی پاش-جەنگی فەیلەسوفەكە، بەگوێرەى گۆڤارەكە، «لەو نووسراوەیەدا، هایدیگەر تەكنەلۆژیا وەك دەركەوتن و سەرهەڵدانی بەرزترین مەترسیی» بۆ /بوونی ئێمەى مرۆڤ» دەبینێت. گۆڤارەكە، بە سەرپەرشتی ژمارەیەك لە ئەندامانی ئەوەى پێی دەگوترێت بزووتنەوەى شووناسخوازی دەردەچێت، ئامانجی فەراهەمكردنی تێگەیشتنێكە لە پارێزگارییكردنی ژینگەیی، كە بەسەر «تەركیزی بەرتەسك و سنوورداری ئیكۆلۆژیا لەسەر گۆڕانی ژینگەیی»دا زاڵدەبێت، و گۆڤارەكە باس لەوەش دەكات كە «پەروەردەى ژینگەیی بە شێوەیەكی گشتی، بە دیمەنە كولتوورییەكان، عادەتەكان و خو و نەریتەكانەوە» دەگرێتە خۆی[54].

بە پشت بەستن و گەڕانەوە بۆ هایدیگەر، بزووتنەوەكە بە شێوەیەكی فیكری/ڕۆشنبیری ڕوانگە و بیركردنەوەى خۆی بۆ بزووتنەوەیەكی پارێزگاری ژینگەیی مانابەخش وەك بەشێك لە پارێزگاریكردن لە نیشتمان، Heimat، وەك یەكێتییەكی سروشتی ناوچەیی/هەرێمی، كولتوور و میرات دژی بەجیهانیبوون، جێگیر و جێكەوت دەكات. گۆڤاری ناوبراو، Die Kehre، بەڕوونی ئەمەى لە سەروتاری دامەزراندنی خۆیدا باس كردووە. لێرەدا، ڕۆحییەتی هایدیگەر دژی عەقڵانییەت و تەكنەلۆژیا دەوەستێتەوە و هەروەها تێگەیشتن و چەمكەكەى بۆ بیركردنەوەیەكی ڕیشەداكوتاوی ناوچەیی (Lokalismus)، بووەتە خۆراكی هەوڵی ڕاستڕەوەكان بۆ بانگەشەى ئینڤایرۆمێنتالیزم (پارێزگاریکردن لە خاک و ژینگەی سروشتیی ئەڵمانیا دژی ئەو بزووتنەوانەی داوای وەستاندنی گۆڕانی کەش و هەوا دەکەن).

بەشێكی سەنتڕاڵی ئەم ستراتیژییە بینینی پارتی سەوز و بزووتنەوە چەپەكانی پارێزگاریكردن لە سروشت وەك كۆمەڵە تەكنۆكراتێك كە عەقڵانییەتێكی سنووردار و بەرتەسكی زانستی پاڵنەریانە لە تەركیزكردنە سەر گۆڕانی كەش و هەوا. بە پشت بەستن بە نەریتێكی دوور و درێژی نەریتی پارێزگاریكردن لە نیشتمان، ڕاستڕەوەكان دەیانەوێت دژی ئەم بزووتنەوە نوێیە بووەستنەوە لە ڕێگای دانانی خۆیان نەك وەك بەرگریكارانی ژینگە، بەڵكو وەك بەرگریكارانی سروشت وەك بەشێكی مانابەخشی نەریتە ناوچەییەكان، میرات و بەشی جەوهەریی شووناسێكی سپیپێستی نەتەوەیی. لێرەدا بزووتنەوە جیهانییەكانی پارێزگاری ژینگەیی وەك دەركەوتەى ئەو شتە دەبینرێن و سەیر دەكرێن كە هایدیگەر پێی دەگوت Gestell: خوێندنەوەیەكی ڕووتی عەقڵانییانەى سروشت و جیهان وەك شتێك كە مرۆڤەكان توانای گۆڕینیان هەیە. لەم ڕووەوە بێ هۆ نییە، ئەم ڕابەران، ڕۆشنبیران و سیاسەتمەدارانی ئەم پارتە تەنانەت نکوڵیی لە گۆڕانی کەش و هەوا دەکەن و پێیان وایە ئەم بزووتنەوە «ئایدیۆلۆژیستانە» دژ بە «ژینگەی سروشتی، ڕۆحی دارستان» و هتد ئەڵمانین تا کار دەگاتە ئەوەی بیاتریش فۆن شتۆرش، ڕابەری پارتی ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا بڵێت «گەرمبوونی گۆی زەوی» پەیوەندی بە سەرمایەدارییەوە نییە بەڵکوو «خەتای خۆرە» و بڕۆن «لە خۆر بپرسن بۆ گەرم دەبیت»[55]. هەڵبەت ئەم دیاردەیە تەنها ئەڵمانی نییە، کۆی بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان و سیاسەتمەدارە نیۆفاشیستەکان لە دۆناڵد ترەمپەوە بۆ ژایر بۆلسۆنارۆی بەڕازیل، نکوڵی لە گۆڕانی کەش و هەوا دەکەن و زاڵبوونی ئەم بزووتنەوەیە بە «پیلانگێڕیی مارکسیستی» لە قەڵەم دەدەن.

[1]بۆ ڕوانگەی دو مایستە سەبارەت بە شۆڕش و ژاکۆبنەکان و شۆڕشی فەڕەنسیی بەتایبەت، بگەڕێنەوە بۆ:

Joseph de Maistre, Considerations on France, translated by Richard A. Lebrun, edited and introduced by Isaiah Berlin, Cambridge University Press, Cambridge and London,1995. (Kindle Format)

[2]Edmund Burke, Reflections on the Revolution in France, edited by Frank M. Turner, Yale University Press, New Haven and London, 2003, pp.117-118.

[3]Jonathan Israel, Enlightenment Contested: Philosophy, Modernity, and the Emancipation of Man 1670–1752, Oxford University Press, Oxford, 2006, p.v.

[4]Jonathan Israel, Democratic Enlightenment: Philosophy, Revolution, and Human Rights 1750–1790, Oxford University Press, Oxford, 2011, p.7.

[5]بێرک، سەرچاوەی پێشوو، ل.٣١٣.

[6]Zeev Sternhell, The Anti-Enlightenment Tradition,translated by David Maisel,  Yale University Press, New Haven, 2010, p.404.

[7]Reinhart Koselleck (ed.):The Practice of Conceptual History, Stanford University Press, Stanford, 2002, p.233.

[8]Quoted in Robert Eccleshall et al. (eds.):Political Ideologies: An Introduction, Routledge, London, 1998, pp.185–217, p.212.

[9]In Adrian Lyttelton, (ed.):Italian Fascisms. From Pareto to Gentile, Jonathan Cape, London, 1973, pp.109, 170–171.

[10]مەریوان وریا قانیع، دەربارەی فەلسەفە و ئیسلام و ڕۆشنگەری (وەڵامێک بۆ کتێبەکەی کاک مەلا بەختیار)، لە بڵاوکراوەکانی نێوەندی ڕەهەند بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی، ٢٠٠٢، ل.٣٢٠.

[11]Arno J. Mayer, The Furies: Violence and Terror in the French and Russian Revolutions, Princeton University Press, Princeton, 2000, p.31.

[12]Adolf Hitler, Monologe im Führerhauptquartier: 1941-1944, Die Aufzeichnungen Heinrich Heims Herausgegeben von Werner Jochmann, Verlag Orbis, 2000,s.352-353.

[13]Georg Lukacs, Der Deutsche Faschismus und Hegel, in Schicksalswende: Beiträge zu einer neuen deutschen Ideologie, Aufbau Verlag, Berlin, 1955, s.29.

[14]سۆران ئازاد، هێزی تێگەیشتن لە وەهمی ڕەهەند و ڕەهەندییەکان، ماڵپەری ژنەفتن، ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢، https://bit.ly/3ucDWrx

[15]Michel Foucault, The End of the Monarchy of Sex, in Foucault Live: Collected Interviews, 1961-1984, edited by Sylvere Lotringer, Semiotext(e), New York, 1996, p.223.

[16]ئایزایا بەرلینی فەیلەسوفی لیبراڵ، لە کتێبەکەیدا ناعەقڵانییەتی هامان وەک جۆرێک لە سەرچاوەی بنچینەیی فاشیزمی سەدەی بیست دەخوێنێتەوە:

Isaiah Berlin The Magus of the North: J.G. Hamann and the Origins of Modern Irrationalism, Farrar Straus & Giroux, New York, 1994.

[17]Friedrich Nietzsche, Ecce Homo: Warum ich so weise bin, in Der Fall Wagner, Götzen-Dämmerung, Der Antichrist, Ecce Homo, Dionysos-Dithyramben, Nietzsche contra Wagner, herausgegeben von Giorgio Colli und Mazzion Montinari, Kritische Studienausgabe, Band 6, Walter de Gruyter Verlag, Berlin und New York, 1988, s.366.

[18]Friedrich Nietzsche, herausgegeben von Giorgio Colli und Mazzino Montinari, Band 1, Nr. 140, Walter de Gruyter Verlag, Berlin und New York, 1988, s.258.

[19]Friedrich Nietzshce, Ecce Homo, ebenda, s.366.

[20]Thomas Mann, Betrachtungen eines Unpolitischen, herausgegeben von H. Helbling, Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main, 1988, s.30.

[21]Walter Benjamin, Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit, edition Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, 2002.

[22]Hermann Rauschning, Make and Break with the Nazis,The Right Book Club, London, 1942, p.181.

[23]https://left-flank.org/2016/01/25/the-trump-paradox-a-rough-guide-for-the-left/

[24]بەختیار عەلی، ئۆپۆزسیۆن و پۆرترێتەکانی، چاپخانەی کارۆ، سلێمانیی، ٢٠١٩، ل.١٢٣.

[25]Thomas Mann, Betrachtungen eines Unpolitischen, ebenda, s.263.

[26]بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر دانانی دەنگی خەڵک وەک ئەڵتەرناتیڤی ئایدیۆلۆژیا، بگەڕێنەوە بۆ:

Pippa Norris and Ronald Inglehart, Cultural Backlash: Trump, Brexit, and Authoritarian Populism, Cambrdige University Press, Cambridge, 2019, pp.66-70.

[27]خوێنەر بۆ تێگەیشتن لە ڕوانگەی دژە-ئایدیۆلۆژیای بەختیار عەلی دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ:

بەختیار عەلی، ئایدۆلۆژیست، چاپخانەی کارۆ، سلێمانیی، ٢٠١٩.

ئەگەرچی گرفتێکی زۆر بنچینەیی ئەم کتێبە ئەوەیە کە دیسان خوێنەر نازانێت بەرگریی لە چ ئایدیۆلۆژییەک دەکات، دەگەڕێتەوە بۆ تێزی مارکسیستەکان (هەڵبەت بەبێ سەرچاوەی ڕاستەوخۆ و بەمجۆرە خوێنەران لەبەردەم دووڕیانێک بەجێدەهێڵێت)، لەکاتێکدا چەپەکان ئەم تێزانە قوڵ بۆ سەردەمی ئایدیۆلۆژیا بەکاردەهێنن، کەچی نووسەر بە هەڵە لەژێر ناوی نائایدیۆلۆژییدا بەکاریان دەهێنێت.

[28]Pierre Rosanvallon, Counter-Democracy: Politics in an Age of Distrust, Cambridge University Press, Cambridge, 2008, p.22.

[29]Roberto Esposito, Categories of the Impolitical, Fordham University Press, New York, 2015.

[30]بۆ زانیاریی زیاتر لەبارەی بزووتنەوە خوێندکارییە ناڕەزایەتییە تازەکان بگەڕێنەوە بۆ:

Tania Palmieri and Clare Solomon (eds.): Springtime: The New Student Rebellions, Verso, London, 2011.

[31]بەختیار عەلی، تێکدەری یاری، https://www.newroz.com/so/politics/tykhdaery-yrybhkhtyr-hly

[32]Joan Maria Thomàs, José Antonio Primo de Rivera: The Reality and Myth of a Spanish Fascist Leader, translated by John Bates, berghahn publishing house, New York and Oxford, 2019, p.180.

[33]Douglas W. Foard, The Revolt of the Aesthetes: Ernesto Giménez Caballero and the Origins of Spanish Fascism, Peter Lang Inc., International Academic Publishers, 1989, p.13.

[34]Joan Maria Thomàs, José Antonio Primo de Rivera, op.cit, p.303.

[35]هەمان سەرچاوە و لاپەڕە.

[36]بۆ زیاتر خوێندنەوەی کابالێرۆ وەک «فالانژیستێکی لەبیرکراو» بگەڕێنەوە بۆ:

Douglas W. Foard, The Forgotten Falangist: Ernesto Gimenez Caballero, Journal of Contemporary History, No. 10 (1), 1975, pp.3-18.

[37]José Ortega y Gasset, The Revolt of the Masses,Norton & Company, New York and London, 1994.

[38]بەختیار عەلی، تێکدەری یاری، https://www.newroz.com/so/politics/tykhdaery-yrybhkhtyr-hly

[39]مەریوان وریا قانع، لە یادی ئانتۆنیۆ گرامشی دا، http://www.rwangauraxna.com/detail.aspx?IDNews=1776

تێبینیی: دەستکاریی ڕێنووس و فاریزە و کەوانەکان نەکراوە و وەک خۆی گواستراوەتەوە، من بەرپرسی ئەمجۆرە ڕێنووسە نیم. پێشڕەو

[40]http://mariwan-kanie.blogspot.com/2011/03/blog-post_27.html

[41]Antonio Gramsci, A Gramsci Reader, edited by David Forgacs, Lawrence and Wishart, London, 1988, pp.10-11.

[42]هەمان سەرچاوە، ل.٢٠٥-٢٠٦.

[43]بڕوانە:

Antonio Gramsci, Selections from Political Writings 1910–1920, edited by Quintin Hoare, translated by John Mathews, Lawrence and Wishart, London, 1977.

[44]ئەكتیڤیزم بزووتنەوەیەك بوو دەگەڕایەوە بۆ ساڵانی سەردەمی جەنگی یەكەم؛ بانگەوازی بۆ نوخبە، واتا ڕۆشنبیران و هونەرمەندان دەكرد بەشێوەیەكی چالاك و ئەكتیڤ ئاوێتەى جۆرێكی نوێی سیاسەتە ڕۆحییەكان ببن.

[45]Walter Benjamin, Linke Melancholie: Zu Erich Klistners neuem Gedichtbuch, in Walter Benjamin, Gesammelte Schriften III, herausgegeben von Hella Tiedemann-Bartels, Surhkamp Verlag, Frankfurt am Main, 1972, s.279-283.

[46]هەمان سەرچاوە و لاپەڕە.

[47]بەختیار عەلی لە دیمانەیەکدا لەگەڵ ژنەفتن،

[48]بۆ زانیاریی لەسەر سەد ساڵەی خەباتی ژنان و بەدەستهێنانی مافەکانیان، بگەڕێنەوە بۆ لێکۆڵینەوە بایەخدارەکەی لیندسەی جێرمان:

Lindsey German, How a Century of War Changed the Lives of Women, Pluto Press, London, 2013.

[49]Andreas Huyssen,After the Great Divide: Modernism, Mass Culture, Postmodernism, Indiana University Press, Bloomington, 1986, pp.52-53.

[50]Wyndham Lewis, Time and Western Man, Beacon Press, Boston, 1957, p.321.

[51]Emil Ludwig,Talks With Mussolini, Little, Brown, and Company, Boston, 1933, pp.62 and 112.

[52]بۆ زانیاریی زیاتر بگەڕێنەوە بۆ: پێشڕەو محەمەد، لەکۆدگۆڕینی کانتەوە بۆ تیۆری فیلم: دەروازەیەک بۆ فینۆمینۆلۆژیای ماتریالیستی زیگفرید کراکاوەر، ناوەندی ڕۆشنبیریی ڕەهەند، سلێمانی، ٢٠٢١.

[53] تێبینیی ئەم وتارە بەناوی پرسیار دەربارەی تەکنەلۆژیا لە زمانەکانی جیهاندا ناسراوە و هەرواش بۆ هەموو زمانەکان وەرگێڕدراوە.بەڵام لەبەر وننەکردنی ناوەکە و پەیوەندیی بە گۆڤارەکەوە بەم جۆرە دامانناوەتەوە.

[54] Die Kehre, Zeitschrift für Naturschutz, Heft 1, Frühjahr, 2020 https://die-kehre.de/product/die-kehre-fruehjahr-2020-heft-01/

[55]Wir sollten die Sonne Verlklagen, http://jusos-nby.de/archive/1068

The post ڕەهەند: <br>لە پڕۆژەی ڕۆشنگەریی لیبراڵەوە بۆ پەراوێز و پارادۆکسەکانی بیرکردنەوە appeared first on ژنەفتن.

بەبێ گومان لە مێژوودا هیچ کەس و ئایدیایەک هێندەی مارکس و مارکسیستەکان گرنگییان بە چارەنووسی گەل و نەتەوە بندەستەکان نەداوە. بەپێچەوانەوە سەرمایەداری و ئیمپریالیزم هەمیشە بوونەتە هۆی دابەشکردن و ژێردەستەکردنی گەل و نەتەوە جیاوازەکان. ئەگەر زۆر دوور نەڕۆین و هەموو مێژوو بەسەر نەکەینەوە، بارودۆخی هەنووکەییی کورد بەرهەمی دابەشکاریی ئیمپریالیستییە. ئەوە هێزە براوە ئیمپریالیستەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم بوون لەسەر داروپەردووی ئیمپراتۆریەتە ڕووخاوەکان، نەمسا-هەنگاریا و عوسمانیی، دەستیان بە دابەشکردنی نەتەوەکان کرد و جوگرافیای تازەیان دەکردەوە و جوگرافیا کۆنەکانیان دەشێواند. ئەمە ڕاستییەکە بۆ هەموو مێژووی مرۆڤایەتی ڕوونە.

لە ئاکامی دابەشکارییەکاندا، کورد بەسەر چوار وڵاتدا دابەش کرا، کە تا ئێستاش لە عێڕاق بترازێت، مافی کوردەکان لە هیچ شوێنێکی ئەو وڵاتانەی دیکە بە فەرمی نەناسێنراوە و جیهانی سەرمایەداریی لیبراڵ-دیموکرات ڕۆژ بە ڕۆژ قەیرانەکان و بێمافییەکانی قووڵتر کردووەتەوە و بێگومان هەمووانیش ئەوە دەزانن کە وڵاتە بەهێزە پێشەسازییەکان بەردەوام پشتگیریی ئەو سەرۆک و سەرکردە و ڕژێمە دیکتاتۆرییانەیان کردووە کە کورد لەو ڕژێمانەدا بە فراوانیی چەوسێنراوەتەوە. بۆ تێگەیشتن لە دۆخی مانەوەی کورد وەک گەلێکی پاشکۆ، چ وەک گروپێکی نەتەوەیی و ژێردەستەی گەلانی سەردەست، چ لە ڕوانگەی سیاسی و چینایەتییەوە و هەمیش نەبوونی ئایدیا و سیاسەتێکی سەربەخۆی مارکسیستیی بۆ ڕزگاریی چینایەتی، پێویستە لە کورتە مێژووی مارکسیزم و پرسی نەتەوەیی و هەروەها مانەوەی ڕەهەندی کۆڵۆنیالیستی چەپی ئەو وڵاتانە تێبگەین کە کورد تێیاندا ژێردەستەی گەلی سەردەستە.

مارکسیزم و پرسی نەتەوەیی

کوردەکان هاوشێوەی جوولەکەکانی کۆتایی سەدەی نۆزدە و سەرەتای سەدەی بیست، هەمیشە بەرەو ئاراستەی ئایدیای کۆمۆنیستەکان ڕۆیشتن، ئەویش بەو هۆیەی چەپەکان لە ئاستی دونیادا، لە تیۆر و پراکتیکدا پشتیوانییان لە مافەی چارەی خۆنووسینی گەلە جۆراوجۆر و بندەستەکان دەکرد. نامیلکە بەناوبانگەکەی لینین «مافی چارەی خۆنووسینی نەتەوەکان» (١٩١٥) دوو ساڵ پێش شۆڕشی ئۆکتۆبەر، هەم لە تیۆر و هەم پاشانیش وەک بەڵگەنامەیەک بۆ کارپێکردن، بووە بە بەڵگەنامەیەکی مێژوویی کە مارکسیستەکان هەمیشە ویستوویانە و کاریشیان بۆ ئەوە کردووە گەلە بندەستەکان ئازاد ببن.

لینین و ترۆتسکی ناو لە ڕووسیا دەنێن «زیندانی گەورەی نەتەوەکان»، پێشتر مارکس و ئەنگڵس بە فراوانی باسیان لە سەربەخۆیی نەتەوەی ئیرلەندا کردبوو. مارکس ڕاشکاوتر بوو بەراورد بە ١٨٤٨ کاتێک گوتبووی «کرێکارانی جیهان یەکگرن»، بەڵام دواتر بەو ڕوونییە گەیشتبوو، کرێکارانی جیهان لە کام بارودۆخی یەکساندا یەکگرن؟ کرێکارێکی ئیرلەندیی یەکسان نییە بە کرێکارێکی بریتانی، تا ئەو کاتەی کرێکارێکی بریتانی خەبات بۆ سەربەخۆیی کرێکاری ئیرلەندی نەکات ناتوانێت بەو ساناییە داوای یەکگرتن بکات.

ئەگەرچی مارکس وەک خۆی تیۆرەیەکی سیستەماتیکی بۆ پرسی نەتەوەیی دانەڕشتووە، واتا ئەوەی بۆ کرێکار و بۆرژوازی لە ڕوانگەی چینایەتی کردوویەتی نەیتوانیوە هەمان کار بۆ پرسی نەتەوەیی بکات، بەڵام ماركس لە نووسینەكانی دواتری خۆیدا (بەتایبەت لە نووسینەكانیدا دەربارەى ئیرلەندا) باسی ئەوەی دەكرد بۆرژوازی نەك تەنها مەیلی بۆ هاندانی ناكۆكی و دوژمنایەتییە نەتەوەییەكان هەیە بەڵكوو لە ڕاستیدا مەیلی بۆ هەڵكشاندن و زیادكردنی ئەم ناكۆكییانە هەیە چونكە ١) خەباتێك بۆ كۆنتڕۆڵی بازاڕەكان، ململانێیەكانی نێو دەسەڵاتە سەرمایەدارییەكان دروست دەكات؛ ٢) چەوساندنەوەى نەتەوەیەك دژی نەتەوەیەكی دیكە، دوژمنایەتی نەتەوەیی بەدی دەهێنێت؛ ٣) شۆڤێنیزم یەكێكە لە ئامرازە ئایدیۆلۆژییەكان كە هێز و توانا بە بۆرژوازیی دەدات دەسەڵات و هەیمەنەى خۆی بەسەر پرۆلیتاریادا بپارێزێت.

ماركس لە دەیەى ١٨٦٠دا ئازادبوونی ئیرلەندای بە مەرجی ئازادبوونی ئازادیی پرۆلیتاریا سەیر دەكرد: ١) تەنها ئازادیی نەتەوەى ستەملێكراو دەبێتە هۆى سڕینەوەى دابەشكارییەكان و تایبەتمەندییە نەتەوەییەكان و ڕێگا بۆ چینی كرێكاری هەردوو نەتەوە [ستەمكار و ستەملێكراو] دەكاتەوە دژی دوژمنە هاوبەشەكەى خۆیان واتا سەرمایەداران یەك بگرن؛ ٢) ستەمكردن لە نەتەوەیەكی دیكە دەبێتە هۆی بەهێزبوونی دەسەڵاتی ئایدیۆلۆژیانەى بۆرژوازیی بەسەر كرێكاران لە نەتەوەى ستەمكاردا. لە ڕوانگەى ماركسەوە «هەر نەتەوەیەك كە نەتەوەیەكی دیكە دەچەوسێنێتەوە، زنجیرەكانی كۆیلایەتیی خۆی بەرهەم دەهێنێت»؛ ٣) ڕزگاربوونی نەتەوەى ستەملێكراو پایە ئابووری، سیاسی، میلیتاری و ئایدیۆلۆژییەكانی چینە باڵادەستەكان لە نەتەوەی ستەمكاردا لاواز دەكات و ڕۆڵ و نەخشی لە خەباتی شۆڕشگێڕی چینی كرێكاری ئەو نەتەوەیەدا هەیە. بەو مانایە، ئەگەر کرێکارێکی نەتەوەی سەردەستە مەیلی بۆ سەربەخۆیی و ئازادیی نەتەوەی ژێردەستە نەبێت، هەمیشە میکانیزمەکانی ستەم لەسەر خۆشی زیاتر دەکات. دابڕانی ئیرلەندا لە بریتانیا هۆکارێکە بۆ لاوازکردنی حکوومەتی ستەمکاری بریتانی کە کرێکاری وڵاتەکەی خۆی دەچەوسێنێتەوە. بۆیە مارکس بەسانایی بەو دەرەنجامە دەگات بڵێت کرێکاری بریتانی بەڕاستی ئەگەر بیەوێت خەبات بۆ ڕزگاریی خۆی بکات، دەبێت خەبات بۆ ڕزگاربوونی نەتەوەی ئیرلەندی بکات.

لە ناو مارکسیستە ئەوروپییەکاندا بەتایبەت ئەسترۆ-مارکسیزم (یان مارکسیزمی نەمسایی) و ستالینیزم، و ترۆتسکیی سەرەتا، مەیلێکی ئەوتۆ بۆ ڕزگاریی نەتەوەیی سەری هەڵنەدا، ترۆتسکی تا ساڵی ١٩١٧یش هیچ هەڵوێستێکی ڕوونی بەرانبەر بە پرسی نەتەوەیی نەبوو، ئەگەرچی خۆی ئۆکرانی و جوولەکەش بوو. بەڵام پاشان وردە وردە دەچێتە سەر هەڵوێستی لینین و لەم ساتەوە، کۆی تێزی لینین بۆ پرسی نەتەوەیی دەبێتە ئایدیای دەقیقی ترۆتسکی، بۆیە باسکردن لە هەڵوێستی ترۆتسکی زەروورەتێکی وەهای نییە. بەڵام هەردوو مارکسیستی نەمسایی-بۆهیمیی، ئەنتۆنی پانەکۆک و یۆزێف شتراسە وەک دوو مارکسیستی ئەوروپیی پێیان وا بوو خەباتی چینایەتی ئەولەویەتی بەسەر خەباتی نەتەوەییدا و ئەمەش دەگەڕایەوە بۆ دابەشنەکردنی نەمسا بۆ کۆمەڵێک نەتەوە و گروپی جۆراوجۆر. پانەکۆک بە دروستی دەیگوت «نەتەوە دیاردەیەکی ئایدیۆلۆژیی بۆرژوازییە»، بەڵام هەم پانەکۆک و هەم شتراسە، بە گەڕانەوە بۆ ئۆتۆ باوەر، پێیان وا بوو دەبێت نەمسا مافی ئۆتۆنۆمی و خۆبەڕێوەبەریی تەواوەتیی بە نەتەوەکان بدات. دەکرێت تیۆری مارکسیزمی نەمسایی بە تیۆرەی ئیکۆنۆمیزم لە قەڵەم بدەین. بەڵام نەمساییەکانی دیکەی وەک کاڕڵ ڕێنەر کە ڕاوێژکاری سۆسیال دیموکراتی نەمسایی بوو، بڕوایان بە ئۆتۆنۆمیی کولتووریی نەتەوە و گەلەکانی ناو ئیمپراتۆریەتی نەمسا-هەنگاریا هەبوو.

ستالین لەسەر ڕاسپاردەی لینین لە ساڵی ١٩١٣ وتارە بەناوبانگەکەی بە ناوی «مارکسیزم و پرسی نەتەوەیی» دەنووسێت، بەڵام لینین هەر زوو فەرامۆشی دەکات، چونکە کۆی چەمکەکانی خەسڵەتی نەتەوەیی لای ستالین کورت دەبنەوە بۆ سایکۆلۆژیا یان تایبەتمەندیی سایکۆلۆژیی نەتەوەیی و لینین بەڕاشکاوی هەر لە کاتی خۆیدا ڕەتی دەکاتەوە. لەناو مارکسیستەکاندا، هەڵوێستی لینین تازەترین، ڕادیکاڵترین و پراکتیکیترین بووە لە مێژووی ئەو بزووتنەوەیەدا. ئەگەر پێشتر مارکسیستە نەمساییەکان و ڕووسەکان خۆیان بۆ ڕەهەندی ئابووریی (پانەکۆک و شتراسە)، کولتووریی (ڕێنەر و باوەر) و سایکۆلۆژیی (ستالین) و گوڵچینی تێکەڵەی ئابووری و کولتووریی (ترۆتسکی)، لینین بەڕاشکاوی ڕایدەگەیەنێت مافی چارەی خۆنووسینی نەتەوەکان پرسێکی تەواو ناو دیموکراسیی سیاسییە، واتا بریتییە لە مافی جیابوونەوەی سیاسی و بونیادنانی دەوڵەت-نەتەوەی سەربەخۆی گەل و نەتەوەی ژێردەستە. لینین بە ئاشکرا دەیگوت ئۆتۆنۆمی و مافی ئۆتۆنۆم نەتەوەی ژێردەستە لەگەڵ نەتەوەی سەردەستەدا یەکسان ناکات. بەڕاشکاوی لە پرسی پۆڵەندادا دەیگوت بە دڵنیاییەوە ئەگەر ڕووسیا مافی ئۆتۆنۆمی بدات بە پۆڵەندا، هێشتا پۆڵەندییەکان لەگەڵ ڕووسەکاندا یەکسان نابن و مافی بڕیاردانی یەکسانیشیان لە ئەنجوومەنە نوێنەرایەتییەکان نابێت. بۆیە دەیگوت پرسی ئۆتۆنۆمی بریتییە لە پرسێکی بە ڕێژەییکردن و ڕێژەگەراییانەی سیاسەت کە دواجار نەتەوەی بندەست هێشتا بە پلە دوو دەهێڵێتەوە. چارەسەری بنچینەیی جیابوونەوەی پۆڵەندایە لە ڕووسیا.

لینین ئەمانەی تەنها لە تیۆردا دەرنەبڕین، ساڵی ١٩١٧ کە دەسەڵات کەوتە دەستی بەلشەڤییەکانەوە دوای شۆڕشی ئۆکتۆبەر، یەکەم کاری لینین ئامادەکاریی بوو بۆ پێدانی مافی جیابوونەوەی پۆڵەندا و فینلەندا لە ڕووسیا و لەگەڵ دەنگدانی ئەو دوو نەتەوەیە بۆ جیابوونەوە لە ڕووسیا، لینین بە فەرمی دانی بە سەربەخۆیی دانا و ڕێزی لە بڕیاری ئازادانەی جیابوونەوەیان گرت. کارێک هەتا ڕۆژگاری ئەمڕۆ، هیچ نەتەوەیەکی لیبراڵ دیموکرات لەسەر زەوی ئەنجامی نەداوە.

مارکسیستەکان و جەنگی دژە-کۆڵۆنیالیزم

لەگەڵ جەنگی جیهانیی یەکەم دەستی پێ کرد، سۆسیالیستەکان دابەشبوونە سەر دوو کەمپ، بەشێکیان پشتیوانیان لە وڵاتەکانیان کرد، وەک سۆسیال دیموکراتەکانی ئەڵمانیا، بەشێکی دیکەشیان وەک ڕۆزا لۆکسمبورگ و کەمپی چەپە ڕادیکاڵەکان دژی جەنگ وەستانەوە، بەڵام سۆسیالیستەکانی ڕووسیا دژی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا وەستانەوە و پشتیوانیان لە جەنگی ڕووسیا نەکرد. لە بەرانبەردا سۆسیالیستە دژە-جەنگەکان پشتیوانیی بێمەرجی جەنگی کۆیلەی کۆڵۆنییەکانیان دژی باڵادەستە ئەوروپییەکان کرد، بانگەوازیان بۆ ڕزگاربوونی نەتەوەکان لە خەباتی شۆڕشگێڕیدا کرد دژی وڵاتانی باڵادەست. سۆسیالیستە دژە-جەنگەکان بە هاوبەشی مانیفێستی «ڕزگاریی دەستبەجێی نەتەوە بندەستەکان»یان کرد و لینین بانگەوازی بۆ پشتیوانیکردن لە بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەکانی ڕزگاریی نەتەوەی ژێردەستەی کۆڵۆنییەکان و ئیمپریالیستەکان کرد، دەشیزانی ئەو بزووتنەوە نەتەوەییانە لە سروشتدا سۆسیالیست نین. ئەگەرچی بەشێک لە نزیکەکانی لینین پشتیوانیان لە مافی چارەی خۆنووسینی نەتەوەکان لە ١٩١٤دا نەکرد، و کاڕڵ ڕادەک و لیۆن ترۆتسکی پێچەوانەی ڕاپەڕینی ١٩١٦ی ڕاپەڕینی ئیرلەندییەکان بوون دژی حوکمی بریتانی، بەڵام وەک باسمان کرد، ترۆتسکی لە ١٩١٧ لە بۆچوونەکانی پاشگەز بووەوە و کاڕڵ ڕادەک لە ١٩١٩ هاتە پاڵ سەربەخۆییی پۆڵەنداوە.

لینین لە ١٩١٣ لە وتارەکەیدا بە ناوی «ئەوروپای پاشکەوتوو و ئاسیای پێشکەوتوو»دا دەڵێت باڵی شۆڕشگێڕیی سۆسیالیزم دەبێت بەردەوام بێت لە سووربوون لەسەر پێداویستیی دژایەتیکردنی کۆڵۆنیالیزم لە هەموو فۆرمەکانیدا و پشتیوانیی خەباتە نەتەوەییەکان دژی کۆڵۆنیالیزم بکات. لە هەمان وتاردا خەباتی خەڵکانی کۆڵۆنیزەکراو بۆ سەربەخۆیی لەدەرەوەی کاتیگۆریی چینایەتی وەک «هێزی پێشڕەو لە خەباتی جیهانیدا بۆ سۆسیالیزم» ناو دەبات و دەنووسێت «لە هەموو شوێنێکی ئاسیا سەدان ملیۆن خەڵک لە ژیانیان، ڕۆشنایی و سەربەخۆییان بەئاگا دێنەوە»، لە کاتێکدا ئەوەی پێی دەگوترێت ئەوروپای «پێشکەوتوو» خەریکی «تاڵانکردنی چینە و یارمەتیی دوژمنانی دیموکراسی دەدات».

لە ئازاری ١٩١٩دا، ئەنتەرناسیۆنالی کۆمۆنیست (کۆمینترن) لە مۆسکۆ دامەزرا. لە یەکەم کۆنگرەدا نوێنەرانی هەموو وڵاتان ئیدانەی براوەکانی جەنگی جیهانی و کۆڵۆنییەکانیان دەکەن و لەوێدا مانیفێستی دژە-کۆڵۆنیالی دەنووسن و دەڵێن «کۆیلەکانی کۆڵۆنیالیزم لە ئەفریقا و ئاسیا: ساتی دیکتاتۆرییەتی پرۆلیتاری دەبێتە ساتی ڕزگاربوونی ئێوەش». ئەم بانگەوازە و مانیفێستە دژە کۆڵۆنیالیستییە بە هەموو بەندەکانییەوە بۆ یەکەمجار دەبێتە هۆی بڵاوکردنەوەی ئایدیای دژە-کۆڵۆنیالییەکی وشیار لە سەرتاسەری جیهاندا و چینی کرێکاری وڵاتانی کۆڵۆنیالیستیش وشیار دەکاتەوە.

١٧ مانگ دوای یەکەم کۆنگرە، سوپای سوور دەست دەکات بە یارمەتیدانی هێزە نەتەوەییەکان بۆ وەدەرنانی هێزە کۆڵۆنییەکان لە هەموو ناوچەکانی ئاسیای ناوەندی. پاشان کۆنگرەیەک دەبەستن تایبەت بە پرسی کۆڵۆنیالی و بەوردی باس لە یارمەتیدانی خەباتی دژە کۆڵۆنیالی دەکەن و تەنانەت لینین پێشنیار دەکات دروشمە بەناوبانگەکەی مێژووی مارکسیزم «کرێکارانی جیهان یەکگرن» بگۆڕدرێت بۆ «کرێکارانی جیهان و گەلانی چەوساوە، یەکگرن» و کۆنگرە بڕیار لەسەر ئەم گۆرانکارییە دەدات. لینین و بەلشەڤییەکان تەنانەت پشتیوانی لە کۆی بزووتنەوە سەربەخۆییخوازییە نەتەوەییەکان لە کۆڵۆنییەکان دەکەن بەبێ ئەوەی مەرجی خەباتی چینایەتی یان کۆمۆنیستبوون بکەنە پێوەر، بۆ نموونە بە فراوانی دژی کۆڵۆنیالیزمی فەڕەنسی لە وڵاتانی موسڵماننشین دەوەستنەوە و لەپاڵ موسڵمانەکاندا دەوەستن.

هەر لەو کۆنگرەیەدا ڕووسیای قەیسەریی بە «ڕووسیای کۆڵۆنیالیستی داگیرکەر» لە مێژوودا تۆمار دەکەن. لە ١٩٢٢دا لینین پێشنیاری کۆنگرەی جیهانیی هەموو گەلان دەکات لە مۆسکۆ ببەسترێت و لەم کۆنگرەیەدا نوێنەرانی ئەندۆنیسیا، جەزاییر بەشدار دەبن و پشتیوانیی دەنگی هەموو ئەندامان بۆ خەبات دژی کۆڵۆنیالیزم دەبەنەوە. پاشان ئەفریقییەکانی کۆڵۆنییەکان و ڕەشپێستە سۆسیالیستەکانی ئەمریکا بەشدار دەبن. کۆمۆنیستەکانی فەڕەنسا نوێنەرانیان دەنگ لەسەر ئەوە دەدەن لە جەزاییر دژی کۆڵۆنیالیزمی وڵاتەکەیان بجەنگن.

کورد و کۆڵۆنیالیزمی ئێرانیی

پێش ئەوەی لەم پرسە تێبگەین، دەبێت باس لەوە بکەین کە ئێران وڵاتێکی کۆڵۆنیالیستییە، وێڕای ئەوەی خۆشی ژێردەستەی کۆڵۆنیالیزم بووە. ئێران دوو مۆدێلی کۆڵۆنیالیزم لەسەر کورد تاقی دەکاتەوە، یەکەم سیاسەتی داگیرکردن، هەژارخستن، بەپاشکۆکردن و بێدەسەڵاتکردنی گروپێکی گەورەی مرۆیی (کورد) لەو چوارچێوەیەدا کە پێی دەگوترێت «ئێران» و ئەمەش جۆرێک کۆڵۆنیالیزمی ڕاستەوخۆیە، تێیدا سیاسەتی گەل و نەتەوەیەک (فارس) بەسەر گەل و نەتەوەکانی دیکەدا (لەم کەیسەدا کورد) پیادە دەکات و لە حاڵەتی لاوازی حکوومەتی ناوەندیی عێڕاقدا – کە خۆشی وەک هەم وڵاتێکی کۆڵۆنیزەکراو و هەم سەردەست – ئێران مۆدێلێکی دیکەی کۆڵۆنیالیزم بەڕێوە دەبات کە پێی دەگوترێت کۆڵۆنیالیزمی کولتووری.

لەڕووی داگیرکاریی ڕاستەوخۆوە، یان کۆڵۆنیالیزم وەک سیاسەتی باڵادەستی، ئێران لە ناوچە کوردنشینەکان پەرەی بە تیۆری «بە گەشەنەسەندوویی»/گەشەبڕیی هێشتنەوە داوە، واتا ئاوێتەکردنێکی سیاسەتەکانی دەسەڵات و چەوساندنەوەی ئابووریی کوردەکان لەلایەن ئێرانییەکانەوە بووەتە هۆی سەرهەڵدانی دۆخی هەژاری و دواکەوتووییی سیاسی، ئابووری، پەروەردەیی و کولتووری. هەڵبەت ئەمەش بەو مانایە نایەت کە ئەگەر گەلێک سەربەخۆیی لە کۆڵۆنیالیزم وەرگرت بتوانێت خۆبەخۆ تیۆری گەشەسەندن ببڕێت و پێش بکەوێت. پاشماوەکانی کۆڵۆنیالیزم تا ماوەیەکی زۆر دەمێننەوە و جێ دەست و عامل و یارانی کۆڵۆنیالیزم بۆ ماوەیەکی زۆر درێژە بە ڕۆح و ژیانی کۆڵۆنیالیستەکان دەدەن. لەگەڵ ئەوەشدا نابێت بەرپرسیارێتیی بۆ پێشکەوتن لە خەڵکانی کۆڵۆنیزەکراو وەربگیرێتەوە.

گەشەنەسەندن (Underdevelopment) یان گەشەبڕیی (بڕینەوە لە گەشەسەندن) واتا بەشێکی بە هۆی ڕابردوو و بەشێکی بە هۆی ئامادەیی چەوساندنەوە کە هەلومەرجێکی ڕەقی کۆمەڵایەتی و ئابووری دروست کردووە. هەڵبەت گەشەنەسەندوویی یان گەشەنەسەندن بە مانای نەبوونی سەرچاوەی پێویست بۆ گەشەپێدان نایەت، بەڵکوو پرۆسەیەکی ناهاوسەنگ و هاوکات نادادپەروەرانەی دابەشکردن بە هۆی تاڵانکاریی و دەستبەسەرداگرتنی سامانی خەڵکانی کۆڵۆنیزەکراو ڕوو دەدات و لە سەنتەرەکاندا بۆ گەشەپێدانی هێزی سەردەست بەگەڕ دەخرێت. بەو مانایە بە گەشەنەسەندوویی مانەوەی کوردستان لە ئێران، بە هۆی بێ سەرچاوەییەوە نییە، بەڵکوو ڕژێمی ئێران پەرەی بە تیۆرەیەکی گەشەسەندنی ناهاوسەنگ، واتا کەڵەکەکردنی سامان و دەوڵەمەندی و گەشەپێدان لە لایەک و کەڵەکەکردنی هەژاری لە لاکەی دیکەوە، بووەتە هۆی ئەوەی لە ڕووی ئابوورییەوە ناوچە فارسنشینەکان لە ناوچە کوردنشینەکان گەشەسەندووتر بن و لە ڕووی پەروەردە و کولتووریشەوە توانای گەشەسەندن بۆ نەتەوەی سەردەست زیاتر دەبێت لە نەتەوەی ژێردەست.

هەڵبەت کۆڵۆنیالیزم و بە گەشەنەسەندوویی هێشتنەوەی کۆمەڵگا، گەل، نەتەوە و وڵاتێک خۆبەخۆ لە لۆژیکی سەرمایەدارییەوە سەرچاوە دەگرێت، مارکس بەڕوونی لە بەشی «تیۆری مۆدێرنی بەکۆڵۆنییکردن» لە سەرمایەدا باس لە پرۆسەی پێوەلکانی کۆڵۆنیالییانەی زەوییە داگیرکراوەکان دەکات و لێرەوە سەرمایەداری وەک هێزێکی جیهانی و وەک دروستکەرێکی بەردەوامی بازاڕی جیهانی پیشان دەدات کە بەردەوام سەروەری و سەربەخۆیی نەتەوە و دەوڵەتانی دیکە پێشێل و داگیر دەکات. هەروەها بەڕوونی باس لەوە دەکات هێزە کۆڵۆنیست و داگیرکەرەکان هیچ کاتێک نەک دەستیان نییە لە پێشخستنی وڵاتانی داگیرکراودا، بەڵکوو گەشەی خۆبەخۆی ئەو کۆمەڵگایانە بۆ سەدان ساڵ دەگەڕێننەوە دواوە. هەروەها لەو شوێنەدا کە باس لەوە دەکات کە «کەڵەکەکردنی سامان و سەرمایە لە لایەک، واتا کەڵەکەکردنی هەژاری و بەدبەختی لە لاکەی دیکەوە»، بەو مانایە هەمیشە سەنتەرێک بۆ کەڵەکەی سەرمایە هەیە لەسەر بنەمای تاڵانکردن، هەژارخستن، بێدەرەتانکردن و کەڵەکەکردنی بەدبەختی و نابەختەوەریی لاکەی دیکە دادەمەزرێت. ئەمە چەندە لە سەنتەرەکانی سەرمایەداریدا ڕاستە هێندەش بۆ پەیوەندیی کۆڵۆنیالیست و خەڵکی کۆڵۆنیزەکراو دروستە. مارکس ئەوەش لەبیر ناکات کە پرسی کەڵەکەبوونی سامان لە لایەکەوە، و کەڵەکەکردنی بەدبەختی لە لاکەی دیکەوە، تەنها لە ڕەهەندە ئابوورییەکەیدا نامێنێتەوە و پرسی سەرخانی سیاسی، کولتووری، هونەری و هتد دەگرێتەوە. هەمیشە ئەو کۆمەڵگایانەی لەسەر حسابی کۆمەڵگا پەراوێزیی و داگیرکراوەکانی دیکە، سەرمایەیان کەڵەکە دەکەن، هەزاران ساڵ گەشەی کولتووری و پەروەردەییی کۆمەڵگا داگیرکراوەکان دەهێننە دواوە. لەم ڕوانگەیەشەوە بەسانایی دەتوانن هەژموونیان بەسەردا بکەن.

پرسی ئەوەی کۆمەڵگایەک و ئاستە کولتوورییەکەی، کە دەرەنجامی داگیرکاری و کۆڵۆنی و تاڵانکردنی سامانی کۆمەڵگای دووەمە، باڵادەست دەبێت بەسەر کۆمەڵگای کۆڵۆنیزەکراودا، بەوەدا کە گەلی کۆڵۆنیالیست خاوەن بەهرە و داهێنانی هونەری و کولتووری و ئەدەبییە یان ئەوەی پێی دەگوترێت «خوڵقاندنی شاکار» بۆ ئەوە ناگەڕێتەوە کە کۆمەڵگای سەروەر و باڵادەست لە ڕووی زەینی و سروشتییەوە «بلیمەتترە» لە کۆمەڵگای داگیرکراو، بەڵکوو بەسانایی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە لە هەر شوێنێک دەرفەتە ئابوورییەکان بۆ گەشەی کۆمەڵگا و تەکنیک زیاتر بوون، لەو شوێنانەدا ئاستەکانی بەرهەمهێنانی هونەری و کولتووری زیاتر دەبێت و ئاستەکانی خوێندن هەڵدەکشێت. ئەمە لۆژیکێکی سادەیە و بڕوام وایە زۆر کەس بێئەوەی پێویستیان بە بیرکردنەوەی قووڵی مێژوویی هەبێت، لەم لایەنە تێبگەن. بەڵام وەک واڵتەر بنیامین فەیلەسوفی مارکسیست و ڕەخنەگری کولتووری باسی دەکات، لەو کۆمەڵگایانەی پێشتر تێیاندا شۆڕشی پیشەسازی و گەشەی تەکنیک هاتە ئاراوە، ئەو شوێنانە دەرفەتی زیاتریان بۆ داهێنانی بەرهەمی هونەری لە بەردەستدا بوو.

پاشان ئەم جۆرە گەشەنەسەندنە بە ناوەکی دەکرێت و فۆرمێکی سایکۆلۆژی، هونەری، کولتووری و ڕۆحی وەردەگرێت و دەبێتە جۆرێک فەلسەفەی نواندنەوەی ئەوی دیکە لەلایەن هێزی سەردەستەوە بەوەدا کە گەلی ژێردەست وا پیشان دەدات دواکەوتووییەکەی لەناو دۆخی سروشتیدا دروست بووبێت، یاخود ساناتر، دواکەوتوویی کورد بەرهەمی سروشت خۆی بێت نەک لە قۆناغێکی مێژووییدا دروست بووبێت. ئەم جۆرە لە وێنەی کورد لە نیگای زەقی ئێرانییدا، هەمیشە بەبێ پرسیارکردن لە دۆخی مێژوویی و سیاقی سەرهەڵدانی ئەم پرۆسەیە، وەک نیگایەکی دوورمەودا دەبینرێت وەک بڵێیت بەرەکەتی سروشت دوو مرۆڤی جیاوازی لەیەک دروست کردووە و هەر سروشتیش جیاوازییەکانیان بۆ ئەبەد دەهێڵێتەوە.

مرۆڤی کورد لە نیگای ئێرانیی باڵادەستدا ئۆبژێکت و بابەتێکە بۆ کوشتن، لە ئەزەلەوە تاوانبارە، کوشتنی هیچ گوناهێکی نە ئایینی نە سیاسی و یاسایی بەدوودا نایەت.

بەڵام کاتێک کوردەکان لە ئێران دەخرێنە ناو ئەم دۆخەی هەژارییەوە، ئێران وەک ڕژێمێکی سەردەست تەنها یەک دەرفەت لە بەردەم کوردەکان بۆ خەباتی مانەوە دەهێڵێتەوە: سنوورنشین بوون، پاشان لە سینەمادا ئەم سنوورنشین بوونە وەک دۆخێکی ئێستاتیکایی و خۆکرد و جەوهەری ئارەزووکراوی مرۆڤی کورد پیشان دەدات کە بە دیسان ئەوە سروشت بەم جۆرە دروستی کردووە. یاخود دەیکاتە قاچاغچی و کۆڵبەر تا ئاسان بتوانێت بیکوژێت. مرۆڤی کورد لە نیگای ئێرانیی باڵادەستدا ئۆبژێکت و بابەتێکە بۆ کوشتن، لە ئەزەلەوە تاوانبارە، کوشتنی هیچ گوناهێکی نە ئایینی نە سیاسی و یاسایی بەدوودا نایەت. لەم ڕووەوە ڕەوایەتی بە مۆنۆپۆلکردنی توندوتیژیی دژی مرۆڤی هەژارخراو دەدات و هەموو جۆرە بەرەنگاری و وەستانەوەیەکیش بەرانبەر بە هێرش و بێحورمەتکردن لەلایەن ئەوی دیکەی سەردەستەوە وەک جۆرێک لە تاوان و پێشێلکردنی سەروەریی نەتەوەیی دەبینێت و دیسان لە میدیاکان و ئامرازەکانی دیکەی کۆنتڕۆڵدا، وێنەی وەحشیگەربوون و بەربەرییبوون بۆ دۆخی لە مێژوودا دروستکراوی گروپێکی نەتەوەیی/مرۆیی دادەتاشێت و بە تێپەڕینی کات دەیکات بە وێنەیەکی ئەبەدی و ئەزەلی. ئێران ئەم مامەڵەیە لەگەڵ کورد دەکات.

ڕەنگە زۆر پێویست نەکات باسی ڕەهەندی دووەمی کۆڵۆنیالیزمی ئێرانی بکەین کە پێی دەڵێین کۆڵۆنیالیزمی کولتووری و بە دیاریکراوی لەسەر کوردەکانی باشوور پیادەی دەکات. لەو ماوەیەدا زۆر وتار و لێکۆڵینەوە لەم بوارەوە نووسراون. یەکێک لەو وتارانە هێرۆ خوسرەوی و من نووسیومانە بەناوی «کۆڵۆنیالیزمی کولتووریی ئێران» و خوێنەر دەتوانێت بۆی بگەڕێتەوە. بەڵام وەک لە سەرەوە باس کرا، کاتێک فیلمێکی ئێرایی کە «دەیەوێت بۆ کورد یان لەبری کورد بدوێت» و دەبێتە بەرهەمێکی هونەری، دیسان هیچ پەیوەندییەکی بەوەوە نییە کە دەرهێنەری فیلمەکە «بلیمەتترە» بەڵکوو دەگەڕێتەوە بۆ ئەو دەرفەتانەی دەوڵەتی کۆڵۆنیالیست بۆ نواندنەوەی وێنەی کوردەکان لە فیلمەکانیدا، خستوویەتییە بەردەستی دەرهێنەری فیلم. لێرەشەوە وا دەردەکەوێت کە ڕۆشنبیران و هونەرمەندانی گەل و وڵاتی کۆڵۆنیالیست لە خەڵکانی ژێردەست و داگیرکراو باشتر بن، بلیمەتتر و ڕێزلێگیراوتر بن و بینەران و خوێندەوارانی گەلی ژێردەستیش بە هەر ستایش و سەنایەکی هونەرمەند/ڕۆشنبیری گەلی سەردەست خۆشحاڵ و گەشکە ببن و لە بەرانبەریشدا هەم سووکایەتیی بە وزە ناوخۆییەکانیان بکەن و لەژێر ئاستی هونەرمەندانی وڵاتی کۆڵۆنیالیست دایانبنێن و هەمیش ئەمە دەکەنە میکانیزمێکی سروشتی و سایکۆلۆژی تا ڕێگا لە هەموو وزە و دەستپێک و ئەگەرێکی سەرهەڵدانی دەنگی نوێ بگرن.

ڕیشەی کۆڵۆنیالیستیی چەپ و نەتەوە ژێردەستەکان

کورد و چەپی ئێرانی بە نموونە

بەم دوواییانە کۆمەڵە (سازمانی کوردستانی حزبی کۆمۆنیستی ئێران) گرژی تێدا دەرکەوتەوە. چەپە فارسیزمانەکان بەدرێژاییی مێژووی ئەم حزبە هەمیشە ناکۆکییان لەنێوان چەپەکان و ئەندامانی ئەم حزبەدا دروست کردووە بەوەدا کە هەمیشە کوردەکانیان بە ناسیۆنالیست یاخود باڵی ڕاستی حزب ناو بردووە. هەڵبەت هەر لە سەرەتاوە پێویستە ئاماژە بەوە بکەم، کە ئەم نووسینە هیچ پەیوەندییەکی بە کێشە ناوخۆییە هەنووکەیییەکانی کۆمەڵەوە نییە و بەرگریش نییە لە پەیکەرە و جەستەی کۆمەڵە بەوەدا نە هیچ کاتێک ئایدیاکانی خۆم بە نزیک لەوان بینیوە و نە هەرگیزیش هیچ پەیوەندییەکم بەو حزبەوە هەبووە. ئەوەی من لێرەدا هەڵوەستەی لەسەر دەکەم بریتییە لە پرسێکی دوور و درێژتر و قووڵتر، پرسی نوێنەرایەتیکردن و نوێنەرایەتییکران، پرسی باڵادەستی و ژێردەستەیی، کە بێگومان ئەگەر حزبێکیش بە ناوی کۆمەڵە بوونی نەبێت، ئەم پرسە هەر دەمێنێتەوە. پرسی بە پاشکۆکردنی چەپەکانی کۆمەڵگا و خەڵکانی ژێردەست بۆ چەپەکانی کۆمەڵگا، نەتەوە و گەلی سەردەست.

کەواتە پێش ئەوەی هیچ ڕوونکردنەوەیەک لەسەر ئەم پرسە بدەین، با گریمانەیەکی تیۆری بورووژێنین و ئەم پرسیارە بکەین: «بۆ مەنسوور حیکمەت و هاوڕێکانی لەناو کۆی ڕەوتی چەپ لە ئێران خۆیان خزاندە ناو کۆمەڵەوە؟ واتا چی دەبوو ئەگەر بۆ نموونە چووبانە ناو تودەییەکان، فیداییانی خەڵق و یان ڕەوتە چەپەکانی دیکەی ناوەندی ئێران بۆ تەنها خۆیان خزاندە ناو کوردەکانەوە و دوای ماوەیەکی کەم ئەو حزبەیان بۆ چەندین کەرت و گروپی بچووک بچووک دابەش کرد؟» گومان لەوەدا نییە ئەو چەپە ئێرانییانەی لە سەروبەندی بەدەستەوەگرتنی دەسەڵات لەلایەن ئیسلامی سیاسییەوە، تەنها شوێنێک، سەنگەر و قەڵایەک مابووەوە پەنای بۆ بەرن، کوردستان بوو. بۆیە پۆل پۆل چەپەکانی ناوەندی ئێران لە کوردستان و بە جلوبەرگی کوردییەوە دەردەکەوتن. ئەمە پرسی مانەوە و ژیانە و ئەخلاقیاتی باڵای هەر کۆمەڵگا، خەڵک، گروپ و تاکێک لەناو فەلسەفەی ئەخلاقدا بەوەدا دەناسرێتەوە، چەندە ئامادەیە داڵدەی ستەملێکراوان، ڕاکردووان و چەوساوان بدات. هەر گەل و کۆمەڵگایەک نەیتوانی ئەم ئەخلاقە بکاتە پرەنسیپی سیاسەت، ئەو کۆمەڵگایە بەسانایی تۆوەکانی فاشیزم و بیری ڕاستڕەوی دەچێنێت. لەم ڕووەوە هاتنی چەپە ئێرانییەکان بۆ ناو کوردستان و پەیوەندییان بە چەپەکانەوە نزیکە لە کۆچی ئەو چەپانەی لەژێر دەستی حکوومەتە فاشیست و دیکتاتۆرەکان ڕایان دەکرد و پەنایان بۆ وڵاتانی دیکە دەبرد، بێگومانیش تەنها ماڵێکی سیاسییش بۆ چالاکییەکانیان، پارتە چەپ و کۆمۆنیستییەکانی ئەو وڵاتانە بوو کە پەنایان بۆ دەبرد. تا ئێرە پرسەکە زۆر لۆژیکی و ئەخلاقییە. لەگەڵ ئەوەشدا پەنابردنی چەپە ئێرانییەکان بۆ ناوچەیەک بوو کە خۆی لەژێر دەسەڵاتی داگیرکاریی ئێراندا بوو، ئاوەڵاکردنی دەرگای کوردستان بە ڕووی چەپە ئێرانییەکاندا، ئەو پرەنسیپە ئەخلاقیی سیاسییە پشتڕاست دەکاتەوە کە ناومان برد. بەڵام کێشەکە لە شوێنێکی دیکەوە دەست پێ دەکات.

یەکێک لە کۆمیدیا و خاڵە پێکەنیناوییەکان ئەوەیە هەمیشە گروپە ژێردەستە و بچووکەکان چوونەتە پاڵ پارتە کۆمۆنیستییە گەورەکانەوە تا بتوانن لە ناو پارتە کۆمۆنیستییەکاندا ئایدیا ڕزگارییەکانی خۆیان ببەنە پێشەوە، بۆ نموونە جوولەکەکان بە فراوانی لە ئاستی جیهاندا چوونە پاڵ بزووتنەوە کۆمۆنیستییەکان و یەکەم ڕزگاریی گەلی جوولەکەش لە مێژوودا، لە ڕووسیا و لەگەڵ شۆڕشی ئۆکتۆبەری ١٩١٧دا سەری هەڵدا کە خۆشیان ڕۆڵی چالاکانەیان لەو شۆڕشەدا هەبوو.

بەڵام چی دەبێت پەیوەندیی نێوان چەپە ئێرانییەکان و کوردەکان پێچەوانە ببێتەوە، ئەم جارە ئێرانییەکان بخزێنە ناو پارتێکی کوردییەوە؟ بەبێ گومان وەک ڕابەرانی کۆمەڵەش باسیان کردووە هاتنی مەنسوور حیکمەت و هاوڕێکانی، هێنانی تیۆری مارکسیستی بووە بۆ ناو ئەو حزبە. ئەمەش نایەکسانیی دۆخی نێوان کوردەکان و فارسەکان بەسانایی دەردەخات، کە وەک لە سەرەوە باس کرا، هەمیشە کوردەکان لە پەراوێزەکاندا مابوونەوە و دەرفەتی خۆ-پەروەردەکردن یان پەروەردەی یەکسانیان نەبووە و مافی ئەوەشیان نەبووە بە زمانی دایکیان بخوێنن، بۆیە ئەوان هەر شتێکی تازەیان وەک جۆرە فریادڕەسێک بۆ خۆیان بینیوە. بەڵام تاکتیکێکی چەپە ئێرانییەکان بۆ لاوازکردنی کوردە چەپەکان و کردنیان بە پاشکۆی ئێرانییەکان، و پاشان دابەشکردنیان و لێدانی مۆرکی سووکایەتی، بەکارهێنانی چەمکی لاستیکی ناسیۆنالیزم بووە. بۆ نموونە دروشمەکەی حیکمەتیستەکان «ناسیۆنالیزم شەرمەزارییە بۆ بەشەرییەت» دروشمێکی لاستیکییە لە دۆخێکی دیاریکراودا بەکار دێت تا نەک ناسیۆنالیزمی باڵادەست، کە لە کۆنەوە بەرجەستە بووە، ڕەق بووە و ڕیشەی داکوتاوە، لاواز بکات، بەڵکوو ئەوەی پێی دەگوترێت ناسیۆنالیزمی کوردەکان لەژێر ناوی دروشمی کولتووری و یاسایی «گوناه و شەرمەزاری»دا بکاتە فۆرمێکی ڕەق و قڕێژ.

بێگومان ناسیۆنالیزم کاتیگۆرییەکی خەیاڵی و خەیاڵدانی بۆرژوازییە، بەڵام وەک بندیکت ئەندرسنی تیۆریزەکەری ناسیۆنالیزم باسی دەکات، ئەم خەیاڵە فۆرمێکی واقیعییەت وەردەگرێت و دەبێت لەگەڵ ئەم فۆرمە واقیعییەیدا مامەڵە بکەین. ئەندرسن دەڵێت نەتەوەکان لەڕووی کۆمەڵایەتییەوە دروست دەبن. ئایدیای «نەتەوە» بە شێوەیەکی ڕێژەیی ئایدیایەکی تازەیە و بەرهەمێکی هێزە جۆراوجۆرە کۆمەڵایەتی و ماتریالییەکانە. هەروەها ئەندرسن نەتەوە وەک «کۆمەڵێکی سیاسیی خەیاڵکراو – و خەیاڵکراو هەم بە شێوەیەکی ناوەکیی سنووردار و هەم سەروەر» پێناسە دەکات. دەڵێت نەتەوەیەک «خەیاڵ دەکرێت یان لە پرۆسەی خەیاڵیدا دروست دەبێت چونکە ئەندامانی تەنانەت بچووکترین نەتەوەش هەرگیز ناتوانن زۆربەی ئەندامەکانی دیکەی هەمان کۆمەڵ بناسن، یان دیدەنیان بکەن، یاخود تەنانەت گوێشیان لێیان بێت، بەڵام هێشتا لە بیر و زەینی هەر یەکێکیاندا وێنەی هاوەڵەکانیان دەژیت و زیندوو دەبێت». لە کاتێکدا ئەندامانی کۆمەڵێک لەوانەیە هەرگیز ئەندامانی دیکەی هەمان کۆمەڵ ڕووبەڕوو نەناسن، بەڵام ڕەنگە پەرە بە بەرژەوەندیی نزیک لە ئەندامانی دیکەیان بدەن. لەم ڕووەوە نەتەوە دەبێتە کۆمەڵێکی خەیاڵی، خەیاڵکراو یان لە پرۆسەی خەیاڵیدا دروستکراو، بەڵام بە تێپەڕینی کات فۆرمێکی ماتریالی وەردەگرێت و خۆی بەرجەستە دەکاتەوە.

ڕیشەی ئەم چەمکەش لە بنەڕەتدا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی شۆڕش و ڕۆشنگەریی چونکە ئەم دوو پرۆسەیە ڕەوایەتیی باڵادەستیی خواییانە و سروشتییانە و حوکمڕانیی بنەماڵەیی هەڕەمییان تێکشکاند. بکەرێکی مرۆیی گەورە بوو و گەشەی سەند، داوای ناسینەوە و دانانی خۆیان وەک بکەرانی سەربەخۆ لە هێزە باڵادەستەکانی پێشوو دەکەن. ئەم جارە نە خوا و نە پاشا بڕیار لە دیاریکردنی چارەنووسی مرۆڤەکان نادەن. لەم ڕووەوە، نەتەوە لە کۆمەڵێکی خەیاڵییەوە دەبێتە کۆمەڵێکی واقیعی. گومان لەوەدا نییە، بندیکت ئەندرسن یەکێکە لە تیۆریزەکەرە مارکسیستە گەورەکانی ناو مێژووی سیاسیی ئەم بزووتنەوەیە.

هەڵبەت لەوانەیە بەشێکی زۆری حیکمەتیستەکان بە تیۆرەکەی ئەندرسن ئاشنا نەبن، بەڵام بۆ ئاشنایەتی زیاتر بگەڕێینەوە بۆ جیاکارییەکەی لینین خۆی سەبارەت بە ناسیۆنالیزمەکان. بە گرتنەبەری تیۆری مارکس، لینین، وەک لە سەرەوەش باسمان کرد، چارەسەرکردنی پرسی نەتەوەیی وەک بەهێزکردنی هێزی شۆڕشگێڕی لە ڕووسیا و یەکخستنی نەتەوە چەوساوە و بندەستەکان لە ژێر ئاڵای کرێکارانی ئەنتەرناسیۆنالدا دەبینی. تەنانەت لە ١٩٢١دا زۆر دیاریکراوتر پەنجە لەسەر پرسی کورد دادەنێت. نامەی لینین بۆ کۆمیتەمەرکەزیی پارتی کۆمۆنیستی ڕووسیا، ١٩٢١ سەبارەت بە کوردستان: «پێویستە مافی چل ملیۆن کورد بە فەرمی بناسرێت و دان بە کوردستاندا بنرێت، زمانی کوردیی وەک زمانی ڕەسمی بناسرێت، یارمەتی بدرێن ئەلفوبێیان لە عەرەبییەوە بگۆڕن بۆ لاتینی و هیوادارم بانکی ناوەندیی ئازربایجان وەک بەشێک لە سیاسەتی نوێی ئابووریی چل ملیۆن ڕۆپل بۆ گەشەپێدانی ژێرخان و سەرخانی کوردستان دابین بکات. دابینکردنی ئەم یارمەتییە ئامادەیی ئەوەش پیشان دەدات کە ئەوان تەنها لەژێر ئاڵای سووری کرێکارانی ئەنتەرناسیۆنالدا دەتوانن بڕۆنە پێشەوە».

لینین بە ئاشکرا دەیگوت دەبەنگانەیە ناسیۆنالیزمی سەرکوتکەر لەگەڵ ناسیۆنالیزمی سەرکوتکراوی گروپێکی بندەست یەکسان بکرێت و بە کاتیگۆرییە گشتییەکان لێک بدرێتەوە.

هەروەها سەبارەت بەوانەی دژی هەموو فۆرمێکی خەباتی ڕزگاریخوازیی نەتەوەیی دەوەستنەوە، و دەڵێن پشتیوانیکردن لە ناسیۆنالیزم یان ڕزگاریی نەتەوەی گەلی بندەست جۆرێکە لە ناسیۆنالیزم، لینین دەڵێت «تۆمەتبارکردنی ئەوانەی پشتیوانی لە سەربەستیی مافی چارەی خۆنووسین دەکەن، واتا سەربەستیی بۆ جیابوونەوە، تۆمەتێکی دەبەنگانە و دووڕووانەیە». لینین لە وتارێکی دیکەیدا لە ئۆکتۆبەری ١٩١٦دا بە ناوی «کاریکاتێری مارکسیزم و ئیکۆنۆمیزمی ئیمپریالیستیی» دەڵێت: «شۆڕشی کۆمەڵایەتیی دەکرێت تەنها لە فۆرمی سەردەمێکدا دروست ببێت کە تێیدا جەنگی ناوخۆیی ئاوێتە لەلایەن پرۆلیتاریاوە دژی بۆرژوازیی لە وڵاتانی پێشکەوتوو و سەرجەمی زنجیرەی بزووتنەوە شۆڕشگێڕی و دیموکراتییەکاندا ئەمەش بزووتنەوە ڕزگاریخوازییە نەتەوەییەکان لە کۆمەڵگا و نەتەوە گەشەنەسەندوو و چەوساوەکاندا، دەگرێتەوە». لە وەڵامی ڕۆزا لۆکسمبورگیشدا، لینین بە ئاشکرا دەیگوت دەبەنگانەیە ناسیۆنالیزمی سەرکوتکەر لەگەڵ ناسیۆنالیزمی سەرکوتکراوی گروپێکی بندەست یەکسان بکرێت و بە کاتیگۆرییە گشتییەکان لێک بدرێتەوە. ساڵی ١٩٢٠ لە مۆسکۆ لینین پشتیوانی لە مارکسیستی هیندی، ئێم. ئێن. ڕۆی بۆ ناسیۆنالیزمی دژە-کۆڵۆنیالیست دەردەبڕێت.

ئەمیری باراکا، شاعیر، نووسەر، چالاکوان و مارکسیستی ڕەشپێستی ئەمریکی، لە وتارە بەناوبانگەکەیدا دەربارەی مافی چارەی خۆنووسینی نەتەوەکان و شۆڕشی ڕووسی، بە گەڕانەوە بۆ تێزەکەی لینین دەنووسێت:

«مارکسیستێک ئەنتەرناسیۆنالیستە و هەمیشە بەم جۆرە دەمێنێتەوە، بەڵام هەروەها وەک ماوتسی تۆنگ ئاماژەی پێ کردووە مارکسیستی نەتەوەیەکی چەوساوە هەروەها دەبێت خەباتگێڕێکیش بێت بۆ سەربەستیی نەتەوەکەی. خەباتکردن دژی چەوساندنەوەی نەتەوەیی نەتەوەیەک ‘خواستێکی ئەنتەرناسیۆنالیزمە’. مارکسیستەکان ناتوانن بە شێوەیەکی تیۆری بچنە پاڵ ئەو ئەنتەرناسیۆنالیزمەوە کە خەبات و خواستە نەتەوەییە ڕزگاریخوازییە کۆنکریتی و بەرجەستەکانی نەتەوەکەی خۆیان فەرامۆش بکەن. لەبەر ئەوە ماو وتارە گرنگەکەی خۆی نووسی تا ڕووبەڕووی ئەو خەڵکانە ببێتەوە خۆیان وەک مارکسیست گۆڕیوە و دەیانەوێت ‘پرسی نەتەوەیی سەرنگون بکەن’. لینین هەمان خەباتی لە دژی ڕۆزا لۆکسمبۆرگ و سۆسیال دیموکراتە هۆڵەندییەکان کرد».

لە ڕاستیدا ئەوەی دژی خواستە نەتەوەییەکان لە شۆڕشی ڕووسیا گەڕایەوە، سەردەمی لینین نەبوو، بەڵکو سەردەمی شۆڤینیزمی ستالین بوو و دژ بە نەتەوە بچووک و بندەستەکانی دیکە بۆ ماوەیەک لەژێر ناوی گاڵتەکردن بە ناسیۆنالیزم و پەرەپێدان بەم ئایدیایە لەناو گەلە بندەستەکاندا، و یەکسانکردنی هەموو ناسیۆنالیزمەکان وەک یەک، بۆ نموونە ناسیۆنالیزمی هیتلەر بە ناسیۆنالیزمی گروپێکی بچووکی ژێردەست کە خەبات بۆ سەربەخۆیی دەکات، ئەو تیۆرە شۆڤینیستییە بوو، کە لینین هەر زوو سەبارەت بە ستالین درکی پێ کردبوو.

ئێستا کە بگەڕێینەوە سەر بابەتەکەمان، کاتێک حیکمەتیستەکان لەناو کوردەکاندا پەرە بە ئایدیای «ناسیۆنالیزم شەرمەزارییە بۆ بەشەرییەت» دەدەن و لەم ڕێگایەشەوە حزبی کۆمەڵەیان وەک ناسیۆنالیست لە قەڵەم دا و ئێستاش وەک باڵی فاشیزم و ناسیۆنالیزمی قەومیی کوردی دەیبینن، ئامانجەکە بۆ دابەشکردنی زیاتر و لەبیر بردنەوەی خواستە کۆنکریتییەکانی کوردە لە ئێران، جا ئەو خواستانە بە هەر جۆرێک خۆیان دەربخەن. کاتێک چەپێکی گەلی سەردەست دێت لەناو گەلە بندەستەکاندا پروپاگەندەی دژە-ناسیۆنالیستی دەکات، لە کۆی تیۆری مارکسیستیدا، وەک لینینیش ئاماژەی پێ کردووە، بەشداری لە سیستەمەکانی زیاتری سەرکوتدا دەکات.

جگە لە پەرەدانی زیاتر بە سەرکوتی چین و هێز و گەلی باڵادەستی ئێران بەسەر نەتەوەکانی دیکە، هاوکات فۆرمێکی دیکەی ڕەوایەتیدان بە نوێنەرایەتیکردن دەباتە پێشەوە بۆ نموونە بە هۆی ئەوەی گەلە بندەستەکان هەرگیز لەبەر هەموو هۆکارە ئۆبژێکتیڤ و بابەتی و مێژوویی و زەینی و کولتوورییەکانەوە نەیانتوانیوە پەرە بە ژێرخانی ئابووری و سەرخانی کولتووری و فەلسەفەی سیاسی بدەن، ئەوانی دیکە، کۆمۆنیستە ئێرانییەکان هەمیشە هاتوون ڕابەرایەتیی کوردەکانیان کردووە، بەو مانایەی چۆن ئەوروپییەکی سپیپێست هەمیشە پێی وا بووە ئەفریقییەک توانای نوێنەرایەتیکردن، داهێنانی هونەر و فیکر، بەرهەمهێنانی شارستانێتی نییە، ئەوا ئێمە دەتوانین ئەم پرۆسەیە بۆ ئەوان ئەنجام بدەین و لەژێر ناوی پرۆسەی بە شارستانیکردنی گەلە کۆڵۆنیزەکراوەکاندا، ئەوروپییەکان هەم ئەو گەلانەیان لە ئەگەری پێشکەوتن ڕاگرت، هەم قڕیان کردن و کوشتاری بەکۆمەڵیان تێدا ئەنجام دان و هەمیش بۆ هەمیشە وەک ڕابەری ڕۆحی، کولتووری، فیکری و سیاسیی ئەوان مانەوە.

ئەمە هەمان ئەو پرۆسەیەیە بە لەقاڵبدانی خەباتی کوردەکان، بەتایبەت کۆمەڵە، وەک پێشکەوتووخوازترین ڕەوتی چەپ لە مێژووی کوردستاندا و خەباتگێڕترین و قوربانیدەرترین بزووتنەوە، بەڵام بینینیان وەک ناسیۆنالیست، ڕاستڕەو، فاشیست، عەشیرەتچی، و هتد، هەمان پرۆسەی هەم تواندنەوە و لەناوبردنی خواستە نەتەوەییەکانی کوردەکانە و هەمیش هێشتنەوەیانە لەژێردەستی باڵادەستی ئێران و پاشان لاوازکردنی بزووتنەوەی ئۆپۆزیسیۆنی ئێران.

دیسان ڕیشەیەکی دیکەی ئەم بە پاشکۆکردنەی چەپی کورد بۆ چەپی ئێرانی، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ئایدیۆلۆژیایەی کە گەلانی سەردەست ڕێگا نادەن ژێردەستەکان بە زمانی خۆیان، خۆیان دەرببڕن، یان وەک بکەری سیاسیی سەربەخۆ ببینرێن. فرانتز فانۆن وەک هەمیشە کۆمەک بە تێگەیشتن لەم پرسە دەکات. فانۆن پێی وایە هەژموونی کۆڵۆنیالیستی بە سێ قۆناغ دروست دەبێت:

یەک، پەیوەندیی هێزی کاری لۆکاڵی بە کەسی کۆڵۆنیالیستەوە، کە وا دەکات وزەی بەرەنگاری و شۆڕشگێڕیی بۆ گۆڕانکاریی لە کۆمەڵگایەکی کۆڵۆنیزەکراودا بکوژێنێتەوە. بەو مانایە وڵاتی کۆڵۆنیالیست هەمیشە هانی کرێکاری وڵاتی سەردەست دەدات ڕابەرایەتی کرێکاری گەلی ژێردەست بکات و لەو ڕێگایەوە وزە شۆڕشگێڕە چینایەتییەکەی بۆ ڕزگاری بکوژێنێتەوە.

دوو، ڕۆشنبیری کۆڵۆنیزەکراو، کەسایەتییەکی سازشکارە، ڕۆڵێکی بنچینەیی لەسەر جەستەی مرۆڤی نەفرەتلێکراودا دەگێڕێت، لەم ڕووەوە بانگەشەی نوێبوونەوەی کولتووری دەکات تا بەرەنگاریی سیاسی لە بار بەرێت. بەو مانایە، کولتوورێکی بێزیان شوێنی سیاسەتێکی ڕاشکاو بۆ گۆڕانکاری دەگرێتەوە. ڕۆشنبیری کۆڵۆنیزەبوو دەبێتە پردی پەیوەندیی پێکگەیشتنی مرۆڤی کۆڵۆنیزەکراو بە کەسی سەردەستی کۆڵۆنیالیستەوە، زاراوە و چەمکەکانی ژیانی کۆڵۆنیالی وەردەگێڕێتە سەر زمان، چەمکەکان و سیاسەتێکی بیرلێکراوەی دەسەڵاتی کۆڵۆنیالی. ئەم کارەکتەرە هەموو شتێکی وڵاتی کۆڵۆنیالیست لەپێش چەمکە ناوخۆییەکان دەبینێت، بە هەموو شتێکی سەرسام دەبێت، نووسەرە لاوەکییەکانی وڵاتی کۆڵۆنیالیست دەباتە ئاستی فەیلەسوفە مەزنەکانی جیهان، لەم ڕووەوە خۆشی وەک خوێندکاری ئەو نووسەرانە، تا ئاستی بەرزەمرۆڤ بەرز دەکاتەوە، هەڵبەت نەک بەسەر کەسی کۆڵۆنیالیستەوە، بەڵکوو بەسەر جەماوەری کۆڵۆنیزەکراوەوە.

سێ، لومپەن پرۆلیتاریا، چەمکێکە فانۆن لە مارکس وەریدەگرێت کە شیکارییەکی دیالەکتیکییە و وەریدەگێڕێتە سەر هەلومەرجەکانی کۆڵۆنیالیزمەوە. لومپەنەکان ئەگەر لە زاراوەی مارکسیستیدا تێکدەری شۆڕشەکان بووبێتن، لە هەلومەرجی کۆڵۆنیالیدا دەبنە ئاڵاهەڵگر و جانتاهەڵگر و شەقاوەکانی وڵاتی کۆڵۆنیالیست. ئەم گروپە بەگوێرەی ڕۆژگار پێگەیان دەگۆڕێت، لە فەلاحەوە دەبنە دەسەڵاتدار، تا بەربەست لە بەردەم هەموو جووڵەیەکی دژە-کۆڵۆنیالی دروست بکەن. بەبێ کۆڵۆنیالیزم، لومپەن پرۆلیتاریای کۆڵۆنیالیش بوونی نابێت. لەناو لومپەن پرۆلیتارەکاندا، کە ڕۆشنبیرانی کۆڵۆنیالیست و ڕۆشنبیرانی کۆڵۆنیزەکراو لە سەریانەوە دەوەستن، هانیان دەدەن بە دژی هەر شتێک ڕاپەڕن کە هەژموونی کۆڵۆنیالیستی بخاتە مەترسییەوە. بۆ نموونە لە زۆربەی حاڵەتەکاندا ڕۆشنبیران و سیاسەتمەدارانی کۆلۆنیالیست هیچ کات ڕاستەوخۆ پەلاماری ژێردەستەکان نادەن، هیچ نەبێت لە سەردەمی نوێدا، بەڵکوو ئەو کەسانە ڕادەسپێرن ئەم کارە بکەن کە پێشتر هەژموونیان بە سەریانەوە کراوە، واتا هاوزمانە کۆڵۆنیالیزەکراوەکانی گەلی کۆڵۆنیزەکراو خۆیان بۆ ئەم شەڕە بەگەڕ دەخرێن.

بەڵام هەروەها وەک گایاتری سپیڤاک، فەیلەسوفی هیندی-ئەمریکیی دژە-کۆڵۆنیالیست لە وتارە بەناوبانگەکەیدا بە ناوی «ئایا ژێردەستەکانیش دەتوانن بدوێن؟» تیۆریزەی کردووە، بە شێوەیەکی بەناوبانگ ڕستەیەک دەردەبڕێت کە دەتوانین بۆ زۆر شوێنی دیکە بیگشتێنین: «پیاوانی سپیپێست ژنانی ئەسمەر لە دەست پیاوانی ئەسمەر دەپارێزن». دەتوانین چی لەمەوە فێر ببین؟ بەڵێ وەک گوترا دەکرێت بۆ زۆر شوێن کێش بکرێت، هەم لە بواری ئەکادیمیادا، کە هەمیشە گروپە سەردەستەکان بۆ ژێردەستەکان دەدوێن، تا دەگاتە ڕۆڵی نووسینی پیاوان بۆ ژنان، بەو مانایەی بەشێک لە فەیلەسوفانی پۆستمۆدێرنیست لە پرسی نیچەدا باسی کردووە: «نیچە هەرچی دەنووسێت وەک ژن و بە دەستی ژن دەنووسێت» بۆ ئەوەیە کە بەڕاستیی ژن بۆ خۆی نەنووسێت، مادام پیاوێک هەیە بۆیان دەنووسێت. یاخود ئەگەر بەم جۆرە دایبڕێژینەوە، مادام ئەو هەموو پیاوە خاوەن ئیمتیازە باشە هەن بۆ ژنان دەنووسن یان وەک ژن دەنووسن، چ پێویست دەکات لە بنەڕەتدا ژنان بوونیان هەبێت و بنووسن؟ بۆ دەبێت گوێیان لێ بگرین؟ لێرەوەیە گروپە ژێردەستەکان مافی لێدوانیان لێ وەردەگیرێتەوە.

گومان لەوەدا نییە کورد لە ئێران گەلێکی ژێردەستەیە، وەک پێشتریش باس کرا، بە هۆی ئەو بارودۆخەی کۆڵۆنیالیزم سەپاندوویەتی، بە ڕەهەندە کولتووری، سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانییەوە، ژێردەستەکانی لەژێر هێڵی گەشەسەندندا هێشتووەتەوە و لێرەوە دەرفەتی گەشەسەندنی زمان و بیرکردنەوە بە شێوەیەکی یەکسان گەشەی نەکردووە، بۆیە ڕۆشنبیرێکی گەلی سەردەست زۆر بەسانایی دەتوانێت بۆ گەلی ژێردەست بدوێت، تا لە بنەڕەتدا ڕێگە بگرێت لەوەی قسەکەری گەلی ژێردەست، یان گروپی ژێردەست سەر هەڵبدات. سەرهەڵدانی چەپی ئێرانی و باڵادەستبوونی لەناو چەپی کورددا، بەوەدا بەدرێژاییی سێ دەیە هەر ئەو چەپە بۆ چەپە کوردەکان قسەی کردووە، بۆ ئەوان تیۆری داڕشتووە، بۆ ئەوان بیری کردووەتەوە، دابەشی کردوونەتە سەر گروپی جۆراوجۆر، بە پاشکۆی کردوون، توانای گەشەسەندنی یەکسانی هزری لێ سەندوونەتەوە، هەمووی لەژێر کاتیگۆریی «بێدەنگکردنی ژێردەستەکان»دا جێی دەبێتەوە.

تەنانەت لە تیۆری دیپلۆماسیی لیبراڵیشدا، تەداخولکردن لە کاروباری سیاسیی ناوخۆی حزبێک، وەک ئەتەکێتێکی ناشارستانی و نایاسایی و ناسیاسی دەبینرێت، کەچی حیکمەتیستەکان تا ئەم ساتەش واز لە پەیکەرەی کۆمەڵە ناهێنن و دەیانەوێت وەک بزنێکی قوربانی پارچە پارچەی بکەن. لێرەوەیە ڕیشەی کۆڵۆنیالیستی چەپی ئێرانی خۆی ئاشکرا دەکات و ماسکەکەی دەکەوێت. ئەگەر چەپ بن، لە مارکس و لینینەوە فێر ببن، ئەگەریش پێتان وایە ئەوان چەپ نەبوون، ئەوە پرسێکی دیکەیە و لە کاتیگۆرییەکی دیکەدا جێگای دەبێتەوە.

بەڵام کاتی ئەوە هاتووە مرۆڤە کۆڵۆنیزەکراوەکانیش خۆیان وەک بکەرێکی سیاسی و چالاک ببینن و بۆ خۆیان بدوێن. نەک ئەوی دیکە بۆیان بدوێت. تیۆری نوێنەرایەتیکردنی ئەوی دیکە، ئەو ئەوی دیکەیەی لە تیۆری کۆڵۆنیالیستیدا توانای قسەکردنی نییە، دەبێت کۆتایی پێ بێت و «ئەوی دیکە» ئیتر زمان و بکەرێتی چالاکانەی سیاسیی خۆی بخاتەگەڕ. تەنها و تەنها لێرەدا دەکرێت پرسی هاوپشتی و هاوڕێیەتی و یەکگرتوویی بهێنینە ئاراوە. کاتێک چەپێکی مارکسیستی کۆمەڵگا و خەڵکێکی ژێردەست خۆی بۆی نەبێت بدوێت و چەپی ئەوی دیکە «ئێرانی» بۆی بدوێت، هیچ هیوا و نیشانەیەک بۆ یەکگرتوویی و هاوڕێیەتی تێدا نییە، دیالەکتیکی ئاغا و کۆیلە، یان لە زمانە باوەکەدا «برا گەورە و برا بچووک» باڵادەست دەبێت و مارکسیست و چەپەکانی وڵات و خەڵکی ژێردەست، هەمیشە دەست لەسەر سینە چاوەڕوانی ڕەحم و بەزەییی چەپی گەلی سەردەست دەبن «خێرێکی تیۆریانەیان پێ بکات».

سەرچاوەکان:

Anton Pannekoek, Klassenkampf und Nation, Reichenberg 1912.

Benedict Anderson, Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, Verso, London, 2016.

Frantz Fanon, Black Skin, White Masks, translated by Richard Philcox, Grove Books, New York, 2008.

Gayatri Chakravorty Spivak, Can the Subaltern Speak? Edited by Rossiland Morris, Columbia University Press, 2010.

John Riddell, ed., Founding the Communist International, New York: Pathfinder, 1987.

Karl Marx, Capital, translated by Ben Fowkes, introduced by Ernst Mandel, vol 1, Penguin Classics, London, 1990.

Karl Marx, The German Ideology, Moscow 1964.

Lenin, ‘A Caricature of Marxism and Imperialist Economism’, Zvezda,October 1916, Collected Works, vol. 23, p. 60.

Lenin, ‘On the Right of Nations to Self-Determination’, Collected Works, Vol. 20.

Walter Rodney, How Europe Underdeveloped Africa, Verso, London, 2018.

The post ئایا چەپی کوردیش دەتوانێت بدوێت؟ appeared first on ژنەفتن.

پۆڵ سیلان یەكێكە لەو شاعیر و نووسەرە دیارانەى سەدەى بیست كە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە، زۆرترین خوێندنەوەى بۆ كراوە. جارێك لە مارتین هایدیگەر نزیك كراوەتەوە، جارێكی دیكە، وەك خاوەن سیاسەتی بەخشین لەقەڵەم دراوە؛ كە هەموو كارەساتی هۆڵۆكۆست و ئاوشڤیتزی بەخشیوە و لە فەیلەسوف و بیرمەندەكانی پشتیشی خۆش بووە بەتایبەت هایدیگەر، كە بەقووڵی لە پشتی فاشیزمی ئەڵمانییەوە وەستابوو. لەلایەكی دیكەوە، سیلان وەك هاوڕێگا و هاوفیكری واڵتەر بنیامین لەقەڵەم دراوە، بەتایبەت شیعرەكەى “پۆرتبۆ-ئەڵمانی”، “ئاناباسیس”، “كریستاڵی هەناسەدان” و هتد، خودی شیعرەكانی وەك كەرەستەى “ناوەرگێڕان” لەقەڵەم دراوە و تەفسیر كراوە. من لەم نووسینەدا هەوڵ دەدەم سەرەتا لەسەر چەند تێمێك هەڵوەستە بكەم، لەوانە كرۆكی شیعریی سیلان و قابیلییەتی وەرگێڕان یان وەرنەگێڕان، ماتریالیزمی شیعریی سیلان، پەیوەندیی سیلان و هایدیگەر، خوێندنەوەى ئالان بادیۆ بۆ سیلان دژی هایدیگەر و هتد.

كەس و كات: ژیانی پۆڵ سیلان

پۆڵ سیلان، ناوی ڕاستەقینەى پاوڵ ئەنتشێل بوو، لە چەرنۆڤیتزی ڕۆمانیا لە ٢٣ی نۆڤەمبەری ١٩٢٠ لەدایك بووە. كوڕی سیلانی جووى ئەڵمانیی زمان بووە، و كە زمانەكانی ئەڵمانی، ڕۆمانی، ڕووسی و فەڕەنسییان زانیوە و سیلانیش بەم زمانانە پەروەردە بووە. تەنانەت لە عیبریش تێگەیشتووە. ناوی خێزانەكەى “ئانچل” بووە، كە پاشان گۆڕییان بە “چیلان” (لە زمانی ڕۆمانیدا و “سیلان” لە زمانی ئەڵمانیدا). باوكی پاوڵ، لیۆ، لایەنگر و هەواداری فێركاریی زایۆنیزم بوو و پێداگریی لەسەر ئەوەش دەكرد كوڕەكەى دەبێت عیبری بخوێنێت و؛ دایكی سیلانیش، فریتزل، یەكێك بوو لە شەیدایانی ئەدەبیاتی ئەڵمانی و، جەختی لەسەر ئەوە دەكردەوە كە دەبێت لە ماڵەوە بە ئەڵمانی قسە بكەن. سیلان پزیشكی لە پاریس لە ١٩٣٨ خوێند، بەڵام دوای ماوەیەكی كەم لە دەستپێكی جەنگی جیهانیی دووەم گەڕایەوە ڕۆمانیا. خێزانەكەى گیرابوون و تەسلیمی كەمپی كاری زۆرەملێی نازییەكان كرابوون، هەر لەوێش گیانیان لە دەستدابوو؛ سیلانیش خۆی بۆ ٨ مانگ زیندانی كرابوو تا ئەو كاتەى ڕایكرد و پەیوەندیی بە سوپای سوورەوە كرد.

لە ١٩٤٥ چووە بوخارێست و بوو بە هاوڕێی نووسەرە ڕۆمانییە دیارەكانی ئەو سەردەمە. وەك خوێنەرەوە و وەرگێڕ لە چاپەمەنییەكدا دەستبەكار بوو. هەروەها دەستی كرد بە بڵاوكردنەوەى شیعرەكانی و وەرگێڕانەكانی بە نازناوی جۆراوجۆر. لە ١٩٤٧ نازناوی سیلانی هەڵبژارد، كە گۆڕاوی دەنگی ڕۆمانیی ئانچڵ بوو بۆ سیلانی دەنگی ئەڵمانی. بۆ ماوەیەكی كورت لە ڤییەننا ژیانی گوزەراند تا لە ١٩٤٨ لە پاریس نیشتەجێ بوو و دەستی كرد بە خوێندنی فیلۆلۆژی و ئەدەبیاتی ئەڵمانی. لە ١٩٥٠ دیپلۆمی وەرگرت و لە ١٩٥٢ هاوسەرگیریی لەگەڵ هونەرمەندی گرافیك، گیزلە دو لیسترانژە كرد. لە ساڵی ١٩٥٥ منداڵێكیان بوو و ناویان نا: ئەریك.

یەكەم كتێبی سیلان لە ساڵی ١٩٤٧دا بڵاو كراوە؛ زۆر كەم ئاوڕی لێدرایەوە. دووەم كتێبی بەناوی “خەشخاش و یادەوەری” (Mohn und Gedaechtnis) چاپ كرد، ئەم كتێبەیان ناوبانگێكی زۆری بۆ هێنا و ستایشێكی زۆر كرا. لەنێو گوڵچینی بەناوبانگترین شیعرەكانی لەو كاتەدا، بریتییە لە كتێبی “فۆگی مەرگ” (Todesfuge). شیعرەكە بەم ڕستانە بەیتانە دەست پێ دەكات:

“شیری ڕەشی كازیوە،

بەڵام ئێمە

لە ئێواراندا،

دەیخۆینەوە

لە بەیانیاندا

لە نیوەڕۆیاندا

لە شەواندا دەیخۆینەوە و دەیخۆینەوە،

لە هەوادا گۆڕێك هەڵدەكەنین،

لە هەوای تەنگدا ئارام ناگرین

ئەو پیاوەى لە ماڵەوە دەژیت لەگەڵ مارەكاندا

یاری دەكات، دەنووسێت،

دەنووسێت، كاتێك خۆرئاوا دەبێت، بە ئەڵمانی پرچی زێڕینی نێو مارگارێتە

دەنووسێت و دەچێتە دەرەوەى ماڵ

فیكە بە ڕووی ئەستێرە درەوشاوەكاندا لێ دەدات

بانگی سەگەكانی دەكات

فیكە لێ دەدات

بانگی جووەكانی دەكات

تا گۆڕێك هەڵكەنن

ئێستا فەرمانمان پێ دەكات

گۆرانی بچڕین و سەما بكەین”

هەروەها شیعرەكە بەردەوام دەبێت و دەڕوات تا دەگاتە سەر باسی كەمپەكانی مەرگ لەنێو پیشەسازیی مەرگی نازییەكاندا.

لە ١٩٥٩، وەك خوێنەرەوەى زمان و ئەدەبیاتی ئەڵمانی لە ئیكواڵ نۆرمال سۆپەریۆری زانكۆی پاریس دادەمەزرێت، لەو پێگەیەدا دەمێنێتەوە تا ساتی مردنی لە ١٩٧٠دا. هەروەها تا ڕۆژی كۆچی دوایی، سەرەڕای نووسینی شیعرەكانی خۆى، وەك وەرگێڕی بەرهەمەكانی هێنری میشاو، ئۆسیپ ماندڵستام، ڕێنێ شار، پۆڵ ڤالێری و فێرناندۆ پێسوا بەردەوام بوو. لە ١٩٧٠، سیلان خۆی دەكوژێت.

سیلان و پرسی وەرگێڕان

بیر لەوە بكەنەوە یەكێك خۆی لە بەناوبانگترین وەرگێڕی دەقە شیعرییەكان بێت، چۆن مامەڵە لەگەڵ چەمكی وەرگێڕاندا دەكات؟ واڵتەر بنیامین، كە خۆشی وەرگێڕی دەقە شیعری و پەخشانییەكانی شاڕڵ بودلێر بووە بۆ زمانی ئەڵمانی، دەگات بەو دەرەنجامەى هەموو دەقێك لە جەوهەری خۆیدا، هێزەكییانە توانای وەرگێڕانی هەڵگرتووە و بۆ ئەم مەبەستەش بنیامین چیتر بەسادەیی چەمكی وەرگێڕان بەكار ناهێنێت، Übersetzung (یان بە ئینگلیزی: Translation)، بەڵكوو پاشگری barkeit (ability) دەخاتە سەر چەمكی وەرگێڕان و ئەم داڕشتەیەى لێ بەرهەم دەهێنێت: Übersetzungbarkeit(translatability)، كە بە مانای قابیلییەت و توانای وەرگێڕانی دەق، یاخود، وەك گوتم هەموو دەقێك لەناو خودی خۆیدا توانای وەرگێڕانی هەڵگرتووە و هەر دەقێك وەرنەگێڕدرێت، دەق نییە، چونكە دەق لە زمانی دووەمدا لەدایك دەبێت. بەڵام با بپرسین، كە سیلانیش بە هەمان شێوەى بنیامین لەسەر وەرگێڕان و تیۆری وەرگێڕان كاری كردووە و پاشانیش خۆی وەك یەكێك لە خوێنەرەوەكانی بنیامین ناسراوە و شیعری “پۆرتبۆ-ئەڵمانی” لە بەناوبانگترین دەقەكانییەتی، بۆچی هەمیشە بەرانبەر بە چەمكی وەرگێڕان و خودی وەرگێڕانی دەق بەرەنگاری نواندووە؟

جۆن فیلستنەری نووسەری پاوڵ سیلان: شاعیر، بەجێماو، جووە و لەوێدا بەوردی خاسییەتەكانی سیلان هەڵدەسەنگێنێت و بەتایبەت لەسەر چەمكی وەرگێڕانیش دەوەستێت، بەڵام لە شیكارییەكەیدا بۆ كتێبەكە، میشایل ئەندرێ بێرنشتاین دەنووسێت: “دەبێت بڵێین قورسی و سەختیی ڕادیكاڵی پاوڵ سیلانی شاعیر، بەتەواوی ناقابیلی وەرگێڕانە”. ئەمەش بووەتە بۆچوونێكی باو و گشتی و هاوبەش و لە زۆر شوێندا دووبارە كراوەتەوە و لە دوو بۆ سێ دەیەى ڕابردوودا بەردەوام بەرهەمهێنراوەتەوە. بەتایبەت ئەم پرسە لەنێو زمانی ئینگلیزیدا سەری هەڵداوە، نەك فەڕەنسی و ئەڵمانی، چونكە سیلان خۆی بە هەردوو زمانەكە نووسیویەتی. لەگەڵ ئەوەشدا چەندین وەرگێڕانی جیاوازی دەقەكانی سیلان لە زمانی ئینگلیزیدا هەن. ئەمە وادەكات گومانمان بۆ پێچەوانەى ئەم بۆچوونە باوانە بچێت. بۆ نموونە، مارك ئەندرسن، دەنووسێت كە شیعری سیلان “لەسەر لێواری ناقابیلییەتی وەرگێڕان وەستاوە و لە هاتن و چووندایە”. ڕۆبەرت پینسكی دەڵێت: “زەروورەتی وەرگێڕان، سنووردارێتییە سەخت و بەرتەسكەكان” و جۆن ماكسوێل كۆتزی پێی وایە كە “وەرگێڕانی دواتری شیعرەكانی [سیلان بۆ زمانی ئینگلیزی] بەگشتی فەشەلیان هێناوە”.¹تەنانەت كەسێكی وەك ژاك دێریداش لە وانە و وتارەكانیدا دەربارەى سیلان، باسی تارمایی ناقابیلییەتی وەرگێڕان لە شیعری سیلاندا دەكات و دەڵێت: “واپێدەچێت هەموو شتێك لە بنچینەدا، قابیلی وەرگێڕان بێت، جگە لە نیشانەی جیاوازیی نێوان زمانەكان لەنێو هەمان ڕووداوی شیعریدا”.² بێگومان سیلان بە بەردەوامیی زمانی جۆراوجۆری لەنێو یەك تاكە شیعردا بەكارهێناوە، بۆ نموونە لە شیعری “Schibboleth”، ئەم شیعرە بووە بە یەكێك لە نموونە سەرەكییەكان لای دێریدا تا تیۆرەكەى دەربارەى ناقابیلییەتی وەرگێڕان لای سیلان بونیاد بنێت. بەڵام تەنانەت سەرەڕای ئەم هۆكارانەى وایكردووە شیعری سیلان بە ڕووی زمانە جیاوازەكاندا بەرەنگاری بكات لە وەرگێڕان، كەچی ناوبانگی ناقابیلییەتی وەرگێڕان لە هەمان كاتدا بووەتە هۆكارێك بۆ قبوڵكردن و پێشوازیكردن لە سیلان لەنێو جیهانی بەتایبەت ئینگلیزیزماندا. بەڵام سەرەڕای هەموو ئەمانە، من بە تێگەیشتن و پشت بەستن بە بنیامین پێموایە هەم هەڵە تێگەیشتن لە سیلان هەیە و هەم كارەكانی و ئامانجەكانی وەرگێڕان. چونكە بەڕاستی سیلان لە پێناوی وەرگێڕاندا دەنووسێت.

بەگشتی ئەو ڕەخنەگرانەى كارەكان و شیعرەكانی سیلان وەك ناقابیلی وەرگێڕان وەسف دەكەن بە شێوەیەكی دووبارە تەنها یەك یان دوو ئەرگومێنت بۆ پشتیوانیكردن لە ڕوانگەكانیان دەهێننەوە. یەكەم بریتییە لە دەستنیشانكردنی كارە سەرەكییەكانی سیلان وەك ڕووبەڕووبوونەوەیەكی ماوەدرێژ لەگەڵ خودی زمانی ئەڵمانیدا –ئەمەش بەگوێرەى خوێندنەوەكەى دێریدا كە ئەڵمانی هەمیشە “نیشانەى جیاوازی” ناقابیلییەتی وەرگێڕان لە شیعری سیلاندا دەخاتە ڕوو. دووەم بریتییە لە پیشاندانی شیعری دواتری سیلان وەك بە شێوەیەكی ڕوولەهەڵكشان هێرمسیی، پڕ لە سەرچاوە كەسییە ناڕوونەكان و بە شێوەیەكی فراوان وادەكات خوێنەرانی دەرەوەى ئەو زمانە دەستیان پێی نەگات. سەرەڕای ئەوە، هیچ یەكێك لەم ئاراستە ڕەخنەییانە بناغە و هۆكارێكی گونجاو سەبارەت بە بانگەشەی ناقابیلییەتی وەرگێڕان بەدەستەوە نادەن كە بەشێوەیەكی بەردەوام بۆ پشتیوانی لە ڕوانگەكانی خۆیان بەكاریان هێناوە. بەپێچەوانەوە، ئەو شیعرییەتەى سیلان دواتر گەشەى پێداوە، بناغەیەكی گونجاو بۆ ئاراستەى وەرگێڕان بەدەستەوە دەدات كە تیایدا سەختێتی، ڕێگا بۆ دیالۆگ و مشتومڕ خۆش دەكات. بە وردبوونەوە لە كارەكەى سیلان، دەتوانین بڵێین شیعرەكانی دواتری ئەو دەكرێت بە شێوەیەكی هێرمسییانە بەرانبەر بە خوێنەرانی دەرەوە بەرەنگاری دەكەن، بەڵام بە شێوەیەكی ڕادیكاڵ كراوەن بە ڕووی خوێنەری نازمانی یەكەمدا، بانگهێشتی وەرگێڕانەكان دەكەن تا ببینن كە چەندە هەڵگری ڕەهەندی جیاواز و كراوەن. بەڵام شیعرییەتە دیالۆگییەكانی وەرگێڕان و نموونەش لێرەدا شیعری “لە تاریكییەوە بۆ تاریكی”یە.³

تۆ چاوەكانت كردەوە – من تاریكایەتیم دەبینم دەژیت

من دەیبینم لەسەر زەوییەكە:

بەڵێ لەوێش ئەوە منم و دەژیت.

ئایا ئەمە گوێزەرەوەیەكە؟ كە دەگوازێتەوە [دەپەڕێنێـتەوە]، ڕادەبێت؟

كە ڕۆشنایی بەشوێن پێكانمدا دێت،

تا كەشتییەوانێك⁴دەركەوێت؟

Von Dunkel zu Dunkel

Du schlugst die Augen auf – ich seh mein Dunkel leben.

Ich seh ihm auf den Grund:

Auch da ists mein und lebt.

Setzt solches über? Und erwacht dabei?

Wes Licht folgt auf dem Fuß mir,

daß sich ein Ferge fand?

شیعرەكە ڕووبەڕووبوونەوەیەك لەنێوان دوو كەسدا دەخاتە ڕوو  -“من”ێك و “تۆ”یەك– و تیایدا هەمان ئەگەر و توانای تێگەیشتنی هاوبەش لە پرسیارەكە هەیە. قسەكەر لە سەرەتادا تاریكایەتی خۆی لە چاوانی ئەوی دیكەوە دەبینێت؛ بەڵام بەندی دووەم خۆی لەم خۆناساندنە كاتی و زووتێپەڕە جیا دەكاتەوە. بڕگەى “Setzt solches über? Und erwacht dabei?”وەك پرسیارێك دەردەكەوێت كە ئایا لە ڕاستیدا دەكرێت ئەم تاریكاییە لەكوێوە بەسەر شاعیردا ببارێت یان بپەڕێتەوە، ئایا دەكرێت ئەم تاریكاییە هاوبەش بكرێت یاخود بەتەنها هەڵبگیرێت.

بەڵام ڕستەى “Setzt solches über?”ی ئەڵمانی گەلێك تەفسیری جیاواز هەڵدەگرێت. ئەگەرچی چاوگی “übersetzen” بە مانای “پەڕینەوە لەمبەر ڕووبار بۆ ئەوبەر” دێت، لە هەمان كاتدا “übersetzen” بە مانای “وەرگێڕان”یش دێت.⁵لە سیاقی شیعرەكەدا، ئەم بڕگەى دووەمە پێشنیاری مانایەك دەكات ئامرازی گواستنەوەكە خۆى دەبێتە پرسێكی فرمانی، و قسەكەر بۆ زمان دەگەڕێت كە تیایدا دەكرێت تاریكایی هەڵبگیرێت و باربكرێت. بۆ وەرگێڕان، تەحەدای ئەم پەرەگرافە ئەوەیە دەستەواژەیەكی تاقانە بدۆزیتەوە كە لە زمانی مەبەستدا (زمانی بۆ وەرگێڕدراو) هەردوو ماناكە پێشنیار بكات لەیەك كاتدا: “ئایا ئەمە دەگوازێتەوە یان دەگوازرێتەوە؟” من پێم وایە لە زمانی كوردیدا دەكرێت ئەم مانایە هەڵبگرێت: گواستنەوە (transition) هەم بە مانای گواستنەوەی شتێك لە شوێنێكەوە بۆ شوێنێكی دیكە هەم بە مانای گواستنەوەى دەقێك لە زمانێكەوە بۆ زمانێكی دیكە دێت. ئەگەرچی مایكڵ هامبۆرگەری وەرگێڕ و لێكۆڵەری دیاری پاوڵ سیلان لە زمانی ئینگلیزیدا بۆ ئەم بڕگەیە پێشنیاری “Is that a ferry? Which, crossing, awakens?”ی كردووە، بەڵام ئەگەر بكرێت بەسانایی ئەم بڕگەیە پێشنیار بكرێت لەوانەیە لەم قەیرانە ڕزگارمان ببێت: “Does this carry over?” كە بە مانای گواستنەوە یان هەڵگرتن دێت. بۆ نموونە “خەونەكان بەرەو بەدیهاتن دەچن یان دەگوازنەوە” (dreams carry over into reality). پێم وایە بەم جۆرە ستراتیژییەتێكی باشمان دەستگیر دەبێت. ئەگەر جارێكی دیكە ئەم بڕگەیە دابنێینەوە: “Setzt solches über?” و بە حەرفی وەریبگێڕین “ئایا شتێكی ئاوا هیچ شتێك دەپەڕێنێتەوە یان دەگوازێتەوە؟” بەڵام لە وەرگێڕانەكەی هامبۆرگەردا (كە منیش پشتم پێبەستووە) بەسانایی ئاوای لێهاتووە: “Is that a ferry?” (ئایا ئەمە قەیاغێكە؟) كە ڕاستەوخۆ بابەتێكی بەرجەستەیی و فیزیكی بە شێوەیەكی كۆنكریتی و دیار پیشان دەدات. ئەگەر بەم جۆرە ستراتیژییە بڕۆینە پێشەوە بۆ چارەسەركردنی پرسی ئەو تەحەدایەى پۆڵ سیلان دەیخاتە بەردەمی خوێنەر و وەرگێڕەكانەوە، ئەوا ئەوەى لەو نێوەدا لەدەستماند دەچێت، خودی وەرگێڕان خۆیەتی.

كەواتە بە بۆچوونی من بۆ ئەوەى باشتر لە فرمانی لێكجیاكراوەى “übersetzen”ی ناو شیعرەكە تێبگەین، كە هامبۆرگەر بە قەیاغ یان ئامراز و بەلەمێكی گواستنەوەى ئەم بەری ڕووبار بۆ ئەو بەری ڕووبار جێگای بۆ كردۆتەوە، ئێمە بێین و لەناو چەمكی “وەرگێڕان”دا دەركی بكەین، بەڵام هاوكات ئاگاشمان لە حاڵەتی فرمانە لێكجیاكراوەكە بێت، ئەوا دەتوانین بەسانایی وەك گواستنەوە لەقەڵەمی بدەین و ئەوسا دەتوانین بڵێین كە لە گفتوگۆی ناو شیعرەكە تێگەیشتووین ئەویش ئەركێكی هەیە: ئەركی گواستنەوە، ئەركی وەرگێڕان. ئەوسا دەتوانین ئەم بۆچوونەى واڵتەر بنیامین بەهەند وەربگرین و بەسەر پۆڵ سیلاندا پیادەى بكەین كە دەڵێت: “قابیلییەتی وەرگێڕانی دەق تایبەتمەندیی جەوهەریی بەشێكی زۆر لە بەرهەمەكانە، ئەمەش بەو مانایە نایەت بڵێین جەوهەری ئەو دەقانە ئەوەیە كە دەبێت وەربگێڕدرێن؛ بەڵكوو بەمانای ئەوە دێت كە ئەو ئاماژە تایبەتەى لەناو دەقی سەرەكیدا هەیە خۆى لەنێو قابیلییەتی وەرگێڕانی خۆیدا ئاشكرا دەكات”. كەواتە دەق بۆ ئەوە دەنووسرێت، وەربگێڕدرێت تا لە زمانی دووەمدا لەدایك ببێتەوە. سیلانیش ناڕاستەوخۆ، تەنانەت دەكرێت ڕاستەوخۆش، ئاماژەى بەوە كردووە و بانگی كردووین كە وەرن وەرمبگێڕن یاخود بمگوازنەوە. ئەم مامەڵەیەش كاتێك ڕوونتر دەبێتەوە، كە بگەڕێینەوە بۆ مامەڵەى پۆڵ سیلان خۆی لەگەڵ شیعری ئۆسیپ ماندلشتامدا كە وەریگێڕاون بۆ زمانی فەڕەنسی و ئەڵمانی. بۆیە با ئەم پرسیارە بەتایبەت لە ژاك دێریدا بكەین (یەكێك لە گەورەترین و دیارترین تیۆریزەكەرانی ناقابیلییەتی وەرگێڕانی پۆڵ سیلان)، كە ئایا چۆن دەكرێت كەسێك خۆى بانگمان بكات بۆ وەرگێڕان و خۆشی وەرگێڕ بێت، بەڵام ناقابیلی وەرگێڕان بێت؟

لێرەدا دەرفەتی ئەوەم نییە هەم هەڵوەستە لەسەر ژاك دێریدا بكەم و هەمیش لێكۆڵینەوە لە پێشنیارەكانی مایكڵ هامبۆرگەر بكەم. بۆیە من لێرەدا دەگوازمەوە بۆ چەند پرسێكی دیكەى ناو شیعر و ئەدەبیاتی سیلان، كە ڕاستەوخۆ شیعر بە سیاسەت و سیاسەتیش بە سیاسەتی ڕزگارییەوە دەبەستێتەوە. هەوڵ دەدەم دوو تێما و ناوەڕۆكی دیكە بخەمە ڕوو، پەیوەندیی ماتریالیزمی مێژووییی واڵتەر بنیامین بە سیلانەوە و سیلان و خوێندنەوەى بنیامین و هەروەها ئایا ئاراستەى سیلان بەرانبەر بە هایدیگەر چۆن بووە. بۆ ئەم مەبەستەش لەم بەشەدا پشت بە تەحەداكانی ئالان بادیۆ دەبەستم بەتایبەت لە كتێبی “سەدە”دا.

تۆتناوبێرگ یان سیاسەتی بەخشین؟

دەربارەى پەیوەندیی پۆڵ سیلان و مارتین هایدیگەر

تۆتناوبێرگ (Todtnauberg) ناونیشانی شیعرێكی پاوڵ سیلانە، ئەویش حەفتەیەك دوای سەردانەكەى سیلان بۆ لای هایدیگەر ٢٤ی حوزەیرانی ١٩٦٧، ئەم شیعرەى نووسیوە. ناونیشانەكە ئێستا ناوی شارۆچكەیەكی ئەڵمانیشە. ئەم ناونیشانە لە دوو بڕگە پێكهاتووە كە هەم لە شیعری سیلان و هەم لە فەلسەفەی هایدیگەردا گرنگییان هەیە: “بێرگ” (Berg) واتا “شاخ یان چیا”، و “تۆت” (todt) واتا “مەرگ”. شاعیرەكە و فەیلەسوفەكە بەناو دارستانەكەدا پیاسەیەكیان كردووە، دیار نییە لە ساتی پیاسەكردندا باسی چییان كردووە. ئایا چی ڕوویداوە لەنێوان شاعیرێك كە یەكێك بووە لە بەجێماوانی هۆڵۆكۆست و فەیلەسوفێك كە لە بەناوبانگترین هەوادارانی نازیزم بوو؟ زۆر كەس سەردانەكەى سیلان بۆ لای هایدیگەر، وەك سیاسەتی بەخشین دەخوێننەوە، واتا سیلان سەرەڕای سەرجەمی بنەماڵەكەى، هەرچی جووى ئەوروپایە لە كەمپی نازییەكاندا لەناوبران و خۆشی ڕاكردوو و بەجێماوی هۆڵۆكۆست بووە، چۆن لە فەیلەسوفێك خۆش بووە كە لایەنگری ئەم تاوانە بووە و ئەندامی نازییەكانیش بووە؟ لە كاتێكدا هایدیگەر هەتا مردنیش داوای لێبوردنی نەكرد و نەیگوت ئەوەى نازییەكان كردوویانە دژی مرۆڤایەتی بووە؟ بەكورتی هەرگیز باسی جینۆسایدی جووی بە دەستی نازییەكان نەكردووە. هەرگیز دژی كۆڵۆنیالیزم و ئیمپریالیزمی ئەڵمانی نەوەستاوە و قسەى لەسەر نەكردووە و بەپێچەوانەوە، بیركردنەوەى ڕاسیستی دژی مرۆڤایەتی، بەشێك لە فەلسەفەكەى پێكهێناوە.

من لەم بەشەدا، ئەم بۆچوونانە ڕەت دەكەمەوە كە پێیان وایە سیلان سازشی بۆ هایدیگەر كردووە و شیعرەكانی هەڵگری سیاسەتی بەخشین و هاوسۆزی بووە. لەم بەشەشدا، پشت بە فەیلەسوفێكی وەك ئالان بادیۆ دەبەستم بەتایبەت لە وتاری “ئاناباسیس”ی كتێبی “سەدە”دا كە لەم ڕێگایەوە پەلاماری هایدیگەر دەدات.

“چیاكانی مەرگ”

ئارنیكا، درەخشان،

وەرگیراو و نووسراو بەدروستی

بە ئەستێرەى مردوو لەسەرەوە،

لەنێو

كوخەكەدا،

نووسراو لە كتێبی میوانیدا

– ناوی كێ پێشتر تۆمار كرابوو

پێش ناوی من؟ –

لەم كتێبە

دێڕەكە دەربارەى

هیوایەك، ئەمڕۆ،

بۆ وشەیەكی

بیرمەندێك

كە دێت

لە دڵەوە.

چیمەنی دارستان، تەنانەت ڕێكنەخراو،

فریز و گیا و فریز و گیا، بەتەنها

ئاڵوگۆڕە پێنەگەییوەكان، پاشان، كەنێك ڕۆیشتن،

بەڕوونی،

ئەوەى ئێمەى پاڵ دەنا

مێنش (خەڵك)،

ئەویش گوێی لەوە دەبێت،

نیوە

هەنگاو بەسەر

زەوی بەپیتدا

شێداریی/

زۆر.

سیلان بۆچی سەردانی هایدیگەری كرد؟ هەندێك دەڵێن لەبەر ئەوەى شاعیرەكە ستایشی فەلسەفەى هایدیگەری كردووە و بە هۆی ئەوەى چێژی لە پەیوەندیی فیكریی بە بیرمەندەكەوە بینیوە بۆیە چووەتە دیداری ئەو. زۆربەى ئەمانەى خاوەن ئەم بۆچوونانەن، ئەم ڕستەیەى سیلان لە شیعرەكەدا دەهێننەوە كە دەڵێت:

“لە كتێبی میوانیدا

ناوی كێ پێشتر

تۆمار كرابوو

پێش ناوی من”.

هەندێكی دیكە دەڵێن سیلان باسی جینۆسایدی جووەكانی بۆ هایدیگەر كردووە. لە كاتی گەڕانەوەدا، لەنێو سەیارەكە، دەنگێكی نامۆ دەبیسترێت، كە سیلان وشەیەك بەكار دەهێنێت و لە ئەڵمانیدا باو نییە و شاعیر فزوڵیی ئەوەى بۆ دروست دەبێت ئایا شۆفێرەكەش بیستوویەتی یان نا. شیعرەكە ئاوا كۆتایی پێدێت: “شێداری/زۆر”. فیلیپ لاكو-لابارت ئاماژەى بەوە كردووە كە “ئەمە شیعری نائومێدییە؛ بە ڕاستی، بەم جۆرەیە، نائومێدبوون لە شیعر پیشان دەدات”. ئەمەش نزیك لەو دێڕە بەناوبانگەى ئادۆرنۆیە كە دەڵێت: “بە ڕاستی شیعری لیریك دوای ئاوشڤیتز بێ مانایە”. ئایا بەڕاست سیلان كەیسی هۆڵۆكۆستی لەگەڵ هایدیگەردا باس كردووە یان نا؟ ئەگەر سەیرێكی شیعرەكە بكەین بەئاسانیی تێدەگەین، سیلان ڕەنگە باسی هۆڵۆكۆستی كردبێت، بەڵام هایدیگەر بێدەنگی هەڵبژاردووە و مۆریس بلانشۆش لەم بارەیەوە دەڵێت: “هەڵەى قەرەبوونەكراوەى هایدیگەر بێدەنگییەتی بەرانبەر بە ‘چارەسەری كۆتایی‘ [لەناوبردنی جووەكان]. ئەم بێدەنگییە، ئەویش كاتێك سیلان ئاماژەى پێكردووە، یان خۆبەدوورگرتنی هایدیگەر لەوەى داوای بەخشین لە شتێك بكات كە قابیلی بەخشین نەبووە، مانای ئەو ڕەتكردنەوە و ئینكاركردنەى بەخشیوە كە سیلانی نوقمی نائومێدی كردووە و بارودۆخیشی شێواندووە، چونكە سیلان دەیزانی ‘شۆوا‘ [هۆڵۆكۆست] دەركەوتەى جەوهەری خۆراوا و ئاشكرابوونی ئەو جەوهەرە بوو”.

ئالان بادیۆ و هایدیگەر: پۆڵ سیلان

ئالان بادیۆی فەیلەسوفی چەپی ڕادیكاڵی فەڕەنسی، لە كتێبەكەیدا بەناوی “سەدە” (٢٠٠٥/٢٠٠٧)ـەوە كە شیكاری بۆ شیعری سیلان و شیعری سان ژۆن پێرسی دەكات، لەو كتێبەدا نیشانەیەكی سەرەكیی بە ئامانج دەگرێت تا تیرەكانی خۆى تێبگرێت: مارتین هایدیگەر. بادیۆ لەم ڕێگایەوە و لە ڕێگای شیعری سیلانەوە دەیەوێت دژی جووڵەی “ماڵ/نیشتمان” (Heimat) بووەستێتەوە كە لە خوێندنەوە بەناوبانگەكەى هایدیگەردا بۆ شیعرەكانی هۆڵدەرلین دەبینرێنەوە. لێرەشەوە دەتوانین خۆمان لەو بۆچوونانە ڕزگار بكەین كە پێیان وایە سیلان ستایشی فەلسەفەى هایدیگەری كردووە، بەپێچەوانەوە بۆ بادیۆ، شیعری سیلان دابڕانێكی ڕادیكاڵە لەو دیدگایانەى لەسەر ئەم پرسە هەن. هایدیگەر لە شیكاریی هۆڵدەرلیندا چەمكی یۆنانیی “ئاناباسیس”ی زەینەفون وەك گەڕانەوە بۆ ماڵ وەردەگێڕێت و هەمووشمان دەزانین چەمكی “ماڵ” یان “نیشتمان” (Heimat) پێگەیەكی سەنتڕاڵی لە فەلسەفەى ئەو فەیلەسوفەدا هەیە. دەفتەرە ڕەشەكانی هایدیگەر (٣٤ دەفتەر كە لەنێوان ساڵانی ١٩٣١ تا ١٩٧٦ نووسراون) گەواهین لەسەر دیدگای نەژادپەرستانە و ڕاسیستانەى فەیلەسوفەكە بەرانبەر بە جوو و تەنانەت ڕەوایەتیی تەواو ئایدیۆلۆژییش دەهێنێـەوە. لە بەرهەمەكانی هایدیگەردا، دەتوانین بە بەردەوامیی چەمكەكانی “ماڵ” و “نیشتمان” بدۆزینەوە. ئەم چەمكە لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە باس لە “ڕیشەداربوون لەنێو شوێن”دا دەكات؛ و بەڵام لە مانا سیاسییەكەیدا جۆرێكی ناسیۆنالیزمی پریمیتیڤ و سەرەتاییە. هایدیگەر باسی لە “خاك و خوێن” دەكرد، كە بەتەواوی لەگەڵ پروپاگەندە سیاسییەكەى نازییەكاندا دەهاتەوە. بۆیە هایدیگەر تەنانەت دەیگوت “ئاژەڵانیش ڕاستە بێ زمانن بەڵام بێ شوێن و بێ ماڵ نین”، بەڵام جووەكان “بێ دونیا و بێ ماڵ و بێ شوێنن”. دەیگوت “دونیای ئاژەڵان كەمترە”، بەڵام لەبەرانبەردا “جووەكان هەرگیز لە دونیادا نەبوون، هەرگیز هیچ شوێنێكیان نەبووە”. لە كتێبی بوون و كاتدا باس لە نموونەى بەرد دەكرێت وەك شتگەلێك كە “دونیا”ی نییە. بەڵام بەرد ئەگەر بێ دونیا و بێ شوێنیش بێت، ناتوانێت هەڕەشە بێت بۆ سەر شارستانێتی و كۆمەڵگا، بەڵام جووەكان هەڕەشەن.

لە كتێبی “سەدە“دا ئالان بادیۆ شیعری “ئاناباسیس”ی سیلان بە وەرگێڕانی ئینگلیزیی مایكڵ هامبۆرگەر دەخوێنێتەوە. “ئاناباسیس” لای بادیۆ گرنگییەكی بنچینەیی ڕووبەڕووبوونەوە و مامەڵەكردن ئاشكرا دەكات كە دەبێت چۆن ئێمە لەهەر جووڵەیەكی هەوڵ و گەڕانی سوبژێكت تێبگەین بۆ زاڵبوون بەسەر ئەو خراپە هاوبەشانەى لەناوەوەى “گەڕانەوە بۆ ماڵ” سەپێنراوە.

هەروەك هەمووان دەزانن “ئاناباسیس” هەم ناوی كتێبێكە لە نووسینی زەینەفونی مێژوونووس، ئەدیب، نووسەر و فەیلەسوفی ئەسینایی و هەم ڕابەرایەتیكردنی گەڕاندنەوەى لەشكری ١٠ هەزار سەربازی یۆنانییە بۆ ناو خاكی ئەسینا بە ڕابەرایەتیی زەینەفون. لای هایدیگەر ئاناباسیس دەگۆڕێت بۆ “گەڕانەوە بۆ ماڵ” لە تەفسیری هۆڵدەرلیندا و مانای زیاتری “بوون بە ئەڵمانی”، “خزمەتكردن بۆ بوون بە ئەڵمانی” دەگەیەنێت. بەكورتی: “گەڕانەوە بۆ ماڵ بریتییە لە بەدیهێنانی نیشتمانی ئەڵمانی”. بەڵام لای سیلان “ئاناباسیس” دەبێتە جووڵەى “بەرەو ماڵ”ی ئەو كەسانەى ماڵیان لەدەستداوە، خراونەتە دەرەوەى شوێن و یاساوە.

شیعری ئاناباسیس

ئەمە

نیشانەی بچووكی نێوان دیوارەكان

حەقیقەتی ناهەموار و ناتێپەڕ

بەرەو سەر و گەڕانەوە

بۆ داهاتووی هاوشێوەى دڵ ڕۆشن

لەوێیە

مشكەكوێرەى هیجا و بڕگە

ڕەنگەكانی دەریا، دوور

بەرەو شوێنی ناقابیلی كەشتیوانی

پاشان:

سەرئاوكەوتووەكان،

تەختەكانی سەرئاوكەوتووە خەمبارەكان،

لەگەڵ ئەوانەى

بەئاسوودەیی هەناسە دەدەن، باز دەدەن و

بە حەز و خۆشییەوە بۆ ساتێك تەنها-: دەنگدانەوەى زەنگۆڵەى ڕۆشنایی

(دوم-، دون-، ئون-،

ئەندی سوسپیرات

كۆر)،

ئازاد بوو،

ڕزگار بوو،

ئێمە.

شتی بینراو، شتی بیستراو،

وشەى ناو چادر:

ئازادیی ڕوولەگەشە:

بەیەكەوە.⁶

وەك ئالان بادیۆ باسی دەكات لێرەدا سێ پێكهێنەری ناوەكیی ئاناباسیسی زەینەفون هەن– “دووبارە هەڵزنان بەرەو سەرچاوە”، “باڵەخانەى سەخت و دژواری تازەیی” و “ئەزموونی دوورخراوەی دەستپێكردن”  – لەنێو شیعرەكەى سیلانیشدا دووبارە بوونەتەوە، و هاوكات بوونەتە “سێ پەیوەندیی شلۆق و بەنزیكەیی ناقابیلی بەرگەگرتن: نیشانەی بەرتەسك، حەقیقەتی ناقابیلی تێپەڕین، داهاتووی هاوشێوەى دڵ ڕۆشن”. ئەم سێ پەیوەندییانە بەیەكەوە بریتیین لە “هەڵكشان بەرەو سەرەوە و گەڕانەوە”، واتا جوڵەى ئاناباسیسی سیلان. كاركردنە ناوەكییەكانی گرنگیی ئەم یەكەم خولانەوەیە زیاتر سروشتی دەقیق و وردبینیی ئەم “پەیوەندییانە” ئاشكرا دەكات. شیعرەكە بە وشەى “ئەمە” (Dieses) دەست پێ دەكات (this) “ئەمە، لێرە و ئێستا”. مایكڵ هامبۆرگەری وەرگێڕی شیعرەكە بۆ زمانی ئینگلیزی بۆ بەرزكردنەوەى ئامادەیی خودی شیعرەكە، دەیخاتە ڕیزی “نیشانەى بەرتەسك”، بەڵام دەقە ئەڵمانییەكە نەرمییەكی حەرفییانەى زیاتری وەك “بەرتەسكی نووسراوی نێوان دیوارەكان” پیشان دەدات. زمانی شیعرەكە پوخت دەبێتەوە بۆ نێو “نیشانە”یەكی تاقانە كە بەو دیوارانەى دەوری گرتوون، ڕێگای لێگیراوە و بەربەستی بۆ دروستكراوە. وشەى ئەڵمانیی Zwischen بەگشتی بە مانای “نێوان” (between) دێت و وەردەگێڕدرێت، بەڵام هەروەها پاشگرەكانی Zwischenbemerkung(interruption) و Zwischenruf بە مانای “دابڕان، هەڵپەساردن” دێت، ئەمەش مانای خۆی لە ئینگلیزیدا لەدەستداوە كە دەتوانین لەم لەدەستچوونە تێبگەین. نیشانەى بەرتەسك و تەنگەبەر، بەڕواڵەت وشەیەكی سەپێنراو و داتاشراوە، خودی وشەكە هەرچۆنێك بێت دابڕان و هەڵواسینێك بۆ سنووردارێتیی دیوارە داسەپێنراوەكان بەدەستەوە دەدات و لەگەڵ خۆیدا ڕێگا بەرەو “داهاتووی هاوشێوەى دڵ ڕۆشن” دەگرێتە بەر.

ئەم یەكەم وەرچەرخانە بەستراوەتەوە بە دروستكردنی وشەیەك لەسەر weg (وشەیەكی ئەڵمانی كە بە مانای ڕێگا دێت). Unwegsam مانای “ناهەموار” لە زمانی كوردیدا بە زەینماندا دەهێنێت یاخود وشەى “rough” لە زمانی ئینگلیزیدا. بەڵام وەرگێڕی ئینگلیزی، هامبۆرگەر، زیت و وریا و وشیارە لە مامەڵەكردن لەگەڵ وشەى weg لە پێكهاتە و دروستكراوی “unweg“دا، تەفسیكردن و تێگەیشتن لە unwegsam-wahre وەك شتێكی هاوشێوەى “حەقیقەتی ناهەموار و ناتێپەڕ”، و وەرگێڕانەكەى بۆ “حەقیقەتی ناقابیلی تێپەڕكردن” (impassable-true) [یاخود حەقیقەت كە نابڕدرێت]. بێگومان، لە ئەڵمانیدا، ئەو ڕاستییەى هەر ڕێگایەك لە شیعردا لە یاریی وشەكاندا تاریك و ناڕوون دەبێت، بانگمان دەكات بۆ بیركردنەوە لە سەختیی ڕێگا، واتا ئەو ڕاستییەى كە ڕەوت و ڕۆیشتن لەڕێگای ئاناباسیسەوە دەبێت بگیرێتەبەر، بەئێمە نەبەخشراوە و پێمان نەدراوە. زمان لەنێوان دیوارەكانی ناقابیلی تێپەڕكردن و دیوارە سەختەكاندا سەپێنراوە، ئەمەش ڕاستە، بەڵام ڕێگای ناهەمواری داسەپاو بە هۆی شوا [ئاوشڤیتز]یشەوە بوونی هەیە؛ زمان تەنها ئامرازی بەردەوامبوونە، بەڵام دەبێت ببێتە زمانێكی بەرەنگارئاسا، “نیشانەیەكی بەرتەنگ”.

بادیۆ لە كتێبی سەدەدا خوێندنەوەكەى بۆ شیعری “ئاناباسیس” لە ڕێگای لابردنی پرسیارەكانی دیكە لە سنوورەكانی دەستەجەمعییەت، لە دیالەكتیكی “من” و “ئێمە”وە دەست پێ دەكات. بادیۆ دەڵێت:

“بۆ سەرجەمی دەستەی بیرمەندان، بەتایبەت لە سەردەمی بیركردنەوەى فاشیزمدا (و بەبێ هەڵاواردنی هایدیگەر)، “پیاوی نوێ” بەشێكە لە گەڕاندنەوەى پیاوی كۆن، ئەو پیاوەى كە دیار نەمابوو، بزر ببوو، گەندەڵ ببوو. لە ڕاستیدا پاڵاوتن و پاقژكردنەوە كەم و زۆر پرۆسەى توندوتیژئاسای گەڕانەوەى ڕیشە و سەرچاوەى لەڕیشەهەڵكێشراوە. شتی نوێ بریتییە لە بەرهەمهێنانی ڕەسەنێتی. لە شیكاری كۆتاییدا، ئەركی سەدەكە بریتییە لە بینینی ئێرە وەك دووبارە دامەزراندنەوە و گەڕاندنەوە(ی سەرچاوە) لە ڕێگای وێرانكاریی (ناڕەسەنێتییەوە)”.

لەژێر نیشانەى “ئاناباسیس”دا بادیۆ سەرچاوەكانی بیركردنەوە لە ڕێگای دروستكردن دەبینێتەوە، دوای جۆرە ڕووبەڕووبوونەوە و مامەڵەكردنێكی سوبژێكتی زووتێپەڕی نادڵنیای خود دەبێتەوە – “ئێمە”یەك كە نایەوێت ببێت بە سوبژێكت. دیارە شیعرەكەى سیلان وەڵامێكە بۆ دینامیكییەتی ئەو ناساندنەى لە خوێندنەوەى هایدیگەردا بۆ شیعری هۆڵدەرلین دەبینرێت، كە ئەم شیعرەی سیلانیش گەلێك ڕەگەز و سەرچاوە بۆ فەلسەفەى بادیۆ دابین دەكات. دیارە بە پشت بەستن بە فەلسەفەى بادیۆ دەبێت لەوە تێبگەین كە لەنێو توندوتیژیی سەدەى بیستدا، سوبژێكت چیتر نابێت بە چەمك و زاراوەكانی هاوشوناسیكردن بیری لێبكرێتەوە بەڵكوو دەبێت وەك ڕووداو ببینرێت. كەواتە ئەو پرۆسەیەى ڕێنمایی دروستبوونی سوبژێكت دەكات دژی هاوشوناسیكردن و یەكخستن و وەك یەك لێكردن دەوەستێتەوە. ئەم چەمكە یەكێكە لە چەمك و زاراوە سەرەكییەكانی هایدیگەر لە شیكردنەوەى هۆڵدەرلیندا، كە سیلان دژی دەوەستێتەوە و وەك یەك لێكردن وەك شوا [ئاوشڤیتز] دەبینێت.

بۆیە وزە و هێزی هاوچەرخانەى “ئاناباسیس”ی سیلان بۆ ئالان بادیۆ، هەم لە ڕەتكردنەوەى هایدیگەرەوە سەرچاوە دەگرێت و هەم بەدەستەوەدانی سوبژێكتێكی نوێی بەرەنگاری. سوبژێكتی نوێی سیلان بۆ زاڵبوون بەسەر هایدیگەردا، بەتەنها تاوانباركردنی شەخسیی ئەو نییە وەك هاریكاری نازیزم، بەڵكو بەدەستەوەدانی سوبژێكتێكی نوێی بەرەنگارییە دژی “گەڕانەوە بۆ ماڵ” [نیشتەجێبوونی ئەڵمانی]یە لەڕێگای بەدەستەوەدانی كۆچ و جووڵەی “ئاناباسیس” “هەڵكشان بەرەو سەرەوە و گەڕانەوە”. ئاناباسیس جۆرە ڕەوتگرتن و ئاراستەى سوبژێكتە بۆ وەستاندن و دەستێوەردارن: ڕەتكردنەوەى ئایدیالە ئەفسانەیی/كولتوورییەكانی ئەڵمانیبوون و دروستبوونی سوبژێكتێكی پڕ لە جووڵە. ئەمەش لە تەفسیر و خوێندنەوەى بنیامینییانەدا زیاتر دەردەكەوێت كە لە بەشی دواتردا باسی دەكەم.

ماتریالیزمی مێژوویی-شیعریی سیلان لە ڕێگای بنیامینەوە

واڵتەر بنیامین یەكێكە لەو بیرمەندە دیارانەى بووەتە دەروازەیەكی گرنگ و ڕادیكاڵ بۆ لێكۆڵینەوە لە جیهانی ئەدەبی و هونەری و پەیوەندیی بە جیهانی ماتریالییەوە. من لەم بەشەدا هەڵوەستە لەسەر ماتریالیزمی مێژوویی بنیامین دەكەم و پاشان پەیوەندیی بە پۆڵ سیلانەوە دەخەمە ڕوو. هەروەها دەبێت ئەوەشمان لە یاد بێت كە سیلان خۆی شیعری بۆ بنیامین نووسیوە.

بنیامین دەنووسێت “خستنەڕووی هەموو مێژوویەك دەبێت لەگەڵ وشیاربوونەوە و بێداربوونەوەوە دەست پێ بكات”. “بێداربوونەوە” ئەو ڕووداوەیە كە ڕابردوو بە سەردەمی ئێستاوە دەبەستێتەوە. بۆیە پاساژەكانی پاریس و دانانی لە لایەن بنیامینەوە وەك كاری مێژوونووسیی ماتریالیستی، هەر لەبەر ئەمەش دەڵێت كە مێژوونووسیی ماتریالیستی: “بێداربوونەوەیە لە سەدەى نۆزدە”. بنیامین لەم كتێبەشدا پشت بە مۆنتاژ و وێنە دیالەكتیكییەكان دەبەستێت تا بونیادی مێژوونووسیی ماتریالیستی خۆى دابمەزرێنێت. بێ هۆ نییە كە نامیلكە شیعرناسییەكەى سیلان بەناوی مێریدیان، جۆرێكە لە پیشاندانی مێژوویی و ئامادەیی مێژوویی لە هەمان مانای بنیامینی وشەكەدا. بۆیە سەرەتا پێویستە ماتریالیزمی مێژوویی بنیامین بناسین ئەوسا وردتر تێدەگەین مەبەستی سیلان و پەیوەندیی بە ماتریالیزمی مێژووییەوە چییە.

یەك: ماتریالیزمی مێژوویی

“ماركس دەڵێت: شۆڕشەكان بزوێنەری مێژووی جیهانن. بەڵام لەوانەیە ئەمە بە شێوەیەكی دیكە بێت. پێدەچێت شۆڕشەكان ڕاكێشانی برێكی لەناكاوی قیتارەكە بێت لە لایەن سەرنشینانی قیتارەكەوە – واتا ڕەگەزی مرۆیی”.⁷ئەم ئیقتیباسەى بنیامین ڕاستەوخۆ ئاماژەیە بۆ شۆڕش وەك دژی ئایدیای پێشكەوتن. ئەو بیرۆكەیەى هەر لە لیبراڵیزمەوە تا سۆسیال دیموكراسی و تا ماركسیزمی عەوامانەى ئەنتەرناسیۆنالی دوو باوەڕیان پێی هەبوو، بەتایبەت ماركسیستە حەتمیگەراكانی وەك ئەنتەرناسیۆنالی دوو لەو بڕوایەدا بوون گەشەسەندنی هێزە بەرهەمهێنەرەكان خۆبەخۆ دەبێتە هۆى سەرهەڵدانی سۆسیالیزم، بەڵام پێشبینیی مەترسییەكانی ئەم پێشكەوتنەیان نەكردبوو كە دەتوانێت شارستانێتیی مۆدێرنیتەى سەرمایەداری بەرەو هەڵدێرەكانی خۆی ببێت و تاوان و كارەسات و وێرانە بەسەر وێرانەدا كەڵەكە بكات. هەر لە ئاوشڤیتز و هۆڵۆكۆست و دوو جەنگیی جیهانییەوە تا كارەساتی گەورەى پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا لەسەر ناكازاگی و هیرۆشیما. تەنها ماتریالیزمی مێژوویی توانای پێشبینیكردنی ئەم كارەساتانەى هەیە و بە شێوەیەكی دروستیش ئاگادارمان دەكاتەوە. مێژووی ئەم چەند ساڵەش ئەمەى پشتڕاست كردۆتەوە.

كرۆكی تێزەكان دەربارەى چەمكی مێژوو بریتییە لە “ماتریالیزمی مێژوویی”، كە بنیامین بە بەردەوامی لە تیۆری مێژوونووسییە ماتریالیستییەكەیدا بەكاری دەهێنێت.⁸ لە تێزی یەكەمدا بنیامین باس لە بووکەڵەیەك دەكات و دەڵێت: “ئەو بووكەڵەیەى پێی دەگوترێت “ماتریالیزمی مێژوویی” وادانراوە دەبێت هەمیشە براوە بێت. ئەو ئیتر بەئاسانی دەتوانێت دژی هەر نەیارێك ڕابێت و بیبەزێنێت”. بەڵام بە مەرجێك ئەگەر “بتوانێت خزمەتەكانی تیۆلۆژیا بەكار بهێنێت، هەر ئەو تیۆلۆژیایەى وەك هەمووان دەزانن بچووك و قڕێژ بووە و چیتر ناتوانێت ڕووی خۆى دەربخات”. یەكێك لە پرسیارە سەرەكییەكان ئەوەیە ئایا چۆن دەكرێت ئایدیای تیۆلۆژی لە مێژوونووسیی ماركسیستیدا بەكار بهێنرێت؟ لێرەدا دەرفەتی ئەوە نییە بە وردەكارییەوە لەسەر ئەم پرسە بووەستم بەڵام پاشان دەگەڕێمەوە سەری.

ڕووداوەكان بە هەموو چەشنەكانییەوە بە تێپەڕینی كات بە بەردەوامی كەڵەكە كراون و پاشان وەك ڕووداوی گرنگ و ڕووداوی ناگرنگیش پۆلێندبەند كراون. ئەوەى بۆ مێژوونووس یەكاڵاكەرەوەیە ئەوەیە كە ڕووداوی مێژوویی چ كاریگەرییەكی لەسەر هەلومەرجی ئێستا هەیە. مێژوونووسیی سەركەوتووان و براوەكان، ئەوانەى بە وریاییەوە دەزانن ڕابردوو لە بەرژەوەندییەكانی خۆیاندا دووبارە ڕاڤە بكەنەوە، بنیامین لە تێزی چوارەمدا بەم جۆرە دەریدەبڕێت: “هەروەك گوڵەكان ڕوویان بەرەو خۆر وەردەچەرخێنن، ئەوەى تا ئێستاش هەبووە بە یارمەتیی جۆرێكی نهێنیی ڕۆشنەپێكهاتنـەوە هەوڵ دەدات بەرەو ئەو خۆرە وەربچەرخێت كە لە ئاسمانی مێژوودا دەدرەوشێتەوە”. لە هەمان كاتدا بنیامین باس لەوە دەكات كە ئەو مێژوونووسەى خۆی خستووەتە باوەشی ڕێبازی ماركسیستییەوە لە خەباتی چینایەتی تێدەگات و هەمیشە براوەی ئەم جۆرە مێژوونووسییەیە. بۆیە لە تێزی پێنجەمدا زۆر بەڕوونی دەریدەبڕێت، كە: “وێنەى ڕاستەقینەى ڕابردوو بە شێوەیەكی توند و خێرا (و ویزەویز) تێدەپەڕێت. تەنها دەكرێت وەك وێنەیەك ڕابردوو بگرین كە تیایدا ئەو ساتەكەى دەناسینەوە، دەدرەوشێتەوە و لەوە بەدوا بەخێرایی دەڕوات و نابینرێتەوە. “حەقیقەت هەرگیز لە چنگی ئێمە ڕاناكات” – ئەمەش كە دراوەتە پاڵ گۆتفرید كیلەرـەوە هەمان ئەو شوێنە داگیر دەكات كە تیایدا ماتریالیزمی مێژوویی خۆى لە وێنەى مێژووگەرایی بۆ مێژوو جیا دەكاتەوە و دادەبڕێت. هەر وێنەیەكی ڕابردوو بۆ ئەبەد دەڕوات و بزر دەبێت ئەگەر لە لایەن زەمەنی ئێستاوە وەك یەكێك لە كێشەكانی ئەمڕۆ نەناسرێتەوە و دانی پێدا نەنرێت”.

وێنەى ڕابردوو كە ئێستا مێژوونووسانی قوتابخانەى مێژووگەرایی باسی دەكەن و پیشانمانی دەدەن، وێنەى چینی حاكمان و سەركەوتووانە، كە وەك بنیامین بە زمانێكی شیعری دەڵێـت: “لە ساتی سەركەوتنی دوژمندا، تەنانەت مردووانیش لە ئەماندا نابن. ئەم دوژمنەش تا ئێستا جگە لە سەركەوتووان كەسی دیكە نییە و دوژمنە تا ئێستا بەردەوامە لە سەركەوتنی خۆى”. لەبەرئەوە، مێژوونووسیی سەركەوتووان، بەگوێرەى دیدگای ماركسیستی بریتییە لە چینی باڵادەست، كە ئیتر مێژوونووسییەكی نوێ جێگای دەگرێتەوە: ماتریالیزمی مێژوویی. ئەم ڕەوتە نوێیە هەوڵدەدات ڕابردوو بە زەمەنی ئێستاوە ببەستێتەوە نەك وەك بابەتێكی مێژوویی بۆ لێكۆڵینەوەى زانستی، بەڵكوو بۆ ڕزگاركردنی ڕابردووی تەواونەكراو لەپێناوی بونیادنانی داهاتوودا، چونكە تا ڕابردووی ستەملێكراو ڕزگار نەكەین، ناتوانین داهاتووی مرۆیی بونیاد بنێین. لەبەرئەوە ئیشی ماتریالیستی مێژوویی، بریتییە لە دابڕانی مێژوویی، چونكە مێژوونووسیی ماتریالیست مێژوو وەك ڕەوتێكی بەردەوامی ڕوولەسەر نابینێت، كە هەمیشە لە بەرژەوەندیی چینە باڵادەستەكان و دوژمنانی چینی كرێكاردا بەكار دەهێنرێت، بەڵكوو ئیتر مێژوو لە خوارەوە دەنووسرێتەوە، كە بریتییە لە نەریتی ستەملێكراوان. مێژوو هیچ كاتێك ڕەوتێكی ئارامی نەبڕیوە، هەمیشە چینەكانی خوارەوەى كۆمەڵگا ئەم بەردەوامێتییەیان وەستاندووە و گرفتیان بۆ دروست كردووە.

دوو: مێژوونووسیی شیعریی پۆڵ سیلان

وێنەى دیالەكتیكیی بنیامین بووەتە دەروازەیەك بۆ شیعری كریستاڵی هەناسەدانی سیلان. كریستاڵەكانی هەناسەدان بریتییە لە وێرانبوونی هەناسەدان، نیشانەیەكی “لەهەناسەكەوتنی نەخۆش” كە پێناسەى چارەنووسی مرۆیی دەكات لەنێو سیاقی مێژووی جیهانیدا. نەخۆشی و نیشانەى نەخۆشیی كریستاڵی هەناسەدان لە ژوورەكانی گازی كەمپەكانی قڕكردنی جووەكاندا بەكارهێنراوە. “كریستاڵی هەناسەدان، بریتییە لە كریستاڵی مەرگ، نیشانەى دوایین ساتی هەناسەدان”. لەگەڵ ئەوەى پێم وایە كریستاڵی هەناسەدان بریتییە لە نیشانەى دوایین ساتی هەناسەدان، بەڵام بۆ دانانی كریستاڵی هەناسەدان تەنها وەك شتێكی ڕووت كە لە لایەن هێزە مێژووییە دەرەكییەكانەوە دیاری كراوە، ئەوا لە هەمان كاتدا دەكرێت دامەزراندنەوەى لە ئینسانیخراوی مەرگێكی نەناسراو بێت. لە مەرگدا، تاك لە هەناسەدان دەكەوێت، كە لە ژیاندا، بریتی بوو لە درزێك دەبوو بەسەریدا باز بدات. و بۆیە، مەرگ بریتییە لە ئاوێتەبوون لەگەڵ نیشانەى هەناسەدانی كەسێك: مانا و ئاراستەی ژیان. ئەگەرچی ئەمە بریتییە لە نیشانەیەكی مەرگ، بەڵام شتێكی ئومێدبەخشانە لە وێنەى كریستاڵی هەناسەداندا هەیە. لە شیعری “گەندەڵبوون/وێرانبوون”دا سیلان كریستاڵی هەناسەدان بەم جۆرە وەسف دەكات:

قووڵ

لە هەڵكۆڵینی زەمەندا

لە لایەن

سەهۆڵی هەڵكۆڵراوەوە

لەچاوەڕوانیدایە، بۆ

كریستاڵێكی هەناسەدان،

شایەتی نەگەڕاوەى

تۆ.

بە مانایەك، كریستاڵێكی هەناسەدان، بریتییە لە ڕێگایەكی نامۆبووی دەربڕینی ئێمە “لێرە بووین” – بەتەواوی كراوە بەڕووی زماندا، جیهان، و بەشداریكردن لە ژیانی خۆماندا. بەڵام، ئەمە دەربڕینێكی تاقانەیە كە ئێمە فڕێ دەداتە بەردەم خۆمانەوە، ئەو كاتەش دەمێنێتەوە كە چیتر زمان، جیهانمان نەماوە، یاخود بوونمان مسۆگەر نییە بمێنێتەوە. ئەگەرچی ئەمە ناتوانێت مێژوو لە بەردەوامیی خۆی بخات، بەڵام دوژمنایەتیی لەگەڵ پیشاندانی ئاراستەیەكدا هەیە كە جیهان بەرەو هەڵدێر دەبات.

ڕەخنەی بنیامین لە مێژووگەراییی هایدیگەر و مێژووگەراییی بەگشتی كە لە “تێزەكان دەربارەى چەمكی مێژوو”دا هاتوون، دەبێتە دەروازەیەك بۆ سیلان تا نەك سیاسەتی بەخشین، بەڵكوو سیاسەتی ڕزگاریی بگرێتەبەر.

شیعرەكانی پاوڵ سیلان فۆرمێكی بیركردنەوە دەخاتە بەردەستمان كە لە ماركسیزمی بنیامینەوە سەری هەڵداوە. ئەم فۆرمە خستنەڕووی مێژووە، مێژوونووسییەكی شیعری كە شوێنپێی لە پرۆسەى بێداربوونەوەدا هەیە كە بریتییە لە سوبژێكتی شۆڕشگێڕی. ڕەخنەی بنیامین لە مێژووگەراییی هایدیگەر و مێژووگەراییی بەگشتی كە لە “تێزەكان دەربارەى چەمكی مێژوو”دا هاتوون، دەبێتە دەروازەیەك بۆ سیلان تا نەك سیاسەتی بەخشین، بەڵكوو سیاسەتی ڕزگاریی بگرێتەبەر. ئامانجی بنیامین لە نیگای ڕەخنەییی خۆیدا لە كارەساتی پێشكەوتنی مێژوویی كە دەیویست فۆرمی ماتریالیزمی مێژوویی وێران بكات، دووبارە لە لایەن مێژوونووسیی ماتریالیستییەوە زیندوو كراوەتەوە و بووەتە دەروازەیەك بۆ مێژوونووسیی شیعری لای سیلان. لە ڕێگای لەناوبردن و وەستاندنی جووڵەى بەردەوامی پێشكەوتنی مێژووییدا، بنیامین دەیویست ئەم ڕەوتەى بەرەو كارەسات و فاشیزم هەنگاوی ناوە بوەستێنێت كە پاشان بووە هۆى ئاوشڤیتز و كارەساتی سەدەى بیست. ئەگەر سەیری شیعرەكانی سیلان بكەین پڕیەتی لە وێنەى ڕابردوو، ڕابردوو نەك وەك نۆستالژیا، بەڵكوو وەك ڕابردووی سەركوتكراو، بۆ سیلان، قڕكردنی جووەكان وێنەیەكی ڕابردووە كە بووەتە مۆركێك بە ناوچەوانی سەدەى بیستەوە و هایدیگەر ستایشكاری بوو، بۆیە ناكرێت سیلان لە سەردانەكەیدا لە هایدیگەر، خۆش بووبێت.

پاشان سیلان بەڕاشكاوی لەگەڵ بنیامیندا یەك دەگرێت، ڕزگاركردنی ڕابردوو، بۆ دامەزراندنی داهاتوو، بریتییە لە خەباتی چینایەتی. بۆیە چەمكە بنچینەییەكانی خودی ماركسیش دێنە ناو شیعر و خەباتی سیلانەوە. بێ هۆ نییە كە كەسێكی وەك شانۆن هایسی لێكۆڵەری سیلان دەڵێت: شیعری سیلان بریتییە لە شۆڕش لە مانا و ئاراستەى بووندا. ئەمەش بەقووڵی بەستراوەتەوە بە خەباتی چینایەتییەوە. تەنها ئەگەرێك بۆ دووبارەنەبوونەوەى كارەسات، بریتییە لە گەیشتن بە كۆمەڵگای بێچین. لێرەشدا پەیوەندیی سیلان و بنیامین بەتەواوی ڕۆشن دەبێتەوە.

سەرچاوەكان

Benjamin, B. The Arcades Project. Translated by Rolf Tiedemman. Cambridge: Belknap Press, 1999.

Benjamin, B. The Correspondence of Walter Benjamin, 1910–1940. Edited by Theodor Adorno andGershom Scholem. Chicago, IL: Chicago University Press, 1994.

Benjamin, B. Illuminations. Edited by Hannah Arendt. New York: Schocken Books, 2007.

Benjamin, B. The Origin of German Tragic Drama. Translated by John Osbourne. New York: Verso,2009.

Walter Benjamin: Marx sagt. Manuskripte – Entwürfe und Fassungen. In: Walter Benjamin: Über den Begriff der Geschichte. Christoph Gödde, Henri Lonitz (Hrsg.), Walter Benjamin Archiv, Suhrkamp, Berlin 2010, S. 153.

Walter Benjamin: Über den Begriff der Geschichte. Christoph Gödde, Henri Lonitz (Hrsg.), Walter Benjamin Archiv, Suhrkamp, Berlin 2010, S. 93.

Coetzee, J. M. 2001. “In the Midst of Losses.” New York Review of Books, July 5. http://www.nybooks.com/articles/archives/2001/jul/05/in-the-midst-of-losses/.

Derrida, Jacques. 2005. Sovereignties in Question: The Poetics of Paul Celan. Translated byThomas Dutoit, Outi Pasanen, Philippe Romanski and Joshua Wilner. Edited by ThomasDutoit and Outi Pasanen. New York: Fordham University Press.

Alain Badiou, The Century, trans. By Alrberto Tsocano, Polity, 2007.

Celan, P. Breathturn Into Timestead: The Collected Later Poetry of Paul Celan. Translated by PierreJoris. New York: FSG, 2015.

Celan, P. The Meridian. Translated by Pierre Joris. Stanford, CA: Stanford University Press, 2007.

Celan, P. Selected Poems and Prose of Paul Celan. Translated by John Felstiner. New York: W.W.Norton, 2001.

Derrida, J. Specters of Marx: The State of Debt, the Work of Mourning, and the New International.Translated by Peggy Kamuf. New York: Routledge, 1994.

[6]ANABASIS دەقی ئەڵمانی شیعری ئاناباسیس

Dieses

schmal zwishhen Mauren geschriebne

unwegsam-wahre

Hinauf und Züruck

in die herzhelle Zukunft.

Dort.

Silbenmole,

meerfarben,

weit

ins Unbefahrne hinaus.

Dann:

Bojen-,

Kummerbojen-Spalier

mit den

sekundenschön hüpfenden

Atemreflexen-: Leuchtglockento

¨ne (dum-,

dun-, un-,

unde suspirat

cor),

aus gelöst,

eingelöst, unser.

Sichtbares, Hörbares, das

freiwerdende

Zeltwort:

Mitsammen.

پەراوێزەکان

The post سیاسەتی ڕزگاری یان سیاسەتی بەخشین؟ appeared first on ژنەفتن.

سەرهەڵدانی ڕۆمان:

بۆ ڕۆمان لە زمانی کوردیدا بە درەنگەوە سەرهەڵدەدات؟ لە سەدەی هەژدەدا ڕۆمان لە ئەوروپا سەرهەڵدەدات، بەڵام لە هەمان سەدەدا ئێمە ڕۆمانی چینییمان نییە؟ هۆکارەکەی چییە؟ زۆربەی ڕۆمانەکانی سەدەی هەژدە حیکایەتی سەرکێشیی، پاڵەوانپەرستیی و هتدن، بەڵام لە هەمان سەدەدا ئێستاتیکا لە ئەوروپا سەرهەڵنادات. ڕۆمانی کوردیی بە فۆرم و ناوەڕۆکە سادەکەیەوە، لە سەردەمی ئینتیدابی بریتانییدا سەرهەڵدەدات، ئەمەش ئەو تێزەی واڵتەر بنیامین لە وتاری «حیکایەتخوان: چەند ڕامانێک دەربارەی نیکۆلای لیسکۆڤ»دا پشتڕاست دەکاتەوە کە سەرهەڵدانی ڕۆمان دەبەستێتەوە بە سەرهەڵدانی ئامرازەکانی چاپەوە. ئینگلیزەکان کە چاپخانەیان هێنایە سلێمانی، دەرفەتی سەرهەڵدانی ڕۆمانیان ڕەخساند، لەنێو ڕۆمانە کلاسیکەکاندا دەتوانین ناوی «لە خەوما»ی جەمیل سائیب و «مەسەلەی ویژدان»ی ئەحمەد موختار جاف بهێنین.

ڕۆمان بەرهەمی سەردەمی سەرهەڵدان و دەركەوتنی بۆرژوازییە لە مەیدانی هونەر و كولتووردا، واتا بەرهەمی سەردەمی مۆدێرنیتەیە. هەڵبەت بەو مانایە نایەت تەنها بۆرژوازیی دەتوانێت ڕۆمان بنووسێت، بەڵكو بەو مانایە بۆرژوازیی ڕۆمان دەكڕێت و پڕوپاگەندەى زیاتری بۆ دەكات. بەڵام كاتێك سایكۆلۆژیا سەرهەڵدەدات، لە پاڵیشیدا، سایكۆئەنالیسس (دەروونشیكاریی)، ئیتر بۆرژوازی هەموو جوڵە و ئەندامە موقەدەسەكانی خۆى لە دەستدەدات، چونكە دەروونشیكاریی ئیتر دەچێتە ناو ناخودئاگا (لاشعوور)ی موقەدەسی خێزانی موقەدەسی بۆرژوازییەوە. لەم ڕووەوە ڕۆمان بە گشتی بەرهەمی سەردەمی زانیارییە (information)، بەرهەمی سەردەمی گەشەى جۆرنالیزمە. كۆتایی سەردەمی حیكایەتخوانیی و گواستنەوەى حیكمەتەكانە. كۆتایی سەردەمی حەماسەیە. كۆتایی سەردەمی كاری پێكەوەیی و دەستەجەمعییە، سەرەتاكانی سەرهەڵدانی فەردانییەتی گۆشەگیرە (كە بۆرژوازیی لە ڕێگای باڵادەستیی بەسەر هێزی كار و نامۆكردنی هێزی كار و ئینسان و سروشت بەرهەمی هێناوە و بانگەشەى بۆ دەكات). ڕۆماننووسان هەمیشە بۆ ئەوەى ببن بە ڕۆماننووس، دەبێت خەرمانەیەكی موقەدەسی زێڕین بە دەوری خۆیاندا بكێشن: فەردانییەتی گۆشەگیر. واتا فەردانییەتی گۆشەگیر بەهەشتی لەدایكبوونی ڕۆمانە، كە چیتر ناتوانێت خۆى لە ڕێگای پێدانی نموونە بەرجەستەكانەوە دەرببڕێت. بۆیە بۆ نووسینی ڕۆمانێك پێویستت بە ئاڵۆزكردن، فراوانكردنی وەسفی ژینگە و سروشت و گەشەدان بە ناكۆكییەكان لە فۆرمە ڕووت و ئەبستراكتەكاندا هەیە. تا ئێرە لەگەڵ زیاتر گەشەسەندنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان لە کوردستان و زیاتر بوونی بە بەشێک لە بازاڕی جیهانی، زۆرینەی ڕۆماننووسان لەگەڵ زیاتر گەشەدان بە تەکنیکەکانی ڕۆمان، بەڵام لەم بازنەیەدا دەخولێنەوە. ڕۆمان وەک نواندنەوەیەکی تاکایەتیی موتڵەق و دوور لە هەموو پەیوەندیی و کاریگەرییە کۆمەڵایەتی، مێژوویی، سیاسیی و کولتوورییەکان. هەڵبەت دیسان ئەمەش بەو مانایە نایەت لە دەرەوەی ئەم چوارچێوەیە ڕۆماننووسی دیکە بوونیان نەبێت کە هەوڵی تێکشکاندنی ئەم بازنە داسەپاوە دەدەن.

ڕۆماننووس زیاتر سەر بە سیستەمی پیشەسازییە نەك هونەری دەستی، فەردانییە، نەك كۆیی، توانای گواستنەوەى ئەزموونی خۆی نییە بۆ خوێنەرەكانی.

لۆكاچ لە كتێبی “تیۆری ڕۆمان“دا شیعری داستانی وەك دەركەوتن و دەربڕینی فۆرماڵی گشتێتی (totality) و ڕۆمان وەك فۆرمێكی هونەریی سەردەمی مۆدێرن دەبینێت، سەردەمێك كە بریتییە لە “بێماڵییەكی باڵانشین”. ئەگەرچی لۆكاچ لەم قۆناغەدا ڕۆمانتیكێكی دژەسەرمایەدارییە تا سۆسیالیستێك، و لەم گۆشەنیگایەشەوە حەسرەتی سەردەمی لەدەستچووی كۆمەڵگای یۆنانی دەخوات؛ ئەم لەدەستچوونە، ڕۆمان شوێنەكەى پڕ كردۆتەوە، بەڵام لۆكاچی سۆسیالیست ڕۆمانی ڕیالیستیی وەك سەنتێزێك دەبینێت، كە دەیەوێت لەنێوان فۆرمێكی نوێی هونەری (ڕۆمان) و حەماسە، یاخود چامەى داستانی دابمەزرێت. ئەگەرچی بنیامین پشت بە “تیۆری ڕۆمان” لە وتاری “حیكایەتخوان”دا دەبەستێت، بەڵام بەدوای بەهەشتی لەدەستچوودا ناگەڕێت، وەك پێشتر بینیمان و دواتریش زیاتر هەڵوەستەى لەسەر دەكرێت. وەك خۆى لە نامەیەكیدا بۆ گێرشەم شۆلەم ئاماژەى پێ دەكات، دەیەوێت “تیۆرەیەكی نوێ بۆ ڕۆمان” نەك تیۆری ڕۆمان، بەدەستەوە بدات، بەڵام نزیك و بەسوود وەرگرتن لە لۆكاچ. بنیامین لە تیۆرەكەیدا، كە بەگوێرەى مۆدێلی لۆكاچ داڕێژراوە، بە شێوەیەكی مێژوویی و سیستەماتیك پێگەى فۆرمی حیكایەت دەخاتە نێوان داستان و ڕۆمانەوە، هەردوو جەمسەرەكە پێشتر لە لایەن لۆكاچەوە دامەزرێنرابوون. لای بنیامین، حیكایەتخوانیی، “بە گشتی فۆرمێكی شێوە پیشەگەریی پەیوەندیگرتن” پیشان دەدات. ئەمەش پێش هەموو شتێك واتا حیكایەت دەبەسترێتەوە بە كۆمەڵگای پێش-پیشەسازییەوە، بە ژیانی جووتیاران، پیشەگەران و بازرگانانەوە – كە دواتر باسی دەكەم. ئەمە واتا، وەك بێرن ڤیتە باسی دەكات، چیرۆكەكان خۆیان خاوەنی یەكسانیی هونەری دەستین[1]: ئەوان لە نەوەیەكەوە بۆ نەوەیەكی دیكە دەستاودەست دەكەن، وەك چۆن هونەرێكی دەستی لە نەوەیەكەوە فێری نەوەیەكی دیكە دەكرێت و دەگوازرێتەوە. ڕۆماننووس زیاتر سەر بە سیستەمی پیشەسازییە نەك هونەری دەستی، فەردانییە، نەك كۆیی، توانای گواستنەوەى ئەزموونی خۆی نییە بۆ خوێنەرەكانی. ڕۆماننووس، وەك پێشتر باس كرا، بەگوێرەى ڕێسا چەسپیوەكان كار دەكات و ناجوڵێت. لە سەردەمی نوێدا، چەند ڕۆماننووسێك ویستیان گۆڕان بەسەر سیستەمی ڕۆماندا بهێنن، لەوانە گۆتە، بەڵام هەموویان دەبوو دەستكاری فۆرمی ڕۆمان بكەن. تەنها كافكا ئاوارتەیە و لەم ڕێسایە دەردەچێت. بەگوێرەى بنیامین، كافكا تەنها حیكایەتخوانی سەردەمی مۆدێرنە. نیشانەى سەردەمی نوێش، بە زاراوەكانی بنیامین بریتییە لە “سەرهەڵدانی ڕۆمان لەگەڵ دەستپێكی سەردەمی مۆدێرندا”. بەپیشەسازییبوون بە تەنها وردە وردە لە ڕێگای گۆڕینی پیشەكاران و جووتیارانەوە بۆ نێو گروپە كۆمەڵایەتییە پەراوێزخراوەكانەوە پێشمەرجە كۆمەڵایەتییەكانی بۆ حیكایەتخوانی لەناو نەبرد، بەڵكو هەروەها لە هەمان كاتدا پێشمەرجە تەكنیكییەكانی بۆ ژانرێكی داستانیی نوێ هێنایە ئاراوە، كە ڕۆمان بوو. “ئەوە تەنها داهێنانی چاپەمەنی بوو ڕێگای بۆ سەرهەڵدانی ڕۆمان خۆشكرد”. سەرهەڵدانی چینی نوێ و هاوكات بەشۆڕشگێڕیی بوونی تەكنیكەكانی دووبارە بەرهەمهێنانەوەی سەر بەو چینە، لای بنیامین، كۆمەڵە مەرجێكن كە ڕێگا بۆ فۆرمێكی نوێی حەماسەى داستانی خۆش دەكەن. ئەگەر سەرمایەداریی خەڵكان لە كۆت و بەندی زەوی ڕزگار بكات و بیانكاتە كاری كرێگرتە و وایان لێ بكات بەگوێرەى ڕێساكانی ئامێر لە كارگەیەكدا كار بكەن، ئەوا ڕۆمانیش وەك بەرهەمێكی سەردەمی سەرمایەداری، خوێنەر بەگوێرەى ڕێساكانی پاڵەوان دەستنیشان دەكات و وەك چۆن كرێكارێك لە دووبارە بەرهەمهێنانەوە لە ڕێگای ئامێردا توانای دەستكاریكردنی ڕێساكان و دیاریكردنی چارەنووسی ئامێرەكەى نییە، ئەوا خوێنەری ڕۆمانیش ناتوانێت هەم پێشبینیی چارەنووسی پاڵەوانەكەى بكات هەمیش دەبێت سەرجەمی ڕێسا لەپێشەوە دیاریكراوەكان قبوڵ بكات.

بەگوێرەی ئەو تێزانەی لەسەرەوە باسکران، ڕۆمانی کوردی لە جەنگەڵەکانی نەریتی کلاسیکیی ڕۆماندا دەخولێتەوە. زۆربەی ڕۆمانی نوێی کوردییش لەو بازنەیەدا دەخولێتەوە کە پاڵەوانەکەی بڕیار لە چارەنووسی خوێنەر دەدات، چونکە زۆربەی ڕۆماننووسان باوەڕیان بە چارەنووسێکی لەپێشدا دیاریکراو هەیە کە سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو شەیدابوونە بە ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی بۆرژوازی. ئەگەر ئاوڕێک لە تێما و ناوەڕۆکەکانی ڕۆمانی کوردی بدەینەوە دەکەوینە بەردەم کێشەی فۆرم و ناوەڕۆک، زۆربەی ڕۆمانی کوردی، عاشقی فۆرمە و نەریتی پۆستمۆدێرنیستی بێ ناوەڕۆکی کردووە بە بەهەشتی گێڕانەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا کۆمەڵێک خەسڵەت و تایبەتمەندیی لە پاڵەوانەکانی باردەکات، کە نە خوێنەر بۆی هەڵدەگیرێت نە پاڵەوانیش توانای ئەنجامدانی هەیە. هەروەها زۆربەی پاڵەوانەکانی ڕۆمانی کوردی، لەنێو پێگە بەرزەکانی کۆمەڵگاوە هاتوون کە زۆربەیان لە واقیعی کۆمەڵایەتییدا بوونیان نییە، وەک پرۆفیسۆر، فەیلەسوف، دەروونشیکار، ئەریستۆکرات و بە کورتی، زۆربەی پاڵەوانەکانی ڕۆمانی کوردی، لە پێگەیەکی سەروو مرۆییەوە دەوەستن: دەیانەوێت بەرزەمرۆڤی نیچە وەربگێڕنە سەر فیگوری پاڵەوان لەناو ڕۆمانی کوردیدا تا لە دوا دەرەنجامی لۆژیکییدا وێنەی خۆیان وەک ڕۆماننووس بەسەر خوێنەردا بسەپێنن. ڕۆماننووس دیکتاتۆرە و وەک کۆیلە سەیری خوێنەر دەکات. بەڵام ڕەوتی نووسینی ڕۆمانی کوردی لەم چەند ساڵەی دواییدا گۆڕانی بەسەردا هاتووە: فیگورەکانی پەنابەر (لەدەرەوەی ڕۆمانتیزەکردن یان زەلیل نیشاندان)، هۆمۆسێکسوال، هەژار، دەربەدەر، فیگوری گەمژە، لەسەنتەرخستنی پاڵەوان و دواجار هەڵدانەوە و زەقکردنەوەی فیگوری جوو، نموونەی تازەی ناو ڕۆمانی کوردین.لەم ڕووەوە ئەم مۆدێلەی ڕۆمان دەکرێت وەک دابڕان لە مۆدێلی باوی پێشوو دابنرێت. ئایا ئەبراهام و چەندانێکی دیکە دەکرێت وەک دابڕان سەیربکرێن. لەم ڕووەوە ئەم مۆدێلەی ڕۆمان دەکرێت وەک دابڕان لە مۆدێلی باوی پێشوو دابنرێت. ئایا ئەبراهام و سەلمان و چەندانێکی دیکە دەکرێت وەک دابڕان سەیر بکرێن؟ جارێک تۆلستۆی گوتبووی «پێم سەیرە ڕووسەکان دۆستۆیڤسکی دەخوێننەوە، لە کاتێکدا ئێمە نیکۆلای لیسکۆڤمان هەیە». ئەگەر ئەم وتەیەی تۆلستۆی ئاوا لێ بکەین: «بۆ کوردەکان تەنها ئەو نەوەیەی ڕۆمانی کوردی دەخوێننەوە کە لەسەرەوە باسمان کرد، لە کاتێکدا ئێمە ئەو قۆناغە وا تێدەپەڕێنین؟» ڕەنگە وەڵامی ئەم پرسیارە لە خودی دەستپێکی ئەم نووسینەدا بدۆزنەوە، چونکە تا ئێستا خاڵ و هۆکاری سەرهەڵدانی ڕۆمانی کوردی بە باشی دیاری نەکراوە. ئەم نووسینە لەو پەیوەندییەدا هەڵوەستە لەسەر ڕۆمانی «نیشتمانی سارا»ی میران ئەبراهام دەکات.

٢

پرسی جوو:

بە گشتی فۆرمێکی ڕۆمان دابەش دەبێتە سەر نەریتی گێڕانەوە و نەریتی ئاڵۆزی: واتا مێژوو و تیۆر. لە نەریتی گێڕانەوەدا مێژوو باڵادەستە و لە نەریتی ئاڵۆزیشدا تیۆر. بەشێکی زۆری ڕۆمانی کوردی کە هەوڵی بە فەلسەفیکردنی پاڵەوانەکەی دەدات، دەیەوێت بچێتە ناو بڕگەی ئاڵۆزییەوە، بەڵام نەریتی گێڕانەوە هەمیشە بەسەر نەریتی ئاڵۆزییدا باڵادەستە، بەوەدا چونکە زۆربەی کات ڕۆماننووس هێڵی گێڕانەوەی پاڵەوان باڵادەست دەکات و لەو ڕووەشەوە کە دەیەوێت پاڵەوان لە واقیعی کۆمەڵایەتی داببڕێت، دەیەوێت پێگەی بۆ تیۆرەیەکی ڕووت بەرز بکاتەوە. ڕۆمانی «نیشتمانی سارا» لەنێوان مێژوو و یادەوەریدا دێت و دەچێت، مێژوو وەک نەریتی گێڕانەوە و یادەوەری، وەک نەریتی بونیادنانی تیۆر. مادام تێمای ڕۆمانەکە پرسی جووە، ڕۆماننووس ناتوانێت خۆی لە قەرەی هەردووکیان نەدات، بەڵام دەبێت وریا بێت لەوەی پێی نەخزێتە ناو مێژووەوە، واتا مێژوونووسییەوە، چونکە هەمیشە مێژوونووس خیانەت لە چەمکی یادەوەری دەکات. لێرەدا بۆ ئەوەی نموونەکەم ڕاستەوخۆ لە پەیوەندیدا بە ڕۆمانەکەی ئەبراهامەوە ڕوون بکەمەوە، کە پەیوەندی بە هەمان تێماوە هەیە، دەگەڕێمەوە سەر نەریتی نووسینەوەی مێژوو و گێڕانەوەی یادەوەریی پرسی جوو.

لەنێوان جەنگی یەکەمی جیهانی و کۆتایی دەیەی ١٩٨٠دا ئێمە ئەو سەدەیەمان تێپەڕاند کە ئەریک هۆبزباوم پێی دەگوت «سەدەی بیستی ماوەکورت» (١٩١٤-١٩٩١)، ئەم سەدە ماوەکورتە کە دوو جەنگی جیهانی، چەندین جینۆساید: ئەرمەن، جوو، کورد، ڕواندا، سرب و بۆسنیا، و هەروەها جۆرەکانی دیکەی توندوتیژیی سیاسی کە لانیکەم بە تێچوونی ١٨٧ ملیۆن قوربانی، کۆتایی پێهات. سەدەی بیستی ماوەکورت دووبارە ئەو تێزەی دیکەی بنیامین لە «تێزەکان دەربارەی چەمکی مێژوو» (١٩٤٠)دا پشتڕاست دەکاتەوە کە دەیگوت: «هیچ بەڵگەیەک لەسەر شارستانێتی بوونی نییە لە هەمان کاتدا بەڵگە نەبێت لەسەر بەربەریزم و وەحشیگەری». هەموو ئەو تاوانە ناوبراوانە لەناو دڵی پێشکەوتووترین سەردەمی مێژوویی تەکنەلۆژیا و کولتووری مرۆییدا سەریانهەڵدا. لە کەمپەکانی «داخاو، ماریادنێک، ماوتهاوزن، ئاوشڤیتزی یەک و هتد» کاتێک نازییەکان جووەکانیان بە کاری قورس تا سەرەمەرگ ناچارکردبوو، ئەفسەرە پلەباڵاکان لە کاتی سووتاندنی جووەکاندا و خنکاندنیان بە تازەترین پێشکەوتنی زانستی کیمیایی، گوێیان لە مۆتزارت و ڕیچارد ڤاگنەر دەگرت.

ئەبراهام هەوڵدەدات سەرەڕای بە «تاقانەیی کێشەی جوو» نیشان بدات، بەڵام هێشتا بەهۆی زۆرترین خەختکردنەوەی لەسەر نیشتمانی سارا دەیەوێت هاوکات ئەم کێشەیە تەریب بکاتەوە لەگەڵ کێشەی کورددا. هەم ڕاستی و هەمیش کێشە لەم نەریتی گێڕانەوەیەدا هەیە.

هێڵی گێڕانەوەی ڕۆمانەکەی میران ئەبراهام لەسەر هەمان تەریب و پاراڵێڵ دەڕوات، قەیران و کارەساتی جووەکانی کوردستان و عێڕاق بە دابڕاو نازانێت لە هەمان ئەو قەیرانەی لەناو دڵی پێشکەوتووترین سیستەمی کولتووری و شارستانێتیی ئابووریی و تەکنەلۆژییەوە سەری هەڵدابوو. ئەگەرچی ئەبراهام هەوڵدەدات سەرەڕای بە «تاقانەیی کێشەی جوو» نیشان بدات، بەڵام هێشتا بەهۆی زۆرترین خەختکردنەوەی لەسەر نیشتمانی سارا دەیەوێت هاوکات ئەم کێشەیە تەریب بکاتەوە لەگەڵ کێشەی کورددا. هەم ڕاستی و هەمیش کێشە لەم نەریتی گێڕانەوەیەدا هەیە. کێشەی جوو تاقانەترە لە کێشەی کورد، بەڵام هاوکات کێشەی کوردیش خۆی لە ناوچەکە بڕێکی زۆر تاقانەیی بەردەکەوێت. هەردوولا هەم کورد و هەم جوو کەوتوونەتە بەردەم قڕکردنەوە، بەڵام قڕکردنی جوو لە سەردەمی نازییەکاندا و بەیۆلۆژییکردنی ڕاسیزم، کارێک بوو هیچ کات ئەوانەی هەوڵی قڕکردنی کوردیان داوە، بیریان لێ نەکردۆتەوە. نازیزم دەیویست سەرجەمی جوو لەناو بەرێت. هەڵبەت سەرەتا بە سێ قۆناغدا تێپەڕدەبێت: قۆناغی یەکەم بە داگیرکردنی پۆڵەندا دەست پێ دەکات و بە کردنەوەی گیتۆی وارشۆ (ڤارشاو) دەست پێ دەکات کە هیتلەر و نازیزم دەیانەوێت سەرجەمی جووەکانی ئەوروپا لەو گیتۆیەدا نیشتەجێ بکەن، ئەم قۆناغە ڕووبەڕووی کێشەی زۆر دەبێتەوە، لەوانە کێشەی سەرهەڵدانی تاعون و پەتاکانی دیکە لەناو گیتۆکەدا، بێ شوێنی، ناچاربوون بە دابینکردنی خۆراک، ترسی کۆمەڵگای پۆڵەندیی و دواجار یاخیبوونی ناو جووەکان، زەروورەتی قۆناغی دووەم لە ١٩٤١ بە پڕۆژەی باربارۆسا یان هێرش بۆ سەر یەکێتیی سۆڤێت لە لایەن نازییەکانەوە دێتە ئاراوە، چونکە پێیانوابوو بە داگیرکردنی خاکی بەرفراوانی ڕووسیا دەتوانن هەموو جوو و سلاڤەکانی ئەوروپای خۆرهەڵات لەوێ نیشتەجێ بکەن و دەست بکەن بە بەئەڵمانیکردنی ناوچە داگیرکراوەکان، دوای شکستی هێرش بۆ سەر ڕووسیا، زەروورەتی قۆناغی سێیەم دێتە ئاراوە کە لە مێژوودا بە «دوایین چارەسەر» (Endlösung) یاخود «چارەسەری دوایی پرسی جوو» (Endlösung der Judenfrage) ناسراوە. واتا قڕکردنی یەکجارەکیی سەرجەمی جووەکان بە منداڵ، ژنان و پیاوانەوە. ئامادەکردنی ژوورەکانی خنکاندن و پاشان سووتاندنیان لە کورەکاندا.

سێ جار جوو ڕزگاری بوو: یەک لەگەڵ شۆڕشی فەڕەنسیی ١٧٨٩دا، کە مافی هاووڵاتییبوون بە جوو دەبەخشێت، بەڵام چیتر نابێت خۆی وەک جوو ببینێت بەڵکو وەک هاووڵاتی، لە جەنگی ناپۆلیۆنیدا و بردنی ئەم ڕێسایانە و سەپاندنی بەسەر ئەڵمانیای پروسیادا، جوو بە مەرجی توانەوەی لەناو مەسیحییەتدا دەتوانێت وەک هاووڵاتی بژیت، جاری دووەم بە شۆڕشی ئۆکتۆبەر لە ڕووسیا، کە نەک هەر جووەکان ڕزگار دەبن بەڵکو ڕابەرانی شۆڕشەکە خۆیان جوو بوون، لە لینینەوە بۆ ترۆتسکی (ترۆتسکی نموونەی بەرجەستەبوونی ئەنتەرناسیۆنالیزمی ڕۆشنگەرییە) و جاری سێیەم کۆماری ڤایمار لە ١٩٢٩-١٩٣٣، لەوێدا دەرفەتی بەشداریکردنی جوو لە ئەڵمانیا لە مەیدانی کولتوور و سیاسەتدا دەڕەخسێنرێت. بەڵام ناسیۆنالیزمی ئەڵمانی و ڕادیکاڵیزەبوونی بۆ نێوم نازیزم نەک تەنها دەرفەت بەوە نادات جوو بە خواستی خۆی واز لە شوناسەکەی بهێنێت و هاووڵاتیبوونی ئەڵمانی بە مەسیحییەتەوە قبوڵ بکات، بەڵکو لە دەوڵەت و شووناس دادەماڵرێت، سەرەتا ڕووت دەکرێتەوە بۆ کاری زۆرەملێ، پاشان بڕیاری قڕکردنی سەرتاسەری. هیتلەر دەیویست یەک جوو بە ژن و منداڵ و پیاوەوە نەمێنێت. وەک مێژوونووسی ئەڵمانی، ێبەرهارد یێکل لەسەروبەندی «مشتومڕی مێژوونووسان» لە دەیەی ١٩٨٠ لە ئەڵمانیا دژی ئێرنست نۆڵتە، دیارترین مێژوونووسی کۆنزەرڤاتیڤی ئەڵمانی کە دەیویست کوشتاری جووەکان وەک شتێکی لاوەکی ببینێت[2]، ئاماژەی پێ کردووە:

«کوشتنی جووەکان ل ەلایەن نازییەکانەوە، شتێکی تاقانە (einzigartig) بووە، چونکە هیچ کاتێک پێشتر دەوڵەتێک لەژێر دەسەڵاتی باڵاترین ڕابەریدا بڕیاری نەداوە و ڕاینەگەیاندووە کە دەبێت گروپێکی تایبەتی مرۆیی قڕ بکرێت، تا ئەو شوێنەی ڕێی تێدەچێت بە تەواویی قڕ بکرێت، بە خەڵکانی بەساڵاچوو، ژنان، منداڵان و مەلۆتکە و تازە لەدایکبووانەوە؛ بڕیارێک کە ئەم دەوڵەتە بە هەموو ئامرازەکانی بەردەستی، دەست دەکات بە جێبەجێکردنی»[3].

ئەمە ئەو شتەیە پرسی جوو دەکاتە پرسێکی تاقانە و جیای دەکاتەوە لە هەموو کێشەکانی دیکە. ئەوە ڕاستە کە کوردەکانیش هەمیشە کەوتوونەتە بەردەم قڕکردنەوە، دیارترین نموونەش کە نزیکی دەکاتەوە لە پرسی جوو، «ئەنفال»ە کە بە هەمان شێوە ژن و منداڵ و پیر و پیاو و تەنانەت تازە لەدایکبووش بەر شاڵاوەکان دەکەون، بەڵام هیچ کاتێک هیچ ڕژێمێک بڕیاری نەداوە کۆی کورد بە تەواوی قڕ بکات. ئەبراهام لەوەدا دروست ئەم پەیوەندییە دادەمەزرێنێت کە نیشانی دەدات ڕاستە جوو و کورد هەردووکیان قوربانین، دەبێت یەک بگرن، کاتێک «خایم» و هاوڕێکانی هەوڵی زیندووکردنەوەی «پارتی خەڵتووز» دەدەن و نەک بە شێوە نەریتییەکە وەک پارتێک تەنها بۆ جووەکان بەڵکو هەروەها بۆ سەرجەمی چەوساوە و سەرکوتکراوان، بە کورد و جوو و مەسیحییەکانەوە و لە خەونی سالاریشدا بۆ بوون بە کۆمۆنیست و پەیوەندیکردن بە کۆمەڵەوە. بەڵام بەوەدا کە میران ئەبراهام جوو هەرگیز وەک شتێکی سەربەخۆ ناو نابات و بەڵکو هەمیشە خەیاڵی لای جووی کوردە، لە لایەکەوە کەمێک لە تاقانەییبوونی کێشەی جوو دادەماڵێت و لە لاکەی دیکەوە، لە ناسیۆنالیزمی دەوڵەتی ئیسرائیل دووردەکەوێتەوە بەوەدا کە تەنانەت ناڕاستەوخۆ زایۆنیستەکانیش بە بەشدار لەسەر کێشەی جوو دەبینێت، ئەم خاڵە پێشکەوتووخوازە کە سەرجەمی فەیلەسوف و بیرمەند و هونەرمەند و ڕۆماننووس و نووسەرانی جوو لە سەرەتای سەدەی بیستدا بەشدار بوون و هەرگیز باوەڕیان بە دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل نەبوو، بۆ ئەم مەبەستەش زۆربەیان بوونە قوربانی. مەرگی بنیامین لە ٢٧ی سێپتێمبەری ١٩٤٠ لە پەڕینەوەیدا بۆ ئیسپانیا لە فەڕەنساوە، لە کاتێکدا چەندین جار زانکۆی ئۆرشەلیم بانگهێشتی کردبوو وەک پرۆفیسۆر، نیشانەی ئەو خاڵە گەردوونییە هاوبەشەی نێو جوو شۆڕشگێڕ و پێشکەوتوخوازەکانە کە میران ئەبراهامیش خۆی لەگەڵ ئەو نەریتە دەوڵەمەندەدا گرێدەداتەوە.

٣

جەنگی نێوان مێژوو و یادەوەری:

ئەوەی وایکردووە پرسی جوو ببێتە پرسێکی هەم تاقانە و هەم کاریگەر و هەروەها ببێتە تێمای ملیۆنان نووسین و ڕۆمان و فیلم و بەرهەمی مێژوویی، بریتییە لە گەشەی «کولتووری یادەوەریی جوو» (Jüdische Erinnerungskultur): هەرکە یادەوەریی جوو چووە نێو مەیدان و دیمەنی گشتییەوە، بە تایبەت لە کۆتاییەکانی سەدەی بیستی ماوەکورتدا. زۆر هۆکار بوونە هۆی سەرهەڵدانی ئەم بابەتە، لەوانە، مێژووی زارەکی، ئەرشیڤە دەنگییەکان و هتد. لەسەر ئەو بنەمایەش نەریتەکانی دیکەی گێڕانەوە و پیشاندان سەریان هەڵدا: فیلم و ڕۆمان. لە ڕاستیدا ئەوە یادەوەرییە وادەکات مێژوو ببێتە شتێکی تاقانە نەک بە پێچەوانەوە. لەو شوێنەدا کە مێژوونووسان تەنها یەک هەنگاو لە پرۆسە یان وردەکاریی ناو ئاڵۆزییەک دەبینن، ئەوا شایەتحاڵی لەڕێگای یادەوەرییەوە وێنەکە دەگۆڕێت، دەتوانێت ڕووداوێکی ئێجگار گرنگ ببینێت کە بە شێوەیەکی بێ پێشینە و بێ وێنە سەرتاپای ژیانی گۆڕیوە. ئەگەر سەیری وێنە فۆتۆگرافییەکانی قڕکردنی جوو لە کەمپەکان بکەین ئەوا مێژوونووس لەو وێنانەدا دەتوانێت خەریکی کردنەوەی کۆد، شیکاریی و ڕوونکردنەوەیان بێت کە لە کەمپی ئاوشڤیتزەوە ماونەتەوە؛ مێژوونووسان دەزانن ئەو خەڵکانەی کۆکراونەتەوە و سواری قیتارەکان کراون جووەکانن و یونیفۆرمەکانیش سەربازە نازییەکانن وا سەیریان دەکەن. بەڵام لای یادەوەریی وێنەکان شتێکی زۆر زیاتر لەمە دەڵێن: وێنەکان بۆ یادەوەری ئامرازی هەستکردنیان هەیە، سۆز و هەستیان هەیە، دەنگیان دێت، بۆنیان دێت، ترسیان لێدەبارێت. بە کورتی وێنەیەک لای یادەوەری بانگەواز بۆ سەیرکردن و ڕوانینێکی سەرتاپا تاقانەی ڕووداوەکان دەکات کە مێژوونووسان هەرگیز ناتوانن بەو ئاسانییە بیبینن. وێنەی جووەیەکی ناو ئاوشڤیتز لە چاوی مێژوونووسەوە قوربانییەکی بێناوە؛ بەڵام بۆ ئەوانەی ماونەتەوە، ئازاریان چەشتووە، ئەزموونیان کردووە، ئەندامانی بەجێماوی ناو وێنەکە، هاوڕێیانی قوربانییەکە و هتد، جیهانێکی بە موتڵەقیی تاقانە و جیاواز بەبیر دەهێنێتەوە کە مێژوونووس نایبینێت. بەڵام هەروەها بۆ چاودێر و شایەتحاڵێکی دەرەکیی (بۆ نموونە میران ئەبراهام) کە لەڕێگای وێنەکانەوە ئەزموونی قوربانیان دەکات، وەک زیگفرید کراکاوەر باسی دەکات، ئەم وێنەیە تەنها واقیعییەتێکی «ناڕزگارکراو» (unerlöst) پیشان دەدات کە دەبێت ڕزگار بکرێت و حەقی قوربانیان و بێناوان بدرێت[4]. ڕۆماننووس وەک چاودێرێکی دەرەکی و ئەزموونکردوو لە ڕێگای میدیۆمی مێژووەوە، ئەو ئەرکە تەواو دەکات کە مێژوونووس ناتوانێت ئەنجامی بدات.

ئەرکی مێژوونووسان بەشداریکردنە لەگەڵ ئەزموونی ژیانکردووی قوربانیان و بردنی بۆ نێو سیاقی گشتیی مێژووییەوە. ئەمە واتا فێربوون لە یادەوەرییەوە، بەڵام هەروەها نەک بە تەواوی خۆتەسلیمکردن پێی، بەڵکو پاڵاوتنیشی.

ڕۆماننووس بە گەڕانەوە بۆ دۆکۆمێنتە مێژووییەکان، دووبارە لە ڕێگای یادەوەرییەوە کێشەی جووەکانی سلێمانی هەڵدەداتەوە. هەموو ئەمانە وادەکەن یادوەریی جوو بە سەرجەمی لە زەین و هەستی ئێمەدا دروست ببن. مێژوونووسان ناتوانن ئەم یادەوەرییە فەرامۆش بکەن. ئەوان دەبێت ڕێزی بگرن؛ ئەوان دەبێت بە ڕادەیەکی فراوان شی بکەنەوە و لێشی تێبگەن. ئەوان ناتوانن و مافی ئەوەیان نییە ئەم وێنە نکوڵی لێنەکراوە، تاقانە ڕەوایەی یادەوەری ببەنە نێو گێڕانەوەیەکی نۆرماتیڤەوە لە ڕێگای نووسینەوەی مێژووەوە. ئەرکی مێژوونووسان بەشداریکردنە لەگەڵ ئەزموونی ژیانکردووی قوربانیان و بردنی بۆ نێو سیاقی گشتیی مێژووییەوە. ئەمە واتا فێربوون لە یادەوەرییەوە، بەڵام هەروەها نەک بە تەواوی خۆتەسلیمکردن پێی، بەڵکو پاڵاوتنیشی. لە یادەوەریدا وێنەیەک بە موتڵەقی دەکرێت تاقانە بێت؛ لە مێژوودا تاقانەییبوون هەمیشە ڕێژەییە. لای سالار و سارا و خایم ئەزموونی جووەکانی سلێمانی بە شێوەیەکی مەترسیدار تاقانەیە، کە چاودێرێکی دەرەکی (ڕۆماننووس، هەڵبەت لێرەدا دەرەکیبوون بە مانای بێلایەنبوون نایەت بەڵکو ئەبراهام خۆی لەناو نەریتەکەدایە) لە ڕێگای فیکشنەڵایزکردنی یادەوەرییەوە دەتوانێت لێی تێبگات، بەڵام لای مێژوونووسێکی سەردەمی شێخ مەحمود و ڕاپەڕینەکانی سلێمانی، ئەوەی بەهای نەبێت ئەم وێنەی یادەوەرییەیە. لای جوویەکی سلێمانی، دەرکردنی جووەکان، لە مرۆڤ داماڵینیان، لە ماڵ و موڵک خستنیان و، بێ بەهاکردنیان (و پێشتریش بۆ چەندین دەیە کورتکردنەوەیان بۆ بکەرێکی ئابووریی ڕووت) شتێکە مێژوونووس ناتوانێت هەم لێی تێبگات و هەم وەفاشی بۆی هەبێت، ئینجا ئەگەر ئەو مێژوونووسە خۆی بەشێک بێت لە ئاگری شەڕی دژ بەو خەڵکە. لەبەر ئەوەیە لە کوردستاندا تا ئێستا هیچ مێژوونووسێک نەیتوانیوە کتێبێکی باش دەربارەی پرسی جوو بنووسێت: هەم بەهۆی ئەوەی لەسەرەوە باسمانکرد و هەم بەهۆی بەرژەوەندییە چینایەتیی، سیاسیی، کولتووریی و ئایینییەکانەوە. لەبەر ئەوە ڕۆمانەکەی میران ئەبراهام دەبێتە بەرهەمێکی تاقانە لەناو ئەم نەریتەدا کە بە دەوری جەنگی نێوان مێژوو و یادەوەریدا دەخولێتەوە.

خاڵێکی دیکە پێویستە لە پەیوەندیدا بە ڕۆمانەکەوە باسی بکەم، ئەوەیە کە ئەبراهام دەرگای «بەکارهێنانی گشتیی مێژوو و یادەوەری» دەکاتەوە. بەڵام هاوکات ئەوەی جێگای سەرنجێکی گرنگە لەو ڕۆمانەدا، ئەبراهام خەریکی بەئایینکردنی یادەوەریی جوو نەبووە، ئەو شتەی بە گشتی لە زۆربەی گێڕانەوە مێژووییەکاندا ڕوودەدات. بە ئاسانی هەم دەوڵەتی ئیسرائیل ڕەخنە دەکات و هەمیش کارەکتەر و بکەرەکانی لە نەریتی زایۆنیزم جیا دەکاتەوە. ئارنۆ مایەری مێژوونووسی مارکسیستی بە ئەسڵ جوو باسی لە کولت و ڕێوڕەسمێکی ئایینییانەی پەرستنی یادەوەریی جووەکان لەلایەن دەوڵەتی ئیسرائیلەوە کردووە کە بووە بە ئامرازێک هەم بۆ خیانەتکردن لە قوربانیان و هەم بۆ بەکارهێنانی وەک ئامرازێکی جەنگخوازیی. کەواتە «ئەو ڕووداونووسەی ڕووداوەکان بەبێ جیاکردنەوەی نێوان شتی گەورە و بچووک لە یەکتری، دەنووسێتەوە، دەتوانێت لە حەقیقەت تێبگات: هەموو ئەوەی ڕوودەدات، هیچ شتێکی نابێت بۆ مێژوو وەک شتێکی لەدەستچوو لەقەڵەم بدرێت. بێگومان تەنها مرۆڤایەتییەکی ڕزگاربوو دەتوانێت ببێتە خاوەنی ڕابردووی سەرکوتکراو» (واڵتەر بنیامین).

یەکێک لە یادەوەرییە زۆر زیندووەکانی نەریتی جوو کە هەم لە پاسیڤیزم و ناچالاکیی جیای دەکاتەوە و هەمیش کاردانەوەیەکە بە ڕووی زوڵم و ستەمدا، خۆکوژییە لە دۆخە سەپێنراوەکاندا. نموونەی خۆکوژیی ماتانی پەیکەرتاش بە قارچکی دومەڵان خۆکوژییەکی هونەری بەڵام ڕادیکاڵە بە دژی ئەو هەموو بارە قورسەی لەسەر شانی جوو بارکراوە، ئەو کەسە لەڕ و لاوازەی لەژێر ئاسمانێکدا وەستاوە کە هەموو شتەکانی گۆڕاوە هەورە چڵکنەکان نەبێت، واتا هەموو سیستەمی دام و دەزگایی و وەک ئەبراهام باسی دەکات جامانە و مەندیلی گۆڕاوە و بووە بە قات و ڕیبات، بەڵام عەقڵییەتە ڕەشەکەی ماوەتەوە. حەز دەکەم خۆکوژیی ماتانی پەیکەرتاش بەراورد بکەم بە خۆکوژیی شەموێل زیگیلبۆیم، لە ١٩٤٣ کە بەجێماوێکی یاخیبوونی گیتۆی وارشۆ بوو و پاشان ببوو بە نوێنەری حکومەتی پۆڵەندا لە تاراوگە، ئەو ڕاپەڕینەی کەم لە مێژوودا باسکراوە، بەڵام گەورەترین ڕاپەڕینی ٥٠٠ جووە بە دژی سوپایەکی ملیۆنی نازییەکان. زیگیلبۆیم لە دوا نامەی خۆکوژییەکەیدا دەنووسێت:

«چیتر ناتوانم بێدەنگ بمێنمەوە. چیتر ناتوانم بژیم کاتێک خەڵکی جوو لە پۆڵەندا کە من نوێنەریانم، بە قورسیی و بە ئاگر و ئاسن قەتڵ و عام دەکرێن. هاوڕێکانم لە گیتۆی وارشۆ لە دوایین خەباتی پاڵەوانانەدا بە چەکەکانی ناو دەستیان بەر زەوی کەوتن. بەختی ئەوەم نەبوو وەک ئەوان بمرم و لەگەڵ ئەوان بمرم. بەڵام من سەر بە ئەوانم و سەر بە گۆڕە بەکۆمەڵەکانی ئەوانم. بە مەرگی خۆم ئارەزووی دەربڕینی بەهێزترین ناڕەزایەتیی دژی ئەو بێباکیی و خەمساردییەی جیهان سەبارەت بە کوشتاری جووەکان دەکەم».[5]

بێگومان خۆکوژیی ماتان وێنەیەک لە زەینماندا دروست دەکات، کە ڕیشەی لەنێو واقیعی مێژوویی و کۆمەڵایەتیی و سیاسییماندا هەیە: هەم بێهەستیی و بێباکیی خەڵک و بوون بە بینەری ناچالاک و هەم بەشدارییان لە قەتڵ و عامی جووەکاندا. یادەوەرییەکەی ماتان و نامەی خۆکوژییەکەی زیگیلبۆیم لە جیهانێکدا کە ئێستا تێیدا دەژین، بەردەوام دەبن لە ڕاوکردنمان. کاتێک لە کۆتاییەکانی ڕۆمانەکەدا ئارۆن لەبەر خۆیەوە دەڵێت: «دەبێت ئێمە شتێک… ئیتر مەبەستم لە هیوایەکە تاوەکو لە پێناویدا بژین، ئەگینا هەموومان وەکو سارا و مەحموود بەرامبەر بە ژیان ڕەشبین دەبین». ئەم دێڕانە مەرگی داهێنەرانەی ماتان و نامەکەی زیگیلبۆیمیان ڕاستەوخۆ بە زەینمدا هێنا کە دەبێت بۆ تێگەیشتن و هەڵدانەوەی ڕابردوو هەمیشە ڕەشبین بین، بەڵام ئیرادەیەکی گەشبینمان هەبێت، ئەمەش ئەو دێڕانەن هەموو خۆکوژیی و هیواکان بە ڕزگاربوونی مرۆڤایەتییەکەوە دەبەستنەوە بتوانێت وەفای بۆ ڕابردووی قوربانیان هەبێت.

٤

مارکسیزم و جوو

سەرجەمی ڕۆمانەکە جەخت لەسەر مارکسیستبوونی کارەکتەرە سەرەکییەکانی دەکاتەوە، هەم لە نیشانە و ناوهێناندا هەم لە خەبات لە پێناوی چەوساوان و قوربانیاندا، هەم لە هەوڵی خایم بۆ زیندووکردنەوەی پارتی خەڵتووز و دامەزراندنەوەی لەسەر بنەمای ئەنتەرناسیۆنالیزم و هەم لە بە کۆمۆنیستزانینی سالار و هەروەها پەیوەندییکردنی بە کۆمەڵەشەوە. خایم کە بە گەنجی لە بەغدا دەبێت، سەردانی کتێبخانەیەک دەکات و دواجار خاوەنی کتێبخانەکە کتێبی سەرمایەی مارکسی پێ دەدات کە ڕۆماننووس بە عەرەبی بە «راس المال» ناوی دەبات، واتا ناوونیشانە عەرەبییەکە. هۆکار چییە جوو و مارکسیزم هەمیشە یەک شت بن تا سەرهەڵدانی دەوڵەتی ئیسرائیل یان ئەوەی ئێنزۆ تراڤێرسۆی فەیلەسوف و مێژوونووسی جووی ئیتاڵی، سەرهەڵدانی دەوڵەتی ئیسرائیل بە «کۆتایی مۆدێرنیتەی جوو» ناودەبات؟

جوو ڕزگاریی خۆی لە مارکسیزمدا دەبینییەوە، ئەمەش وایکردبوو سەرجەمی کولتووری شۆڕشگێڕ و پێشکەوتوخوازی کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدە و سەرەتای سەدەی بیست، لەسەر دەستی جوو دابمەزرێت.

پێشتر باسمان لەوە کرد کە لە ئەوروپا جوو کورتکرابووەوە بۆ بکەرێکی ئابووری، هەمیشە سەرکوت دەکرا، لە کوردستان موسڵمانەکان و لە جیهانی مەسیحیشدا کڵێسا و مەسیحییەکان. ئایدیای کۆمۆنیزم کە لە کۆتاییەکانی سەدەی هەژدە وەک منداڵێکی ڕادیکاڵی ڕۆشنگەریی سەرهەڵدەدات و لای مارکس هەم ڕەهەندی شۆڕشگێڕیی و زانستیی و هەم ئەنتەرناسیۆنالیی وەردەگرێت، سەرنجی زۆرینەی جولکەکانی دونیا بە تایبەت ئەوروپا بۆخۆی ڕادەکێشێت. ئەوەشمان لە بیر بێت کە مارکس خۆی جوو بوو، هەروەها ڕابەر و فەیلەسوفە دیارەکانی دواتریش هەر جوو بوون: ترۆتسکی، ڕۆزا لۆکسمبۆرگ، واڵتەر بنیامین، زیگفرید کراکاوەر، گونتەر ئەندەرس، و هتد. لە مارکسەوە تا بنیامین دەیانویست گەردوونگەرایی ڕۆشنگەریی بگۆڕن بۆ ئەنتەرناسیۆنالیزمی سۆسیالیستی و ڕزگاریی مرۆیی ببەستنەوە بە خەباتی قوربانیان لە پێناوی ڕزگاریدا. ئەوەی لینین پێی دەگوت فیستیڤاڵی سەرکوتکراوان و بنیامین پێی دەگوت کەرنەڤاڵی شکستخواردوان[6]. جوو ڕزگاریی خۆی لە مارکسیزمدا دەبینییەوە، ئەمەش وایکردبوو سەرجەمی کولتووری شۆڕشگێڕ و پێشکەوتوخوازی کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدە و سەرەتای سەدەی بیست، لەسەر دەستی جوو دابمەزرێت. ڕزگاربوون و یۆتۆپیای جیهانێکی نوێ خەونی جووە سۆسیالیست و پێکهێنەری بیری لیبەرتاریانی جووی ئەوروپای ناوەندی بوو. لەخۆوە نەبوو بنیامین دەیگوت: «لەسەر ئەم گۆی زەوییە، كەسانێك چاوەڕوانیی ئێمە بوون». مەبەستی بنیامین سەرهەڵدانی خەونی یۆتۆپیی و ڕزگاریخوازانەی سۆسیالیزم بوو.

چەمکی کولتووری جووی ئەڵمانی زمان، ئاماژەیە بەو سەردەمە زێڕینەی لەگەڵ هاینریش هاینە، مارکس، فرۆید، کافکا، ئێرنست بلۆخ، واڵتەر بنیامین، کراکاوەر و سەدان ناوی دیکە دەست پێ دەکات، کە نازیزم بۆ ئەبەد لەسەر سەکۆی مێژوو سڕییەوە. ئەگەرچی کوشتاری ستالین و هیتلەر بە هیچ شێوەیەک قابیلی بەراورد نین، چونکە هی هیتلەر لەسەر بنەمای قڕکردنی سەرتاپای گرپێکی مرۆیی دامەزراوە، بەڵام کوشتاری ستالین زیاتر بۆ نەیارانی سیاسی بوون بەبێ هەبوونی فاشیزم، بەڵام ستالین و هیتلەر پەیوەندیی مارکسیزم و جوویان ترازاند، هیتلەر بە قڕکردنی جوو و دەرپەڕاندنی هەموو پێکهێنەرەکانی کولتووری مرۆیی و ستالین بە کوشتنی ڕابەرە دیارەکانی مارکسیزم کە ئەوانیش خۆبەخۆ جوو بوون.

مارکسیزم باجی نیوەشەوی پڕ لە کوشتار و تۆتالیتاریزمی سەرکوتکارانەی ستالینیزمی داوە و ئێستاش لەژێر بارە قورسەکەیدا دەناڵێنێت، بە کورتی ستالین خەونی مارکس و مارکسیزمی کردە تارمایی و ترس و تۆقین، هیتلەر ڕەگەزێکی سەرتاپای مرۆیی قڕکرد.

ڕۆمانەکەی میران ئەبراهام لەسەر ئەو هێڵی خەونە یۆتۆپییەی ڕزگاری و پەیوەندی بەناویەکداچووی مارکسیزم و جوودا دەڕوات، کارێک کە ئەبراهام هێندە بە جوانی ئەنجامی داوە لە نەریتی نووسینی کوردیدا تاقانەیی خۆی وەرگرتووە. بەرەی ڕۆشنبیرانی لیبڕاڵ هەم لە پرسی جوو خۆیان بە دوور گرتووە و هەمیشەش سێرەیان لە بیری مارکسیزم گرتووە و بە داخیشەوە بەرەی ڕۆشنبیرانی چەپ لە کوردستان هێندە لاواز بووە توانای ناسینەوەی ئەم پەیوەندییە بنچینەییەی نەبووە. ئێستا کاتی ئەوەیە هەردوو بەرەکە ئاوڕ لەم خاڵە بنچینەییە بدەنەوە.

٥

پۆگرۆم، زەمەنی ئێستا، ئەلیگۆریی ڕۆشنبیران

پێدەچێت هەمووتان بزانن پۆگرۆم چییە. بە حەرفی بە مانای کوشتاری بەکۆمەڵ، قەڵاچۆکردن و هتد دێت. ئەم وشەیەش بۆ یەکەمجار لە پەیوەندیدا بە هێرشێکی نازییەکان بۆ سەر بازاڕ و موڵک و ماڵی جوو لە ٩-١٠ی نۆڤەمبەری ١٩٣٨ بەکارهاتووە، و ئەو هێرشە بە «کریستاڵ ناخت» (Kristallnacht) ناسراوە کە دەکرێت بە «شەوی شووشە شکاوەکان» (Night of Broken Glass) وەربگێڕدرێت و لە زۆر شوێن و سەرچاوەی دیکەش بە «قەڵاچۆکانی نۆڤەمبەر» ناو دەبرێت. قەڵاچۆکردنێک بوو سوپای میلیشیای ئێس ئەی نازییەکان لە دژی خەڵکانی مەدەنیی جوو لە سەرتاسەری ئەڵمانیا ئەنجامیان دا. ناوی «شەوی کریستاڵی» لەوەوە هاتووە کە تیشکدانەوەی شووشە و جامە شکێنراوەکانی ماڵ و دوکانەکانی جوو ئەڵمانییەکان، باڵەخانەکان و سیناگۆکەکان (میران ئەبراهام بە کنێسەت ناوی دەبات) بە جۆرێک تێکشکێنران کە شەو لە شەوێکی کریستاڵی شووشەیی دەکرد. میران ئەبراهام تەریب لەگەڵ ئەم ڕووداوانە پۆگرۆمی سەر جووەکانی عێڕاق و کوردستان لە وێنەیەکی فیکشناڵی وەها جواندا دەگێڕێتەوە کە ڕاستەوخۆ پەیوەندی نێوان کۆمەڵگا و نووسەرانی ئەو کات و کاربەدەستان ئاشکرا دەکات.

ڕۆمانەکەی ئەبراهام تۆڵەکردنەوەیەک نییە لە ڕابردووی خەڵکی سلێمانی، چونکە بەشێک لە ڕەگەز و کارەکتەرە شۆڕشگێڕەکانیش زەق دەکاتەوە.

بێگومان هیچ قەڵاچۆکردنێک بەبێ پشتیوانی کۆمەڵگا بوونی نییە، ئەگەرچی ناتوانین سەرجەمی کۆمەڵگا تۆمەتبار بکەین، وەک میران ئەبراهامیش لە پەیوەندیی نێوان خەباتگێڕان و هاوڕێیانی سالار هەمان کار ئەنجام دەدات، واتا گەشبینیی ویست و ئیرادە و خەونی شۆڕشگێڕان کە دواتر دەبنە قوربانیی خەبات، بەڵام ناشتوانین هاوکات بێدەنگی، پشتیوانیی و پاڵپشتیی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی کۆمەڵگا و نووسەران و هونەرمەندان و ئەکادیمیان لە پۆگرۆمەکان لەبیر بکەین. ئەوەی میران ئەبراهام لە زۆر ڕۆماننووسی دیکە جیادەکاتەوە، ڕاشکاویی، ڕاستگۆیی و جورئەتییەتی بەرانبەر بە بەرپرسیارێتیی کۆمەڵگا. بێگومان بەبێ وشیاریی دەستەجەمعیی خەڵکی سلێمانی و چاندنی تۆوی ڕق و کینە بەرانبەر بە جووەکان کە تا سەردەمی ئێمەش مابووەوە، پۆگرۆم و قەڵاچۆکردنەکان ئاسان نەدەبوون. لەلایەکی دیکەوە، ڕۆمانەکەی ئەبراهام تۆڵەکردنەوەیەک نییە لە ڕابردووی خەڵکی سلێمانی، چونکە بەشێک لە ڕەگەز و کارەکتەرە شۆڕشگێڕەکانیش زەق دەکاتەوە.

پێویستە ئەم ڕۆمانەی ئەبراهام وەک ڕۆمانێکی مێژوویی نەخوێنرێتەوە، ئینجا ئەگەر خۆشی ئەم مەبەستەی هەبێت، وەک لە چاوپێکەوتنێکدا (ئەگەر دروست بیرم مابێت) باسی دەکات، بەڵکو وەک قومبەلەیەک بۆ نێو زەمەنی ئێستا بخوێنرێتەوە. چەمکی ئەلیگۆریی، یاخود تەمسیل کە واڵتەر بنیامین لە کتێبی «سەرچاوەی درامای ماتەمی ئەڵمانی» بۆ درامای بارۆکی ئەڵمانیی سەدەی شانزە و حەڤدە بە کاری هێناوە، کۆمەکمان پێ دەکات ئەم ڕۆمانەی میران لەمێژووییبوون ڕزگار بکەین. سەرەتا با بپرسین ڕۆمانی مێژوویی چییە و کێشەکانی چین؟

یەکەم کەس لە مێژووی نەریتی مارکسیستیدا بە قوڵی پرسی ڕۆمانی مێژوویی کردەوە گیۆرگ لۆکاچ بوو کە کتێبێکی بە هەمان ناو نووسی[7]. لۆکاچ پێیوایە فۆرمی کلاسیکی ڕۆمانی مێژوویی پیشاندان و نواندوەیەکی حەماسیی گۆڕان و وەرچەرخانێکی ژیانی جەماوەرییە لە ڕێگای دانانی زنجیرەیەک لە تایپە مرۆییە نوێنەرایەتییەکانەوە کە ژیانیان لە ڕێگای هێزە گۆڕاوە کۆمەڵایەتییەکانەوە دروست دەبێت. فیگور و کارەکتەرە بەناوبانگە مێژووییەکان لەنێو کەسایەتییە دراماییەکاندا خەسڵەتێکی بنچینەیی وەردەگرن بەڵام لە هەموو ئان و ساتێکدا ڕۆڵیان لە حیکایەتدا پەراوێزییە. لە بەرانبەردا گێڕانەوەکان تەرکیزی سەرەکی دەخەنە سەر کارەکتەرە مامناوەندییەکان، بەبێ هەبوونی جیاکەرەوەیەکی گەورە کە ئەرک و وەزیفەیان بە دەستەوەدانی تەرکیزێکی تاکەکەسییە بۆ پێکدادانی دراماتیکی بەرە ئێکستریم و پەڕگیرە دژەکانی نێوان ئەوانەی ئەون نوێنەرایەتیی دەکەن و ئەوانەی بە گشتی لە هەڵبەز و دابەز دان. کەواتە ڕۆمانەکانی واڵتەر سکۆت خستنەڕووی پێکدادانی تراژیدیایەکی نێوان فۆرمە کەوتوو و هەڵکشاوەکانی ژیانی کۆمەڵایەتین، بە ڕوانگە و خەونێکی ڕابردووەوە شانازیی بە دۆڕاوان دەبەخشێت، بەڵام هاوکات زەروورەتی مێژوویی براوەکان دەپارێزێت. ڕۆمانی مێژوویی کلاسیکی تەئیدکردنێکی پێشکەوتنی مرۆییە لەنێو و لە ڕێگای ئەو ململانێیانەوە کە کۆمەڵگاکان و تاکەکانی ناوی دابەش دەکات.

کەواتە بەگوێرەی لۆکاچ بێت، ڕۆمانی مێژوویی بریتی نییە لە ژانرێکی تایبەت و دیاریکراو یان نیمچەژانرێکی ڕۆمان. بەڵکو، بە سادەیی ڕچەشکێن یان پێشەنگێکی ڕۆمانی گەورەتری ڕیالیستی سەدەی نۆزدەیە. نەوەیەک دواتر، بۆ نموونە، ئۆنۆرە دو بەلزاک، بە شێوەیەکی بنچینەیی تەکنیک و ڕوانگە و بینینی واڵتەر سکۆتی بۆ جیهان هەڵگرتەوە تا لە بری پیشاندان و نواندنەوەی ڕابردوو، مامەڵە لەگەڵ فەڕەنسای سەردەمی گەڕانەوەی نەزم یان پاشایەتیی تەممووز (١٨١٤-١٨٤٨) بە هەمان ئەو شێوەیە بکات کە سکۆت لای خۆیەوە لە ڕێگای تەکنیکی مێژووییەوە دەستی کردبوو بە نواندنەوەی سکۆتلەندای ناوەڕاستی سەدەی ١٨ یان بریتانیای سەدەی ١٢. لای لۆکاچ، گەورەترین جێگرەوەی بەلزاک، تۆلستۆی بوو، کە ڕۆمانی جەنگ و ئاشتیی نواندنەوە و پیشاندانی لوتکەی هاوشێوەیی ڕۆمانی مێژوویی و ڕیالیستیی سەدەی نۆزدەیە. لە لایەکی دیکەوە، لە وڵاتە زۆر پێشکەوتووترەکان بەراورد بە ڕووسیا، گەشەسەندنی سەرمایەداریی لەو کاتەدا کە پێشتر لە لایەن چینی کرێکاری شۆڕشگێڕەوە دژی بۆرژوازی دەستی پێ کردبوو، چیتر باوەڕی بەوە نەبوو داهاتوو لەناوەوەی ڕابردووەوە لەدایک دەبێت و ئەو چینە دەیویست هەر جۆرە نیشانەیەکی ئەم جۆرە نواندنەوەیە لەناو بەرێت.

لەم ڕوانگەیەوە و لە ڕێگای چەمکی ئەلیگۆریی و زەمەنی ئێستاوە دەتوانین ڕۆمانی «نیشتمانی سارا» وەک ڕادیکاڵیزەکردنی یادەوەری ببینین تا ڕۆمانێکی مێژوویی. ڕاستە لەوێدا کە باسی قەڵاچۆی سەر جووەکان دەکات و لە گفتوگۆی نێوان سارا و سالار و ساباتدا باس لە شاعیران و نووسەرانی ئەو سەردەمە وەک گۆران و ئەحمەد هەردی و ئەوانی دیکە دەکات کە لەناو دڵی کارەساتدا ئەم ڕووداوانە هیچ کاریگەریی لەسەر هەست و نەستیان دانانێت و باسی شیعر و دڵداری و دڵ و تیر دەکەن، ئەمەش ڕاستە کە ئەو سەردەمەی هیتلەر پەلاماری جووەکان دەدات دەیان بیرمەند و فەیلەسوفی وەک مارتین هایدیگەر ستایشی هیتلەر دەکەن و بە باڵایدا هەڵدەڵێن، بەڵام هاوکات ئەم ڕووداوانە دەکرێت قەیرانەکانی سەردەمی ئێستاشمان پێبڵێن.

بۆ نموونە کاتێک لە ١٩٩٤دا بەکر عەلی شاعیر تیرۆر دەکرێت، کۆمەڵێک ڕۆشنبیر و نووسەری درێژکراوەی هەمان ئەو شاعیرانەی ئەبراهام ناویان دەبات، هاوشانی بکوژانی بەکر عەلی باسی مارتین هایدیگەر و فۆکۆ و شیعر و شانامە دەکەن، کاتێک ساڵی ٢٠٠٠ هێرش دەکرێتە سەر پێنج پێشمەرگەی کۆمۆنیست لە سلێمانی و تیرۆر دەکرێن، هەمان ئەو ڕۆشنبیرانە و نەریتەکانیان لە هۆڵە داخراوەکان و گۆڤارەکاندا باسی شیعری دڵداری و فەلسەفەی نیچە و هایدیگەر و فوکۆ دەکەنەوە. ساڵی ٢٠١١ لە گەرمەی ڕووداوەکانی ١٧ی شوبات هەمان ئەو ڕەوتە کاتێک دەیان گەنج تیرۆر دەکرێن و لەسەر شەقامەکان شەقیان بەردەکەوێت، لە هۆڵە داخراوەکاندا باسی نیچە و هایدیگەر و فوکۆ دەکەنەوە و ڕۆژگار دێت و دەڕوات و لەم ڕۆژانە دەردەکەونەوە، گاڵتە بە خەونە بەدینەهاتووەکانی ئەو گەنجە قوربانیانە دەکەن و تەنانەت یەکێک لە ڕۆشنبیران بە «بیجامەلەپێ» ناویان دەبات.

چەمکی ئەلیگۆریی ئەو شتەیە دەتوانێت هەم ڕۆمانەکەی میران ئەبراهام لە مێژووییبوونەوە بکات بە یادەوەریی ڕادیکاڵ و هەمیش فیگورە مێژووییەکان بە ئاسانی وەربگێڕدرێنە سەر فیگورەکانی ئەمڕۆ. وەک واڵتەر بنیامین دەیگوت داهاتوو بۆ بێناوانە و پاراستنی یادەوەرییان، گەورەترین شۆڕشە ئەم نەوەیە ئەنجامی بدات. ڕۆمانی «نیشتمانی سارا» بەشدارییە لەم نەریتەدا.

پەراوێز و سەرچاوەکان:

[1]Bernd Witte, ‘Benjamin and Lukács. Historical Notes on the Relationship Between Their Political and Aesthetic Theories’, New German Critique, 5, 1975, p.19.

[2]ئێرنست نۆڵتە بە دیارترین مێژوونووسی سەدەی نۆزدە و مێژوونووسی نازیزم دادەنرێت لە ئەڵمانیا کە پاشان لەلایەن هابەرماس و زۆربەی بیرمەندان و مێژوونووسانی دونیاوە وەک پاساودەرێک بۆ نازیزم و ئاساییکردنەوەی ڕابردووی نازیزم تۆمەتبار کرا تا کار گەیشتە ئەوەی لە ساڵی ١٩٨٩ ئۆتۆمبێلەکەی بتەقێننەوە و هەروەها بایکۆتی خوێندکارانی زانکۆی بەرلین بەوەدا کە دەبێت وانەگوتنەوەی لێ قەدەغە بکرێت. ئەمڕۆ نۆڵتە وەک کۆنزەرڤاتیڤترین و دیارترین مێژوونووسی لایەنگری ناڕاستەوخۆی نازیزم لە قەڵەم دەدرێت، و شایانی باسە نۆڵتە خوێندکاری مارتین هایدیگەر بوو. بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر نۆڵتە و کاریگەریی لەسەر فاشیزمی نوێی ئەڵمانی لە سەدەی ٢١دا بگەڕێنەوە بۆ وتارێکی من بە زمانی ئینگلیزی:

Peshraw Mohammed, Ernst Nolte, the Holocaust and the AfD

[3]Eberhard Jäckel, ed.,‘Die elende Praxis der Untersteller’,in: ‘Historikerstreit’: Die Dokumentation über die Kontroverse um die Einzigartigkeit der nazionalsozialistischen Judenvernichtung, Munich: Piper, 1987, s.118.

[4]بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر ئەم پرسە بگەڕێنەوە بۆ بەشی کۆتایی کتێبەکەم بەناوی: پێشڕەو محەمەد: لە کۆدگۆڕینی کانتەوە بۆ تیۆری فیلم: دەروازەیەک بۆ فێنۆمێنۆلۆژیی ماتریالیستیی زیگفرید کراکاوەر، ناوەندی ڕۆشنبیریی ڕەهەند، سلێمانیی، ٢٠٢٠ (لەژێر چاپدا، لە لەم مانگەدا چاپ دەبێت).

[5]Gutman, Yisrael, The Jews of Warsaw 1939–1943: Ghetto, Underground, Revolt, Brighton: Harvester Press, 1982, p.363.

[6]بۆ ئەم مەبەستە بگەڕێنەوە بۆ کتێبەکەم: پێشڕەو محەمەد: کەرنەڤاڵی شکستخواردوان: خوێندنەوەیەکی نوێ بۆ تێزەکان دەربارەی چەمکی مێژووی واڵتەر بنیامین، ناوەندی ڕۆشنبیریی ڕەهەند، سلێمانیی، ٢٠٢٠.

[7]Georg Lukacs, The Historical Novel, translated by Hannah Mitchell and Stanley Mitchell with an introduction by Fredric Jameson, University of Nebraska Press,1983.

The post ڕۆمان و جەنگی نێوان مێژوو و یادەوەری appeared first on ژنەفتن.

ئەم وتارە هەڵوەستە لەسەر ئەوە دەكات كە چۆن فریدریش هۆڵدەرلین (١٧٧٠-١٨٤٣) كێشە و پارادۆكسی ئازایەتیی شیعریی (poetic courage) لە چامەكەیدا بە ناوی “گەوجێتی” (Blödigkeit) دەردەخات، هەروەها شیكاریی تازە و ڕەخنەیی واڵتەر بنیامین (١٨٩٢-١٩٤٠) لەسەر چامەكە و نوسخەى پێشووی شیعرەكە بە ناوی “ئازایەتیی شاعیر” (Dichtermut) بەدەستەوە دەدات. بنیامین دەڵێت چامەى “گەوجێتی” ئەو شتە چارەسەر دەكات و گرێكەى دەكاتەوە كە خۆى پێی دەڵێت پارادۆكسی ئازایەتیی: كەسی ئازا هەم دەبێت مەترسیی بناسێت و هەم لە بیریشی بكات، لە هەمان كاتدا بترسێت و نەشترسێت. لە ڕوانگەی ئەوەوە، چامەكەى هۆڵدەرلین، ترس و ئازایەتی یان گەوجێتی/ترسنۆكی و جەبانێتی لە ڕێگای “بە تەواوی خۆبەدەستەوەدانیی بۆ پەیوەندییەوە” یەكدەخات، ئەمەش بە جۆرە وەستانێك ناسراوەتەوە. چەمكی وەستان، كە دەبێتە سەرەكیترین و ڕادیكاڵترین دابڕانی بنیامین لە نەریتی ڕۆمانتیكی ئەڵمانی، كە وەلائی بۆ بەهەشتی ونبووی ناو سەدەكانی ناوەڕاست هەبوو. هەروەها بەشێكی دیكەى ئەم لێكۆڵینەوە، تەرخانكراوە بۆ دیارترین ڕاڤەكانی هۆڵدەرلین لە سەدەى بیستدا: مارتین هایدیگەر (١٨٨٩-١٩٧٦) و هەردوو تێگەیشتنی بنیامین و نووسەری كتێبی “بوون و كات” بەراورد دەكات، بە تایبەت لە خاڵە یەكتربڕە سەرەكییەكەدا: فەیلەسوفە ئایدیالیستە ئەڵمانییەكە، هۆڵدەرلین و شیعرەكانی وەك دەركەوتنی حەقیقی مێژوویی لە پێناوی بەردەوامیدا دەبینێت، كەچی بیرمەندە ماركسیست و ماتریالیستەكە، چەمكی شیعریی شاعیرە ڕۆمانتیكە ئەڵمانییەكە وەك وەستانێكی لەناكاوی مێژوویی دەبینێت.

وشە سەرەكییەكان: واڵتەر بنیامین، ئازایەتی، ترس، هۆڵدەرلین، هایدیگەر، وەستان، مێژوو، شیعر، گەمژەیی، ترسنۆكی.

بنیامین: دوو شیعرەكەى هۆڵدەرلین

بنیامین لەو وتارەدا كە بە ناوی “دوو شیعرەكەى فریدریش هۆڵدەرلین” (ZweiGedichte von Friedrich Hölderlin) بڵاوی دەكاتەوە، هەڵی ڕوونكردنەوەى توانا بنچینەییەكانی مەعریفە و زانینێكی نێو هەلومەرجەكانی بنچینەى فەلسەفی-مێژوویی ئۆبژێكت و بابەتی شیعرەكان ڕوون بكاتەوە. ئەم پێكهاتەیەش لەنێو ئەم ناكۆكییەدا ڕوودەدات كە دەیەوێت ئاسۆ بەرتەسكەكانی تەفسیر و ڕاڤەى ناونشینیی تێكستەكانی هۆڵدەرلین ڕەتبكاتەوە و شیكارییەكەى خۆى لەسەر بناعەى ڕاڤەی فۆرمی هونەری پێشمەرجە فیكری و مەعنەوییەكانی دەقەكان دابمەزرێنێت. لەم دەقەدا دوو گرفت ڕووبەڕووی لێكۆڵەر، ڕاڤەكار و هتد دەبێتەوە: كێشەى زاراوەناسی و كێشەى ناڕوونیی لە هەڵوێستی سیاسی و فەلسەفیی بنیامین لەو سەردەمەدا، بەڵام بە بەراوردكردنی بە قۆناغی دواتر، كاتێك هەمان ئەم چەمكانە لە قۆناغی دواتردا دووبارە دەبنەوە، بەڵام ئەمجارە عەینەكی ماتریالیزمی مێژوویی لەچاو دەكەن، ئەوسا لێكۆڵەر و ڕاڤەكار و خوێنەر دەتوانێت، ئاسانتر لەو هەڵوێستانە (هیچ نەبێت بە شێوەیەكی ڕێژەیی) تێبگات؛ بەڵام ئەم كارەش پێویستی بە پڕۆژەیەكی دوور و درێژتر هەیە و لەم لێكۆڵینەوەیەدا جێگای نابێتەوە، كە تایبەتە بە تەفسیری شیعر و شاعیریی و بە تایبەتیش هۆڵدەرلین، نەك ئەو هەموو شاعیرەى بنیامین كاری لەسەر كردوون. بە كورتی، با باسی كێشەى یەكەم بكەم.

بنیامین بە گشتی و زۆرجار بە شێوەیەكی خێرا دەپەڕێتەوە سەر كۆمەڵە زاراوەیەك كە بە شێوەیەكی تەكنیكی ئاسان نین تەعبیریان لێ بكرێت، ئەمەش دیسان پڕۆژەیەكی دوور و درێژتر دەخوازێت، بۆ نموونە لە زمانی ئەڵمانیدا هەمیشە پاشگرەكانی وەك (barkeit) لە ئینگلیزیدا (ability) بەكاردەهێنێت. بۆ نموونە، وشەى وەرگێڕان بە نموونە وەربگرین: Übersetzbarkeit (بە ئینگلیزی: translatability) كە بە مانای قابیلییەتی وەرگێڕان، یاخود هەموو تێكستێك لە ناوەوەى خۆیدا وزە و توانا و هێزی وەرگێڕانی هەڵگرتووە. ئەمە بۆ زاراوەكانی دیكەش ڕاستە[1].

“هیچ شتێك لێرەدا دەربارەى پرۆسەى دانانی غەزەلەكە، دەربارەى كەس و جیهانبینیی خوڵقێنەرەكە ناگوترێت”

“بەشیعریبوون بریتییە لە هاوشێوەبوون لەگەڵ ژیاندا”. وتارەكەى بنیامین ئاوا دەست پێ دەكات. ئەمە یەكەم وتاری بنچینەیی ئەویشە دەربارەى بابەتی ئەدەبی. مەبەستیی وتارەكەش لە ڕێگای ناونیشانە پەخشانی و هاوكات ماندووكەرەكەیەوە دەردەكەوێت. ئەوەى لە ڕاستیدا بنیامین دەیەوێت قسەى لەسەر بكات، كەمتر ڕاڤەكردنی شاعیرە ڕۆمانتیكە ئەڵمانییەكەیە، پێویستە ئەوە ڕوون بكەینەوە كە بۆچوونە ئێستاتیكایی و فیكرییەكەى بنیامین شتێك نییە دەربارەى ڕۆحییەتی شیعری یان جوانیی چۆنایەتییە ئێستاتیكاییە شیعرییەكان. بۆ تێگەیشتن لەوەى ئەو دەیەوێت چی بكات، سەرەتا پێویستە بە تەواوی لەوە تێبگەین كە ئەو چی ناكات. بەمجۆرە، بنیامین خۆی ڕێنماییمان دەكات: “هیچ شتێك لێرەدا دەربارەى پرۆسەى دانانی غەزەلەكە، دەربارەى كەس و جیهانبینیی خوڵقێنەرەكە ناگوترێت”[2]. ئەگەر فۆرمی ناوەكیی پەیوەندیی بە پرۆسەى دانانی غەزەلەكەوە نییە و ئەگەر پەیوەندیی بە هیچ سەرچاوەیەكی دەرەكی وەك جیهانبینیی نووسەر/خوڵقێنەری غەزەلەكەشەوە نییە، كەواتە ئەوەى بنیامین لەم وتارەدا باسی دەكات بانگەشەكردنە بۆ شیعر كە سنوورەكانی میتۆدی تێپەڕاندووە و بەسەر ڕاڤەى ئەدەبیشدا زاڵ بووە. لەبەر ئەوە، جدییبوون دەربارەى پێگە و گرنگیی زمانی شیعری، وتارەكەى بنیامین دەكاتە هەوڵێكی دیاریكراو بۆ تێگەیشتنێكی دەقیق لەوەى بە ڕاستی “ئەركی شیعری” چییە. هەڵبەت ئێمە دەزانین بنیامین لە دەستپێكی وتاری بەناوبانگی “ئەركی وەرگێڕ”دا، كە ساڵی ١٩٢٣ وەك پێشەكییەك بۆ وەرگێڕانی “تابلۆ پاریسییەكان”ی شارل بودلێر نووسیویەتی، دەڵێـت: “لە كاتی هەڵسەنگاندنی كارێكی هونەری یان فۆرمێكی هونەرییدا، بیركردنەوە لە وەرگر (بەربێژ)[3] هیچ بەرهەمێكی نییە و بە كەڵكی هیچ نایەت. نەك تەنها هەر گەڕانەوەیەك بۆ گشتێكی دیاریكراو یان نوێنەرەكانی، فریودەرانە و بەلاڕێدابردنە، بەڵكو تەنانەت چەمكی وەرگرێكی “ئایدیال”یش لە بیركردنەوەى تیۆرییانەى هونەردا زیانبەخش و كێشەسازە، لەبەر ئەوەى هەموو ئەو شتەى ئەم چەمكە گریمانەى دەكات، بوون و سروشتی مرۆڤە بەگشتی یان وەك ئەوەى هەیە. هونەریش، بە هەمان شێوە، بوونی فیزیكیی و ڕۆحیی مرۆڤ وەك گریمانە وەردەگرێت، بەڵام هیچ یەكێك لە كارە هونەرییەكانی بیر لە كاردانەوەكانی ئەو ناكاتەوە. شیعر بۆ مەبەستی خوێنەر نەنووسراوە، هیچ تابلۆیەك بۆ بینەر نەكێشراوە، هیچ سەمفۆنییەك بۆ گوێگر دانەهێنراوە”[4]. وردەكارییەكانی ئەم ئەركە پێویستی بە لێكۆڵینەوەی دوور و درێژ هەیە و ڕەنگە سەر لە خوێنەریش تێك بدات، چونكە تەنانەت خودی دەقەكە پڕیەتی لە چەمك و شەرحی چەمكەكان (وتارەكە خۆی لە فۆرمەكانی فرمان و بكەر نادیاردا نووسراوە).

ڕوونكردنەوەى ئەركی شیعری پەیوەندیی بە پرسی میتۆدەوە هەیە: چۆن دەكرێت بە شێوەیەكی شایستە ڕەهەندی شیعریی شیعرێك جەختی لەسەر بكرێتەوە بەبێ پەیوەستبوون و پشت بەستن بە هۆكارە دەرەكییەكانەوە یان شیكردنەوەكانی وەك ئەوانەى لە لایەن مێژوو، كۆمەڵگا، سیاسەت و هتدەوە بەدەستەوە دراون؟ لە وەڵامی ئەم پرسیارەدا، بنیامین ئەركی شیعری وەك شتێك دەخاتە ڕوو كە بە شێوەیەكی تاقانە لەهەر شیعرێكدا ڕوودەدات. بەمجۆرە، خوێندنەوەى واقیعییانەى بەرهەمێك وەك شتێكی حەتمی بۆ بنیامین دەمێنێتەوە – لەمڕووەوە بە پێچەوانەى ناونیشانی بێ ڕۆح و وشكی وتارەكەوە: “دوو شیعری فریدریش هۆڵدەرلین”.

لای بنیامین، پەیوەندیی ژیان بە بەرهەمی هونەرییەوە لە چەقی شیعردا وەستاوە. ئەوەى لەم پەیوەندییەدا گرنگە ئایدیایەكی تاقانە نییە – بنیامین ئەمە وەك نكوڵیكردنی ژیان دەبینێت. بە پێچەوانەوە، ئەوەى گرنگە بریتییە لە “بازنەى پەیوەندیی”. ئەم مەیدان و بازنەیەی پەیوەندیی، وەك بنیامین باسی دەكات، بریتییە لە فۆرمی ناوەكیی شیعر. لەناوەوەى ئەم مەیدانەدا، ژیان و كاری هونەری لەنێو یەكێتیدا دەژیت. ئەم یەكێتییە بریتی نییە لە پەیوەندییەكی وەستاو یان خاڵ و پنتی گەڕانەوە (ئەمەش دیسان نكوڵیكردن دەبێت لە ژیانی دەق). تێگەیشتنێكی دیكەى یەكێتی لێرەدا بوونی هەیە، كە ڕیشەى لەنێو ژیان دایە.

بۆیە ئەوەى بنیامین دەیەوێت لێرەدا باسی بكات، دەكرێت بە تێگەیشتن لە شیعرییەت هەڵبسەنگێنرێت كە لەسەر پەیوەندییەكانی ژیان و بەرهەم دامەزراوە. بە مانایەكی دیكە، ئەوە مەحاڵە هەموو ئەگەرەكانی ناو ژیان و بەرهەم بەتاڵ بكرێنەوە، كە هەر یەكێكیان لەسەر ئەویدیكەیان دامەزراوە. ئەگەر وابووایە، ئەوا ئەم شیعرە، یان هیچ شیعرێك، هیچ شیعرێكی ئایدیال بوونی نەدەبوو. بە كورتی، ئەوەى بنیامین لەم وتارەدا دەربارەى هۆڵدەرلین دەیەوێت دایبمەزرێنێت، بریتییە لە گرنگیی شیعرییەت بەبێ پشت بەستن و گەڕانەوە بۆ سەرچاوەى دەرەكیی مانا، ئینجا ئەمە لەنێو سیاقی كۆمەڵایەتیی شیعر یان ژیانی نووسەردا بدۆزرێتەوە یاخود لە چەند ئایدیالێكدا[5]. هەڵبەت ئەوەى لێرەدا باسكرا، ڕەهەندی یەكەمی شیعرەكەیە، كە ڕەهەندە میتۆدۆلۆژیی و ئەو شێوازی نووسینەیە كە بنیامین گرتوویەتیە بەر؛ بەڵام لە تێگەیشتنی بنیامیندا بۆ شیعرەكانی هۆڵدەرلین، گەلێك ڕەهەندی دیكە هەن دەبێت كەشف بكرێن.

پارادۆكسی ئازایەتی

ئەوەى بنیامین وەك پارادۆكس دەربارەى ئازایەتی دەیبینێت، بریتییە لەو ناكۆكییە دەركەوتوویەى پێویستی بە وشیارییەكی هاوكات و ئیهانەكردن بە مەترسییەكی زانراو هەیە – بە مانایەكی دیكە، ئەمە پێویستی هەم بە ترس و هەم چاونەترسی هەیە. بنیامین بانگەشەى ئەوە دەكات دەكرێت كەسێك چارەسەری ئەم ناكۆكییە بكات لە ڕێگای فراوانكردنی ئەو مەترسیانەى وەك تاكەكەسێك ڕووبەڕووی بوونەتەوە – داوەشان و مەرگ – بۆ هەڕەشەیەكی ئاراستەكراو بۆ جیهان و لە ڕێگای خۆبەدەستەوەدانێكی خۆویستانە بۆ ئەم مەترسییە و مردن لە پێناوی ئەو جیهانەى تیایدا هەموو ناكۆكییەكان، بە ململانێی نێوان ژیان و مەرگیشەوە، تواونەتەوە[6]. بنیامین ئەو مەترسیانەى ڕووبەڕووی تاكێك دەبنەوە وەك “هێزە ناونشینەكان وەسف دەكات، كە هەموو ڕۆژێك، لە فۆرمی شتە كۆت و بەندكراوەكاندا، دەورى جەستە دەتەنن”، و هەڕەشە لە لەناوبردنی تاكەكە دەكەن. ئەو كەسەى تەنها دژی هێزە تەریككارەكان دەجەنگێت كە دەوریان تەنیوە، بە حەتمیی دەكەوێتە نێو پارادۆكسی ئازایەتییەوە و لەنێوان تێگەیشتن و متمانەدا دووكەرت دەبێت، بەڕادەیەك ئەو كەسە دەبێت هەم ئاگای لەو هەڕەشەیە بێت كە ڕووبەڕووی بووەتەوە و هەمیش فەرامۆشی بكات. بە پێچەوانەوە، ئەو كەسانەى خۆویستانە خۆیان داوەتە دەستی مەترسیی سەرجەمی جیهانەوە، چالاكیی ئازایەتیی ئاوێتەى ناچالاكێتیی ترس دەكەن و، بۆ هەمیشە لە خەمۆكیی نەجاتیان دەبێت. لەبەر ئەوە، بەگوێرەى بنیامین، ئەم كەسە هەموو هێزەكان لە ڕێگای خۆبەدەستەوەدانەوە “ئازاد”، “سەقامگیر” و “هێمن” دەكاتەوە، بە دەسەڵاتەكانی خوداشەوە. “هەموو پەیوەندییە ناسراوەكان” لە مەرگی شاعیردا “یەكیان گرتووە”؛ ئەو “فۆرمی ناكۆتایی و چاونەترسی، نەرمی نواندنی كاتی و بوونی ڕۆحانی، ئایدیا و هەستیارێتیی” ژیان و مەرگ یەكدەخات. سنوورەكانی جەستەى تاك دەتوێتەوە و بە خۆبەدەستەوەدانی مەترسییەكان دەردەكەوێتەوە، كە بەمجۆرە كارەكتەری هەڕەشەئامێزی خۆیان لەدەست دەدەن: “فیگوری تەریك” لەنێو “نەزمی فەزا-زەمەنیدا” هەڵدەگیرێت و گۆڕانی بەسەردا دێت[7].

لای بنیامین، ئازایەتیی ئەو كەسەى لە ڕێگای خۆقوربانیكردنەوە “یەكێتیی پەیوەندییەكان” دروست دەكات، لە چامەى “گەوجێتی”ی هۆڵدەرلینی شاعیردا بە باشی دەرك دەكرێت. بنیامین دەڵێت:

“شاعیر ترسی لە مەرگ نییە؛ ئەو پاڵەوانە، چونكە لەنێو كرۆك و چەقی هەموو پەیوەندییەكاندا دەژیت… هەموو پەیوەندییە ناسراوەكان لەنێو مەرگدا یەكیان گرتووە، كە ئەمەش جیهانی شاعیرە”[8].

وەك لەسەرەوە باسكرا، خۆبەدەستەوەدانی شاعیر، لە ڕوانگەى بنیامینەوە، دژی ترس نییە، بەڵكو، ئاوێتەكردنی ناچالاكی و چالاكی، بریتییە لە ئازایەتی و “گەوجێتی” لە هەمان كاتدا – ئەو ڕوانگەیەى ڕێگا بە بنیامین دەدات ڕوونكردنەوە بۆ ناونیشانی فزوڵیانەى چامەكەى هۆڵدەرلین بەدەستەوە بدات.

“گەوجێتی” ئێستا بووەتە دۆخی ڕەسەنی شاعیر. لەو كاتەوەى چووەتە ناوەڕاستی ژیانەوە، هیچ شتێك چاوەڕوانی ناكات، جگە لەبوونێكی وەستاو، ناچالاكییەكی تەواو، كە بریتییە لە جەوهەری ئازایەتییانەى مرۆڤ – هیچی دیكە جگە لە خۆبەدەستەوەدانی خۆی بە تەواوی بۆ پەیوەندیی[9].

بنیامین ڕێگاچارەى شاعیر بۆ پارادۆكسی ئازایەتیی – خۆبەدەستەوەدانی بێ باكانە و نیگەرانانەى هاوكاتی ئەو بۆ دامەزراندنێكی گەردوونی، پەیوەندییە یەكگرتووەكان – وەك دەركەوتەى “پرەنسیپی بەشیعریبوون” یان “ئایدیالی لەپێشینە”ی شیعر بە گشتی دەبینێت، كە خۆى وەك “باڵادەستیی موتڵەقی پەیوەندیی” [AlleinherrscaftderBeziehung] پێناسەى دەكات. بۆیە خۆبەدەستەوەدانی شاعیر، كە لە شیعر یان “گۆرانی” [Gesang] جیاناكرێـتەوە، دەبێتە “نێوەنجی لەمسنەكراوی هەموو پەیوەندییەكان” و هەمان “پرەنسیپی فۆرم”. بنیامین دەڵێت: “وەك ئەوەى شیعر هەرگیز بۆ بەشیعریكردنی سەرتاپایی پیشان نادرێت و خوێنەر هەرگیز ناتوانێت بە تەواوی تێی بگات”[10]، كەواتە شاعیر بە گشتی وەك پرەنسیپی فۆرم دەردەكەوێت، واتا لەو شوێنەدا كە دیار نامێنێت: ئەویش لە ڕاكێشانی برێك یان ڕاوەستان(Zäsur)، كە هەم دژ و هەم لكێنەری هەرێمە مرۆیی و یەزدانییەكانە. ئا لێرەدا نووسینی سەرەتایی بنیامین پەیوەندیی بە نووسینی دواتری خۆیەوە دروست دەكات، لە چەمكی وەستاندا. ئەگەرچی بنیامین لە سەردەمی ڕۆمانتیسیزمدا، ئەم وەستانەى وەك دابڕانێك لە سەرمایەداریی لە شاعیردا دەبینییەوە، بەڵام هەر ماوەیەك دواتر بەرەو فریدریش شلێگل دەڕوات و تا ئەو كاتەى دەگات بە ماتریالیزم، بەڵام پەیوەندییەكی نەپچڕاو هەیە و من لە بەشەكانی دواتردا باسی دەكەم.

شیكاریی بنیامین بۆ چامەى “گەوجێتی”ی هۆڵدەرلین لەوانەیە هەم ئاڵۆز و هەم بێباكانە بێت، بەڵام ناكرێت بەوە تۆمەتبار بكرێت كە بە هەڵە تەفسیری چامەكەى كردووە، لە كاتێكدا هێشتا خودی ئەم كارە وەك “تەفسیر” دەركنەكراوە بەڵكو وەك “لێكدانەوەیەكی ئێستاتیكایی” دەیبینێت. لای بنیامین، ئامانجی ئەمجۆرە لێكدانەوەیە كەشفكردنی بەشیعریبوونی شیعرەكەیە، كە خۆى ئەمەش وەك “ئەرك”ێك پێناسە دەكات، كە هەر شیعرێك دەبێت ئەو ئەركە ئەنجام بدات. بەشیعریبوون بە شێوەیەكی كورت لە كۆتایی لێكدانەوەكە بە ئیقتیباسكردن لە داڕشتەى “باڵادەستیی تەواویی پەیوەندیی” پێناسە كراوە، كە لە چامەى “گەوجێتی”دا بنیامین “داڕشتن [یان دروستكردن gestalt] وەك ئازایەتیی” لەقەڵەم دەدات[11]. بۆ ئەوەى هێندەى ڕێی تێدەچێت لە ناسینەوەى بەشیعریبوونی شیعر یان حوكمڕانیكردنی پەیوەندیی لە “یەكێتیی ئەركدارانە”ی ڕەگەزەكانی خۆی نزیك ببینەوە، ئەوا لێكدانەوەى ئێستاتیكی دەبێت “خەسڵەتە” دیاریكراوەكانی نێو شیعرەكە و پۆتێنشیاڵە زیادەكانی “دیكە” فەرامۆش بكات. سەرەڕای ئەمە، ئەو ڕوانگەیەى بنیامین – كە هۆڵدەرلین شیعر وەك یەكێتیی پەیوەندییەكان دەبینێت – خۆى لە ڕێگای وەستانـەوە بەیان دەكات، پشتیوانی بۆ سەلماندنی خۆى نەك تەنها لە چامەى “گەوجێتی”ی هۆڵدەرلیندا دەبینێتەوە، بەڵكو هەروەها لە “تێبینی”یە گرنگەكانی خۆیدا دەربارەى تراژیدیای ئەنتیگۆنە و ئۆدیپوسی سۆفۆكلیسدا پەیدا دەكات، كە لێرەوە تێگەیشتن و چەمكی شیعری مۆدێرن وەك mechane دەرككراوە[12].

چامەكەى هۆڵدەرلین ناكرێت وەك پیشاندانی ئایدیاڵی شیعرییەت لە دروستبوونی ئازایەتیدا تەفسیر بكرێت كە ناكۆكیی ناوەكیی خۆی لەنێوان ئاگاداربوون و بێ ئاگایی بەرانبەر بە مەترسیی، لەنێوان ترس و چاونەترسیدا چارەسەر كردووە.

لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم وتارە دەڵێت كە فۆرم و زمانی چامەى “گەوجێتی”ی هۆڵدەرلین، لە كاتێكدا بناغەیەكی پتەو بۆ لێكدانەوە و ڕاڤەكەى بنیامین بەدەستەوە دەدات، كەچی بەرانبەر بە پاڵاوتن و خەسڵەتی بەرزكەرەوانە دەوەستێتەوە. وتارەكە، كە بە شێوەیەكی ڕەخنەیی لەسەر بنەمای تێگەیشتنەكەى بنیامین دامەزراوە، ئەوە ڕوون دەكاتەوە كە “گەوجێتی” بە شێوەیەكی وریایانە ڕێگا بەرەو mechane خۆشدەكات كە ئەمەش ناتوانێت بەتەنها كورتبكرێتەوە بۆ ئایدیای یەكێتیی هەموو پەیوەندییەكان. بەمجۆرە چامەكەى هۆڵدەرلین ناكرێت وەك پیشاندانی ئایدیاڵی شیعرییەت لە دروستبوونی ئازایەتیدا تەفسیر بكرێت كە ناكۆكیی ناوەكیی خۆی لەنێوان ئاگاداربوون و بێ ئاگایی بەرانبەر بە مەترسیی، لەنێوان ترس و چاونەترسیدا چارەسەر كردووە. “گەوجێتی” دەكرێـت وەك ئاراستەیەكی وشیارانە بەرانبەر بە چارەسەركردنی پارادۆكسی ئازایەتیی شیعری لێكبدرێتەوە.

لە ڕاستیدا تێگەیشتنی بنیامین بۆ ئازایەتیی وەك خۆ-قوربانیكردن لە پێناوی جیهاندا، بە تایبەت لە قۆناغی ڕۆمانتیسیزمدا، وا دەردەكەوێت كە پێكهاتەى پارادۆكسییانەى ئازایەتی بكرێتە شتێكی هەمیشەیی. لێرەدا ئەو پرسیارە سەر هەڵدەدات كە تاكە كەسێك دەتوانێت متمانەى بەرفراوان بەخۆ و جیهان بكات كە پێویستی بەوە دەبێت لە پێناوی زاڵبوون بەسەر مەرگدا، ئاگاداریی لەسەر ئەو مەترسییە بڵاوبكاتەوە كە هەڕەشە لەسەرجەمی گەردوون دەكات؟ ئایا پێناچێت لەو قۆناغەدا خۆ-قوربانیكردنی شاعیر ڕیسكێك بێت دابەشبوون و مەرگ بهێنێت لەبری ژیانی هەمیشەیی و یەكێتیی هەموو پەیوەندییەكان؟ ئایا ناكرێت ئەو لەبری ئەوەى ئازا بێت، بەڵام ئاگای لەو مەترسییە بێت و لە هەمان كاتدا پشتگوێی بخات، پشت بە دەسەڵاتەكانی خۆى ببەستێت، هەروەها لە هاریكاریدا بێت لەگەڵ مرۆڤەكانی دیكەدا؟ نابێت لە هەمان كاتدا بە تەواوی ترسابێت و هاوكات بە شێوەیەكی پێشبینی نەكراو بەهێز بێت بەبێ ئەوەى بتوانێت لەگەڵ ئەم گرژییەدا ئاشت ببێتەوە، بەڵام دووبارە لەنێو ناكۆكییەكانی ئازایەتیدا پێی بگات و بیگرێت؟ ئایا پێناچێت سروشتی توندی ئەم گرژییە تەنانەت كاریگەرییەكی وێرانكەری هەبێت كە ببێتە ڕێگر لەبەردەم هەر چالاكییەكی شاعیرانەدا؟

سەرجەمی شیعری بودلێر، گەڕانە بۆ دۆزینەوەى بەهەشتی ونبوو، لەو قۆناغەدا بەهەشتی ونبوو، بریتییە لە كۆمەڵگای بێ چین،

ئەم پارادۆكسە لای بنیامین لە سەدەمی شیكاریی هۆڵدەرلیندا دەمێنێتەوە، تا – وەك باسم كرد – بنیامین دەگات بە ماتریالیزم، لەوێوە ڕوون دەبێتەوە، بە تایبەت لە شیكاركردنی شارڵ بودلێر وەك نۆستالژیا و حەسرەتی بەهەشتی ونبووی قۆناغی پێش مێژوویی، یان بەو چەمكانەى لە باخۆفن و فریدریش ئەنگڵس وەریدەگرێت، قۆناغی كۆمەڵگای پێش چینایەتی. سەرجەمی شیعری بودلێر، گەڕانە بۆ دۆزینەوەى بەهەشتی ونبوو، لەو قۆناغەدا بەهەشتی ونبوو، بریتییە لە كۆمەڵگای بێ چین، و گەڕانەوەیە (بەڵام نەك گەڕانەوەى تەكنیكی)ی بۆ قۆناغی پێش مێژوویی، بەڵام لەسەردەمی هۆڵدەرلیندا، ئامانجە هێشتا هەر گەڕانە بۆ بەهەشتی ونبوو و پەیداكردنەوەى، بەڵام ڕۆمانتیسیزم، ئەم بەهەشتەى لە سەدەكانی ناوەڕاستدا دەبینییەوە، بە چەمكە خەیاڵییەكانەوە. سەرەڕای ئەمە، تەفسیرەكەى بنیامین بۆ شیعرەكانی هۆڵدەرلین، بەتەنها بریتی نین لە شیكردنەوەى ئازایەتی و گەوجێتی، وەك شتێكی پارادۆكس و پاشان چارەسەركردنی لە ڕێگای خۆبەدەستەوەدانی شاعیرەوە بۆ ئامانجێكی گشتیتر، كە گەڕانە بۆ ئەو بەهەشتە، دژی دۆزەخی ئامادە.

ڕۆمانتیسیزمی ئەڵمانی و ئێستاتیكای هۆڵدەرلین

وتارەكەى بنیامین یەكەم كاریەتی كە دامەزراندنی تیۆرییەكەى خۆی دەربارەى زمان، هەم فەسەفەى هونەری ئەو – بە تایبەت شیعر – و میتۆدەكەى دەربارەى “لێكدانەوەى ئێستاتیكی” بەدەستەوە دەدات. ئەم میتۆدەش پشت بە فیلۆلۆژی یان بایۆگرافی نابەستێت، هەروەها تێگەیشتنی نووسەریش بۆ جیهان لای ئەو گرنگ نییە. ئەمە جۆرێكی بەهێزی “خوێندنەوەى ناونشین”ـە كە دوای پرەنسیپەكانی ئێستاتیكای ڕۆمانتیسیزمی سەرەتای ئەڵمانی دەكات. ئەوەى گرنگە بریتییە لە “فۆرمی ناوەكیی” شیعر، “ئەوەى گۆتە وەك ناوەرۆكی خۆى پێناسەى دەكات”. لە نیگای یەكەمدا، ئەم “ناوەرۆك”ـە – كە بەزوویی دەبێتە “ناوەرۆكی حەقیقەت” – قورسە لە ڕوانگەى جیهان جیابكرێتەوە؛ بنیامین باس لە “پێكهاتە دەكات كە دەكرێت بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ لەلایەن زەین، زەینی جیهانەوە بۆ ئەو شتە دەرك بكرێت، كە شیعر شایەتحاڵەكەیەتی”. بەڵام ئەوەى ئەم پێكهاتەیە لە ڕوانگەیەكی شایستە لە دانەرێك یان یەكێكی دیكە جیادەكاتەوە بریتییە لە زەروورەتێكی بابەتیی كە شتێكی جەوهەریی و ناوەكییە بۆی و بنیامین بەمەش دەڵێت: “ئەرك”: “ئەم ئەركە بریتییە لە پەیبردن و دەرەنجامگیریكردن لەخودی شیعرەوە. پێویستمان بە تێگەیشتن لێی هەیە وەك پێشگریمانەى شیعریی، وەك پێكهاتە كە دەكرێت لە لایەن زەینی جیهانەوە بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ دەرك بكرێت، كە شایەتحاڵەكەیەتی. ئەم ئەركە، واتا پێشگریمانەكردن، بریتییە لەوەى ئێمە وەك دامەزراندنی دوایەكییانەى شیكارییەك دەركی دەكەین كە دەتوانین پێی بگەین”[13].

بنیامین هەوڵدەدات ئەم “ئەرك”ـە، وەك پێوەری شیكارییەكی ناونشین بەرەو ئەو شتە پێناسە بكات كە ئێستاتیكاكەى خۆى لەسەر دامەزراندووە. بەناوی چەمكێكی شكۆمەندانەى حەقیقەتەوە، ئەو “مەیدان و بازانە”ی تایبەتی هەر شیعرێك جیا دەكاتەوە و وەك “بەشیعریبوون” (das Gedichtete)[14] دیزاینی دەكات كە فۆرمە بابەتیی و ئۆبژێكتیڤییەكەى خۆى لە شیعردا دۆزیوەتەوە: “تیایدا ئەو قەڵەمڕەوە شایستەیە ئاشكرا دەبێت كە حەقیقەت و شیعر لەگەڵ خۆیدا هەڵدەگرێت. ئێمە ئەم ‘حەقیقەت‘ـە كە زۆرینەى نووسەرە جدییەكان بە شێوەیەكی ڕاست و جەخت خستوویانەتە پاڵ خوڵقاندنەكانیانەوە، وەك فۆرمێكی بەبابەتیكراوی (Gegenständlichkeit)[15] ئەكت و كردەى داهێنەرانەى ئەوان دەرك دەكەین، واتا بەدیهاتنی تەكمیلەكراوی هەموو ئەركێكی هونەرییانە”.

هاوشێوەى نۆڤالیس، كە بنیامین دووبارە لە كارەكەیدا بەناوی چەمكی ڕەخنەى هونەریی لە ڕۆمانتیسیزمی ئەڵمانی ئیقتباسی دەكات (“هەر كارێكی هونەری لەخودی خۆیدا ئایدیالێكی لەپێشینە هەڵدەگرێت، واتا زەروورەتێك بۆ ئامادەبوون و لێرەبوونەكەى”)، دەكەوێتە شەڕكردن لەگەڵ خەسڵەتی ڕەقی ئێستاتیكای پۆست-كانتی: واتا پێناسەكردنی فەرمانێك یان شێواز و مۆدێلێكی زەرووری كە شایستەى بەرهەمێكی هونەرییە و واتا كە نابێت لەگەڵ فەرمان و سەپاندنی حەقیقەت لەمانا بەرتەسكەكەیدا بەهەڵە وەك یەك سەیر بكرێت. چۆن بەرهەمێكی هونەریی خۆى بەسەرماندا دەسەپێنێت، چۆن داوامان لێ دەكات بە شێوەیەكی ڕەوایەتیپێدراوانە بیناسینەوە؟ بنیامین هەوڵی دەرهێنانی هونەر لە ستەمكاریی موتڵەقی دەربڕینی سوبژێكتیڤ و زەینیی دەدات لە ڕێگای پەیبردن پێی لەنێو یاسایەكی سەختدا. بۆ ئەنجامدانی ئەمەش، ئەو ناچاربوو دووبارە ئایدیاڵی شیعری بونیاد بنێتەوە و پاشان “خەسڵەتە دیارەكان بخرێنە كەوانەوە تا ڕۆشناییان لەسەر بنەمای پەیوەندییە ناوەكییەكان، یەكێتیی كردەكییانەى ڕەگەزەكانی دیكەوە بخرێتە سەر”.

وەك ڕۆمانتیكە ئەڵمانییەكان، بنیامین هەوڵدەدات لەم زەروورەتە لە ڕێگای زاراوەى “ئەفسانە”وە تێی بگات، واتا زاراوەیەكی هاوتای بەشیعریبوون. بۆ ئەوەى بەرهەمێكی هونەریی بوونی هەبێت، ژیان، كە تەنها “بناغە”ی شیعرە، دەبێت بۆ ئاستێكی پەیوەندیی (پێوەلكان) و مەزنێتی بگوازرێتەوە كە یەكسانە بەو ڕەگەزانەى پێوەرێك بۆ هەڵسەنگاندن و نرخاندنی خۆیان دروست دەكەن. ئەو “ئەفسانە”یەى بنیامین باسی دەكات، دەبێت لە “بەشیعریبوون”دا نەخشەڕێژ بكرێت – واتا لە ناوەرۆكێكی شیعریدا كە دەكرێت لەڕوانگەى فەلسەفیشەوە تەفسیر بكرێت و لێكبدرێتەوە – واتا ناوەڕۆكی شیعریی ژیانێكی ڕاستەقینە، ژیانێكی نموونەیی كە بە زاراوە مێژووییە تایبەتییەكان و هەلومەرجە فەردییەكانی خۆیەوە بڕیاری لەسەر دەدرێت. “ئەفسانە” پێچەوانەى “ئەفسانەناسی” (میتۆلۆژیا)یە وەك وابەستەیی خودی فۆرم كە دژی وابەستەیی هاوردەكراو و قەرزكراوە و تەنها لە ئاستی بابەتدا دەمێنێتەوە. بنیامین لە شیكارییەكەیدا بۆ دوو شیعرەكەى هۆڵدەرلین، هەوڵدەدات بە دەقیقی ئەوە پیشان بدات چۆن شیعر لە نوسخەى “میتۆلۆژیا”وە كە بریتییە لە ئەفسانەناسیی یۆنانی، دەگوازێتەوە بۆ نوسخەى “خەیاڵیی-ئەفسانەیی” كە تیایدا شاعیر خەیاڵ و ئەفسانەى خۆی، پەیوەندیی و وابەستەیی شیعرییانەى خۆی ڕوون دەكاتەوە: “وابەستەیی بە ئەفسانەناسی و میتۆلۆژیاوە دوور دەكەوێتەوە و هەڵبژاردنی خودی خەیاڵ و ئەفسانە جێگای دەگرێتەوە”[16].

ئەركی ڕەخنە ئەوەیە هێز و توندیی وابەستەیی بەدیهاتوو پیشان بدات و لە ڕێگایەوە زەروورەتی كاری هونەری دەربخات.

ئەركی ڕەخنە ئەوەیە هێز و توندیی وابەستەیی بەدیهاتوو پیشان بدات و لە ڕێگایەوە زەروورەتی كاری هونەری دەربخات. بۆیە بەم میتۆدەوە: “ئەو بڕیارەى ئێمە لەسەر شیعری غەزەلی دەیدەین، دەبێت، ئەگەر تاقیش نەكرابێتەوە، لانیكەم بە باشی دامەزرابێت”. بە فەرامۆشكردنی هێزی بەڵگەى زانستی لە ڕەخنەی ئێستاتیكیدا، لەگەڵ ئەوەشدا بنیامین بەدوای دامەزراندنی بنەمایەكدا دەگەڕێت كە دەكرێت لەسەر بنەمای حوكم و بڕیاری ئێستاتیكی دامەزرابێت. لە كتێبی شەقامی یەكئاراستەدا، قسە لەسەر ئەوە دەكات كە “بە ڕاستی ئێمە بەچی دەڵێین جوان”. بە پێچەوانەى ئێستاتیكی ئەمانوێل كانت، لای بنیامین، بەجواندانانی كارێكی هونەریی، دەكرێت پاساوهەڵگر بێت. لەبەر ئەوەى چالاكیی ڕەخنەیی بنیامین پشت بەم پرەنسیپە دەبەستێت، كە لە یەكەم وتاری خۆیدا دایڕشتووە، زەروورە ئاگامان لە گەشەسەندنی سەرجەمی كارەكانی ئەو هەبێت و ببینین چۆن كارەكانی ئەو وەك نەخشە ڕەخنەییەكەى خۆی لەم بیرۆكەیەوە دێت.

“بە ڕاستی ئێمە بەچی دەڵێین جوان” دەكرێت بە ئاسانی بڵێین كە لەسەر بنەمای ئێستاتیكا دامەزراوە، بۆیە حەقیقەت لەوە دەردەچێت بەتەنها وەك زاراوەیەكی تیۆریی سەیر بكرێت. حەقیقەت و هونەر، كە بنیامین لە كارەكانی داهاتوویدا زیاتر ماتریالیزەیان دەكات، بەیەكەوە بەستراونەتەوە. لە نامەیەكیدا بۆ گێرشەم شولەم لە ١٩١٨ بنیامین دەنووسێت:

“تەنها لە ڕۆمانتیسیزمدا، ئەم بۆچوونە بووەتە بۆچوونێكی بەرجەستە و باڵادەست: واتا بەرهەمێكی هونەری لەخۆیدا و بۆخۆی و بەبێ گەڕانەوە بۆ تیۆر یان ئەخلاقیات، دەكرێت بەتەنها لە بیركردنەوە و ڕاماندا دەرك بكرێت و ئەمەش واتا ئەو كەسەى لێی ڕادەمێنێت دەتوانێت عادیلانە ئەم كارە بكات. سەربەخۆیی ڕێژەیی بەرهەمێكی هونەری پێچەوانەى هونەر، یان بە شێوەیەكی باشتر، پێچەوانەى وابەستەییە ترانسێندێتاڵە فراوانەكەى خۆى لەسەر هونەر، بووەتە زەروورەتی ڕەخنەی ڕۆمانتیكی هونەر. بەرپرس دەبم لەوەى ئەمە بسەلمێنم، بەمجۆرە، ئێستاتیكای كانت جۆرە پێشگریمانەیەكی ڕەخنەى هونەری ڕۆمانتیكی لەخۆیدا جێكردۆتەوە”[17].

شیعرییەتی هۆڵدەرلین لە قۆناغی پێش ماركسیستبوونی بنیامیندا، ڕۆڵێكی گەورە لە دیاریكردنی تیۆری زمان و تیۆری وەرگێڕان و تیۆری ئەدەبیات لای ئەو دەگێڕێت.

لەبەر ئەوە ناونشینبوونی فۆرم و “حەقیقەت”ی بەرهەمی هونەری بەدەقیقیی هاوزەمانی یەكترن، چونكە حەز و ئارەزووی شاعیر حەز و ئارەزوویەكی فەلسەفی/ئێستاتیكیشە. تا ئەو كاتەى شاعیر گەرەنتیی یەكێتییەكەى خۆی بكات، ئەوا پاڵەوانە. بۆیە بنیامین ئازیزترین شوناسی شاعیر و جیهان، ئەو شوناسەى تیایدا هەموو شوناسەكانی ناوەوەى ڕەوتی هەستەكی و زەینی هی شیعرە و بەستراوەتەوە بە شیعرەوە، بناغەیەكە تیادا فۆرمی مۆنۆپۆلكراو دووبارە لە دیمەنێكی فەزا-زەمەنیی و ئەو شوێنەى تیایدا سەركوتكراوە، دووبارە گەشەى زەمەنیی و فەزایی خۆی دەگرێتەوە بەر. لە مەرگدا، كە بریتییە لە جیهانەكەی خۆی، هەموو پەیوەندییە ناسراوەكان یەكیان گرتووە. 

ئەوە مەرگە كە شاعیر – وەك ئەمپیدۆكلیس – وەك پاڵەوانی مرۆڤایەتی قبوڵ دەكات. مەرگیش لێرەدا مانایەكی ڕەمزی هەیە، كە بنیامین لە وتارەكەیدا دەیەوێت بیبەستێتەوە بە چەمكی “وەستان”ـەوە. بنیامین دەنووسێت: “وەستانی سوور و پێداگری ئەم هێڵانە [مەبەست شیعرەكانی هۆڵدەرلینە] مەودای شاعیر پیشان دەدات كە ناچارە هەر فۆرمێك و جیهان بپارێزێت، لەبەر ئەوە ئەو لە یەكێتیی خۆیدایەتی”[18]. دواجار شیعرییەتی هۆڵدەرلین لە قۆناغی پێش ماركسیستبوونی بنیامیندا، ڕۆڵێكی گەورە لە دیاریكردنی تیۆری زمان و تیۆری وەرگێڕان و تیۆری ئەدەبیات لای ئەو دەگێڕێت.

حەقیقەتی جەخت

“حەقیقەت”ی شیعر، كە جددیترین هونەرمەندان و شاعیران بە شێوەیەكی جەخت و پێداگرەوە بۆ خوڵقێنراوەكانی خۆیانی دەبینن، دەبێت وەك ئۆبژێكتیڤیتە (بابەتێتیی) [Gegenständlichkeit]ی بەرهەمەكانی خۆیان، تەواوكردن و تەكمیلەكردن[Erfüllung]ی ئەركی هونەرییانە، بەهەر شێوە و شێوازێك، دەرك بكرێت و لێكبدرێتەوە. واتا، شیعر، حەقیقەتیبوون، یان تەكمیلەبوونی خۆی كاتێك بەدەست دەهێنێت كە پڕێتیی هەست و وردبینیی ئۆبژێكتی ئەزموونكراو بەرجەستە بكات بەبێ ئەوەى بگلێتە نێو چاڵ، وەهم و كڵێشەسازییەوە. ناوەڕۆكی دەرككردن، بیركردنەوە و حاڵەتی هەستیاریی لەنێو هەلومەرجێكی جیهانیدا هەموار و یەكسان دەبێت. بۆیە گەشەسەندنی ناوەڕۆكێك لەئارادایە كە لە سەرووی ڕەوتی زەمەنی شیعرییەوە پیشان دەدرێت، و ئەم پیشاندانەى گەشەسەندنی ناوەڕۆكیش لەناو شیعردا هاوشانە لەگەڵ كاركردن لە ڕێگای ئازادكردنییەوە لە پەرتەوازەیی و نەگونجاویی ڕەوتی ئەزموونی ناوەوەی هەلومەرجێكی جیهانی، كە دەبێت بەرەو یەكگرتوویی سەرجەمی پەیوەندییەكان بڕوات. بۆیە شیعر دەگات بە “یەكێتییەكی سەنتێزیی نەزمە فیكریی و دەرككردنەكان” لەنێو ڕەوتی بیكردرنەوە، ڕەوتی دەرككردن و ڕەوتی هەلومەرجە هەستەكییەكاندا. دەستكەوتێكی پڕێتیی هەست و وردبینی دەربارەى بەشی ئەزموونكردنێكی سەبژێكت بوونی هەیە، كە لە “یەكێتیی بنچینەیی ئێستاتیكای فۆرم و ناوەڕۆك”دا بەرجەستە دەبێت كە “یەكێتیی ئێستاتیكیی” پەیوەندییەكی هەمواركراو و گەشەسەندووی گونجاو لەنێو ڕەگەزەكانی دیكەدا پیشان دەدات.

بۆ ئەمەش، لەخۆیدا، گەیشتنە بە پڕێتیی ژیان وەك سەبژێكتێكی وردبین و هەستیار. “لای دانەر (creator)[مەبەست شاعیرە]، ئایدیای ئەرك و وەزیفە، هەمیشە بریتییە لە ژیان… لە [بەشیعریبووندا] ژیان خۆی لەڕێگای شیعرەوە دیاریدەكات، ئەرك لەڕێگای چارەسەركردنەوە دەردەكەوێت”. واتا، ژیانی سەبژێكت هێزێكی زیاتر، قەوارەیەكی پڕێتیی هەستیاریی و وردبینی لە ڕێگای دانان و پێكهێنانی شیعر و هەروەها هەمان چارەسەركردن وەردەگرێت كە ئەمەش لەخۆیدا چارەسەركردنی كێشەكە دەستنیشان دەكات كە دەبوو كاری لەسەر بكرێت. (“لەبەر ئەوە ئەرك و چارەسەركردن تەنها دەكرێت لە پوختە و ئەبستراكتدا جیابكرێتەوە”). تا ئەو كاتەى شیعرێك سەركەوتوو بێت – واتا خۆی لە پەرتەوازەیی، وەهم و كڵێشەسازیی بەدوور بگرێت – دەگات بە “هێزێكی فراوانی وابەستەیی ڕەگەزەكانی دەرككردن و ڕەگەزە فیكرییەكان” كە دەكرێت ئەمەش وەك دژی “فراوانكردنی لاوازی هەستكردن”، “”بڕیارێكی نەسەلمێنراو” سەیر بكرێت. لێرەوە ڕەخنە ڕۆڵی خۆی دەگێڕێت لە ڕێگای كاركردن لەسەر ئەزموونی ڕەگەزە جۆراوجۆرەكانی شیعرەوە. ئەمجۆرەى خودی ڕەخنە، لە ڕوانگەى شیعرییەوە ناوەڕۆكی پێكهێنراو و دانراوی شیعر لە ئاراستە و ئارەزوویدا بۆ پڕێتیی هەستیاریی و وردبینی [ژیان] ئاشكرا دەكات[19]. لەبەر ئەوە، هەم ڕەخنە و هەم شیعر وەك لێكدانەوە و ڕاڤەی ئاشكراكەر، ئامانجیان ئەوە نییە پرۆسەى حەقیقەت وەك پەیوەندیی بۆ ئۆبژێكتێك ئاشكرا بكەن بەڵكو دەیانەوێت “حەقیقەتی جەخت”[لێكراو] لەنێو پڕێتییدا لە ڕێگای دانان و پێكهێنانی ئەركی شیعرییەوە دەربخەن. حەقیقەتی جەخت لە خزمەتی تەكمیلەكردنی ژیانی پڕ و تەواودا، لەنێو بەرهەم و لە ڕێگای بەرهەمەوە پێی گەیشتووە و ئامانجی ڕەخنەى ئەدەبی، فەلسەفی و ڕەخنەى بەرهەمیش بە گشتی بەمجۆرەیە.

لای بنیامین، جگە لە فۆرمی پەتی، خوداكان بوونیان نییە، كە دەكرێت بگوترێت، دیۆنیسیۆس دژی پرەنسیپە ئەپۆلۆنییەكان نییە. بەدوور لە سەلماندنی سەقامگیریی خوداكان، بنیامین پێچەوانەكەى دەسەلمێنێت: خواكان “دەكەونە حاڵەتی نزاكردن بۆ ئەندامە شلۆق و نەرمەكانی خۆیان”.

خوا وەك ئۆبژێكت

كاتێك بنیامین پێناسەى بەشیعریبوون وەك مۆدێلێكی تایبەت و دیاریكراوی ئۆبژێكتیڤیتە دەكات، نازانین ئاگای لە فینۆمینۆلۆژیای ئیمۆند هوسەرڵ هەیە یان نا، جگە لەوە هێرمان كوهن بەشیعریبوون وەك چەمكێكی سنووردار، ئێرنست كاسیرەر بەشیعریبوون وەك جیابوونەوەى یەكێتیی كردەكیی لە یەكێتیی جەوهەریی دەبینێت و هێنری بێرگسن ئایدیای مەودا دەباتە نێو شیكارییەكەیەوە، ئەمەش دیار نییە ئایا بنیامین كاتێك وتارەكەى نووسیوە، نووسینەكانی ئەوانی خوێندۆتەوە یان نا، ناوی نیچە ناپەڕێتەوە ناو وتارەكەى بنیامین بە ناوی “دوو شیعری فریدریش هۆڵدەرلین”، كاتێك خواكانی گەردوونەكەى هۆڵدەرلین بە زاراوەكانی كارەكتەرە “نەرمەكانیان” وەسف دەكرێن. ئایا بنیامین بۆ بێدەنگیی بەرانبەر بە نیچە هەڵدەبژێرێت، ئەمەش خۆی گرنگییەكی تایبەتی هەیە، لەبەر ئەوە، غیابی چەمكی ئەپۆڵۆنیی پەیوەندیی بە غیابی هاوتا ئەفسانەییەكەیەوە هەیە – سەرەڕای ئەو حەقیقەتە بنچینەییەى كە دیۆنیسیۆس ڕۆڵێكی بچكۆلانە لە نوسخەى دووەمی شیعرەكەى هۆڵدەرلیندا ناگێڕێت، كە بەم ڕستەیە دەست پێ دەكات: “هەروەك لە كاتی پشوودا”. لەنێو هەوڵە سەرەتاییەكاندا بۆ ڕزگاركردنی هۆڵدەرلین لە فەرامۆشی و دانانی لە تەنیشت و یاوەرێتیی گۆتە و شیلەر، وەك ئەو نامیلكە بچكۆلەیەى فریدریش گوندۆلف لە 1912دا بە ناوی “كۆمەڵەدوورگەى هۆڵدەرلین” بڵاوبووتەوە، گوندۆلف هەوڵدەدان پیشیانی بدات كە هێلینیزمی هۆڵدەرلین زاڵبوونە بەسەر سنوورە بەرتەسكەكانی كلاسیسیزمی ئەڵمانی و هاوكات ڕێگاكەى بۆ هیلینیزمی دینامیكیی نیچە خۆشكردووە. كارەكتەری ئەپۆلۆنیی یۆنانی هۆڵدەرلین، هەروەك گوندۆلف ڕوونی دەكاتەوە، لە ڕوانینێكەوە سەرچاوە دەگرێت بۆ نێو كارەكتەری بنچینەیی دیۆنیسیۆسیی جیهانی سروشتی وەك “سروشتێكی حەقیقییانە لەدروستبووندا”[20]. بنیامین لە وتارەكەیدا دەربارەى گۆتە بە ناوی پەیوەندییە هەڵبژێردراوەكان وێنەكەی گوندۆلف بۆ گۆتە وەك پاڵەوان بۆ ڕەخنەى وێرانكەر دەبینێت. بەڵام بە پێچەوانەوە لە وتارەكەیدا دەربارەى هۆڵدەرلین، ڕەخنەى ئەو شێوازە لێكدانەوەیەى گوندۆلف هەڵیبژاردووە، فۆرمی بێدەنگیی بەخۆیەوە دەگرێت: لای بنیامین، جگە لە فۆرمی پەتی، خوداكان بوونیان نییە، كە دەكرێت بگوترێت، دیۆنیسیۆس دژی پرەنسیپە ئەپۆلۆنییەكان نییە. بەدوور لە سەلماندنی سەقامگیریی خوداكان، بنیامین پێچەوانەكەى دەسەلمێنێت: خواكان “دەكەونە حاڵەتی نزاكردن بۆ ئەندامە شلۆق و نەرمەكانی خۆیان”.

لەبەر ئەوە، غیابی دیۆنیسیۆس لە “دوو شیعرەكەى هۆڵدەرلین”دا لە چەندین شێوازدا خۆی دەردەخات: وەك غیابی مۆتیفە مۆسیقییەكان، تەنانەت كاتێك بنیامین سەرنجی خۆی دەخاتە سەر خەسڵەتە تایبەتە فۆنەتیكییەكانی شیعرەكانی هۆڵدەرلینیش؛ هەروەها وەك غیابی هەرجۆرە ئاماژەكردنێك بە خولسە و حاڵ لێهاتن[21]، وەك غیابی سروشت كە پێشتر وەك كائۆس و ئاژاوەى یەكەمین دەرككراوە؛ وەك غیابی پارادۆكسیكەڵ و دژبەری شەو، بە پێچەوانەى ڕۆژەوە، بە “ڕۆژی بیركردنەوەشەوە” و بە تایبەتیتریش وەك غیابی “خودای داهاتوو”. غیابی دیۆنیسیۆس لە بەشیعریبوونی شیعرەكەى دواتری هۆڵدەرلیندا، بێگومان بەو مانایە دێت كە بنیامین متمانەى بە جۆرێكی هێلینیزمی پاڵەوانپەرستیی گوندۆلف نییە، تا لەنێو شتەكانی دیكەدا، بۆی بگەڕێت؛ بەڵام بەو گریمانەیەوە دەست پێ دەكات كە نوسخەى پاڵەوانییانەى هێلینیزم دەمێنێتەوە: ئەگەر بەحاڵی خۆیەوە، بەبێ نوێكردنەوەى دیۆنیسیۆسەوە بەجێبهێڵرێت، ئەوا جیهانی كولتووریی ئەپۆڵۆنیی، بە تەواوی وێران دەبێت. لەبەرئەوە یاسای شوناس داوای شتێكی كەمتر یان زیادتر ناكات. چونكە خواكان لە ئەزموونكردنی زەمەنی خۆیان ناسكترن، ئەوان لەجوڵە دەكەون، بۆیە ئەوان “فۆرمی مردوون” بەڵام نامرن. ئا ئەمەیە ڕێنیسانسی دیۆنیسیۆسیی دەست پێ دەكات. بەڵام بنیامین بە ئاراستەى تەواو جیاوازتردا دەڕوات: خوداكان تەنانەن نەمردوون؛ بە پێچەوانەوە، ئەوان بوونەتە ئۆبژێكتێك كە بەربوونەتەوە نێو دەستەكانی شاعیرەوە، كە شاعیر لەم ڕێگایەوە هەوڵی بە خواكردن و یەزدانیكردنی خواكان نادات، بەڵكو بە پێچەوانەوە، دەیانباتە نێو فەزا و هەرێمێكی سەرنجڕاكێش و نامۆوە، ئەویش ئەو شوێنەیە كە تیایدا: تاوانی دەبەنگی چیتر سزای لەسەر نییە.

ئەو بانگەشەیەى خواكان دەكاتە ئۆبژێكت، دوایین و ئازایانەترین بانگەشەیە كە بنیامین شیكارییەكەى خۆی لەسەری دەباتە پێشەوە. لە شیعری “گەوجێتی”دا ئەم خاڵە یەكاڵا كراوەتەوە:

“باوكانمان،

خودای ئاسمانەكان،

بیركردنەوەى ڕۆژ نابەخشن بە

هەژار و دەوڵەمەندان”.

لوغز و مەتەڵی ئەم وێنەیە، لای بنیامین، لە فرمانی gönnen دایە، كە بە گشتیی وەك شێوازی بەخشین، كردنە دیاری یان ڕێگاپێدان دەرككراوە و وەرگێڕدراوە، بەڵام بۆ بنیامین، چەمك و تێگەیشتنی كات وەك بەخشینێكی خوایی یان نیعمەتێك، پەیوەندیی بە نەریتی ئەفسانەناسییەوە هەیە كە “میتۆس” (ئەفسانە)ی شیعرەكەى دواتری هۆڵدەرین لێی جیادەبێتەوە. “خوداوەندی باڵا”، كە نوێنەرایەتیی نەزمی ئەپۆۆنیی دەكات، كاتێك هەمووان فانین و دەمرن، ئەو چیتر توڕە و عەسەبانی نییە. “دەوڵەمەند و هەژار”، دەكرێت بەو جۆرە ببینرێت كە ئەو دەیبینێت: “حەقیقیی”. لەبەر ئەوە فانییەكان لەپێگەیەكدان دەتوانن بەرگریی لە یەكسانیی خۆیان لەگەڵ خوداكاندا بكەن، بەڵام نەك لە ڕێگای خواستی تۆڵەكردنەوەیەكی شومەوە. هەموو ئەمانە بەو مانایە دێت كە “بیركردنەوەى ڕۆژ” ئەو كاتەیە كە تیایدا دەبەنگی بە ئاسانی بێ سزا تێناپەڕێت، ئەگەر وابووایە، تەنها ڕۆژێكی ئاوارتە، واتا ساتورنالیای جۆرەكان، خوداوەندی باڵا “ڕێگای دەدا” هیچ یاسایەكی باڵا لەسەر ئەم بنەمایە بوونی نەبێت كە هەموو كەسێك خۆی لە شوێن و كات جیادەكردەوە. بەڵام ئەگەر خوداكان خۆیان بەدوور لە بەكارهێنانی هێز بەدوور دەگرن كە خۆیان لە فانییەكان جیادەكەنەوە، ئەوا ئەوان بەتەنها “فۆرمی مردوو” نەدەبوون، بەڵكو ئەوان تەنها وەك خوداكان ئۆبژێكتن، كە هیچ ویستێكیان بۆ ئۆبژێكتەكانی خۆیان نییە، كە شاعیران دەتوانن “هەڵیبگرن”.

لەبەر ئەوە، تەنانەت تێگەیشتنی بنیامین بۆ خودا لە ڕۆمانتیسیزمی ئەڵمانیی و نەریتی مەسیحی و فەلسەفیشدا بە تەواوی جیاوازە، خودا ئۆبژێكتە. خودا ئەو كاتە (وەك ئۆبژێكتێك) كەشف دەكرێت كە شاعیر دەتوانێت بیهێنێت. دواجار بنیامین پێیوایە لای هۆڵدەرلین، شاعیر تەنانەت “نیمچە-خوا”ش نییە.

شیعر وەك بازدانێك بۆ ناو مێژوو

سەبارەت بە بنیامین و هایدیگەر

ئەم بەشە تەرخانكراوە بۆ تێگەیشتنی بنیامین لە هۆڵدەرلین و شیعر بە تایبەت وەك كۆمەكێك بە وەستاندنی بەردەوامێتیی مێژوو، كە بەرەو كارەسات ملی ناوە و لە ڕاستیدا، مرۆڤایەتی ئەزموونی كارەساتەكانیشی كردووە، هاوكات ئەم دیدگایە بەراوردی یەكێك لە دیارترین ڕاڤەكارانی هۆڵدەرلین لەسەدەى 20دا دەكرێت، كە ئەویش مارتین هایدیگەرە.

لای هایدیگەر، شیعر حەقیقەتی بەردەوامێتیی مێژوویی ئاشكرا دەكات. بنیامین دەقاودەق ئەم تێگەیشتنە بۆ بەردەوامێتیی مێژوویی دەخاتە ژێر پرسیار و تەحەدای دەكات

جیاوازیی ئاراستەى فەلسەفیی هایدیگەر بۆ شیعر تاچەند جیایە لە دیدگای واڵتەر بنیامین؟ شیعر لای هەردوو بیرمەندەكە پێگەیەكی گەورەی داگیركردووە، بە تایبەت شیعر بۆ هەردووكیان بووەتە دەروازەیەك بۆ تێگەیشتن لە مێژوو. لای هایدیگەر، شیعر حەقیقەتی بەردەوامێتیی مێژوویی ئاشكرا دەكات. لەم بەشەدا دەمەوێت پیشانی بدەم كە بنیامین چۆن دەقاودەق ئەم تێگەیشتنە بۆ بەردەوامێتیی مێژوویی دەخاتە ژێر پرسیار و تەحەدای دەكات. بنیامین شیعر وەك دابڕانێك لە بەردەوامێتیی مێژوو، واتا بەردەوامێتیی مێژووی گوناه (گوناهی یەكەم) دەخوێنێتەوە، بنیامین كاتێك دابڕان لە مێژوو وەك دابڕان لە مێژووی گوناهباربوونی دەبینێت، وشەى Schuld بەكاردەهێنێت كە لە هەمان كاتدا بە مانای گوناهی یەكەم و هەروەها بە مانای قەرزیش دێت، پاشان درێژە بەم تێگەیشتنە دەدات و سەرمایەداری وەك ئایین دەبینێت، كە ئایین چۆن ئینسان بەگوناهەوە دەلكێنێت، سەرمایەداریش بە قەرزەوەی گرێ دەدات. لێرەدا لای بنیامین دابڕان لە مێژووی گوناه دابڕانە لە مێژووی سەرمایەداریش.

هەم لای بنیامین و هەم لای هایدیگەر، شیعر نیگایەكمان پێدەدات بۆچوونە ناو حەقیقەتەوە. بەڵام تێگەیشتنی هەردووكیان بۆ حەقیقەت، تەواو جیاوازە: هایدیگەر حەقیقەت وەك بەرەی بەردەوامێتیی مێژوویی دەبینێت، كەچی بنیامین پێیوایە ئەم بەردەوامبوونە بریتییە لە بەلاڕێدابردن و وێرانكردنی ئینسان. وەك ئادۆرنۆ بۆ تەفسیری بنیامین، لە شوێنێكدا دەڵێت: بەردەوامێتی مێژووی گەشەسەندنە لە تیروكەوانەوە بۆ چەكی ئەتۆم. لای بنیامین، ئەم بەردەوامبوونە ئاوێتەكردنی ژیانە بە گوناه (وەك گوتم هاوكات قەرزەوە).

شۆڕشی نازیزم، وەك هایدیگەر دەڵێت، هەوڵێكە لەلایەن ئەڵمانەكانەوە بۆ بەدیهێنانی خەونی هۆڵدەرلین.

لەبەر ئەوە لێكدانەوەى هایدیگەر و بنیامین لە خوێندنەوەى شیعرەكانی هۆڵدەرلیندا، دوو جیهانبینیی بە ڕادیكاڵیی جیاواز ئاشكرا دەكات سەبارەت بە پرسی فەلسەفە و ڕۆڵی ئەدەبیات لە كۆمەڵگادا. هایدیگەر پێیوایە خوێندنەوەى فەسەفیانەى شیعری هۆڵدەرلین بنچینەى بەردەوامێتیی مێژوویی و شووناسی گەلی ئەڵمانی دیاری دەكات. ئەگەر لێرەدا تێبینیی بكەن، هایدیگەر وشەى گەلی ئەڵمانیی (Volksdeutsche) بەكار دەهێنێت، كە چەمكێك بوو ئەڵمانیای نازیی بەكاری دەهێنا بە مانای “ئەڵمانەكان وەك گەل و وەك ڕەگەز”. نازییەكان ئەم چەمكەیان یەكسەر بۆ ئەڵمانەكان لەسەر بنەمانی “ڕەگەز” نەك هاووڵاتیبوون” بەكارهێناوە و كەواتە ئەڵمانەكان لەدەرەوەى ئەو سنوورانەوە دەژین كە جولەكەى تێدا نیشتەجێیە. لەبەر ئەوەش هایدیگەر پێیوابوو شیعر دەتوانێت هەڵگری پەیامێكی كۆمەڵایەتی و سیاسیی بێت. لێرەدا بیركردنەوەى بنیامین ڕۆڵی بەرچاوی خۆی دەردەخات كە بریتییە لە دابڕان لەم ئاراستەیە كە بەرەو جەنگ و كاولكاریی دەڕوات. لەبەر ئەوەش بوو لە ساڵی ١٩٣٣ هایدیگەر بە ڕەسمی پەیوەندیی بە نازییەكانەوە كرد، چونكە پێیوابوو ئەوان حەقیقەتی بەردەامێتیی مێژوویی “گەلی ئەڵمانی” و “شوناسی گەلی ئەڵمانی” دەردەخەن و بەڕێوەى دەبەن. لەبەر ئەوە شۆڕشی نازیزم، وەك هایدیگەر دەڵێت، هەوڵێكە لەلایەن ئەڵمانەكانەوە بۆ بەدیهێنانی خەونی هۆڵدەرلین. هایدیگەر دەڵێت: “ڕابەر بەتەنها نوێنەر و داهاتووی واقیعی ئەڵمانی و یاساكەیەتی. بژی هیتلەر”[22].

لێرەوە هایدیگەر كە هەوڵیدەدا ڕۆڵێكی سیاسیی-كۆمەڵایەتیی بەشیعر و بە تایبەت شیعری هۆڵدەرلین ببەخشێت، لە پێناوی بەدیهێنانی “خەونی گەلی ئەڵمانی”، ڕووبەڕووی تێگەیشتنی بنیامین دەبێتەوە. دیارە دەبێت ئەوەشمان لەبیر بێت، كە دیدگای بنیامین سەبارەت بە هۆڵدەرلین زۆر كۆنترە لە هی هایدیگەر و بە گشتیش بنیامین لە ١٩١٩ـەوە هەرگیز نەگەڕایەوە سەر هۆڵدەرلین، بەڵكو ئەمجارە بەرەو ڕۆمانتیكە ڕادیكاڵە دژەسەرمایەدارییەكان و پاشان بەرەو سوریالیزم ڕۆیشت. هەرچۆنێك بێت، بنیامینیش پێیوایە شیعر تەنها كاتێك هەڵگری پەیامێكی سیاسییە كە دابڕانێكی ڕادیكاڵ بێت لە ناعەدالەتیی و نایەكسانیی مێژووی ڕابردوو و مێژووی ئێستا[23]

پەراوێز و سەرچاوەکان:.

[1]بۆ وردەكاریی لەسەر پرسی تێرمینۆلۆژیی لای بنیامین، بگەڕێنەوە بۆ ئەم سەرچاوە:

Peter Fenves, The Messianic Reduction, Walter Benjamin and the shape of time, Stanford University Press, California, 2011, pp.18-21.

[2]Walter Benjamin, Selected Writings1913-1926, vol.1, ed. Marcus Bullock and Michael W. Jennings, Cambridge, MA: Harvard University Press, 1996, p.18.

[3]Rücksicht (receiver)

[4]واڵتەر بنیامین: ئەركی وەرگێڕ، وەرگێڕانی پێشڕەو محەمەد، لە: وەرگێڕان كردەیەك زیاتر لە گۆڕینی وشە، ئامادەكردن و وەرگێڕان: ساڤان ئاكۆ و پێشڕەو محەمەد، ناوەندی كولتووریی دیدی من، سلێمانی، 2018.

[5]David S. Ferris, The Cambridge Introduction to Walter Benjamin, Cambridge University Press, New York, 2008, p.49.

[6]Walter Benjamin, Selected Works, vol.1, 33-34.

[7]بنیامین، هەمان سەرچاوە، ل34.

[8]هەمان سەرچاوە، ل34.

[9]هەمان سەرچاوە.

[10]Benjamin,Walter. Gesammelte Briefe. Vol. 3. Ed. Christoph von Gödde and Henri Lonitz (Theodor W. Adorno). Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1997, s.108.

[11]Walter Benjamin, Selected Works, vol.1, 34.

[12]مەخانە، جۆرە ئامێرێكی بەرزكەرەوەی وەك كرێن وابوو لە شانۆی یۆنانی كۆندا بەكارهێنراوە بەتایبەت لە سەدەكانی 5 و 4ی پێش زایین.

[13]بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانە:

Rainer Rochlitz, the Disenchantment of Art, the Philosophy of Walter Benjamin, trans. Jane Marie Todd, the Guilford Press, New York and London, 1996, p.49-50.

[14]poetized

[15]objectified

[16]Walter Benjamin, Selected Writings, op.cit, p.114.

[17]Correspondence: The Correspondence of Walter Benjamin, 1910-1 940. Ed . G. Scholem and T. Adorno. Trans. M. R. Jacobson and E. M. Jacobson. Chicago and London: University of Chicago Press, 1994, p.119.

[18]Walter Benjamin, Selected Writings, op.cit, p.126.

[19]Richard Eldridge, Images of history: Kant, Benjamin, Freedom and the Human Subject, Oxford University Press, 2016.

[20]Peter Fenves, The Messianic Reduction, op.cit, p.33.

[21]Ecstasy 

[22]Martin Heidegger, “German Students”, a speech delivered on 3 November 1933 at Freiburg university. English translation in R. Wolin, ed., The Heidegger Controversy (MIT Press, 1993), chapter 2.

[23]Michael Mack, Two Different Approaches to the Relationshipbetween Poetry, History and Philosophy:Walter Benjamin and Martin Heidegger, Durham University, New readings, 14, 2014, p.5.

The post جوانیناسیی ئازایەتیی شیعر و دابڕانی مێژوویی appeared first on ژنەفتن.

لە ڕاستیدا ماوەیەكی زۆر بوو لێرە و لەوێ ناوی “نۆح هەراری“م بەرگوێ دەكەوت، وێنەى بەرگی كتێبەكانیم دەبینی لە فەیسبووك و سۆسیال میدیاكانی دیكە دادەنران، لە فەیسبووكەمەدا زۆرێك لە هاوفەیسبووكییە كوردەكانم دەبینی وتارەكانی وەردەگێڕن، بەم دواییانە بینیم زیاتر لە چوار كتێبی كراون بە كوردی، كەسانێكیش پێشنیاریان بۆ كردبووم بیخوێنمەوە و سەرنجی خۆم بنووسم یاخود بیركردنەوەكانم دەربارەى ئەم نووسەرە چۆنن؟ تا ئەم دواییانە تەنها هەندێك لە ئیقتباس و ڕاگواستنی گوتەكانیم لە فەیسبووك دەبینی كە سەرنجیان ڕانەدەكێشام. هەروەها نەمدەویست پارەیەك بۆ كڕینی كتێبەكانی تەرخان بكەم، چونكە زۆرێك لەو بیرۆكانەى لە ڕاگواستنی قسەكانیدا هەبوون، شتی ئەوتۆ و تازەیان تێدا نەبوو.

ئەوەى زیاتر ناچاری كردم هەندێك لە كتێب و وتارەكانی بخوێنمەوە ئەوە بوو لە دوای بەدواداچوونێكی كەم بۆم دەركەوت باراك ئۆباما، مارك تسوكەربێرگ، بیل گەیتس و ئەنگێلا مێرکڵ لایەنگری هەرارین و سەرسامن بە بۆچوونەكانی. مارك تسوكەربێرگ كتێبی “ساپیانس”ی خستبووە نێو یانەى كتێبی فەیسبووكەوە، ئۆباما و بیل گەیتس بەرگی كتێبەكەیان بە دەستەوە گرتبوو و ڕیكلامیان بۆ دەكرد و تەنانەت گەیتس دەستی كردبوو بە هاندانی خەڵك بۆ خوێندنەوەى “هۆمۆ دیۆس” (مرۆڤە-خوا) و وەك لیستی خوێندنەوەى هاوینە بۆ ساڵی 2017 داینابوو. لە كوردیدا دەگوترێت ئەم ماستە موویەكی تیایە، ئەوە بوو بە خۆمم گوت حەتمەن لە دونیای ئەمڕۆدا كەسێك هێندە لە سۆسیال میدیا و تەلەڤزیۆن و چاپەمەنییەكانی بۆرژوازیدا ڕیكلامی بۆ ناكرێت و لە لایەن مۆڵتی ملیاردێرەكانەوە خۆشەویست نابێت ئەگەر زیانی بۆ سەریان هەبێت، كەواتە حیكمەت لەوە چییە بەشێك لە بەرەى چەپیش عاشقی بووە؟ لە ڕاستیدا هەراری ئێستا یەكێكە لە سەرسەختترین بەرگریكارانی ئایدیۆلۆژیای لیبراڵیزم لە دژی هەڕەشەكانی نیۆلیبراڵیزم، بەڵام خاڵێكی كوێر، یان ئەڵقەیەكی بزر هەیە باس ناكرێت: نیۆلیبراڵیزم خۆی دەرەنجامی لیبراڵیزمە. كەواتە ئەڵتەرناتیڤی نیۆلیبراڵیزم، لیبراڵیزم نییە. كارەساتەكانی نیۆلیبراڵیزمیش بە بیرمەندانی لیبراڵ تێ ناپەڕێنرێن. لە ڕاستیدا هێڵی سیاسیی ئایدیۆلۆژیای نۆح هەراری، گەڕاندنەوە و زیندووكردنەوەى “نوخبەى لیبراڵ”ـە بۆ سەر سەكۆی سیاسی لە جیهانی گڵۆبالیزەكراودا. تەنانەت ڕۆژنامەی هارێزتزی لیبراڵی ئیسرائیلی لە وتارێکیدا هەراری بە ئایدیۆلۆژیستی وردەبۆرژوازیی نوخبەی لیبراڵ لە قەڵەم دەدات^[١]. بە کورتی، ئەوەی هەراری دەینووسێت و نووسیویەتی، لە ماوەی سی ساڵی ڕابردوودا، زۆر زانستیتر و قوڵتر و ڕیشەییتر نووسراوە، بگرە سەدان هەزار کتێب و لێکۆڵینەوە هەن، بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە بۆ هەراری بە بەشێک لە هەڵە مێژووییەکانیشییەوە، دەبێتە پاڵەوانی میدیای سەرمایەداری؟

یەکێک لەو کێشە و ئاڵۆزییانەی باڵی بەسەر مۆدێلی بەرهەمهێنانی مەعریفەدا کێشاوە، وەرگرتن و پێشوازیکردنە لە هەموو تیۆر و تێزە و کتێبێک بەبێ هیچ ڕووتێکردنێکی ڕەخنەیی، یاخود لە بنەڕەتدا ڕەخنە لە هیچ یەکێک لەو شتانە سەر هەڵنادات کە دێنە ناو زمانەکەوە

ئەگەر سەبارەت بە کۆمەڵگای کوردی بدوێین، یەکێک لەو کێشە و ئاڵۆزییانەی باڵی بەسەر مۆدێلی بەرهەمهێنانی مەعریفەدا کێشاوە، وەرگرتن و پێشوازیکردنە لە هەموو تیۆر و تێزە و کتێبێک بەبێ هیچ ڕووتێکردنێکی ڕەخنەیی، یاخود لە بنەڕەتدا ڕەخنە لە هیچ یەکێک لەو شتانە سەر هەڵنادات کە دێنە ناو زمانەکەوە. ئەمەش وای کردووە، سێبەری هەر بیرمەند و فەیلەسوفێک بۆ ماوەیەک وەک شەپۆلێکی خێرا بێت و دوای ماوەیەک کپ ببێتەوە، لەمەشدا بەشی هەرە زۆری بەرپرسیارێتییەکە بەر کۆنتڕۆڵی دەزگاکانی چاپەمەنیی و بازاڕکردن دەکەوێت و پاشان «ڕۆشنبیران»ی گشتیی کە لە میدیای دەسەڵات و سێبەردا بە بەردەوامی دەردەکەون. ئەمە وا دەکات ماوەیەک باوی هایدێگەر بێت، ماوەیەک باوی فوکۆ، ماوەیەک ژیژەک، ماوەیەک فرۆید و هەر ماوە نا ماوە بیرمەندێک، دەبێتە بابەتی میدیای گشتی، بەڵام پاش ماوەیەک هەموویان بە بێدەنگی تێدەپەڕن و دەکوژێنەوە، بەبێ ئەوەی هیچ کارلێکێک لەگەڵ کۆمەڵگا و خوێنەراندا بکەن. خۆ ئەگەر ڕەخنە لەو تێزانە سەر هەڵبدات و گفتوگۆی ڕەخنەیی و فیکری دروست ببێت، بەبێ گومان ئاسەواریان لەسەر بەشێکی کۆمەڵگا و خوێنەران بەجێدەهێڵن. ماوەیەکە باوی یۆڤال نۆح هەراری سەری هەڵداوە، کە گومانم نییە دوای ماوەیەکی دیکە وەک هەرشتێکی دیکە، دەکوژێتەوە و تێپەڕ دەبێت. هەراری نەک تەنها کۆدی ڕەمزەکان ناکاتەوە، بەڵکو هەوڵدەدات بە زمانێکی ڕیتۆریک کۆدی ڕەمزی دیکە لە شوێنیان دابنێت.

فەلسەفەی مێژووی ساپیانەکان

زۆربەی جار کاتێک دەکەوینە بەردەم قەیرانێکەوە، هەست دەکەین مرۆڤایەتی لەسەر لێواری خەرەندەکە وەستاوە و خەریکە بەردەبێتەوە. ڕۆژانە سەدان کتێب و وتار و لێکۆڵینەوە بڵاودەبنەوە و بەڵێنی ڕوونکردنەوە و شیکردنەوەی ئەو شتە دەدەن، ئێستا دەستوپەنجەی لەگەڵدا نەرم دەکەین. بۆ نموونە کتێبی «هۆشمەندەکان: کورتەمێژووی مرۆڤایەتی»، یەکێکە لەو کتێبانەی بەڵێنی ئەوە دەدات ئەو کێشانەی بەردەم مرۆڤایەتیی ڕوون بکاتەوە. ئەم کتێبە بووەتە یەکێک لە پڕفرۆشترینەکانی جیهان، وەک باسمان کرد ئۆباما و تسوکەربێرگیش ستایشیان کردووە. پرسیارەکە ئەوەیە چ ڕوونکردنەوەیەکی پێیە وا لۆردەکانی جەنگ و چەک و تەقەمەنیی عاشقی دەبن؟

کتێبی هۆشمەندەکان پێداگری لەسەر ئەو بیرۆکەیە دەکات کە جیابوونەوەی بوونی مرۆڤ لە ئاژەڵەکانی دیکە، ئەگەرێکە بۆ دروستکردنی «ئەفسانەکان». لە نیگای یەکەمدا وادەردەکەوێت بۆچوونێکی عەقڵانیی بێت. دواجار، هیچ ئاژەڵێکی دیکە خاوەنی کۆمەڵە حیکایەتێکی خواکان، فریشتە و ئەژدیهاکان و ترۆلی ژێر پردەکان نین. بەڵام هەراری تێگەیشتنی خۆی بۆ «ئەفسانەکان» بۆ ئەم بوونەرەوە سەیرانە کورت ناکاتەوە. لە کتێبی هۆشمەندەکاندا، ئەفسانەکان بۆ ئاستی دەوڵەت، پارە، سیاسەت و هەموو ڕەهەندەکانی دیکەی سەرخان درێژ دەکرێنەوە، کە کۆمەڵگای مرۆیی دادەمەزرێنن. هەراری ناو لەم دیاردەیە دەنێت «نێو-بکەریی» (inter-subjective)، کە وەک ئەفسانە یان وەهمە هاوبەشەکانی ناو تۆڕێکی پەیوەندیی خەڵکانی زۆر و زەوەند پێناسەی دەکات، کە تەنها لە زەینی مرۆڤدا هەن. هەراری لە ڕێگای پرۆسەیەکەوە ڕووبەڕووی ئەم دۆخە دەبێتەوە کە پێی دەڵێت بابەتیی و بکەریی: کە سەربەخۆیی وشیاری یان باوەڕی مرۆڤ، واتا دیاردەی سروشتیی و، ئەفسانەکان یان خەیاڵەکان، کە تەنها لە مێشکی تاکێکدا هەن، وەک هاوڕێی خەیاڵیی منداڵێک. لەم ڕووەوە، نێو-بکەریی ئەو بکەرییەیە درێژ دەبێتەوە بۆ مرۆڤایەتیی کۆلەکتیڤ و دەستەجەمعیی، وادەکات یەکە و موڵکەکانی وەک واڵمارت، ویلایەتە یەکگرتووەکان و سەرمایەداری ببنە هاوڕێی هاوبەشی خەیاڵییمان. وەک خۆی دەنووسێت: «هەر هاریکەرییەکی فراوانی مرۆیی – چ دەوڵەتێکی مۆدێرن بێت، یان کڵێسایەکی سەدەکانی ناوەڕاست، شارێکی کۆن یاخود هۆزێکی دێرین –ڕیشەی لەنێو ئەو ئەفسانە باو و هاوبەشانە دایە کە تەنها لە خەیاڵی کۆیی خەڵکدا هەن».

ئەم ئاراستەیەی تێگەیشتن لە سرووشتی کۆمەڵگای مرۆیی پێدەچێت «تازە و پێشەنگ» بێت – بەڵام لە ڕاستیدا، هیچ شتێکی تازەی تێدا نییە. ئەمە کتومت دەستبردنە بۆ گیرفانی ئایدیالیزمی فەلسەفی، نەریتێکی کۆنی مێژوونووسیی سەدەی هەژدە و نۆزدە، واتا ئەو بیرۆکەیەی دەڵێت ئایدیاکان، ئەفسانەکان و بوونە ناواقیعییەکان، دواجار واقیع دادەمەزرێنن. ئەم فۆرمەی بیرکردنەوە، زیاتر لە سەدەیەکە هەیە. لە ڕاستیدا، زۆربەی بەشەکانی فەلسەفە لە زانکۆکاندا، ڕۆشنبیرانی ئایدیالیست و بۆرژوازی و سەرمایەداران خۆشیان، لە فۆرمێک یان فۆرمە جیاوازەکانی دیکەدا پەنا بۆ ئەم ئایدیالیزمە دەبەن یاخود لە بنەڕەتدا میراتبەرانی ئەم ئایدیالیزمەن. ئەم ڕوانگەیەی هەراری بۆ مێژوونووسی و دروستبوونی واقیع بە هۆی ئەفسانەکانەوە، هێڵی پێچەوانەی فەلسەفەی ماتریالیزمی دیالەکتیکییە، کە بناغە ئایدیالیستییەکەی ئەو دادەمەزرێنێت. لە ڕاستیدا ئەوەی مێژوو دادەمەزرێنێت ئەو ململانێ و پێکدادانە بەرژەوەندیی و چینایەتییانەن بە درێژایی مێژوو کە لە بنەڕەتدا بریتین لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان کە لە هەر سەردەمێکدا فۆرمێکی جیاوازی خۆدەربڕین وەردەگرن و، پاشان دەبنە بەشێک لە کۆمەڵگای چینایەتی. مێژوو لە دیدی هەراریدا، هێڵێکی دانەبڕاوی پاڵەوانەکانە لە ئەفسانەیەکەوە بۆ ئەفسانەیەکی دیکە، لە خواوەندێکەوە، زیوس، بۆ خواوەندێکی دیکە، پارە یان دەوڵەت. ئەم مێژوونووسییە ئایدیالیستییە حساب بۆ هیچ خەباتێکی مرۆیی لە کۆمەڵگادا ناکات. بۆ نموونە، لە نوسخەی لیبراڵ دیموکراسیی ئەمڕۆدا بۆ ئازادییە مەدەنیی و سیاسییەکان، هەمیشە باس لە جۆرێک ئایدیالیزەکردن دەکرێت کە گوایە ئەوە ڕابەرانی لیبراڵ دیموکراسی بوون خۆبەخۆ و خۆشحاڵانە ئەم مافانەیان بە جەماوەری خوارەوەی کۆمەڵگا بەخشیوە، بۆ نموونە مافی خوێندن و دەنگدانی ژنان. بەڵام سەد ساڵی قوربانیدان و ڕژانی خوێنی سەدان هەزار ژن و پیاوی ئازادیخواز فەرامۆش دەکات کە لە زیندانەکانی هەمان «ڕابەرانی لیبراڵ دیموکراسی» گیانیان لەدەستدا و دواجار، توانیان سازشی گەورە بەو ڕابەرانە بکەن، داواکانیان قبوڵ بکەن. مێژوو هێڵێکی خۆبەخۆ و ئاشتیخوازانەی نەپچڕاوی ئەفسانە بۆ ئەفسانە نییە، مێژوو گەسەی خەباتی مرۆڤە پەراوێزخراو و سەرکوتکراوەکانی کۆمەڵگاشە.

هەراری بۆ ڕوونکردنەوەی بۆچوونەکەی، نموونەی کۆمپانیای ئۆتۆمبێلی پیژۆی فەڕەنسی دەهێنێتەوە. ڕوونی دەکاتەوە کە پیژۆ تۆڕێکی گەورەی هاریکاریی مرۆیی دادەمەزرێنێت و بەڵام «پیژۆ» (بیجۆ)، وەک چەمکێک وەهمێکی هەڵبەستراوی خەیاڵی دەستەجەمعیی ئێمەیە. وەک ئەبەدییەت یان سەربەخۆ لە کۆمەڵگای مرۆیی بوونی نییە. کەواتە، دروستبوونی «ئەفسانەی پیژۆ» هەروا بە سانایی تەوژم و هاندەرێک بوو بۆ دروستبوونی کۆمپانیاکە. بەڵام ئەگەر ئەمە بابەتەکە بێت، بۆ «ئەفسانەی پیژۆ» سەر هەڵدەدات و کەی دەرکەوت؟ بۆچی یۆنانییە کۆنەکان بیریان نەکردەوە و کۆمپانیایەکی هاوشێوەیان دانەمەزراند؟ ماتریالیزمی دیالەکتیکیی دەڵێت ئایدیاکان دواجار ڕیشەیان لە جیهانی ماتریالیدا هەیە. لەبەر ئەوەی یۆنانییە کۆنەکان هەرگیز گەشەیان بە تەکنەلۆژیایەک بۆ دروستکردنی ئۆتۆمبێلێک نەدا، لەبەر ئەوە هاتنی «ئایدیا»ی کۆمپانیایەکی ئۆتۆمبێل بۆ ئەوان ڕووینەدا. بەڵام هەرکە تەکنەلۆژیا گەشەی کرد، ئێمە دەرکەوتن و سەرهەڵدانی هەنگاو بە هەنگاوی کۆمپانیاکانی ئۆتۆمبێلمان بینین. سەرهەڵدانی کۆمپانیای ئۆتۆمبێل، ئایدیایەکی ئەفسانەیی نەبوو لە سەردەمی زیوسدا ڕووبدات، زەروورەتی تەکنەلۆژیای نوێ، پێویستی بە تەکنیک و فراوانکردنی بینین و زەروورەتی نوێ هەبوو. ئۆتۆمبێل هاوشانی بەرهەمەکانی دیکەی گەشەی تەکنەلۆژیا، وەڵامێکی ئەم زەروورەتە بوو. هەڵبەت ئەمە بەو مانایە نایەت «ئەفسانەی پیژۆ» ڕۆڵی لە کۆمەڵگادا نەبێت، بە تایبەت لە کۆمەڵگای مۆنۆپۆلی سەرمایەداریدا، بەڵام ئەفسانە پاڵنەری دروستبوونی کۆمپانیاکە نەبووە، وەڵامێکی زەرووریی، پاڵنەرێکی ماتریالی بۆ تێرکردنی خواستێکی دیاریکراو بووە. ئەمە بۆ تەکنەلۆژیای فۆتۆگرافیش دروستە. یۆنانییەکان کە بە هەبوونی هونەری باڵا ناسراون، بۆ ئەوەی هونەرەکەیان لە مەرگ ڕزگار بکەن، بۆ کامێرایان دروست نەکرد؟ بەڵام دەزانین لەگەڵ سەرهەڵدانی چاپەمەنی و تەکنیکی لیتۆگرافی، بۆ یەکەمجار لە ١٨٣٢ ڕێگا خۆش دەبێت لە ڕێگای ڕووناککردنەوەی فراوانەوە، کە نزیکەی هەشت سەعاتی پێچووە، یەکەم وێنەی فۆتۆگرافی بگیرێت. فۆتۆگرافی، وەڵامی گەشەی تەکنەلۆژیا بوو، کە کۆمەڵگای پێشوو بە خۆیەوە نەیبینیبوو.

هەراری خوا و پیژۆ و پارە دەخاتە پاڵ ئەفسانەکانییەوە و بەمەوە دەیەوێت بڵێت کە بەرگێکی «زانستی» بە مێژوونووسییەکەی دەبەخشێت، بەڵام هیچ ڕیشە و بناغەیەکی واقیعی بۆ بوون و سەرهەڵدانی ئەم «ئەفسانانە» نابینین، وەک ئەوە وایە کۆی ئەم ئەفسانانە لە دەرەوەی کۆمەڵگا و جیهانی واقیعی مرۆییەوە دروست بووبێتن، هیچ پاڵنەر و بەرژەوەندییەکی واقیعی لە پشتی پارەوە بوونی نەبێت.

فەلسەفەی مێژووی ئامێر

یەکێک لە دیارترین پێشبینییەکانی هەراری ئەوەیە کە عەقڵی دەستکرد تەنانەت شوێنی داهێنەرترین چالاکییەکانی مرۆڤ دەگرێتەوە و دواجار دەتوانێت کۆنتڕۆڵی هەموو شوێنێکی ڕەهەندی مەعریفیی مرۆیی بکات. ئەمەش دەبێتە بنچینەی پێشبینییەکەی ئەو کە وشیاریی مرۆیی – بە هەستەکان، حەدسەکان و سۆزەکانەوە – شتێک نییە جگە لە کۆمەڵە ئەلگۆریتمێک کە دەکرێت هەموویان بە شێوەیەکی تیۆری لە شیفرە دابماڵرێن و لە لایەن پرۆگرامێکی کۆمپیوتەرییەوە پێشبینی بکرێن. هەراری دەڵێت، هەستەکانمان، بە سانایی «کۆمەڵە میکانیزمێکی بایۆ-کیمیایی»ن، لە «ملیۆنان کۆبوونەوەی دەمارەکان»ەوە سەرچاوە دەگرن کە لەسەر بنەمای ئەو ئەلگۆریتمانە دامەزراون کە بە هۆی پەرەسەندنەوە هەن. ئەو ئایدیایەی دەڵێت مرۆڤەکان – و لە ڕاستیدا کۆی سرووشت – دەکرێت وەک هەمان ئامێرە ئاڵۆزەکان دەرک بکرێن، لە ڕاستیدا، ئەفسانەیەکی کولتووریی سەیر و سەمەرەی ئەوروپییە ^[٢]، کە لە سەدەی حەڤدە دەرکەوت و لەو کاتەوە بووەتە بەشێک لە خەیاڵدانی گشتیی. لە ڕۆژە گەرمەکانی شۆڕشی زانستیدا، ڕێنێ دێکارتی فەیلەسوفی فەڕەنسیی ڕایدەگەیەنێت کە ئەو جیاوازی لەنێوان «ئەو ئامێرانەی لە لایەن مرۆڤە پیشە دەستییەکانەوە دروستکراون و ئەو جەستە زۆر و زەوەندانەی سرووشت بە تەنها پێکیان دەهێنێت» نابینێت. ئەولەویەتدان بە میتافۆری ئامێر، ئێستا کۆمپیوتەر، لەگەڵ ڕیچارد داوکینزدا (پێدەچێت لەمەدا قوڵ کاریگەری لە هەراری کردبێت) دەردەکەوێت کە دەنووسێت «ژیان تەنها ژمارەیەک بایت و بایت و بایتی زانیاریی دیجیتاڵییە»، بەڵام ئایدیا بە هەمان شێوە دەمێنێتەوە – دەکرێت هەموو شت لە سرووشتدا دواجار کورت بکرێتەوە بۆ بەشە پێکهێنەرەکانی و بەم جۆرەش دەرک بکرێت و لێکبدرێتەوە. بەڵام ئەم ئەفسانەیە، کە دەشێت بۆ سەردەمی تەکنەلۆژیانە ئاراستەکراوی ئێمە، هاوشێوەی ئەو تیۆرەیە خەیاڵییە کە دەڵێت خوا گەردوونی لە شەش ڕۆژدا دروست کرد. بایۆلۆژیستەکان ئاماژە بە پرەنسیپە بنەڕەتییەکانی ژیان دەکەن کە بە شێوەیەکی کاتیگۆرییانە کە تەنانەت لە ئاڵۆزترین ئامێر جیادەبنەوە. ناکرێت ئۆرگانیزمە زیندووەکان وەک کۆمپیوتەرێک دابەش بکرێنە سەر هاردوەیر و سۆفتوەیر. پێکهاتەیەکی دەماریی بایۆ-فیزیکیی لە بنەڕەتدا بەستراوەتەوە بە ڕەفتارەکەیەوە: ئەو زانیارییەی دەگواسترێتەوە بە شێوەیەکی جیاواز و سەربەخۆ لە بناغە ماتریالییەکەی بوونی نییە. ئەنتۆنیۆ داماسیۆ، وەک دیارترین زانای دەماریی ئەمڕۆ، لە کتێبەکەیدا، نەزمی نامۆی شتەکان، دەڵێت گریمانەکانی هەراری «هیچ بناغەیەکی زانستییان نییە» و دەرەنجامەکانیشی «بێگومان هەڵەن»^[٣].

باوەڕبوون بەوەی سرووشت ئامێرە دەبێتە پاڵنەر و ئیلهامی تێگەیشتن و لێکدانەوەیەکی لوتبەرزانە کە تەکنەلۆژیا دەتوانێت هەموو کێشەکانی مرۆڤایەتی چارەسەر بکات.

مەترسییەکانی ئەم خەیاڵەی هەراری کاتێک سەر هەڵدەدات کە ئەوانیدیکە کردەوەکانی خۆیان لەسەر ئەم بناغە فشەڵ و لەرزۆکە دادەمەزرێنن. باوەڕبوون بەوەی سرووشت ئامێرە دەبێتە پاڵنەر و ئیلهامی تێگەیشتن و لێکدانەوەیەکی لوتبەرزانە کە تەکنەلۆژیا دەتوانێت هەموو کێشەکانی مرۆڤایەتی چارەسەر بکات. بایۆلۆژیستە مۆلکولییەکان بانگەواز بۆ ئەندازەکردنێکی ژەنەتیکی بۆ بەرهەمهێنانی خۆراک دەکەن لە کاتێکدا ئەوانیدیکە بانگەواز بۆ ڕێکخستن و ئەندازەگیرییەکی ژینگەیی وەک چارەسەرێک بۆ کێشەی کەش و هەوا و پیسبوونی ژینگە دەکەن. کەواتە تەواو بە پێچەوانەی ڕاستەهێڵی مێژوونووسیی ئایدیالیستیی هەراری، دەستنیشناکردنی پرۆسە سرووشتییەکان، لە مێشکی مرۆڤەوە بۆ سەرتاپای ئیکۆ-سیستەمی جیهانی، ئاڵۆزن، ناهێڵیین و لە بنەڕەتدا پێشبینیکراو نین، تەنها ئەم تێگەیشتنەش وامان لێ دەکات بە شێوەیەکی ڕاستەقینە هەنگاو بەرەو چارەسەرەکانی ئەو قەیرانە وجودییانە هەڵبێنین کە ئەمڕۆ بەرۆکی شارستانێتی و کۆی ژیانی مرۆڤی گرتووە، نەک دووبارە بەئەفسانەییکردنی قەیران و شاردنەوەی و دواجار ڕێخۆشکردن بۆ تەراتێنی زیاتری وێرانکردنی ژیان و ژیار لەسەر زەوی.

فەلسەفەی مێژووی ئایین

هەراری لە ژێستێکی باوی دووبارەدا، کە نزیکەی سەد ساڵە دەنووسرێتەوە، دەڵێت ئاراستە سیاسییە مۆدێرنەکان، بە لیبراڵیزم، ناسیۆنالیزم، کۆمۆنیزم و نازیزمەوە، تەنها «کۆمەڵە ئایینێکی یاسای سرووشتی»ن. هەروەها دەڵێت «ئەگەر ئایینێک بریتییە لە سیستەمێکی نۆرم و بەها مرۆییەکان کە لەسەر بنەمای باوەڕبوون بە نەزمێکی سەرو-مرۆیی دامەزراوە، کەواتە کۆمۆنیزمی یەکێتیی سۆڤێت هێندەی ئیسلام، ئایینە». «نەزمێکی سەرو-مرۆیی» وەک کۆمەڵە یاسایەکی نەگۆڕ و جێگیر پێناسە دەکرێت کە حوکمی کۆمەڵگا دەکات، و «بەها و نۆرمەکان»یش دواجار لەمەوە سەرچاوە دەگرن. بە پێچەوانەوە، لای هەراری، تیۆری ڕێژەگەریی ئاینشتاین ئایینێک نییە، چونکە خەڵک هیچ جۆرە نۆرم و بەهایەکی لێ هەڵناهێنجن. ماتریالیستەکانیش قبوڵیانە کە تیۆری ڕێژەگەریی ئایین نییە – بەڵکو نەک لەبەر ئەوەی هیچ جۆرە «بەها و نۆرم»ێک بوونی نەبێت لەم تیۆرەوە سەرچاوەی گرتبێت. کاتێک هەراری دەڵێت «تیۆری ڕێژەگەریی» ئایین نییە، ئەو لە ڕاستیدا دەیەوێت بڵێت «ئەم تیۆرە بەدووی لۆژیکەکەی من بۆ بابەتیی، بکەریی، نێو-بکەریی ناکەوێت». ئەمە نموونەیەکی سرووشتی ناچوونییەک و هەمەڕەنگی هۆشمەندەکانە. ئەمە لە تێگەیشتنیدا بۆ ڕووداوە سرووشتییەکان، تێگەیشتنێکی ماتریالیستییە، بەڵام کاتێک دەبێتە ئایدیالیست کە مامەڵە بە هەموو شتێکەوە دەکات پەیوەندی بە مرۆڤەوە هەبێت.

ڕەنگە لێرەدا پێناسەی مارکس بۆ ئایین، ڕۆشنایی تەواو بخاتە سەر سرووشت و جەوهەری ئایین:

«ئایین، ڕەنج و ئازارە، لە هەمان کاتدا، دەربڕینی ئازاری ڕاستەقینە و ناڕەزایەتییە بە ڕووی ئەو ئازار و ڕەنجە ڕاستەقینەیەدا. ئایین ئاه و ناڵەی خەڵکانی ستەملێکراوە، دڵی جیهانێکی بێدڵە و ڕۆحی جیهانێکی بێ ڕۆحە. ئایین تلیاکی گەلانە»^[٤].

لای مارکسیستەکان، ئایین تەنها ئایدیۆلۆژییەکی ژێر کۆمەڵەی خۆر نییە، بەڵکو کۆمەڵە ئایدیۆلۆژییەکی تایبەتە چینە حوکمڕانەکان بە کاری دەهێنن تاکو حوکمڕانی خۆیان بەسەر زۆرینەی خەڵکی کۆمەڵگادا پیادە بکەن و لە ڕێگای بانەگەشکردنەوە بۆ ئایین لە لای چینەکانی خوارەوە، و ڕازیکردنی ئەو خەڵکانە بەوەی ڕۆژێک خوا پاداشتی ستەملێکراوان و سزای ستەمکاران دەدات، خۆیان لە جیهاندا لە حوکمدا بمێننەوە و خەڵکیش بەم دۆخە ڕازی بکەن.

تیۆلۆژیا فۆرمێکی لۆژیک نییە کە تەفسیری جیهان بکات؛ بەڵکو کۆمەڵە دۆگما و دەربڕین و گوتنێکە ڕاسترکردنەوەکانی ئەم یان ئەو ڕێوڕەسمە ئایینییە دیاریکراوە دەسەلمێنێت.

تێگەیشتنی هەراری ڕەفتارێکی میکانیکییە بۆ کۆمۆنیزم. چونکە دواجار ئەگەر وردببینەوە، هەراری سێرە لە نیشانەی کۆمۆنیزم دەگرێت نەک ئایدیۆلۆژیاکانی دیکە. دەڵێت کۆمۆنیزم «کۆمەڵە ئیلاهیناسێکی شارەزای لە دیالەکتیکی مارکسیستیدا هەبوو و هەر یەکەیەکی ناو سوپای یەکێتیی سۆڤێت قەشەیەکی پەیوەندیداری هەبوو پێی دەگوترا کۆمیسار، کە چاودێریی خواناسیی سەربازان و ئەفسەرانی دەکرد». ئەمە کاریکاتێرێکی پێکەنیناوییە و تێنەگەیشتن و نەشارەزایی موتڵەقی هەراری لە مارکسیزم پیشان دەدات. دیالەکتیک لۆژیکی جوڵەی ئەبەدی، گۆڕان و گەشەسەندنە. هیچ پەیوەندییەکی بە دۆگما، ڕێوڕەسم یاخود ئایینەوە نییە. لە ڕاستیدا ئیلاهیناسەکان، ئەکادیمیست و زانایانی جیهانی ئایینیین. بەڵام تیۆلۆژیا فۆرمێکی لۆژیک نییە کە تەفسیری جیهان بکات؛ بەڵکو کۆمەڵە دۆگما و دەربڕین و گوتنێکە ڕاسترکردنەوەکانی ئەم یان ئەو ڕێوڕەسمە ئایینییە دیاریکراوە دەسەلمێنێت. بە بێگومان، نوسخەی ستالینیستیی بۆ مارکسیزم، نوسخەیەکی ڕەق و نادیالەکتیکی بوو. لە بنەڕەتدا بە وردەکارییەوە بڕوانین، دژە-مارکسیستیش بوو. و دوای مەرگی لینین، کۆمیسارەکانی سۆڤێت زیاتر گرنگییان بە کۆنتڕۆڵکردن و چاودێریکردنی خەڵک و دانیشتوان دەدا نەک بەرگریکردن و فراوانکردنی شۆڕش. بەڵام یەکسانکردنی کۆمیسارەکان بە گشتی بە «قەشەکان»، هیچ شتێک ڕوون ناکاتەوە، سرووشتی ستالینیزم و نەزمە بیرۆکراسی و دژە-کرێکارییەکەی دەستنیشان ناکات، بەڵکو تەنها یەک شت ڕوون دەکاتەوە: تەمەڵیی ڕووتی بیرکردنەوە کە توانای ئەوەی نییە قوڵ ڕۆبچێتە ناو کێشەکانەوە. مێژوونووس و ڕۆشنبیرانی مارکسیست ملیۆن جار لە هەراری، ڕادیکاڵتریش، سرووشتی ستالینیزمیان دەستنیشان کردووە.

فەلسەفەی هیچ نەکردن و ئامۆژگارییکردنی خەڵکانی خوارەوە، کە قوربانی هەموو کارەساتە چاوەڕوانکراوەکانن نەک مۆڵتی ملیاردێرەکان، فەلسەفەیەکی دێرینی سەدەی هەژدە و نۆزدەیە لە بڵاوکردنەوەی ڕەشبینیدا لەناو چینە چەوساوە و هەژار

فەلسەفەی مێژووی ژیانی ناچالاک

هەراری کە بەوە ناسراوە دوو سەعاتی ڕۆژی خۆی تەرخان دەکات پراکتیکی ڕامانی ڤیپاسانا بکات کە پراکتیکێکی بوداییە و لەم ڕووەوە نوسخەی خۆی بۆ فێرکاریی بنچینەیی بودا بەدەستەوە دەدات و لە کتێبی بیست و یەک وانە بۆ سەدەی بیستویەکدا دەنووسێت «ژیان هیچ مانایەکی نییە و، خەڵک پێویستیان بەوە نییە هیچ مانایەکی بۆ دروست بکەن». لە وەڵامی ئەو پرسیارەی دەبێت خەڵک چی بکەن، هەراری بۆچوونی خۆی بۆ وەڵامی بودا پوخت دەکاتەوە: «هیچ مەکەن. بە ڕەهایی هیچ». ئەمڕۆ مرۆڤایەتی کەوتووەتە بەردەم هەڕەشەیەکی زۆر گەورەوە، لە تێکچوونی ژینگەوە بگرە تا دەگاتە پێکدادانی جەنگە گەورەکان و سەرهەڵدانەوەی ڕابەرە فاشیستییە گەورەکان لە دۆناڵد ترەمپەوە تا ئەردۆغان و. هەموو ئەو کارەساتانەی چاوەڕوانی مرۆڤایەتی دەکەن، پێویستیان بە چالاکبوون و ڕاوەستانەوە و بەرگری و بەرەنگاریی هەیە نەک هیچ نەکردن. فەلسەفەی هیچ نەکردن و ئامۆژگارییکردنی خەڵکانی خوارەوە، کە قوربانی هەموو کارەساتە چاوەڕوانکراوەکانن نەک مۆڵتی ملیاردێرەکان، فەلسەفەیەکی دێرینی سەدەی هەژدە و نۆزدەیە لە بڵاوکردنەوەی ڕەشبینیدا لەناو چینە چەوساوە و هەژار و لە ڕاستیدا قوربانییە هێزەکییەکانی داهاتوودا. نیۆلیبراڵیزم هەموو ڕۆژێک هانی خەڵک دەدات هیچ نەکات، جوڵە و خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیی وەک فەلسەفەی توندوتیژی و تیرۆر پێناسە دەکات و هەر جوڵەیەکی لەو شێوەیەش ڕووبەڕووی یاسای تیرۆر و دژە بەرژەوەندییە گشتییەکان دەکاتەوە، و لەم ڕێگایەوە خەڵک فێر دەکات هیچ نەکەن.

ئەو پێشنیارەی دەڵێت «خەڵک پێویست ناکات هیچ مانایەک بخوڵقێنن»، لە بنەڕەتدا دژی غەریزەی ناوەکیی جۆری مرۆڤە بە درێژایی ملیۆنان ساڵ. مەعریفە و توانای زانینی مرۆیی پاڵمان پێوەدەنێن مانا بە جیهان ببەخشین

ئەو دەستەواژەیەی دەڵێت «ژیان هیچ مانایەکی نییە»، زۆر زیاتر لە ئۆنتۆلۆژیای کورتکردنەوەخوازی مۆدێرنی ستیڤن ڤاینبێرگی فیزیازان دەچێت تا لە ڕوانگەی بودا خۆی. ئەو پێشنیارەی دەڵێت «خەڵک پێویست ناکات هیچ مانایەک بخوڵقێنن»، لە بنەڕەتدا دژی غەریزەی ناوەکیی جۆری مرۆڤە بە درێژایی ملیۆنان ساڵ. مەعریفە و توانای زانینی مرۆیی پاڵمان پێوەدەنێن مانا بە جیهان ببەخشین، بە پرۆسەیەک کە لە جەوهەردا لە لە لایەن کولتوورێکەوە دروستبووە کە کەسانێک هاتوونەتە ناویەوە. مانابەخشین ئەمڕۆ بە ژیان خۆی لە فراوانکردنی فۆرمەکانی هاریکاری و پشتیوانی و هاوپشتیدا دۆزیوەتەوە. ملیۆنان مرۆڤ لە سەردەمی پەتای کۆرۆنادا لە پاڵ یەکدا وەستان و مانایان بە ژیانی خۆیان و ئەوانەش بەخشی کە لەژێر هەڕەشەی مەرگ و نەماندا بوون و پارێزگاریکردن لەو گروپە مرۆییانەی هەڕەشەی یەکەمی ڤایرۆسەکەیان لەسەر بوو: بەساڵاچوان، نەخۆشان، و هتد و کۆکردنەوەی کۆمەکە خۆراکی و داراییەکان بۆ وڵاتانی هەژار لە لایەن خەڵکانی خوارەوەی کۆمەڵگا و ڕزگارکردنی پەنابەران لە دەریاکانی مەدیترانە لە لایەن لاوانی خۆبەخشەوە، هەوڵدان بوو بۆ لەپاڵ یەک وەستان و مانابەخشین بە ژیانی ئەوانیدیکەش. بۆ نموونە خانمە نووسەر و چالاکوانی لاوی ئەڵمانی، کارۆلا ڕاکێتە، کە کۆمەکێکی دارایی گەورە لە خەڵکی خوارەوەی کۆمەڵگا کۆدەکاتەوە و خۆی و دەیان کاپتنی خۆبەخشی هاوفیکری خۆی، دەچنە دەریاکانی مەدیترانە و پەنابەران و کۆچبەران لە مەرگ و خنکان ڕزگار دەکەن و دەیانهێننە وڵاتانی ئەوروپا، لە چاوپێکەوتنێکدا، دوای ئازادبوونی لە زیندانەکانی ئیتاڵیا، دەڵێت: «من بە ئەڵمانی لە دایکبووم و پاسپۆرتەکەم بەهای گەشتی وڵاتان و ژیانم ئەمینە، دەمەوێت ئەمە لەگەڵ ئەو خەڵکانەشدا بەش بکەم کە دەیانەوێت بگەن بە ژیانێکی ئەمین و شایستە». لێرەوەیە دەتوانین بڵێین چۆن «بەرپرسیارێتیی مرۆیی و مانای ژیان» سەر هەڵدەدات، بە پێچەوانەی ئامۆژگاریی هەرارییەوە کە دەبوو لێبگەڕێین کۆچبەران لە دەریاکاندا بخنکێن و ئێمەش دانیشین و بەرانبەریان دوو سەعات یۆگا بکەین و بڵێین «ژیان هیچ مانایەکی نییە» و پێویست بە دروستکردنی ماناش ناکات.

بە پێچەوانەوە دروشمی «با شتێک بکەین» بووتە دروشمێکی هاوبەشی چالاکوانان و کۆی لاوان و خەڵکانی جیهان کە ڕووبەڕووی تێکچوونی ژینگە و کەش و هەوا و دژی جەنگ بوونەتەوە و داوای کردنەوەی سنوورەکان بە ڕووی هەموو مرۆڤایەتیدا دەکەن و دەیانەوێت دژی سەرمایەداریی هاری نیۆلیبراڵی لە کۆنتڕۆڵ دەرچوو بجەنگن.

فەلسەفەی مێژووی سەرمایەداری

سەرهەڵدانی سەرمایەداری بە بێگومان یەکێکە لە خاڵە هەرە بنچینەییەکانی گۆڕانکاری لە مێژووی مرۆڤدا، بۆیە هەراری لە کتێبەکەیدا، هۆشمەندەکان دەستوپەنجەی لەگەڵدا نەرم دەکات. هەراری نموونەیەکی سەرنجڕاکێشی «حیکایەتی بنەڕەتی» سەرمایەداری بەدەستەوە دەدات، کە لای هەموو مێژوونووسانی بۆرژوازی و لیبراڵ هاوبەشە. بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی بۆ سەرمایەداری سەری هەڵدا، هەراری دەنووسێت:

«بە درێژایی دوایین ٥٠٠ ساڵ، ئایدیای پێشکەوتن خەڵکی ڕازیکردووە متمانەی زیاتر و زیاتر بە داهاتوو بکەن. ئەم متمانەیە کرێدیتی دروستکرد؛ کرێدیت گەشەی ڕاستەقینەی ئابووری هێنا و گەشەسەندنیش متمانەی بە داهاتوو بەهێزتر کرد و ڕێگای بۆ کرێدیتی زیاتر کردەوە». و پێمان دەگوترێت لە ١٧٧٦: «[ئادەم سمیس] ئەم ئەرگومێنتە تازەیەی داڕشت: کاتێک خاوەن زەوییەک، جۆڵا یان پێڵاودوورێک قازانجی زۆرتر و گەورەتری لەوە هەیە کە بۆ هێشتنەوەی خێزانەکەی پێویستیەتی، ئەوا ئەم زیادەیە بۆ دامەزراندنی هاوکاران و یاریدەدەرانی زیاتر بە کار دەهێنێت، تا قازانجی خۆی زیاتر هەڵبکشێنێت. چەندە زیاتر قازانجی هەبێت، هێندە زیاتر دەتوانێت یاریدەدەران دابمەزرێنێت. ئەمەش دەڵێت کە هەڵکشانی قازانجی سەرمایەگوزارییە تایبەتەکان بناغەیە بۆ هەڵکشانی سامانی هاوبەش و کۆیی و خۆشگوزەرانیی گشتی».

ئەم ئەرگومێنتەی هەراری وەک گوتمان، ئەرگومێنتی سەرجەمی مێژوونووسانی بۆرژوازی و لیبراڵە بۆ مێژووی سەرهەڵدانی سەرمایەداری، دەیەوێت سەرمایەداری وەک تاکە سیستەمی ڕاستەقینە پیشان بدات کە هەموو مرۆڤایەتی بە دڵ و گیان قبوڵیەتی و متمانەی پێیەتی و سیستەمەکەش دادپەروەرانەترین سیستەمە، چونکە دەتوانێت چەندە قازانجی زیاد هەبێت هێندەش خۆشگوزەرانی و سامانی هاوبەشی مرۆڤایەتی هەڵبکشێت. ئەم تێگەیشتنە بۆ سەرمایەداری جگە لەوەی هەموو ئەو جەنگە کۆڵۆنیالی و تاڵانکارییانە و ڕووتاندنەوەی وڵاتانی ئەفریقا و جیهانی سێیەم فەرامۆش دەکات، هاوکات قوربانیدان و خوێنی ملیۆنان مرۆڤی دەرکراو و بێبەشکراو بە هۆی پرۆسەی بە سەرمایەدارییکردنەوە لە بیر دەکات و هەروا بە سانایی سیستەمی سەرمایەداریی دەکاتە متمانەپێکراوترین و ئاشتیخوازترین و یەکسانیخوازترین سیستەم لە مێژووی مرۆییدا. کەواتە هەراری دەیەوێت بڵێت جگە لە سەرمایەداری، ئابووری لە کۆی ملیۆنان مێژووی مرۆڤدا یان بوونی نەبووە، یاخود وەستاو بووە. دواجار ئایدیای «متمانەبوون بە دهاتوو» – واتا کرێدیت – بە هۆی ئەم «ئایدیا مەزنەوە» دەرکەوت و بەهێز بوو. ئادەم سمیس بە پێشنیارە شۆڕشگێڕییەکەیەوە کە ئەو قازانجانەی لە بەرهەمهێناندا بەگەڕدەخرێن ئاشتەوایی و یەکسانی دەهێنن، ئایدیایەکی کۆی مێژوونووسانی لیبراڵە.

ئەگەر بەگەڕخستنی قازانجی زیاتر لە بەرهەمهێناندا تاکە بژاردەی یەکسانی، خۆشگوزەرانی و ئاشتەوایی گشتییە، کەواتە با بپرسین بۆچی چینی سەرمایەداری هاوچەرخ لەسەر ملیاران ملیار دۆلاری سامانی بەگەڕنەخراو و توانای بەکارنەهێنراو دانیشتووە و دابەشی ناکات تا ئەو خۆشگوزەرانی و سامانە هاوبەشە گشتییەی هەراری باسی دەکات لە سەرمایەداریدا بەدیبێت؟ بۆچی سەدان ملیۆن خەڵک تەنانەت پێداویستییە سەرەکییەکانی ژیانیشیان نییە و دەشبێت هاوکات متمانە بە هەڵکشانی قازانجی سەرمایەدار بکەن تا ڕۆژێک لە ڕۆژان پشکی خێری ئەم قازانجەیان پێبگات؟ بەگەڕخستنی قازانج لە بەرهەمهێناندا یەک ئامانجی هەیە نەک زیاتر: هەڵکشاندنی زیاتری قازانج نەک دابەشکردنی هاوسەنگ و یەکسانی قازانج. ئەمەش مێژوو بە تەواویی سەلماندوویەتی و ئابووریناسێکی لیبراڵی وەک تۆماس پێکیتی، کە ناوبانگێکی جیهانی بەدەستهێناوە، لە کتێبەکەیدا بەناوی «سەرمایە لە سەدەی بیست و یەکدا» بە تەواویی ئەمەی پشتڕاست کردۆتەوە^[٥].

فەلسەفەی مێژووی نیۆلیبرال: هیچ ئەڵتەرناتیڤێک بوونی نییە

کاتێک مارگارێت تاتچە و ڕۆناڵد ڕەیگان لە سەرەتای دەیەی ١٩٨٠دا ڕێبازی بازاڕی ئازاد و، کۆمپانیای فرەنەتەوەی ناڕێساکراوی نیۆلیبرالیزمیان بەسەر جیهاندا سەپاند، تاتچەر بە شێوەیەکی بەناوبانگ، دروشمە ناسراوەکەی خۆی بە کار هێنا «هیچ ئەڵتەرناتیڤێک بوونی نییە» و دەیویست بڵێت هەردوو ئایدیۆلۆژییە گەورەکەی سەدەی بیست – فاشیزم و کۆمۆنیزم – شکستیان هێناوە، ئەمەش وایکرد تاتچەر بڵێت سەرمایەداریی بازاڕی ئازاد و نیۆلیبراڵ تەنها بژاردە و ئەڵتەرناتیڤی مانابەخشە. بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر، سێ دەیە دوای دروشمە بەناوبانگەکەی تاتچەر، هەراری نوسخە کاریکاتێرەکەی تاتچەر بۆ مێژوو دووبارە دەکاتەوە و دەڵێت چۆن دوای کەوتنی کۆمۆنیزم، تەنها «حیکایەتی لیبراڵ مایەوە». قەیرانی هەنوکەیی، وەک هەراری دەیبینێت، بریتییە لەوەی «لیبرالیزم هیچ وەڵامێکی ئاشکراوی بۆ ئەو کێشە گەورانە پێ نییە کە ئەمڕۆ ڕووبەڕووی دەبینەوە». ئێستا پێویستمان بەوەیە «حیکایەتێکی تەواو تازە بخوڵقێنین»، ئەمەش وەک وەڵام بەرانبەر بە قەیرانەکان. دوای کەوتنی کۆمۆنیزم و لەپێشدا زاڵبوونی بازاڕی ئازاد، لایەنگرانی لیبراڵ دیموکراسی – لەوانە فرانسیس فوکۆیاما – دەیانگوت ئەمە کۆتایی مێژووە و هیچ ڕۆژێک قەیران و ناڕەزایەتی بەرۆکی نەزمی لیبرڵ ناگرێت، هەشت ساڵ دوای کەوتنی کۆمۆنیزم، لە سیاتڵ لە ١٩٩٩دا لەناو جەرگەی لیبرال-دیموکراسیی ئەمریکا، یەکەم بزووتنەوەی گەورەی جیهانیی دژە-سەرمایەداری سەری هەڵدا تا دەگاتە ڕۆژی ئەمڕۆمان کە ڕەنگدانەوەی لە بزووتنەوەی دژە-گروپی ٢٠، لە شاری هامبورگی ئەڵمانیا لە ٢٠١٧دا کە بە گەورەترین بزووتنەوەی دژە-سەرمایەداریی لە سەد ساڵی ڕابردوودا ناسرا و تا ئەمڕۆش بەردەوامە. کەواتە تەنها «حیکایەتی لیبراڵ» نەمایەوە، حیکایەتی دژەلیبرڵیش سەری هەڵدایەوە.

پێدەچێت توانای مەعریفی و زانیاریی مێژوویی هەراری زۆر سنووردار بێت بەوەدا کە تەنانەت ئاسەواری هیچ یەکێک لە بۆچوون و تیۆر و تێزە بەناوبانگ و کاریگەرە جیهانییەکانی ٣٠ ساڵی ڕابردوو یان نابینرێن یاخود بە ئاسانی بەسەریاندا تێپەڕ دەبێت و لە بەرانبەردا سادەترین شیکاریی بۆ قورسترین و قوڵترین ڕووداوەکان پێشکەش دەکات، کە جگە لە میدیای لیبراڵ، هیچ شوێنێکی دیکە وەریناگرێت. تەنانەت وا پێدەچێت ئاگای لە هیچ یەکێک لە بناغە تازەکانی تیۆرە ئابوورییە تازەکانی بیرمەندانی پێشەنگی وەک کەت ڕاورۆس نەبێت، کە ئەمڕۆ لە ئاستی فراواندا لە دونیا مشتومڕیان لەسەر دەکرێت.

پەراوێز و سەرچاوەکان

1. https://www.haaretz.com/us-news/MAGAZINE-how-yuval-noah-harari-became-the-pet-ideologist-of-the-liberal-elites-1.6673776?fbclid=IwAR1_KMkC2pUm0ajgDNhKV74balRSnJbr1i-Ez8eH5GrRK7fCcMxBdv9jv1E
2. https://www.jeremylent.com/is-nature-a-machine.html
3. https://www.theguardian.com/books/2018/feb/02/strange-order-of-things-antonio-damasio-review
4. کاڕڵ مارکس: بەشدارییکردن لە ڕەخنەی فەلسەفەی مافی هێگل، وەرگێڕانی پێشڕەو محەمەد، ناوەندی هزریی شەهید ئارام، سلێمانیی، ٢٠١٦.
5. تۆماس پیکیتی: سەرمایە لە سەدەی بیستویەکدا، وەرگێڕانی بیلال محەمەد ئیسماعیل، ناوەندی ڕۆشنبیریی جەمال عیرفان، سلێمانیی، ٢٠١٧.

هەردوو کتێبەکەی هەراری، هۆشمەندەکان و ٢١ وانە، بەشێوەی فۆرماتی کیندڵ خوێنراونەتەوە بۆیە ژمارەی لاپەڕەکان دیارینەکراون:

Yuval Noah Harari, Sapiens: A Brief History of Humankind, Harper; Illustrated edition, 2015.

Yuval Noah Harari, 21 Lessons for the 21st Century, Random House; Reprint edition, 2019.

The post مێژوونووسێكی ئەڵتەرناتیڤ بۆ گێڕانەوەى نیۆلیبراڵ؟ appeared first on ژنەفتن.

هەر كاتێك ناوی واڵتەر بنیامین (١٨٩٢-١٩٤٠) دەهێنرێت، ڕاستەوخۆ مێشكمان بەلای ئەم پرسانەدا دەچن: ڕەخنەگرى كولتووریی، ڕەخنەگرى ئەدەبیی، تیۆریزەكاری میترۆپۆلیس (شارەگەورەكان)، پێگەى بەرهەمی هونەریی و دواجار فەلسەفەى مێژوو (ئەگەرچی بنیامین هەرگیز ئەم چەمكەى بەكار نەهێناوە). بەناوبانگترین بەشدارییەكانی بنیامینیش لە بواری سیاسییدا دەگەڕێتەوە بۆ تێزەكانی دەربارەى چەمكی مێژوو، تیۆرەكانی فاشیزم و هەروەها دیارترین داهێنانەكانیشی لە بواری هونەردا لە تێگەیشتن و شیكاریی ئەو بۆ بەرهەمی هونەریی لە سەردەمی دووبارە بەرهەمهێنانەوە تەكنیكییەكانەوە سەرچاوە دەگرێت. بەڵام بە گەڕانەوە بۆ نووسراوەكانی دەربارەى بودلێر، وەك خۆى ناویدەنێت: شاعیری لیریكیی سەردەمی باڵای سەرمایەداریی، تێدەگەین كە بنچینەییترین تێزەكانی دەربارەى سیاسەت و مێژوو و هونەر و تەنانەت تیۆر و ئایدیای شارنشینیی و میترۆپۆلیس، ڕیشەیان لەنێو لێكۆڵینەوەكانی ئەو دەربارەى بودلێر دایە. ئەم نووسراوەیە، هەڵوەستە لەسەر بودلێری بنیامین، چەمكەكانی فلانور، شەقامەكانی پاریس، قەرەباڵغیی، مۆدێرنیتە و سەرمایەداریی، دواجار چەمكی مێژوو دەكات. ئەگەرچی ئەم لێكۆڵینەوەیە تەرخانكراوە بۆ لێكدانەوەى بنیامین بۆ بودلێر، بەڵام خوێنەر بەتەنها شاعیرەكە ناناسێت، بەڵكو هەروەها ئاشنایەتیی لەگەڵ ئایدیا و چەمكەكانی بنیامینیش پەیدا دەكات.

وشە كلیلییەكان: بنیامین، بودلێر، فلانور، ئەلیگۆری، مالیخولیا، مۆدێرنیتە، بازاڕ، سەرمایەداریی

دەروازە

نزیكیی بنیامین بە بودلێرەوە، ناگەڕێتەوە بۆ دەیەى ١٩٣٠، بە تایبەت، سەردەمی نووسینی سەرەكیترین نووسراوەكانی دەربارەى شاعیرەكە بە ناوەكانی: “١. ئیمپراتۆریای دووەم لای بودلێر، ٢. سەنتڕاڵ پارك؛ و ٣. دەربارەى چەند تێما و ناوەڕۆكێكی شیعری بودلێر”، كە پاشان بەناوونیشانی “شاڕڵ بودلێر: شاعیری لیریكیی سەردەمی باڵای سەرمایەداریی”[1] چاپ دەبێت. هەروەها هەردوو “ئێكسپۆزێ”ی ساڵی ١٩٣٥ بەناوی “پاریس، پایتەختی سەدەى نۆزدە” و “ئێكسپۆزێ”ی ساڵی ١٩٣٩ بە ناوی “پاریس، پایتەختی سەدەى نۆزدە” كە پاشان دەبنە بەشی یەكەمی كتێبی “پڕۆژەى پاساژەكان“، و هەروەها بەشێكی بەرفراوانی هەمان كتێب، كۆنڤولتی J، بۆ بودلێر و بە ناوی ئەوەوە تەرخانكراوە[2]. بنیامین خۆی لە سەرەتای سەدەى بیست و بە دیاریكراوی لە سەرەتای دەیەى ١٩٢٠دا دەستدەكات بە وەرگێڕانی شیعرە پەخشانییەكانی بودلێر، بە ناوی “تابلۆ پاریسییەكان” و پێشەكییە بەناوبانگەكەشی بۆ شیعرە وەرگێڕدراوەكانی شاعیر، بە ناوی “ئەركی وەرگێڕ” دەنووسێت، كە تا ئەمڕۆ مشتومڕسازترین دەقێكە نووسرابێت. پێویستە ئاماژە بەوە بكەم، ڕاستە ئەم دەقە وەك پێشەكیی بۆ تابلۆ پاریسییەكانی بودلێر نووسراوە، بەڵام بە هیچ شێوەیەك دەستوپەنجە لەگەڵ شیعری شاعیردا نەرم ناكات، بەڵكو دەكرێت جورئەت بكەین و بڵێین لە بنچینەدا ئەم دەقە پەیوەندیی بە بودلێرەوە نییە؛ لە بەرانبەردا، ئەم نووسراوە پوخت، كورت، ئاڵۆز و ناڕوونە، پاشان دەبێتە دامەزرێنەری تێزی وەرگێڕان وەك تیۆر و پراكسیسی مۆدێرنیتە[3]، ئەم دەقە لە ئۆكتۆبەری ساڵی ١٩٢٣ بە زمانی ئەڵمانیی چاپ و بڵاو دەبێتەوە. بەڵام لە ساڵی ١٩٣٤دا، لە نامەیەكیدا بۆ ئەلفرێد كوهن، باس لە پڕۆژەیەكی گەورە دەكات دەربارەى پاریس و پاساژەكانی، كە لە ڕێگای بودلێرەوە دەست بۆ ئەم كارە دەبات[4].

بنیامین هاوكات دەستیكردبوو بە دەستنیشانكردنی پڕۆژەكەى دەربارەى بودلێر لە سێ بڕگەدا، “بودلێر وەك ئەلیگۆریست”، “پاریس وەك ئیمپراتۆری دووەم لای بودلێر” و دواجار و گرنگتر لە هەموویان، “كاڵا وەك بكەرێكی شیعریی”. ئەگەرچی ناوونیشانی یەكەم و سێیەم، هەرگیز وەك لێكۆڵینەوەى سەربەخۆ تەواو نەكران، جگە لە بەجێمانی كێوێك لە تێبینیی كە كۆمەكمان پێدەكەن، دوای خۆی، ئەم پڕۆژەیە تەواو بكەین، بەڵام ناوونیشانی دووەم، وەك پڕۆژەیەكی سەربەخۆ و پاشان بەشێك لە كتێبی “پڕۆژەى پاساژەكان” و بەشێكی كتێبەكەى دیكەی، “شاڕڵ بودلێر: شاعیری لیریكیی سەردەمی باڵای سەرمایەداریی” لە فۆرمی لێكۆڵینەوەى تەواوكراودا، بەدەستمان گەیشتوون. سەرەڕای ئەوە، بۆ تێگەیشتنی زیاتر دەربارەى ئەلیگۆریزم (تەمسیلنووسیی)، كتێبی “سەرچاوەى درامای ماتەمی ئەڵمانیی” (Ursprung des deutschen Trauerspiels)^[5] یارمەتیمان دەدات وردتر لەم پرسە تێبگەین؛ ئەگەرچی بنیامین لەم كتێبەدا هەڵوەستە لەسەر بودلێر ناكات.

ئەڵبەتە شیكارییەكانی بنیامین بۆ بودلێر، جیاوازە لە سەرجەمی ئەو شیكارییانەی پێش خۆی و دوای خۆی ئەنجامدراون و زۆرجار ئاماژە بە چەمكی “بودلێری بنیامین” دەكرێت، نەك شیكاریی و تەفسیری بنیامین بۆ بودلێر؛ بە مانایەكی دیكە، ئەو بودلێرەى لە ڕێگای بنیامینەوە دەیناسین، مەرج نییە هەمان ئەو بودلێرە بێت كە لە سەدەى نۆزدەدا هەبووە. سەرەڕای ئەمە، زیادەڕۆیی لەم بۆچوونەدا هەیە، چونكە بنیامین لە ڕاستیدا نەیویستووە بودلێرێكی دیكە دروست بكات، بەڵكو بە سادەیی ویستوویەتی لە ڕێگای بودلێرەوە و دانانی وەك ئەلیگۆریست، لە خەسڵەتی سەرمایەداریی سەدەى نۆزدە تێبگات، لە خەسڵەتی پارادۆكس و ناكۆكیی چینی ناوەڕاست و بۆرژوازیی فەڕەنسیی، ئەو چینە ناوەڕاستە (واتا لە زاراوە ماركسییەكەیدا وردەبۆرژوازییەى) جارێك دژی ڕژێم، جارێك لایەنگری ڕژێم، پاشان بۆهیمیای سەرگەردان، ماوەیەك ئاڤانت گاردیست و دواجار لە سەدەى بیستدا، دەچێتە باوەشی فاشیزمەوە. بنیامین دەیەوێت كۆد و ڕەمزەكانی ئەم ناكۆكییە كەشف بكات.

بنیامین هاوكات، نەك تەنها بە بودلێر، بەڵكو گرنگییەكی زۆرتری بە هاوچەرخەكانی شاعیرەكە، كۆمەڵگای فەڕەنسیی ئەو ڕۆژگارە، بیرە شۆڕشگێڕییەكان، كە مێشك و زەینی شارنشینەكانی داگیركردبوو، پاڵەوانە تازەكانی بەها گۆڕاوەكان دەدا، واتا: “لە كاتێكدا لە كۆمەڵگای باڵادا ببوو بە مۆدێل كە بەدگومان بیت، كەچی لەلاكەى دیكەوە، چینەكانی خوارەوەى كۆمەڵگا بەهایەكی زیاتریان بۆ یاخیبوون و ڕاپەڕین و شۆڕش دادەنا”. باریكاد، سەنگەرەكانی شەقامەكان، شۆڕشەكان، كە وەك كەرنەڤاڵ دەبینران، ئەو تێما و ناوەرۆكانەن، سەرجەمی كتێبی “پڕۆژەى پاساژەكان”یان بۆ تەرخانكراوە.

فلانور، كەسێكی ناو شارە گەورەكان كە بە چێژ و خۆشیی و هاوكات تەمەڵییەوە دەسوڕێتەوە، لە ژیانی ڕۆژانە ڕادەمێنێت، بە فزوڵییەوە هەڵسەنگاندن بۆ قەرەباڵغییەكان و پەنجەرەى دووكانەكان دەكات،

هەروەها بنیامین لێكۆڵینەوەى لە سەرهەڵدانی دیاردەى نوێی قەرەباڵغیی (Menge) دەكرد، كە لە سەدەى نۆزدە، لە شارە گەورەكاندا، دەركەوتبوو: “جەماوەرێكی بێكۆتایی خەڵك، كە هیچ كەس بە ڕوونی هاوسێكەى نابینێت، بەڵام لە هەمانكاتدا هیچ كەسیش نادیار نییە، بەڵكو دەبینرێت”. ئەمە ئەو شوێنەیە چەمكی فلانور (flâneur) تیایدا دەردەكەوێت. فلانور، كەسێكی ناو شارە گەورەكان كە بە چێژ و خۆشیی و هاوكات تەمەڵییەوە دەسوڕێتەوە، لە ژیانی ڕۆژانە ڕادەمێنێت، بە فزوڵییەوە هەڵسەنگاندن بۆ قەرەباڵغییەكان و پەنجەرەى دووكانەكان دەكات، كە دواتر باسی دەكەم. بودلێر خۆشی فلانورێك بوو، بە فزوڵییەكی گەورەوە ڕووبەڕووی ئەو جیهانە تازەیەى دەوروبەری دەبووەوە، كە لەسەر فۆرمی قەرەباڵغیی، پاساژەكان، فیستیڤاڵەكان و هتد دەركەوتبوو. بودلێر كۆمەڵە كەرەستەیەك دەخاتە بەردەستی بنیامین، تا لە كتێبەكەیدا بە ناوی “پڕۆژەی پاساژەكان” بەوردیی، لە ڕوانگەى ماتریالیزمی مێژووییەوە، لێكۆڵینەوە و شیكاریی بۆ ژینگەى نوێی شارنشینیی و ناكۆكیی و دژبەرییەكانی، ڕووداوەكان و شۆڕشەكان و هتد بكات. هاوكات كتێبەكە بە تەنها باسی بودلێر ناكات، وەك لەسەرەوە ئاماژەم پێكرد، بەڵكو هاوچەرخەكانی دیكەش لەئارادان: ئۆنۆرە دو بەلزاك، ئەلێكساندەر دوما، ئەدگار ئالن پۆ، ڤالێری، ڤیكتۆر هوگۆ و هتد، و لەسەرووی هەموویانەوە: كاڕڵ ماركس.

ئەگەرچی، تەفسیركارانی دیكەى بودلێر، بە گشتیی شاعیرەكەیان بە “سیمبولیست” لەقەڵەم داوە و شیعرەكەشی بە ناوی “پەیوەندییەكان” وەك نموونەیەكی دەقی سیمبولیستیی بینراوە. ئەلیگۆریزم (تەمسیلنووسیی) لێكدانەوەى زەینی داهێنەرانەى بنیامینە و بۆ ئەم مەبەستەش، شیعری “سوان: بۆ ڤیكتۆر هوگۆ”(Le Cygne)ی بودلێر بە نموونە وەردەگرێت. بودلێر، لە ڕاستیدا، لەم شیعرەدا، دەستدەكات بە ئەلیگۆریزەكردنی پاریس، كە بنیامین دەیكاتە ناوەند و سەنتەری سەدەى نۆزدە. ئەم دیمەنە شارنشینییە لەژێر هەیمەنەى دووبارە دیزاینكردنەوەى بارۆن هاوزماندا، هەمان ئەو شتەیە كە ماركس لە تێگەیشتنیدا بۆ سەرمایەداریی، لە “مانیفێستی پارتی كۆمۆنیست“دا ئاماژەى پێدەكات: “هەرشتێك ڕەق و بەستوو بێت، دەبێتە دووكەڵ و بەهەوادا دەچێت”[5]. بودلێر تەماشای ڕووخاندنی شارەكە و دووبارە بونیادنانەوەى دەكرد. ئەزموونی شارنشینیی، ببووە ئەزموونێكی تێپەڕ و ئینتیقالیی، شارێك دەیویست لە دەستی شۆڕش و یاخیبوون، بە كورتیی، لە دەستی چینی كرێكار و باریكاد و سەنگەری شەقامەكانی، ڕزگاری ببێت. شارێك لەژێر دەستی بۆرژوازیی سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ناپۆلیۆنی سێیەمدا. بودلێر، فلانور و بینەری ئەم ڕووداوانە بوو. وەك بنیامین لە “ئێكسپزێ”ی ساڵی ١٩٣٥دا بە ناوی: “پاریس، پایتەختی سەدەى نۆزدە”دا، كە پاشان دەبێتە بەشی یەكەمی كتێبی “پڕۆژەى پاساژەكان” باسی دەكات:

“چالاكییەكانی هاوزمان بەسترابوونەوە بە ئیمپریالیزمی ناپۆلیۆنییەوە. لوویی ناپۆلیۆن گەشەى بە سەرمایەى وەبەرهێنان و سەرمایەگوزاریی دەدا، و پاریسیش ئەزموونی جوڵەیەكی خێرا و توندی قۆرخكاریی دەكات، بازرگانییكردن بە ئاڵوگۆڕی پشكەكانەوە شوێنی فۆرمەكانی قوماركردن دەگرێتەوە كە لەبەرەبەیانی كۆمەڵگای فیودالیدا هەبوون. فەنتاسماگۆریای شوێن، كە فلانور خۆى پێوە سەرقاڵ دەكات و تیایدا دێت و دەچێت، شوێنی خۆى لەنێو فەنتاسماگۆریای زەمەندا دەبینێتەوە، كە قومارباز ئالودە و مودمینی ببوو”[6].

خوێنەری ڕۆمان تەنهایە و لە گۆشەیەكی ماڵەكەیدا، لەبەر چرا و بە تەنهایی ئەزموونێكی گۆشەگیركراو كۆدەكاتەوە، كە خۆی تیایدا بەشدار نییە و پاڵەوانی ڕۆمان بەسەریدا دەسەپێنێت، بەڵام خوێنەر/بیسەری شیعر، لە ڕابردوودا و تا ئێستاش، دەكرێت وەك ئەزموونێكی كۆیی و دەستەجەمعیی ببینرێت.

لەنێو ئەم هەلومەرجە تازەیەدا، بودلێر تێبینیی ئەوە دەكات كە شاری مۆدێرن بە جۆرێك دیزاینكراوە تا ئاسانكاریی بۆ دەرككردن و ئەو تێگەیشتنە زووتێپەڕ و خێرایانە بكات كە هەرگیز لە توانای شۆك و هەژانەكانیاندا دووبارە نابنەوە. لەنێو ئەم ساتە خێرایانەدا، واتا زەمەنی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریی، لەنێو میترۆپۆلیس و شارە گەورەكاندا، بكەرێكی دیكە سەرهەڵدەدات، كە بودلێر بە وردیی تێبینیی دەكات: ژن. ئەم بكەرە چیتر وەك بكەرێكی ماڵەوە نامێنێتەوە، بەڵكو ڕۆڵی مۆدێل و فاشیۆن دەگێڕێت. جوانییەكەى، كە لە ڕێگای مۆدێلەوە لەسەر چێژ و سەلیقەى بۆرژوازیی دادەمەزرێنرێت، ڕاستەوخۆ پەیوەندیی بە سیستەمی بەرهەمهێنانی قازانجەوە دەكات. لێرەوەیە لەنێو ئەم شارانەدا جۆرێكی دیكەى ئەزموون سەرهەڵدەدات، كە بنیامین ناوی دەنێت: ئەزموونی گۆشەگیر و دابەشكراو (Erlebnis). ئەم ئەزموونە ڕاستەوخۆ لە ئەزموونی ڕاستەقینەى مرۆڤەوە (Erfahrung) سەریهەڵداوە. ئەزموونی یەكەم، دابەشكراو، گۆشەگیركراوە؛ ڕاستە لەنێو شارە گەورەكاندا دەرفەتی گەڕان و هاتوچۆی هەیە، بەڵام ناچالاكە. لە كاتێكدا ئەزموونی دووەم، ئەزموونێكی پڕ لە جوڵە بووە، تەنانەت خودی وشە ئەڵمانییەكەش، كە بنیامین بەكاریهێناوە، لە چەمكی گەشت و سەفەر و جوڵەوە سەرچاوەى گرتووە: (Fahren) واتا گەشتكردن و (Erfahrung) واتا ئەو كەسەى گەشت دەكات، و ئەزموون كۆدەكاتەوە و پاشان لەگەڵ خەڵكانی دیكەدا هاوبەشی دەكات. نموونەیەكی سادە بۆ ئەم دوو جۆرە ئەزموونە: مەرگ. لە ئەزموونی ڕاستەقینەدا، مرۆڤ، پێشتر لەساتی سەرەمەرگدا، هەرگیز بە تەنها نەدەبوو، بەڵام لە ئەزموونی گۆشەگیركراودا، مرۆڤ لە قاوشێكی نەخۆشخانەدا بە تەنها دەمرێت. ئەگەر نموونەیەكی دیكە بهێنینەوە، كە دەكرێت ڕاستەوخۆ پەیوەندیی بەم بابەتەوە هەبێت: خوێنەری ڕۆمان و خوێنەری شیعر. خوێنەری ڕۆمان تەنهایە و لە گۆشەیەكی ماڵەكەیدا، لەبەر چرا و بە تەنهایی ئەزموونێكی گۆشەگیركراو كۆدەكاتەوە، كە خۆی تیایدا بەشدار نییە و پاڵەوانی ڕۆمان بەسەریدا دەسەپێنێت، بەڵام خوێنەر/بیسەری شیعر، لە ڕابردوودا و تا ئێستاش، دەكرێت وەك ئەزموونێكی كۆیی و دەستەجەمعیی ببینرێت. ئایا نەتانبینیوە و نەتانبیستووە شاعیران لە مەیدانە گشتییەكاندا شیعریان دەخوێندەوە و زۆرجار شیعرەكانیان دەبووە هەڵگیرسێنەری مەشخەڵی ڕاپەڕین؟ بنیامین لە تیۆری “حیكایەتخوانیی”دا بە وردیی باسی ئەم دوو جۆرە ئەزموونە دەكات، كە لێرەدا دەرفەتمان نییە باسی بكەین و لە كاتی دیكە و شوێنی دیكەدا دەگەڕێینەوە سەری.

یەك: بودلێر وەك ئەلیگۆریست

شیعری “سوان”، یاخود باڵندەى دەریا، كە بودلێر پێشكەشی ڤیكتۆر هوگۆی كردووە، دیارترین نموونەیە بۆ دانانی شاعیر وەك ئەلیگۆریست لەلایەن بنیامینەوە:

پاریس دەگۆڕێت، بەڵام هیچی لە ڕەشبینییم نەگۆڕی

کۆشکە نوێیەکان، دار و ئاسنەبەستراوەکان،

هەرچی کەڵەکەبووە، گەڕەکە کۆنەکان

هەمووی بۆمن بوون بە ئەلیگۆریی

ئازیزترین یادەوەرییەکانیشم لە بەرد قورسترن

بودلێر لەم شیعرەدا دەڵێت: “هەموو شتێك بۆ من دەبێتە ئەلیگۆریی” (tout pour moi devient allégorie)، یاخود “هەموو شتێك لە مندا دەبێت بە ئەلیگۆریی”. هەروەها بەكارهێنانی ئەلیگۆرییش لای بودلێر، “بەشداریكردنییەتی لە مۆدێرنیتەدا”. بەكورتیی لە نووسراوەكانی دانتێ ئەلیگیرێ (نموونەى دەقی ئەلیگۆریی)دا ئێمە مانایەكی حەرفییمان هەیە؛ پاشان مانای ئەخلاقیی، كە تاكەكان لە ژیانی فەردیی خۆیاندا هەڵیدەبژێرن و دەكرێت لە ڕەنگدانەوەى باڵادەستیی كۆمەڵگادا ببینرێتەوە؛ ئینجا مانای ئەلیگۆرییمان هەیە، كە دەكرێت لەلایەن بكەرە تاكەكانەوە لەنێو گێڕانەوەدا ببینرێتەوە؛ دواجار مانای هاوشێوەیی (ئەنالۆژیی)، كە تیایدا چارەنووسی دواجارەكیی ڕۆح یان دەروون، بانگ دەكرێتەوە. بەڵام ئەو مانایەى بنیامین بۆ ئەلیگۆریی بەكاری دەهێنێت و بودلێری پێ شەرح دەكات، مانایەكی فراوانی هەیە؛ ئەم چەمكە شێوازێكە بۆ بینینی هەر ئۆبژێكت (بابەت)، وێنە یاخود دەقێك وەك شتێكی فرەبنەما، فرەڕووخسار و دواجار فرەمانا. جیهانی ماناكان تاكڕەهەند نین، وەك سیستەمی پۆزەتیڤیستیی بانگەشەى بۆ دەكرد. بنیامین یادەوەریی (چەمكێكی ڕادیكاڵ لە فیكری ئەودا) وەك ئەلیگۆرییەكی سیاسیی دەخوێنێتەوە. نووسراوە ئەلیگۆرییەكانی بودلێر، بە ڕۆشنییەكی تەواو و بێكۆتاییەوە ناسەقامگیریی بەرەى مۆدێلپەرستیی سەرمایەدارییان پیشان دەدا. لەبەر ئەوەیە، بنیامین ناو لە بودلێر دەنێت شاعیرێكی نامۆبوون و بەشتبوون، لێكدەرەوەیەكی كۆمەڵگای بەرهەمهێنانی كاڵایی، واتا كۆمەڵگایەك تیایدا شتی نوێ وەك گەڕانەوەی ئەبەدیی و هەمیشە یەكسان (ever-same) پیشان دەدرێت، فراوانییەك كە فلانوری تاق و تەنها لەخشتە دەبات[7].

بنیامین پێیوابوو فەلسەفە توانای گۆڕینی جیهانی نییە، تەنها كارێك شیكاریی دروستی فەلسەفیی بتوانێت بیكات، ئەوەیە كۆمەكمان بكات كە وێنەیەكی دروستترمان بۆ واقیع هەبێت

بنیامین لە كتێبی “سەرچاوەى درامای ماتەمی ئەڵمانیی“دا، كە بۆ یەكەمجار چەمكی ئەلیگۆریی بەكاردەهێنێت، باس لەوە دەكات، ئەلیگۆریست، لە ڕێگای لێكۆڵینەوە لە شتە مردوو و بێ گیانەكانەوە لەسەر سەكۆ بە مانای شاراوەیانەوە، ئەو مانایانەى دەبێت ڕزگار بكرێن، دەستدەكات بە كەشفكردنی دیوە ڕاستەقینەكانی كۆمەڵگای سەرمایەداریی. واتا ئەو ئۆبژێكت و بابەتانەى لە كۆمەڵگای بەرهەمهێنانی كاڵاییدا ڕەهەندی قودسییان پێدراوە، لە موقەدەس دادەماڵرێن. بەڵام، بە ئاشكراكردنی ئەم دیوە شاراوانەى ئۆبژێكتەكان، واتا ئەم كردەیە، هاوكات وێرانكردن و لەناوبردنی جیهانی خاڵیی و بەتاڵیش بەدوای خۆیدا دەهێنێت. لێرەدا، لای بنیامین چەمكی ئەلیگۆریی، بەتەنها ڕەهەندێكی تیۆریی نییە، بەڵكو ڕاستەوخۆ پەیوەندیی بە ماتریالیزمی مێژوویی و پرۆلیتاریاوە دەكات. بە وشیاربوونەوە بەرانبەر بە تێزی یانزەهەمی كاڕڵ ماركس دەربارەى لودڤیگ فۆیەرباخ: “فەیلەسوفان تا ئێستا بە شێوازی جۆراوجۆر تەنها تەفسیری جیهانیان كردووە، بەڵام خاڵەكە بریتییە لە گۆڕینی جیهان”، بنیامین دەستی كردبوو بە داڕشتنی تیۆرەیەكی ڕادیكاڵ دەربارەى ئەلیگۆریزم وەك ئاشكراكردن و هێنانەوەى مێژووی ڕابردوو. لەبەرئەوە وەك شتێكی بێلایەن سەیری مێژووی نەدەكرد، بەڵكو نووسین دەربارەى ڕابردوو بۆ ئەو فۆرمێكی تۆڵەكردنەوە بوو. جگە لەوە، بنیامین پێیوابوو فەلسەفە توانای گۆڕینی جیهانی نییە، تەنها كارێك شیكاریی دروستی فەلسەفیی بتوانێت بیكات، ئەوەیە كۆمەكمان بكات كە وێنەیەكی دروستترمان بۆ واقیع هەبێت.

لەسەر سەكۆی درامای ماتەم(Trauerspiel)دا، ئۆبژێكت و بابەتە بە ئەلیگۆرییكراوەكان وەك وێرانە یاخود كەلاوە كەڵەكەبووەكان دەردەكەون – و ئەمەش دەرفەتێك لەبەردەم بینەر/خوێنەر/بیسەردا دەكاتەوە قوڵببێتەوە ناو مێژووەوە كە هەموو وشیارییە ساختە و فۆرمە موقەدەسكراوەكان ئاشكرا بكات و ببینێت. كاتێك سەرمایەداریی حەز دەكات جیهان وەك شتێكی چوونییەك، زەمەن وەك شتێكی بەتاڵ و هۆمۆژێن و چوونییەك، كۆمەڵگا وەك نەتەوەیەكی وەك یەك پیشان بدات تا هەلومەرجی ئێستای دەسەڵاتدارێتیی خۆی بسەپێنێت، ئەوا، وەك بنیامین ئاماژەى بۆ دەكات: “لە ڕوانینی ئەلیگۆرییانەدا، وێنەكە نەك یەكگرتوو، بەڵكو كەرت كەرت دەردەكەوێت، وێران… [نەك ئەوەى كۆمەڵگای بەرهەمهێنانی كاڵایی دەیەوێت وەك فیستیڤاڵ پیشانی بدات]… دەركەوتەى ساختەى ئەم گشتێتییە[ی سەرمایەداریی] لەناو ڕوانینی [ئەلیگۆرییدا] بە تەواویی لەیەك جیادەكرێنەوە. لەبەرئەوە ئایدۆس دەردەكەوێت، چوونییەك یان لەیەكچوون لە بوون دەكەوێت” و ئەو جیهانە ساختەیەى كۆمەڵگای كاڵایی، كە ئینسانەكان نامۆ دەكات، دەیەوێت وەك كۆمەڵگایەكی یەكسانیخواز و ئەبەدیی پیشانی بدات، لەناو سیستەمی دەرككردنی ئەلیگۆرییدا، دیوە تاریكەكەى ناو ڕۆشناییە ساختەكەى ئاوەڵا دەكرێت و ئیتر بە ڕووتیی دەبینرێت[8]. لێرەوەیە بنیامین دەیەوێت بودلێر وەك شاعیری ئەلیگۆریست، سەرەڕای ناكۆكیی و دژبەرییەكانی، بەكاربهێنێت. ئەم چەمكە لە كۆتاییەكانی سەدەى بیستدا، بۆ یەكەمجار لەلایەن تێری ئیگڵتۆنەوە لەكتێبەكەیدا دەربارەى بنیامین (1981)، دژ بە ئەدەبیاتی ئینگلیزیی بەكاردەهێنرێت. ئیگڵتۆن دەیەوێت لە ڕێگای ئەم چەمكەوە ئەوە ئاشكرا بكات كە ئەدەبیاتی ئینگلیزیی، ئەگەر بە تەواویی لەپشتی نەزمی باڵادەست و چینی حاكمەوە نەبووبێت، هەرگیز دژیشی نەبووە[9].

“دەبێت ڕێگای خۆمان لە ڕێگای گوڵەكانی خراپەوە بەو مانایەوە بدۆزینەوە كە چۆن شتەكان دەبن بە ئەلیگۆریی. بەكارهێنانی پیتە گەورەكان دەبێت بە وریاییەوە بگیرێنەبەر”

شیعری بودلێر، بەنموونەییكردنی فرەڕەهەندیی ماناییە لە ئاستێكی بەرچاودا، وەك بنیامین تێبینییكردووە؛ هەر هەلومەرجێك لە ئێستادا، بە شێوەیەكی دیالەكتیكیی پەیوەندیی بە هەلومەرجێك لە ڕابردوودا دەكات. هەروەها بەئەلیگۆرییكردن (Allegorization) ڕێگاخۆشكردنە بۆ بەكەسییكردنی هێزەكان، كە لەبەرەى پێچەوانەدا دەكرێت وەك شتی ئەبستراكت و سەروو كەسیی ببینرێن. بیرلەوە بكەنەوە، بەخوداییكردنی سیستەمی حوكمڕانیی، لە سەردەمی پاشایەتییدا. واتا ئەو مافە خواییەى بە پاشا دەبەخشرێت، نەخێر بەئەلیگۆرییكردن ئاشكرای دەكات: مرۆڤەكان. هەروەها بەئەلیگۆرییكردن ڕابردووی بێ ناوان و سەركوتكراو و قوربانییانیش ئاشكرا دەكات: ڕابردوو وەك ئۆبژێكت و شتێكی مێژووگەرییانە لێرە نییە تا ڕەهەندی جوانیناسیی لە نووسینەوەیدا پێ ببەخشرێت، بەڵكو لێرەیە، تا ئێستای پێ قەیراناویی بكرێت؛ ئێستای چینە باڵادەستەكان. لەبەر ئەوە بنیامین ئەم فیگورە بەكەسییكراوە لە پیاسەى بەردەوام لەگەڵ و لەدەرەوەى شیعرەكانی بودلێرەوە دەدۆزێتەوە. لێرەوەیە كە لە یەكێك لە كۆنڤولتەكانی كتێبی “پڕۆژەىپاساژەكان“دا دەڵێت: “دەبێت ڕێگای خۆمان لە ڕێگای گوڵەكانی خراپەوە بەو مانایەوە بدۆزینەوە كە چۆن شتەكان دەبن بە ئەلیگۆریی. بەكارهێنانی پیتە گەورەكان دەبێت بە وریاییەوە بگیرێنەبەر”[10].

وێنەى دیالەكتیكیی (dialektische Bild) ڕابردوو بە ساتی ئێستاوە دەبەستێتەوە؛ ڕابردوو بۆ ڕۆشنایی خستنەسەر لە دەقیقترین ساتی خۆیدا لێرەیە، كە ئێستا، ئەگەر بیەوێت ڕزگار بكرێت، پێویستی پێی دەبێت – بە پێچەوانەوە، ئەگەرنا، هیچ جۆرە ئینتیقال، گواستنەوە و پاشان ڕزگاربوونێك ڕوونادات. ئەگەر ئەمەش ڕووبدات، وەك فلاشێكی خێرا، ساتێكی بێ زەمەن، كە دیالەكتیك دەوەستێنێت، دەبێتە ئامرازێك كە زەمەنی ئێستا، یاخود ئەوەى بنیامین ناوی دەنێت: بەردەوامیی مێژووی چینە باڵادەستەكان، دەتەقێنێتەوە. ئەم ساتانە لای بودلێر بە بەردەوامیی ڕوودەدەن. فلانور دەستدەكات بە بەئەلیگۆرییكردنی سەرجەمی ئەو شتانەى لەبەردەمیدا قوت دەبنەوە، لە كاتێكدا خۆى لە هەموو چالاكییەك بە دوور دەگرێت، بەڵكو تەنها بە ئەبڵەقیی و بە زەقییەوە دەڕوانێتە شتەكان؛ و بە جۆرە ڕوانینێكی وەهای ڕۆشنبیرییانە (ئێوە ناوی بنێن تەمەڵانە)، تێگەیشتن لە وێرانەكانی شاری مۆدێرن دەباتە ناو ئەلیگۆرییەوە.

دوو: ئەلیگۆری و مالیخولیا

بنیامین لە وتاری “سەنتڕاڵ پارك“دا دەربارەى بودلێر، بە وردیی هەڵوەستە لەسەر چەمكی مالخولیا دەكات و دەڵێت: “دەستەواژەكەى میلانكتۆن، ئەومالیخولیاپاڵەوانییە، بە شێوەیەكی باڵا بلیمەتیی بودلێر وەسف دەكات. بەڵام مالیخولیای سەدەى نۆزدە، خەسڵەتێكی نامالیخولیای سەدەى حەڤدەى هەبوو”[11]. دی ئەنیمای فیلیپ میلانكتۆن (١٥٤٨) بەرهەمێكی هیومانیستیی كۆتاییەكانی سەدەكانی ناوەڕاست بوو كە ڕۆڵێكی بنچینەیی لە ستایشكردن و زەقكردنەوەى ئایدیای مالیخولیا یاخود میلانكۆلی (melancholy)دا هەبوو. لە كاتێكدا زانا و لێكۆڵەرە یەكەمینەكانی سەدەكانی ناوەڕاست مالیخولیایان تەنها وەك ئازار، ڕەنج، یان ئەشكەنجەیەك دەبینی، كەچی بەرهەمەكەى میلانكتۆن پرۆسەیەك دادەمەزرێنێت كە بەهۆیەوە مالیخولیا بەشداریی لەگەڵ شێتیی داهێنەرانە، یاخود مەستیی بلیمەتییانەدا دەكات كە لەلایەن ئەفڵاتونەوە باسكرابوو. مالیخولیا چیتر هێزێكی جوڵێنەر نییە لەپشتی شەیدایی لێكۆڵەرانی ناو جیهانی كتێبەكانەوە، بەڵكو هەروەها دەبێتە سەرچاوەیەكی بەرهەمدار بۆ پاڵنەر و ئیلهامە هونەرییەكانیش. بەرهەمەكەى بنیامین دەربارەى درامای ماتەمی سەردەمی بارۆك، لێكۆڵینەوە لە شاكارە هونەرییەكەى ئەلبرێشت دورەر بە ناوی مالیخولیا دەكات. پیشاندان و شیكاركردنی ئەلیگۆرییانەى ئەم شاكارە هونەرییەى دورەر، چەمكی ئەلیگۆریی لای بنیامین و بودلێر ڕوونتر دەكاتەوە.

لە ڕێگای دووانە نیشانەى ئەلیگۆری و مالیخولیاوە، بودلێر دەستدەكات بە تێبینییكردن و تەماشاكردنی ئەم جیهانە و ئێمەش دەبێت لە هەمان كاتدا بە وردییەوە تێبینیی ئەم كاتیگۆرییانەى قۆناغی پێش مۆدێرن بكەین. دەیڤد هارڤەى لە كتێبە ناوازەكەیدا بە ناوی: “پاریس، پایتەختی مۆدێرنیتە” (كە بە ئیلهام وەرگرتن لە بنیامین نووسیویەتی) باس لە هەبوونی ڕێبازێكی چوار میزاج یان حاڵەت دەكات بۆ كۆنتڕۆڵكردنی جەستەى مرۆیی و لەم ڕووەوە لەژێر نیشانە ئەستێرەییەكانی چارەنووسمانەوە ئاماژە بەم حاڵەتانە دەكات. و مێژوونووسانی هونەر ئاماژەیان بە بەرهەمە هونەرییە ئەلیگۆرییەكەى دێلاكروا بە ناوی ئازادیی لە سەنگەرەكاندا (١٨٣٠) كردووە. دوای ئەمە، مۆدێل و شێوازی ئەلیگۆریی تەنها دەبێتە شتێكی ئەكادیمیی و بێزاركەر، و لەلایەن ئەكادیمییە خاوەن ئیمتیازەكانەوە تەنها وەك پڕۆژەیەكی سەر بە مێژووی كولتووریی، لێكۆڵینەوەى لەسەر دەكرێت. و هەوڵی بنیامین بۆ لێكدانەوەى مالیخولیا و ئەلیگۆریی، هەوڵێك بوو بە ئاراستەى ڕزگاركردنی لە چنگی ئەكادیمییەكان، بە كورتی: هەوڵێك بوو بۆ نووسینەوەى مێژووی هونەر نەك وەك ئۆبژێكت و بابەتێكی مێژوویی سەر بەڕابردوو، بەڵكو هێنانی بۆ ئێستا و، دواجار نووسینەوەى مێژووی هونەر لە ڕوانگەى چەوساوانەوە. تێزی ئاوێتەكردنی ئەلیگۆری و مالیخولیا ئەم دەرفەتەى بە بنیامین بەخشیبوو. خۆ ئەگەرچی بودلێر دەكرا هەردوو مۆدێلەكە دەرك بكرێت و نیشان بدرێت. وەك ئەمڕۆ ئەكادیمیا ئەم پێگەیەى بە بنیامین بەخشیوە كە خۆى هەم نەیویستووە و هەم هەرگیزیش پێینەگەیشتووە. مێژوو لە ئەكادیمیادا دەبێتە مێژووگەرایی (historicism)، واتا هاوسۆزییكردن لەگەڵ چینە باڵادەستەكان، لە شەقامیشدا دەبێتە مێژوو لە سەنگەرەكاندا، واتا خەباتی چینایەتیی و جەنگی پارتیزانی. ئایا ناونیشانی بودلێر و شەقامەكانی پاریس چ شتێك ئاشكرا دەكات؟

ئێمە نازانین ئەگەر بودلێر ئاگای لە بەرهەمی فریشتەى مالیخولیای ئەلبرێشت دورەر بووبێت؛ بەڵام بنیامین بە وردیی لێكۆڵینەوەى لەسەر كردووە. هاوشێوەى فریشتەى نوێ، فریشتەى مالیخولیاش بۆ بنیامین دەبێتە دەرفەتێكی گەورە بۆ تێگەیشتن لە ڕابردوو و هاوكات لە ئەمڕۆ. وێنەى فریشتەى مالیخولیا، فریشتەیەك لەنێو تاریكیی و پەرێشانییدا پیشان دەدات، ئیفلیج، لەپەلوپۆ كەوتوو، كە پێدەچێت بەهۆی مالیخولیاوە بەسەریهاتبێت، چاودەبڕێتە مەودایەكی دوور، كە بەكەرەستەگەلێكی زۆری تازە دەورە دراوە. هەموویان لەو ناوە بڵاوكراونەتەوە و بەكاریش نەهێنراون. ئەم كەرەستانەش بریتین لەدەستاڕ یان بەردئاش (grindstone)، ڕەندەى دارتاشی (a plane)، چەند بزمارێك، چەكوش، چوارچێوەبڕ (framing square)، جوتەگاز (a pair of pincers) و مشار. دەموچاوی جوانی فریشتەكە سێبەری بەسەرەوەیە؛ ڕۆشنایی تەنها بەهۆى كراسە درێژەكەی و تۆپە خڕەكەى بەر پێیەوە دەدرەوشێتەوە. لەپشتە سەریدا سەعاتێكی لمی (كە لمەكانی خەریكن دەڕژێن)، زەنگێك، دەستێكی تەرازوو و چوارگۆشەیەكی جادوویی دەبینین، و پاشان، لەسەروی دەریاكەوە، لە دیمەنەكەوە، ئەستێرەیەكی كلكلدار بەبێ هیچ ڕووناكییەك، دەدرەوشێتەوە. هەروەها گۆشەیەكی سیحریی و جادووییش هەیە، تیایدا مەلۆتكەیەكی ترسناك دەردەكەوێت. كەسایەتیی و فیگوری كینایە و نیشانەیی دانیشتنی دۆخی مالیخولییانە، بەهۆى سستییەكەى، لاوازییە ڕۆحییەكەیەوە دەردەكەوێت كە بەهۆی تیشكی ئەستێرەیەكی كلكدارەوە ڕۆشنایی دەكەوێتە سەر، تیشكێك كە وادەردەكەوێت پێشبینیی شتی باش ناكات. شەمشەمەكوێرەیەك دەردەكەوێت جیڕەجیڕ دەكات. فیگورە ئەلیگۆرییەكە تەنها بەدەست مالیخولیاوە ناناڵێنێت؛ چونكە ئێستا ئەو لە كەسایەتیی خۆیدا بەرجەستە بووەتەوە.

جۆرجیۆ ئاگامبێن لە تەفسیرەكەیدا بۆ ئەم تابلۆیە پێیوایە ئەگەر فریشتەى مێژوویاخود فریشتەى نوێفریشتەى زەمەن بێت، ئەوا فریشتەى مالیخولیا، كە ناوی دەنێت فریشتەى هونەر، فریشتەى بێ زەمەنییە. فریشتەى نوێ لە ڕابردوو دەڕوانێت، بەڵام فریشتەى هونەر دەڕوانێتە داهاتوو. فریشتەى نوێ لە تێزی نۆی بنیامیندا دەڕوانێتە ئەو وێرانكارییانەى لەبەردەمیدا وەك كێوێك كەڵەكە كراون، لە كاتێكدا فریشتەى هونەر كۆمەڵە ئامرازێكی ژیانی چالاكی لەبەردەستدایە، كە بەگوێرەى ئاگامبێن، ئەو بەها و ئیعتبارەیان لەدەستداوە كە بەكارهێنانی ڕۆژانەیان پێی بەخشیون، چونكە كۆمەڵە نامۆبوونێكیان لێ باركراوە و ئەمەش ئەو شتانەى بەرەو ڕەمزی شتێكی تەواو تێپەڕ و خێرا بردووە. وەك ئاگامبێن دەڵێت، ئەو شتەى چووەتە دەرەوەى توانای تێگەیشتنی فریشتەى نوێ یاخود مێژووەوە، سەرلەنوێ فۆرمی خۆی لە بەرانبەر فریشتەى هونەردا دادەمەزرێنێتەوە؛ ئەگەرچی ئەم فۆرمە لە ڕاستیدا وێنەیەكی نامۆبووە، كە ڕابردوو چیتر ناتوانێت خۆی ڕزگار بكات ئەگەر لە ئەزەلەوە خۆى نەفی نەكاتەوە و ناسینی شتی تازەش تەنها لە ناڕاستەقینەیی و ساختەیی شتی كۆندا دەڕەخسێت[12]. كەواتە، فریشتەى هونەر دەكرێت دەركی ئەوە بكات كە ئەو شتەى ئەمڕۆ لە مۆدێل و فۆرمی شتی نوێ وەك فاشیۆن و مۆدی ڕۆژ دەردەكەوێت، تەنها شتە كۆنەكەى ڕابردووە و ئەم حاڵەتەش لە ڕێگای دەرككردنی جەوهەری شتەكانەوە، فریشتەكە دووچاری مالیخولیا دەكات، ئەم مالیخولیایەش لە ڕێگای بەئەلیگۆریزەكردنی شتەكانەوە، جەوهەرە ڕاستەقینەكەیان دەردەخات. كەواتە ئەگەر شتە تازەكان لە فۆرمی مۆدێلدا وەك شتی زیندوو و چالاك دەربكەون، ئەوا بە شیكاركردنی ئەم شتانە لە ڕێگای ئەلیگۆرییەوە دەگەین بەو دەرەنجامەى، وەك بنیامین لە بەشی تایبەت بە “مۆدێل” لە كتێبی “پڕۆژەى پاساژەكان”دا باسی دەكات، كە: “هەر مۆدێلێك دژی شتی ئۆرگانیی و زیندوو دەوەستێتەوە. هەموو مۆدێلێك (فاشن) جەستەى زیندوو بە جیهانی نائۆرگانیی و نازیندووەوە گرێدەداتەوە. لای زیندووان، مۆدێل بەرگریی لە مافەكانی خۆى بەسەر جەستە و لاشەكاندا دەكات”[13]. گیاكۆمۆ لیۆپاردی لە وتاری “دیالۆگی نێوان مۆدێل و مەرگ“دا دەڵێت: “ئەى مۆدێل: خانمی مەرگ! خانمی مەرگ!”[14]. بنیامین لە شەرحی ئەم ڕستەیەدا دەڵێت: “مۆدێل عادەت و ڕیتواڵ (ڕێوڕەسم) بەگوێرەى خواستی فیتیشیزمی كاڵایی دەستنیشان دەكات، كە دەبێت بپەرسترێت”[15].

لەنێو ئەم ئامرازە پەرتەوازانەدا ئێمە گریمانەیەكی فەلسەفیی دەبینینەوە كە بودلێر و بنیامین، هەردووكیان، باسیانكردووە: ڕقێكی توند لە چەمكی پێشكەوتن وەك سەركەوتوویەكی گشتیی و پێدراوی ژیانی كۆمەڵایەتیی و سیاسیی. واتا ئەو تێگەیشتنەى كە هەموو شتێك بە شێوەیەكی ئۆتۆماتیك بەرەو پێشەوە دەچێت و چەندە تەكنیك و ئامرازە زانستییەكان گەشە بكەن، مرۆڤایەتیی زیاتر و زیاتر بەرەو ئاشتیی، یەكسانیی، كۆمەڵگای كراوە و پێكەوەیی دەچێت؛ بێ ئاگا لەوەى ئەو ڕووداوانەى لەم پێشكەوتنەی ئامرازەكانەوە سەریانهەڵدا، وێنەیان لە مێژووی مرۆڤایەتییدا نەبووە، بۆ نموونە هەردوو جەنگی یەكەم و دووەمی جیهان، بە پێشكەوتووترین ئامرازە زانستییەكان ئەنجام دران. بە مانایەكی دیكە، بەبێ پێشكەوتنی زانستیی، هیتلەر و مۆسۆلینی و سەرجەمی فاشیستە گەورەكانی سەدەى بیست، نەیاندەتوانی ئەم سەركەوتنە بەسەر ئازادیخواز و خەباتگێڕاندا بەدەست بهێنن. مێژوو سەلماندوویەتی، لەپشتی هەر سەركەوتنێكی كارەساتی فاشیزمەوە، زانستێكی تازە داهێنراو وەستاوە. ئایا لە مێژوودا قڕكردن و وێرانكردنێكی هاوشێوەى هیرۆشیما و ناكازاكیی بە چەكی ئەتۆمیی، بوونی هەبووە؟ بێگومان نەخێر.

لە ڕاستیدا بودلێر لە سەرجەمی ژیانیدا، گاڵتەى بە چەمكی پێشكەوتن دەهات، ئەگەرچی خۆی لەنێو دڵی پێشكەوتووترین بەرهەمە زانستییەكاندا دەژیا. لە ڕێگای بەئەلیگۆریكردنی شتە تازەكانی بەردەمی، دەستیكردبوو بە ئاشكراكردنی ئەو هێزە تاریكانەى كە وەك تیشكی خۆر، بە ڕووناكیی دەبینران. بنیامین لەم ڕێگایەوە دەیەوێت ئەم شتە تازانە ئاشكرا بكات. دوایین نووسراوی بنیامین، بە ناوی “تێزەكان دەربارەى چەمكی مێژوو” پەردە لەسەر ئەم باوەڕبوونە ترسناكە بەپێشكەوتن لەلایەن سۆسیال دیموكراسییەوە (گەورەترین هێزی باڵادەست هاوشانی كۆمۆنیستەكان كە خاوەن گەورەترین چینی كرێكاری ڕێكخراو بوون لە جیهاندا)، وەك بنیامین دەڵێت، خیانەتیان لە پرۆلیتاریای ئەڵمانیی كرد و ڕێگایان بۆ فاشیزم خۆشكرد دەسەڵات بەدەستەوە بگرێت.

سێ: سەرهەڵدانی فلانور

“فلانور ڕۆڵی پێشەنگایەتیی لە بازاڕدا دەبینێت. بە گشتیی، ئەو هەروەها لێكدەرەوەی قەرەباڵغییشە”. (واڵتەر بنیامین، پاریس، پایتەختی سەدەى نۆزدە)[16].

فلانور وەك فیگورێكی خۆیەكسانكەر بۆ شاعیر یان ڕۆژنامەنووس شوێنێكی گرنگ وەردەگرێت كە بە نائومێدییەوە بۆی دەردەكەوێت ئەوە بازاڕە هەلومەرجەكان بۆ بەرهەمهێنانی وشەكان دیاریدەكات. لەم ڕووەوە پێگەى فلانور هەمیشەناجێگیرە، ئەو قەیرانە پیشان دەدات كە لەلایەن ڕێكخستنی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییەوە سەریهەڵداوە. فلانور، كە حەز دەكات ببێتە ڕۆشنبیرێك ئازاد بێت لە هاتن و چوون، دەبێتە بەندە و غوڵامی بازاڕ. فلانور حەزی لە تەنبەڵییە. تەنبەڵیی، نابەرهەمهێنەریی، داندییزم، فلانورێتیی – ئەو شتانەن بنیامین شەیدا دەكەن. لە كتێبی پڕۆژەى پاساژەكاندا بنیامین فایلێك بۆ تەنبەڵیی – Müßiggang– (idleness) تەرخان دەكات. ماركسیش باس لەوە دەكات كە تەنبەڵیی، زیاتر لە هەر شتێكی دیكە، كاریگەرترین فۆرم و شێوازی بەرەنگاریی بووە لە سەدەی مانیفاكتۆردا^.[17] بنیامین دەست دەكات بە لێكۆڵینەوە لە تەنبەڵیی و فلانورێتیی، پیاسەكەر (كات بەفیڕۆدەر) كە وادەردەكەوێت توانای ناڕەزایەتیی هەبێت لە ڕێگای سستیی خۆیەوە دژی هەنگاو و زەمەنیی ئەبەدیی، چوونییەكی بەرهەمهێنان لە سەدەى نۆزدەدا. خەسڵەتی دوانەى فلانور، كە هەم حەزدەكات خۆى لەناو قەرەباڵغییدا بزر بكات و هەم وەك بنیامین باسی دەكات، لە بنەڕەتدا بەدوای كڕیار لە بازاڕدا دەگەڕێت، لە مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییەوە سەرچاوەى گرتووە. فلانور (ئێوە بڵێن ڕۆشنبیر)، هەم دژی سیستەمەكەیە، هەم بەشێكیشە لە سیستەم. واتا هەم حەز دەكات بزر بێت بەڵام هاوكات ئارەزووی فرۆشتنی مەعریفەكەشی دەكات. فلانور، كە لە فۆرمی بۆهیمیاشدا دەردەكەوێت، جارێك دژی دیكتاتۆرییەتە، كەچی بەرەیەكی ئەم توێژە، دەچێتە پاڵ فاشیزمیشەوە.

بنیامین لە سەرجەمی نووسراوەكانیدا دەربارەى پاساژەكانی پاریسی سەدەى نۆزدە، وێنە و نیگاری بودلێر بۆ فلانور وەك پیاسەكەرێكی ناو گەورەشار، كڕیاری بەر پەنجەرەكان و بیركەرەوەى مۆدێرنیتە دەهێنێت و ڕۆشناییەكی تازەی دەخاتە سەر. لەلایەكی دیكەوە بودلێر فلانور بە تەنها وەك پیاسەكەرێكی نێو نەشونمای پڕشنگداری مۆدێرنیتە پێناسە ناكات، بەڵكو ئاگای لە وەهمەكانی كارەكتەرەكەش هەیە. ئەوەی لای بنیامین، سەرەڕای ڕەهەندە فیكرییە قوڵەكەى، شتێكی تازە و داهێنەرانەیە، هەڵوەستەكردنە لەسەر ڕەهەند و سیاقی ئابووریی فلانور. لێرەوە، ئەو فلانور دەهێنێت و لەنێو سیاقی مێژوویی و كۆمەڵایەتییدا جێكەوتی دەكات. لەبەرئەوە، دەنووسێت:

“ئینتیلیجێنتسیا (ڕۆشنبیرەكان) وەك فلانورەكان، هاتنە مەیدانی بازاڕەوە. وابیریان دەكردەوە كە سەیر و تێبینیی بازاڕ دەكەن – بەڵام لەڕاستیدا بەدوای پەیداكردنی كڕیارێكدا دەگەڕان”[18].

بنیامین ئەو ئەم واقیعە ڕوون دەكاتەوە كە شاعیر دەنگدانەوەى ڕۆحییەتی یاخیی بۆهیمیایە، ڕۆحییەتێكی یاخیی كە ئەگەرچی بە ناچاری دژەبۆرژوازییە، بەڵام ئامانجەكەى لەپێشەوە نەك تەنها ڕوون نییە بەڵكو دەكرێت بگۆڕێت یان ئاراستەكەى گۆڕانی بەسەردا بێت، دەكرێت بزر ببێت یان بەلاڕێدا ببرێت. ئەو باس لەوە دەكات چۆن نووسەری كتێبی “گوڵەكانی خراپە” كە بەشداریی لە ڕووداوەكانی شوباتی ١٨٤٨دا كردووە، لە كاتێكدا خۆپیشاندانەكان شەقامەكانی پاریس دەتەننەوە، ئەو هاوار دەكات: “بمرێ ژەنەڕاڵ ئەپیك!” (زڕباوكەكەى خۆى) و پاشان پشت بە بەشێكی دیكە دەبەستێت كە ئەمجارە واپێدەچێت شاعیر پەردە لەسەر سرووشتی یاخییانەى خۆی هەڵماڵێت:

هاوار دەكەم                                 

“بژی شۆڕش!”

 ئەگەرچی دەمتوانی بڵێم:

“بژی وێرانە! بژی تەمێكردن! بژی سزادان! بژی مەرگ!”

خۆشحاڵ دەبووم

نەك تەنها وەك قوربانییەك

هەروەها ناڕازیی نەدەبووم

لە پیادەكردنی ڕۆڵی جەلادێك – ئەى ئەوە نییە لە هەردوو لایەوە هەستم بە شۆڕش دەكرد!

لە خوێندا

هەموومان ڕۆحییەتێكی كۆماریخوازیمان هەیە

هەروەها سفلیس

لە ئێسقانەكانماندا

ئێمە بە دیموكراسیی و سفلیس ئالودە بووین[19].

بنیامین دەڵێت لە واقیعدا فلانورێتیی لە ژۆرنالیزم (ڕۆژنامەگەریی)ـەوە دێتە دەرەوە و سەرهەڵدەدات – نووسەر وەك وشەڕیزكەر، هونەرمەندیش وەك ڕۆشنكەرەوە و نەخشەكار دەردەكەوێت. ڕۆچوونە نێو فیكرەوە لەسەر قەرەباڵغیی و لەناو قەرەباڵغییدا و ڕامان دەربارەى فریودانەكانی شارنشینیی دەبوو وەربگێڕدرێتە سەر پارەى نەقد. ئەمە نائومێدیی بودلێر بوو: مەحاڵێتیی دابەشبوون، خواست بۆ نیوەڕۆخوانێكی ئازادانە. پێویست بوو فلانورەكان كات بەسەربردنەكانیان دووبارە لە ئینجی ستوونەكان یان سندووقەكاندا دابەش بكەنەوە. ئەوەى دەبوو ببێتە هونەر بۆ ئەبەدییەت، دەگۆڕێت بۆ نوسخەیەكی كۆپی لە پێناوی بابەتی سبەینێدا. بنیامین دەربارەى فلانور وەك پاڵەوانی مۆدێرنیتە دەنووسێت: “ئەو شانازیی و خۆنواندن بە خودی چەمكی قابیلییەتی كڕینەوە دەكات”. فلانور وەك هێزی كاری ڕۆشنبیریی سەیردەكات و سەیردەكرێت، كڕین دەباتە نێو بواری نمایش و ئەمەش دەبێتە كاڵایەك بۆ هەڕاجكردن[20]. سەقامگیربوونی فلانور لە ڕوانگەى ئابوورییەوە ڕێگا بە بنیامین دەدات باس لە لەیەكچوونی نێوان فلانورەكان، سۆزانییەكان و كرێكاران بكات: مێشك بۆ فرۆشتن هاوتای جەستەیە بۆ فرۆشتن و هەڕاجكردن. لای بنیامین ئەوە ڕوون و ئاشكرایە كە فلانورەكان و هونەرمەندان، هاوشێوەى كرێكارانی دەستی و زەینیی، دەكەونە نێو ناكۆكییەكانی سەرمایەوە. وەك چۆن دەستفرۆشان هەوڵدەدەن خۆیان سەقامگیر بكەن، فلانورەكانیش بە وریاییەوە ئەم هەوڵە دەدەن، هەمیشە بابەتێك بۆ ڕەتكردنەوەى بازاڕ. و ئەو ژینگە یاخییەى ئەوان لێیەوە سەرهەڵدەدەن و تیایدا ترس و نادڵنیایی خۆیان سەبارەت بە مۆدێرنیزاسیۆن و فەنتازیاكانیان بۆ سەربەخۆیی كۆمەڵایەتیی و ئابووریی دەهێننەئاراوە، بریتییە لە ماڵێكی پڕ لە كێشمەكێش. ئەمەش ڕیزبەستنی كێبڕكێی تاكەكان جێگیر دەكات، خۆیان لەبەردەم بازاڕدا تووشی سوكایەتیی و ڕسوایی دەكەن. بنیامین باس لەوە دەكات كە ژیانی دەلاقەداری فلانور سنووردارە: دەبێت لەگەڵ كاتدا ژیانی پاكبكاتەوە و وەهمەكانی لەناو ببات[21]. ئەگەر فلانور بیەوێت پێگەى ئابووریی خۆى سەقامگیر بكات، دەبێت سازش لەسەر سیاسەت بكات.

كاڕڵ ماركس لە كتێبی هەژدەهەمی برومەری لوویی بۆناپارت (١٨٥١)دا باس لە دووركەوتنەوەى بۆرژوازیی كۆماریی لە كولتوور و سیاسەت دەكات. باس لەوە دەكات كە چۆن بۆرژوازیی دامەزراوە و بەهاكانی خۆی و هەروەها دیارترین و بەرچاوترین فۆرمەكانی خۆى لەناو دەبات. لە ڕێگای ماستاوكردنی بۆ سەرۆك، جوێندانی بە پەرلەمان، وەستاندنی چاپەمەنیی خۆى، بۆرژوازیی بانگهێشتی بۆناپارتی كرد باڵادەستیی پەیدا بكات و هەروەها بانگهێشتی كرد تا خودی خۆی بێدەنگ بكات و دەست بكات بە دامركاندنەوەى نووسینی ئەو چینە، لەسیاستخستنی و ئەدەبیاتـەكەى، لەناو بردنی سەكۆ و چاپەمەنییەكەى. لەگەڵ سەركوتكردنی بزووتنەوەى شۆڕشگێڕیی ١٨٤٨دا، ئێستا بە تەواویی، بەرەى سەركەوتوو و براوەى بۆرژوازیی، پشتیوانی “پارتی نەزم” (party of order)، هەوڵیدا باری قورسی خۆی لەلایەن بەرچاوترین هونەرمەندانەوە سووكتر بكات. بۆیە بانگی ناپلیۆنی سێیەمیان كرد:

“دەست بكات بە بێدەنگكردنیان و قەدەغەكردنیان لە نووسین، لە سیاسەت دایانبماڵێت و لە ئەدەبیات دووریان بخاتەوە، لەبەر ئەوە ئەوان بەشێوەیەكی دڵگەرم كاروبارە تایبەتەكانی خۆیان لەژێر پارێزبەندیی حكومەتێكی بەهێز و ناپابەند بەڕێوە دەبەن”[22].

بۆرژوازیی لە ڕێگای ئەم سازشكردنەیەوە، دەمی خۆی لەڕووی سیاسییەوە دادەخات، بەڵام كاروبارە تایبەتییەكانی خۆى (ئابووریی) بەڕێوە دەبات، چونكە تەواو لەوە دڵنیایە حكومەتێكی بەهێز و بێسنوور و موتڵەق ئەم كاروبارە تایبەتانەى ئەو دەپارێزێت. بە هەمان شێوەى سەدەى بیست چۆن بۆرژوازیی ئەڵمانیی، سازشی سیاسیی بۆ هیتلەر كرد، لە بەرانبەردا ڕژێمی نازیش، بەڵێنی پاراستنی سامان و سەرمایەى بۆرژوازیی دا. چەندە دەسەڵاتی دەوڵەتیی بەهێزتر بێت، ئەگەرەكانی پاراستنی كاروبارە تایبەتەكانی بۆرژوازیی، زیاتر دەبێت. بێ هۆ نەبوو ماركس دەیگوت: دەسەڵاتی دەوڵەتیی مۆدێرن، هیچێك نییە جگە لە كۆمیتەیەكی بەڕێوەبردنی كاروبارەكانی بۆرژوازیی.

لێكۆڵینەوەكانی بنیامین لە بودلێر ئاشكراكردن و كەشفكردنی هەلومەرجەكانی سەرهەڵدانی ئاڤانت-گاردە. كات بەفیڕۆدان لە شەقامەكان، سەیركردنی نمایش دەبێتە فۆرم و شێوازەكانی ناڕەزایەتیی دژی كەرت كەرتكردن و دابەشكردنە قێزەون و هەرزەییەكانی ئەو چینەى كە چیتر داوای ئازایەتیی ڕێسا سازییەكان و گوتاربێژییەكان ناكات.

لە پاشكۆی میتۆدۆلۆژییدا بۆ وتاری “پاریس ئیمپراتۆری دووەم لای بودلێر”، بنیامین باس لەوە دەكات كە تیۆری هونەر بۆ هونەر l’art pour l’art [die Kunst um der Kunst willen] گرنگییەكی یەكاڵاكەرەوە لە دەوروبەری ١٨٥٢دا بەخۆیەوە دەگرێت، واتا لەو كاتەدا كە بۆرژوازیی بەدوای چارەسەری خۆیدا دەگەڕا لەنێو دەستەكانی نووسەران و شاعیراندا. ئەدەبیات دەبێتە شتێكی زیادە، چیتر قسەكەر دەربارەى عەدالەت و چینی خاوەن فەزیلەت بوونی نامێنێت. بنیامین ئیقتباس لە پیشاندان و وەسفەكەى ماركس دەكات دەربارەى خۆكوشتنی بۆرژوازیی و ئەم سیاقەش بۆ باسكردن لە سەرهەڵدانی ستایل و شێوازی بۆرژوازیی بۆهیمیایی ڕەخنەیی بەكاردەهێنێت كە ئازار بەدەست بەكاربردنخوازیی، شارنشینێتیی و هەستیارێتیی باڵاییەوە دەچێژێت. مۆدێرنیزم لەم قۆناغەدا دەست دەكات بە بەپەراوێزبوونی ناچارییانە(coerced marginalization)[23]. لێكۆڵینەوەكانی بنیامین لە بودلێر ئاشكراكردن و كەشفكردنی هەلومەرجەكانی سەرهەڵدانی ئاڤانت-گاردە. كات بەفیڕۆدان لە شەقامەكان، سەیركردنی نمایش دەبێتە فۆرم و شێوازەكانی ناڕەزایەتیی دژی كەرت كەرتكردن و دابەشكردنە قێزەون و هەرزەییەكانی ئەو چینەى كە چیتر داوای ئازایەتیی ڕێسا سازییەكان و گوتاربێژییەكان ناكات. ئەمە نیشانەیەكی نهێنیشە كە ئەم هونەرمەندە بۆرژوازییانە خۆیان لە دەسەڵاتی واقیعیی دادەبڕن یان گۆڕان و داهێنانی كۆمەڵایەتیی كاتێكی گونجاویان بۆ سەرلێتێكچوون و تەنها سەیركردن هەیە. لەم ڕووەوە بەرهەمهێنانەوەى شێوەكارییانە و ئەدەبیانەى فەزا و بۆشاییەكانی كاتی بەتاڵ و بەكاربردن، وەك پاركەكان و دەریاچەكان، قاوەخانەكان و بولڤاردەكان هەڵدەبژێرن.

بنیامین دەڵێت دواجار فلانور دەبێتە كۆیلەى كرێ، دوایین دەركەوتەى بوونە بە لەفەفرۆش، كە بە شێوەیەكی بێكۆتایی مەحكومە بە كەوتنە سەر شەقام و سەرگەردانبوونەوە

وەك لەسەرەوە باسكرا، فلانور شوێنێكی گرنگ لە ڕوونكردنەوەى سیستەمی بازاڕ لە سەدەى نۆزدەدا وەردەگرێت. بەو جۆرەى بنیامین ئاماژەى بۆ دەكات، هەر لەبەر ئەوەشە، فلانور دواجار دەبێتە بەندە و غوڵامی بازاڕ. ئەم ناسەقامیگیریی و ناجێگیرییەى پێگەى فلانور لە كۆتایی سەدەى نۆزدەدا – لانیكەم بەو شێوەیەى لە پڕۆژەكەى بنیامیندا هاتووە – لەو گۆڕانكارییانەوە سەرچاوە دەگرێت كە سەرمایەداریی پیشەسازیی هێناونی. شێوازی ژیانی (فلانور)، چەندە كات بەڕێكەرانەیە، هێندەش لەلایەن بەشارنشینیكردنەوە بە شێوەیەكی گشتیی و تایلەریزم بە شێوەیەكی تایبەت، بە سیستەمە كارگەییەكەى بۆ بەرهەمهێنانی بەرفراوان كە داوای خێرایی گشتیی و بەستانداركردن لە سەرجەمی ناوچەكانی ژیان دەكات، هەڕەشەى لەسەرە. بنیامین باس لەوە دەكات كە چۆن “تایلەر دروشمی ‘بمرێ تەنبەڵیی’ كردە باو” و ئەم دروشمە دەبێتە بەشێك لە جەنگێكی كولتووریی گشتیی دژی تەنبەڵیی و سستیی. فلانور بەرەى خۆى لە خەباتی چینایەتییدا بۆ شوێنپێی ژیان و سەربەخۆیی كردە لەدەستدەدات. ئامرازی بژێوییەكەى – لای بنیامین فلانور ئەم بژێوییە لە ڕێگای بوون بە پیاوی نامەكان یان جۆرنالیست، شاعیرێكی ژیانی ڕۆژانە كە پارچەى ئەدەبیی بۆ چاپەمەنییەكان دەنێرێت، دابین دەكات – بە بەردەوامیی هەڕەشەى لەسەرە چونكە بەهۆى پەیوەندییە مەراییكەر و پاشكۆیەتییەكەى بۆ بازاڕی پڕ لە ئاژاوە و هەڵبژاردە بەم ڕۆژە گەیشتووە. هەركە بازاڕ تووشی هەڵاسان بوو، فلانور (ڕۆشنبیران بە گشتیی) تووشی قەیران دەبن. بنیامین دەڵێت دواجار فلانور دەبێتە كۆیلەى كرێ، دوایین دەركەوتەى بوونە بە لەفەفرۆش (Sandwich Man)، كە بە شێوەیەكی بێكۆتایی مەحكومە بە كەوتنە سەر شەقام و سەرگەردانبوونەوە[24]. ئەم پیاسەكەرانەى سەر شەقام لە تاكایەتیی خۆیان دادەماڵڕێن، كورتدەكرێنەوە بۆ یەكەم پیتی نەك تەنها ناوەكانیان، بەڵكو دەبێت دەستبكەن بە گۆكردن و ئیملاكردنی لانەى كاڵاكان. سنوورداركردنێكی وەهای كەسایەتیی بۆ نیشانەیەكی ئەلفابێتى ڕووت و قوت دەبەسترێتەوە بە وێنەیەكی دیكەى نێو كتێبی پڕۆژەى پاساژەكانـەوە. بنیامین لە ١٩٣٥دا دەڵێت مۆدێل (فاشن)ێكی ژنانە هەبوو بۆ هەڵگرتنی نیشانەكانی یەكەم پیت بە كانزا، بە بلوزەوە یاخود چاكەتەوە هەڵدەواسرا. بنیامین ئەوە دەخاتەڕوو كە ئەمە سنوورداركردنێكی ڕوولەزیادی بواری تایبەت و بەكاڵاییكردنی خود، وەك بەشێك لە خۆشەویستیی ڕیتوال و عادەت پیشان دەدات. هەر كەسێك نرخێكی هەیە. هەر كەسێك مۆركێكی پێوەیە. هەموو كەسێك بۆ فرۆشتنە.

فلانور نیگا و خەونی هەموو ئەو كەسانەیە كە خۆیان دەفرۆشن، ئەویش ئاماژەیە لەسەر هەموو ڕووخسارەكانی گەردوونییەتی ئاڵوگۆڕ لە كۆمەڵگای كاڵاییدا. فلانور، هاوشێوەى كرێكار، دەبێتە سوبژێكت و بابەتێك بۆ چوونە ناو پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانەوە لە ڕێگای بازاڕەوە. قەیرانی فلانور، هاوشێوەى قەیرانی هەموو ئەوانەى هێزی كاری خۆیان دەفرۆشن، بریتییە لە بازاڕكردنی تاكایەتیی خۆى. لە سەرمایەدارییدا، هەموو كرێكاران هێزی كاری خۆیان وەك كاڵا دەفرۆشن. بە تەسلیمبوون بە پرۆسەى فیتیشیزمی كاڵایی، بە مانایەكی تەواو ماركسیستیی، هەر كەسێك دەگۆڕێت بۆ شتێك. بنیامین دەڵێت:

“ماركس دەربارەى خەسڵەتی فیتیشیی كاڵاكان دەدوێت. ‘ئەم خەسڵەتە فیتیشییەى جیهانی كاڵایی لە خەسڵەتی تایبەتی كۆمەڵایەتیی كارەوە سەرچاوە دەگرێت كە كاڵاكان بەرهەم دەهێنێت… ئەوە تەنها پەیوەندیی تایبەتی كۆمەڵایەتیی خەڵكە كە لێرەدا فۆرمی فەنتاسماگۆریانەى پەیوەندییەكی نێوان شتەكان بەخۆوە دەگرێت”.

سیحری فریودەرانەى زیندووی كاڵاكان لەلایەن بەشتبوونی پەیوەندییەكانی نێوان خەڵكەوە دێتەئاراوە. ئەو ڕوانگەیەى كە پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان لەنێو سەرمایەدارییدا خەڵك ناچاردەكان خۆیان وەك ئۆبژێكتەكان لەقەڵەم بدەن و شتەكان وەك ڕوحلەبەر ببینن، دەبێتە پانتایی ڕەخنەى بنیامین لە سەرمایەداریی كاڵایی.

چوار: بودلێر یاخود شەقامەكانی پاریس

بنیامین لە “ئێكسپۆزێ“ی ١٩٣٩دا، بە تایبەت لە كەرتی “بودلێر، یاخود شەقامەكانی پاریس“دا دەڵێت: “ئەوە لەگەڵ بودلێر دایە كە پاریس بۆ یەكەمجار دەبێتە بابەتی شیعری لیریكیی. ئەم شیعرییەى شوێن دژی هەموو جۆرە شیعرییەتەكانی دیكەى خاكو زەوییە. ئەم بلیمەتییە ئەلیگۆرییە ڕوو وەردەگێڕێتە سەر شار، نەك نامۆبوونێكی قووڵ. ئەمە نیگای زەقی فلانورە كە شێوازی ژیانەكەى، بەرژەوەندییەكی خەیاڵیی لەپشتی نیگەرانبوون بۆ داهاتووی دانیشتووانی میترۆپۆلیسەكەمانەوە دەشارێتەوە. فلانور بەدوای پەناگایەك لەنێو قەرەباڵغییدا دەگەڕێت. قەرەباڵیی ئەو سەرپۆش و ماسكەیە كە بەهۆیەوە شارە ئاشناكە بۆ فلانور، دەبێتە فەنتاسماگۆریا و وێنەیەكی خەیاڵیی و وەهمیی. ئەم فەنتاسماگۆریایە، كە تیایدا شارەكە دەردەكەوێت، ئێستا وەك دیمەنێك، وەك ژوورێك لە دواتردا دەبینرێت كە بووەتە هۆى دیكۆری بەشی كۆگاكان، ئەو شوێنەى فلانور لە پێناوی قازانجدا كاری تێدا دەكات. هەرچۆنێك بێت، بەشی كۆگاكان دوایین دەركەوتەى فلانورێتیین”[25]. بنیامین لە شوێنێكی دیكەدا ئەم گەڕانە بەراورد دەكات بە “میرزا” یاخود قەڵەمفرۆشان، ئەوانەى دەنووسن تا لە بازاڕدا بەهایەك بۆ نووسینەكانیان پەیدا بكەن و لێرەشەوە پاساژەكان دەبنە پەرستگای سەرمایەى كاڵایی. هەر لەبەر ئەوەش، بنیامین پەنجە بۆ ئەوە ڕادەكێشێت كە: “كاریگەریی كاروبارە بازرگانییەكان لەسەر لۆتەریامون و ئارسەر ڕامبۆ، پێویستی بە لێكۆڵینەوەی نزیك هەیە”[26].

بە پێچەوانەى لوویی فیلیپ، واتا دەركەوتە و بەرجەستەبوونی سەرەكیی تاكگەرایی بۆرژوازیی، بودلێر دەبێتە فیگورێكی بە گشتیی وێنەى هەڵگەڕاوەى دیالەكتیكیی لای بنیامین. كەرتبوونی شیعر و پەخشانی ئەو لەنێوان دوو بەشدا، كە وەك ئایدیاڵ و وەڕەسیی ئاماژەى بۆ دەكات، بودلێر دەست دەكات بە بانگكردنەوە و كۆكردنەوەى ئەو خەون و فەنتاسماگۆرییانەى لە شەقامەكانی شاری گەورە (میترۆپۆلیس)دا سەرگەردان دێن و دەچن، ئەمەش لەپێناوی شیكردنەوەى ئەو نامۆبوون و بەڕەمزیبوونەى بناغەكەیان پێكدەهێنێت. بودلێر ئەم شتانە ناودەنێت كاتیی یاخود زووتێپەڕ، وەك لە دوایین شیعری دیوانی “گوڵەكانی خراپە” بە “تازەیی” ناوی دەبات. و بنیامینیش ئەم ڕەهەندەى بودلێر وەك كاریگەرییەكی پرۆسە ئابوورییەكانی سەرمایەداریی دەخوێنێتەوە كە ئامانجەكەى بریتییە لە بەرهەمهێنانی زیادەبەها(surplus value).

بودلێر، هاوشێوەى فلانورەكەى، لە هەڵبەز و دابەز دایە، جارێك خیانەت لە چینەكەى دەكات، جارێك لوتبەرزانە دەڕوانێتە هونەرەكەى،

ئەوەى ئایا بودلێر ئارەزووی فلانور بۆ ژنێكی زووتێپەڕ و خێرا لە شەقامەكاندا دەستنیشان دەكات، كە هەرگیز ناتوانێت ببێتە خاوەنی، یاخود ئەو گەشتە دەگرێتەبەر كە دواجار لە بازنەیەكی شەیتانیی حەز و خۆشیی هەمیشە ڕوولەسەر، دەبێتە هۆی مردنی، لەبەرانبەرا بێڕەحمانە دەستدەكات بە دەستنیشانكردنی ئەوەى هەموو ئەمانە هەڵە و ساختەیەكن لەنێو چێژ و خۆشیی سەردەمی نوێدا بۆ شتی تازە یاخود تازەیەتیی(novelty). زۆر دوور لە تازەكردنەوە و نوێكردنەوەى جیهان، شتی نوێ بەشداریی لەو كاتێتیی و زووتێپەڕییەدا دەكات كە بودلێر وەك شتێكی دۆزەخیی لەقەڵەمی دەدات، واتا هەر ساتێك بەشێوەیەكی بنچینەیی دەیەوێت لە ساتی دواتر بچێت؛ سەركەوتن تەنها بەڵێنێك بۆ گۆڕان بەدەستەوە دەدات، چونكە هەموو ساتێك ساتێكی بەتاڵە، خاڵی لە هەرمانایەك لە خۆیدا و بۆ خودی خۆى[27]. بنیامین لە شەرحی بودلێردا ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە “ئەم لێكچوون و دەركەوتەیەى شتی تازە، هاوشێوەى وێنەدانەوەی یەكێك لە ئاوێنەدا، ڕەنگدانەوەی دەركەوتە و شتی هەمیشە یەكسان و كۆنە. بەرهەمی ئەم ڕەنگادنەوەیە بریتییە لە فەنتاسماگۆریا [وێنەى وەهمیی]ی ‘مێژووی كولتووریی’ كە تیایدا بۆرژوازیی چێژ لەوە وەردەگرێت وشیارییە ساختەكەى خۆی بەدیبهێنێت و پڕی بكات”[28]. بەڵام تەنانەت بودلێر، لەگەڵ ئەوەشدا كە بە ڕاشكاویی چەمكی پێشكەوتن لە سیحر دادەماڵێت، بەهۆی لوتبەرزیی و تەكەبووری خۆیەوە، تەسلیمی ئەم چەمكە دەبێت، وەك بنیامین بە شێوەیەكی بلیمەتانە ئاماژەى پێدەكات هاوشێوەى حەزی داندیزم بۆ مۆدێل، ئەمە دەركەوتەى حەز و مەیلی بودلێرە بۆ هونەر. بودلێر، هاوشێوەى فلانورەكەى، لە هەڵبەز و دابەز دایە، جارێك خیانەت لە چینەكەى دەكات، وەك لەو شیعرەى لەسەرەوە ئاماژەمان پێكرد، جارێك لوتبەرزانە دەڕوانێتە هونەرەكەى، كە خەسڵەتی بۆرژوازیی سەدەى نۆزدە بووە. بنیامین ئەم هەڵبەز و دابەزەى بودلێر دژی چینەكەى خۆی، واتا توێژی ڕۆشنبیران و چینی وردەبۆرژوازیی، وەك پرۆسەیەكی بەپرۆلیتاریزەبوون دەخوێنێتەوە. ئەم چینە دەركەوتەى جەوهەرییانەى خۆی لەنێو بۆهیمیای بەرچاوی سەدەى نۆزدەدا دەبینێتەوە، ئەو توێژینەى لەنێوان چینی پرۆلیتاریا و بۆرژوازییدا دێت و دەچێت، هەمان ئەو چەمكەى بنیامین لە ماركسی قەرز دەكات و دەڵێت: لومپەن پرۆلیتاریا.[29]

دەرەنجام

لە ڕەوتی ئەم لێكۆڵینەوەیەدا هەوڵمداوە شیكاریی بنیامین بۆ بودلێر بخەمەڕوو، هەروەها باس لەوەش بكەم بودلێر چ شتێكە بۆ بنیامین و چ شتێك نییە. هەروەها باسكردن لەوەى فلانور بۆ هەڕەشەى لەسەرە، ئەم هەڕەشەیە لەكوێوە دێت؟ مادام فلانور وەك دیاردەیەكی تازەى ناو گەورە شارەكان و مۆدێرنیتەی سەرمایەداریی، بەستراوەتەوە بە سەرهەڵدانی بازاڕەوە، ئەوا بازاڕ هاوكات دەتوانێت هەڕەشەیەكی گەورەش بێت لەسەری. لەلایەكی دیكەوە، هەڵبەز و دابەزی بودلێر لەنێوان بۆرژوازیی و پرۆلیتاریادا، پێگەكەى ناجێگیر دەكات. جارێك دەچێتە پاڵ هەموو ئەو شۆڕشانەوە كە دژی بۆرژوازیین، كەچی جارێكی دیكە، بەهۆی هونەرەكەیەوە، تووشی جۆرە لوتبەرزییەك دەبێت، كە خیانەت هەم لە چینەكەى و هەم لە ئەفكارە سیاسییەكانی دەكات، ئەمەش وەك بنیامین ئاماژەى بۆ دەكات، لە پرۆسەى پرۆلیتاریزەبووندا، بودلێر دەخاتە ناو پێگەى بۆهیمیا و لومپەن پرۆلیتاریاوە. لەلایەكی دیكەوە، بەپێچەوانەى زۆربەى تەفسیرەكانی دیكەوە، بنیامین بە دانانی بودلێر وەك شاعیری ئەلیگۆریست، لەبۆرژوازییبوون، واتا سیمبولیزم، ڕزگاری دەكات، بەڵام هێشتا بنیامین ناتوانێت بودلێر لە بۆهیمیبوون ڕزگاربكات. لێكدانەوە بۆ سەدەى نۆزدە، پاریس، میترۆپۆلیس، پاساژەكان و پەیوەندیی بودلێر بەم هەلومەرجە تازانەوە و تەفسیرە بلیمەتانە و داهێنراوەكانی بنیامین، پێویستیان بە لێكۆڵینەوەى دوور و درێژتر هەیە، كە لەم لێكۆڵینەوەیەدا بواری ئەوەم نەبوو بچمە ناو سەرجەمی وردەكارییەكانەوە. بەتایبەت پرسی ژنان و پەیوەندیی فلانور، فلانورێتیی و هتد، كە پۆستمۆدێرنیستەكان بنیامین تۆمەتبار دەكەن بەوەى فلانور تەنها پیاوە و شوێنی ژنی تێدا نابێتەوە، ئەم بابەتەش پێویستی بە لێكۆڵینەوەى ورد هەیە، كە لە دەرفەتی دیكەدا دەگەڕێمەوە سەری.

پەراوێز و سەرچاوەکان

1. Walter Benjamin, Charles Baudelaire – Ein Lyriker im Zeitalter des Hochkapitalismus, Herausgegeben und mit einem Nachwort von Rolf Tiedemann, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, 1974.

تێبینیی: لە چاپی ئینگلیزیی چاپەمەنی ڤێرۆس، ڕاستەوخۆ وەك ناوونیشانە ئەڵمانییەكە چاپ بووە، بەڵام لە چاپی زانكۆى هارڤارد بووە بە “شاڕڵ بودلێر: نووسەری ژیانی مۆدێرن”، بڕوانن:

Walter Benjamin, Charles Baudelaire: A writer of Modern Life, Essays on Charles Baudelaire, translated by Edmund Jephcott, Rodney Livingstone and Harry Zohn, edited by Howard Eiland, The Belknap Press, 2006

[2] Walter Benjamin, The Arcades Project, translated by Howard Eiland and Kevin McLaughlin, Harvard University Press, 2002.

[3] بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر تیۆر و پراكسیسی وەرگێڕان و چەمكی وەرگێڕان لای بنیامین، خوێنەر دەتوانێت بۆ دوو كتێبی من بگەڕێتەوە:

یەك: پێشڕەو محەمەد: وەرگێڕان وەك ئەكتی سیاسیی، دەربارەى پەیامی وەرگێڕانی بنیامینیی و سیاسەتی هاوچەرخ، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانیی، 2014.

دوو: پێشڕەو محەمەد: تۆفانێك لە بەهەشتەوە هەڵدەكات، دەروازەیەك بۆ واڵتەر بنیامین، ناوەندی ڕۆشنبیریی ڕەهەند، سلێمانیی، 2019.

[4] Walter Benjamin, Gesammelte Schriften, 7 Bänder, T. W. Adorno and Gershom Scholem, ed. Rolf Tiedemann and Hermann Schweppenhäuser (Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1972–89), s.509.

[5] كاڕڵ ماركس و فریدریش ئەنگڵس: مانیفێستی پارتی كۆمۆنیست، وەرگێڕانی: پێشڕەو محەمەد، ناوەندی توێژینەوە و هزریی شەهید ئارام، سلێمانیی، 2016، ل24.

[6] Walter Benjamin, The Arcades Projects, ob.cit, p.12.

[7] Esther Leslie, Walter Benjamin (Critical Lives), Reaktion Publications, London, 2007, p.185.

[8] بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانن:

Walter Benjamin, Origin of the German Trauerspiel, translated by Howard Eiland, Harvard University Press, 2019.

[9] Terry Eagleton, Walter Benjamin, or Towards a Revolutionary Criticism, Verso, London, 2009.

[10] Walter Benjamin, The Arcades Projects, ob.cit, pp.203-211.

[11] بۆ زانیاریی زیاتر بگەڕێنەوە بۆ:

واڵتەر بنیامین، سەنتڕاڵ پارك، وەرگێڕانی: پێشڕەو محەمەد، گۆڤاری شیعر، ژمارە 2، سلێمانیی، 2016.

[12] Giorgio Agamben, ‘The Melancholy Angel’, The Man Without Content, Stanford University Press, 1999, pp. 104-115.

[13] Walter Benjamin, The Arcades Projects, ob.cit, p.79.

[14] Giacomo Leopardi, Essays and Dialogues, translated Giovanni Cechetti, University of California Press, Berkeley, 1982, p.67. Quoted in Walter Benjamin, The Arcades Projects, ob.cit, p.18. 

[15] Walter Benjamin, The Arcades Projects, ibid, p.18.

[16] Walter Benjamin, ibid, p.21.

[17] Karl Marx, ‘Teilung der Arbeit und Manufaktur’, in Das Kapital; Vol. 1, Marx – Engels Werke, Dietz Verlag, Berlin 1969 p. 390.

[18] Walter Benjamin, The Arcades Projects, ob.cit, p.21. Or Walter Benjamin, Charles Baudelaire: A writer of Modern Life, Essays on Charles Baudelaire, translated by Edmund Jephcott, Rodney Livingstone and Harry Zohn, edited by Howard Eiland, The Belknap Press, 2006, p.40.

[19] بڕوانە: ئێنزۆ تراڤێرسۆ، بۆهیمیا، نەفیكردن و شۆڕش: چەند تێبینییەك دەربارەى ماركس، بنیامین و ترۆتسكی، وەرگێڕانی: پێشڕەو محەمەد، ناوەندی توێژینەوە و هزریی شەهید ئارام، سلێمانیی، 2017، لل49-51.

[20] Beatrice Hanssen (ed.), Walter Benjamin and the Arcades Projects, Continuum, London and New York, 206, p.94.

[21] Beatrice Hanssen (ed.), Walter Benjamin and the Arcades Projects, Continuum, London and New York, 206, p.94.

[22] Karl Marx, The Eighteenth Brumaire of Louis Napoleon, New York Labour News, Socialist Labour Party, 2003, p.90.

[23] Esther Leslie, Walter Benjamin: Overpowering Conformism, Pluto Press, London, 2000, p.184.

[24] Walter Benjamin, The Arcades Projects, ob.cit, p.425.

[25] Walter Benjamin, ibid, p.21.

[26] Ibid, p.37.

[27] Margaret Cohen, Benjamin’s phantasmagoria: the Arcades Projects, in David Ferris, the Cambridge Companion to Walter Benjamin, Cambridge University Press, 2006, p.216.

[28] Walter Benjamin, the Arcades Projects, ob.cit, p.11.

[29] خوێنەر بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر سەرهەڵدانی بۆهیمیا، دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ كتێبەكەى تراڤێرسۆ بەناوی بۆهیمیا، نەفیكردن و شۆڕش: چەند تێبینییەك دەربارەى ماركس، بنیامین و ترۆتسكی، وەرگێڕانی: پێشڕەو محەمەد، ناوەندی توێژینەوە و هزریی شەهید ئارام، سلێمانیی، 2017.

The post بودلێر و شەقامەكانی پاریس appeared first on ژنەفتن.