له‌م ڕۆژگاره‌دا، له‌نێوان هه‌موو ئه‌و ڕێگایانه‌دا كه‌ كاریگه‌ری داده‌نێن له‌سه‌ر ئاژه‌ڵه‌كان، ئه‌و ڕێگایه‌ی كه‌ له‌ هه‌موو ڕێگاكانی تر زیاتر پێویستی به‌ پاساوه،‌ به‌خێوكردنیانه‌ له‌ پێناوی خواردنیاندا. ژماره‌ی ئه‌و ئاژه‌ڵانه‌ی ده‌كه‌ونه‌ ژێر كاریگه‌ریی ئه‌م چالاكییه‌مانه‌وه‌ له‌ هه‌ر چالاكییه‌كی تری مرۆییمان زیاتره‌.

ته‌نیا له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا، ژماره‌ی ئه‌و ئاژه‌ڵانه‌ی ساڵانه‌ بۆ خواردن به‌خێو ده‌كرێن و ده‌كوژرێن نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ ده‌ ملیارد[1]. به‌ ڕاشكاوی بیڵێین هه‌موو ئه‌مه‌ی ده‌كرێت‌ پێویست نییه‌، له‌ وڵاته‌ پێشكه‌وتووه‌كاندا، كه‌ لیستێكی به‌رفراوان له‌ خواردنی جۆربه‌جۆرمان له‌ به‌رده‌سته‌ تا به‌ ئاره‌زووی خۆمان هه‌ڵیبژێرین، هیچ مرۆڤێك پێویستی به‌وه‌ نییه‌ گۆشت بخوات. زۆر له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كان پیشانی ده‌ده‌ن كه‌ ده‌توانین به‌ هه‌مان شێوه‌ یاخود به‌ ئاستێكی زیاتریش ته‌ندروستانه‌تر‌ بژین به‌بێ په‌نابردنه ‌به‌ر گۆشت. هه‌روه‌ك ده‌توانین به‌ شێوه‌یه‌كی باشتر به‌ سیسته‌مێكی خۆراكی ڕووه‌كی بژین و به‌ هیچ جۆرێك هیچ به‌روبومێكی ئاژه‌ڵی نه‌خۆین. (ڤیتامین ب١٢ تاكه‌ پێكهاته‌یه‌كی خۆراكییه‌ كه‌ ناتوانین له‌ به‌ربوومه‌ ڕووه‌كییه‌كانه‌وه‌ به‌ده‌ستی بهێنین، و ئاسانیشه‌ له‌ سه‌رچاوه‌ ڕووه‌كییه‌وه ته‌واوكه‌ره‌كانه‌وه –له ‌ڕێگه‌ی حه‌په‌وه- به‌ده‌ست بهێنرێن‌).

ئه‌گه‌ر له‌باره‌ی كێشەی‌ ئه‌خلاقیی سه‌ره‌كیی خواردنی ئاژه‌ڵه‌كانه‌وه پرسیارت له‌ خه‌ڵكی كرد، ئه‌وا زۆرینه‌یان یه‌كسه‌ر ئاماژه‌ ده‌كه‌ن به‌ كوشتنیان -پێیان وایه‌ كوشتنیان كێشه‌ ئه‌خلاقییەكه‌یه‌ -و-. بێگومان ئه‌وه‌ كێشه‌یه‌، بەڵام لانی کەم تا ئەو شوێنەی کە پەیوەندی بە بەرهەمهێنانی ئاژەڵی كێڵگه‌ پیشەسازییە مۆدێرنەکانەوە هەیە، ناڕەزایەتییەکی ڕاستەوخۆتر هەیە.. هه‌تا ئه‌گه‌ر هیچ كێشه‌یه‌كیشمان له‌و ڕووه‌وه‌ نه‌بێت كه‌ ئاژه‌ڵه‌كان ده‌كوژرێن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی حه‌زمان له تام و چێژی‌ گۆشته‌كانیانه‌‌، ئه‌وا هێشتاكه‌ پاڵپشتیكه‌ری سیسته‌مێكی كشتوكاڵین كه‌ ده‌بێته‌ هۆكارێك بۆ ئازارچه‌شتنێكی دوورودرێژی ئاژه‌ڵان.

مریشكه‌كان كه‌ له‌ كێڵگه‌ په‌له‌وه‌رییه‌كاندا له‌ پێناوی گۆشته‌كانیاندا به‌خێو ده‌كرێن و ڕاده‌گیرێن‌ نزیكه‌ی ٢٠ هه‌زار باڵنده‌ ده‌بن. ئه‌و بڕه‌ له‌ ئه‌مۆنیایه‌ی‌‌ له‌ هه‌وادا به‌هۆی ڕیقنه ‌و پاشماوه‌كانیانه‌وه‌ كه‌ڵه‌كه‌ ده‌بێت، ده‌بێته‌ هۆی سووتانه‌وه‌ی چاو و زیان گه‌یاندن به‌ سییه‌كان.

ئه‌مڕۆ مریشكه‌كان وا به‌خێو ده‌كرێن تا هه‌رچی زوو كێشیان زیاد بكات، هه‌ر بۆیه‌ له‌ماوه‌ی ته‌نیا ٤٢ ڕۆژدا كێشیان ده‌گاته‌ ئه‌و ئاسته‌ی كه‌ بازاڕ ده‌یه‌وێت، به‌ڵام هێشتاكه‌ ئێسكه‌كانیان‌ به‌ ته‌واوه‌تی گه‌شه‌ی نه‌كردووه، بۆیه‌‌ زۆر به‌ زه‌حمه‌ت توانای ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ ئه‌و له‌شه‌ قورسه‌ هه‌ڵبگرن. هه‌ندێكیان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ناتوانن بگه‌ن به‌ ئاو و خۆراك له ‌په‌لوپۆ ده‌كه‌ون، و له‌ ماوه‌یه‌كی كه‌مدا مردار ده‌بنه‌وه‌، چاره‌نووسیشیان به‌ هیچ جۆرێك په‌یوه‌ندی به‌ كۆی ئابووریی ده‌زگاكه‌وه‌ نییه‌. ڕاگرتنیان و، گواستنه‌وه‌ و، سه‌ربڕینیان هه‌ر هه‌مووی له‌ پرۆسه‌یه‌كی زۆر توندوتیژانه‌دا به‌ڕێوه‌ ده‌چێت كه‌ پێویستییه‌ ئابورییه‌كه‌ی ته‌نیا “خێرایی” له‌ به‌رچاو ده‌گرێت و ده‌یه‌وێت، له‌ هه‌موو ئه‌م پرۆسه‌یه‌دا به‌رژه‌وه‌ندیی باڵنده‌كه و خۆشگوزه‌رانییه‌كه‌ی به‌ هیچ جۆرێك ڕۆڵ نابینێت.

مریشكه‌ هێلكه‌كه‌ره‌كانیش له‌ قه‌فه‌سێكی ته‌لینی زۆر بچكۆله‌ی وادا كۆ كراونه‌ته‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك، كه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ر قه‌فه‌سێك و یه‌ك مریشكیشی تێ بكه‌یت، ئه‌وە ته‌نیا مریشكه‌ش‌ ناتوانێت باڵه‌كانی به‌ ته‌واوه‌تی بكاته‌وه‌. ‌به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش نه‌ریت وایه‌ هه‌ر چوار مریشك و ده‌خرێنه‌ قه‌فه‌سێكه‌وه‌، زۆر جار ژماره‌كه‌ له‌وه‌ش‌ زیاتره‌. له‌م دۆخه‌‌ قه‌ره‌باڵغانه‌دا، وا چاوه‌ڕوان ده‌كرێت مریشكه‌ زۆر باڵاده‌ست و شه‌ڕانگێزه‌كان له‌ناو قه‌فه‌سه‌كاندا به‌ ده‌نووكیان له‌ مریشكه‌ لاوازه‌كان بده‌ن تا مردن. بۆ ڕێگری له‌وه‌، به‌رهه‌مهێنه‌ره‌‌كان به‌ تيغێكی گه‌رمكراو ده‌نووكی هه‌موو باڵنده‌كان كه‌وی ده‌كه‌ن. ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌نووكی مریشك پڕه‌ له‌ ده‌ماره‌ خانه‌- ئه‌م ئه‌ندامه‌ی جه‌سته‌ی باڵنده‌كان ئامرازی سه‌ره‌كییانه‌ بۆ په‌یوه‌ندیكردن به‌ ژینگه‌وه‌- به‌ڵام ئه‌وان له‌ كاتی كه‌ویكردنی ده‌نووكیاندا ته‌نانه‌ت هیچ بێهۆشكه‌ر یان ئازارشكێنیشیان ناده‌نێ بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی ئه‌و ئازاره‌یان.

پێده‌چێت به‌رازه‌كان له‌ هه‌موو ئه‌و ئاژه‌ڵانه‌ی تر كه‌ ده‌یانخۆین هۆشیارتر و خاوه‌ن هه‌سته‌وه‌ری زیاتر بن. له‌ كێڵه‌گه‌ پیشه‌سازییه‌كانی ئه‌مڕۆماندا، به‌رازه‌ دووگیانه‌كان له قه‌فه‌سی وا بچووكدا به‌ندكراون كه‌ ناتوانن ته‌نانه‌ت ئاوڕیش بده‌نه‌وه‌، یان هه‌نگاوێك پێش و دوا بكه‌ن. هه‌روا بێته‌وه‌ له‌سه‌ر كۆنكریتێكی بێ گیا و پوش یان هیچ جۆره‌ “كه‌وه‌له-ژێر كۆزه‌‌”یه‌كیان بۆ ڕانه‌خراوه‌. هیچ ئامرازێكیشیان له‌ به‌رده‌ستدا نییه‌ تا غه‌ریزه‌كانیان تێر بكه‌ن له‌ دروستكردنی په‌ناگه‌ پێش خستنه‌وه‌ی به‌چكه‌كانیان. به‌رازه‌ چكۆله‌كان زۆر به‌ خێرایی له‌ دایكه‌كانین دوور ده‌خرێنه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی دووباره‌ دووگیان ببنه‌وه‌، ئه‌وانیش له‌ قه‌فه‌سێكی تردا به‌ند ده‌كرێن، هه‌روه‌ها له‌سه‌ر كۆنكریتیش، هه‌تا ئه‌وكاته‌ی ده‌برێن بۆ سه‌ربڕین. ئاژه‌ڵه‌ ئاماده‌كراوه‌كان بۆ سه‌ربڕین، شه‌ش مانگی كۆتاییی ژیانیان له‌ناو پیساییی خۆیاندا به‌سه‌ر ده‌به‌ن، دانه‌وێڵه‌یه‌كیان پێ ده‌درێت كه ‌گونجاو نییه‌ بۆ كۆئه‌ندامی هه‌رسیان، وزه‌به‌خشێكی وایان پێ ده‌ده‌ن تا ئێسقانه‌كانیان زووتر گه‌شه‌ بكات، هه‌روه‌ها ئه‌نتی بایۆتیكیان پێ ده‌ده‌ن تا له‌ ژیاندا بهێڵرێنه‌وه‌ و نه‌مرن. له‌ژێر هیچ سێبه‌رێكدا نین تا له‌ گه‌رمای خۆری هاوین بپارێزرێن، هیچ په‌ناگه‌یه‌كیشیان نییه‌ تا له‌ سه‌رماوسۆڵه‌ی به‌فر و باران به‌دوور بن. به‌ڵام ده‌شێت بپرسیت، ده‌بێت چ خراپه‌یه‌ك له‌ شیر و به‌رهه‌مه‌ ‌شیره‌مه‌نییه‌كانیاندا هه‌بێت؟ ئایا مانگاكان له‌ كێڵگه‌كانی به‌خێوكردندا به‌ ته‌واوی له‌ ته‌ندروستییه‌كی باشدا نین؟ ئایا پێویستیشمان به‌وه‌ نییه‌ بیانكوژین بۆ ئه‌وه‌ی شیرمان لێیان ده‌ست بكه‌وێت؟ به‌ڵام له‌مڕۆماندا زۆرینه‌ی مانگا شیرده‌ره‌كان و ڕاده‌یگیرێن و به‌ند ده‌كرێن، هه‌روه‌ها ڕێگه‌ نادرێن بگه‌نه‌ له‌وه‌ڕگاكان. ئه‌وانیش وه‌ك مێینه‌ی مرۆڤ شیریان نییه،‌ مه‌گه‌ر تازه‌ به‌چكه‌یان بووبێت، هه‌روا بێته‌وه‌ مانگا شیرده‌ره‌كانیش هه‌موو ساڵێك دووگیان ده‌بن. گوێره‌كه‌كانیشیان دوای چه‌ند كاتژمێرێكی كه‌م له‌  له‌دایكبوونیان له‌ دایكانیان دوور ده‌خرێته‌وه‌، و ڕێگه‌ نادرێت له‌و شیره‌ بخۆن كه‌ ته‌رخان كراوه‌ بۆ مرۆڤ. ئه‌گه‌ر به‌چكه‌كه‌ نێر بوو، ئه‌وا یه‌كسه‌ر ده‌كوژرێت، یان بۆ گۆشته‌كه‌ی به‌خێو ده‌كرێت، یاخود ته‌رخان ده‌كرێت بۆ هه‌مبه‌رگر. له‌به‌ر ئه‌وه‌ش كه‌ په‌یوه‌ندیی نێوان مانگا و گوێره‌كه‌كه‌ی زۆر به‌هێزه‌، مانگاكه‌ تا ماوه‌ی چه‌ند ڕۆژێك له‌ دوای دوورخستنه‌وه‌ی به‌چكه‌كه‌ی هاواری بۆ ده‌كات و گازی ده‌كات.

جگه‌ له‌ پرسی ئه‌خلاقیی په‌یوه‌ندیدار به‌ جۆری مامه‌ڵه‌كردنمانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵه‌كاندا، ئێسته‌ به‌ڵگه‌یه‌كی به‌هێزی نوێ هه‌یه‌ له‌ په‌یوه‌ندیدا به‌ خۆراكی ڕووه‌كییه‌وه‌. له‌گه‌ڵ بڵاوبوونه‌وه‌ی كتێبه‌كه‌ی فڕانسیس مۆر لاپێ(Frances Moore Lappe) كه‌ ناوی “سیسته‌مێكی خۆراكی بۆ هه‌ساره‌یه‌كی بچووك”ه‌ و له‌ ساڵی ١٩٧١ه‌وه بڵاو بووەته‌وه‌‌ زانیومانه‌ كه‌ به‌رهه‌می پیشه‌سازیی ئاژه‌ڵیی هاوچه‌رخ زۆر مه‌سره‌فكه‌ر و به‌فیڕۆده‌ره‌‌. كیڵگه‌كانی به‌خێوكردنی به‌راز شه‌ش ڕه‌تڵ له‌ دانه‌وێڵه‌ به‌كار ده‌هێنن بۆ به‌ده‌ستهێنانی یه‌ك ڕه‌تڵ گۆشتی بێ ئێسك. بۆ گۆشتی مانگاش، ڕێژه‌كه‌ ده‌بێت به‌ ١:١٣. له‌ دۆخی مریشكیشدا، له‌ ناكارامه‌ترین كیڵگه‌ پیشه‌سازییه‌كانی گۆشتی باڵنده‌دا ڕێژه‌كه‌  ده‌بێته‌ ١:٣.

لاپێ زۆر نیگه‌ران بوو له‌ به‌فیڕۆدانی خۆراك و ئه‌و فشاره‌ زیاده‌ی خراوه‌ته‌ سه‌ر زه‌وییه‌ گونجاوه‌كان بۆ كشتوكاڵكردن، ئێمه‌ ده‌توانین ڕاسته‌وخۆ خۆمان دانه‌وێڵه‌ و سۆیا بخۆین و به‌ هه‌مان كوالیتیش خۆمان بژیه‌نین به‌ زه‌وییه‌كی زۆر كه‌متر له‌وه‌. له‌م سه‌رده‌مه‌ماندا، گه‌رمبوونی زه‌وی گرفته‌كه‌ی گه‌لێك خراپتر كردووه‌. زۆرینه‌ی ئه‌مریكایییه‌كان بڕوایان وایه‌ باشترین كارێك له‌ توانای ئه‌واندا بێت بیكه‌ن بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی به‌شی خۆیان له‌ گه‌رمبوونی زه‌وی ئه‌وه‌یه‌ كه‌، ئۆتۆمبێله‌ خێزانییه‌كانیان بگۆڕن به‌ یه‌كێكی تری هه‌جین-هایبریدكه‌ توانای هه‌یه‌ سووته‌مه‌نی تۆیۆتا پریه‌س بسووتێنێت. هه‌ر یه‌ك له‌ گیدیۆن ئێشێڵ و پامێلا مارتن كه‌ دوو لێكۆڵه‌رن له‌ زانكۆی شیكاگۆ، هه‌ستان به‌ ژمێره‌یه‌ك كه‌ كورته‌كه‌ی ئه‌وه‌یه،‌ له‌ كاتێكدا ئه‌مه‌ی ئه‌مریكایییه‌كان ده‌یكه‌ن ڕاسته‌ ده‌بێته‌ هۆی كه‌مكردنه‌وه‌ی ده‌ردانی گازه‌ زیانبه‌خشه‌كان به‌ ڕێژه‌ی نزیكه‌ی یه‌ك ته‌ن له‌ گازی دوانۆئۆكسیدی كاربۆن بۆ هه‌ر شۆفێرێك، به‌ڵام گۆڕان له‌ سیسته‌می خۆراكی باوی ئه‌مریكایییه‌وه‌ بۆ سیسته‌مێكی ڕووه‌كی، ده‌ردانی ته‌نونیوێك له‌ گازی دوانۆئۆكسیدی كاربۆن بۆ هه‌ر نه‌فه‌رێك كه‌م ده‌كاته‌وه‌. لێره‌وه‌ ڕووه‌كییه‌كان زیانێكی زۆر كه‌متر ده‌ده‌ن له‌ كه‌شوهه‌وای جیهان، به‌ به‌راورد به‌ ئه‌وانه‌ی به‌روبوومه‌ ئاژه‌ڵییه‌كان ده‌خۆن^([2]).

به‌ڵام ئایا ڕێگایه‌كی ئه‌خلاقی هه‌یه‌ بۆ خواردنی به‌روبوومه‌ ئاژه‌ڵییه‌كان؟ ده‌كرێت گۆشت، هێلكه‌ و شیرمه‌نیی ئاژه‌ڵانێك بخۆین كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی كه‌متر توندوتیژانه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ كرابێت، و ڕێگه‌یان درابێت گیا له‌ بری دانه‌وێڵه ‌و سۆیا بخۆن. هه‌روه‌ك كه‌مكردنه‌وه‌ی به‌كارهێنانی هه‌ر تاكێك بۆ به‌روبوومه‌ ئاژه‌ڵییه‌كان له‌م سه‌رچاوانه‌وه‌، ده‌ردانی هه‌ندێك له‌ گازه‌ زیانبه‌خشه‌كان كه‌م ده‌كاته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و مانگایانه‌ش كه‌ گیا ده‌خۆن هه‌ر بڕێكی زۆر له‌ گازی میسان ده‌رده‌ده‌ن، ئه‌مه‌ش به‌شدارێكی به‌هێزه‌ له‌ گه‌رمبوونی جیهان. ئه‌گه‌ر ڕه‌تكردنه‌وه‌یه‌كی جدی نه‌بوو بۆ كوشتنی ئاژه‌ڵ، ماده‌م به‌هره‌مه‌ند بووه‌ له‌ ژیانێكی باش، گوڵبژێركردنی ئه‌و به‌روبوومه‌ ئاژه‌ڵییانه‌ی كه‌ ده‌یخۆیت سیسته‌مێكی خۆراكی ئه‌خلاقی پێك ده‌هێنێت. له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، دۆخه‌كه‌‌ ئاگاداری و وریایی ده‌وێت. بۆ نموونه‌، وشه‌ی “ئۆرگانی”، شتێكی كه‌ممان له‌باره‌ی به‌خێوكردنی ئاژه‌ڵه‌وه‌ پێ ده‌ڵێت، ئه‌و مریشكانه‌ی كه‌ له‌ قه‌فه‌سه‌ قه‌ره‌باڵغه‌كاندا به‌ند نه‌كراون، هێشتاكه‌ هه‌ر باجێكی گه‌وره‌ ده‌ده‌ن. بۆیه‌ گواستنه‌وه‌ بۆ سیسته‌مێكی ڕووه‌كی هه‌ر به‌ هه‌ڵبژاردنێكی ئاسانتر داده‌نرێت و ده‌بێته‌ نموونه‌یه‌كی ڕوون تا ئه‌وانی تر په‌یڕه‌وی لێ بكه‌ن.

[1] له‌پڕ، ژماره‌ی ئاژه‌ڵی كوشتارگه‌كان له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ كاتی نووسینی ئه‌م وتاره‌دا گه‌شته‌ لوتكه‌، پاشان دابه‌زی بۆ نزیكه‌ی ٩.١ ملیارد.

[2]گیدۆن ئیشیڵ و بامیلا مارتین، “سیسته‌می خۆراكی، وزه‌، و گه‌رمبوونی جیهان” كارلێكه‌كانی زه‌وی ١٠ (٢٠٠٦): ١-١٧.

The post به‌رگری له‌ ڕووه‌كیبوون appeared first on ژنەفتن.

ده‌مزانی كه‌ دیبه‌یت له‌گه‌ڵ ڕكابه‌رێكی به‌ ئه‌زموون و زیره‌كدا ده‌كه‌م، له‌به‌ر ئه‌وه ‌هه‌وڵم دا پێم له‌سه‌ر زه‌وییه‌كی ڕه‌ق داكوتم. بۆیه‌ مشتومڕی ئه‌وه‌م كرد كه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ناتوانم بوونی هه‌مووی جۆره‌ خوایه‌ك ڕه‌ت بكه‌مه‌وه‌، به‌ڵام ده‌كرێت له‌وه‌ دڵنیا بینه‌وه ‌كه‌ له‌ جیهانێكدا ناژین كه‌ خوایه‌كی به‌ ته‌واوه‌تی به‌هێز و زانا و، به‌سۆز و چاكه‌كار دروستی كردبێت. بێگومان، مه‌سیحییه‌كان بڕوایان وایه‌ له‌ جیهانێكی وادا ده‌ژین. به‌ڵام هه‌موو ڕۆژێك ڕووبه‌ڕووی هۆیه‌كی به‌هێزی وا ده‌بیینه‌وه‌ كه‌: جیهان بڕێكی مه‌زنی له‌ ئازار و چه‌رمه‌سه‌ری تێدایه‌. ئه‌گه‌ر خودا به‌ ڕه‌هایی خاوه‌ن زانین بێت، ئه‌وا بڕی ئه‌و چه‌رمه‌سه‌رییه‌ی هه‌یه‌ ده‌یزانێت. ئه‌گه‌ر به‌ ڕه‌هایی به‌هێزیش بێت، ده‌یتوانی جیهانێك دروست بكات به‌بێ بوونی ئه‌و بڕه‌ مه‌زنه‌ له‌ چه‌رمه‌سه‌ری. ئه‌گه‌ر به‌ ڕه‌هایی چاك و به‌سۆزیش بێت، ئه‌وا به ‌دڵنیایییه‌وه‌ جیهانێكی دروست ده‌كرد ئه‌و هه‌موو چه‌رمه‌سه‌رییه‌ی‌ تێدا نه‌ده‌بوو.

مه‌سیحییه‌كان به‌وه‌ به‌رپه‌رچی ئه‌م قسانه‌‌ ده‌ده‌نه‌وه،‌ گوایه‌ خودا ویستی ئازادی پێ به‌خشیوین، بۆیه‌ ئه‌و به‌رپرس نییه‌ له‌و خراپه‌كارییانه‌ی كه‌ ئێمه‌ ئه‌نجامی ده‌ده‌ین. ئه‌م وه‌ڵامه‌ی مه‌سیحییه‌كان یه‌ك ناگرێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئازار‌چه‌شتنی ئه‌وانه‌ی له‌ لافاوه‌كاندا ده‌خنكێن، و به‌ زیندوویی له‌نێو ئاگری ئه‌و دارستانانه‌دا ده‌سووتێن كه‌ هه‌وره‌بروسكه‌ هۆكاره‌ی كه‌وتنه‌وه‌یه‌تی، یاخود به‌ هۆی وشكه‌ساڵییه‌وه‌ له‌ برسییاندا و له‌ تینوواندا ده‌مرن.

هه‌ندێك جار مه‌سیحییه‌كان به‌و شێوه‌یه‌ شیكردنه‌وه‌ بۆ ئه‌م ئازارچه‌شتن و چه‌رمه‌سه‌رییانه‌ ده‌كه‌ن و ده‌ڵێن، ئه‌مه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌موو مرۆڤه‌كان گوناهبارن، بۆیه‌ ئه‌وان شایسته‌ی ئه‌و چاره‌نووسه‌ن كه‌ تووشیان ده‌بێت، هه‌رچه‌نده‌ چاره‌نووسه‌كه‌شیان ترسناك بێت. به‌ڵام كۆرپه‌ و منداڵه‌ چكۆله‌كانیش هه‌ر وه‌ك گه‌وره‌كان به‌هۆی ئه‌و كاره‌ساته‌ سروشتییانه‌وه‌ ئازار ده‌كێشن و ده‌مرن، وا دیاره‌ كه‌ مه‌حاڵه‌ بێژین كه‌ ئه‌وانیش شایسته‌ی ئه‌و ئازاركێشان و مردنه ‌بن.

جارێكی تر، به‌پێی بیروباوه‌ڕی نه‌ریتی مه‌سیحی، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وان وه‌چه‌ی “حه‌وا”ن، بۆیه‌ یه‌كه‌مین گوناهیان له‌ دایكیانه‌وه‌ به‌ میرات بۆ ماوه‌ته‌وه‌، ئه‌و گوناهه‌ش سه‌رپێچی فه‌رمانی خودا بووه‌ به نه‌خواردنی به‌روبوومی دره‌ختی زانین.

 ئه‌م بیركردنه‌وه‌یه‌ له‌ سێ لایه‌نه‌وه‌ بێزراوه‌، یه‌كه‌م له‌به‌ر ئه‌وه‌ی گریمانه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كات زانین شتێكی خراپه‌، دووه‌م له‌به‌ر ئه‌وه‌ی یاخی بوون له‌ ویستی خودا به‌ گوناهی هه‌ره‌ مه‌زن داده‌نێت، سێیه‌م منداڵان هه‌ڵه‌ی پێشینه‌كانیان به‌ میرات بۆ ده‌مێنێته‌وه‌، و سزادانیشیان كارێكی پاساوداره‌ به‌هۆی هه‌ڵه‌ی پێشینه ‌و باوانه‌كانیان.

به‌ڵام هه‌تا ئه‌گه‌ر مرۆڤ هه‌موو ئه‌م گریمانانه‌ش په‌سه‌ند بكات، به‌ڵام گرفته‌كه‌ هه‌ر به‌بێ چاره‌سه‌ر ده‌مێنێته‌وه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مرۆڤه‌كان تاكه‌ قوربانی لافاو و ئاگركه‌وتنه‌وه‌كان و وشكه‌ساڵی نین. ئاژه‌ڵه‌كانیش به‌ هۆی ئه‌و كاره‌ساته‌ سروشتییانه‌وه‌ تووشی ئازاركێشان و چه‌رمه‌سه‌ری ده‌بن، به‌و پێیه‌ی ئه‌وان له‌ وه‌چه‌ی ئاده‌م و حه‌وا نین، ناكرێت ئه‌وانیش یه‌كه‌مین گوناهـ و هه‌ڵه‌یان‌ به‌ میرات بۆ مابێته‌وه‌.

له‌ سه‌رده‌مانی پێشوودا، كاتێك یه‌كه‌مین گوناهـ به‌گشتی زۆر له‌ ئێستا زیاتر به‌ گرنگییه‌وه‌ وه‌رده‌گیرا، به‌ تایبه‌ت ئازاركێشانی ئاژه‌ڵه‌كان ته‌ڵه‌زگه‌یه‌كی گران بوو بۆ بیرمه‌نده‌ قووڵه‌كانی ناو فیكری مه‌سیحییه‌ت. ڕینیه‌ دیكارتی فه‌یله‌سووفی فه‌ڕه‌نسی سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌، به‌ فێڵێكی دڵڕه‌قانه‌‌ ئه‌م ته‌ڵه‌زگه‌یه‌ی چاره‌سه‌ر كرد، به‌وه‌ی ڕایگه‌یاند ئه‌سته‌مه‌ ئاژه‌ڵه‌كان هه‌ست به‌ ئازار بكه‌ن. دیكارت بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ی كرد، كه‌ ئاژه‌ڵه‌كان ئامێرێكی په‌تی سه‌رسوڕهێنه‌رن، و پێویست ناكات له‌سه‌ر ئێمه‌ كه‌ هاوارو به‌ره‌نگاریه‌كانیان وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ ئازار تێبگه‌ین، مه‌گه‌ر بڕوامان وابێت كه‌ ده‌نگه‌ده‌نگی ئاگاداركه‌ره‌وه‌ی كاتژمێریش ئاماژه‌ بێت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كاتژمێریش هۆشیاری و ئاگایی هه‌یه‌. ئه‌م بانگه‌شه‌یه‌ی دیكارت بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌ ژیانیاندا هاوه‌ڵی سه‌گ یان پشیله‌ ده‌كه‌ن قایلكه‌ر نییه‌.

شتێكی چاوه‌ڕواننه‌كراو بوو، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی دسوزا ئه‌زمونێكی هه‌بوو له‌ دیبه‌یتكردن له‌گه‌ڵ بێباوه‌ڕه‌كاندا، به‌ڵام زۆر تێكۆشا تا وه‌ڵامێكی قایلكه‌ر بۆ ئه‌م ته‌ڵه‌زگه‌یه‌ بدۆزێته‌وه‌. له‌ سه‌ره‌تادا گوتی به‌و پێیه‌ی كه‌ مرۆڤه‌كان ده‌توانن له‌ ئاسماندا بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ بژین، ئه‌وا ئازاركێشانیان له‌م جیهانه‌دا گرنگییه‌كی كه‌متری هه‌یه‌‌، به‌ به‌راورد به‌وه‌ی ئه‌گه‌ر هه‌ر ته‌نها ئه‌م ژیانه‌یان هه‌بووایه‌‌ (جارێكی تر زیندوونه‌بوونایه‌ته‌وه‌).

 به‌ڵام ئه‌مه‌ شكست ده‌هێنێت له‌ شیكردنه‌وه‌ی ئه‌و پرسیاره‌ی بۆچی خودایه‌كی به‌ ڕه‌هایی به‌هێز و چاك ڕێگه‌ به‌وه‌ ده‌دات. هه‌رچه‌نده‌ بچووك و كه‌میش بێت له‌ چاو ژیانی هه‌میشه‌ییی بێكۆتاییدا، هێشتاكه‌ ئه‌و ئازاره‌، بڕێكی زۆره‌ له ئازار و چه‌رمه‌سه‌ری‌‌، جیهان شتێكی باشتر ده‌بوو به‌بێ ئه‌و ئازاركێشانانه‌، یان لانی كه‌م به‌بێ به‌شێكی زۆر له‌و چه‌رمه‌سه‌ریانه‌. (هه‌ندێك كه‌س ده‌ڵێن بڕێكی كه‌م له‌ ئازاركێشان پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی نرخی چییه‌تیی به‌خته‌وه‌ری بزانین. له‌وانه‌یه‌- به‌ڵام بێگومان ئه‌و بڕه‌ زۆره‌ی ئازاركێشان كه‌ هه‌مانه‌ زۆر ناپێویسته‌).

پاش ئه‌وه‌، دسۆزا مشتومڕی ئه‌وه‌ی كرد له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خودا ژیانی پێ به‌خشیوین، ئێمه‌ له‌ پێگه‌یه‌كدا نین تا سكاڵای ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ بۆ ژیانمان ئایدیاڵ نییه. نموونه‌ی به‌وه‌ هێنایه‌وه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌دایك بیت به‌بێ هه‌بوونی یه‌كێك له‌ ئه‌ندامه‌كانی جه‌سته‌ت. ئه‌گه‌ر ژیان خۆی له‌ خۆیدا به‌خششێك بێت، وه‌ك ئه‌و وتی، ئه‌وا گوناهمان به‌رامبه‌ر نه‌كراوه‌ ئه‌گه‌ر كه‌متر له‌وه‌ی ده‌مانه‌وێت پێمان درابێت. بۆ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی ئه‌وه‌، ئاماژه‌م به‌وه‌ كرد كه‌ ئێمه‌ لۆمه‌ی ئه‌و دایكانه‌ ده‌كه‌ین كه‌ له‌ كاتی سكپڕییاندا به‌ خواردنی كحوڵ و یان به‌ به‌كارهێنانی كۆكایین زیان ده‌گه‌یه‌نن به‌ منداڵه‌كانیان. به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌پێی قسه‌كه‌ی دسۆزا بێت ئه‌وا ئه‌و دایكانه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ژیانیان به‌و منداڵانه‌ به‌خشییوه‌، هیچ نه‌نگییه‌ك له‌ كاره‌كانیاندا نییه‌.

له‌ كۆتاییدا، دسۆزا پاشه‌كشه‌ی كرد، هه‌روه‌ك مه‌سیحییه‌كان ده‌یكه‌ن كاتێك ده‌كه‌ونه‌ به‌ر فشار، ئه‌و په‌نای برده‌ به‌ر بانگه‌شه‌كردنی ئه‌وه‌ی كه‌ پێویسته‌ له‌ سه‌رمان چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ نه‌كه‌ین له‌ هه‌موو ئه‌و هۆكارانه‌ی خودا تێبگه‌ین كه‌ بۆچی دونیای ئاوا دروست كردووه‌. ئه‌مه‌ هه‌ر وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ مێرووله‌یه‌ك بیه‌وێت له‌ بڕیاره‌كانی مرۆڤایه‌تی تێبگات، بۆیه‌ زیره‌كی ئێمه‌ زۆر چكۆله‌یه‌ به‌ به‌راورد به‌ داناییی بێكۆتاییی خودا. (ئه‌م وه‌ڵامه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر شاعیرانه‌تر له‌ کتێبی ئه‌یوبدا ئاماژه‌ی بۆ كراوه‌). به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ وازمان له‌ توانادارییه‌ عه‌قڵانییه‌كانمان هێنا، ئه‌وا له‌ تواناماندایه‌ بڕوا به‌ هه‌موو شتێكی تریش بكه‌ین.

له‌ لایه‌كی تره‌وه‌، جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌وه‌ی كه‌ زیره‌كیی ئێمه‌ به‌ به‌راورد به‌ زیره‌كیی خودا زۆر كه‌م و چكۆله‌یه‌، پێشوه‌خت گریمانه‌ی ئه‌و خاڵه‌ی كردووه‌ كه‌ گفتوگۆی له‌ باره‌وه‌ ده‌كه‌ین- ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خودایه‌كی به‌ ڕه‌هایی خاوه‌ن دانایی هه‌روه‌ها به‌ ڕه‌هایی به‌توانا و چاكه‌كار بوونی هه‌یه‌.

ئه‌و به‌ڵگانه‌ی له‌ به‌رچاوماندا وامان لێ ده‌كه‌ن زۆر ماقوڵ بێت به‌ لامانه‌وه‌ باوه‌ڕ به‌وه‌ بهێنین كه‌ جیهان به‌ هیچ كلۆجێك هیچ خوایه‌ك دروستی نه‌كردووه‌.

به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ئه‌گه‌ر مكوڕ بووین له‌سه‌ر هه‌بوونی خودایه‌ك، ئه‌وا ئه‌و خودایه‌ی جیهانی دروست كردووه‌، ناكرێت به ‌ڕه‌هایی به‌هێز و چاكه‌كار بێت. ئه‌و یان خراپه‌كاره‌ یاخود زۆر شكستخواردووه‌.

سه‌رچاوه‌:

بيتر سينغر، أخلاقيات عالمنا الواقعي، ت:أحمد رضا، 86 مقالاً موجزاً عن أشياء تهمنا.

The post خوا و ئازارچه‌شتن appeared first on ژنەفتن.

***

نه‌نكم یه‌كێك بوو له‌ یه‌كه‌مین ئه‌و ژنانه‌ی كه‌ بیركاری و فیزیایان له‌ زانكۆی ڤێنا خوێندووه‌. كاتێكیش له‌ ساڵی ١٩٠٥دا خوێندنی ته‌واو كرد، زانكۆكه‌ی بۆ به‌رزترین ڕێزلێنان‌ به‌ربژێری كرد، ئه‌ویش به‌ پێشكه‌شكردنی ئه‌نگوستیله‌یه‌ك كه‌ پیته‌كانی سه‌ره‌تای ناوی ئیمپراتۆری له‌سه‌ر هه‌ڵكۆڵڕابوو. به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پێشتر هیچ ژنێك هه‌ڵنه‌بژێردرابوو بۆ پێدانی ئه‌م خه‌ڵاته‌‌، فرانز جۆزیفی ئیمپراتۆریش ڕه‌تی كرده‌وه‌‌‌ ئه‌م دیارییه‌ بدات به‌ هیچ كه‌سێك.

پاش زیاتر له‌ سه‌ده‌یه‌ك، ده‌شێت مرۆڤ بۆچوونی وابێت كه‌ ئیدی ئه‌و بڕوایه‌ باوی نه‌ماوه‌ كه‌ پێی وابوو ئافره‌تان گونجاو نین بۆ پێگه‌ به‌رزه‌كانی خوێندنی باڵا، ئیدی له‌ هه‌ر بوارێك له‌ بواره‌كاندا بێت. بۆیه‌ هه‌واڵێكی بێزاركه‌ره‌ كه‌ ده‌بیستین كه‌ زیاتر له‌ ٣٠ زانكۆی ئێرانی ٧٠ بواری جیاوازی خوێندنیان له‌ ئافره‌تان قه‌ده‌غه‌ كردووه‌، كه‌ له‌ ئه‌ندازیارییه‌وه‌، بۆ فیزیای ناوه‌كی و كۆمپیوته‌ر و ئه‌ده‌بی ئینگلیزی و زانستی شوێنه‌وارناسی و بازرگانی ده‌گرێته‌وه‌. به‌پێی شیرین عه‌بادی پارێزه‌ر و چالاكوانی مافه‌كانی مرۆڤ و براوه‌ی خه‌ڵاتی نوبڵ بۆ ئاشتی، ئه‌م كۆت و به‌ندانه‌ به‌شێكن له‌ سیاسه‌ته‌كانی ده‌وڵه‌ت بۆ سنوورداركردنی ده‌رفه‌تی كاری ئافره‌تان له‌ ده‌ره‌وه‌ی ماڵ.

ئه‌م قه‌ده‌غه‌كارییه‌ گاڵته‌جاڕانه‌یه‌، چونكه‌ ئێران، به‌پێی یونسكۆ، خاوه‌نی زۆرترین ئافره‌تانی زانكۆیه‌ له‌ چاو پیاوان له‌ جیهاندا. له‌ ساڵی ڕابردوودا¹.، ژنان ٦٠ له‌ سه‌دی تێكڕای ئه‌و خوێندكارانه‌یان پێكهێناوه‌ كه‌ له‌ تاقیكردنه‌وه‌ی وه‌رگیران له‌ زانكۆدا سه‌ركه‌وتوو بوون، و ئافره‌تان له‌و به‌شه‌ پسپۆڕیانه‌دا كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی نه‌ریتی پیاوان تێیدا زۆرینه‌ن، وه‌ك ئه‌ندازیاری، زۆر باش سه‌ركه‌وتوو بوون.

پێده‌چێت سه‌ركه‌وتنی خوێندكارانی ئافره‌ت- و ئه‌و ڕۆڵه‌ی كه‌ ئافره‌تانی خوێنده‌وار ده‌یگێڕن له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی سیۆكراتیه‌ت (فه‌رمانڕه‌وایی پیاوانی ئایینی)ی ئێرانی- وای له‌ به‌رپرسانی حكوومه‌ت كردبێت كه هه‌وڵ بده‌ن‌ ئه‌م هاوكێشه‌یه‌ ئاوه‌ژوو بكه‌نه‌وه‌. له‌م كاته‌دا، ئافره‌تانی وه‌ك نۆشین كه‌ قوتابییه‌كی  ئه‌سفه‌هانییه‌ و به‌ بی بی سی ڕاگه‌یاندووه‌ كه‌ ڕێگری لێ كراوه‌ ببێت ئه‌ندازیاری میكانیك، ئه‌و چیتر ناتوانێت ئامانجه‌كه‌ی به‌دی بهێنێت، هه‌رچه‌نده‌ نۆشین و هاوچه‌شنه‌كانی نمره‌یه‌كی باشیشیان هێناوه‌ له‌ تاقیكردنه‌وه‌كانی وه‌رگراین له‌ زانكۆكاندا.

هه‌ندێك كه‌س وای ده‌بینن كه‌ بیرۆكه‌ی باڵای یه‌كسانی ڕه‌گه‌زی دونیابینییه‌كی كولتووری تایبه‌تییه‌، و پێویسته‌ له‌سه‌ر ئێمه‌ی ڕۆژئاوایی كه‌ هه‌وڵ نه‌ده‌ین ئه‌م به‌هایانه‌ی خۆمان به‌سه‌ر ئه‌وانی تردا بسه‌پێنین. له‌ ڕاستییدا ده‌قه‌ ئیسلامییه‌كان به‌ ڕێگای جۆراوجۆر جه‌خت له‌ باڵاده‌ستی پیاوان به‌سه‌ر ژناندا ده‌كه‌نه‌وه‌. به‌ڵام ده‌كرێت هه‌مان شتیش ده‌رباره‌ی ده‌قه‌كانی مه‌سیحی و جووله‌كه‌كانیش بڵێین. هه‌روه‌ك مافی خوێندن، به‌بێ هه‌ڵاوێردن و جیاكاری، به‌پێی زۆر له‌ جاڕنامه‌ و ڕێكکه‌وتنه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانی وه‌ك جاڕنامه‌ی جیهانیی مافه‌كانی مرۆڤ دانی پێدانراوه‌، كه‌ به‌ نزیكه‌یی هه‌موو ده‌وڵه‌تانی جیهان ئیمزایان له‌سه‌ر كردووه‌، له‌ نێویشیاندا ئێران.

جیاكاریكردن و هه‌ڵاوێردنی دژ به‌ ژنان به‌شێكه‌ له‌ ئاراسته‌یه‌كی سیاسی گشتگیرتری جیاكاری كردنی فه‌رمی له‌ ئێران، به‌تایبه‌تی دژ به‌وانه‌ی به‌ موسڵمان دانانرێن، یان سه‌ر به‌ سێ كه‌مینه‌كه‌ نین –زه‌رده‌شتی، جووله‌كه‌، مه‌سیحی- كه‌ له‌ ده‌ستوری ئێرانیدا دانیان پێدانراوه‌. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر یه‌كێك ویستی، بۆ نموونه‌، له‌ یه‌كێك له‌ زانكۆكاندا ناوی خۆی تۆمار بكات، پێویسته‌ له‌سه‌ری ڕوونی بكاته‌وه‌ كه‌ سه‌ر به‌ یه‌كێك له‌و چوار ئایینه‌ ددانپێدانراوانه‌یه‌. به‌ڵام بێباوه‌ڕه‌كان، و ئه‌گنۆستییه‌كان(Agnosticism)، یاخود تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی به‌هائی ئێرانی له‌ زانكۆ وه‌رناگیرێن.

بیهێننه‌ به‌رچاوتان په‌رچه‌كردارمان چی ده‌بێت كاتێك یه‌كێك بیه‌وێت پاساو بۆ جیاكاریی ڕه‌گه‌زی و نه‌ژادی بهێنێته‌وه‌ به‌ بیانووی ئه‌وه‌ی سه‌پاندنی كولتووری به‌سه‌ر ئه‌وانی تردا هه‌ڵه‌یه‌. بۆ ساڵانێكی دوورودرێژ له‌ هه‌ندێك له‌ ناوچه‌كانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا، “كولتوور” وابوو كه‌، كه‌سانی به‌ ڕه‌گه‌ز ئه‌فریقی پێویسته‌ له‌ دواوه‌ی پاسه‌كانه‌وه‌ دابنیشن و له‌ قوتابخانه‌ و نه‌خۆشخانه‌ و زانكۆی جودا وه‌ربگیرێن. هه‌روه‌ها “كولتوور”ی جیاكاری نه‌ژاد –ئاپارتایید-ی ئه‌فریقای باشوور ئه‌وه‌ی سه‌پاندبوو كه‌ ڕه‌شپێسته‌كان ده‌بێت به‌ دوور له‌ سپیپێسته‌كان بژین و هه‌لی خوێندنی جودا و ئاست نزمتریان پێ بدرێت. به ‌شێوه‌یه‌كی ڕوونتر ده‌توانین بڵێین، ئه‌مه‌ كولتوور و ڕۆشنبیریی سپی پێسته‌ باڵاده‌سته‌كانی ئه‌وكاته‌ بوو.

هه‌مان شت بۆ ئێرانیش ڕاسته‌. هه‌موو لێپرسراوانی ده‌وڵه‌ت له‌ پیاوانی موسڵمان پێكهاتوون. ئه‌و فه‌رمانه‌ش كه‌ عه‌لی خامنه‌یی ڕێبه‌ری باڵا له‌ ساڵی ٢٠٠٩دا ده‌ریكرد كه‌ داوای كردبوو زانكۆكان به‌ “ئیسلامی” بكرێن، بوو به‌هۆی گۆڕینی زۆر له‌ بابه‌ته‌كانی خوێندن و گۆڕینی هه‌ندێك له‌ ستافی مامۆستایانی زانكۆكان به‌ كه‌سانی زیاتر كۆنزه‌رڤاتیڤ‌. له‌ دوو مانگیش له‌مه‌وبه‌ره‌وه‌، خامنه‌یی گوتی كه‌ پێویسته‌ له‌سه‌ر ئێرانییه‌كان بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ به‌ها دێرینه‌كان و منداڵانێكی زیاتر بخه‌نه‌وه‌- هه‌ر ئه‌مه‌ش كاریگه‌ری دیكه‌ له‌ سه‌ر ڕۆڵی ئافره‌تان داده‌نێت، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ كاریگه‌رییه‌كانی له‌سه‌ر ژینگه‌.

سزا هه‌نووكه‌یییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان هه‌وڵ ده‌دات ڕێگری بكات له‌وه‌ی ئێران چه‌كی ئه‌تۆمی دروست بكات، نه‌ك بۆ قایلكردنی به‌وه‌ی واز له‌ جیاكاریكردن دژ به‌ ژنان یان له‌سه‌ر بنه‌مای ئایینی بهێنێت. بایكۆتكردنێكی به‌رفراوانی زانكۆكانی ئێران، و به‌رهه‌مه‌ ئێرانییه‌كانی تر له‌ ئارادا نییه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی جاران به‌رانبه‌ر ئه‌فریقای باشوور و جیاكارییه‌ نه‌ژادییه‌كانی ئه‌نجام ده‌درا. وا دیاره‌ هێشتاكه‌ جیاكاری كردن له‌سه‌ر بنه‌مای ڕه‌گه‌زی و ئایینی كه‌متر جێگای بایه‌خمانه‌ وه‌ك له‌ جیاكاریكردن له‌سه‌ر بنه‌مای نه‌ژادی و ئیتنیكی.

ڕه‌نگه‌ ئێمه‌ زیاتر ئاماده‌ییمان تێدا بێت بۆ په‌سه‌نكردنی جیاوازییه‌ بایۆلۆژییه‌كانی نێوان پیاوان و ژنان له‌ په‌یوه‌ست به‌ ئه‌و ڕۆلانه‌ی كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا ده‌یگێڕن. له‌ ڕاستییدا جیاكاری واش هه‌یه‌، ئه‌ویش به‌ته‌واوه‌تی جه‌سته‌یی نییه‌. بۆیه‌ پێویسته‌ ئه‌نجامگیری ئه‌وه‌ نه‌كه‌ین كه‌ ئه‌گه‌ر ژماره‌ی ئه‌ندازیاری پیاوان له‌ ژنان زیاتر بوو، بڵێین ئه‌وه‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر جیاكاریی جێنده‌ری. ده‌كرێت پیاوان به‌ به‌راورد به‌ ژنان زیاتر حه‌ز بكه‌ن ببن به‌ ئه‌ندازیار.

ئه‌مه‌ش به‌ ته‌واوه‌تی پرسێكی جودایه‌ له‌وه‌ی كه‌ ئایا پێویسته‌ له‌سه‌رمان كه‌ ڕێ له‌ به‌دیهێنانی ئامانجه‌كانی ئه‌و ژنانه‌ بگرین كه‌ ده‌یانه‌وێت ببنه‌ ئه‌ندازیار و تواناداری ئه‌وه‌شیان تێدایه‌. به‌ ڕێگریكردنی ڕاشكاوانه‌ی له‌ ژنان له‌وه‌ی له‌و به‌شانه‌ی زانكۆدا بخوێنن كه‌ بۆ پیاوان كراوه‌یه‌، ئێران هه‌نگاوێكی له‌ شێوه‌ی جیاكاریی نه‌ژادی ناوه‌ كه‌ ناكرێت به‌رگری لێ بكرێت، و پێویستیشه‌ ئه‌م‌ هه‌نگاوه‌ی ئێران به‌ هه‌مان ئاستی هێزه‌وه‌ سه‌ركۆنه‌ بكرێت.

پەراوێزەکان

The post خودا و ژن له‌ ئێران appeared first on ژنەفتن.

هۆكارێك هه‌یه‌ له‌ پشتی به‌شداری ئه‌و ژماره‌ زۆره‌ی ئۆسترالیاییه‌كان له‌ ده‌نگداندا. له‌ بیسته‌كانی سه‌ده‌ی بیستدا، كاتێك به‌شداریكردنی خه‌ڵكی له‌ پرۆسه‌ی ده‌نگداندا كه‌متر بوو له‌ ٦٠٪، په‌رله‌مان ده‌نگدانی كرد به‌ ناچاری. له‌و كاته‌وه‌، سه‌ره‌ڕای جیاوازی سروشتی حكومه‌ته‌ یه‌ك به‌دوای یه‌كدا هاتووه‌كان، هیچ هه‌وڵێكی ڕژد نه‌نراوه‌ بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌و یاسایه‌، كه‌ ڕاپرسییه‌كان ده‌ری ده‌خه‌ن ٧٠٪ دانیشتوان پشتگیری لێ ده‌كه‌ن.

ئه‌و ئۆسترالیایانه‌ی كه‌ ده‌نگ ناده‌ن نووسراوێكیان پێ ده‌گات كه‌ داوایان لێ ده‌كات هۆكاری ئه‌وه‌ ڕوون بكه‌نه‌وه‌ (هۆكاری ئه‌وه‌ی بۆچی ده‌نگیان نه‌داوه‌؟!). ئه‌وانه‌شی كه‌ پاساوێكی ماقوڵیان نییه‌، وه‌ك نه‌خۆشی یاخود گه‌شتكردن بۆ ده‌ره‌وه‌، پێویسته‌ له‌ سه‌ریان غه‌رامه‌یه‌كی كه‌م بده‌ن، به‌ڵام ئه‌وانه‌ی ئه‌و غه‌رامه‌یه‌ ده‌كرێن كه‌متره‌ له‌ ١٪ ی تێكڕای ئه‌وانه‌ی مافی ده‌نگدانیان هه‌یه‌.

به‌ڵام له‌ ڕووی كرده‌ییه‌وه‌ ناچارییه‌كه‌ ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ده‌بێت ده‌نگێكی دروست بده‌یت، به‌ڵكو ته‌نیا هه‌ر ڕۆشتنی ده‌نگده‌ره‌‌ بۆ بنكه‌ی ده‌نگدان و، تۆماركردنی ناوی خۆی و كارتی ده‌نگدانه‌كه‌ش بخاته‌ نێو سندوقه‌كه‌وه‌. نهێنی بوونی پرۆسه‌ی ده‌نگدانه‌كه‌ وا ده‌كات شتێكی ئه‌سته‌م بێت ڕێگری له‌ خه‌ڵكی بكرێت كه‌ شتی بێمانا له‌سه‌ر كاغه‌زی ده‌نگدانه‌كه‌ نه‌نووسن، یاخود به‌ به‌تاڵی نه‌یخه‌نه‌ ناو سندوقه‌كه‌وه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ ڕێژه‌ی ده‌نگه‌ نادروسته‌كان له‌و وڵاتانه‌دا كه‌ ده‌نگدانیان كردووه‌ به‌ زۆره‌ملێ و ناچاری كه‌مێك به‌رزتره‌، به‌ڵام ئه‌مه ته‌نانه‌ت‌ نزیكیش نابێته‌وه‌ له‌ قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی ئه‌و جیاوازییه‌ زۆره‌ی له‌نێوان ڕێژه‌ی به‌شداری له‌ ده‌نگداندا هه‌یه (له‌نێوان هه‌ردوو جۆری وڵاتاندا له‌ ڕووی ده‌نگدانی ناچارییه‌وه‌ .و.)‌.

ده‌نگدانی ناچاری نه‌ك ته‌نها له‌ ئوسترالیا هه‌یه‌، به‌ڵكو به‌لجیكا و ئه‌رجه‌نیتینیش پێشتر سه‌پاندوویانه‌، هه‌روه‌ها له‌ وڵاتانی دیكه‌شدا سه‌پێنراوه‌، به ‌تایبه‌ت له‌ ئه‌مریكای لاتیندا، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕایی جیاوازی له‌ جۆری سزاكان و شێوازی سه‌پاندنیاندا.

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ كاتی هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئوسترالیادا له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان بووم، بۆیه‌ به‌ هیچ جۆرێك ناچار نه‌بووم ده‌نگ بده‌م. زۆر هۆكاریشم هه‌بوو بۆ ئه‌وه‌ی حه‌ز بكه‌م حكومه‌ته‌ كۆنزه‌رڤاتیڤه‌كه‌ی “جۆن هاوه‌رد” شكست بهێنێت، به‌ڵام ئه‌مه‌ هیچ ئه‌و هۆكاره‌ نه‌بوو كه‌ وای لێكردم كه‌ هه‌ندێك زه‌حمه‌تی ئه‌وه‌ بكێشم بچم ده‌نگ بده‌م، ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ی ده‌نگه‌كه‌ی من گۆڕانكارییه‌ك دروست بكات زۆر كه‌م بوو (هه‌روه‌ك پێشبینیم كرد، هیچ جیاوازییه‌كیشی دروست نه‌كرد).

كاتێك ده‌نگدان ئاره‌زوومه‌ندانه‌ بێت و، ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ش ئه‌نجامه‌كه‌ش به‌ ده‌نگدانی هه‌ر هاوڵاتییه‌ك زۆر زه‌حمه‌ت بێت گۆڕانكاری دروست بكات، ئه‌گه‌ر كه‌میشی تێ بچێت- له‌ ڕووی، بۆ نموونه‌، ئه‌و كاته‌ی به‌فیڕۆ ده‌چێت له‌ ڕێگای گه‌شتن به‌ شوێنی ده‌نگدانه‌كه‌، و چاوه‌ڕوانیكردن له‌ سه‌ره‌دا، و پرۆسه‌ی ده‌نگدانه‌كه‌ش- وا ده‌كات كه‌ ده‌نگدان زۆر ناعه‌قڵانی بێت. به‌ڵام ئه‌گه‌ر زۆرینه‌ی خه‌ڵكی ئه‌م جۆره‌ له‌ بیركردنه‌وه‌یان پێڕه‌و كرد، و نه‌شڕۆشتن بۆ ده‌نگدان، ئه‌وكاته‌ ڕێگه‌ خۆش ده‌كه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی كه‌مینه‌یه‌ك له‌ خه‌ڵكی بڕیار له‌ چاره‌نووسی ده‌وڵه‌ت بده‌ن و، پاشان توڕه‌بوون و بێزاری زۆرینه‌شی لێ بكه‌وێته‌وه‌.

له‌ مێژووی هه‌ڵبژاردنی ئه‌م دواییانه‌ی پۆڵه‌ندادا نموونه‌یه‌كی وا هه‌یه‌. له‌ كاتی هه‌ڵبژاردنه‌ نیشتیمانییه‌كه‌ی ساڵی ٢٠٠٥ی ئه‌و وڵاته‌دا، ته‌نها له‌ ٤٠٪ ئه‌وانه‌ی مافی ده‌نگدانیان هه‌بوو ده‌نگیان دا، ئه‌مه‌ش كه‌مترین ڕێژه‌ی تۆماركراوی به‌شداری هه‌ڵبژاردنه‌كان بوو له‌ دوای كۆتاییهاتنی سه‌رده‌می شیوعییه‌كانه‌وه‌. له‌ ئه‌نجامی ئه‌وه‌شدا، یاروسلاف كاچینسكی به‌ پاڵپشتی هاوپه‌یمانی ئه‌و حیزبانه‌ی زۆرترین كورسیی په‌رله‌مانیان به‌ده‌ست هێنابوو، بوو به‌ سه‌رۆك وه‌زیران، ئه‌مه‌ش ته‌نها به‌ ده‌نگی ٦ ملیۆن له‌ ده‌نگده‌ران له‌ كۆی ٣٠ ملیۆن كه‌س له‌وانه‌ی مافی ده‌نگدانیان هه‌بوو‌.

به‌ڵام پاش ئه‌وه‌ به‌ ته‌نیا دوو ساڵ یاروسلاف كاچینسكی ناچار كرا ڕه‌زامه‌ند بێت به‌ دووباره‌ سازكردنه‌وه‌ی هه‌ڵبژاردن، به‌م شێوه‌یه‌ ئاشكرا بوو كه‌ زۆرینه‌ی ئه‌وانه‌ی له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ی ٢٠٠٥دا به‌شداریان نه‌كردبوو له‌ ئه‌نجامه‌كه‌ی ناڕازی بوون. بۆیه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ تازه‌كه‌دا ڕێژه‌ی به‌شداری به‌رز بوویه‌وه‌ بۆ ٥٤٪ به ‌تایبه‌ت له‌نێوان ده‌نگده‌رانی گه‌نجتر و خوێنده‌وارتردا. به‌و شێوه‌یه‌ حكومه‌ته‌كه‌ی كاچینسكی تووشی شكستێكی گه‌وره‌ بوو.

ئه‌گه‌ر ده‌مانه‌وێت كه‌میینه‌یه‌ك حكومه‌ته‌كه‌مان بۆ هه‌ڵنه‌بژێرێت، ئه‌وا وا باشتره‌ كه‌ ڕێژه‌ی ده‌نگدان به‌رز بێت. به‌ڵام به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌نگه‌كه‌مان جیاوازییه‌كی زۆر كه‌م دروست ده‌كات، بۆیه‌ زۆرینه‌مان ته‌سلیمی ئه‌وه‌ ده‌بیین كه‌ ئه‌ركه‌كه‌ی خۆمان بده‌ین به‌سه‌ر ئه‌وانی دیكه‌دا، خۆشمان زه‌حمه‌تی ڕۆشتن بۆ ده‌نگدان ناكێشین و ئومێده‌وارین ئه‌وه‌نده‌ له‌ خه‌ڵكی دیكه‌ بڕۆن بۆ ده‌نگدان كه‌ به‌رده‌وامیدان به‌ دیموكراتییه‌ت و هه‌ڵبژاردنی حكومه‌تێك كه‌ به‌رجه‌سته‌ی ڕای زۆرینه‌ی هاوڵاتیان‌ بكات بپارێزێت.

به‌ڵام پێده‌چێت چه‌ند هۆكارێك هه‌بێت بۆ ده‌نگدان. هه‌ندێك له‌ خه‌ڵكی ده‌نگ ده‌ده‌ن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی چێژ له‌ ده‌نگدان ده‌بینن و، هیچ كارێكی واشیان نییه‌ كه‌ وایان لێ بكات ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌یان نه‌بێت نه‌چن بۆ ده‌نگدان. هه‌ندێكی دیكه‌شیان هه‌ستكردن به‌ لێپرسراوێتی نیشتیمانی وایان لێ ئه‌كات گوێ نه‌ده‌ن به‌ ناعه‌قڵانی بوونی كاریگه‌ری ده‌نگدان له‌و ڕووه‌وه‌ كه‌ پێ ناچێت ته‌نیا ده‌نگی ئه‌و ئه‌نجامه‌كان بگۆڕێت.

پێده‌چێت هه‌ندێكی تر له‌به‌رئه‌وه‌ بڕۆن بۆ ده‌نگدان، نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پێشبینی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ده‌توانن (ته‌نیا به‌ یه‌ك ده‌نگی خۆیان) ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كان بگۆڕن، به‌ڵكو له‌به‌ر ئه‌وه‌ی، هه‌روه‌ك هانده‌رانی تۆپی پێ، ده‌یانه‌وێت هانی تیمه‌كه‌یان بده‌ن. هه‌روه‌ها پێده‌چێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ش ده‌نگ بده‌ن، كه‌ ئه‌گه‌ر ده‌نگیان نه‌دا ئه‌وا ده‌كه‌ونه‌ هه‌ڵوێستێكه‌وه‌ ناتوانن سكاڵا و گله‌یی بكه‌ن له‌و حكومه‌ته‌ی كه‌ هه‌ڵبژێردراوه‌ و ئه‌وان به‌ دڵیان نییه‌. ئه‌وان وای ده‌بیینن سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌ی كه‌ بتوانن ئه‌نجامه‌كان بگۆڕن ته‌نیا یه‌ك ده‌نگه‌ له‌ناو چه‌ند ملیۆنێكدا، به‌ڵام ئه‌نجامه‌كان تا ئه‌و ئاسته‌ گرنگه‌ كه‌ وا ده‌كات ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ بچووكه‌ به‌س بێت بۆ ئه‌وه‌ی قه‌ره‌بووی زه‌حمه‌تی چوونیان بۆ ده‌نگدان بۆ بكاته‌وه‌.

به‌ڵام ئه‌گه‌ر وا ڕوویدا و هه‌موو ئه‌و ڕه‌چاوكردنانه‌‌ شكستیان هێنا له‌ هاندانی خه‌ڵك بۆ ڕۆشتن بۆ سه‌ر سندوقی ده‌نگدان، ئه‌وكاته‌ ده‌نگدانی ناچاری ڕێگایه‌كه‌ بۆ زاڵبوون به‌سه‌ر كێشه‌ی ئه‌و گوێپێنه‌ده‌رانه‌. ئه‌و تێچوونه‌ كه‌مه‌ی سه‌پێنراوه‌ به‌سه‌ر ئه‌وانه‌ی ده‌نگ ناده‌ن، ڕۆشتنی هه‌مووان بۆ ده‌نگدان عه‌قڵانی ده‌كات، له‌ هه‌مان كاتدا نه‌ریتێكی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌باره‌ی ده‌نگدانه‌وه‌ دروست ده‌كات. ئۆسترالیاییه‌كان ده‌یانه‌وێت ناچار بكرێن به‌ ده‌نگدان. ئه‌وان به‌خته‌وه‌ر ده‌بن كاتێك ده‌زانن كه‌ هه‌مووان ده‌نگ ده‌ده‌ن. ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌شی دڵه‌ڕاوكێی كه‌می به‌پیره‌وه‌چوونی ده‌نگدانیان هه‌یه‌، واباشه‌ چاكه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ خۆیاندا بكه‌ن و نموونه‌یه‌كی ناچاركه‌ری تایبه‌ت به‌ خۆیان له‌ به‌رچاو بگرن.

[1] كاتی نوسینی ئه‌م وتاره‌ ١٤ی دیسه‌مبه‌ری ٢٠٠٧ بووه‌.

The post بۆچی ده‌نگ بده‌ین؟ appeared first on ژنەفتن.

ئه‌مه‌ ئه‌گه‌رێكه‌ ڕێی تێ ده‌چێت. ناسا چاودێری زۆرینه‌ی هه‌سارۆكه‌ گه‌وره‌ و زۆر له‌ هه‌سارۆكه‌ بچوكه‌كانیش ده‌كات كه‌ نزیكن له‌ زه‌وییه‌وه‌. ئه‌گه‌ر ده‌ركه‌وت كه‌ هه‌سارۆكه‌یه‌كی گه‌وره‌ له‌ ڕێگادایه‌ خۆی به‌ زه‌وییدا بكێشێت، ئه‌م زانیارییه‌‌ كاتمان پێ ده‌دات تا ئاراسته‌ی هه‌سارۆكه‌كه‌ بگۆڕیین. ناسا چه‌ند هه‌ڵبژارده‌یه‌كی شیكار كردووه‌ بۆ گۆڕینی ئاراسته‌ی هه‌سارۆكه‌كان له‌ كاتی په‌یدابوونی سیناریۆیه‌كی وادا، وه‌ك لێدانی ئه‌تۆمی تا ئاراسته‌ی هه‌سارۆكه‌كه‌ دووربخه‌یینه‌وه‌، وا پێشبینی ده‌كرێت هه‌ندێك له‌و ستراتیژانه‌ سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست ‌بهێنن. به‌ڵام هێشتاكه‌ لێكۆڵینه‌وه‌كان كۆتاییان پێ نه‌هاتووه‌. ده‌زگایی بی ٦١٢ به‌مدوایانه‌ پرۆژه‌یه‌كی ڕاگه‌یاند بۆ به‌دواداچوونی ئه‌و هه‌سارۆكانه‌ی كه‌ ماونه‌ته‌وه (نه‌دۆزراونه‌ته‌وه‌ یاخود چاودێری نه‌كراون-و-)،‌ له‌ پێناوی “پاراستنی ئایینده‌ی شارستانیه‌ت له‌ سه‌ر هه‌ساره‌كه‌مان”. چونكه‌ دۆزینه‌وه‌ی یه‌كێك له‌و هه‌سارۆكانه‌ ده‌كرێت ببێته‌ كلیلی ڕێگه‌گرتن له‌ ڕوودانی كاره‌ساتێكی جیهانی.

خۆشبه‌ختانه‌، ئه‌گه‌ری پیاكێشانی هه‌سارۆكه‌یه‌ك به‌ زه‌وییدا كه‌ ببێته‌ هۆی له‌ناوچوونی به‌كۆمه‌ڵی ڕه‌گه‌زی مرۆیی له‌م سه‌ده‌یه‌دا زۆر كه‌مه‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ یه‌ك له‌سه‌ر  ملیۆنه‌. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌، هه‌سارۆكه‌كان تاكه‌ مه‌ترسی نین كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ڕزگاربوونی مرۆڤ ده‌كه‌ن. چونكه‌ ئه‌گه‌ری هه‌ڕه‌شه‌ی دیكه‌ هه‌ن بۆ سه‌ر مرۆڤایه‌تی به‌هۆی نه‌خۆشییه‌كانی‌ بایۆئه‌ندازیاری.. “نه‌خۆشییه‌كانی ئه‌ندازیاری زینده‌یی (bio-engineered diseases)”، جه‌نگی ئه‌تۆمی، گۆڕانی ڕیشه‌یی كه‌شوهه‌وا، ته‌كنه‌لۆژیا ترسناكه‌كانی ئاینده‌.

به‌ له‌به‌رچاوگرتنی بوونی ئه‌گه‌ری له‌ناوچوونی مرۆڤ له‌ ماوه‌ی ئه‌م دوو سه‌د ساڵه‌ی ئاینده‌دا، پرسیارێك كه‌ دێته‌ پێش ئه‌وه‌یه‌ كه،‌ ئایا ده‌توانین له‌مباریه‌وه‌‌ شتێك بكه‌ین. با مشتوماڵی ئه‌وه‌ بكه‌یین كه‌ ده‌توانین چی بكه‌ین، پاشان پرسیاری ئه‌خلاقی قوڵ بكه‌ین: تا چ ئاستێك‌ له‌ناوچوونی ڕه‌گه‌زی مرۆڤ خراپه‌‌؟

ئه‌و پرسه‌ یه‌كه‌مینه‌ی كه‌ پێویسته‌ لێره‌دا ڕوونی بكه‌ینه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه،‌ ئه‌گه‌ر ئاشكرا بوو كه‌ مه‌ترسی له‌ناوچوونی مرۆڤ “كه‌مه‌”، ئیدی نابێت ته‌نها به‌وه‌ قایل بین و ئارام دابنیشین. كه‌سی هۆشمه‌ندی ناو ئێمه‌ ناڵێت “باشه‌، مه‌ترسی ته‌قینه‌وه‌ی كانه‌ ئه‌تۆمییه‌كان ته‌نها ١ بۆ  ١٠٠٠، بۆیه‌ له‌مباره‌یه‌وه‌ نیگه‌رانییه‌كمان نییه‌”. ئه‌گه‌ر به ‌ڕاستی هه‌لێك هه‌یه‌ بۆ ڕوودانی كاره‌ساتیك و له‌تواناشماندایه‌ به‌ تێچوونێكی كه‌م، كارێك بكه‌ین بۆ سنووردانان یان كۆتایی پێهێنانی، پێویسته‌ له‌سه‌رمان كه‌ بیكه‌ین. به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی، ده‌توانین ئاستی خراپی مه‌ترسییه‌كی دیاریكراو به‌ لێكدانی ئه‌گه‌ری ڕوودانی سه‌رئه‌نجامه‌ خراپه‌كه‌ به‌ ئاستی سه‌رئه‌نجامه‌ خراپه‌كه‌ی بپێوین. له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ له‌ناوچوونی مرۆڤ زۆر خراپه‌،  وه‌ك دواتر مشتومڕی له‌باره‌وه‌ ده‌كه‌ین، ئه‌وا كه‌مكردنه‌وه‌ی مه‌ترسی له‌ناوچوونی مرۆڤ ئه‌گه‌ر به‌ بڕێكی كه‌میش بێت زۆر زۆر باش ده‌بێت.

به ‌ڕاستی مرۆڤایه‌تی هه‌ندێك شتی كردووه‌ كه‌ مه‌ترسی له‌ناوچوونی پێشوه‌ختی خۆی پێ كه‌مكردۆته‌وه‌. شه‌ڕی سارد كۆتایی پێ هات و پێویستیمان به‌ چه‌كی ئه‌تۆمی كه‌می كردوه‌. به‌دواداچوونمان كردووه‌ بۆ زۆرینه‌ی هه‌سارۆكه‌ گه‌وره‌ نزیكه‌كان له‌ زه‌وییه‌وه‌. ژێر زه‌مینمان چێ كردووه‌ له‌ پێناوی “به‌رده‌وامی حكومه‌تدا”، كه‌ یارمه‌تی مرۆڤایه‌تی ده‌دات تا له‌ هه‌ندێك له‌ كاره‌ساته‌كان ڕزگاری بێت. پرۆگراممان داناوه‌ بۆ چاودێریكردنی بڵاوبوونه‌وه‌ی نه‌خۆشییه‌كان، تا جیهان بتوانێت وڵامدانه‌وه‌ی خێرای هه‌بێت له‌ كاتی بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تادا به ‌شێوه‌یه‌كی به‌ربڵاو. سه‌لماندمان كه‌ گۆڕانی كه‌شوهه‌وا مه‌ترسی چاوه‌ڕوانكراوه‌ و هه‌ستاین به‌ دانانی هه‌ندێك پلانی وڵامده‌ره‌وه‌ بۆی، گه‌رچی به‌داخه‌وه‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی كارا له‌مباره‌یه‌وه‌ تا ئێستاكه‌ به‌پێی پێویست نییه‌. هه‌روه‌ها به‌ شێوه‌یه‌كی لێزانانه‌ ده‌زگای تایبه‌تمان داناوه‌ بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی مه‌ترسی له‌ناوچوون، وه‌ك كه‌مكردنه‌وه‌ی مه‌ترسی سه‌رهه‌ڵدانی جه‌نگه‌كان یاخود باشتركردنی توانای حكومه‌ته‌كان بۆ به‌ ده‌مه‌وەچوون و فریاكه‌وتن له‌ كاتی ڕوودانی كاره‌ساته‌كاندا.

یه‌كێك له‌و هۆكارانه‌ی كه‌ وامان لێ ده‌كات بڕوا به‌وه‌ بهێنین كه‌ له ‌تواناماندایه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گه‌وره‌تر سنوور بۆ مه‌ترسی له‌ناوچوونی مرۆڤایه‌تی دابنێین، توانامان بووه‌ بۆ چاكتركردنی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی كه‌ پێی هه‌ستاوین. له‌ تواناماندایه‌ به‌دواداچوون بۆ هه‌سارۆكه‌ی زیاتر بكه‌ین، ژێرزه‌مینی باشتر دروست بكه‌ین، پرۆگرامه‌كانی به‌دواداچوونی په‌تاكانمان باشتر بكه‌ین، ده‌ردانی گازه‌ گه‌رمه‌كانیش كه‌م بكه‌ینه‌وه‌، هانی كه‌متر بڵاوبوونه‌وه‌ی چه‌كی ئه‌تۆمی بده‌ین، ئه‌و داموده‌زگایانه‌ی ده‌وڵه‌تانی جیهان به‌هێز بكه‌ین كه‌ له‌ باریدایه‌ مه‌ترسییه‌كانی له‌ناوچوونی مرۆڤ كه‌متر بكه‌نه‌وه‌. هێشتاكه‌ ئاله‌نگارییه‌كی گه‌وره‌مان له‌ پێشه‌ بۆ جیاكردنه‌وه‌ی ئه‌و پرۆژانه‌ی كه‌ پێویستییان به‌ پاڵپشتیمان هه‌یه‌، به‌ڵام پێده‌چێت وه‌كوو ئه‌و پرۆژانه‌ هه‌ر به ‌ڕاستی هه‌بن.

هه‌وڵدانێكی گه‌لێك كه‌م دراوه‌ له‌ پێناوی به‌ده‌ستهێنانی تێگه‌شتنێكی ڕێكوپێكتر بۆ مه‌ترسییه‌كانی ڕوودانی له‌ناوچوونی مرۆڤایه‌تی و چۆنیه‌تی ڕێگریكردن لێی به‌ باشترین ڕێگا كه‌ له‌به‌ر ده‌ستدایه‌.

هه‌تا ئێستا، هه‌وڵدانێكی گه‌لێك كه‌م دراوه‌ له‌ پێناوی به‌ده‌ستهێنانی تێگه‌شتنێكی ڕێكوپێكتر بۆ مه‌ترسییه‌كانی ڕوودانی له‌ناوچوونی مرۆڤایه‌تی و چۆنیه‌تی ڕێگریكردن لێی به‌ باشترین ڕێگا كه‌ له‌به‌ر ده‌ستدایه‌. هه‌ندێك كتێب و توێژینه‌وه‌ی ئه‌كادیمی له‌باره‌ی كه‌مكردنه‌وه‌ی ئه‌گه‌ری ڕوودانی كاره‌ساته‌ گه‌وره‌كان نووسراون، به‌ڵام جگه‌ له‌ چه‌ند لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی كه‌م شتێكی وا نه‌كراوه‌ بۆ به‌دواداچوونی باشترین ڕێگا و میتۆده‌كانی كه‌مكردنه‌وه‌ی مه‌ترسییه‌كان. هیچ شیكارییه‌كی قووڵی به‌رنامه‌ بۆدارێژراو سه‌باره‌ت به‌ ستراتیژه‌ جیاوازه‌كانی سنووردانان بۆ ئه‌م كاره‌ساتانه له‌به‌ر ده‌ستدا نییه‌‌. یه‌كه‌م هه‌نگاوی سنووردانان بۆ مه‌ترسی له‌ناوچوونی مرۆڤ ئه‌وه‌یه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی قووڵ لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌باره‌وه‌ بكه‌ین، یاخود هاریكاری ئه‌وانی تر بكه‌ین تا به‌م كاره‌ هه‌ستن. ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی گوتمان ڕاست بێت، ئه‌وه‌ واتای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ندێك مه‌ترسی له‌ناوچوونی مرۆڤ له‌ ئارادایه‌ و وه‌ك دیاره‌ ده‌بێت سنووریان بۆ دابنێین‌. زۆر پرسیاری په‌یوه‌ست به‌م بابه‌ته‌ له‌ ئارادایه‌، كه‌ ئه‌سته‌مه‌ وه‌ڵام بدرێنه‌وه‌، ئه‌وانیش: ئاستی گرنگی ئه‌و كاره‌ له‌ پێشینانه‌ چه‌نده‌ كه‌ پێویستن‌ بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی مه‌ترسی له‌ناوچوونی مرۆڤایه‌تی؟ بڕی ئه‌وه‌ی پێویسته‌ له‌ سه‌رمان خه‌رجی بكه‌ین بۆ ئه‌و كاره‌ چه‌نده‌؟ ئه‌مه‌ چۆن ده‌گونجێت له‌گه‌ڵ زۆر له‌و شتانه‌ی كه‌ ده‌توانین و ده‌بێت بیانكه‌ین، وه‌ك یارمه‌تیدانی هه‌ژارانی جیهان؟ (بۆ ئه‌م بابه‌ته‌ سه‌ردانی پێگه‌ی ئه‌لكترۆنی www.thelifeyoucansave.com) بكه. ئایا ئامانجی سنووردانان بۆ مه‌ترسی له‌ناوچوون دژ ده‌وستێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئامانجه‌ مرۆییه‌ ئاساییه‌كانی تردا، یاخود باشترین كارێك بیكه‌ین بۆ سنووردانان له‌ به‌رده‌م مه‌ترسی له‌ناوچووندا ئه‌وه‌یه‌ هه‌ستین به‌ باشتر كردنی ژیانی زیندووه‌كانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌مان، و تواناداریان بكه‌ین به‌وه‌ی خۆیان هه‌ستن به‌ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كه‌یان؟

لێره‌دا هه‌وڵ ناده‌ین گفتوگۆ له‌باره‌ی ئه‌م پرسیاره‌وه‌ بكه‌ین، له‌ بری ئه‌وه‌، جه‌خت له پرسیارێكی تر‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌: تا چه‌ند له‌ناوچوونی مرۆڤ خراپه‌‌؟

یه‌كێك له‌ خراپترین شته‌كانی په‌یوه‌ست به‌ له‌ناوچوونی مرۆڤایه‌تییه‌وه‌ هه‌بێت ئه‌وه‌یه‌ ملیاران له‌ خه‌ڵكی به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر ئازاربه‌خش گیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن. به‌ڵام به‌ بۆچوونی ئێمه‌‌، ئه‌وه‌ خراپترین شتێك نییه‌ كه‌ په‌یوه‌ست بێت به‌ له‌ناوچوونی مرۆڤه‌وه‌، له‌وه‌ خراپتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ چیتر له‌ ئاینده‌دا مرۆڤایه‌تی وه‌چه‌ و نه‌وه‌ی نامێنێت.

ئێمه‌ بڕوامان وایه‌ كه‌ نه‌وه‌كانی ئایینده‌ گرنگن، هه‌روه‌ك چۆن ئه‌م نه‌وه‌یه‌ی ئێستا گرنگه‌.  به‌و پێیه‌ی كه‌ زۆر نه‌وه‌ی دیكه‌ له‌ ئاینده‌دا دێن، به‌های هه‌موو ئه‌و نه‌وانه‌ پێكه‌وه‌ باڵاتره‌ له‌ به‌های ئه‌م نه‌وه‌یه‌ی ئێستا.

بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ی ئه‌م خاڵه‌، نموونه‌یه‌كی مێژوویی ده‌هێنینه‌وه‌، پێش نزیكه‌ی ٧٠ هه‌زار ساڵ، بوركانێكی گه‌وره‌ ته‌قییه‌وه‌ كه‌ به‌ بوركانی ته‌وبا ناسراوه‌. زۆر له‌ زاناكان بڕوایان وایه‌ كه‌ ئه‌م بوركانه‌ بووه‌ به‌هۆی ڕوودانی “زستانێكی بوركانی” وا كه‌ خه‌ریك بووه‌ ببێته‌ هۆی له‌ناوچوونی پێشینه‌وه‌ و باوانه‌كانمان. با گریمانه‌ی ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ ئه‌وه‌ ڕاسته‌. بیهێننه‌ پێش چاوی خۆتان كه‌ ئه‌گه‌ر بوركانی ته‌وبا ببوایه‌ته‌ هۆی له‌ناوبردنی مرۆڤ له‌ سه‌ر زه‌وی. ڕوودانی ئه‌مه‌ تا چ ئاستێك خراپ ده‌بوو؟ دوای نزیكه‌ی ٣٠٠٠ نه‌وه‌ و ١٠٠ ملیار ژیانی ئه‌و نه‌وانه‌، ده‌كرێت بڵێین كه‌ مردن و ئازارچه‌شتنی ئه‌وانه‌ی به‌ر بوركانی ئه‌وكاتی ته‌وبا كه‌وتوون زۆر زۆر نرخی كه‌متره‌ به‌ به‌راورد به‌ له‌ده‌ستدانی (هه‌لی هاتنه‌ ژیانی) هه‌موو ئه‌و گیانه‌ مرۆیانه‌ی له‌وكاته‌وه‌ تا ئه‌مڕۆ ژیاون، ئه‌مه‌ش به‌ زیادكردنی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی دیكه‌ش كه‌ مرۆڤایه‌تی له‌وكاته‌وه‌ به‌ده‌ستی هێناوه‌.

به‌ نموونه‌ هێنانه‌وه‌ له‌وه‌وه‌، ئه‌گه‌ر هه‌نووكه‌ مرۆڤ له‌ناوبچێت، له‌و لایه‌نه‌ خراپتر نرخی ئه‌و هه‌له‌ له‌ده‌ستچووه‌یه‌. شارستانیه‌ت ته‌نها له‌ چه‌ند هه‌زار ساڵیك له‌مه‌وبه‌ره‌وه‌‌ ده‌ستی پێكردووه‌. زه‌وی له‌ باریدایه‌ كه‌ تا ملیار ساڵێكی دیكه‌ش ژیانی تێدا نیشته‌جێ بێت. ئه‌گه‌ر بشتوانین هه‌ساره‌كانی تری گه‌ردوونیش ئاوه‌دان بكه‌ینه‌وه‌، ده‌شێت جۆره‌كه‌مان بۆ ماوه‌یه‌كی درێژتر بمێنێته‌وه‌.

هه‌ندێك له‌ خه‌ڵكی ئه‌م ڕێگای نرخدانانه‌ بۆ نه‌وه‌كانی ئاینده‌ ڕه‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌. ئه‌وان ده‌شێت پێیان وابێت كه‌ هێنانه‌ ژیانی خه‌ڵكانی دیكه‌ بۆ ناو بوون شتێكی سوودبه‌خش نییه‌، ئه‌مه‌ به‌ چاوپۆشین له‌ جۆری ئه‌و ژیانه‌ی ده‌كرێت ئه‌و خه‌ڵكه‌ بیگوزه‌رێنن. به‌ پێی ئه‌م ڕایه‌، به‌های خۆلادان له‌ ڕوودانی له‌ناوچوونی مرۆڤایه‌تی ته‌نها په‌یوه‌سته‌ به‌ ئه‌وانه‌ی له‌م ڕۆژگاره‌ماندا ده‌ژین یاخود خه‌ریكه‌ له‌دایك ده‌بن، یان ئه‌وانه‌ی ده‌یانه‌وێت منداڵ یاخود نه‌وه‌یان هه‌بێت.

به‌ڵام بۆچی ده‌شێت كه‌سێك ئه‌م بۆچوونه‌ی هه‌بێت؟ ده‌شێت یه‌كێك له‌ هۆیه‌كان ئه‌وه‌ بێت كه‌ ئه‌گه‌ر خه‌ڵكی هه‌رگیز نه‌یه‌نه‌ بوونه‌وه‌، ئه‌وا نه‌هێنانه‌ بوونیان‌ نابێته‌ شتێكی خراپ بۆ ئه‌وان. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وان نین، شتێك نییه‌ به‌ ناوی “ئه‌وان”ه‌وه‌ تا ئه‌مه‌ ببێته‌ شتێكی خراپ بۆ ئه‌وان، بۆیه‌ بوون به‌ هۆكاری له‌دایكبوونی كه‌سانی تر شتێكی به‌سوودیش نابێت بۆیان.

به‌ڵام ئێمه‌ ئه‌م بۆچوونه‌ ڕه‌ت ده‌كه‌ینه‌وه‌، پێمان وایه‌ كه‌ هێنانه‌ بوونی خه‌ڵكی دیكه‌ شتێكی به‌سوود ده‌بێت بۆ ئه‌و خه‌ڵكانه‌. بۆ زانینی ئه‌م هۆكاره‌، یه‌كه‌مجار تێبینی ئه‌وه‌ بكه‌ كه‌ هێنانی خه‌ڵكی بۆ ناو بوون زیانی هه‌یه‌ بۆیان. بۆ نموونه‌، با گریمانه‌ی ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ ئافره‌تێك ده‌زانێت كه‌ ئه‌گه‌ر له‌ چه‌ند مانگی داهاتوودا سكی پڕ بێت، ئه‌وا منداڵه‌كه‌ی تووشی نه‌خۆشی ئازاربه‌خشی زۆر ده‌بێت و هه‌ر به‌ بچوكیش ده‌مرێت. ئاشكرایه‌ له‌م دۆخه‌دا شتێكی خراپه‌ بۆ ئه‌و منداڵه‌ ئه‌گه‌ر ئافره‌ته‌كه‌ بڕیاری دا له‌و چه‌ند مانگه‌دا منداڵی ببێت. به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی، ئه‌گه‌ر ژیانی منداڵه‌كه‌ كورت و به‌دبه‌ختانه‌ بوو، ئه‌وا هێنانه‌ بوونی شتێكی خراپه‌ كه‌‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و منداڵه ده‌كرێت‌.

ئه‌گه‌ر هاوڕای ئه‌وه‌ بوویت كه‌ هێنانه‌ بوونی یه‌كێك ده‌كرێت خراپ بێت بۆ ئه‌و كه‌سه‌ و، ئه‌گه‌ر ئه‌و ئه‌رگۆمێنته‌ت په‌سه‌ند كرد كه‌ ده‌ڵێت هێنانه‌ بوونی یه‌كێك ناكرێت شتێكی باش بێت بۆ ئه‌و كه‌سه‌، ئه‌مه‌ ئه‌نجامگیرییه‌كی سه‌یری لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌: له‌دایكبوونی كه‌سێك ده‌كرێت زیانی پێ بگه‌یه‌نێت به‌ڵام سوودی پێ ناگه‌یه‌نێت. ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ دروست بێت، ئه‌وا خستنه‌وه‌ی منداڵ شتێكی عاقڵانه‌ نییه‌، چونكه‌ مه‌ترسی تووشبوونیان به‌ ئازار هه‌میشه‌ له‌ ئارادایه‌، هیچ قه‌ره‌بوویه‌ك له‌ سه‌رووی مه‌ترسی تووش بوون به‌ ئازاره‌وه‌ نییه‌.

ڕه‌شبینه‌كانی له‌ چه‌شنی ‘ئارسه‌ر شوپنهاوه‌ر’ی فه‌یله‌سوفی سه‌ده‌ی نۆزده‌ی ئه‌ڵمانی یاخود ‘ده‌یڤد بیناتار’ی فه‌یله‌سوفی هاوچه‌رخی ئه‌فریقای باشوور ئه‌م ده‌رئه‌نجامه‌ په‌سه‌ند ده‌كه‌ن. به‌ڵام ئه‌گه‌ر دایكان و باوكان پێشبینی عه‌قڵانی وایان له‌به‌ر ده‌ستدا بێت كه‌ منداڵه‌كانیان به‌هره‌مه‌ند ده‌بن له‌ ژیانێكی به‌خته‌وه‌رانه‌ و دڵگیر و، خستنه‌وه‌ی منداڵیش نه‌بێته‌ هۆی زیان بۆ ئه‌وانی تر، ئه‌وا خستنه‌وه‌ی منداڵ نابێته‌ شتێكی خراپ. به ‌شێوه‌یه‌كی گشتی تر، ئه‌گه‌ر نه‌وه‌كانمان هه‌لێكی گونجاویان هه‌بوو بۆ ئه‌وه‌ی به‌هره‌مه‌ند بن له‌ ژیانێكی به‌ختیار و دڵگیر، وا چاكتره‌ گه‌ره‌نتی ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ نه‌وه‌كانمان بێنه‌ بوونه‌وه‌ نه‌ك به‌ پێچه‌وانه‌وه‌. پاشان ئێمه‌ بڕوامان وایه‌ كه‌ هێنانه‌ بوونی نه‌وه‌كانی ئایینده‌ شتێكی باشه‌.

بەپێی بوونی هۆیه‌كانی له‌ناوچوون، ئه‌و له‌ناوچوونه‌ له‌ناوچوونێكی سه‌رتاپاگیری ژیان ده‌بێت- ده‌بێته‌ كۆتایی چیرۆكێكی ئاوارته‌ له‌باره‌ی ئه‌و په‌ره‌سه‌ندنه‌وه‌ كه‌ به‌ ڕاستی بووه‌ به‌ هۆی هاتنه‌ئارای ژیانی زیره‌ك

له‌ناوچوونی ڕه‌گه‌زی مرۆیی –كه‌ ئه‌گه‌رێكی زۆری هه‌یه‌، به‌پێی بوونی هۆیه‌كانی له‌ناوچوون، ئه‌و له‌ناوچوونه‌ له‌ناوچوونێكی سه‌رتاپاگیری ژیان ده‌بێت- ده‌بێته‌ كۆتایی چیرۆكێكی ئاوارته‌ له‌باره‌ی ئه‌و په‌ره‌سه‌ندنه‌وه‌ كه‌ به‌ ڕاستی بووه‌ به‌ هۆی هاتنه‌ئارای ژیانی زیره‌ك (تا ڕاده‌یه‌ك)، كه‌ توانای ئه‌وه‌ی پێداوین كه‌ پێشكه‌وتنێكی گه‌وره‌تر و مه‌زنتر به‌ده‌ست بهێنین. به‌ ڕاستی له‌ دوو سه‌د ساڵی ڕابردووه‌وه‌، پێشكه‌وتنێكی مه‌زنمان به‌ده‌ست هێناوه‌، له‌ ڕووی ئه‌خلاقی و له‌ ڕووی هزریشه‌وه‌، هه‌موو هۆكاره‌كان پاڵمان پێوه‌ده‌نێن به‌ هیوا بیین به‌وه‌ی كه‌ ئه‌گه‌ر ڕزگارمان بوو، ئه‌م پێشكه‌وتنه‌ به‌رده‌وام و خێراتر بێت. به‌ڵام ئه‌گه‌ر شكستمان هێنا له‌وه‌ی ڕێگری له‌ له‌ناوچوونمان بكه‌ین، ئه‌وا هه‌لی ئه‌وه‌ له‌ ده‌ست ده‌ده‌ین كه‌ شتێكی به‌ ڕاستی ناوازه‌ بئافرێنین: ژماره‌یه‌ك هه‌ساره‌ی ئاوه‌دان به‌‌ نه‌وه‌كانی مرۆڤ كه‌ ژیانێكی ده‌وڵه‌مه‌ند و دڵگیر به‌سه‌ر ده‌به‌ن و. گه‌شتوون به‌ باڵاترین ئاسۆكانی مه‌عریفه‌ و شارستانیه‌ت كه‌ سنووره‌كانی ئه‌ندێشه‌مان تێ ده‌په‌ڕێنێت.

تێبینی: به‌ هاوبه‌شی له‌گه‌ڵ (نیك بێكستێد و مات وه‌یچ) نووسراوە.

The post ڕێگری له‌ له‌ناوچوونی مرۆڤ appeared first on ژنەفتن.

مبێكی به‌رده‌وام بوو له‌سه‌ر هه‌ڵوێستی خۆی هه‌رچه‌نده‌ هه‌موو به‌ڵگه‌كان له‌ دژی ئه‌و حاشاهه‌ڵنه‌گربوون. لایه‌نگرانی مبێكی هێرشیان ده‌كرده‌ سه‌ر هه‌ر كه‌سێك كه‌ گومانی له‌ بۆچوونه‌كانی ئه‌و هه‌بێت، هه‌تا كه‌ نێڵسۆن ماندیلای پاڵه‌وانی خه‌باتكاری دژ به‌ جیاكاری نه‌ژادی و یه‌كه‌مین سه‌رۆكی ڕه‌شپێستی ئه‌فریقیای باشووریش- به‌ شێوه‌یه‌كی ئاشكرا گومانی خۆی له‌ سیاسه‌ته‌كانی مبێكی ده‌ربڕی- لایه‌نگرانی مبێكی به‌ توندی به‌گژییدا چوون.

هه‌رچه‌نده‌ بۆستوانا و نامیبیا كه‌ دوو دراوسێی ئه‌فریقای باشوورن، ڤاكسینی دژ به‌ ڤایرۆسی ئایدزیان بۆ هه‌موو ئه‌و هاونیشتمانیانه‌یان دابینكردبوو كه‌ تووشی نه‌خۆشی نه‌مانی به‌رگی مرۆیی بووبوون، به‌ڵام ئه‌فریقای باشووری ژێر سایه‌ی حكومه‌ته‌كه‌ی مبێكی له‌وه‌دا شكستی هێنا. به‌مدوایانه‌ تیمێك له‌ توێژه‌ره‌كانی زانكۆی هارڤارد لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كیان له‌باره‌ی ده‌رئه‌نجامه‌كانی ئه‌م سیاسه‌ته‌ ده‌ست پێكرد. به‌ به‌كارهێنانی گریمانه‌یی جێگیر، خه‌مڵاندنه‌كان گه‌شتن به‌و ده‌رئه‌نجامه‌ی كه‌  ئه‌گه‌ر حكومه‌تی ئه‌فریقای باشوور ڤاكسینی گونجاوی پێشكه‌شی نه‌خۆشانی ئایدز و ئه‌و ئافره‌ته‌ دووگیانانه‌ تووشبووانه‌ی كه‌ ده‌شێت منداڵه‌كانیشیان تووش بكه‌ن، بكردایه‌، ئه‌وا ده‌كرا ڕێگه‌ بگیرێت له‌ مردنی پێشوه‌ختی ٣٦٥٠٠٠ نه‌خۆش.

ئه‌م ژماره‌یه‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌و باجه‌ قورسه‌ی كه‌ ده‌كرێت له‌ ئه‌نجامی ڕه‌تكردنه‌وه‌ی زانست یان نه‌زانینه‌وه‌ بیده‌ین. ئه‌م ژماره‌ زۆره‌ له‌ قوربانی تا ڕاده‌یه‌ك هاوشانه‌ به‌و‌ كوژراوانه‌ی كه‌ له‌ ڕووداوی كۆمه‌ڵكوژی دارفۆر كه‌وتنه‌وه‌ و، نزیكیش ده‌بێته‌وه‌ له‌ نیوه‌ی ژماره‌ی قوربانیانی كۆمه‌ڵكوژی (توتسی)ێكان كه‌ له‌ ڕواندا له‌ ساڵی ١٩٩٤دا ڕوویدا.

قه‌سابخانه‌ی شارپڤیڵ كه‌ له‌ ساڵی ١٩٦١دا^([1]) ڕوویدا یه‌كێك بوو له‌ گرنگترین ئه‌و ڕووداوانه‌ی كه‌ ڕای جیهانی دژ به‌ هه‌ڵاوێردنی نه‌ژادی له‌ باشووری ئه‌فریقا گۆڕی، له‌و ڕووداوه‌دا پۆلیس گوله‌بارانی ئاپۆرای خۆپیشانده‌رانی كرد و بوو به‌ هۆی كوشتنی ٦٩ كه‌س و برینداربوونی ژماره‌یه‌كی زیاتر. مبێكی هه‌روه‌ك ماندێلا یه‌كێك بوو له خه‌باتكاره‌‌ چالاكه‌كانی دژ به‌ هه‌ڵاوێردنی نه‌ژادی. به‌ڵام لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك له‌ زانكۆی هارڤارد ده‌ریده‌خات كه‌ مبێكی لێپرسراوه‌ له‌ مردنی ژماره‌یه‌كی گه‌وره‌ له‌ خه‌ڵكانی ڕه‌شپێست كه‌ ٥٠٠٠ جار زیاتره‌ له‌و ڕێژه‌یه‌ی كه‌ پۆلیس له‌ ڕووداوی خۆپیشاندانه‌كه‌ی شارپڤیڵدا كوشتنی.

ئێمه‌ چۆن پیاوێكی ئاوا هه‌ڵبسه‌نگێنین؟

ده‌كرێت له‌ به‌رگری له‌ مبێكیدا بڵێین، ئه‌و مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ نه‌بووه‌ هیچ مرۆڤێك بكوژێت. وا دیاره‌ ئه‌و به‌ ڕاستی باوه‌ڕی وایه‌- ده‌شێت ئێسته‌ش هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ مابێته‌وه‌، كه‌ ڤاكسینی دژ به‌ ڤایرۆسه‌كان ژه‌هراویین. پێویسته‌ ددان بنێین به‌وه‌دا كه‌ مبێكی هیچ ڕقێكی له‌وانه‌ نه‌بووه‌ كه‌ به‌ ده‌ست ئایدزه‌وه‌ گیرۆده‌ بوون. ئه‌و ئاره‌زوویه‌كی شاراوه‌ی له‌ ئازارگه‌یاندن به‌ نه‌خۆشه‌كان نه‌بووه‌، له‌به‌ر ئه‌م هۆكاره‌ پێویسته‌ داوه‌رییه‌كی دیكه‌ له‌باره‌ی كه‌سایه‌تی ئه‌وه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ جیاواز بێت له‌وانه‌ی كه‌ ئامانجیان ئه‌وه‌ بووه‌ زیان به‌ ئه‌وانی تر بگه‌یه‌نن، ئیدی ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر پاڵنه‌ره‌كه‌یان ڕق و قین بێت یاخود بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌ته‌كانیان بێت.

به‌ڵام نیه‌تی‌ چاك به‌س نییه‌، به‌ تایبه‌ت ئه‌وكاتانه‌ی مه‌ترسییه‌كان گه‌وره‌ن. و مبێكی شایسته‌ی ئه‌وه‌یه‌ به‌ تاوانبار دابنرێت، نه‌ك له‌به‌ر پێشوازیكردنی له‌ ڕای كه‌مینه‌یه‌كی بچووك له‌ زانایان، به‌ڵكو له‌به‌ر سووربوونی له‌سه‌ر ئه‌م بۆچوونه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی ڕێگه‌ به‌ خۆی بدات ئه‌م ڕا و بۆچوونه‌ی له‌ گفتوگۆیه‌كی دادپه‌روه‌رانه‌ و كراوه‌دا له‌گه‌ڵ شاره‌زایاندا بخاته‌ به‌ر گفتوگۆكردن و تاقیكردنه‌وه‌وه‌. كاتێكیش پڕۆفیسۆر مالیگاپۆرۆ ماكگوبای گه‌وره‌ زانایی ڕه‌شپێستی ئه‌فریقای باشوور هۆشداری ئه‌وه‌ی دا كه‌ سیاسه‌ته‌كانی سه‌رۆك وا ده‌كات ئه‌فریقای باشوور ببێته‌ جێگای گاڵته‌ پێكردن له‌ لایه‌ن جیهانی زانسته‌وه‌، یه‌كسه‌ر نووسینگه‌ی مبێكی ئه‌م پڕۆفیسۆره‌ی تاونبار كرد به‌وه‌ی كه‌ به‌رگری له‌ بیركردنه‌وه‌ نه‌ژادپه‌رستییه‌كانی ڕۆژئاوا ده‌كات.

له‌ كاتی له‌ سه‌ركار لابردنی مبێكییه‌وه‌ له‌ مانگی سپبته‌مبه‌ره‌وه^([2])‌، به‌ په‌له‌ حكومه‌ته‌ نوێیه‌كه‌ی كه‌گالیما مۆتلانتێ ده‌ستی كرد به‌ جێبه‌جێكردنی پلانه‌ كاراكانی بۆ قه‌ڵاچۆكردنی ئایدز. یه‌كسه‌ریش وه‌زیری ته‌ندروستی سه‌رده‌می مبێكی له‌سه‌ر كار لابرد، ئه‌و وه‌زیره‌ی بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ی ده‌كرد كه‌ نه‌خۆشانی ئایدز ده‌كرێت له‌ ڕێگای سیر و شه‌ربه‌تی لیمۆ و چه‌وه‌نده‌رەوە چاره‌سه‌ر بكرێن. به‌لام كاره‌ساته‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ ئه‌نجومه‌نی نیشتمانی ئه‌فریقی كه پارتی هه‌ره‌ باڵاده‌ستی ناو ئه‌فریقای باشووره‌ ئه‌وه‌نده‌ ملكه‌چی مبێكی بووه ‌ساڵانێكی زۆره‌ نه‌یتوانییوه‌ له‌سه‌ر كاری لابدات.

وانه‌كانی ناو ئه‌م چیرۆكه‌ له‌ توانادایه‌ له‌ هه‌ر شوێنێكی تریش دووباره‌ ببێته‌وه‌ ئه‌گه‌ر بێتو زانست له‌ داڕشتنی سیاسه‌تی گشتییدا ڕه‌چاو نه‌كرێت. ئه‌مه‌ش مانایی ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ كۆده‌نگی زۆرینه‌ی زانایان هه‌میشه‌ ڕاست بێت. مێژووی زانست به‌ ئاشكرا پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات. زاناكان مرۆڤن و ده‌شكه‌ونه‌ هه‌ڵه‌وه‌. هه‌روه‌ك مرۆڤه‌كانی دیكه‌ ده‌كه‌ونه‌ ژێر كاریگه‌ری مێگه‌له‌وه‌، و ده‌شترسن په‌راوێز بكه‌ون. به‌ڵام شكستی شایسته‌ی لۆمه‌ كردن، به‌ تایبه‌ت ئه‌و كاته‌ی ژیانی خه‌ڵكی له‌ مه‌حه‌كدا بێت، ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ پێچه‌وانه‌ی زانایان بین، به‌ڵكو ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زانست وه‌ك ئامرازێكی لێكۆڵینه‌وه‌ ڕه‌تبكه‌ینه‌وه‌.

مبێكی ده‌بوو بیزانیایه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر بۆچوونه‌ سه‌یروسه‌مه‌ره‌كه‌ی له‌باره‌ی هۆكاری ئایدز و كارایی ڤاكسینه‌كانی دژ به‌ ڤایرۆسه‌كه‌ هه‌ڵه‌ بێت‌، ئه‌وا سیاسه‌ته‌كانی ئه‌ویش هه‌ر به ‌خۆڕایی ده‌بێته‌ هۆی له‌ ده‌ستدانی ژیانی ژماره‌یه‌كی بێشووماری خه‌ڵكی. ئه‌م زانینه‌ ده‌یخسته‌‌ به‌رده‌م پابه‌ندبوونی ته‌واوه‌تی به‌وه‌ی كه‌ ڕێگه‌ بدات هه‌موو به‌ڵگه‌كانی به‌ شێوه‌یه‌كی دادپه‌روه‌رانه‌ بخاته‌ ڕوو، پاشان به‌ڵگه‌كانیشی به‌ بێ ترس و خاترگرتن بپشكێنرایه‌ن. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و كاره‌ی نه‌كرد، بۆیه‌ ناكرێت مبێكی له‌ لێپرسراوێتی مردنی سه‌دان هه‌زار له‌ خه‌ڵكی هه‌ڵبێت.

ئێمه‌ چ وه‌ك تاكه‌كان، چ وه‌ك به‌ڕێوه‌به‌رانی كۆمپانیا، یاخود لێپرسراوانی حكومی، زۆر بوار هه‌یه‌ كه‌ نازانین چی بكه‌ین تێیاندا و چۆن هه‌ڵسوكه‌وتی له‌گه‌ڵ بكه‌ین به‌ بێ هه‌ڵسه‌نگاندنی كۆمه‌ڵێك له‌ به‌ڵگه‌ زانستییه‌كان. هه‌رچه‌نده‌ لێپرسراوێتیمان گه‌وره‌تر بێت، ئه‌وا ئه‌و ده‌رئه‌نجامه‌ كاره‌ساتبارانه‌ی له‌ بڕیاره‌ هه‌ڵه‌كانمانه‌وه‌ ده‌كه‌ونه‌وه‌ زیاتر ده‌بێت. له‌ ڕاستییدا، ئه‌گه‌ر بیر بكه‌ینه‌وه‌‌ له‌ ده‌رئه‌نجامه‌ چاوه‌ڕوانكراوه‌كانی گۆڕانی كه‌شوهه‌وا كه‌ به‌ هۆی چالاكییه‌ مرۆییه‌كانه‌وه‌ دروست بووه‌، ئه‌وا ژماره‌ی ئه‌و قوربانیانه‌ی له‌ ئه‌فریقای باشوور كه‌وتنه‌وه‌ زۆر بچووك ده‌بێت له‌ ئاستی ژماره‌ی ئه‌و قوربانیانه‌ی له‌ ئه‌نجامی بڕیاره‌ هه‌ڵه‌كانمانه‌وه‌ له‌م بواره‌دا ده‌كه‌ونه‌وه‌.

[1] كوشتار و قه‌سابخانه‌ی شارپڤیڵ له‌ ٢١ی ئاداری ساڵی ١٩٦٠ ڕوویداوه‌ نه‌ك له‌ ساڵی ١٩٦١ كه‌ به‌ هه‌ڵه‌ له‌م وتاره‌دا هاتووه‌.

[2] كاتی بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م وتاره‌ به‌ زمانی ئینگلیزی بۆ یه‌كه‌مجار ١٥/١٢/٢٠٠٨ بووه‌.

سه‌رچاوه‌:
بيتر سينغر، أخلاقيات عالمنا الواقعي، ت:أحمد رضا، 86 مقالاً موجزاً عن أشياء تهمنا.

The post تێچووی تراژیدیی پابه‌ند نه‌بوون به‌ زانسته‌وه‌ appeared first on ژنەفتن.

له‌م ساڵانه‌ی دواییدا، هۆڵه‌ندا، به‌لجیكا كه‌نه‌دا و ئیسپانیا دانیان نا به‌ هاوسه‌رگیری نێوان كه‌سانی هاوڕه‌گه‌زدا. ده‌وڵه‌تانی دیكه‌ش هه‌ن ڕێگه‌ ده‌ده‌ن به‌ بوونی سه‌ندیكا مه‌دەنییه‌كان كه‌ كاریگه‌ریی یاسایی هاوشێوه‌یان هه‌یه‌. هه‌روه‌ك ده‌وڵه‌تانی دیكه‌ش زۆرن یاساگه‌لێكیان داناوه‌ كه‌ دژایه‌تی هه‌ڵاوێردنی ڕه‌گه‌زی ده‌كه‌ن له‌سه‌ر بنچیینه‌ی ئاراسته‌ی سێكسی كه‌سه‌كان، له‌ بواره‌كانی وه‌ك نیشته‌جێبوون و دامه‌زراندندا (خستنه‌ سه‌ركار). له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، له‌ گه‌وره‌ترین وڵاتی دیموكراتییدا، كه‌ هیندستانه‌، هێشتاكه پراكتیزه‌كردنی سێكسی له‌نێوان دوو پیاودا له‌ ڕووی یاساییه‌وه‌ سزاكه‌ی ده‌گاته‌ به‌ندكردنی هه‌تاهه‌تایی.

به‌ دڵنیاییه‌وه‌ هیندستان تاكه‌ وڵات نییه‌ كه‌ هێشتاكه‌ ئه‌و سزا تونده‌ی هه‌بێت به‌رامبه‌ر به‌ هاوڕه‌گه‌زخوازه‌كان. له‌ هه‌ندێك له‌ ده‌وڵه‌تانی ئیسلامییدا- وه‌ك ئه‌فگانستان، ئێران، عێراق، سعودیه‌ و یه‌مه‌ن- هاوڕه‌گه‌زخوازی به‌ تاوانێك داده‌نرێت كه‌ سزا هه‌ره‌ تونده‌كه‌ی ده‌گاته‌ كوشتن.‌ ده‌ستگرتن به‌و یاسایانه‌وه‌ له‌و ده‌وڵه‌تانه‌دا كه‌ ڕێنماییه‌ ئایینییه‌كانیان له‌ گه‌ڵ یاساكانیاندا گونجاندووه‌ ئاسانه‌ لێی تێبگه‌ین- ئه‌مه‌ به‌ چاوپۆشین له‌ بێزاری ئه‌وانی تر له‌ بوون و مانه‌وه‌ی ئه‌و یاسایانه‌ له‌و جۆره‌ ده‌وڵه‌تانه‌دا- به‌ به‌راورد به‌ وڵاتێكی دیموكراتیی سیکۆلار له‌ چه‌شنی هیندستان.

هه‌ركه‌سێك سه‌ردانی هیندستانی كردبێت و ئه‌و هه‌ڵكوڵینكارییه‌‌ سێكسییه‌ ئاشكرا به‌ربڵاوانەی له‌ په‌رستگاكانی ئه‌وێدا بینی بێت، ئه‌وا ده‌زانێت كه‌ كه‌له‌پوری هیندۆسی له‌ به‌رامبه‌ر به‌ سێكسدا كه‌متر خۆپارێزه‌‌‌ به‌ به‌راورد به‌ مه‌سیحییه‌ت. قه‌ده‌غه‌كردنی هاوڕه‌گه‌زخوازی سێكسی له‌ هیندستاندا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵی ١٨٦١، ئه‌وكاته‌ی به‌ریتانییه‌كان فه‌رمانڕه‌وایی نیمچه‌ كیشۆری هیندییان ده‌كرد و له‌گه‌ڵ خۆشیاندا ئه‌خلاقیی ڤیكتۆرییان بۆ ئه‌وێنده‌رێ گواسته‌وه‌. گاڵته‌جاڕییه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌‌ كه‌ به‌ریتانیا خۆی ماوه‌یه‌كی زۆره‌ ئه‌و یاسایایانه‌ی هه‌ڵوه‌شاندۆته‌وه‌، له‌ كاتێكدا هیندستان هێشتاكه‌ پابه‌ندماوه‌ته‌وه‌ به‌و یاسایانه‌وه‌ وه‌ك‌ پاشماوه‌یه‌كی كۆڵۆنیالی.

به‌ڵام خۆشبه‌ختانه‌ قه‌ده‌غه‌كردنی سه‌ده‌می (sodomy) له‌ هیندستاندا جێبه‌جێ ناكرێت. به‌ڵام بنه‌مایه‌ك بۆ به‌دناوكردن و هه‌راسانكردنی هاوڕه‌گه‌زخوازه‌كان ده‌ڕه‌خسێنێت، هه‌روه‌ها ڕێگری ده‌كات له‌ كاری ئه‌و گروپانه‌ی كه‌ سه‌رقاڵی هۆشیاركردنه‌وه‌ی خه‌ڵكین له‌باره‌ی ڤایرۆسی نه‌مانی به‌رگری مرۆیی و ئایدز، له‌وه‌ی به‌كاره‌كانیان هه‌ستن.

ڤیكره‌م سێت نووسه‌ری ڕۆمانی (A Suitable Boy) و زۆر له‌ ڕۆمانه‌ جوانه‌كانی تر، به‌م دواییانه‌ نامه‌یه‌كی كراوه‌ی بڵاوكرده‌وه‌ كه‌ ئاراسته‌ی حكومه‌تی هیندی كردبوو تا ئه‌و یاسایه‌ هه‌ڵبوه‌شێنێته‌وه‌ كه‌ هاوڕه‌گه‌زخوازی به‌ تاوان داده‌نێت. زۆر له‌ كه‌سایه‌تییه‌كانی هیندستانیش ئیمزای خۆیان خستبووه‌ سه‌ر ئه‌و نامه‌یه‌، هه‌روه‌ك زۆری تریش له‌وانه‌ “ئه‌مارتیا سێن“ی خاوه‌ن خه‌ڵاتی نۆبڵ پشتگیری خۆیان بۆ ئه‌و نامه‌یه‌ ئاشكرا كرد. هه‌نووكه‌، به‌ره‌نگارییه‌كی یاسایی له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م یاسایه‌دا خراوه‌ته‌ به‌رده‌م دادگای باڵای نیوده‌لهی[1].

له هه‌مان ئه‌و كاته‌دا‌ كه‌ یاسای قه‌ده‌غه‌كردنی‌ هاوڕه‌گه‌زخوازی له‌ هیندستان ده‌رچوو، جۆن ستیوارت میڵ كتێبه‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی خۆی به‌ ناوی “ئازادی” ده‌نووسی و له‌وێدا پرەنسیپێكی خسته‌ ڕوو كه‌ تێیدا هاتبوو: “تاكه‌ ئامانجێك كه‌ بشێت ڕه‌وایی بدات به‌ پراكتیزه‌كردنی هێز له‌سه‌ر  تاكێك له‌ تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگایه‌یه‌كی پێشكه‌وتوو، و به ‌شێوه‌یه‌ك كه‌ دژ به‌ ویستی ئه‌و تاكه‌ بێت، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕێگرێ لێ بكرێت كه‌ ئازاری ئه‌وانی دیكه‌ نه‌دات. ئامانجی چاكسازیی كردن و چاككردنه‌وه‌ی دۆخی كه‌سێك له‌ ڕووی جه‌سته‌یی و ڕه‌وشتییه‌وه‌، پاساو و بیانوویه‌كی به‌س نییه‌… مرۆڤ خۆی گه‌وره‌ی خۆیه‌تی و هه‌ر خۆی سه‌روه‌ری جه‌سته‌ و عه‌قڵی خۆشیه‌تی”.

پرەنسیپه‌كه‌ی میڵ له‌سه‌ر ئاستی جیهانی په‌سه‌ند كراو نییه‌. “ئێچ ئێڵ ئه‌ی هارت“ی فه‌یله‌سوفی به‌ناڤوده‌نگی یاسایی به‌ریتانیی مشتومڕی كرد له‌ پێناو پرەنسیپێكی تا ئاستێك هاوشێوه‌ی ئه‌وه‌ی لای میڵ هه‌یه‌. له‌ كاتێكدا كه‌ میڵ ده‌ڵێت باشتركردنی دۆخی تاكێك، “ئیدی له‌ ڕووی جه‌سته‌ییه‌وه‌ بێت یاخود له‌ ڕووی ڕه‌وشتییه‌وه‌”، “بیانوو و پاساوێكی به‌س نییه‌” بۆ ده‌ستتێوه‌ردانی ده‌وڵه‌ت، به‌ڵام هارت ده‌یگوت كه‌ چاكسازیی كردن له‌ تاكدا له‌ ڕووی جه‌سته‌ییه‌وه‌ بیانوویه‌كی هه‌یه‌ ته‌نها له‌ كاتێكدا كه‌ ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ له‌ ئارادا بوو كه‌ تاكه‌كان به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان فه‌رامۆش بكه‌ن، به‌ مه‌رجێك ئه‌و ده‌ستتێوه‌ردانه‌ی له‌ ئازادیی ئه‌واندا ده‌كرێت ده‌بێت (بچووك و سنووردار) بێت. له‌ نموونه‌ی ئه‌و جۆره‌ ده‌ستتێوه‌ردانانه‌ داواكاری ده‌وڵه‌ته‌ له‌ شۆفێران تا پشتوێنی سه‌لامه‌تی ببه‌ستن، یاخود كڵاوی پارێزه‌ر له‌سه‌ر بكه‌ن له‌ كاتی لێخوڕینی ماتۆڕسكیلدا.

به‌ڵام هارت جیاكارییه‌كی توند ده‌كات له‌نێوان باوكایه‌تی یاسایی و ئه‌خلاقێتی یاسایی. هارت سه‌پاندنی قه‌ده‌غه‌ له‌سه‌ر بنه‌مایی ئه‌خلاقی بۆ كرده‌وه‌گه‌لێك‌ كه‌ هیچ زیانێكی جه‌سته‌یی لێ ناكه‌وێته‌وه‌، ڕه‌تكرده‌وه. به‌ پێی بۆچوونی ئه‌و، ده‌وڵه‌ت نابێت هاوڕه‌گه‌زخوازی به ‌تاوان دابنێت له‌سه‌ر بنچیینه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ هاوه‌ڕگه‌زخوازی كارێكی نائه‌خلاقییانه‌یه‌.

ناڕه‌زایی هه‌ره‌ به‌هێز له‌باره‌ی قه‌ده‌غه‌كردنی هاوڕه‌گه‌زخوازییه‌وه‌ ده‌بێت ڕه‌تكردنه‌وه‌ی جه‌وهه‌ری ئه‌و بانگه‌شه‌یه‌ بێت كه‌ پێی وایه‌: هه‌ڵسووكه‌وته‌ سێكسییه‌كان كه‌ به‌ ئاره‌زووی دوولایه‌نه‌ی نێوان كه‌سانی خاوه‌ن هه‌مان ڕه‌گه‌زدا ئه‌نجام ده‌درێن شتێكی نائه‌خلاقییه‌. له‌ هه‌ندێك كاتیشدا بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ هاوه‌ڕه‌گه‌زخوازی هه‌ڵه‌یه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی “شتێكی ناسرووشتییه‌” و، به‌ڵكو بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ش ده‌كرێت‌ كه‌ هاوڕه‌گه‌زخوازی “لادان و به‌لاڕێدابردنی‌ توانا سێكسییه‌كانمان‌”ه‌، كه‌ وا گریمانه‌ ده‌كرێت ئه‌و توانا سێكسییانه‌ی كه‌ هه‌مانه‌ له‌ پێناوی (زۆربوون و وه‌چه‌خستنه‌وه‌دایه‌‌). به‌ڵام به‌ هه‌مان شێوه‌ ده‌كرێت بڵێین كه‌ به‌كارهێنانی شیرینی و شه‌كری ده‌ستكردیش “لادان و به‌لاڕێدابردنی‌ ئه‌و هه‌ستی تامكردنه‌یە كه‌ هه‌مانه‌”، كه‌ ئێمه‌ ئه‌و هه‌ستی تامكردنه‌مان له‌ پێناوی ئه‌وه‌دا هه‌یه‌ كه‌ خواردنه‌ پێویسته‌كانمانی پێ بدۆزینه‌وه‌ و بیناسینه‌وه‌. پێویسته‌ وریا بین له‌ به‌یه‌ك یه‌كسانكردن و به‌ یه‌كچواندنی ئه‌وه‌ی كه‌ “سرووشتییه‌” له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ “چاكه‌”.

ئایا به ‌ڕاست هه‌ڵسوكه‌وته‌كانی هاوڕه‌گه‌زخوازی له‌به‌ر ئه‌وه‌ی نابێته‌ هۆی زۆربوون و وه‌چه‌خستنه‌وه،‌ ئیتر ئه‌مه‌ وای لێ ده‌كات ببێته‌ هه‌ڵسوكه‌وتێكی بێ ڕه‌وشتانه‌؟ هه‌ر ئه‌م بانگه‌شه‌یه‌ بنه‌مایه‌كی سه‌یری هه‌یه‌ ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌تێكی قه‌ره‌باڵخی پڕ دانیشتوانی وه‌ك هیندستان بۆ قه‌ده‌غه‌كردنی هاوه‌ڕگه‌زخوازی پشتی پێ ببه‌ستێت، كه‌ خۆی هانی ئامرازه‌كانی ڕێگه‌گرتن له‌ سكپڕی و وه‌چه‌خستنه‌وه‌ ده‌دات. بۆیه‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كانی چالاكی سێكسی كه‌ په‌سه‌ندكراو بێت له‌لایه‌ن ئه‌و كه‌سانه‌وه‌ كه‌ پێی هه‌ڵده‌ستن و، زیانێكی بۆ هیچ كه‌سێكی تر نه‌بێت، ئیتر ئه‌مه‌ چی وای لێ ده‌كات كه‌ بێ ڕه‌وشتانه‌ بێت.

هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌، كێشه‌ی بنه‌ڕه‌تی له‌ قه‌ده‌غه‌كردنی هه‌ڵسوكه‌ته‌ هاوڕه‌گه‌زخوازییه‌كاندا ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت یاسا به‌كارده‌هێنێت بۆ سه‌پاندنی ئه‌خلاقی تایبه‌تی. به‌ڵكو ئه‌وه‌یه‌ كه‌ یاساكه‌ پشت به‌ ڕایه‌كی هه‌ڵه‌ ده‌به‌ستێت كه‌ پێی وایه‌ هاوڕه‌گه‌زخوازی بێ ڕه‌وشتانه‌یه.‌

‌

[1] كاتی بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م وتاره‌ بۆ یه‌كه‌مجار به‌رواری ١٦/١٠/٢٠٠٦بووه‌.

The post ئایا هاوڕه‌گه‌زخوازی لادانە لە ئەخلاق؟ appeared first on ژنەفتن.

زۆر له‌ نووسین و ڕه‌شنووسه‌كانی باپیرم ڕزگاری بووه‌، له‌ یه‌كێكیاندا ده‌پرسێت: ژیانی باش چییه‌؟ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌یڤید ئۆبنهایم زانایه‌كی كلاسیك بووه‌، بۆیه‌ ئه‌م پرسیاره‌ له‌ چوارچێوه‌ی ده‌قێكی كلاسیكیدا گفتوگۆ ده‌كات، ئه‌ویش به‌شێكی وه‌رگیراو بوو له‌ كتێبی یه‌كه‌می هیرۆدۆت، كه‌ سه‌ردانی سۆڵۆنی دانا و یاسادانه‌ری ئه‌سینا بۆ لای كرۆیسۆسی پادشای زۆر ده‌وڵه‌مه‌ندی لیدیا ده‌گێڕێته‌وه‌، دوای خزمه‌تكردن و گوێگرتن له‌ به‌سه‌رهاتی گه‌شته‌كانی، كرۆیسۆس لێی ده‌پرسێت: “به‌خته‌وه‌رترین كه‌س كێ بووه‌ كه‌ تۆ ڕۆژێك له‌ ڕۆژان بینیوته‌؟” كرۆیسۆس چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ بووه‌ بڵێ تۆ به‌ختیارترین كه‌س بووی- كێ هه‌یه‌ له‌و ده‌وڵه‌مه‌ندتر بێت، یان فه‌رمانڕه‌وایی خه‌ڵكانێكی مه‌زن و زۆرتر بكات؟ سۆڵۆن چاوه‌ڕوانێكه‌ی كرۆیسۆس تێكده‌شكێنێت و باس له‌ پیاوێكی ئه‌سینایی ده‌كات به‌ ناوی “تیلۆس“‌. كرۆیسۆس تووشی سه‌رسامی ده‌بێت و ده‌یه‌وێت بزانێت هۆی هه‌ڵبژاردنی ئه‌و كه‌سه‌ چییه‌ به‌ خۆشبه‌خترین كه‌س، سۆڵۆن گرنگترین ئه‌و خاڵانه‌ی ژیانی تیلۆس شیده‌كاته‌وه‌. تیلۆس له‌ شارێكی گه‌شه‌كردوودا ژیاوه‌، منداڵانێكی چاكی هه‌بووه‌، ژیاوه‌ هه‌تا ئه‌وكاتانه‌ی هه‌موو منداڵه‌كانی خۆی بینیوه‌ به‌ هاوه‌ڵی نه‌وه‌كانیان. به‌پێی پێویست سه‌رمایه‌ی هه‌بووه‌. مردنێكی مه‌زن مردووه‌، چونكه‌ له‌ شه‌ڕی ده‌ركردنی دوژمنه‌كانیدا گیانی له‌ده‌ستداوه. ئه‌سیناییه‌كان شه‌ره‌فێكی گه‌وره‌یان پێ به‌خشیووه‌ به‌ سازكردنی مه‌راسیمێكی میللی بۆ به‌خاكسپاردنی له‌ هه‌مان ئه‌و شوێنه‌دا كه‌ تێیدا كوژراوه‌.

له‌م چیرۆكه‌وه‌، باپیرم چه‌مكی سۆڵۆن بۆ ژیانێكی به‌خته‌وه‌ر كورت ده‌كاته‌وه‌ بۆ ده‌ خاڵ:

• ماوه‌ی گه‌شه‌كردنێكی ئارامی شاره‌كه‌ی.
• ژیانێك درێژه‌ ده‌كێشێت تا سێیه‌م نه‌وه‌.
• مرۆڤ ته‌واوی هێزی خۆی له‌ ده‌ست نه‌دات و وه‌ك  پیاوێكی نه‌به‌رد بمێنێته‌وه‌‌.
• داهاتێكی باش.
• منداڵانێك باش په‌روه‌رده‌ كرابن.‌
• گه‌ره‌نتی به‌رده‌وامی وه‌چه‌ی كه‌سه‌كه‌ له‌ ڕێگای ژماره‌یه‌ك نه‌وه‌وه‌.
• مردنێكی خێرا.
• جه‌ختكردنه‌وه‌یه‌كی زۆر له‌ به‌هێزی مرۆڤ.
• به‌ شكۆترین مه‌راسیمی به‌خاكسپاردن.
• پاراستنی ناوی مرۆڤ له‌ ڕێگه‌ی زیندووڕاگرتنی یادی به‌ شكۆیه‌وه‌ له‌ لایه‌ن هاوڵاتیانه‌وه‌.

وه‌ك له‌و دوو خاڵه‌ی كۆتاییه‌وه‌ بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت، سۆڵۆن بڕوای وابووه‌ كه‌ ئه‌وه‌ی له‌ خه‌ڵكی ڕووده‌دات له‌ دوایی مردنیانه‌وه‌- له‌ ڕووی ئه‌و جۆری به‌خاكسپاردنه‌ی بۆی ساز ده‌كرێت، و چۆن ناوی یاد ده‌كرێته‌وه‌، جیاوازییه‌ك دروست ده‌كات له‌ ئاستی كواڵیتی ئه‌و جۆره‌ ژیانه‌ی گوزه‌راندوویه‌تی. ئه‌مه‌ش نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سۆڵۆن وای وێناكردبێت گوایه‌ دوای مردنت، سه‌یری خواره‌وه‌ ده‌كه‌یت بۆ ئه‌وه‌ی بزانیت چ به‌خاكسپاردنێكت بۆ ساز ده‌كرێت. هیچ ئاماژه‌یه‌ك نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی سۆڵۆن بڕوای به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كانی ژیانی دوای مردن هه‌بووبێت، منیش به‌ دڵنیاییه‌وه‌ بڕوام به‌وه‌ نییه‌. ئایا بڕوا نه‌كردن به‌ ژیانی دوای مردن ناچارت ده‌كات بگه‌یت به‌و ده‌رئه‌نجامه‌ی كه‌ ئه‌وه‌ی له‌ كاتی مردنتدا لێت ڕوو ده‌دات هیچ جیاوازییه‌ك دروست ناكات له‌ ڕووی چۆنێتی ئه‌و ژیانه‌ی به‌ سه‌رت بردووه‌؟

كاتێك له‌م پرسه‌دا سه‌ردێنم و سه‌ر ده‌به‌م، له‌نێوان دوو ڕای نه‌گونجاودا دێم و ده‌چم: تۆ شتێك گرنگ نابێت به‌لاته‌وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و شته‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر هۆشیارییت دانه‌نا، واته‌ كاتێك به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ك بێت تاقی ده‌كه‌یته‌وه‌، ئه‌وه‌ی گرنگ بێت به‌لاته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ جێی ڕه‌زامه‌ندیت بێت، ئیتر ئه‌گه‌ر پێی بزانیت یان نا، ئه‌و كاته‌ی به‌دی دێت تۆ له‌ ژیاندا بیت یان مردبێتیت گرنگ نییه‌. ڕای یه‌كه‌م، سوودگه‌را كلاسیكییه‌كانی له‌ نموونه‌ی جێرمی بنتام هه‌ڵگرینی، و ساده‌یه‌ و ئاسانیشه‌ له‌ هه‌ندێك ڕووی وه‌ك ڕووی فه‌لسه‌فییه‌وه‌ به‌رگری لێ بكه‌ن. به‌ڵام وه‌ره‌ له‌ گه‌ڵمدا ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی دیكه‌ وێنا بكه‌. ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر، به‌ هاوپیشه‌كه‌ت كه‌ له‌ به‌شی زانكۆ له‌ گه‌ڵتدا كار ده‌كات وتراوه‌كه‌ تووشی شێرپه‌نجه‌ بووه‌ و، ده‌بێت چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ نه‌كات بگاته‌ ساڵێكی تر یان نزیكه‌ی ساڵێك زیاتر بژی. له‌و كاته‌وه‌ی گوێی له‌و هه‌واڵه‌ بووه‌، مۆڵه‌تێكی بێ موچه‌ی وه‌رگرتووه‌ و وا ساڵێكی به‌ سه‌ر بردووه له‌ نووسینی كتێبێكدا كه‌ ئه‌و بیركردنه‌وانه‌ی تێدا كۆكردۆته‌وه‌ كه‌ ده‌ ساڵه‌ كاری له‌سه‌ر ده‌كات، هه‌مان ئه‌و ده‌ ساڵه‌ی تۆ به‌ ئه‌و ئاشنا بووی. ئه‌ركه‌كه‌ی ماندووی كردووه‌، به‌ڵام وا ئێستا ته‌واویشی كردووه‌. له‌گه‌ڵ نزیك بوونه‌وه‌ی مردنی، په‌یوه‌ندییت پێوه‌ ده‌كات تا بڕۆیت بۆ ماڵیان و كاغه‌زه‌ تایپكراوه‌كانت پێ بدات. پێت ده‌ڵێت “ئه‌مه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌مه‌وێت لەگەڵیدا یادم‌ بكرێته‌وه‌”. پاشان پیرۆزبایی له‌ هاوڕێكه‌ت ده‌كه‌یت به‌ بۆنه‌ی ته‌واوكردنی ئه‌ركه‌كه‌ی، و ماڵئاوایی لێ ده‌كه‌یت. له‌ ڕۆژی داهاتوودا ته‌له‌فونێكت بۆ دێت پێت ڕاده‌گه‌یه‌نێت كه‌ هاوپیشه‌كه‌ت له‌نێو خه‌ودا و دوای ماوه‌یه‌كی كه‌م له‌وه‌ی تۆ ماڵه‌كه‌یت به‌جێهێشتووه‌ كۆچی دوایی كردووه. كاتێك كاغه‌زه‌كان ده‌خوێنێته‌وه‌، بێگومان وای ده‌بینیت شایسته‌ی بڵاوكردنه‌وه‌یه‌، به‌ڵام كارێكی داهێنه‌رانه‌ نییه. پاشان له‌ خۆت ده‌پرسییت “سوودی چییه‌؟”، و پاشتر ده‌ڵێیت “ئێمه‌ به ‌ڕاستی پێویستمان به‌ كتێبێكی تر نییه‌ له‌باره‌ی ئه‌م بابه‌تانه‌وه‌”. هه‌روه‌ها ئه‌و تازه‌ مرد، هه‌رگیزیش نازانێت كتێبه‌كه‌ی یه‌كسه‌ر چاپ بووه‌ یان نا”، له‌ بری ئه‌وه‌ی كاغه‌زه‌كان بنێریت بۆ ناوه‌ندێكی بڵاوكردنه‌وه‌، ده‌یخه‌یته‌ ته‌نه‌كه‌ی خۆڵه‌وه‌.

ئایا له‌وه‌دا هه‌ڵه‌ بووی؟ به‌ شێوه‌یه‌كی وردتر، ئایا ئه‌و كاره‌ی به‌رامبه‌ر ئه‌و هاوپیشه‌یه‌ت ئه‌نجامت دا كارێكی خراپ بوو؟ ئایا به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان وات كرد ژیانی ئه‌و خراپتر بێت له‌وه‌ی ئه‌گه‌ر كتێبه‌كه‌ت ببردایه‌ بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ و بڵاوببوایه‌ته‌وه‌، و سه‌رنجێكی كه‌می ڕاكێشابوایه‌ وه‌ك هه‌موو ئه‌و كاره‌ ئه‌كادیمیانه‌ی به‌ به‌هان به‌ڵام داهێنه‌رانه‌ نین؟ ئه‌گه‌ر وه‌ڵامه‌كه‌ت بۆ ئه‌م پرسیاره‌ ئه‌رێنی بوو ئه‌وا ئه‌وه‌ی ده‌یكه‌ین له‌ دوای مردنی كه‌سێك جیاوازییه‌ك دروست ده‌كات له‌ ئاستی جۆرێتی ئه‌و ژیانه‌ی گوزه‌راندوویانه‌.

كتێبه‌كه‌م له‌باره‌ی باپیرمه‌وه‌ ناچاری كردم بیربكه‌مه‌وه‌ له‌وه‌ی ئایا ده‌كرێت بڕوا بێنم به‌وه‌ی، به‌ خوێندنه‌وه‌ی كاره‌كانی باپیرم  و دووباره‌ وێناكردنه‌وه‌ی ژیان و بیركردنه‌وه‌كانی‌ بۆ جه‌ماوه‌رێكی به‌رینتر، ئایا ئه‌مه‌ كردنی كارێكه‌ له‌ پێناوی ئه‌ودا، ئایا من به‌م كاره‌م به‌ شێوه‌یه‌كی ‌گه‌رچی كه‌میش بێت توانیومه ‌ئه‌و خراپه‌یه‌ی به‌ هۆی نازییه‌كانه‌وه‌ تووشی بووه‌ سوك بكه‌م‌. شتێكی سانایه‌ خه‌یاڵی ئه‌وه‌ بكه‌ین باپیرێك دڵخۆش ده‌بێت به‌وه‌ی نه‌وه‌كانی یادی بكه‌نه‌وه‌ و، زانایه‌ك و نووسه‌رێك حه‌ز ده‌كات دوای مردنی بیخوێننه‌وه‌. به‌ تایبه‌ت ئه‌مه‌ زۆر دروستر ده‌بێت ئه‌گه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ قوربانی سته‌مكاریی دیكتاتۆریه‌تێك بێت كه‌ هه‌وڵیدابێت بیركردنه‌وه‌ لیبڕاڵی و كۆزمۆپۆلیتانییه‌كان كه‌ باپیرم پێی باش بووه‌ سه‌ركوت بكات و، هه‌موو تاكه‌كانی نه‌ته‌وه‌كه‌شی له‌ناو بدات. ئایا من لێره‌دا نموونه‌یه‌كم هه‌یه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی سۆڵۆن ده‌یڵێت، له‌باره‌ی ئه‌وه‌وه‌ كه‌ ئایا ئه‌وه‌ی ڕووده‌دات له‌ دوای مردنی كه‌سێكه‌وه‌ جیاوازییه‌ك دروست ده‌كات له‌ ڕووی چۆنێتی ئه‌و ژیانه‌ی گوزه‌راندوویه‌تی؟ له‌و بڕوایه‌دام تۆ پێویستت به‌وه‌ نییه‌ بڕوا به‌ ژیانی پاش مردن بكه‌یت بۆ ئه‌وه‌ی به‌ ئه‌رێنی وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ بده‌ییته‌وه‌.

[1]Pushing Time Away: My Grandfather and the Tragedy of Jewish Vienn-March 1, 2003

سەرچاوە: بيتر سينغر، أخلاقيات عالمنا الواقعي، ت:أحمد رضا، 86 مقالاً موجزاً عن أشياء تهمنا.

The post بیركردنه‌وه‌ له‌باره‌ی مردووەكانه‌وه‌ appeared first on ژنەفتن.

ئه‌م جیاوازیانه‌ له‌ هه‌ڵوێستدا به‌رامبه‌ر ئه‌م دوو پیاوه‌ درێژ ده‌بێته‌وه‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ی سنووری ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی كه‌ ئه‌م دووانه‌‌ فه‌رمانڕه‌وای بوون. له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا، نیوه‌ په‌یكه‌رێكی  ستالین له‌ مۆزه‌خانه‌ی نیشتمانی  D-DAY له‌ فێرجینیا هه‌یه‌. به‌م دوایانه‌ له‌ نیویۆرك له‌ چێشتخانه‌یه‌كی ڕووسی شێوه‌ سۆڤیه‌تیدا شێوێكم كرد، كه‌ خانمه‌ خزمه‌تكاره‌كانی جلوبه‌رگی سۆڤیه‌تییان له‌ به‌ركردبوو، هه‌روابێته‌وه‌ تابلۆیه‌كی سه‌ركرده‌ سۆڤیه‌تییه‌كانیش هه‌ڵواسرابوو كه‌ به‌ ئاشكرا وێنه‌ی ستالینی تێدا به‌ده‌ركه‌وتبوو. هه‌روه‌ك له‌ نیویۆرك باڕێكی تێدایه‌ به‌ ناوی (كه‌ی جی بی)یه‌وه”KGB Bar”. تا ئه‌و شوێنه‌ی من زانیاریم هه‌بێت، هیچ چێشتخانه‌یه‌ك له‌سه‌ر شێوه‌ی‌ نازییه‌كان و، هیچ یانه‌یه‌كی گۆستابۆ یاخود هێزه‌كانی ئێس ئێسیش له‌ نیویۆرك‌دا نییه‌.

به‌ڵام تۆ بێژیی بۆچی تا ڕاده‌یه‌ك ستالین له‌ هیتله‌ر په‌سه‌ندكراوتره‌؟

مانگی ڕابردوو[1] له‌ كۆنگره‌یه‌كی ڕۆژنامه‌نووسیدا، فلادیمێر پۆتینی سه‌رۆكی ڕوسیا هه‌وڵیدا پاساوێك بۆ ئه‌وه‌ بێنێته‌وه‌. كاتێك له‌باره‌ی پلانی مۆسكۆ بۆ دانانی په‌یكه‌رێك بۆ ستالین پرسیاری لێكرا، پۆتین ئاماژه‌ی به‌‌ ئۆلیڤه‌ر كرۆموێڵ سه‌رۆكی به‌ره‌ی په‌رله‌مانی ئینگلیزی كرد له‌ جه‌نگی نێوخۆی به‌ریتانی له‌ سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌دا، ئه‌و پرسیاری كرد و گوتی: “چ جیاوازییه‌كی جه‌وهه‌ری له‌ نێوان كرۆموێڵ و ستالیندا هه‌یه‌؟”، هه‌ر خۆشی وه‌ڵامی پرسیاره‌كه‌ی خۆی دایه‌وه‌ و گوتی: “هیچ جیاوازییه‌كیان نییه‌”، ئه‌و وا وه‌سفی كرۆموێڵی كرد كه‌ “هاوتایه‌كی فێڵبازبووه‌” كه‌ ڕۆڵێكی گه‌لێك ئاڵۆزو ته‌مومژاوی بینیوه‌ له‌ مێژووی به‌ریتانیادا”. (له‌ به‌رده‌م ئه‌نجومه‌نی گشتی “House of Commons” له‌ له‌نده‌ن په‌یكه‌رێكی كرۆموێڵ دانراوه‌).

ته‌مومژاوی و ئاڵۆزی وه‌سفێكی ماقوڵه‌ بۆ لایه‌نی ڕه‌وشتی كرده‌وه‌كانی كرۆموێڵ. ئه‌و له‌ كاتێكدا بره‌وی به‌ ده‌سه‌ڵاتی په‌رله‌مانی ده‌دا له‌ ئینگلته‌را و، كۆتایی به‌ شه‌ڕی نێوخۆی هێنا و. ڕێگه‌ به‌ ئاستێك له‌ لێبوردنی ئایینی دا، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا پشتگیری دادگاییكردن و له‌ سێداره‌دانی چارلسی یه‌كه‌می كرد وه‌ك په‌رچه‌كردارێك له‌هه‌مبه‌ر ئه‌گه‌ری هاوپه‌یمانی نێوان كاسۆلیكه‌ ئیرله‌ندییه‌كان له‌گه‌ڵ پاشاخوازه‌ ئینگلیزه‌كاندا، به ‌شێوه‌یه‌كی دڕندانه‌ په‌لاماری ئیرله‌ندای دا.

به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌ی كرۆموێڵه‌وه‌، ستالین به‌رپرسه‌ له‌ كوشتنی ژماره‌یه‌كی بێشومار له‌ خه‌ڵكانی سیڤیل، ئه‌مه‌ش له‌ ده‌ره‌وه‌ی هیچ جه‌نگ یاخود هه‌ڵمه‌تێكی سه‌ربازی. به‌ پێی تیمۆسی سنایده‌ر، نووسه‌ری كتێبی “Bloodlands”، دوو بۆ سێ ملیۆن مرۆڤ له‌ سه‌ربازگه‌كانی كاری زۆره‌ملێ(بێگاری) له‌ گۆلاك(Gulag)دا مردوون، هه‌روه‌ها نزیكه‌ی ملیۆنێك مرۆڤ له‌ ماوه‌ی تیرۆری مه‌زنی كۆتایی سییه‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌مدابه‌ گوله‌بارانكردن و كوژراون. ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای مردنی ٥ ملیۆن كه‌سی دیكه‌ له‌ برساندا له‌ قاتوقڕی ساڵانی ١٩٣٠-١٩٣٣، له‌ نێویاندا ٣.٣ملیۆن له‌و ئۆكرانیانه‌ی تێدابوو كه‌ به‌هۆی نه‌ژادیان و به‌هۆی پێگه‌ی جوتیارانه‌ی تا ڕاده‌یه‌ك گه‌شه‌كردویان به‌ ئامانج گیرابوون، كه‌ به‌ كۆلاك (kulaks) ناسراون.

خه‌مڵاندنه‌كانی سنایده‌ر بۆ كۆی گشتی قوربانیه‌كانی ستالینی ئه‌وانه‌ی له‌ خۆی نه‌گرتووهكه‌ توانیویانه‌ دوای چه‌شتنی تاڵاوێكی زۆر ڕزگاریان بێت‌ له‌ كاری زۆره‌ ملێ یاخود نه‌فیكردنی ناوخۆیی. ئه‌گه‌ر ئه‌وانیش هه‌ژماربكرێن ئه‌وا ئه‌وانه‌ی به‌ توندی گیرۆده‌ی سیاسه‌ته‌ سته‌مكارانه‌كانی ستالین بوونه‌ته‌وه‌  بۆ زیاتر له‌ ٢٥ ملیۆن كه‌سبه‌رزده‌بێته‌وه‌. به‌ڵام ژماره‌ی تێكڕای ئه‌وانه‌ی له‌ سه‌رده‌می ستالیندا گیانیان له‌ ده‌ستداوه‌ زۆر زیاتر له‌وه‌ ئاماژه‌ی بۆ ده‌كرێت كه‌ سنایده‌ر باسی كردووه‌، واته‌ ٢٠ ملیۆن، ئه‌مه‌ش پێش ئه‌وه‌ی مێژوونووسه‌كان ده‌ستیان بگات به‌ ئه‌رشیفه‌كانی سۆڤیه‌ت مه‌زه‌نده‌ی ئه‌و ژماره‌یه‌‌ كرابوو، به‌ڵام كۆی گشتی هه‌ر شتێكی ترسناكه‌- كه‌ هاوتای قه‌باره‌ی پرۆسه‌كانی كوشتنی نازییه‌كانه‌ (كه‌ له‌ماوه‌یه‌كی كورتتردا ڕوویاندا).

‌سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌، ئه‌رشیفی سۆڤیه‌تی ئاشكرای ده‌كات كه‌ ناتوانین بڵێین‌ پرۆسه‌كانی كوشت و بڕی نازییه‌كان خراپتر بووه،‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی قوربانییه‌كانی ده‌ستی نازییه‌ت له‌سه‌ر بنچینه‌ی نه‌ژاد و نه‌ته‌وه‌‌ به‌ ئامانج گیراون. ستالینیش هه‌ندێك له‌ قوربانییه‌كانی له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ هه‌ڵبژاردووه‌- ئه‌مه‌ش ته‌نها ئۆكرانییه‌كان ناگرێته‌وه‌، به‌ڵكو كه‌سانێكی دیكه‌شی گرتبووه‌وه‌ كه‌ سه‌ر به‌و كه‌مینه‌ نه‌ژادیانه‌ بوون كه‌ هاوسنووری یه‌كێتی سۆڤیه‌ت بوون. هه‌روه‌ك ستالین له‌ سته‌مكارییه‌كانیدا ژماره‌یه‌كی گه‌وره‌ی جوله‌كه‌كانیشی به‌ ئامانج گرت.

هه‌رچه‌نده‌ ژووره‌كانی غاز له‌وێ بوونیان نه‌بووه‌، هه‌روه‌ها‌ ده‌توانین بڵێین كه‌ پاڵنه‌ره‌كانی ستالین بۆ سته‌مكارییه‌كانی له‌ناوبردنی به‌كۆمه‌ڵ نه‌بووه‌، به‌ڵكو پاڵنه‌ری ئه‌و ترساندن و سه‌ركوتكردنی به‌رهه‌ڵستكاره‌ ڕاسته‌قینه ‌و وه‌همیه‌كانی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی بووه‌. به‌ڵام ئه‌مه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك پاساو نییه‌ بۆ ئه‌و كوشتن و زیندانیكردنانه‌ی كه‌ ئه‌نجامی ده‌دا.

بۆیه‌ ئه‌گه‌ر ئاڵۆزی و ته‌مومژاوییه‌ك له‌ تۆماری ئه‌خلاقی ستالیندا هه‌بێت، ده‌شێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ بێت كه‌ كۆمۆنیزم له‌ وه‌ته‌رێكی هه‌ستیاری هه‌ندێك له‌ پاڵنه‌ره‌ جوامێرییه‌كانمان ده‌دات، چونكه‌ كۆمۆنیزم هه‌وڵ بۆ یه‌كسانی نێوان هه‌مووان ده‌دات بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ژاری له‌ناو بدات. له‌ كاتێكدا ئه‌م ئامانجه‌‌ جیهانیه‌ لای نازییه‌كان نه‌بووه‌‌، ئه‌وان له‌ ڕووكه‌شیشدا هیچ گرنگییه‌كیان به‌ به‌رژه‌وه‌ندی گشتی نه‌ده‌دا، به‌ڵكو گرنگی پێدانی نازییه‌كان ته‌نها به‌رژه‌وه‌ندی ڕه‌گه‌زێكی گریمانه‌كراو بوو، ئه‌مه‌ش به‌ ئاشكرا هاوشان بوو به‌ ڕق و كینه‌ و بێڕێزیكردن به‌ گروپه‌‌ نه‌ژاده‌كانی تر.

به‌ڵام كۆمۆنیزم له‌ سه‌رده‌می ستالیندا پێچه‌وانه‌ی یه‌كسانی بوو، چونكه‌ ده‌سه‌ڵاتێكی ڕه‌های دابوو به‌ كه‌مینه‌یه‌ك له‌ خه‌ڵكی و، زۆرینه‌شی له‌ ته‌واوی مافه‌كانیان بێبه‌ش كردبوو. ئه‌وانه‌ی به‌رگری له‌ ستالین ده‌كه‌ن، ڕزگاركردنی ملیۆنه‌ها خه‌ڵكی له‌ برسێتی بۆ ئه‌و ده‌گێڕنه‌وه‌، به‌ڵام ستالین له‌ توانایدا بوو كه ‌ملیۆنه‌ها خه‌ڵكی له‌ برسێتی ڕزگار بكات به بێ‌ كوشتن و زیندانیكردنی ملیۆنه‌های دیكه‌.

خه‌ڵكانی دیكه‌ش هه‌ن كه‌ به‌رگری له‌ ستالین ده‌كه‌ن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ستالین ڕۆڵی هه‌بووه‌ له‌ ڕاگرتنی داگیركاری نازییه‌كان و له‌ كۆتایشدا شكستپێهێنانی هیتله‌ر. به‌ڵام پاكسازییه‌كانی ستالین له‌ناو سوپای سوەردا له‌ ماوه‌ی ساڵانی تیرۆری‌ مه‌زندا، به‌ شێوه‌یه‌كی گه‌وره‌ بوو به‌ هۆكاری لاوازكردنی سوپای سوور، به‌ ئیمزاكردنی په‌یماننامه‌ی ده‌ستدرێژی نه‌كردنه‌ سه‌ر یه‌كتری نێوان نازیی-سۆڤیه‌ت له‌ ساڵی ١٩٣٩دا ڕێگای خۆشكرد بۆ ده‌ستپێكردنی جه‌نگی جیهانی دووه‌م، هه‌روه‌ها فه‌رامۆشكردنی مه‌ترسی نازییه‌كان بۆ سه‌ر سۆڤیه‌ت وای كرد ستالین ئاماده‌ و ته‌یار نه‌بێت بۆ به‌رگرتن له‌ هێرشی هیتله‌ر له‌ ساڵی ١٩٤١دا.

ئه‌وه‌ ڕاسته‌ كه‌ ستالین وڵاته‌كه‌ی بۆ سه‌ركه‌وتن له‌ شه‌ڕدا ئاراسته‌ كرد، هه‌روه‌ها پێگه‌یه‌كیشی بۆ وڵاته‌كه‌ی به‌ده‌ستهێنا وه‌ك هێزێكی جیهانی كه‌ نه‌ له‌وه‌وپێش و نه‌ له‌ دواتریشدا به‌خۆیه‌وه‌ نه‌یدیوه‌. به‌ڵام هیتله‌ر، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌وه‌، وڵاته‌كه‌ی به‌ تێكشكاوی و داگیركراوی و،  دابه‌شبوو به‌جێهێشت.

له‌ ڕاستیدا خه‌ڵكی هاوسۆزن له‌گه‌ڵ وڵاته‌كانیاندا و به‌ ڕێزه‌و ده‌ڕواننه ئه‌وانه‌ی كه‌ پێشڕه‌وی وڵاته‌كانیان بوون له‌ كاتێكدا له‌وپه‌ڕی هێزی خۆییدا بووه‌. هه‌ر ئه‌مه‌ش‌ هۆكاری ئاره‌زووی دانیشتوانی مۆسكۆ شیده‌كاته‌وه‌ بۆ په‌سه‌ندكردنی بوونی په‌یكه‌ری ستالین، به‌ به‌راورد به‌ دانیشتوانی به‌رلین بۆ دانانی په‌یكه‌رێك بۆ هیتله‌ر.

به‌ڵام ئه‌مه‌ زیاتر نییه‌ له‌ به‌شێك له‌ هۆكاره‌كانی جیاوازی هه‌ڵسوكه‌وتكردن له‌ هه‌مبه‌ر ئه‌و دوو خوێنڕێژه‌دا. هێشتاكه‌ من سه‌رم سووڕ ده‌مێنێت له‌ به‌رامبه‌ر بوونی چێشتخانه‌یه‌كی شێوه‌ سۆڤیه‌تی و یانه‌یه‌كی كه‌ی جی بی له‌ نیویۆركدا.

سه‌رچاوه‌:

بيتر سينغر، أخلاقيات عالمنا الواقعي، ت:أحمد رضا، 86 مقالاً موجزاً عن أشياء تهمنا.

[1] كاتی بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م وتاره‌ بۆ یه‌كه‌مجار له‌ پرۆجێكت سیندیكه‌ییت ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ٩/١/٢٠١٤.

The post په‌یكه‌ر بۆ ستالین؟ appeared first on ژنەفتن.

له‌ ساڵی ڕابردوودا، تانگ وی سۆنگی بازرگانی به‌ناوبانگی سه‌نگافۆریی له‌به‌ر ڕه‌زامه‌ندی دانی به‌ كڕینی گورچیله‌یه‌ك كه‌ كارێكه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی یاسا، بۆ ماوه‌ی ڕۆژێك خرایه‌ زیندانه‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌ دواتر گورچیله‌كه‌ی هه‌ر ده‌ستكه‌وت، به‌ڵام له‌ له‌شی بكوژێكه‌وه‌‌ كه‌ بڕیاری له‌سێداره‌دانی به‌سه‌ردا سه‌پێنرابوو- ئه‌و كاره‌ش، گه‌رچی یاساییش بێت، به‌ڵام له‌وه‌ده‌چێت له‌ ڕووی ئه‌خلاقییه‌وه‌ زۆر زیاتر گومان هه‌ڵبگرێت له‌ ته‌نها كڕینی گورچیله‌یه‌ك، كه‌ پێده‌چێت كاری وه‌ها ببێته‌ پاڵنه‌رێك بۆ سزادان و له‌ سێداره‌دانی ئه‌وانه‌ی كه‌ تاوانباركراون به‌ تاوانی گه‌وره‌.

ئێستا، سه‌نگافوره‌ یاسایه‌كی داڕشتووه‌ بۆ هاوكاریكردنی ئه‌وانه‌ی كه‌ ئه‌ندامی جه‌سته‌ی خۆیان ده‌به‌خشن‌. ئامانجی ئه‌م هاوكارییه‌ ماددیانه‌، له‌ ڕووی فه‌رمییه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت تێچوونه‌كان له‌ ئه‌ستۆ بگرێت، به‌ڵام دانی پاره‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م كاره‌دا هه‌روه‌ك “هاندانێكی نه‌گونجاوه‌”، بۆیه‌ هێشتاكه‌ به‌ تاوان داده‌نرێت. به‌ڵام ئه‌م “هاندانه‌ نه‌گونجاوه‌”، به‌ ئاڵۆزی جێهێڵراوه‌‌.

هه‌ردوو ئه‌م به‌ره‌و پێشڤه‌چوونانه‌ پرسیار ده‌ورووژێنن له‌باره‌ی ئه‌وه‌ی ئایا پێویسته‌ به‌خشینی ئه‌ندامه‌كانی جه‌سته‌ به‌ تاوان دابنرێت. ته‌نها له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكادا، هه‌موو ساڵێك ١٠٠ هه‌زار كه‌س چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن نه‌شته‌رگه‌ری چاندنی ئه‌ندامێكی جه‌سته‌یان بۆ ئه‌نجام بدرێت، به‌ڵام ته‌نها ٢٣ هه‌زار له‌وانه‌ سه‌ركه‌وتوو ده‌بن. ٦ هه‌زار كه‌سیش پێش ئه‌وه‌ی ئه‌ندامه‌كه‌ی جه‌سته‌یان ده‌ست بكه‌وێت، ده‌مرن.

له‌ نیونیۆركدا، نه‌خۆشه‌كان به‌ ڕێژه‌یه‌كی مامناوه‌ند تا‌ نۆ ساڵ چاوه‌ڕێ ده‌كه‌ن گورچیله‌یان بۆ بچێنرێت. له‌ هه‌مان كاتدا، زۆر له‌ هه‌ژاره‌كانیش ئاماده‌ن گورچیله‌ی خۆیان به‌ نرخێكی زۆر هه‌رزانتر له‌ ١٦٠هه‌زار دۆلار بفرۆشن. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كڕین و فرۆشتنی ئه‌ندامه‌كانی جه‌سته‌ تا ئاستێك له‌ هه‌موو جێگایه‌كدا هه‌ر به‌ تاوان داده‌نرێت، ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی ده‌ڵێت له ‌سه‌ر ئاستی جیهاندا،١٠٪ هه‌موو ئه‌و گورچیلانه‌ی ده‌چێنرێن له‌ بازاڕی ڕه‌شدا كڕین و فرۆشی له‌باره‌وه‌ كراوه‌.

زۆرترین به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی بازرگانیكردن به‌ ئه‌ندامه‌كانی جه‌سته‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وا ته‌ماشا ده‌كرێت ئه‌م كاره ‌به‌دبه‌كارهێنانی هه‌ژاره‌كانه‌. ئه‌م ڕایه‌ له‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌دا پشت ڕاست كرایه‌وه‌ كه‌ له‌ ساڵی ٢٠٠٢دا له‌سه‌ر ٣٥٠ هیندی ئه‌نجامدرا كه‌ گورچیله‌ی خۆیان به‌ شێوه‌یه‌كی نایاسایی فرۆشتبوو. زۆرینه‌یان به‌ لێكۆڵه‌ره‌وه‌كانیان گوتبوو: ئه‌وه‌ی پاڵی پێوه‌ ناون بۆ فرۆشتنی گورچیله‌یان، دانه‌وه‌ی قه‌رزه‌كانیان بووه‌، به‌ڵام دوای تێپه‌ڕبوونی شه‌ش ساڵ، سێ له‌سه‌ر چواری ئه‌وانه‌ هێشتاكه‌ هه‌ر قه‌رزارن و، په‌شیمانن له‌وه‌ی گورچیله‌ی خۆیان فرۆشتووه‌.

هه‌ندێك له‌ هه‌وادارانی بازاڕی ئازاد ئه‌و بۆچوونه‌‌ ڕه‌تده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت؛ ده‌بێت حكومه‌ت له‌ بری تاكه‌كان بڕیار بدات كه‌‌ چ ئه‌ندامێكی جه‌سته‌یان‌ خۆیان بفرۆشن، بۆ نموونه‌ وه‌ك قژ، هه‌روه‌ها له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانیش (تۆو) و (هێلكه) و كامیان ناكرێت بفرۆشرێت‌.

 كاتێك به‌رنامه‌ی ته‌له‌فزیۆنی “تابۆ”، به‌رنامه‌یه‌كی ته‌رخانكرد بۆ گفتوگۆكردن له‌باره‌ی فرۆشتنی ئه‌ندامه‌كانی جه‌سته‌وه‌، ده‌ركه‌وت كه‌ یه‌كێك له‌ دانیشتوانی گه‌ڕه‌كه‌ هه‌ژاره‌كانی مانێلا گورچیله‌یه‌كی فرۆشتووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ماتۆڕسكیلێكی سێ تایه‌ی پێ بكرێت، تا داهاتێك بۆ خێزانه‌كه‌ی به ‌ده‌ست بهێنێت. دوای نه‌شته‌رگه‌رییه‌كه‌، به‌خشه‌ره‌كه‌ له‌سه‌ر‌ ماتۆڕه‌ ڕه‌ونه‌قداره‌ سێ تایه‌ ته‌كسێ تایبه‌ته‌كه‌یه‌وه‌ خۆیه‌وه‌ ده‌ركه‌وت و ڕوخساری دڵخۆشی لێ ده‌باری.

ئایا پێویست بوو ڕێی لێبگرین تا ئه‌و كاره‌ نه‌كات؟ به‌رنامه‌كه‌ فرۆشیارانی بێزاری تریشی پیشان دا، به‌ڵام خۆ فرۆشیارانی بازاڕی خانووبه‌ره‌ش هه‌ندێكیان بێزارن.

له‌ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌یه‌كی تونددا به‌رامبه‌ر ئه‌وانه‌ی پێیان وایه‌ كه‌ به‌ یاساییكردنی فرۆشتنی ئه‌ندامه‌كانی جه‌سته‌ یارمه‌تی هه‌ژاران ده‌دات، نانسی شیبه‌ر هیوزی دامه‌زرێنه‌ری كۆمه‌ڵه‌ی “Organ Watch” ده‌ڵێت: “له‌وانه‌یه‌ پێویست بێت له‌ سه‌رمان بگه‌ڕێین به ‌دوای باشترین ڕێگا بۆ یارمه‌تیدانی ئه‌وانه‌ی هه‌ژار و نه‌دارن، له‌ بری ئه‌وه‌ی ئه‌ندامه‌كانی جه‌سته‌یان لێبكه‌ینه‌وه‌”.

هیچ گومانێك له‌وه‌دا نییه‌، به‌ڵام ئێمه‌ ئه‌وه‌ ناكه‌ین. ئه‌و یارمه‌تییه‌ی ده‌یده‌ین به‌ هه‌ژاره‌كان به‌ هیچ جۆرێك به‌س نییه‌، هه‌ر ئه‌وه‌شه‌ وای كردووه‌ كه‌ زیاتر له‌ ملیارێك مرۆڤ له‌ هه‌ژاریی و به‌له‌نگازییه‌كی تاقه‌تپڕوكێندا بژیین.

له‌ جیهانێكی ئایدیاڵدا، خه‌ڵكی هه‌ژار و ده‌ستكورت نییه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ خه‌ڵكی به‌خشه‌ری ئه‌ویتردۆستمان تێدا ده‌بوو كه‌ نه‌یانهێشتایه‌ كه‌سانی تر له‌ چاوه‌ڕوانی ده‌ستكه‌وتنی گورچیله‌یه‌كدا سه‌ر بنێنه‌وه‌.

زیل كراڤینسكی كه‌ ئه‌مریكییه‌كه‌ گورچیله‌یه‌كی به‌خشیوه‌ یه‌ كه‌سێكی نه‌ناسراو (بێگانه‌)، ئاماژه‌ی به‌وه‌ كرد كه‌ به‌خشینی گورچیله‌یه‌ك ده‌شێت ژیانی كه‌سێك ڕزگار بكات، به‌ڵام ئه‌گه‌ری مردنی كه‌سێك كه‌ گورچیله‌یه‌كی به‌خشی بێت كه‌متره‌ له‌ یه‌ك له‌سه‌ر ٤٠٠٠.

 به‌ڵام نه‌به‌خشینی گورچیله‌، به‌پێی قسه‌ی ئه‌و، واته‌ تۆ چوار هه‌زار جار ژیانی خۆت به‌ نرختر و به‌ به‌هاترداناوه‌ له‌ ژیانی كه‌سێكی بێگانه‌- ئه‌و ڕێژه‌یه‌ش به‌لای ئه‌وه‌وه‌ گه‌لێك زۆره‌. به‌ڵام زۆرینه‌مان هێشتاكه‌ دوو گورچیله‌مان هه‌یه‌، پێویست بوون به‌ گورچیله‌ش هێشتاكه‌ گه‌لێك زۆره‌، ئه‌مه‌ له‌ پاڵ هه‌ژاری ئه‌وانه‌دا كه‌ هیچ یارمه‌تییه‌كیان ناده‌ین.

پێویسته‌ له‌ سه‌رمان سیاسه‌تێك داڕێژین كه‌ له‌گه‌ڵ جیهانی واقیعیدا بگونجێت، نه‌ك له‌گه‌ڵ جیهانێكی تری ئایدیاڵدا. به‌ڵام ئایا له‌ تواناماندایه‌ كه‌ بازاڕی فرۆشتنی گورچیله‌ به‌ یاسایی بكه‌ین، به‌ شێوه‌یه‌ك گره‌نتی ئه‌وه‌ بكات كه‌ فرۆشیاره‌كان به‌ ته‌واوه‌تی زانیاریان له‌باره‌ی ئه‌وه‌وه‌ هه‌بێت كه‌ چی ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ له‌گه‌ڵ زانینی ئه‌و مه‌ترسیانه‌ی كه‌ ڕووبه‌ڕووی ته‌ندروستییان ده‌بێته‌وه‌؟ ئایا ئه‌مه‌ پێویستی داواكاری له‌سه‌ر گورچیله‌ پڕ ده‌كاته‌وه‌، ئایا ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ ئه‌نجامێكی په‌سه‌ند بۆ فرۆشیاره‌كان.

بۆ ئه‌وه‌ی هه‌وڵی ده‌ستكه‌وتنی وه‌ڵام بده‌ین، پێویسته‌ نیگامان بخه‌یینه‌ سه‌ر ده‌وڵه‌تێك كه‌ هه‌رگیز والێی ناڕوانین كه‌ پێشڕه‌و بێت له‌ قه‌ده‌غه‌كردنی ڕێكخستنه‌كانی بازاڕ یان ئه‌زموونی كۆمه‌ڵایه‌تی: ئێران.

له‌ ساڵی ١٩٨٨ه‌وه‌، ئێران سیسته‌مێكی پاره‌داركردنی له‌لایه‌‌ن حكومه‌ته‌وه‌ بۆ كڕینی گورچیله‌ دامه‌زراندوه‌. یه‌كێك له‌ كۆمه‌ڵه‌ خێرخوازییه‌كانی بواری نه‌خۆشی، ڕێككه‌وتنه‌كان ڕێكده‌خات، به‌ نرخێكی پێشوه‌خت دیاریكراو، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ جگه‌ له‌ فرۆشیار كه‌س تێیدا سوودمه‌ند نه‌بێت.

به‌پێی لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك كه‌ له‌ ساڵی ٢٠٠٦دا له‌لایه‌ن پسپۆڕانی ئێرانی بواری گورچیله‌وه‌ بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، ئه‌م پلانه‌ ته‌واوی لیستی چاوه‌ڕوانییه‌كانی گورچیله‌ی له‌ ته‌واوی وڵاته‌كه‌دا دابین كردووه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی كێشه‌ی ئه‌خلاقی بورووژێنێت. له‌ ساڵی ٢٠٠٦دا، به‌رنامه‌یه‌كی بی بی سی ئه‌وه‌ی ئاشكرا كرد كه‌ زۆر له‌وانه‌ی ده‌یانویست ببنه‌ به‌خشه‌ر، داواكه‌یان ڕه‌تكراوه‌ته‌وه‌،‌ به‌ هۆی دابین نه‌بوونی پێوه‌ره‌ تونده‌كانی ته‌مه‌ن كه‌ له‌به‌رچاو گیراوه‌، هه‌روه‌ها زۆریشیان داوای ئه‌وه‌یان لێكراوه‌ سه‌ردانی پزیشكی ده‌روونی بكه‌ن.

هێشتاكه‌ پێویستمان به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی زۆر ڕێكخراوتر هه‌یه‌ له‌باره‌ی ئه‌م سیسته‌مه‌ی ئێرانه‌وه‌. هه‌تا ئه‌وكاته‌، به‌ره‌و پێشڤه‌چوونه‌كانی سه‌نگافوره‌ش‌ زۆر به‌گرنگییه‌وه‌ چاودێری ده‌كرێت‌، هه‌روه‌ها ئه‌نجامی ئه‌و سكاڵایانه‌ش كه‌ ڕووبه‌ڕووی لیڤی ئیزهاك ڕۆزنباوم كراوه‌ته‌وه‌.

په‌راوێز: لیڤی ئیزهاك ڕۆزنباوم ددانی به‌وه‌دا نا كه‌ تاوانباره‌ به‌ فرۆشتنی سێ گورچیله‌. و سزای دوو ساڵ و نیو به‌ندكرانی به‌سه‌ردا سه‌پێنرا، دوو ساڵی له‌ زیندان به‌سه‌ر برد پێش ئه‌وه‌ی ئازاد بكرێت. ڕێژه‌ی به‌خشینی ئه‌ندامه‌كانی جه‌سته‌ش له‌ سه‌نگافوره‌ دوای به‌ یاسایكردنی له‌ ئه‌ستۆگرتنی تێچوون و هه‌روه‌ها قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی به‌خشه‌ره‌كان له‌ لایه‌ن حكومه‌ته‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی گه‌وره به‌رز نه‌بوویه‌وه‌.‌

سه‌رچاوه‌:

بيتر سينغر، أخلاقيات عالمنا الواقعي، ت:أحمد رضا، 86 مقالاً موجزاً عن أشياء تهمنا.

The post گورچیله‌ بۆ فرۆشتن؟ appeared first on ژنەفتن.