١

مێژووی نوێی نووسینی کوردیی ناوەڕاست چەند ناوێکی تێدایە سەرباری توانا و گرنگی و درەوشانەوەیان، بەرپرسیارێتییەکی قووڵیشیان بەرامبەر بە قۆناغی خۆیان و پێش خۆیان هەبووە، بە ڕادەیەک کە دەستبەرداری هیچیان نەبوون و هەوڵیان داوە لە هەردوو قۆناغدا هەبن، یان بنووسن.

ئەم بەرپرسیارێتییە بەرامبەر بە دوو قۆناغ، لەو دەستەواژەیەدا کورت ناکرێتەوە کە بۆ نموونە عەرەب، بۆ نووسەرێکی بەکار دەهێنن دوو سەردەمی دیبێت (موخەزرەم)، بەڵکوو پرسەکە دەپەڕێتەوە بۆ بەرهەمهێنان و نووسین لە دوو سەردەمی مەعریفیی جیای هەمان بواردا؛ واتە ئەوەی تۆ لە ڕێککەوتێکی دیاریکراو ناو کاتدا بژیت، بەڵام لە دوو سەردەمی جیادا و بە دوو هۆشیاریی جیاوە، لە دوو قۆناغی مەعریفیدا بنووسیت. (هەڵبەتە لە هەندێک نووسەرانماندا، قۆناغێک کە دوای ئەمە بێت، لەیەکدانی ئەم دوو هۆشیارییەی سەر بەو دوو ئەبیستمە جیاوازەیە لە یەک گوتار و فۆڕمدا، باسێک کە من نیازم نییە لێرەدا نزیکی ببمەوە).

٢

جیاوازیی نووسەرێک کە دوو سەردەمی دیوە، لەگەڵ نووسەرێکدا کە بە هۆشیارییەوە لە دوو سەردەمی جیادا (ڕابوردوو و ئێستا) دەنووسێت، دەکرێت بە نمونەی دوو شاعیری بەهێزی کوردیی ناوەڕاست ڕوون بکرێتەوە: هێمن و گۆران.

سەرنجێکی ئاشکرا و زانراوە لەبارەی هێمن موکریانییەوە، کە شاعیرێکە دوو سەردەمی دیوە، بە ڕادەیەک هەم گوتار و هەم فۆڕمی شیعریی هێمن دەکرێت وەک شایەتییەک وەربگیرێن بۆ ئاوابوونی سەردەمێکی شیعری/مەعریفی و دەرکەوتنی سەردەمێکی دیکەی شیعری/مەعریفی.

بەو پێیەی ئەم نووسینە کورتە بۆ ئەم باسە تەرخان نییە، هەوڵ دەدەم تەنیا بە یەک بەیت پرسەکە ڕوون بکەمەوە و تێیبپەڕێنم: “هەتا پشتم کۆمتر دەبێ پتر هەڵدەکشێ مینیژۆپ/ئیتر دەستم بە دامێنی کچی ئەم شارە ڕاناگا”. “دامێن” دەستەواژەیەکە لە دیوانی سەرجەم شاعیرانی پێش هێمندا ئامادەگییەکی زەقی هەیە، بە ڕادەیەک کە بە گەڕانەوە بۆ مێژووی شیعری کوردیی ناوەڕاست، دەتوانین کەشکۆڵ بە کەشکۆڵ و بەیاز بە بەیاز، تا یەکەمین ئەدیبی ناوچەکە بڕۆین: “دامێنی پاکی مەداری دائیرەی خامەک نییە/خوێنی مەقتوولانە وا دامێنی یاری گرتووە (نالی)”.

لە لایەکی دیکەوە، “مینیژۆپ”، یان تەنوورەی کورتی فەرەنسی، ئەگەر هێمن یەکەمین نووسەر نەبێت بیباتە نێو بواری شیعرییەوە، ئەوا بەرچاوترین و لە ڕیزی لەپێشینترینەکاندایە.

لە شیعری کوردیدا “دامێن” دەستەواژەیەکی تەواو مێتافیزیکییە؛ بە دەگمەن وەک خۆی دەنوێنرێتەوە، چونکە بەردەوام لەنێوان دابەشکردنەکانی باشە و خراپەدایە، بەردەوام لە سەرەوە دانراوە و خودی شیعری لە خوارەوە سەیری دەکات، بۆیە خاوەندامێن -یان یار- لە کلاسیکدا بەردەوام دەبرێتە پلەی سەروو مرۆڤ، چونکە دامێن “پاکی مەدار” نییە بۆ دائیرەی خامەک، بەڵکوو ڕەنگەکەی هیی “خوێنی مەقتوولانە” کە یار بەردەوام لەناویان دەبات، ئەگەر بێتوو کۆک بین لەگەڵ ڕاڤەکەی مامۆستا عەندولکەریمی مودەڕڕیسدا (ئەم حاڵەتە لە مەحویدا دەگاتە لوتکە).

بەڵام “مینیژۆپ” دەستەواژەیەکی تەواو دنیایییە و تەنیا بە ئامادەبوونی، بەرکارەکە (یار) دەبێتەوە بە مرۆڤ.

کەواتە گوتاری بەیتەکەی هێمن بەم جۆرەی لێ دێت: تا سەردەمەکە تێبپەڕێت و شاعیر پشتی کۆمتر ببێتەوە، یار زیاتر دەبێت بە مرۆڤ و لە دامێنی پاک -یان خوێناوی- دوور دەکەوێتەوە و دەچێتە سەردەمی مینیژۆپەوە، سەردەمێک کە تێیدا ساعیر ئیدی دەستی کورتە و بە دامێن ناگات. ڕوونە هێمن کە لە سەردەمی دامێنەوە هاتووە، تەنیا بەشی ئەوەی زەمەن پێماوە سەیری کورتبوونەوەی مینیژۆپ بکات، نەک دەستی بۆ درێژ بکات؛ بە دەربڕینێکی تر، هێمن بازنەی بەستنەوەی دوو سەردەمەکەیە پێکەوە، بۆیە ئیدی هیچیان نییە، نەک هەردووکیان بێت.

٣

عەبدولڵا گۆران حاڵەتێکە جیاواز لەمەی پێشتر باس کرا. وەرچەرخان لە کێشی عەرووزییەوە بۆ پەنجە، هەنگاوێکە تێیدا گۆران لە ئافەرینەکانی ڕەخنەی تەقلیدیدا پشکی شێری بەرکەوتووە، بەڵام ئەوەی فەرامۆشکراوە، ئەوەیە لەپاڵ پەنجەدا گۆران دەستبەرداری عەرووز نەبووە (بگرە باشترین دەقەکانی، بەشێکیان لە عەرووزدا نووسراون). ڕاستە “پاییز”ـەکەی ڕۆمانتیکایەکی قەشەنگە لەسەر کێشی پەنجە، کەچی “کڵاولار”ـەکەشی سەرباری ئەوەی غەزەلێکە لە عەرووزدا، بەڵام بە چەندین پێوەر سەر بەو بوارە شیعرییە نییە کە بۆ نموونە نالی، وەفایی یان سالم تێیاندا دەنووسی.

گۆران شاعیرێک بوو لە سەردەمی پاش تەواوبوونی کلاسیکدا، بەڵام بە دوو دەنگ و دوو هۆشیارییەوە لە هەردوو سەردەمەکەدا دەینووسی، بەو پێیەی عەرووز خاڵی بنەڕەتیی سەردەمی شیعریی پێشووە، وەلانانیشی خاڵی بنەڕەتیی سەردەمەکەی دواترە.

لە وەرگێڕاندا ئەمە زەقتر دەبێتەوە: لە لایەکەوە گۆران، سەرباری ئەوەی نوێیە و وەک دونیابینی لەودیو سەردەمی دەریاکانی ڕەمەل و هەزەج و موتەقارەبەوەیە، لە عەرووزدا دەنووسێت و زەریاکانی وەلانانێت، لە لایەکی دیکەشەوە ئۆسکار وایەڵد و نازم حیکمەت وەردەگێڕێت. واتە گۆرانی عەرووزی هەم پردە بەرەو کۆنترین سرووت و جادووی شاعیرانی پێش خۆی کە عەرووز بووە، هەمیش دەروازەیە بە ڕووی دوو پانتاییی تەواو نوێی وەک وایەڵد و حیکمەتدا.

ئەم دوو جۆرەی شاهەدەت لەنێوان دوو سەردەمدا، کە گۆران و هێمن وەک نموونەیان هێنرانەوە، بڕیار نییە هیچیان لە هیچیان باشتر بێت و فەزڵی یەکێکیان بدرێت بەسەر ئەوی دیکەدا، بەڵام جیاکارییەک بوو کە بۆ خستنەڕووی شوێنی عەزیز گەردی -بەو پێیەی نووسینەکە لەبارەی ئەوەوەیە-، دەبوا ڕوون بکرێتەوە.

٤

گەر بێتوو لە من بپرسن عەزیز گەردی سەر بە کام جۆرەی نووسەرانی جووتسەردەمە، ئەوا بێ دوودڵی و ڕاستەوخۆ دەڵێم سەر بەو جۆرەیە کە گۆرانم بە نمونەی هێنایەوە، واتە سەر بەو جۆرەی لە دوو سەردەمی جیادا دەنووسن، نەک ئەو جۆرەی دوو سەردەمی جیا پێکەوە دەبەستنەوە و دەبنە خاڵێک بۆ ئاوابوونی خۆرێکی مەعریفی و هەڵهاتنی خۆرێکی تر.

لە ئەزموونی گەردی-دا خاڵی بەهێزی ئەوە نییە کتێبی زۆری وەرگێڕابێت، بەڵکوو ئەوەیە بە دوو هۆشیاریی جیا و لە دوو پانتاییی جیادا، ئەم پیاوە بەرهەمی هەبوو. بە تایبەتی بۆ منێک کە ڕۆژگارێک لە جێیەکی تەواو دوور لەمڕۆوە و لە عەرووزەوە دەستم پێ کرد، گەردی دەروازە بوو بۆ بوارێک زۆر دوور لە وەرگێڕانی ئەدەبی مۆدێرن و کلاسیکیاتی جیهانییەوە.

تا ماوەیەکی زۆر، لای خەڵکێکی زۆر، عەزیز گەردی وەرگێڕێک بوو فالاچی و تۆڵستۆی و یێڤچینکۆی بۆ خوێنەران دەکردە کوردی، بۆ منیش لە ڕیزی ئەو لێکۆڵەرە زۆر دەگمەنانەدا بوو کە خۆیان دەدەن لە ئاڵۆزترین بواری توێژینەوە کوردییەکان: کێشناسیی کلاسیکی کوردی.

لەوسادا فێربوونی ئاهەنگەکانی عەرووز، بازنەکانی عەرووز، دەریاکانی عەرووز و پێچوپەنا بێبڕانەوەکانی عەرووز وەک سیستمێکی دەنگی لە بنەڕەتدا عەرەبی، بۆ منێکی منداڵ و تا بڵێیت تازەپیاکەوتوو، سەرباری ئەستەمییەکەی، هێشتا ڕێی هەبوو و هەنگاو بە هەنگاو، لەڕێی فەراهیدی و عەرووزییەکانی دیکە و چەندین لێکۆڵەری عەرەبەوە چووەسەر؛ بەڵام تێگەیشتن لە هەموو ئەو گۆڕانکاری، دەستکاری و نوێگەرییەی کوردەکان لەپێناو گونجاندنی سیستمی عەرووزی لەگەڵ فۆنەتیکی کوردیدا ناچاربوون بیانکەن، مەحاڵ دەبوو بەبێ چەند ناوێکی وەک نامی (عەبدولکەریمی مودەڕیس) و هەردی و عەزیز گەردی؛ ئەوەی بۆچی نالی هێندە بە نووسین لە دەریای هەزەجدا ئاسوودەیە، ئەوەی بۆچی کوردی فڵان “وەتەد” لا دەبات و فیسار “سەبەب” دەگۆڕێت، ئەوەی چۆنچۆنی خانی کێشێکی تر بۆ زەریایەکی عەرووز زیاد دەکات، بەبێ دەستگیرۆیی “کێشی شیعری کلاسیکیی کوردی”، “رابەری کێشی شیعری کلاسیکی کوردی” و “کێشناسیی کوردی”ـەکەی گەردی و چەدنین کتێبی لێکۆڵەرانی دیکە، تێگەیشتنی بۆ من مەحاڵ دەبوو؛ دڵنیام بۆ زۆر کەسی دیکەش مەحاڵ دەبوو.

بۆیە عەزیز گەردی، ئەگەرچی بە وەرگێڕانەکانی دەروازەیەک بوو بە ڕووی ئەدەبی نوێ و کلاسیکیاتی جیهانیدا، هاوکاتیش بە لێکۆڵینەوە و نووسینەکانی پردێک بوو بەرەو سەردەمێکی کۆن و تێپەڕیو کە بەبێ لێکۆڵینەوەی وردی، بەبێ تێگەیشتن و خوێندنەوەی وردی، مەحاڵە هیچ داهێنان و خوڵقاندنێک بهێنرێتە ئاراوە.

The post عەزیز گەردی و جووتسەردەمی لە نووسیندا appeared first on ژنەفتن.

• کێیە؟
• من سەعدی یوسفم. سەلیم بەرەکات، تکایە لوولەی دەمانچەکەت لابەرە.

ئەمە لە ڕۆژگاری جەنگێکدا ڕووی دا کە چەندێک بەرە، وڵات، میلیشا و هێزی تائیفی لەناو خۆیدا کۆ کردبووەوە، هێندەیش شاعیر، نووسەر، ئەدیب و ڕۆژنامەنووسی لەژێر شەویلاگە ئاسنین و ئاگرینەکانی خۆیدا دەهاڕی. چۆن سیاسی، ژەنەراڵ و میلیشیا تێیدا بەشدار بوون، ئاوهایش شاعیر و ڕۆماننووسان تێیدا دەجەنگان؛ هەریەک لە سەعدی یووسف، ئەدۆنیس، سەلیم بەرەکات و مەحموود دەرویش لەو ئەدیبە دیارانە بوون، کە چ بە شەڕکردن و فیشەک و دواتریش بە نووسین و دەق، لەو جەنگەدا ئامادەگییان هەبوو. لەوێ ئامادە بوون، چونکە بەیرووت پەناگەی هەر نووسەر و داهێنەرێکی نێو وڵاتە عەرەبییەکان بوو، کە لەدەست جەور و زۆرداریی ڕژێمەکانی وڵاتەکەی خۆی، بە تایبەت عێراق و سووریا، ڕایان کردبێت. هەروەها دوای هەڵگیرسانی جەنگیش، هەر لەوێ، لە لایەک پرسی فەلەستین و لە لایەکی دیکەیشەوە گەمارۆدانی بەیرووت، بەرەیەکیان هێنابووە ئاراوە، کە چەندین نووسەر و ئەدیب، لە نموونەی بەرەکات و دەرویش، تێیدا خەباتیان دەکرد: “بە گاڵتەجاڕییەوە هاوار دەکەم: کوا سیلڤادۆر دالی؟ عومەری عەدەد بی٧ مێزی قوربانیکردنی کڵێساکەی کردووە بە چرپای نووستن، مۆمێکی لە پشتی سەریەوە و دانەیەکی دیکەیشی لە بەردەم پێیەکانیدا داگیرساندووە، چەکی بی٧ەکەیشی لە باری ستوونیدا بە مێزی قوربانیکردنەکەوە هەڵپەساردووە و خۆیشی پاڵکەوتووە کتێبی چیرۆکەکانی بولگاریا دەخوێنێتەوە. ئەوەی لێرە کۆمان کردووەتەوە، شتێکە تاهەتایە تەنیا یەک جار و بە ڕێکەوت کۆ دەبێتەوە: بی٧ و سێمفۆنیاکانی کارل ئۆرف و کڵێسا. خودا و ستایشە ئایینییەکانمان پێکەوە کۆ کردوونەتەوە، خۆدا و جیهانمان پێکەوە کۆ کردوونەتەوە، خودا و کڵاشینکۆفمان پێکەوە کۆ کردوونەتەوە تا ئازادیی هەژاران ڕابگەیەنین”، بەرەکات لە کتێبی “کڵێسای جەنگاوەر”دا، کە یاداشتەڕۆژانەکانی خۆیەتی لە کاتی ئەم جەنگەدا، ئاوا دەنووسێت.

ئەگەرچی مەرج نییە ئەم خاڵەی نێو ژیاننامەی بەرەکات گونجاوترین شوێن بێت بۆ سەرپێخستنی پێشەکییەک لە بارەی ئەم ئەدیبەوە، بەڵام ئینکاری ناکرێت کە ڕۆژان و ساڵانی ئەم جەنگە، بە وەحشێتییەکەیانەوە، بە کاریگەرییدانان و پاڵنان و ئاڕاستەکردنەکەیانەوە، لە قۆناغە زەقەکانی دیاریکردنی ڕارەوی ژیان و نووسینی بەرەکاتن. چەندین ساڵ پاش ئەم جەنگە، پاش ئەوەی بە ناچاری –بەپێی بانگەشەی هەندێک خەڵک، بە فڕۆکەیەکی تایبەتی یاسر عەرەفات- هەڵدێت و دەچێتە قوبروس و دواتریش دەچێتە سوید، لە وەڵامدانەوەی گفتوگۆیەکدا کە سەبارەت بە دیوانەشیعرییەکەی ساڵی ٢٠١٥ی، “سووریا”، ساز کراوە، دەنووسێت: “[نووسینی من لەبارەی جەنگەوە] یەکەم جار لە جەنگی ناوخۆی لوبنانیدا بوو، کە هەموویم لە ڕۆمانی ڕۆحە ئەندازەییەکاندا کورت کردەوە، تەنیا لە قەبارەی دووسەد لاپەڕەدا. لە ڕووی لۆجیکییەوە ئەمە مەحاڵە. دەورەدانی ئەم جەنگە پێویستی بە چەندەها موجەللەدە، جا با تۆڵستۆی دەرەقەتی بێت”.

بەر لە بەیرووت و بەر لە هەڵگیرسانی جەنگ، بەرەکات لە ساڵی ١٩٧٠دا قامیشلۆ جێ دەهڵێت و دەچێتە دیمەشق، لە زانکۆی ئەوێ دەست بە خوێندنی ئەدەبی عەرەبی دەکات و پاش یەک ساڵ واز دەهێنێت، دواتریش کۆچ دەکات بۆ بەیرووت. ساڵی ١٩٧٣ و لە تەمەنی بیست و سێ ساڵیدا، یەکەمین کتێبی شیعری بڵاو دەکاتەوە و وەک مەحموود دەرویش دواتر دەڵێت، وەکوو زللەیەک بەر ڕوومەتی ئەو ڕۆژگارەی ئەدەبی عەرەبی دەکەوێت. ئەو شۆک و حەپەسانەی کە بەرەکات بە زمانە ئاڵۆز و ترسناکانە قووڵەکەی، لە بەیرووت و لە ڕێی دیوان و دەقە شیعرییەکانیەوە، بە دیمەنی ئەوسای شیعری عەرەبیدا بڵاوی دەکاتەوە، لە ڕێی کتێبە شیعرییەکانی “ئاوا مۆسیسانا پەرشوبڵاو دەکەمەوە ١٩٧٥”، “بۆ تەپوتۆز، بۆ شەمدین، بۆ ڕۆڵەکانی نێچیر و ڕۆڵەکانی مەمالیک ١٩٧٧”، “جەمهەرات ١٩٧٩” و “کەراکی ١٩٨١”یەوە، بەردەوام دەبێت. هەروەها جێی ئاماژەیە کە بەر لەوەی ساڵی ١٩٨٢ بەرەکات بەیرووت جێ بهێڵێت و بچێتە قوبروس، هەریەک لە کتێبەکانی “کڵێسای جەنگاوەر ١٩٧٦” و “ڕەوەکوللەی ئاسنین ١٩٨٠”ی بڵاو کردوونەتەوە.

“ڕەوەکوللەی ئاسنین (ژیاننامەی منداڵی)” و “بیهێنە، شاورەکە لەوپەڕی بەرزیدا بهێنە ١٩٨٢ (ژیاننامەی گەنجی)” خاڵی گرنگن لە ڕێگەی نووسینی بەرەکاتدا؛ چونکە بەپێی زۆرێک لە ڕەخنەگران، ئەم دوو کتێبە ئۆتۆبیۆگرافییە سەرەتای دەرکەوتنی پڕۆژەی ڕۆمانن لە نووسینەکانی ئەودا.

لە قوبروس، پاش بڵاوکردنەوەی دیوانی “بە هەمان تۆڕەکان، بەو ڕێوییانەی پێشڕەویی با دەکەن ١٩٨٣”، سەلیم بەرەکات یەکەمین ڕۆمانی خۆی “زانایانی تاریکی ١٩٨٥” بڵاو دەکاتەوە و پاش دەرکەوتنی لە بەیرووت، وەک شاعیرێکی نامۆ و سەیر و ئاڵۆز، جارێکی تر وەک ڕۆماننووسێکی سەیرتر، نامۆتر و ئاڵۆزتر، لە قوبروس لەدایک دەبێتەوە. دوای یەکەمین ڕۆمانی و هەر لە قوبروس، چەندین کتێبی دیکەی بەرەکات بڵاو دەبنەوە و وەک یەکێک لە جیاوازترین ئەو ئەدیبانەی بە عەرەبی دەنووسن، ناوی دەچەسپێنن: ڕۆمانی “ڕۆحە ئەندازەییەکان ١٩٨٧”، ڕۆمانی “پەڕ ١٩٩٠”، دیوانی “بازیار ١٩٩١”، ڕۆمانی “بازگەکانی هەرمان ١٩٩٣”، ڕۆمانی “فەلەکییەکان لە سێیینەی مەرگدا: تێپەڕینی ئەلبەترۆس ١٩٩٤”، دیوانی “سەرەڕۆیی یاقووت ١٩٩٦” و ڕۆمانی “فەلەکییەکان لە سێیینەی مەرگدا: گەردوون”یش لە هەمان ساڵدا، ڕۆمانی “فەلەکییەکان لە سێیینەی مەرگدا: جەرگی میلایۆس ١٩٩٧” و ڕۆمانی “پەردووی دووەمین ئەزەل ١٩٩٩”.

ئیدی لە ١٩٩٩دا بەرەکات کۆچ دەکات بۆ سوید و لەوێ، لە دارستانی سکۆگۆس جێگیر دەبێت و دەمێنێتەوە. تا ئەمڕۆ و تا چرکەساتی نووسینی ئەم پێشەکییە کورتە، ئەو لەوێوە کارەکانی بڵاو دەکاتەوە و بەبێ وەستان خەریکی نووسینە؛ لەمڕۆدا کتێبەکانی، بە ڕۆمان و دیوان و هەڵبژاردەی گفتوگۆکانی و هەڵبژاردە و کۆکراوەی وتارەکانیەوە، گەیشتوونەتە ٥٨ کتێبی بڵاوکراوە. بەشێکی بەرچاوی ئەو کتێبانە وەرگێڕدراونەتە سەر زمانە زیندووەکانی ئەمڕۆی جیهان، لە چەشنی ئینگلیزی، سویدی و ئیسپانی.

***

کوانێ سەلیم بەرەکات؟ کەڵەشێری دەنگدلێری گەڕەک، ئاشقی دەمانچە و زمان و گۆشت. دوو ڕۆژە نەمدیوە. داخۆ نان و ئاوی دەستکەوتووە؟ ئەوەم لە خەیاڵدا بوو. لەوسایشەوە کە بە کوڕی خۆمم دانابوو، کاتێک دووبەدوو دەبووین، بە دەگمەن قسەی لەگەڵدا دەکردم؛ دەڵێی هەر بە ڕاستی باوەڕی کردووە من باوکی بم. بەر لە گەمارۆکەی بەیرووت، گەڕەکەکەی خۆیانی جێ هێشت و هاتە ئێرە، تا لەگەڵ گەنجێکی لوبنانیی بە ئەسڵ سریانیدا بژی. کوا سریانییەکە و کوا کوردەکە؟ لە یەکەم ڕۆژی گەمارۆوە بوونە هاوڕێ‌. یەکیان وەک ماسوولکەیەک گرژە و ئەوی تریان وەک مانگێکی سارد. سەلیم بەدوای “ج”دا دەگەڕا و “ج”یش بەشوێن دیارنەمانێکدا دەگەڕا کە وای دەربخات شەهید بووە… سەلیمم خۆش ویست، کە چەند ساڵێک لەمەوپێش بینیم؛ ئەوسا لە نەزانراوێک یاخی بووبوو. شەرمی لە قسەکردن دەکرد و هەرکات تێی هەڵدەچوو، دەشڵەژا. توند و ڕەقە و لەسەر هیچ شتێک و هیچ بۆچوونێک دانوستان ناکات. بابەتەکە تەنیا بۆ کاغەزێکی دانراو لەسەر سەرینی جیهانێکی سەیروسەمەرە و فەنتازیی دەوڵەمەند بە فەساحەتەکەیەوە، دەدرکێنێت. تا ئێستایش نازانم لە کوێدا ڕۆماننووسی گێڕەرەوە لەودا دەست پێ دەکات و لە کوێدا شاعیر تەواو دەبێت. بە تەقینەوەیەکی لەناکاوەوە زللەیەکی لە ژیانی ڕۆشنبیریی بەیرووت دا، بەڵام ئەو بە مستەکۆڵەکەی و بە شەڕەنگێزییەکەی بەرگری لە نووسینەکانی خۆی دەکات، چونکە باوەڕی بە گفتوگۆی نێوان ڕۆشنبیران نییە و بە چەلەحانێی دەزانێت. دەمانچەکەی هەڵدەگرێت و بە ماسوولکە پڕەکانییەوە دەچێت بۆ قاوەخانەیەکی گونجاو، تا چاو ببڕێتە وردەڕەخنەگری نێو لاپەڕە کولتوورییەکان، تا تەربێتیان بدات لەسەر ئەوەی دژ بە ئەو نووسیویانە. جارێکیان پێم گوت: مایاکۆڤێسکییش لە شەقامی گۆرکی وای لە ڕەخنەگرەکانی دەکرد. گوتی: ئەمە تاکە ڕێگەیە بۆ ڕەخنەی ڕەخنە. سەلیم دڵی بە جەنگ خۆش بوو، لە جەنگدا چەپێنراوی توندوتیژییەکەی دەردەکەوت و لەگەڵ فەوزادا ڕێک دەکەوت… ئیدی لە غیابی ئاو و گۆشت و ژناندا، “ژنەی لە جوانیدا بێهاوتا”ی دۆزییەوە. وریا بە سەلیم، چونکە ئەو ژنە دەستکردی دۆن کویخۆتەی باپیرتە… ئێستا سەلیم کوانێ؟ داخۆ پارچەی بۆمبەکان ڕاویان کردووە، یان ئەو مریشکێکی ڕاو کردووە، تا بیدات بە “ژنەی لە جوانیدا بێهاوتا”؟

*مەحموود دەرویش؛ وەرگیراو لە “یادگەیەک بۆ لەبیرچوونەوە”، کە کتێبی یاداشت و پەخشانەکانیەتی سەبارەت بە جەنگی ناوخۆ.

***

“پاڤێ غەزۆ”، “سەلۆ”، سەلیمۆ”، لەو نازناوانەدا کە خوێش و خەڵکە جیاجیاکانی نیشتمانە کوردییەکەی پێی بانگ دەکەن و لە یاداشتەکانیدا باسی دەکات؛ یان “سەلیمی کوڕی مەلا بەرەکات” وەک خۆی ناو لە خۆی دەنێت، ڕۆماننووس و شاعیرێکی کوردی لەدایکبووی ساڵی ١٩٥١ی گوندی مۆسیسانای سەر بە شاری قامیشلۆیە. لەگەڵ مەحموود دەرویشدا پێکەوە گۆڤاری “کەرمەل”یان دەرکردووە و لەگەڵ ئەدۆنیسیشدا گۆڤاری “تەڵیعە”، کە لە پاڵ گۆڤاری “شیعر”دا، لە گۆڤارە بەناوبانگ و نوێگەرەکانی سەدەی پێشووی جیهانی عەرەبین. وەرگری خەڵاتی ئەدەبیی جیهانیی “ماکس جاکۆب”ە و پاڵێوراوی خەڵاتی “بووکەر”یشە؛ هەروەها لە ساڵانی پێشوودا خەڵاتی جیهانیی “ئەرکانە”ی پێ درا، بەڵام چونکە بەرەکات ڕەتی کردەوە خۆی لە ڕێوڕەسمی بەخشینی خەڵاتەکەدا ئامادە بێت، بەخشینی خەڵاتەکە بە ئەو ڕاگیرا و ڕانەگەیەنرا: “چەند خەڵاتێکی ئەدەبیی ئاسان هەن کە پێم دراون، بەڵام من ڕەتم کردوونەتەوە. گەورەترینی ئەوانەی کە خەڵاتی ئاسان نین، خەڵاتی مەغریبی/جیهانیی ئەرکانەیە بۆ شیعر… من لە مەرجی ئەو خەڵاتە حاڵی نەبووم: ئەوەی بە شەخسی لەوێ بم، تا وەری بگرم”، لە وەڵامی گفتوگۆیەکدا، بەرەکات لەم بارەیەوە وا دەنووسێت.

چەندین ساڵە ناوی سەلیم بەرەکات و ئاڵۆزیی سەلیم بەرەکات، زمانی سەلیم بەرەکات و دەقی “لەئیمکانییەتی‌ وەرگێڕان‌بەدەر”ی سەلیم بەرەکات، لەناو ڕۆشنبیریی ئێمەدا، لە گفتوگۆی خوێنەران و نووسەراندا باس دەکرێت و هەردەم لەو باسکردنانەیشدا ناوی ئەم پیاوە کوردییە کەنارگیر و دوورەپەرێزە، وەک تەڵیسمێک، وەک ئەفسانەیەک دێتە بەر گوێ، کە هەموومان دەزانین هەیە، بەڵام کەمینەیەکمان خوێندوویەتەوە، لەو کەمینەیەیشماندا ڕەنگە کەمینەیەکی زۆر سنووردار و کەم توانیبێتی بەناو ئەو هەموو داو و تەڵزگە و وێڵگە زمانی و بونیادی و شێوازییەی نووسینی ئەم پیاوەدا تێپەڕیبێت، بەبێ ئەوەی ون نەبێت، یان بەبێ ئەوەی پێی خوێندنەوەی نەخزێت و نەکەوێتە ئەو عەدەمییەتی ئاماژەدان و مانایەوە، کە وا لەژێر هەر دەقێکی بەرەکاتدا شەپۆلانێتی. داوێکی باریکە لە دەقی ئەم نووسەرەدا کە لە سەرەتاوە تا کۆتایی خوێنەر ئاڕاستە دەکات، داوێکی باریک کە دەستپێوەگرتنی بۆ خوێنەری ئاسایی ئاسان نییە و مەرج نییە هەموو کەس بەرگەی ئەو ئازادییە سامناکە بگرێت، کە ئەم ئەدیبە لە نووسینی خۆیدا مومارەسەی دەکات.

گوایە سەعدی یوسف بەم ئەدیبە کوردەمانی گوتووە کە “تۆ مەزنترین کوردیت، لە پاش سەڵاحەدینی ئەیووبی”، بەڵام خۆ دەشکرێت بگوترێت کە بەرەکات، سەڵاحەدینی ئەیووبیی ئەدەبیاتە، کە وا لە گۆڕەپانی ڕۆمان و چامەکانیدا، بە سوپا و ئەسپ و چەکی عەرەبی و ڕۆحێکی باڵای کوردییەوە، سەرزەمینی عەرەب و سەرزەمینی کورد و بەشیکی شانشینی سویدیش دەکێڵێت؛ لەپاڵ ئەم سیانەیشدا، سەرزەمینێکی خەیاڵی و پڕ لە غەرائیبیەتی تایبەت بە خۆی، چونکە چوار جیهانی جیا و چوار فەزای جیان پێکهێنەری کارنامەی ئەم ئەدیبە: بەشێکی ڕۆمان و چامەکان لە سەرزەمینی کورداندا و بە تایبەت لە پارچەی ژێر دەستی سووریای کوردستاندا ڕوو دەدەن، بەشێکی دیکەیان لە وڵاتە عەرەبییەکان و لە قوبروس و یۆنان، بەشێکی دیکەیان لە شانشینی سوید و بەشێکی دیکەیش سەر بە چەند شوێن/کاتێکی جیاجیای خەیاڵکرد و داهێنراوی خودی بەرەکاتن، بە ڕێسا و فەزا و شێوازگەلێکەوە نامۆ و تا ڕادەیەک دابڕاو و ڕەها لە جیهانی هەژاری واقیعی.

کەواتە، لە ڕووی پێوەندیی دەق بە میژوو/واقیعەوە، دوو ڕاڕەو و دوو جۆری جیای نووسین هەن لە کارنامەی بەرەکاتدا: جۆرێکیان ڕاستەوخۆ خۆی بە بەسەرهاتی مرۆڤ و مێژووەوە دەبەستێتەوە (کە بێگومان ئەمە مەرج نییە بیکاتە دەقێکی “ڕیالیستی”)، ڕاستەوخۆ باس لەو شوێن و ناو و بەروار و کەسێتییانە دەکات، کە بابەتی دەقەکانن؛ جۆرێکی دیکەیشیان پشت بە مێژوو/واقیع و ڕێسا و سەپێنراوەکانی نابەستێت، بەڵکوو لەم جۆرەیاندا دەق خۆی ڕێسا و سەپێنراوی ناوەکیی تایبەت بە خۆی دادەمەزرێنێت. دەشێ ڕۆمانی “زانایانی تاریکی” بە نموونەی جۆری یەکەم دابنرێت و ڕۆمانی “هەرێمەکانی جنۆکە”یش بە نمونەی جۆری دووەم. لەم پێشەکییەدا، من جۆری یەکەمیان ناو دەنێم “مێژوویی” و جۆری دووەمیشیان بە “غەرائیبی” ناو دەبەم.

گەر بێتو ئەم دوو جۆرەی سەرەوە وەک دوو کاتیگۆری سەیر بکەین، ئەوسا دەتوانین سەرجەم ئەو دەقانەی کە باس لە کوردستان، کوردەکان، بەیرووت، قوبروس و سوید دەکەن، بخەینە کاتیگۆریی یەکەمەوە، کە جۆری مێژووییە. هەروەها سەرجەم ئەو دەقانەی دیکە، کە دەمێننەوە، بخەینە نێو کاتیگۆریی غەرائیبییەوە. بەڵام بە پێویستی دەزانم دووبارەی بکەمەوە کە “مێژوویی” هیچ پێوەندییەکی بە ڕیالیزمەوە نییە، هەروەها لەم پێشەکییەی مندا هیچ پێوەندییەکی بە “ڕۆمانی مێژوویی”یەوە نییە، لەو شێوەیەیدا کە ڕەخنەی ئەدەبی بە ئیلهاموەرگرتن، یان دژایەتیکردنی ڕووسەکانەوە خستوویەتە ڕوو. “مێژوویی” لەم نووسینەدا بە مانای ئەوە دێت کە مرۆڤ و مێژووەکەی لەناو دەقەکاندا ئامادەگییان هەیە، ڕەنگدانەوەیان هەیە، بەبێ ئەوەی مەرج بێت دەقەکان واقیعی بن، یان ڕووداوەکان لەو نەزمەدا بن، کە مێژووی نووسراو خستوونیەتە ڕوو. لێرەوە دەقە غەرائیبییەکانی بەرەکات چەندێک دژە ڕیالیزم و فەنتازین، ئەو ڕۆمانانەیشی کە دەخرێنە کاتیگۆرییە مێژووییەکەوە، دەشێ هێندە دژە ڕیالیستی و فەنتازی بن، بەڵام تەنیا بەو جیاوازییەوە کە لە غەرائیبییەکاندا مەرج نییە مرۆڤ و مێژووەکەی هیچ ئامادەگییەکی ئەوتۆیان هەبێت. دەقیقتر دەبێت گەر بڵێم: دەقە مێژوویییەکان بە گشتی سەبارەت بە مرۆڤ و شوێن و شتەکانی مرۆڤن، بە تایبەتییش مرۆڤی کورد و قەدەری کوردی. لە کاتێکدا دەقەکانی کاتیگۆریی غەرائیبی لەبارەی چەند جیهان و بەسەرهاتێکەوەن بەبێ مرۆڤ، یان بەر لە سەرهەڵدانی مرۆڤ (لە خوارتردا ڕوونکردنەوەی زیاتر لەم بارەیەوە هەیە).

ڕۆمانی “زانایانی تاریکی” لەبارەی “مەلا بێناوی کوڕی کۆچەری” و خێزانەکەوەیەتی، کە لە قامیشلۆ منداڵێکی نائاساییان دەبێت و ناوی دەنێن “بێکەس”. بێکەس کوڕێکی ناسروشتییە، کە ژیان لە ئەزموونی ئەودا بە تەرزێکی نائاسایی کورت دەبێتەوە، بە ڕادەیەک دوو ڕۆژ پاش لەدایکبوونی، سەر و ڕیشی سپی بووە. ڕۆمانی “پەردووی دووەمین ئەزەل” لەبارەی کۆمەڵێکەوەیە، کە پاش ڕووخانی کۆماری مەهاباد، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە هەڵدێن و دەچنە گوندەکانی کوردستانی ژێر دەستی سووریاوە. “ئەو بەڵگانەی کە مەم ئازاد لە گەشتە پێکەنیناوییەکەیدا بەرەو ئەوێ لەبیری کردن؛ یان، پەڕ” لەبارەی ڕاپەڕینە کوردییەکان و ژیانی ئەوسای قامیشلۆ و دوو براوەیە، کە یەکێکیان بەرەو قوبروس کۆچ دەکات. هەریەک لەم ڕۆمانانە، بە بەسەرهات و شوێنی ڕوودان و کەسێتییەکانیانەوە، لەناو کاتیگۆریی “مێژوویی”دا جێیان دەبێتەوە. ئاوایە هەڵگرتن و گێڕانەوەی قەدەری کوردی، بە زمانی عەرەبی، لە ئەدەبی بەرەکاتدا.

***

هەموو ئەوەی من لەو مانایەم دەویست کە لەودیو دیواری “شوناس”دا خۆی حەشار دابوو، دەربڕینی چارەنووس بوو. لە کوێ سیاقێکم بۆ دووپاتکردنەوەی خۆم وەک قەدەرێک لەنێوان قەدەرەکاندا هەبێت، ئەوێ “شوناس”ی منە. داخۆ من کوردم؟ بەڵێ. دەی با بە سادەییەکی هاوارکەرەوە بۆم هەبێت کە بڵێم من کوردم، کە باوکم ناوێکی کوردی هەیە، کە ئێمە بە کوردی قسە دەکەین؛ کە بە کوردی لەگەڵ مریشکەکانمان، بەرخەکانمان، مانگاکانمان، هەنگەکانمان و بێستانەکانماندا قسە دەکەین. هەر ئەوەندە.

(…)

لە ساڵی وەرگرتنی بڕوانامەی ئامادەییدا، شتێکم بەسەرهات کە تا ئێستایش تاساندوومی. وانەکەمان سەبارەت بە “بزووتنەوە ئینفیساڵییەکان” بوو، کە کوردیشیان تێدا بوو. نازانم چۆن لە دەمم دەرچوو و شتێکم لەبارەی کوردبوونی خۆمەوە درکاند. “خوێندکارانی سەرباز”، تەنانەت لەو زووەی ساڵانی تافی لاوێتییشماندا، ئەوەیان گەیاندە ئیدارەی خوێندنگەکە و ئیدارەیش “مێزگردی جەنگ”ێکی ڕاستەقینەی ڕێکخست، نەک گاڵتینە. ئیدی پاش چەندین دانوستان، کە لە ترساندا ئێسقانەکانی منیان دەلەرزاند، مامۆستایەکی شیوعی قەناعەتی پێ کردن کە تەنیا دەرکردنم لە خوێندن، وەک سزایەک، بەسە؛ لە کاتێکدا پێداگریی ئەوان بۆ ئەوە بوو کە دەرم بکەن و ڕادەستی “شوعبەی موخابەرات”یشم بکەن.

خۆ من ئەوسا بیرم لە هیچ غەمێکی نەتەوەییش نەکردبووەوە. ماڵی ئێمە خاڵی بوو لەو “هاوار”ە، باوکیشم ئیماندارێک بوو، گەردوونی لە یەک سیاقدا دەبینی. ئێستایش ئەوەتام، پاش بیست ساڵ مانەوە لە تەنیشتی پرسێکی عەرەبیدا، کە گوایە “ڕەواتر”ە، لە خۆم دەپرسم، چۆن خوێندکارانی منداڵی شازدە ساڵ تەرخان کران بۆ ئاشکراکردنی ئەوانەی دەڵێن ئێمە کوردین، ڕێک وەک ئەوەی بڵێن ئاو هەر ئاوە؟ ئیدی یادەوەریم لەوێ مایەوە و لەو چواردەورە کوردییەی خۆیدا ژیا. شوناسیشم ئەوەیە کە نامەوێت جگە لەمە، شتێکی دیکە بم. لە شتە زۆر پێکەنیناوییەکانیش: نووسەرێکی زۆر بەناوبانگی عەرەبی سەر بە نەوەی پەنجاکان [مەبەستی محەمەد ماغووتە(و.ک)]، کە خاوەنی شانۆنامەی کۆمیدی و سیناریۆی فیلم و چەندین شیعرە پڕ لە دژیەکی و دووفاقیی پێکەنیناوییە، بە نەتەوەچێتی و دژایەتیکردنی عەرەب تاوانباری کردم!!! ئەی بەڵگە؟ ئەوەی من لەبارەی کوردەکانەوە دەنووسم. ئەی هاوار! ئەو خۆی (کە گوایە هەرگیز سەر بە هیچ حزبێکی عورووبی نەبووە)، لە شانۆنامەیەکی “ڕەخنەیی”دا “هەموو عەرەبی بە کیسەیەک پیاز فرۆشت”. لە پەتای خۆڕەخنەکردنی پاش نسکۆدا، هەموو مێژووی عەرەبی بە نازانم چی فرۆشت.

سەلیم بەرەکات؛ لە گفتوگۆیەکدا سازکراو لە لایەن حیسامەدین محەمەدەوە

***

لە توێژینەوەی “فەنتاستیک: ڕوانینێکی بونیادی لە ژانرێکی ئەدەبی”یەکەیدا، تزڤێتان تۆدۆرۆڤ جیاکاری لەنێوان هەریەک لە غەرائیبی (The marvelous)، سەیروسەمەرە (The uncanny) و فەنتاستیکدا دەکات. بەوەی کە لادانی دەقێکی غەرائیبی لە واقیع و یاساکانی سروشت، دەشێ بدرێتە پاڵ هۆکار، یان پاڵنەرێکی مێتافیزیکی و بانسروشتی، بەڵام لادانی دەقێکی سەیروسەمەرە لە واقیع و یاساکانی سروشت، دەشێ لە کۆتاییدا بە هۆکار، یان پاڵنەرێکی سایکۆلۆجی، یان ئەقڵانی لێک بدرێتەوە؛ هەرچی فەنتاستیکیشە، ئەوا بریتییە لەو ڕاڕایی و بێقەرارییەی کە خوێنەر کاتی لادانی دەقێک لە واقیع و یاساکانی سروشت تووشی دەبێت، ڕاڕایی ئەوەی کە داخۆ ئەم لادانە هۆکار و پاڵنەرەکەی مێتافیزیکی و بانسروشتییە، یاخود سایکۆلۆجی و ئەقڵانی. لێرەدا ئێمە نە کارمان بە فەنتاستیکە، نە کاریشمان بە سەیروسەمەرەیە، چ لەو شێوەیەیدا بێت کە تۆدۆرۆڤ باسی دەکات و چ لەو شێوەیەشیدا کە پێشتر فرۆید و نووسەرانی دیکەی کامپی دەروونشیکاری خۆیان پێوە خەریک کردووە. هۆکاری ئەم ئاماژەدانەی سەرەوە بە تۆدۆرۆڤ، ئەو ئیلهامەیە کە کاتیگۆریی “غەرائیبی”یەکەی ئێمە سەبارەت بە ئەدەبی بەرەکات، لە ناساندنەکەی ئەوەوە وەری دەگرێت.

تۆدۆرۆڤ تێبینیی ئەوە دەکات کە ئەدەبی غەرائیبی، مادام ڕووداوەکانی سووریال و بەدەرن لە لێکدانەوەی سروشتییانە، ئەوا هەردەم لە زمانی کەسی سێیەمەوە دەگێڕدرێنەوە. ئەمە خەسڵەتی زاڵی سەرجەم ئەو ڕۆمانانەی بەرەکاتیشە، کە دەخزێنە کاتیگۆریی غەرائیبییەوە، کە هەموویان لە هۆشیاریی گێڕەرەوەیەکی زانا و ڕەهاوە دێنە ئاراوە.

ڕۆمانی “ئەشکەوتەکانی هایدراهۆداهۆس” باس لە میر تیۆنی و قەومەکەی دەکات، کە بوونەوارانێکن لە کەمەر بەرەوسەرەوەیان لە مرۆڤ دەچن و لە کەمەر بەرەوخوارەوەیان لە ئەسپ دەچن و ناویان هۆداهۆسە. ڕۆمانەکە بە دەوری ئەوەدا دەسووڕێتەوە کە هۆداهۆسەکان لەوحێک دەدۆزنەوە نەخشی بوونەوەرێکی سەیر و نامۆی لەسەر هەڵکۆڵراوە، بوونەوەرێکی سەیر و نامۆ، کە تەنیا دوو قاچی هەیە، دوو قاچی درێژ و دوو دەست و دەتوانێت لەسەر دوو پەل بڕوات، بوونەوەرێک کە ناوی دەنێن “ئۆرسین” (مرۆڤ). ڕۆمانی “سادریمیس” لەبارەی چەند پەیکەرێکی زیندووەوەیە، کە ڕێبواری ڕێیەکی دوورن و یەکێکیان لەوحێکی بەسەر شانەوەیە، کە نەخشی بوونەوەرێکی سەیر و نامۆی لەسەر هەڵکۆڵراوە، بوونەوەرێکی سەیر و نامۆ و ناپەیدا، کە مرۆڤە. ڕۆمانی “هەرێمەکانی جنۆکە” باس لە جنۆکەکانی زینافیری دەکات، کە هەرێمێکی تەواوە وەک هەر هەرێمێکی تر، بە سوڵتان و سوپا و کێشە و خۆشی و خیانەت و پلەوپایەوە. ڕۆژێکیان، لەناکاو، مێیەکی مرۆڤ لەم هەرێمەدا دەردەکەوێت، کە پێست و چاو و مەمک و فرمێسکی هەیە و قاچەکانیشی پەنجەیان پێوەیە.

ئەمانە چەند نمونەیەکی جۆری دووەمی ڕۆمانەکانی بەرەکات بوون، کە تێیاندا دەقەکان، هەر لە شوێن و کاتەوە تا ناوی کەسێتی و خودی مێژوویش، داهێنراوی بەرەکات خۆین. لە جۆر/کاتیگۆریی یەکەمدا کورد بوونەوەری سەنتراڵە و بەسەرهاتەکان بە دەوریدا دەسووڕێنەوە، لە جۆر/کاتیگۆریی دووەمیشدا نامرۆڤ. سەبارەت بەمە، هەروەها سەبارەت بە کۆی نووسین و شێوازی خۆیشی بە گشتی، بەرەکات شتێکی ئەوتۆ نادرکێنێت. ئێمە هەرگیز ناتوانین نهێنی و مەرامی پشت ئەم جیهانانە بە تەواوەتی بگرین، بەڵام پێم وا نییە ئاڵۆزیی زمان، ئاڵۆزیی گێڕانەوە و ئاڵۆزیی “ڕۆنانی فەلسەفی” -وەک د. شاهۆ سەعید لە نامەی دوکتۆراکەیدا سەبارەت بە ئەدەبی بەرەکات، ناوی دەنێت- بە تەواوی ڕێگر بن لەوەی تەئویل هەنگاوی زیاتریش بەرەو مانا بنێت: دەکرێت یەکێک کارەکانی جۆری یەکەم وەک داستانی مرۆڤی کورد ببینێت، هاوکاتیش کارەکانی جۆری دووەم وەک داستانی بەر لە پەیدابوونی مرۆڤ -یان کورد- ببینێت. لە خۆیدا ئەم جۆرە خوێندنەوەیە قورسە، سەلماندن و سەپاندنیشی وەک تەئویلێکی پراکتیکی بەسەر ئەدەبی بەرەکاتدا، قورسترە. لام باشترە لێرەدا تەنیا وەک پێشنیارێک بیهێڵمەوە، تاکوو لە داهاتوودا بەپێی توانا و ئیرادە، باشتر و وردتر کاری تێدا بکەم.

***

لە تەمەنی سی و دوو ساڵیمدا، کاتێک دەستم بە نووسینی ڕۆمان کرد، دەستپێکردنەکەم گەشت و سەیرانێک نەبوو بۆ تاقیکردنەوە. لەوسایشەوە، بە بەردەوامییەکەوە وەک بەردەوامیی کاتژمێر، لە فراوانی و دەوڵەمەندیی ئەو جۆرەی پەخشاندا کار دەکەم. یەکێکمان ئەوی ترمانی پەلکێشی فێڵی خۆی کردووە (من و ڕۆمان).

لە یەکەم ڕۆژی دانیشتنمەوە، لە بەردەم پەڕەیەکی سپیدا بۆ نووسینی ڕۆمانێک، بڕیارم دا بە مەردایەتیی نائومێدانەوە ئەو کارە بگرمەبەر؛ بە مەردایەتیی هیواوە بۆ تۆمارکردنی خۆم لە پێگەی دێڕێکی جیاوازی زانستەکانی نووسیندا، بەبێ سڵەمینەوە لەوەی هەموو شتێک بورووژێنم، یان هەموو شتێک خاپوور بکەم.

ڕۆمانم نەنووسی تاکو پاش بەخشندەیی بە ئازاری شیعر، خوێنەر ئاشنای توانایەکی ترم بکەم. بەم جۆرە قسەم لەگەڵ خۆمدا دەکرد: “لە کۆتایی هەر ڕۆمانێکمدا بە خۆم دەڵێم: ئەوە ڕۆمانێکیشت خوێندەوە”. دەنووسم تا تەواو ببم، ئەوسا دەزانم کە خوێندوومەتەوە. ڕۆمانەکانم قورسن، ئەوە دەزانم. ڕووداوەکانیان وەک یارییەکی بێڕێسا یەکتر دەبڕن، ئەوە دەزانم؛ تیایاندا شیعر دێت و بە هەمان ئاشنایەتیی پەخشانەوە، وەک ئاشنایەکی تر لە جێگەکەی خۆیدا دادەنیشیت. چارەنووسگەلێکی ئاریشەئامێز: ئەوەیە دلێریی من.

هیچ ڕۆمانێک بەبێ ئاریشە دەست پێ ناکەم. ژیان ئاریشەیە. ئومێد وەک نائومێدی ئاریشەیە. ئامادەگی و نائامادەگی ئاریشەن. ڕووداوەکە ئیمتیحان دەکەم، تا ڕووداوەکە لە گەیشتن بە دەریچەیەکدا ئەزموونەکەم تاقی بکاتەوە؛ هەندێک جاریش هەردووکمان دەکەوینە وێڵگەکەوە. گەر پەخشانێکی ئاسانم بویستایە، گەر باسکردنی ئەو ژیانانەم بویستایە کە لەسەر شەقامەکە بەسەر دەبرێن، ئێستا دەروازەیەک لە بەخشندەیی پیاهەڵدان و وەرگێڕانم بە ڕووی خۆمدا کردبووەوە.

من قورسم، چارەنووسم قورسە، نووسینیشم کارکردنی چارەنووسمە لەسەرم و کارکردنی منە لەسەر چارەنووسم.

سەلیم بەرەکات؛ گفتوگۆیەک لە کتێبی “پەلەکردن لە قەرزەکانی پەخشاندا”

***

بەر لە “هەرێمەرکانی جنۆکە”، پێشتر چەند دەقێکی بەرەکات، بە ئاستی جیاجیای خراپی و باشێتی، شکستهێنان و سەرکەوتووییەوە کراون بە کوردی و بڵاو بوونەتەوە. من لێرەدا باس لە هیچ کامیان ناکەم و هەڵسەنگاندنیان بۆ هەر کەسێک جێ دەهێڵم، کە ویست و حەوسەڵەی کارێکی وەهای هەبێت. ئەوەی لەم کتێبەدا دەخوێنرێتەوە، وەرگێڕانێکی منە بۆ ڕۆمانی “هەرێمەکانی جنۆکە” (جەخت لەسەر گوزارەی “وەرگێڕانێکی منە” دەکەمەوە، چونکە لە ڕووبەڕووبوونەوەی دەقی بەرەکاتیدا، هەمان شێوەی ڕووبەڕووبوونەوەی دەقێکی جۆیس، ڕۆمان یان کورتەچیرۆکێکی بیکێت، زیاتر و زیاتر بۆمان دەردەکەوێت، کە وەرگێڕانی ئەدەب پرۆبلێماتیکێکی فەلسەفییە، زیاتر لەوەی پرۆسەیەکی سادەی تەکنیکی بێت بۆ گواستنەوەی مانا لە بونیادێکەوە بۆ نێو بونیادێکی دیکە؛ کە وەرگێڕان پێشنیاری مانا و فۆڕمی نووسەرێکە لە بەردەم مانا و فۆڕمێکی خوڵقێنراودا لەلایەن نووسەرێکی دیکەوە، زیاتر لەوەی گواستنەوەی پراکتیکیی سادەی ماناکە بێت لە زمانێکی لەپێشترەوە بۆ زمانی دووەم، یان بۆ زمانێکی لاوەکی). لەم بەستێنەوەیە کە ماوەیەک دەبێت ئەرکی وەرگێڕانی “هەرێمەکانی جنۆکە”م گرتووەتە ئەستۆ. دەنووسم “ئەرک”، چونکە لام وایە -دڵنیام خەڵکانی تریش لایان وایە- وەرگێڕانی گونجاو و شایستەی ئەدەبی بەرەکات بۆ کوردی، وەرگێڕانێک کە چەندێک پێشنیاری مانا و ناوەڕۆکە لە زمانی نوێی دەقە وەرگێڕدراوەکەدا، هێندەیش پێشنیاری فۆڕمی ئەو دەقە بێت لە ماڵە نوێیەکەیدا، ئیدی بووەتە ئەرکێکی ئەخلاقی؛ وەرگێڕانی -یان گەڕاندنەوەی- ئەم ئەدەبیاتە بۆ نێو کوردیی ناوەڕاست، بووەتە ئەرکێکی ئەخلاقی، چونکە باسکردنی مێژووی ئەدەبی کوردی، بگرە هەر جۆرە باسکردنێکی ئەدەبی نوێی کوردی، بەبێ خوێندنەوە و باسکردنی بەرەکات، بێگومان باسکردنێکی ناتەواو و کەچ دەبێت.

تێبینی: ئەمە پێشەکیی ڕۆمانی “هەرێمەکانی جنۆکە”ی سەلیم بەرەکات، وەرگێڕانی: زاموا محەمەد، چاپکراوی دەزگای سەردەم ٢٠٢٢ە.

The post ئەفسانەی سەلیم بەرەکات appeared first on ژنەفتن.

فوکۆ

میشێل فوکۆ لای وابوو کە هەم پێناسە و هەم وەزیفەی ڕۆشنبیر، لە کۆتاییدا دەکاتە گۆڕینی شتێک لە بیرکردنەوەی خەڵکدا. بۆ ئەوەی ئەم ڕستەیەی پێشوو لە تەواوی قوڵایی و وردەکارییەکەیدا تێبگەین، دەبێت حەرفی وەرینەگرین و بیگەڕێنینەوە نێو سیاقێک و زمانێک نزیک لە بیرکردنەوەی فوکۆ خۆیەوە: لە هەر کولتوورێکدا، هەر چرکەساتێکی مەعریفی بریتییە لە زاڵبوونی گوتار(Discourse)ێک بەسەر گوتارەکانی دیکەدا، یان هاتنەکایەی گوتارێک لەپاڵ گوتارەکانی دیکەدا؛ ئەمەش لە ئەنجامدا دەکاتە دەرکەوتنی شتیک، پرسێک، دیاردەیەک بە مانایەک و لە شێوەیەکدا کە پێشتر لە هیچکام لە خۆڕێکخستن و خۆداڕشتنەکانی مەعریفەیەکدا بەو مانایە و لەو شێوەیەدا دەرنەکەوتووە. کەواتە ڕۆشنبیر/هونەرمەند/ئەدیب ئەو بکەرە کولتوورییەیە کە وشەکان، شتەکان؛ مانای وشەکان، مانای شتەکان لە بیرکردنەوەی ئێمەدا دەگۆڕێت، نەک لە ڕێی ئەوەوە کە ببێتە دەمڕاستی ئەم گوتار، ئەو ئایدۆلۆجیا یان فڵان حەشامات، بەڵکوو لە ڕێی خۆهەڵقورتاندنەوە لە پەیوەندی و ڕێکخستنەکانی دەسەڵات/مەعریفەدا، لە ڕێی دەستکاریکردنی ئەو چرکەساتانەوە کە تێیاندا هەر گوتارێک، هەر تێڕوانینێک، هەر شێوازێک و هەر فۆڕمێک، لە ڕێی داپۆشین و وەلانانی گوتارەکان، تێڕوانینەکان، شێوازەکان و فۆڕمەکانی دیکەوە خۆی بەدی دەهێنێت(یان لەبری ئەوان، ئەم خۆی بەدی دەهێنێت). چونکە دەرکەوتنی هەر گوتارێک، هەر شێواز و فۆڕمێک، لە هەمان کاتدا بریتییە لە دەرنەکەوتنی چەندین گوتار و چەندین فۆڕم و شێوازی دیکە. ئەوەش کە پێی دەگوترێت داهێنان، گەر لە پەنجەرەیەکی جینالۆجی یان گوتارشیکارانەوە سەیری بکەین، لە ڕاستیدا هیچ نییە جگە لە دەستوەردانی بکەرێکی کولتووری بۆ ئەو چرکەساتەی تێیدا گوتارێک، شێوازێک یان فۆڕمێکی کولتووری لەبری هەموو ئەو گوتار، شێواز و فۆڕمە کولتوورییانەی تر کە پێکڕا وەک کۆمەڵێک ئەگەر چاوەڕوانن بێنە ئاراوە، دێتە ئاراوە.

کات بۆ هەر ڕۆشنبیرییەک، بەو هەڵوێست و هەڵسوکەوتانە دەپێورێت کە مەعریفەی نێو ئەو ڕۆشنبیرییە دەیاننوێنێت و بەرپایان دەکات؛ ئەم هەڵوێست و هەڵسوکەوتانە هەردەم لە بەردەم ڕێژەیەکی بێشوماری ئەگەرەکاندان، کە دەکرێت لە دوو جۆری ئەگەردا کورت بکرێنەوە: ئەگەری بەردەوامبوونی ڕۆشنبیرییەک وەک خۆی(بەردەوامێتیی ئەبیستمۆلۆجی) و ئەگەری گۆڕان، یان وەرچەرخانی ڕۆشنبیرییەکە(شتێکی کەمێک نزیک لەوەوە کە باشلار پێی دەگوت “دابڕانی ئەبیستمۆلۆجی”). داهێنان هیچ نییە جگە لەو پڕۆسەیەی کە تێیدا بکەرێکی کولتووری، ڕاستەوخۆ بێت یان ناڕاستەوخۆ، لە ڕێی ئەو گوتارانەوە کە لە ڕۆشنبیرییەکدا خۆی دەداتە پاڵیان و خۆیان دەدەنە پاڵی، لە ڕێی ئەو فۆڕمانەوە کە لەناو ڕۆشنبیرییەکدا بەرهەمیان دەهێنێت، لەبری بەردەوامبوون، گۆڕان و وەرچەرخان هەڵدەبژێرێت.

من تێدەگەم لەوەی کە زەمەنی ڕۆشنبیری لە خۆرهەڵات، زەمەنی بەردەوامییە زیاتر لەوەی زەمەنی لێکپچڕانی قۆناغەکان و دابڕان بێت(بگرە مۆدێلی ڕاستەهێڵ، بۆ بینینی زەمەنی ڕۆشنبیریی خۆرهەڵات، مۆدێلێکی بەکار نییە؛ زەمەنی ڕۆشنبیریی خۆرهەڵات هەبوویەکی سێڕەهەند –وەک ئۆگەستین لە دانپێدانانەکانیدا باسی دەکات- نییە کە بەرەوپێشەوە، یان بەرەو کۆتاییەک بڕوات، چونکە کات بۆ ڕۆشنبیریی خۆرهەڵات بەرشوبڵاو دەبێتەوە زیاتر لەوەی بەرەوپێش بچێت؛ لە سەتڵێک هەڵمات دەچێت کە بوون دەیڕێژێت و هەر هەڵماتێکی بە لایەکدا دەڕوات). چاوخشاندنێک بەو جەستە مەعریفییەدا کە لە توێژینەوە ئایینییەکان و بەشێکی مێژووناسیی ئەدەبیشدا بە سکریپتچەر ناو دەبرێت، ئەم ڕاستییەمان بۆ دەردەخات: زۆرێک لەو گوتار و تێگەیشتنانەی لە پشت داستانێکی وەک گلگامێشەوە شەپۆلانیانە، تا ئەمڕۆش ماونەتەوە و ئێمە بە ئاسانی دەتوانین لێرە و لەوێی نووسین و تەنانەت ژیانی کۆمەڵایەتیشماندا بیانبینینەوە. زۆرێک لەو گوتار و تێگەیشتنانەی کە لە کتێبی مردووانی میسر و پەیمانی کۆندا هەن، دەپەڕنەوە نێو قورئان و دواتریش لە سەرتاپای جیهانی ئیسلامیدا دەچەسپێن و ئەمڕۆ لەگەڵماندا دەژین؛ بگرە تەنانەت قورسە جیاوازییەکی ڕیشەیی، یان ئەبیستمی، لە سەردەمی پێش ئیسلام(جاهیلی) و سەردەمی دوای ئیسلامیشدا دیاری بکەین، دوو قۆناغ کە مێژوونووسان بە شانازییەکی کوێرانە و ترسناکەوە باس لە دابڕان و وەرچەرخانەکانی نێوانیان دەکەن. لە بەرانبەردا، ڕۆشنبیریی خۆراوا ڕۆشنبیریی ئەو سەردەمانەیە کە بە ئاستەم لە یەکدی دەچن و بە ئاستەم بە چەمکەکانی یەکێکیان، دەکرێت لەوی دیکەیاندا بژین و لەناو بونیادەکان و گوتارەکانیدا هەبین. کارەکانی هەریەک لەو بیرمەندانەی کە لە خانەی “پاش بونیادگەری”دا پۆلێن دەکرێن، شایەتییەکی ڕوون و باشن بۆ ئەم قسەیە؛ شایەتییەک کە لێرەدا گێڕانەوە و دووبارەکردنەوەی پێویست نییە.

لە مێژووی مەعریفیی خۆرهەڵاتدا قورسە دۆخێک ڕوو بدات نزیک لەوەوە کە تۆماس کوهن ناوی دەنێت ناپەیوەستی(incommensurability): ئەوەی خەسڵەت و پارچەکانی هەر قۆناغێکی زانستی/مەعریفی، یان داهێنانەکانی هەر قۆناغێکی زانستی/مەعریفی، تەنیا لەنێو گشتەکەی خۆیاندا و لە ڕێی بەشەکانی خۆیانەوە فام بکرێن و بەهایان پێ بدرێت و ئیمکانییەتێک، بۆ ئەوەی ئەم خەسڵەت و پارچە و داهێنانانە پەیوەستی قۆناغێکی تر بکرێن، تاکوو لەوێدا بخوێنرێنەوە و بەهایان پێ بدرێت، لە ئارادا نەبێت. هۆکاری قورسیی ڕوودانی ئەم دۆخی ناپەیوەستییەش لە خۆرهەڵات، زۆر بە سادەیی، نەبوونی هیچ جۆرە دابڕانیکی گەورەی ئەبیستمۆلۆجییە کە دوو قۆناغ –یان چەند قۆناغێک- بە ڕوونی جیا بکاتەوە و ناپەیوەستییەک لە نێوانیاندا بێتە ئاراوە؛ چونکە سرووشتی پەیوەندیی گۆڕان لەنێوان ناپەیوەستی و دابڕانی ئەبیستمۆلۆجیدا، سرووشتی گۆڕانێکی ڕاستەوانەیە: تا دابڕانی ئەبیستمۆلۆجی نەبێت، ناپەیوەستییش ڕوو نادات و بە پێچەوانەشەوە. هەر ئەمەشە کە مێژووی نوێی خۆرهەڵات و خۆراوا بەو تەرزە ڕیشەییە لە یەکتری دادەبڕێت. هەر ئەمەشە کە ئەگەری دروست بوونی دابڕان و قۆناغبەندییەکی ڕوون لە خۆرهەڵاتدا ئەستەم و هەندێک جار مەحاڵیش دەردەخات؛ هەر ئەمەشە، بە داخەوە، سەرهەڵدانی هەر جۆرە کایەبەندییەکی مەعریفی/زانستی، لەو شێوەیەیدا کە لە خۆراوا هەیە و هەموومان پێی ئاشناین، نەکردە دەکات.

بەڵام سەرباری ئەوەی کە مێژووی خۆرهەڵات مێژوویەکی ڕاستەهێڵی نییە، سەرباری ئەوەی کە دابڕانێکی ئەبیستمۆلۆجیی زەقی تێدا نییە، مەرج نییە کە هیچ وەرچەرخان و نوێگەرییەکیشی تێدا نەبێت؛ مەرج نییە لە ڕۆشنبیرییەکدا، لەنێوان ئەگەری بەردەوامبوون و ئەگەری وەرچەرخاندا، هیچ بکەرێکی کولتووری لە هیچ چرکەساتێکی مەعریفیدا ئەگەری دووەمی هەڵنەبژاردبێت، کە ئەگەری گۆڕان و وەرچەرخانە. ئەو سەتڵە هەڵماتەی بوون هەڵیڕشتە سەر زەویی بەرجەستەکان و پەرش و بڵاوی کردەوە، مەرج نییە هەموو هەڵماتەکانی ناوی هاوشێوە و دووبارە بووبن. ناکرێت ئینکاری لەوە بکەین کە لە ڕۆشنبیریی ئێمەدا، وەک هەر ڕۆشنبیرییەکی دیکەی خۆرهەڵاتی، بکەرانێکی کولتووری پەیدا بوون کە قورسە پاش ئەوان جارێکی دی شتەکان و ماناکانی نێو کایەیەکی کولتووری لەو شێوەیەدا ببینین کە پێش ئەوان هەبووە. هێندەی هەیە کە ئەم وەرچەرخانانە ئەوەندەی لە ئاستی تایبەتیی بکەرێکی کولتووریدان، هێندە لە ئاستێکی بونیادیدا نین کە دابڕانێکی ئەبیستمەسازانە بخوڵقێنن؛ لە خوێندنەوە و فامکردنیشیاندا ئەوەندەی پێویستمان بە هیرمۆنۆتیک و ڕەخنەیەکی ئاراستەکراو بەرەو دەق و فۆڕم و گوتاری شەخسیی ئەو بکەرانەیە، هێندە پێویستمان بە تەفسیری کۆمەڵایەتی و گەڕاندنەوەیان بۆ ناو بونیادە گشتییەکانی چواردەوریان نییە.

ڕابردووی ڕۆشنبیریی ئێمە، چەندین بکەری کولتووریی تێدایە کە بە هاتنیان دیدگایەک، شێوەیەک یان ئیمکانییەتێکی نوێیان خزاندووەتە نێو هەبوونەوە و بەبێ خوێندنەوەی وردی گوتاری ئەوان، بەبێ گوێگرتنێکی بەدیقەت لە بانگی ئەوان، ناتوانین ئەو دیدگایانە بەدەست بهێنین، ناتوانین ئەو شێوانە بینین، یان ئەو ئیمکانییەتانە بەدی بهێنین.

لە ڕۆشنبیریی نێو مۆدێلێکی ڕاستەهێڵیی زەمەندا، داهێنانەکان، گۆڕانی پێوەندییەکانی نێوان دەسەڵات و مەعریفە(ئەوەی فوکۆ ناوی دەنێت “تەکنەلۆجیاکان”) و هەروەها وەرچەرخانی نەزم و ڕیزبەندیی گوتارەکان، لە ڕوودانیاندا پاش خۆیان دەگۆڕن؛ وەرگرتنی ئێستای ئەم ڕوودانانە و هەڵکۆڵین لە پێناو گەیشتن بە ڕابوردوویاندا، دەکاتە ئارکیۆلۆجیا و پشکنینی ڕابوردوویان لە پێناو تەشخیس و دایگنۆسیسی ئێستای زەمەنی ڕۆشنبیرییەکەدا، دەکاتە جینالۆجیا. بەڵام لە ڕۆشنبیریی نێو مۆدێلی پەرشبووی زەمەندا(لە پێناو خۆلادان لە نەگونجان و سەختییەکی تیۆری کە دەشێ یەکێتیی بابەت و کۆکراوەیی ئەم وتارە–کە دەزانم خۆی لە خۆیدا شل و ناجێگیرە- بخاتە مەترسییەوە، پێم باش نییە مۆدێلی تۆڕ و ڕیزۆماتیک، وەک پێچەوانەیەک بۆ ڕاستەهێڵ وەربگرم)، لەبەر ئەوەی نە ڕەخنەی تەقلیدی و نە تێڕوانینی مێژوویی، هیچیان ناتوانن کایەبەندی و قۆناغبەندییەکی ڕوون و جێگیرمان بۆ دابمەزرێنن، ئێمە ناتوانین بە ڕوونی پێش، پاش و تەنیشتی داهێنانەکان، گۆڕانی پێوەندییەکانی نێوان دەسەڵات و مەعریفە و وەرچەرخانی نەزم و ڕیزبەندیی گوتارەکان دیاری بکەین، یان ببینین. ئەی کەواتە: لە نائامادەگیی قۆناغبەندی و کایەبەندییەکی مەعریفیی خۆماڵی/خۆکردی ڕووندا کە ڕوانینی مێژووییمانی لەسەر گەڵاڵە بکەین، چی بکرێت؟

لە ڕابردووی نووسینی ئێمەدا، هەریەک لە ڕەخنەی تەقلیدی، شیکاریی تیۆریک و توێژینەوەی مێژوویی، لە خۆوە بێت یان بە هۆشیارییەوە، لە بەردەم ئەم گرێکوێرەیەدا دوو ڕێگایان گرتووەتە بەر: یەکەمیان، بینینی مێژووی کولتووریی خۆمان بووە وەک کایۆسێکی بێمانا، بێزەمەن و شێواو کە هیچ جۆرە خوێندنەوەیەکی ڕێکخراو و ئارگیۆمێنتەیتیڤ هەڵناگرێت. دووەمیان، بەکارهێنانی بیردۆز و میتۆدۆلۆژیای خۆراوایی بووە بۆ ڕێکخستن و پاشان فامکردنی ئەم کایۆسە. کێشەی ڕێگای یەکەمیان ئەوەیە کە ئەقڵ دەخزێنێتە نیهیلیزمێکی هێندە ناچالاکەوە کە چیدی پێوەندییەکی بە کولتووری خۆیەوە نامینێت؛ کێشەی ڕێگای دووەمیشیان، سەرباری ئەوەی کۆمەڵێک هەوڵی گرنگ و دەرەنجامی سەرنجڕاکێشی لێ کەوتووەتەوە، ئەوەیە کە بە میتۆد و ڕێباز و دیدگا هێنراوەکانییەوە، بەزۆر دەیەوێت کایۆسەکە لە دیدگا و نەزمێکدا ڕێکبخات کە کایۆس، -زۆر بەسادەیی، لەبەر ئەوەی کایۆسە- بەرگەی ناگرێت، یان وەریناگرێت.

لەم نووسینەدا، کە وەک ناونیشانەکەی پێشنیاری دەکات، – سەرباری ئەوەی گەیشتن بە ناوکی بابەتەکە زۆر دواکەوت- لەبارەی حەسەن زیرەکەوەیە، لام باشە ڕێگایەکی تر بگرمە بەر: ئەوەی کە کایۆسەکە، بە هەموو ئاڵۆزی و ناڕوونی و گێژەنەکانییەوە، وەک خۆی ببینین؛ بە ئیرادەی ئەو تەئویلکارانەوە کە دەیانەوێت ئاڵۆزییەکان لە ئاڵۆزیی خۆیاندا بخوێننەوە، نەک بە خووی ئەو فاکتدۆزەرەوانەوە کە دەیانەوێت شکۆی نادیاری لە ڕێوشوێنەکانی پۆلێنکردن، ڕیزکردن و شیکاردا بخنکێنن.

لە بەردەم ئەو گرێکوێرەیەدا کە پێشتر باس کرا، دەتوانین سەرجەمی زەمەنی ڕۆشنبیری لە شێوەی ئێستایەکی ڕەهادا ببینین، کە تێیدا هەرسێ ڕەهەندەکەی کات -ڕابردوو، ئێستا و داهاتوو- پێکەوە، بەردەوام و بەبێ وەستان ڕوو دەدەن. لەم جۆرە دیدگایەدا کاتی ڕۆشنبیرییەک هێندەی هەڵدەڕژێت و پرژە دەکات، هێندە هەنگاو نانێت و بەرەوپێش، یان بەرەو کۆتایییەک ناچێت. لەناو ئەم جۆرە دیدگایەدا، بکەرە کولتوورییەکانی ڕۆشنبیرییەک، لە پێوەرە تەقلدییەکانی کۆن و نوێ، باش و خراپ، داهێنەر و ناداهێنەر دەردەکرێن و وا پێویست دەبێت کە لەبری ئەو موفرەدانەی پێشوو، سەرنج لە خودی ئامادەگیی ئەم بکەرە کولتوورییانە بدرێت، ئامادەگییان لەو ئێستا ڕەهایەدا کە باس کرا. بەم جۆرە، سەبارەت بە حەسەن زیرەک، هێندەی سەرنج لەسەر خودی ئامادەگیی ئەم بکەرە دەبێت لەم ئێستایەدا، هێندە سەرنج لەسەر پێش، پاش و چواردەوری ئەو نابێت (هەر لێرەوەیە کە ناونیشانی ئەم وتارە، خودی خۆی و پاشان ناوەڕۆکەکەشی هەڵدەوەشێنێتەوە).

ئێستای ڕەها و وەرگرتنی کایۆس وەک سیاقێک بۆ خوێندنەوەی بکەرێکی کولتووری، بە مانای دابڕاندن و پەڕاندنەوەی ئەم بکەرە نییە لە ئەرکە کۆمەڵایەتی و جێنەریک و جوانیناسانەکانی خۆی لەنێو ئەو کایەیەدا کە بەرهەمهێنانی تێدا کردووە، بەڵکوو ئەمە ڕێوشوێنێکە خودی ئەم بکەرە کولتوورییە بەو جموجوڵانەیەوە کە لەنێوان فۆڕمەکان و گوتارەکاندا دەیانکات، دەیسەپێنێت. واتا خوێندنەوەی حەسەن زیرەک، لەبری گوێگرتن لێی؛ پەلکێشکردنی حەسەن زیرەک بۆ نێو ئەم سیاقە، لەبری هەڵسەنگاندنی بە پێوەرە تەقلیدییەکانی ڕەخنە، بە مانای پەڕاندنەوە و دەربازکردنی نییە لەو گوتارانەی حوکمی کایەکەی خۆی و هونەرە دەنگییەکان دەکەن، بەڵکوو ڕێوشوێنێکە حەسەن زیرەک، وەک هەر بکەرێکی دیکەی کولتووری کە ئیمکانەکانی نێو کایەکەی خۆی تێدەپەڕێنێت و دەرگا بەسەر ئاسۆی تر و ئیمکانی تردا دەکاتەوە، بەسەر ڕەخنە و خوێندنەوەیدا دەسەپێنێت. دەبێت لەبیریشمان بێت کە لە ڕۆشنبیریی ئێمەدا هەر بە تەنیا حەسەن نییە کە سەر بەم ڕەوتەی دەربازکردنی شێوازەکان و دۆزینەوەی ئەگەری نوێی کولتووری بێت: بۆ نموونە، لە “نالی“یەوەیە کە ئێمە تێدەگەین زمانی ئەدەبی تەنیا لە ڕێی ڕووخاندن و خاپوورکردنەوە بونیاد دەنرێت(لە وتاری “سیاسەتەکانی وڕێنەکردن”دا چەند ڕوونکردنەوەیەکم لەم بارەیەوە داوە) … هەروەها چەندین نموونەی دیکەش هەن: حاجی قادری کۆیی یەکەمین چرکەساتی تێکەڵاوبوونی هەردوو خودێتیی بیرمەند و شاعیرە؛ لە حاجی قادرەوەیە ئێمە ئەو ئیمکانیەتە بەدەست دەهێنین کە تێیدا شاعیر کار لە ناو پرسە فیکرییەکاندا بکات. لە پیرەمێردەوەیە کە پەیوەندیی نێوان شاعیر و فەزای گشتی، لە ڕۆشنبیریی ئێمەدا، بە ڕوونی دەست پێ دەکات. لە مەسعوود محەمەدەوەیە کە دیاردەی ڕەخنەگر و داهێنان و خوڵقاندنەوەی پێشینان دەردەکەوێت(بڕوانە وتاری “شەیتانەکانی مەسعوود محەمەد”).

کاتبەفیڕۆدانێکی گەورە دەبێت گەر بێت و تیۆری، بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئەم وردەکارییانە و بەبێ هێنانەئارای سیاقگەلێکی نوێ و تایبەتی، هەوڵی تێگەیشتن و توێژینەوەی ئەم جۆرە لە بەرهەمهێنانی کولتووری و ئەم بکەرە کولتوورییانە بدات. بۆیە ئەم وتارە، لەم چوار بەشەی خوارەوەیدا، گەر قەرار بێت وەک هەوڵی خوێندنەوەیەکی کورت وەربگیرێت بۆ حەسەن زیرەک، حەسەن زیرەک وەک دیاردەیەکی ڕۆشنبیری/کولتووری، ئەوا پێویستە و دادپەروەرانەتر دەبێت گەر بە لەبەرچاوگرتنی ئەو پرسانەی لە سەرەوە تاووتوێ کران ببینرێت و لەو سیاق و بەستێنەدا بخوێنرێتەوە کە لە چەند پەرەگرافی پێشوودا گەڵاڵە کرا.

مەکری فۆلکلۆر

لە مێژووی ئەدەب و هونەرەکاندا بە دەگمەن چرکەساتێکی داهێنان و نوێگەری دەبینین، کە لە هەمان کاتدا بێداچوونەوە و داڕشتنەوەی پێشینان و ڕابوردووی ئەو چرکەساتەش نەبێت، لە لایەن خودی چرکەساتەکەوە؛ هەروەتر، لەناو زۆرێک لەو چرکەساتانەدا، ڕێژەیەکی بەرچاو لەو پێداچوونەوە و گەڕانەوانەی نوێ بۆ ڕابردوو، لە ڕێی فۆلکلۆرەوەن. بەڵام تێڕامان لە مێژووی گەڕانەوەی بکەرە کولتوورییەکان بۆ فۆلکلۆر، تێمان دەگەیەنێت کە داهێنانی فۆلکلۆری لە ڕێی دووبارەکردنەوە و زیندووڕاگرتنی فۆلکلۆرەوە ناکرێت، بەڵکوو لە ڕێی دەستکاریکردن و شێواندنیەوە دەبێت. ئاوایە مەکری فۆلکلۆر: وەفاداربوون بۆی، دووبارەکردنەوە و زیندووڕاگرتنی، لە باشترین حاڵەتدا، ڕەنگە بتکاتە فۆلکلۆریستێکی تەقلیدی کە ڕۆڵی عەمبارێک دەبینیت بۆ هەڵگرتنی چەند گوتار و دونیابینییەکی کۆن، لە کاتێکدا کە بێوەفابوون بەرانبەری، شێواندن و دەستکاریکردنی، ڕێگایەکە بۆ داهێنان. گەر جیۆفری کاوشەر بەهێزترین شاعیری سەدەکانی ناوەڕاستی هەموو ئەدەبی ئینگلیزییە، هۆکارەکەی ئەوە نییە کە ئەم نووسەرە هاتبێت و هەرچی گوتراو و گوتار و فۆڕمی سەردەمەکەیەتی بە بەیت تۆماری کردبێت، بەڵکوو هۆکارەکە ئەوەیە کە ئێمە لە “حیکایەتەکانی کانتێربێری”دا فۆلکلۆرێک دەخوێنینەوە کە هیی نووسەر خۆیەتی، فۆلکۆرێک دەخوێنینەوە کە لە لایەن کاوشەرەوە، لە پێناو خودی زیندووکردنەوەیدا، خیانەتی لێدەکرێت. نموونەیەکی لەمە ڕوونتر ئیتالۆ کالڤینۆیە، لە پێوەندیدا بە هەریەک لە فیگەری “کچەی کڵاوسوور” و “مارکۆ پۆلۆ”وە، کە لە حیکایەتی “داپیرەی هەڵە”ی ئەودا بەر فۆلکلۆری کڵاوسوورێک دەکەوین جیاواز لەوەی لە خودی فۆلکلۆردا هەیە و لە ڕۆمانی “شارە نادیارەکان”دا بەر مارکۆ پۆلۆیەک دەکەوین جیاواز لەو فیگەرەی مێژوو هەڵیگرتووە و لەوێوە داخڵی فۆلکلۆر و هەم ئەدەبیات و سینەماش بووە. سەرباری مەودای زەمەنیی بەرینی نێوانیان، هەریەک لە کاوشەر و کالڤینۆ -لە پاڵ چەندین بکەری کولتووریی دیکەدا کە قەرەباڵغکردنی ئەم پەرەگرافە بە ناوهینانیان پێویست نییە- لەو جۆرەی فۆلکلۆریستەکانن کە بە باشی لە مەکری فۆلکلۆر تێگەیشتوون؛ لەو فۆلکلۆریستە خیانەتکارانەن کە گەر هاوتای پێچەوانەیان بۆ بدۆزینەوە، بۆ نموونە، جیاوازن لە فۆلکلۆریستی وەفاداری وەک برایانی گریم و فلادیمیر پرۆپ(نموونەی یەکەمیان لە بواری تۆمارکردنی حیکایەت و دووەمیان لە بواری توێژینەوەی فۆلکلۆردا).

ئەگەر قەرار بێت حەسەن زیرەک وەک فۆلکلۆریستێک ببینین، ئەوا دەبێت لە خانەی یەکەمدا دایببنێین، واتە لە خانەی فۆلکلۆریستانی خیانەتکاردا. بەڵێ حەسەن زیرەک فۆلکلۆریستە، چونکە یەکەمین گەنجینە کە بەستە و مەقامەکانی ئەم پیاوە دەستی بۆ درێژ بکەن و هێزی خۆیانی لێوە وەربگرن، فۆلکلۆرە. بەڵام فۆلکلۆریستێکی خیانەتکاریشە، بەو پێیەی کە زۆر بە دەگمەن بەجێماوی پێشینان، نیشتەنییەکانی بنکی ڕووباری کولتوور و گوتراوەکانی دەرەوەی خودی حەسەن، وەک خۆیان و بە دەستلێنەدراوی دەنوێنرێنەوە. لەم ڕووەوە، حەسەن بەتەواوی پێچەوانەی گۆرانیبێژێکی وەک محەمەدی ماملێیە.

فۆلکلۆر لە ‘ماملێ’دا لە کۆمەڵێک پارچە گوتراوی ڕەق، جێگیر و نەگۆڕ دەچێت کە بەردەوام دەبێت وەک خۆی وەربگیرێت و وەک خۆی بنوێنرێتەوە؛ ئەمە وا دەکات کە لە گۆرانیی ئەم پیاوەدا گۆرانیبێژ بۆ زارێک کورت بکرێتەوە کە وەزیفەکەی لە گۆکردن و چڕینی ئەوە تێناپەڕێت کە پێشینان، فۆلکلۆر و ئەوانی تر دەیدەن، یان دەیسەپێنن. لە بەرانبەردا، حەسەن، یان وەک ترۆبادۆریستەکان و ئەربابی شیعری گۆرانیی خۆی و خۆبەخۆ گوتراوی نێو بەستە و مەقامەکانی گەڵاڵە دەکات، یانیش بە شێواندن و دەستکاریی زۆر قورس و تەنانەت هەندێک جار کۆلاجیشەوە گوتراوی دەوروبەر و پێشینان دەنوێنێتەوە. لە ماملێدا چڕین ئامێرێکە وەزیفەکەی ڕازاندنەوە و بەبتکردن و هێشتنەوەی فۆلکلۆر و یەکە کولتوورییەکانی دیکەیە وەک خۆیان، بەڵام لە حەسەن زیرەکدا چڕین ئامێرێکە بۆ داڕشتنەوەی فۆلکلۆر و گوتراوەکانی دەرەوەی بکەری کولتووری و پاشانیش هەڵوەشاندنەوەی خودی پرۆسەی چڕین.

دیکتاتۆریەتی خود

هاوشێوەی هەر داهێنەرێکی تر، لە حەسەن زیرەکدا ئەوەی وادەکات کە کردەی چڕین لە هیچ بارێکدا مل بۆ بەرهەمهێنانەوە و نواندنەوەی ڕاستەوخۆی فۆلکلۆر و پێشینان و گوتراوەکانی دەرەوە نەدات، ئەوەی وا دەکات چڕین بەردەوام هەڵبژاردنی گۆڕان و ناجێگیری بێت دژ بە مانەوە و بەرهەمهێنانەوە، خودێتییەکی توندوتیژ و داپڵۆسێنەرە کە نە ڕێ بە دەستباڵایی پێشینان و ڕابردوو دەدات و نە دەوروبەر و گوتراوەکانیشی وەک خۆیان قەبووڵ دەکات. ئەم خودێتییە، ڕاستە کە پێشینان و ڕابردوو لە دەنگی خۆیدا ناکوژێت و بوارێک بە ئامادەگییان دەدات، بەڵام بوارپێدانەکە تەنیا بۆ ئەوەیە لە کاتی دەرکەوتنیاندا دەستدرێژییان بکاتەسەر و بیانشێوێنێت؛ هەمان شێوەی دەوروبەر و گوتراوەکانی ناوی، کە بۆ خودێتیی داهێنەر ئامادەگی و وەزیفەیان تەنیا تا ئەوێ دەڕوات کە بابەتیک بن بۆ تێکشکاندن و دەستدرێژی. لەم خاڵەدا، خودێتیی داهێنەر زۆر لە خودێتیی جەللاد و دیکتاتۆر نزیک دەبێتەوە.

چ لە گوتنەوەی گۆرانی و بەکارهێنانی “تاک‌بەند”ە فۆلکلۆرییەکاندا و چ لە گوتنەوەی شیعری شاعیرانیکی وەک وەفایی، سەید کامیلی ئیمامی و هێمندا، چۆنچۆنی پەیڕەوکردن، بەرهەمهێنانەوە و ئەمانەتپارێزیی ماملێ –تاکوو درێژە بە هەمان بەراورد بدەین کە پێشتر سەرپێخرا- بە ڕوونی دیارە و لەوە دەردەچێت ڕێککەوت بێت، هەمان شێوە تێکشکاندن و گۆڕین و هەڵوەشاندنەوە لە بەستە و مەقامەکانی حەسەندا، چ بەرانبەر بە فۆلکلۆر و چ بەرانبەر بە چەند دەقێکی شاعیرانی بەهێزی وەک هێمن، عەبدولڵا گۆران و پیرەمێرد، زۆر بەڕوونی دیارە و لەوە دەردەچێت کە ڕێککەوت بێت. لە مەقامێکی حەسەندا، بەیتێکی دەقی “فرمێسکی گەش”ی هێمن موکوریانی بەم جۆرەی لێ دێت: “سەنگی مەحەکم بۆ چییە، ڕەقیب/لێمگەڕێ، بە ویژدان، کوردی بێ غەللوغەشم”، لە کاتێکدا کە لای هێمن بەم جۆرەیە: “شاعیرێکی ڕاست و یەکڕووم و فیداکار و نەبەز/کوردە موحتاجی مەحەک نیم، زێڕی بێ غەللوغەشم”(هەڵبەت گۆڕانەکە تەنیا لەم بەیتەدا نییە و سەرلەبەری دەقەکە دەگرێتەوە، بەڵام لە پێناو خۆلادان لە درێژکردنەوەی ناپێویستی ئەم نووسینەدا، بە پێویستم نەزانی هەمووی وەربگرم. هەروەها، سەبارەت بە فۆلکلۆریش هیچ نموونەیەکی ئەوتۆ ناهێنرێتەوە، چونکە هێندە زەق و زۆرە، ئاسانتر دەبێت کە نموونە لەسەر ئەو شوێنانە بهێنرێتەوە کە دەستکاریکردنی تێدا نییە، بەتایبەت لەو بەرهەمانەدا کە بە “دانیشتنی ماڵان” ناسراون).

سروودەکەی شێخی زەمبیل و بەستەی “نووری ڕوخسارت… (دەقی سەید کامیل؛ کە هاوڕێی حەسەن بووە و بەپێی زۆرێک لە ڕیوایەتەکان، زوو زوو سەردانی ئەم شاعیرەی کردووە و پێکەوە سەردانی زەمبیلیشیان کردووە)” و چەند مەقامێکی لێ دەربچێت کە تێیاندا پارچە لە شیعری نالی، وەفایی، تاهیر بەگ، هەردی و هەژار وەک خۆیان وەردەگیرێن، لە هیچ جێگەیەکی دیکەدا فۆلکلۆر و گوتراوی دەوروبەر وەک خۆیان و بە سەلامەتی نایەنە ناو دەزگای چڕینی حەسەن زیرەکەوە. “جوانی بێناو” و “گوڵی خوێناوی”ی گۆران، “نەورۆز”ی پیرەمێرد و چەندین دەقی دیکەی شاعیرانی بەهێز هەن کە خودێتیی حەسەن ڕێ نادات وەک خۆیان بمێننەوە و لە چڕیندا دەستیان بەسەردا دەگیرێت، دەستکاری دەکرێن و دەگۆڕدرێن بۆ پانتاییەک بۆ دەربرینی خودێتیی گۆرانیبێژ، نەک خودێتیی شاعیرەکان خۆیان.

داهێنان؛ لایەنگیری لە جەنگی نێوان بەرە بچووک و گەورەکانیشدا

لە کتێبی “لەیەکدانی بەهەشت و دۆزەخ”دا ویلیەم بلەیک لەبارەی جۆن میلتۆن و “بەهەشتی لەدەستچوو”ەکەیەوە دەنووسێت: “هۆکاری ئەوەی میلتۆن هەرکاتێک باسی فریشتەکان و خودای کردووە، بە کۆتوبەندەوە نووسیویەتی و هەرکاتێکیش باسی شەیتانەکان و دۆزەخی کردووە، سەربەستانە نووسیویەتی، ئەوەیە کە ئەو شاعیرێکی ڕاستەقینە بووە؛ ئەو لە بەرەی شەیتاندا بووە بەبێ ئەوەی بە خۆی بزانێت”.

خودێتیی دیکتاتۆریانەی داهێنەر خودێتییەکە هەرگیز ڕێ بە بێلایەنی و بێدەنگبوون و قەبووڵکردنی دەرەوەی خۆی نادات، بۆیە بەردەوام ڕەددەکاتەوە، بەردەوام هەڵدەبژێرێت، بەردەوام پەراوێزەکان دەگێڕێتەوە ناوەند و بەردەوام دابەشکاری و پۆلێنکارییەکان هەڵدەوەشێنێتەوە. لێرەوە، هونەرمەند/نووسەری بێلایەن مرۆڤێکە بەبێ خودێتی، مرڤێکیش بەبی خودێتی مرۆڤێکە بەبێ توانای هەڵبژاردن لەنێوان گۆڕان و مانەوە، داهێنان و دووبارەکردنەوەدا.

ئەوەی لە چڕینی حەسەندا تا یەک جار ناوی “کچ” دێت، دەیان جار ناوی “ژن” و هاوتا کۆمەڵایەتییەکانی(بێوەژن، کورتە ژن و شۆڕەژن هتد…) دێت و دەکرێتە بەردەنگ و بابەتی گوتنەکانی، نمونەیەکی ڕوونە لە باسی ئەم دیاردەی هەڵبژارنەدا. هیچ بەهاپێدان و دامەزراوێکی کۆمەڵایەتی نییە بتوانێت ڕێگری لەم خوێدیتییە بکات کە دەیەوێت هەڵبژاردن و لایەنگیرییەکانی خۆی دەرببڕێت. فراوانتر لە پرسی دابەشکاریی نێوان دوانەی کچ و ژن، کە هەردەم لە کولتووری ئێمەدا یەکەمیان پێشخراوە، لایەنگیرییەکانی خوێدێتی وادەکات کە لە گۆرانییەکانی حەسەندا دەربڕینی سیکشواڵێتی، حوکومدانی ئیستیتیکی و خواستەکی لەنێوان ئەم شێوەیەی ژن و ئەو شێوە و وردەکارییەی دیکەیدا، زۆر ڕوون و ڕاستەوخۆ بخرێتە ڕوو.

ئەم لایەنگیرییە تەنیا لە خولگەی دەربڕینی ڕاستەوخۆی سێکشواڵێتیدا نامێنێتەوە، بەڵکوو دەپەڕێتەوە بۆ لایەنی سیاسی و ئایینیش. سەبارەت بە لایەنی سیاسی، وابزانم نموwنەیەکی گونجاو لەم باسەدا گۆرانیی “ئای نیزام بۆخۆم نیزام”ە، کە لە شێوەیەکیدا دێڕی دووەمی تەرجیعەکەی بە “نیزام نیم و عەسکەرم” تەواو دەبێت، لە شێوەیەکی دیکەیدا بە “سەربازی دێموکراتم” و لە شێوەیەکی دیکەشیدا، بەپێی ڕیوایەتێکی میرزا کەریم خۆشناو لە بەرگی دووەمی کتێبەکەیدا لەبارەی حەسەن زیرەکەوە، لە ستایشی خانانی گوندی “هەرمێلە”دا گۆڕینەکە دەخرێتە دێڕی سێیەم و چوارەمەوە “من لەبەر خانان نەبێ/لە دنیا دەربەدەرم”.

سەبارەت ئایین، دەزانین کە حەسەن زیرەک بە پێوەرە باوە ئیسلامییەکە، ئیماندار نەبوو. تەنانەت گوێگری وردی بەرهەمەکانی حەسەن، هەست بەوە دەکات کە لە هەندێکیاندا بە مەستی گۆرانی دەڵێت –دیارە وەک زۆرێک لە هونەرمەند و ئەدیبانی دیکە، ئەمیش ئەو خووە دیۆنیسیۆسییەی هەبووە-، بۆیە سروودە بەناوبانگەکەی بۆ شێخی زەمبیل، هێندەی گونجاوە لەم سیاقەی لایەنگیریدا کە پێشتر باس کرا، لێک بدرێتەوە، هێندە گونجاو نییە وەک دووفاقییەک لە کەسایەتی موسوڵمان(یان تاکی عێراقی، بەپێی بۆچوونە بەناوبانگەکەی عەلی وەردی لەم بارەیەوە)، یان وەک ملکەچکردنێک لە سیاقی تەکیە و دەروێشایەتیدا ببینرێت.

خواست؛ فۆڕم و ناجێگیری

لە پیاهەڵدانی خانانەوە تا پیاهەڵدان بە مەلیک فەیسەڵ و سەرکردەی شۆڕشەکانی باشووری کوردستان، لە ستایشی شێخی زەمبیلەوە بۆ ستایشی مەینۆشی و مەستی، خودێتی لە هیچ جێگەیەکدا نەکەوتووەتە پارادۆکسەوە، هەروەها خیانەتی لە هیچ پرس و مەبدەئێکیش نەکردووە؛ چونکە لە بنەڕەتدا ئەوەی خوێدێتیی داهێنەرانە پاڵ دەنێت، نە پرسێکی نیشتمانی یان چینایەتییە، نە تێزێکی فیکری و نە مەزهەبێکی ئایینیشە، بەڵکوو زۆر بە سادەیی پاڵنەرەکە تەنیا بریتییە لە خواست(Desire). خواست خۆی خۆی دامەزراندووە و تەنیا لە پێناو خۆیشیدایە؛ ئەو ڕەت دەکاتەوە، لایەنگیری دەکات، داڕشتەکان هەڵدەوەشێنێتەوە و بەرەو ئاراستەکان دەگۆڕێت.

خواست هەرگیز یەکڕوو و جێگیر نییە، پێشبینیکراو نییە، بۆیە بەرهەم و کردارەکانیشی هەرگیز جێگیر و پێشبینیکراو نابن. لێرەوە، ئەو بۆچوونە باوەی کە پێی وایە فۆڕم بەرهەمی جێگیرییە، بەرهەمی دووبارەکردنەوە و خۆبەرهەمهێنانەوەیە، هەڵدەوەشێتەوە؛ لە ڕاستیدا فۆڕم –هیی ئەدەبی و هونەری- زیاتر بەرهەمی جیاوازی و ناجێگیرییە. ئەدیبێک، هونەرمەندێک، خاوەنی فۆڕمی خۆی نییە لەبەر ئەوەی بە لایەکدا بەرهەمەکانی هەموویان –یان زۆربەیان- وەک ڕوخسار و شێوە و مەبەست و مەرام لە یەکدی دەچن، یان دەچنەوە سەر یەک و بە لایەکی دیکەشدا، هەموویان وەک گشتێک لە هیی بەرهەمهێنەرە کولتوورییەکانی سەر بە هەمان کایەی خۆیان دەچن؛ بەڵکوو بە پێچەوانەوە، ئەدیبێک، هونەرمەندێک، خاوەنی فۆڕمی خۆیەتی چونکە هیچکام لە کارەکانی لە یەکدی ناچن، هەروەها لە کارەکانی بەرهەمهێنەرانی دیکەش ناچن. فۆڕم بەرهەمی جیاوازییە، نەک یەکگرتنەوە و هاوشووناسی. ئەم جیاوازییە ناجێگیریی خودێتی دەیسەپێنێت، ناجێگیریی خودێتیش، ئازادی و ڕەهایی خواست دەیسەپێنێت.

***

ئەم نووسینەی سەرەوە، هێندەی هەوڵێک بوو بۆ کردنەوەی چەند سیاقێکی خوێندنەوە بە ڕووی حەسەن زیرەکدا و هەمان کاتیش کردنەوەی حەسەن زیرەک بە ڕووی ئەو سیاقانەدا، هێندە هەوڵێک نییە بۆ هەڵسەنگاندن، بەهاپێدان یان بەهاسەندنەوە لە حەسەن. هەروەها، لە لایەن منەوە، دەبێتە دووەم هەنگاوی پڕۆژەیەک بۆ داڕشتنەوەی پێشینان کە پێشتر لە وتاری (شەیتانەکانی مەسعوود محەمەد)ەوە دەستی پێ کردووە و لە داهاتوودا چەند نووسەر و هونەرمەندێکی دیکەش دەگرێتەوە؛ لە شێوەیەکی دیکەی خوێندنەوەی پراکتیکیدا کە لەبری چەماندنەوە و گونجاندنی بابەت لەگەڵ تیۆریدا، دەیەوێت بابەت و تیۆری بە ڕاستە و پێوانەکانیەوە بچەمەنێتەوە، لە پێناو دۆزینەوەی ڕێگەی تردا بۆ گەڵاڵەکردنی تێگەیشتنی زیاتر بەرانبەر بەو ئێستا ڕەهایەی کولتوور، کە پێشتر باسکرا.

لە کۆتاییدا، دادپەروەرانە دەبێت گەر بڵێین لە هەندێک ڕووەوە، لە پاڵ حەسەن زیرەکدا، دەکرێت ئەحمەد شەماڵیش بهێنرێتە ئەم بەستێنانەی خوێندنەوەوە کە باسکران؛ هێندەی هەیە لە شەماڵدا ئەم خەسڵەتانە کاڵترن و کەمتر دەردەکەون، کەمتر وەک بونیادێکی هونەری گەیشتوونەتە تەواوبوون و کەماڵیک کە ڕێگە بە خوێندنەوە و پشکنین بدات؛ هەر لەبەر ئەمە، هیچ بەشێکی ئەم وتارەی بۆ تەرخان نەکرا.

٢٠٢١

The post پاش حەسەن زیرەک؟ appeared first on ژنەفتن.

ئەم نووسینە بۆ باسکردن و بەرگریکردن لە کافکا نییە -ئەدەبی کافکا خۆی بەرگرییەکی پوختە بەرانبەر بە هەموو شتێک-، بەڵکو بۆ بەرگریکردنە لە خۆمان، لە ڕۆشنبیریی خۆمان؛ ڕۆشنبیرییەک کە لە هیچ ڕۆژگارێکدا هێندەی ئەمڕۆ لەژێر پرسیاردا نەبووە. لەژێر پرسیاردایە، لەبەر ئەوەی حوکومدانەکانی ناوی، بەها و بەهاپێدانەکانی ناوی، دەقەکانی ناوی و بکەرەکانی ناوی لەژێر پرسیاری گەورە گەورەدان: ڕیکلامێک بۆ سوپا و چەک و ئامێرە ترسناکەکانی دەزگاکانی چاودێری و داپڵۆساندن بە ناوی فیلمەوە(سفر نۆ/ 09) دەردەچێت و هەر خودی ڕۆشنبیر، شانۆکار و فیلمسازەکانمان دەبنە سوورەی بەرلەشکر بۆ هوتافکێشان و ستایشی بێئاگایانەی ئەم گاڵتەجاڕییە سامناکە؛ گۆرانییەک دەردەچێت و دەکەوێتە بەر هێرشی فەیلەسووف و فەقیهەکانی کولتوورمان، لەبەر ئەوەی سیمای کچە سەماکارەکانی ناوی، لەگەڵ پرۆژە بازرگانییە فیمینیستییەکانی ئەواندا ناگونجێت، یان لەبەر ئەوەی کچی سەماکاری هەر تێدا نییە، تاکو فەیلەسووف و فەقیهەکانی کولتوورمان لەگەڵ شتێکدا بیگونجێنن؛ دەقێکی ئەدەبی -باش بێت یان خراپ- بۆ ئەوەی هەبێت، پێویستی بە چەند پاسەوانێکە لە نووسەرانی پیر و گەنج، تا لە بەردەرگاکانیدا ڕابووەستن و بەردەوام گەورەیی و قووڵی و مەزنیی ئەم دەقە بیری ئێمەی خوێنەر بهێننەوە.

وێنەی هاوبەشی نێو هەریەک و هەموو ئەم سیناریۆیانەی پێشوو، وێنەی باوک و ملکەچکردنە بۆی: ملکەچکردنی ڕۆشنبیر و هونەرمەند و خودی سینەما بۆ سوپا و هێزە ئەمنییەکانی باوک، ملکەچکردنی گۆرانی و بەرهەمهێنانی کولتووری بۆ بینەر و گوێگرە باوکەکان بە نێر و مێیانەوە(چونکە چیدی مەرج نییە باوک تەنیا نێر بێت)، ملکەچکردنی دەقی ئەدەبی بۆ باوکە پیرەکان و تەنانەت بەباوککردنی خودی دەقەکانیش. وا دیارە کە ئەم ڕۆشنبیرییە چیدی بەرگەی باوکەکان و کوڕەکانی ناگرێت، چیدی بەرگەی خۆی ناگرێت، ئەم ڕۆشنبیرییە زیاتر لە ڕۆمانێکی کافکا دەچێت.

ڕۆشنبیریی ئێمە گەر لە هیچدا داهێنەرانە نەبووبێت، بێگومان لە ستایشی کوێرانە و باوکسازییدا داهێنەرانە بووە … ئەمسەر و ئەوسەری ئەم هەرایە لە کەسەوە دیار نییە: ئەم باوک دێت و “ئاڵای شیعر”ی خۆی دەداتە ئەو نووسەر؛ ئەم کوڕ یان ئەم جارەیان ئەم کچ بە دەقی خۆیەوە دێت و لە پێناو پشتگیریدا بۆ ئەم باوک دەچەمێتەوە؛ ئەم نووسەر دێت و لە ڕێی بە کامۆیی ناساندنی ئەم کتێبەوە خۆی دەکات بە باوک؛ ئەو نووسەر دێت و لە ڕێی بە کافکایی ناساندنی ئەم کتێبەوە خۆی دەکات بە باوک و چەندەها کارەساتی تریش. ئەمەی دواییان بۆ من گرنگە، بەکافکاییکردنەکە بۆ من گرنگە، گرنگییەکەیش نە لە خودی ئەو نووسەرە باوکانەدایە کە ئاوەڵناوەکانی “کافکایی”، کامۆیی”، “دۆستۆیڤێسکیانە”، “داهێنەرانە” و “باشترین” بەسەر نووسەرانی گەنجماندا دەبەشنەوە، نە لەو نووسەرە گەنجانەیشماندایە کە چاوەڕێی ستایش و ڕوخسەتی پیرەکانمانن تاکو بنووسن (گەرچی ئەمەی دواتریان خەسارەتێکی گەورەیشە، ئەوەی گەنجێک بەو هەموو ئەگەر و کرانەوەی داهاتووەوە، بەرهەمی خۆی بخاتە ژێر ڕەحمەتی خوێندنەوەی نووسەرێکی نەوەی پێش خۆیەوە). گرنگیی بەکافکاییکردنەکە لەو پارادۆکسەدایە کە تازە دروست بووە و بە هیچ جۆرێک چار نابێت، بە هیچ جۆرێک خەفە ناکرێت: پارادۆکسی بانگەشەکردنی کافکاویەت لە لایەن باوکەوە.

کافکا بەکار بهێنین بۆ ڕەخنەکردنی باوکسالاریی ڕۆشنبیری، نەک تۆخکردنەوەی

لەناو دەقدا نەک تەنیا کافکاویەت و باوکسازی پێکەوە کۆنابنەوە، بەڵکو لە کوێدا باوکسازی هەبوو لەوێدا کافکاویەت وەک خەسڵەتێکی نێو دەقی ئەدەبی شکست دەهێنێت. لە کوێیشدا کافکاویەتی ئەدەب شکستی هێنا، لەوێدا ئێمە تەنیا پێویستمان بە باسکردنیەتی، تاکو بەهێزتر و کامڵتر بگەڕێتەوە و زیاترمان لە بارەی باوکسازی و مومارەسەکردنی دەسەڵاتەوە پێ بڵێت لە دەرەوەی ئەدەب و لەناو واقیعدا؛ ناونیشانی ئەم وتارە و ناوەڕۆکەکەیشی، هەر لەمەوە بیانووی هەبوونی خۆیان وەردەگرن؛ کە کافکا بەکار بهێنین بۆ ڕەخنەکردنی باوکسالاریی ڕۆشنبیری، نەک تۆخکردنەوەی. هەر لێرەیشەوە ئەم چەند پەرەگرافە و پەرەگرافەکانی دواتری، لەگەڵ بیرهێنانەوەی بەردەوامی کافکاویەتدا، هەوڵی خوێندنەوەیەکی کورت دەبن بۆ ئەو هەلومەرجە کولتوورییەی زیاتر لە دوو دەیەیە باڵی بەسەر ڕۆشنبیریی ئێمەدا کێشاوە.

پیشەسازیی نووسەر

کاتێک باوکێکی کولتووری بە کوڕە کولتوورییەکەی دەڵێت “کافکایی”، “کامۆیی”، “دۆستۆیڤێسکیی”، نوێنەرەوەی ڕاستەقینەی واقیع” و هەر جۆرە وەسفێکی دیکە کە بۆ هەموو دەقێکی تریش گونجاوە و تەنیا پێویستی بە کەمێک کشاندنە، بە هیچ جۆرێک لە نەخوێندەوارییەوە وا ناڵێت، بگرە ناکرێت بڵێین کەوتووەتە هەڵەیشەوە، چونکە ئەو خەریکی سیاسەتێکی دیکەیە بۆ خوێندنەوەی دەق، سیاسەتێکی دیکەی تاریک و ناشیرین کە جیایە لە ڕەخنە و گوتارشیکاری، سیاسەتێک کە دەچێتەوە سەر پیشەسازیی نووسەر. پیشەسازیی نووسەر کاتێک ڕوودەدات کە لە هەلومەرجێکی کولتووریدا هیچ ڕێگایەک بۆ پەیدابوونی سرووشتیی نووسەرانی نوێ نەهێڵرابێتەوە، تاکو لە بری ئەوەی نووسەری نوێ پەیدا ببێت، نووسەری نوێ دروست بکرێت و بەرهەم بهێنرێت. نووسەری دروستکراو، لە زۆر ڕووەوە باشتر و سەلامەتترە لە نووسەرێک کە خۆی خۆی بەرهەم هێنابێت و پەیدا بووبێت؛ نووسەری دروستکراو قەرزاری دروستکەرەکەی دەبێت، نە لێی ڕادەپسکێت و نە هەڵیدەوەشێنیتەوە و نە ڕەتی دەکاتەوە.

بۆ ئەوەی نووسەرمان هەبێت، دەبێت ئاڵاپێدەر و بڕوانامەپێدەری نووسەرەکەیش ئامادەگیی هەبێت. لە ڕاستیدا کافکاویەت هەر ئەمەیە، ئەوەی لەبەر باوکت ڕێگەت نەبێت خۆت بیت.

پیشەسازیی نووسەر تایبەت نییە بە کۆمەڵگای ئێمە، هەروەها نوێیش نییە و لە پێش ئێمەدا هەبووە. چەندین ساڵ لەمەوپێش، شاعیرێک “ئاڵای شیعری” خۆی دەداتە دەست یەکێک لە باشترین نووسەرەکانی ئەمڕۆمان. با واز لەوە بهێنین کە شیعر (هەرێمی کوردستان) نییە تا “ئازاد” بکرێت و دواتریش، ئازادکەرانی بە دڵی خۆیان و پارچە پارچە، یان بە ساغی، بیبەخشنەوە و بیبەخشن. زیاتر دەمەوێت سەرنج لەسەر پرۆسەکە بێت، کە لەوێوە بە ئاشکرا دەست پێ دەکات و نەوە دوای نەوە پەرە دەسێنێت، تاکو وای لێدێت دەبێتە شتێکی ئاسایی و بۆ ئەوەی نووسەرمان هەبێت، دەبێت ئاڵاپێدەر و بڕوانامەپێدەری نووسەرەکەیش ئامادەگیی هەبێت. لە ڕاستیدا کافکاویەت هەر ئەمەیە، ئەوەی لەبەر باوکت ڕێگەت نەبێت خۆت بیت.

ئایا ئێمە چیدی ناتوانین بەبێ ئەوەی بکرێین بە نووسەر، خۆمان خۆمان وەک نووسەرێک بەرهەم بهێنین؟ ئایا ئێمە چیدی ناتوانین لە دەرەوەی هەیمەنەی چەندین پاسەوان کە پێمان دەڵین ئەم دەقە ئاوا بخوێننەوە، خۆمان دەقێک بخوێنینەوە؟ ئەمیان پرسیارێکە جدیتر لەم گاڵتەجاڕیەی نێو ڕۆشنبیریی خۆمان: ئایا ڕۆشنبیر(نووسەر/هونەرمەند) چیدی ناتوانێت بەبێ دامەزراوەکان بوونی هەبێت؟

 کۆتاییەکی کافکایی

باوکەکان دێن و پێمان دەڵێن ئەم دەقە کافکایی نییە و ئەم دەقەیان کافکاییە لە کاتێکدا کە قولابەکەیان هیچکام لە خەسڵەتەکانی ئەدەبی کافکایی ناگرێت، هەر لەوەوە کە گرێشۆم شۆڵێم و بێنیامین لەو بارەیەوە گوتوویانە، تا ئادۆرنۆ و ئارێنت، تا دۆڵووز و ئاگامبێن، بەڵام لە ڕاستیدا  خودی ئەو دۆخەی کە باوکەکان و کوڕەکان، لە ڕێی باوکسازییەوە، لە دەرەوەی دەقدا خوڵقاندوویانە، کافکاییە؛ ئەو واقیعەی کە هێناویانەتە ئاراوە کافکاییە. ک. ناتوانێت بچێتە نێو کۆشکەوە، وەک چۆن نووسەری ئێمە بەبێ ئیزن و بڕوانامەی باوکەکان ناتوانێت بچێتە نێو دامەزراوەکانەوە، بەبێ دامەزراوەکانیش ناتوانێت ببێت بە نووسەر. جۆسفینی مشکەگۆرانیبێژ کەس نازانێت بۆچی هونەرمەندە و بە چ پێوەرێک دەنگی خۆشە، وەک باوکەکان و کوڕەکانی ڕۆشنبیریی خۆمان، کە خۆیشیان و کەسی تریش نازانێت چۆن داهێنەرن و بە چ پێوەرێک باش دەنووسن. کاتێک لە “حوکومدان”دا باوکی جۆرج حوکمی خۆخنکاندن لە ئاودا بەسەر کوڕەکەیدا دەدات و جۆرجیش جێبەجێی دەکات، لە ڕاستیدا هیچ جیاوازییەکی نییە لەگەڵ ئەو باوکانەدا کە جۆرێک تەئویل و جۆرێک خوێندنەوە بەسەر کوڕەکاندا دەسەپێنن و کوڕەکانیش ڕازی دەبن. ئەمانە بەیانییەک دێن و ڕاپێچی دادگامان دەکان، چونکە هیچ نووسەرێکی سەر بە نەوەی پێشوومان نوشتەی نووسینی بۆ نەکردووین، یان لایەنی کەم تەبەرووکێکی نەکردووین. دڵنیابن لەم ڕۆشنبیرییەدا، بەیانییەکیان لە خەو هەڵدەستین و دەبینین خۆمان، یان ئەوەی تەنیشتمان بووە بە “نووسەرێکی زەبەلاح”؛ هەموومان گریگۆر سامساین لەم ڕۆشنبیرییەدا کە ڕۆشنبیریی باوکەکانە.

سکێچی ڕۆشنبیرییەک کە بەهۆی سوپای باوکەکانەوە نەک دەقەکانی ناوی، بەڵکو خودی خۆی کافکایی و کابووسئامێزە.

دەمێک نووسەرێک بە ناوی خوێندنەوەی دەقەوە، هەر لەخۆیەوە، دێت و بە دەقەکەی بەردەمی دەڵێت “کامۆیی”ە، دەزانم هەڵوێستی جدیی ئەوەیە کە پێداچوونەوەیەک بە ئەبسۆرد، مرۆڤی یاخی و پرسی شۆڕشدا بکەیت و لەو ڕێیەوە گەمە و بەلاڕێدابردنەکەی ئەو نووسەرە هەڵبوەشێنیتەوە؛ وەک چۆن دەزانم شێوازی جدیی ئەم هەڵوێستەی منیش، لە پێداچوونەوەیەکدا دەبوو بە کافکاویەتدا، هەر لە شۆڵێمەوە تا ئەمڕۆی ڕەخنەی ئەدەبی، هەر لەم ڕێیەشەوە هەوڵدان بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەم گاڵتەجاڕییەی ساڵانێکە لای ئێمە هەیە و لە ماوەی پێشوودا گەیشتووەتە لووتکە؛ منیش هەر بەتەمای کارێکی وا بووم، بەڵام عەبەسیەتی ڕەش و ناشیرینیی سیاسەت و گەمەکانی نێو ڕۆشنبیریی خۆمان زۆر لەوە خراپتریان لێ بەسەر هاتبوو کە لە ئێستادا قسەی جیدییان لە بارەوە بکرێت، لێرەوە ئەم نووسینەی سەرەوە شێوەی سکێچێکی تا ڕادەیەک کۆمیکیی وەرگرت؛ سکێچی ڕۆشنبیرییەک کە بەهۆی سوپای باوکەکانەوە نەک دەقەکانی ناوی، بەڵکو خودی خۆی کافکایی و کابووسئامێزە.

The post ڕۆشنبیریی کافکایی appeared first on ژنەفتن.

گەیشتینە دوڕگەی نەزانراوەکان و شوێنپێیەکمان دی

شوێنپێیەک بەسەر لمی ئەو کەنارەوە کە دەستی

شەپۆلەکانی یادەوەریمانی پێ ناگات؛

شوێنپێیەک کە شت بوو، نەک ناو …

گەڕاین و گەڕاین و

تەنیا لە کۆتایی سەفەرەکەدا زانیمان

کە ئەوە شوێنپێی خۆمانە: ئێمە هەمیشە لێرەبووین.

٢

سێو گۆشتی درەختەکەیە مێش تێی نەدابێت

سێو گۆشتی سرووشتە بە خۆیەوە؛

درەختەکە لەوێدا ڕاوەستاوە

مرۆڤێکی لە ژێردا ڕاکشاوە،

سێوەکان بەردەبنەوە

گۆشتی درەختەکە هەڵدەوەرێت

مرۆڤێک ڕەگەکانی ناگەن بە ئاو.

٣

نەدەبوو بە تووتنچیەکان بڵێین کە

لە بری تووتن

لە بەهاردا دەبێت جەرگی خۆیان لە چوارداخ بدەن،

گەر نا

نەدەبوونە تووتنچی.

٤

تاریکی چواردەوری ماڵەکە دەگرێت

پەردەکان دادەدرێنەوە، تا تاریکی نەیەتە ژوور

بەڵام هەر دێت

قەپاڵ قەپاڵ ڕووناکی دەخوات،

مرۆڤەکە

تۆقیو و شپرزە

بە شوێن سووچێکدا دەگەڕێت

کە تاریکی لووشی نەدابێت.

٥

چەخماخسازەکان لە ئێوارەوە قەمەی تیشک

دەهێنن بە هەسانەکانی ئەفسانەدا، لە ترسی شەوێک کە نایەت /

ئاشقەکان لە بەرەبەیانەوە دڵی ئەژدیهایەک

لە مەحاڵەکانی ئەفسانە قەرز دەکەن، بۆ خەنجەرەکانی ئەو یارەی

هەرگیز نەهاتەوە /

ماڵی چەخماخسازەکان پڕە لە پژمەی نوور،

زبڵدانی ئاشقەکان پڕە لە توێکڵی ماچ.

٦

مرۆڤەکە دەگەڕێتەوە بۆ ماڵ، دەزانێت کە هیچ ڕزگاری ناکات؛

نە خۆرنشین: سماقی کوتراو و پەخشێنراو بەسەر قاژەکانی ئەو کەنارەدا کە هەموو شوێنپێی

ئێمەن،

نە شەبەنگ: شمشێرەوانی سەر بە میرنشینی خۆر دەمێک شمشێرە هەتاویەکەی بە نێوان لقەکانی

ئەو درەختەدا دەوەشێنێتت کە سێو خوێنبەربوونیەتی،

نە کێشانی جەرگی تووتنەوانەکان پاش ئەوەی بەهارێکیان لە چوارداخ کرایەوە و هاڕییان و لە

جگەرەیەکدا لوولدرا،

نە شەوانە دادانەوەی پەردەکان: هەڵبەستنی دەربەند لەنێوان ڕوناکی و تاریکیدا / نە شەو خۆی:

بەنداوی بێبنی زوڵمەت کە هەڵدەچێت و لە دەربەندەکانی پەنجەرەوە فیچقە دەکات،

نە لێدانی چەخماخ: هەڵدڕینی پێستی شەو بە قەمە و چەقۆکانی تیشک،

نە قەرزکردنی دڵ لە ئەژدیها: کە ئاشقەکان لە دەستپێکی هەر یارییەکی نوێدا دەیخەنە سنگیانەوە،

نە گەڕانەوەی مرۆڤەکە بۆ ماڵ،

نە نەگەڕانەوەی مرۆڤەکە بۆ ماڵ،

کاتێک

مرۆڤەکە دەگەڕێتەوە بۆ ماڵ

و

دەشزانێت کە هیچ ڕزگاری ناکات.

٢٠٢٠

The post شەش نوشتە<br>تا مرۆڤ بیر خۆی بهێنینەوە appeared first on ژنەفتن.