کایەی مێژوونووسی لە کۆتایییەکانی سەدەی بیستەمەوە، گۆڕانکارییەکی قووڵی مەعریفی بەخۆوە بینی، کە سەرنج و گرنگپێدانەکانی لە بونیادە گەورەکانەوە بۆ ئەزموونە تاکەکەسییەکان و لە گێڕانەوە گشتگیرەکانەوە بۆ گێڕانەوە تایبەت و ڕۆژانەیی و هەڵچوونەکان گواستەوە. لەم ناوکۆیەدا (مێژووی هەستەکان) وەک پانتایییەکی نوێی توێژینەوە دەرکەوت، ئامانج لێی تێگەیشتنە لەوەی کە مرۆڤ چۆن هەستەکانی خۆی دەردەبڕێت و چۆن واتای ئەم هەستانە بە تێپەڕبوونی کات گۆڕانی بەسەردا دێت. (باربارا ڕۆزنڤین و ڕیکاردۆ کریستیانی) جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە، ئەم مێژووە تەنها لە وەسفکردنی هەستدا خۆی قەتیس ناکات، بەڵکوو دەرگایەک بۆ پرسیارکردن لە کولتوور و جەستە و زمان و دەسەڵات دەکاتەوە[1].

ئایا مێژوونووس دەتوانێت مێژووی هەستەکان بنووسێتەوە، وەک چۆن مێژووی سیستەمی سیاسی و جەنگەکان دەنووسێتەوە؟ ئایا سۆزەکان دەتوانن – بە سروشتە خودی و تاکەکەسییەکەیانەوە – ببنە دەرچەی بونیادنانی (گێڕانەوەی زانستی)، واتە هاوتای ئەو گێڕانەوانە بن، کە لەسەر بنەمای بەڵگەنامە و دەستنووسەکان دامەزراون؟ ئەم پرسیارانە هەتا ئەم دوایییانە وەک پرسگەلێکی ئەندێشەیی دەهاتنە بەرچاو، بەڵام ئێستا لە نێوجەرگەی ئەو سەرقاڵییە مەعریفییانەدان، کە یەکێک لە نوێترین کایەکانی توێژینەوە مرۆڤایەتییەکان دەجووڵێنێت، ئەویش (مێژووی سۆزەکان History of Emotion)ە. لەم چەند دەیەی دواییدا مێژوونووسان دەستیان بە لێپرسینەوە لە (مۆرکە تەواو عەقڵانی)یەکەی مێژووی نەریتی کرد، ئەوان میتۆدێکی نوێیان پێشنیار کرد، کە سۆزەکان نەک تەنها وەک دیاردەگەلێکی تاکەکەسی یان دەروونی بناسێنن، بەڵکوو وەک بونیادی کۆمەڵایەتی و کولتووری و مێژوویی پێشکەش بکەن، کە کاریگەرییان لەسەر کۆمەڵگە هەیە و لە هەمان کاتیشدا دەکەونە ژێر کاریگەریی کۆمەڵگەوە و لە ڕێگەی زمان و ڕەفتار و دامەزراوەکانەوە دەنوێنرێن.

لە هەستناسییەوە بۆ مێژووی هەستەکان

ئەم کایە لە ڕووی تیۆرییەوە لەگەڵ کارەکانی (پیتەر ستیرنز Peter N. Stearns) و هاوسەرەکەی (کارول زیسویتز ستیرنز Carol Zisowitz Stearns) و لە هەشتاکانی سەدەی بیستەمەوە دروست بوو. ئەویش لەمیانەی ئەوەی کە ناوی لێنرا (سۆزناسی Emotionology)، ئەوەش میتۆدێک بوو، هەوڵی توێژینەوەی ئەو (پێوەرە کۆمەڵایەتی)یانەی دەدا، کە زیاتر تەحەکومییان بە دەربڕینە سۆزدارییەکانەوە وەک لە توێژینەوەی خودی سۆزەکانەوە دەکرد[2]. ئەم دامەزراندنە یارمەتیدەر بوو، بۆ ئەوەی چوارچێوەیەکی بابەتی بە سۆزەکان ببەخشێت، هەتا بتوانرێت شوێنپێی هەڵبگیرێت. ئەوەش بواری بۆ نزیکخستنەوەیەکی میتۆدی فراوانتر و قووڵتر کردەوە.

دواتر (ویلیام ڕیدی William Reddy) چەمکگەلێکی پێشەنگانەی وەک (سیستەمی سۆزداریی) و (بێژە سۆزدارییەکان)ی هێنایە ئاراوە[3]، ئاماژە بەوە دەکەن، کە گوزارشتکردن لە سۆزەکان تەنها گواستنەوەی بارێکی ناوخۆیی نییە، بەڵکوو نواندنێکی زمانەوانییە، کە خودی سۆزەکە پێک دەهێنێت. ئەمە لە کاتێکدا (باربارا ڕۆزنڤین Barbara Rosenwein) چەمکی (کۆمەڵە سۆزدارییەکان)ی بەکار هێنا[4]، ئەوەش ئەوە نیشان دەدات، کە چۆن کۆمەڵە مرۆیییەکان، لەمیانەی کات و شوێندا، هەندێک شێوازی دەربڕینی سۆزداری بەکار دەهێنن، کە ناسنامە و کولتوور و دەسەڵاتی کۆمەڵەکە پێک دەهێنێت.

لە کتێبە هاوبەشەکەیدا لەگەڵ (ڕیکاردۆ کریستیانی) بە ناوی (مێژووی سۆزەکان چییە؟) (2020) ڕۆزنڤین هەوڵ دەدات، ڕوانگەیەکی پانۆرامایی بۆ ئەو کایە تیۆری و میتۆدۆلۆژییانە پێشکەش بکات، کە سەبارەت بە سۆز لە مێژوودا دروست بوون، جەختیش لەوە دەکاتەوە، سۆز لە ڕووی بایۆلۆژییەوە وەستاو نییە، بەڵکوو بونیادێکە، لە ڕووی مێژوویییەوە بەپێی سیستەمی کولتووری و کۆمەڵگەیی دەگۆڕێت، تەواو وەک چۆن ئایدیۆلۆژیا و زمان و دامەزراوەکان دەگۆڕدرێن[5].

پراکتیککردنێکی میتۆد

لە کۆتاییی بەشی دووەمی کتێبەکەیاندا، نووسەران (پیتەر ستیرنز و کارول زیسویتز ستیرنز) پراکتیککردنێکی زیندوو بۆ ئەو میتۆدانە دەخەنە ڕوو، ئەویش لە میانەی شیکردنەوەی چەمکی (هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی بەختەوەری) لە بەڵگەنامەی (جاڕنامەی سەربەخۆییی ئەمریکا (١٧٧٦)) و لە ناوکۆ سۆزداری و سیاسییەکانی سەردەمی ڕۆشنگەریدا[6].

 1. میتۆدی سۆزناسی: ئەم ڕوانگەیە (بەختەوەری) وەک بەشێک لە پێوەرێکی کولتووری دەبینێت، کە لە سەدەی هەژدەهەمدا باڵادەست بوو، ئەویش کولتووری ڕۆشنگەری بوو. دیارە بەختەوەریی بە پێوەری (فەزیلەت) و (ئامانجی ڕێکخستنی سیاسی) دادەنرا. بەم شێوەیە باسکردنی لە جاڕنامەکەدا، گوزارشت لەو پشتگیرییە دەکات، کە بە (پێوەرێکی سۆزداریی باو)ی سەردەمی ڕۆشنگەری دادەنرا[7].

 2. میتۆدی سیستەمی سۆزداریی (ریدی): لەم ڕوانگەیەوە دەتوانرێت خستنەڕووی بەختەوەری وەک مافێک کە شیاوی بە کاربردن نییە (حق غیر قابل للتصرف) و وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر هەستکردن بە خەمۆکی و ستەمکاری و زەوتکردن لە ژێر دەسەڵاتی بەریتانییدا لێک بدرێتەوە. واتە (بەختەوەری) گوزراشتکردن بوو لە سیستمێکی سۆزداریی نوێ، کە مەبەست لێی جێگرتنەوەی ئازاری کۆلۆنیالیزم بوو[8].

 3. میتۆدی کۆمەڵگە سۆزدارییەکان (ڕۆزنڤین): دەتوانرێت واژۆکارانی جاڕنامەکە، وەک (کۆمەڵگەیەکی سۆزداری) تەماشا بکرێن، کە دیدێکی سۆزداریی یەکگرتوویان بۆ ئازادی و سەربەخۆیی هەبوو. بۆ نموونە تۆماس جێفرسۆن (بەختەوەری) وەک زاراوەیەکی یاسایی نەنووسیوە، بەڵکوو وەک سەدا و دەنگدانەوەی هەستێکی بەکۆمەڵی دەستەبژێرێک داناوە، کە (ئەلێکساندەر پۆپ)یان خوێندووەتەوە و بەختەوەری بە ئامانجی مرۆڤ دەزانن[9].

جەستە و سۆز و بواری گشتی:

یەکێک لە گۆڕانکارییە هەرە سەرنجڕاکێشەکانی مێژووی سۆزەکان، ئەو گواستنەوەیە بوو، کە لە ڕوانین بۆ دانانی سۆز وەک پرسێکی (خودی ناوەکی) بۆ بینینی وەک دیاردەیەکی (بەرجەستەکراو)ی پەیوەست بە بواری گشتی و ژینگەی ماددییەوە گۆڕا. سۆز لە ڕێگەی جەستەوە پراکتیک دەکرێت، هاوکات بەپێی ئەو ژینگەیەی کە تێیدایە، سنوودار دەکرێت یان هان دەدرێت. لێرەدا پشکدارییەکانی کەسانێکی وەک (مۆنیک شیر Monique Scheer) کە چەمکی (سۆز وەک پراکتیک)ی پەرەپێدا، ئەویش بە سوودوەرگرتن لە تیۆریی کایەی کۆمەڵایەتیی (پیێر بۆردیۆ). بە بڕوای (شیر) سۆز تەنها لە هەناوی دەروونەوە لەدایک نابێت، بەڵکوو لە ڕێگەی سرووت و جووڵە و زمانەوە پێک دێت و دەبێتە خوویەک، کە لە ژینگەی کۆمەڵایەتیدا بەرهەم دەهێنرێتەوە[10].

لەم ڕوانگەیەوە لێکدانەوەکان جیاوازن: هەندێک لە توێژەران وەک بوونێکی داخراو و سەربەخۆ مامەڵە لەگەڵ جەستەدا دەکەن (bounded body)، بەڵام هەندێکی تر وەک قەوارەیەکی پێکداچوو و تێکچڕژاو لەگەڵ ژینگەکەیدا (prous body) لێی دەڕوانن، کە دەکەوێتە ژێر کاریگەریی ئەندازیاری تەلارسازی و شتەکان و پەیوەندییەکان، ئەمەش ئاسۆگەلێکی نوێ بۆ خوێندنەوەی پەیوەندیی نێوان سۆز و شوێن و یادەوەریی بەکۆمەڵ دەکاتەوە.

 شەرمەزاری وەک نموونە

پیتەر ستیرنز لە کتێبی (شەرمەزاری: مێژوویەکی کورت)[11]دا، نموونەیەکی پراکتیکی دەخاتە ڕوو، بۆئەوەی ئەوە پیشان بدات کە مێژووی سۆزەکان دەتوانێت چ (زانین)ێک بەرهەم بهێنێت. ئەو تەنها هەر باسی پەرەسەندنی شەرمەزاری لە کولتوورە جیاوازەکاندا ناکات، بەڵکوو ئەوە شی دەکاتەوە، کە چۆن وەک ئامرازێکی کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵایەتی بەکار هێنراوە، بەتایبەت لە کۆمەڵگە کشتوکاڵییەکانی پێش سەردەمی نوێ، واتە لە ئاسیا و ئەوروپا و ئەمریکای باکووردا. دواتر لەگەڵ پەرەسەندنی تاکگەرایی لە سەدەی نۆزدەهەمدا، ڕۆڵی شەرمەزاری دەستی بە پاشەکشەکردن کرد، بۆئەوەی لە سەدەی بیست و یەکەمدا بە شێوەگەلێکی نوێی وەک (شەرمەزاریی میدیا) و (شەرمەزاریی جەستەیی) بگەڕێتەوە.

ستیرنز بە وردی مەترسیی بەراوردکردنی ڕەوشتی باو لە نێوان ئەو کۆمەڵگەیانەی کە سەرنج لەسەر (شەرمەزاری) و ئەو کۆمەڵگەیانەی سەرنج لەسەر ( تاوانبار) چڕ دەکەنەوە، ڕوون دەکاتەوە. ئەو وادەبینێت، ئەو کۆمەڵگەیانەی لەسەر چەمکی شەرمەزاری ڕاوەستاون، لەڕووی ئاکارییەوە لە کۆمەڵگەکانی دیکە کەمتر نین، بەڵکوو تەنها ئەوەیە کە ئەوان خاوەنی سیستەمێکی ئاڵۆزی ڕێکخستنی ڕەفتاری بەکۆمەڵن[12]. ئەمەش توێژینەوە لە شەرمەزاری دەکاتە دەروازەیەکی گرنگ بۆ تێگەیشتن لە گۆڕانکارییەکانی (دەسەڵات و ناسنامە و دیسیپلینەکان) لە کۆمەڵگاکاندا و لەمیانەی تێپەڕبوونی کاتدا.

 ڕەخنە لە دابەشکردنە زەمەنییەکان و بانگەشەکردن بۆ پێکداچوونی مەعریفی

ئەوەی ڕۆزنڤین، ڕیدی، شێر و ستیرنز یەکدەخات، ڕەخنە توندەکەیانە لەو دابەشکارییە زەمەنییە نەریتییەی کە سەردەمی کۆن و سەدەکانی ناوەڕاست و نوێ لەیەکتر جیا دەکاتەوە. ئەوان ئاماژە بەوە دەکەن، سۆزەکان ئەو جۆرە پچڕان و دابڕانە زەمەنییانە ناناسن، بەڵکوو بە شێوەیەکی نەرم و نیان بەپێی سەردەمەکان دەجووڵێن و دەگۆڕدرێن و خۆیان دەگونجێنن، بەپێی گۆڕانکارییە سیاسی و ئایینی و تەکنەلۆژییەکانیش دادەڕێژرێنەوە. بۆیە لێکۆڵینەوە لە سۆزەکان ئەوە لە مێژوونووس دەخوازێت، کە خۆی لە سنووری سەردەم (قۆناغ)ە مێژوویییەکان ڕزگار بکات و شێوازێکی مێژووییی ماوەدرێژ بگرێتەبەر.

جگە لەوەش زۆربەی تیۆریستەکانی مێژووی سۆزەکان، داوای (بەیەکداچوونی مەعریفی زیاتر) دەکەن. چونکە ناتوانرێت سۆزەکان بە دابڕان لە دەروونناسی، مرۆڤناسی، زمانناسی، زانستی مێشک و دەمار و… تاد لێی بکۆڵرێتەوە، ئەمەش وایکردووە، ئەم کایە ببێتە یەکێک لە کراوەترین بواری هاوکارییە توێژینەوە هاوچەرخەکان. لەم ناوکۆیەدا (ستیرنز) ئاماژە بەوە دەکات، کە بەرهەمی مێژوونووسان دەتوانن ڕاستەوخۆ لە پەرەپێدانی توێژینەوەی کۆمەڵایەتی هاوچەرخدا بەشداری بکەن، هەروەک مێژوو خۆی دەبێتە ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لە ئێستا، نەک تەنها ڕابردوویەکی مردوو[13].

بەمشێوەیە دەتوانین بڵێین مێژووی هەستەکان تەنها هەوڵێکی ڕۆمانسی نییە، بۆ زیندووکردنەوەی سۆزە لەبیرکراوەکان، بەڵکوو پڕۆژەیەکی زانستی ڕەخنەگرانەیە، کە سەرلەنوێ پرسیار لە بنەڕەتەکانی خودی مێژوونووسی دەکات. ئەویش بە سەرنج خستنە سەر سۆزەکان، تیشک دەخاتە سەر پەراوێزخراو و فەرامۆشکراوەکان، دەنگ و شوێنیش بۆ مرۆڤە بێدەنگەکانی مێژوو دەگێڕێتەوە، وەک: ژن، منداڵ، پەراوێزخراوەکان و تەنانەت جەستەکانیش. ئەوە مێژووی چرپە و فرمێسکەکانە، نەک تەنها مێژووی گوتار و شمشێرەکان.

بەم واتایە مێژووی سۆزەکان تەنها کایەیەکی نوێ نییە، بەڵکوو بانگهێشتکردنێکە بۆ سەرلەنوێ بەخۆداچوونەوە، بۆ ئەو بیرکردنەوانەی بەرامبەر بە مێژوو هەڵمانگرتووە، و دان بەوەشدا بنێین، کە ئەوەی مرۆڤەکان بە درێژاییی سەردەمەکان دەجووڵێنێت، تەنها بەرژەوەندی و عەقڵانییەت نییە، بەڵکوو خۆشەویستی و توڕەیی و ئازار و ترسیشە.

(٢٨/٦/٢٠٢٥)

[1] (FRANCESCO BUSCEMI: What is the History of Emotions? Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani, (https://oajournals.fupress.net/index.php/cromohs/article/download/11714/11236/13335).

[2] ( Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani, What is the History of Emotions? (Cambridge: Polity Press, 2018).

[3] ( William M. Reddy, The Navigation of Feeling: A Framework for the History of Emotions (Cambridge: Cambridge University Press, 2001).

[4] ) Barbara H. Rosenwein, Emotional Communities in the Early Middle Ages (Ithaca, NY: Cornell University Press, 2006).

[5] ) Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani, What is the History of Emotions? (Cambridge: Polity Press, 2018).

[6] ) FRANCESCO BUSCEMI: What is the History of Emotions? Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani.

[7] ) FRANCESCO BUSCEMI: What is the History of Emotions? Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani.

[8] ) FRANCESCO BUSCEMI: What is the History of Emotions? Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani.

[9] ) FRANCESCO BUSCEMI: What is the History of Emotions? Barbara H. Rosenwein and Riccardo Cristiani.

[10] ) Monique Scheer: Are emotions a kind of practice (and is that what makes them have a history)? A Bourdieuian approach to understanding emotion, (https://philpapers.org/rec/SCHAEA-6), (28/6/2025).

[11] ) Peter N. Stearns, Shame: A Brief History, University of Illinois Press, 2017.

[12] ) Peter N. Stearns, Shame: A Brief History, University of Illinois Press, 2017.

[13] ) Peter N. Stearns, Shame: A Brief History, University of Illinois Press, 2017.

The post مێژووی سۆزەکان appeared first on ژنەفتن.

سێگۆشەی ئارەزوو

مرۆڤ وەک گەورەترین نهێنی دەمێنێتەوە، گێڕانەوەش وەك یەكەم گەڕانی ڕۆحی مرۆڤ، هەمیشە زانستەکانی دیكەی بە دوای خۆیدا ڕادەكێشێت. بەڵام لەگەڵ هەموو پێشكەوتە جیاوازەكانیش ئەگەر خەیاڵ نەبێت، مرۆڤ ناتوانێت بە تەنیا ئارەزووی شتێک بکات، بەو مانایە ئارەزووی مرۆڤ جگە لە بابەتی بەدواداگەڕان پێویستی بە لایەنی سێیەم هەیە، کە ڕێنماییی ئەو شتە بكات، کە ئارەزووی دەکات، دەشێ لایەنی سێیەم لە دەرەوەی ڕووداوی گێڕانەوەدا، خەیاڵ بێت. و لە ناوەوەی گێڕانەوەشدا ڕكابەر.

بەو شێوەیە لە گێڕانەوەدا پەیوەندی لەنێوان پاڵەوان و نێوەندگیردا سەرهەڵدەدات، بە مانایەكی دیكە لەگەڵ ڕەخنەگری فەرەنسی ڕێنێ ژیرار و (سێگۆشەی ئارەزوو- مثلث الرغبة)دا تیشک دەخەینە سەر گێڕانەوە و خواستی لاساییكردنەوە. (ڕێنێ ژیرار) پێمان دەڵێت، کە ئارەزووەکانمان لە ئێمەدا بوونیان نییە، تەنها لاساییكردنەوە و دەنگدانەوەی ئارەزوو و خواستەکانی ئەوانیدیكەن، هەرگیز ئارەزووەکانمان پاڵنەری تاکەکەسی نین، بەڵکوو پاڵنەری بە کۆمەڵ و کۆمەڵایەتین.

كەواتە بۆ ڕوونکردنەوەی گەورەترین و ئاڵۆزترین بابەتەکانی پەیوەست بە هۆشیاری مرۆڤ و (ئارەزوو)ەوە قسە لە پرسی ئازادی هەڵبژاردن (خەیاڵی هەڵبژاردن) دەكەین. لەو قسەكردنەشدا مەبەست ئەوەیە، کە بڵێین پەیوەندی نێوان کەسی ئارەزووخواز و بابەتی خوازراو پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ نییە، بەڵکوو بە نێوەندگیر(یان ڕكابەر)دا تێدەپەڕێت! لێرەوە بۆمان دەردەکەوێت، کە ئارەزوو فۆرمی نوێنەرایەتیکردنی ئارەزوو وەردەگرێت، کە هەر (سێ) لایەنەکەی ئارەزوو، واتە (کەسی ئارەزووخواز و نێوەندگیر و مەبەستی خوازراو) دەگرێتەوە. ڕێنێ ژیرار لە بنیاتنانی ئەم تیۆرییەدا پشت بە تیۆریی لاساییکردنی (ئەفلاتون) دەبەستێت، کە (ئەرستۆ) فراوانتری کردووە و ڕەهەندێکی ڕەفتاری بۆ زیاد کردووە، كە بە گێڕانەوەی خەیاڵی ناسراوە. بەو مانایەش بە بۆچوونی ژیرار، ئەو بیرۆکەیەی کە هەموو ساتێک ڕۆڵی ئارەزوو-پاڵنەر لە گێڕانەوەدا دەگێڕێ و هەموو بیرۆکەکانی دیکە بۆی دەگەڕێنەوە، سێگۆشەی ئارەزووە.

ئەنترۆپۆلۆژیست و ڕەخنەگری ئەدەبی (ڕێنێ ژیرار Réne Girqrd) لە ساڵی ١٩٢٣ لە شاری (ئەڤینۆن)ی فەرەنسا لە باوکێکی کۆماریخواز و عەلمانی و دایکێکی دینداری کاسۆلیکی لەدایک بووە. لە نێوان ساڵانی ١٩٤٣ بۆ ١٩٤٧ لە قوتابخانەیەکی ئامادەیی لە (پاریس) پسپۆڕی مێژووی سەدەی ناوەڕاست بووە، دواتر لە ساڵی ١٩٤٧ بۆ خوێندن گەشت بۆ (ئەمریکا) دەکات و لە ساڵی ١٩٥٠ بڕوانامەی دکتۆرای لە زانکۆی (ئیندیانا) بەدەست هێناوە، هەر زوو لەوێ ئەدەبیاتی خوێندووە. پاشان لە ساڵی ١٩٥٧ ڕووی لە زانکۆی (جۆنز هۆپکینز) کرد، لە ساڵی ١٩٦٦ بەشداری سیمپۆزیۆمێکی (ندوة) نێودەوڵەتی لەسەر (زمانی ڕەخنە و زانستە مرۆیییەکان) دەكات، کە تێیدا بەشداربووان بریتی بوون لە ڕۆلان بارت، ژاک دێریدا و ژاک لاکان.. لە ساڵی ١٩٦٨ ژیرار لە زانکۆی (بوفالۆ) ڕووی لە وانەگوتنەوە کرد، تا ساڵی ١٩٧٢، دواتر بۆ زانکۆی (جۆنز هۆپکینز) گەڕایەوە. لە ساڵی ١٩٨٠ جێیهێشت و ڕووی لە زانکۆی (ستانفۆرد) کرد و تا دوای خانەنشینبوونی لە ساڵی ١٩٩٥ لەوێدا مایەوە و لە ساڵی ٢٠٠٥ پەیوەندی بە ئەکادیمیای فەرەنسییەوە کردووە و بووە ئەندامێکی دیاری ئەو ئەکادیمیایە. (ڕێنی ژیرار) لە كتێبی (الكذبة الرومانسية والحقيقة الروائية، ترجمة الدكتور ڕضوان ظاظا، و مراجعة الدكتور سعود المولى، بیروت 2008، ص522- )دا دەڵێت: مرۆڤ بۆ ئەوەی ئارەزووی شتێک بکات، پێویستی بە لایەنی سێیەم هەیە، کە (ڕكابەری) لەسەر ئەو شتە بكات، کە ئارەزووی دەکات، وەك چۆن قسە لە سێگۆشەی ئارەزوو دەكات، ئارەزووی لاساییكردنەوەش بیر دەخاتەوە و ئاماژە بۆ قووڵایییە کولتوورییەكەی دەكات.

سێگۆشەی ئارەزوو بۆ خوێندنەوەی ڕۆمان بەو ئەنجامە دەگات، کە پاڵەوانی ناو ڕۆمان کاتێک ئارەزووی هەر شتێک دەکات، پێویستی بە نێوەندگیرێکە كە لەسەر (بابەتی خوازراو- ئۆبێكت) ڕكابەری کەسی ئارەزووكەر (سوبێكت) بكات و ڕووناکی بکاتەوە. ئەوەی گوزارشت لەو پەیوەندییە سێ قۆڵییەش دەکات (بۆشاییی خوازە)یە، دەتوانم بڵێم بۆشاییی خوازە، بۆشاییی خەیاڵی نێوان ئارەزووخواز و ڕكابەرە، کە بە شێوەیەکی سروشتی سێگۆشەکە بەیەكترەوە دەبەستێتەوە. كتێبی ناوبراودا ئارەزوو وەک گێڕانەوە ناو دەبات.

لە ڕوانگەی ژیرارەوە لە ڕۆمانی (دۆن کیشۆت)دا ئەوە دۆن کیشۆت و ئەمانیسی ڕاستگۆیە دەستبەرداری ئیمتیازە سەرەتایییەكانی فەردانیەت بوون، واتە چیتر دۆن كیشۆت ئارەزووی خۆی هەڵنابژێرێت، بەڵکوو ئامادیس بە ناوی خۆیەوە هەڵیاندەبژێرێت. لەوێشەوە بەپەلە بەرەو ئەو بابەتانە دەڕوات کە (مۆدێلی سوارچاکی)یە، (واتە ڕێنی ژیرار مۆدێلی سوارچاكی وەك نێوەندگیری) ئاماژە پێ دەکات و بە نێوەندگیری ئارەزوو ناوی دەبات. بە بۆچوونی ژیرار، ژیانی سوارچاکی لە لاساییكردنەوەی خەونەکانەوە هاتۆتە بەرهەم.

بەڵام کێشەی مرۆڤی مۆدێرن بێهودەییە، وەك چۆن ئەو مرۆڤە خۆبەزلزانە ڕۆمانسییە ناتوانێت ئارەزوو لە قووڵاییی خۆیەوە دەربهێنێت، بەڵکوو لە کەسانی دیکەی قەرز دەکات. پاڵەوانەکانی فلۆبێر جگە لەوەی خۆیان مۆدێلێکن و دەتوانرێت وەك جووڵە، تۆنی دەنگ و جل و بەرگ لاسایی بکرێنەوە، بەپێی ئەویدیکەش كار دەكەن. لە ڕۆمانەكانی فلۆبیردا ئیما بۆڤاری لە ڕێگای پاڵەوانانی ڕۆمانە ڕۆمانسییەکانەوە، كە خەیاڵیان سیخناخ كردووە، هەست بە ئارەزووی خۆی دەکات. واتە كاراكتەرەكانی فلۆبیر دووچاری هەمان نەزانی و هەمان لاوازی و نەبوونی و هەمان کاردانەوە و ملکەچی پێشنیاری هەمان ژینگەی دەرەکیین، هەموو ئەوانەش بەهۆی نەبوونی پێشنیارێك لەلایەن خۆیان و ناوەوەی خۆیانەوە.

دەشێ بە بۆچوونی ڕێنێ ژیرار هەموو بەرهەمە خەیاڵییەکان لە دوو بنەمادا كۆ بكەینەوە، چونكە بەرهەمە خەیاڵییەكان خەسڵەتە لاوەكییەكانیان زۆر تێدا بڵاوە. بۆیە بۆ بنەمای یەكەم، دەتوانین باس لە نێوەندگیری دەرەکی بکەین، كە مەودایەكی تەواویان لەنێواندا هەیە، بۆ ئەوەی ئەگەرەکانی گێڕانەوە لە ڕۆمانەكاندا بەیەكدا نەچن، یان نەبادا نێوەندگیری یەکێکیان ئەویدیكەیان داگیر بکات. بنەمای دووەم، دەشێ باس لە نێوەندگیری ناوەكی بکەین، کاتێک كاراكتەری ڕۆمانەكان بەیەكدا دەچن، یان دوو بازنە لە گێڕانەوەدا بە قووڵی بەنێو یەکتردا تێدەپەڕن! لە بنەمای یەكەمدا لە ڕووی ماددییەوە تا ئەندازەیەك دەتوانین مەودای نێوان بابەت و کەسی ئارەزووخواز بپێوین، بەڵام لە بنەمای دووەمدا لە ڕووی مەعنەوییەوە مەودای نێوانیان ناپێورێت. دۆن کیشۆت و ساشۆ قوربانیی ماددیین و ناتوانرێت نێوانیان لە مەودای کۆمەڵایەتی و فیکریی تەجاوز بكرێت. بەڵام لە ڕووی مەعنەوییەوە هاوخەیاڵن. بۆیە لە ڕووی مەعنەوییەوە لاساییكەرەوەی خەیاڵن و ئەوانەی حەز لە گەمەی خەیاڵی دەكەن، دووچاری دووبەرەكی ناوەكی دەبنەوە، چونکە بونیادی خەیاڵی بە خێرایی دەبێ بە بڕوا و ھاوشێوەکردنە ماددییەکە دەڕووخێنرێت و سروشتی ئەبستراکت وەردەگرێ و لەوێشەوە پارچەپارچەبوون و نیگەرانی پیادە دەكات. بەڵام هەردووكیان لەسەر شاردنەوەی بوونی بابەتی نێوەندگیری کۆکن.  

كەواتە نێوەندگیری خەیاڵی هەمیشە دەڵێ هەموو ئەم بابەتانەی تۆ هیچ نین جگە لە وەرگێڕانێکی جوانکارییانەی خەیاڵ نەبێت. بەو مانایەش نێوەندگیری ناوەكی ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە هەموو ئەو ئارەزووانەوە دەكات، كە هەمووان بەرگری لێ دەکەن. لێرەوە دەتوانین بڵێین كێشەی پەیامی ڕۆمانی كلاسیكی لە دەستنیشانكردنی چەمكی ئارەزوو دەگەڕێتەوە بۆ بەرجەستەكردنی خودبوون. (بۆ زێتر بەدواداچوون بڕوانە ل37، ه.س.پ).

ئارەزوو و ڕكابەریكردن

لە مۆدێرنەدا چەمكی ڕکابەری بەهۆی هاویەكبوونی دوو ئارەزووكەر بۆ یەک بابەت سەرهەڵنادات، بەڵکوو بابەت ئارەزووی خود دەکات. دۆزینەوەی مۆد ئاسانترین دیارخەری ئەو بێهودەیییەیە، کە ئەمڕۆ لەگەڵ خۆی دەمانبات. ئێمە دەبینین بۆ نموونە ژنان ژیانیان بە کڕینی جل و بەرگ و ئیکسسوارات بەسەر دەبەن، نەك بۆ ئەوەی سوودی لێوەرگرن، بەڵكوو بۆ ئەوەی لاسایی بکەنەوە، لەبەر ئەوەی بابەت ئارەزوویان دەكات. هەروەک چۆن ئەو گەنجانەی کە لاساییی ئەستێرەکانی وەرزش، یان سینەماكاران دەکەنەوە و هەریەک لەمانە زیادەڕەوی لە سۆز و جیاوازی کەسی و چێژی خۆیان دەکەن، کە هەیانە، یان بە شێوەیەكی سروشتی پێیان بەخشراوە. مرۆڤایەتی بۆ ئەوەی هەوڵبدات کەسایەتییەکی تر جگە لە کەسایەتیی خۆی وەربگرێت، هەوڵ دەدات لە ڕێگای لاساییكردنەوە خۆی بگۆڕێت بۆ کۆپییەکی ڕووکەش. هەڵبەتە ئەوە ڕێگایەكە، کە مرۆڤی مۆدێرن لە ناوەڕۆکەکەی بەتاڵ دەكاتەوە و وای لێ دەكات تووشی بۆشایی و بیابانبوونی ڕۆحی و بە بابەتبوون بێت.

مرۆڤی تەكنۆلۆژی (مۆدێرنە) ئیگۆیەکی هەیە، کە لە خۆیدا توانای ئارەزووكردنی خۆی لە پێناو بەبابەتبوون لەدەست داوە. ئەگەرچی لە ڕووی تەكنۆلۆژییەوە هەمیشە بەرەو پێش دەچێت، بەڵام هەتا لە كۆكردنەوەی زانیارییەكان و چالاكییەكانیشدا هاوتای لاساییکردنەوەی سۆز و سۆزی تاکە جیاوازەکان نییە. ئێمە جلوبەرگێکی ئارەزوومەندانە و سۆز و شکۆمەندیی خۆمان دەپۆشین. چالاکیی خەیاڵی ئێمە لە هەموو تەمەنەکاندا پەیوەستە بە سێگۆشەی ئارەزووەوە. بەو مانایەی كە مرۆڤ لە سیحری سێگۆشەی ئارەزوو دەرناچێت، كە دەرچوو، تووشی بەبیابانبوون دەبێتەوە.

مرۆڤ سیحری ئارەزووی لێ نابێتەوە، تەنها لە لێواری مردندا نەبێت. لە وەسفەکەی ڕێنێ ژیراردا ڕوونە کە لاساییکردنەوەی کوێرانەی پیاوانی ئایینی یان بانگخوازێک لە وەسوەسەی سەرسامبوون بە یاریزانێکی تۆپی پێ، كەمتر نییە. بۆیە ئەوانەی توانای بیرکردنەوەی سەربەخۆیان نییە، ئەوانەی هەستە ڕاستەقینەکانیان لە تێکەڵەیەکدا لەدەست دەدەن، بە شێوەیەکی شەخسی ئارەزووی ئەویدیكەی دراوسێ دەكەن، لە بێهوودەییدا دەژین. بە كورتی ڕێنێ ژیرار ئاماژە بە کورتە قسەیەکی بیرمەند (ماکس شێلەر) دەکات، كە دەڵێت: مرۆڤ یان خودایەکی هەیە یان بتێکی هەیە. لەوێوە باسی ئەوە دەکات، چۆن مرۆڤ بزانێت کە خۆبەزلزانە؟ بۆچی (بۆ نموونە) زۆربەی چیرۆکە خۆشەویستییەکان دوای هاوسەرگیری شکست دەهێنن؟ بێگومان چونکە ئەو خۆشەویستییە پەلەی تێدا كراوە. خۆشەویستی پاڵنەرێکی ڕاستەقینەی هەستەکان نەبووە، بەڵکوو لەبەر لایەنی سێیەمە كە ئیرەیی وڕوژاندووە، خۆبەزلزانینەکەی ناوەوەی وڕوژاندووە بۆ ئەوەی کێبڕکێ بکات. بەڵام دوای ئەوەی مەترسی ڕکابەرەکەی تێپەڕاندووە، دوای ئەوەی كە ئەویدیكەی ڕكابەردەبڕێت، ئیتر دەكەوێتە بۆشایییەوە، ئیتر ئیرادەی ئازادیی خۆی بەجێ دەهێڵێت و دەبێتە عاشقێكی شكستخواردوو.

بە دیوەكەی دیكەش لەبیرمان نەچێ بەدەرنانی ڕكابەر و غیابی پەیوەندی لەگەڵ ئەویدیکەدا کەسایەتی دووچاری شێوانی دەروونی دەكات. كەواتە وەك چۆن خۆبەزلزان نابێتە هۆی ڕەزامەندی. نەرگزییەتیش نابێتە هۆی ڕەزامەندی، بەڵکوو لە دوو لاوە دەبێتە هۆی بریندارکردن. بەو مانایەش سڕینەوەی هێڵی نێوان خود و ئەوی تر، لە ناوەوە و دەرەوەدا مرۆڤایەتی بریندار دەكات.

لە نێوان نەرگزییەت و خۆبەزلزان و سڕینەوەی ئەویدیكەدا ئەزموونی سەركەوتوو بریتییە لە پارێزگاریكردن لە مەودای پەیوەندییەكان ئەوەی (ئارسەر شوبنهاوەر) وەك (دووفاقی ژووژك- معضلة القنفذ) قسەی لێ كردووە. (هونەركاری ئەدەبیش لەوەدایە كە ئاست و مەودای ڕەگەزە ئەدەبییەكانی بپارێزێت) واتە بەبێ ئەوەی لە پەیوەندیدا بڕێک – کە ڕەنگە زۆر بێت – زیان بەیەكتر بگەیەنین و بێتە هۆی لاوازبوونی پەیوەندییە مرۆیییەکان، پێویستە لە پەیوەندیگرتندا مەودایەك هەبێت، یان بە مانایەكی دیكە پێویستە سنووری ئازادیی یەكتری بپارێزین.

(هونەركاری ئەدەبیش لەوەدایە كە ئاست و مەودای ڕەگەزە ئەدەبییەكانی بپارێزێت)

كەواتە درووستی پەیوەندی نێوان خود و ئەوی تر، نێوان ڕەگەزێك و ڕەگەزێكی دیكە، هەر ئەوە نییە، كە خود بەدوای ئازادیی خۆیدا دەگەڕێت، بەڵكوو ئەوەیە، كە بە دوای ئازادیی ئەوی تری خۆیدا دەگەڕێت، لە ئەوی تردا. لەو زنجیرە گەڕانەدا، لە ئەرزشدانان بۆ ئازادیی ئیگۆ درێژ دەبێتەوە بۆ ئەوەی ئەویدیکەش بە ئازادیی خۆی بگات. بەو مانایە خۆخۆشەویستن بە نەرێنی تەماشا دەكرێت، تا ئەو ئەندازەیەی کە خود ئەویدیکە لە بەرژەوەندیی خۆیدا بێبەها نەکات! ڕێز لە سنووری ئازادییەكانی ئەویدیکە بگرێت. كەواتە بەریەککەوتنی درووستی پەیوەندییەكان بەو مانایە دێ، کە هەمیشە دووری نێوان خۆت و ئەویدیكە لە ڕێگای داننان بە سنوورەكانی ئازادی بپارێزیت. لە بەرانبەردا خۆبەزالزان و نەرگزییەت بریتییە لە کاڵکردنەوەی سنوورەکانی ئازادی. پەیوەندیی درووست و ئەرزشدانان بۆ ئازادی و ئازادیی ئەویدیكە شادیبەخش و دڵخۆشکەرە. واتە کاتێک دوو شوناس پێکەوە کۆ دەبنەوە، یەکتری تەواو دەکەن، چێژ و شادی بە یەک دەبەخشن. ئەگەرچی وەك (زیگمونت باومان) دەڵێت دەست بخەیتە سەر هەر بژاردەیەک، شتێک بەدەست دەهێنیت و شتێک لەدەست دەدەیت. هیچ ڕێگایەکی تر نییە. بەداخەوە ناتوانیت هەردووکیانت هەبێت. بۆیە خەڵک خۆی بۆ یەکلا نابێتەوە، ڕاڕا و دوودڵە. ئەگەرچی هەمیشە چانسی ژیانێکی تر هەیە.

ئەفسانەی ئارەزوو و ئەفسانەی گێڕانەوە

لە ڕۆمانی (غەریب)ی (ئەلبیر کامۆد)ا پاڵەوانە زیندانیکراوەکەی دەڵێ: سەرەتای بەندیم سەخت بوو، بەڵام هەوڵمدا و بەسەرییدا تێپەڕیم. من لە زینداندا بە ئارەزووی ئازار دەچووم، ئەوەش شتێکی ئاسایی بوو. هێشتا گەنج بووم، تەنیا بیرم لە (مێری) نەدەکردەوە، بەڵکوو بیرم لە هەموو ژنێک دەکردەوە. بیرم لە هەموو ژنێک دەکردەوە. لە هەموو ئەوانەی کە لە ژیانمدا ناسیبووم. لە ڕێگای ئەفسانەی ئەو گێڕانەوەیەدا لە ئەفسانەی ئارەزوو و ئارەزووی ئەفسانە دەگەین. تێدەگەین، كە ئارەزوو و ئەشکەنجە لێكدوور نیین، بۆیە بیرکردنەوە لە مێینە و ئارەزووکردنیان لەناو زینداندا، واتە بەدیهێنانی ئارەزووەكانم، كە خەونی ئارەزووی ئەویدیكە ڕەنگ دەكات. بەڵام ئایا زیندانیکردن کاریگەریی نەرێنی لەسەر بینینی خەونەكانی من نییە، بۆ تێرکردنی خەونی ئەو ئارەزووانەی كە پێشتریش لە دەرەوەی ژووری ڕەشدا هەر خەون بوون، ئایا لە زینداندا خەونی ئارەزوو ئەفسانە نییە؟

(ئەلبیر كامۆ) لە ڕۆمانی (غەریب)دا هەوڵ دەدات دەست بۆ خەونی ئەو پرسیارە سەرەكی و لاوەكییانە بەرێت و بڵێ کەسایەتیی زیندانیكراو گوزارشت لە دیاردەیەکی نەرێنی دەکات، بەدیوەكەی دیكەش ئەوە دەخاتە ڕوو، كە ئارەزووە بەدینەهاتووەكان بەبێ ئازادی مەیسەر نابێت، بەڵام خۆ ئارەزوو چ لە ناوەوە بێ یان لە دەرەوە هەڵگری هیچ فۆڕمێك نییە. ئایا ئەوانەی ئازاد نیین فۆڕمییان هەیە؟ بێگومان خەونی بە فۆڕمبوونیش بۆ خۆی پرسیارە، بۆخۆی ئەفسانەیەكە و مێژووی سەرکوتکردن لەناو کەسایەتی (كاراكتەری) ڕۆمانی غەریبدا دەینووسێتەوە!

كەواتە ئەفسانەی ئارەزووكردن، ئەفسانەی هەموو ئەو خەونانەیە، ئەفسانەی هەموو ئەو فۆڕم و بێ فۆڕمانەیە، كە لە ئەفسانەی گێڕانەوەی (غەریب)دا ڕەنگی داتەوە. بۆ نموونە (ئەمڕۆ دایكم مرد) هەر بێ فۆڕمی نییە، خەیاڵی نامێژووییشە! (غەریب) بە خەیاڵی نامێژوویییەوە دەناسرێتەوە. هەر لە سەرەتاوە دەبینین لە ڕۆمانی (سوور و ڕەش)ی (ستاندال)دا مەودای نێوان پاڵەوان و نێوەندگیرەکەی کەمتر نییە، لە هاوتاکەی لە ڕۆمانی مادام بۆڤاریدا. بەڵام (ئەمڕۆ دایكم مرد) وەك دەستپێكی ڕۆمانی غەریب ئەم مەودایە تێدەپەڕێنێ و ئیرادەی ئازادی دەچەسپێنێ، ئەوەش ئەوەیە، کە لە بنەڕەتدا جیهانی سەربەخۆ لەو جیهانانە جیا دەکاتەوە، کە لە سەرەوە باسمان کرد. لە هەردوو باردا ئەفسانەکانی گێڕانەوە، ئەو خەونە زۆر کۆن و نوێیانەن کە بەڵگە بۆ سەلماندیان لە بەردەستدا نییە، تەنها بەڵگەیەك كە هەبێت، ئەوەیە، كە لەسەر ئەفسانەی ئارەزووە چەپێنراوەكانی مرۆڤ درێژ دەبنەوە. چونكە ئەفسانەكانی ئارەزوو، ئارەزوو ئەو خەونانەن، كە ئەگەرچی چەپێنراون، بەڵام ڕەگەز و پێكهاتەکانیان شاراوە نیین، لەبەر هەندێ هەرچۆنیان لێك بدەینەوە لە سنووری مرۆڤ و دەروونی مرۆڤ دەرناچن. لە بنەڕەتدا ئارەزووی گێڕانەوە بۆ ڕاڤەكردنی جیھان، یان وەك بەرپەرچدانەوەی مرۆڤی سەرەتایی لە بەرانبەر ھێزە سروشتییە ناسراو و نەناسراوەکاندا داڕێژراون، بۆیە بەردەوام زاراوەی ئەفسانەی ئارەزوو تێكەڵ زاراوەی ئەفسانەی گێڕانەوە و ئاوێتەی ئەمڕۆ و دوێنێ دەبێت.

ئەفسانە قسەکردنە. بەڵام هیچ قسەكردنێك نییە، لە مێشکماندا یەکسەر پێکدادان لەگەڵ سێگۆشەی ئارەزوو درووست نەكات

بە شێوەیەكی گشتی لەو نووسینەدا دەمەوێ لە ڕێگای (رۆلان بارت-أسطوريات، ترجمة د. قاسم مقداد، وصدرت عام 2012 عن دار التكوين،)ەوە خەسڵەتی مێژووییبوون لە ئەفسانەی گێڕانەوە و ئارەزووی گێڕانەوە بكەمەوە! ئەگەرچی مێژووی گێڕانەوە لە ئوستوورە نزیكە..

بە مانایەكی دیكە دەمەوێ بۆ ئەفسانەی ئارەزووی گێڕانەوە هانا بۆ لێكدانەوە جیاوازەكانی بارت‌ بەرم. چونكە ڕۆلان بارت وەك ئەنترۆپۆلییستەكان لە ئەفسانە ناكۆڵێتەوە، بەڵكوو وەك ڕەخنەگرێكی مۆدێرنی ئەدەبی قسە لە جۆرێكی دیكەی ئوستوورە دەكات، ئەویش ئوستوورەی سەردەمە! ئوستوورەی سەردەم لە ڕێگای ئارەزووی گوتارەوە، ڕابردوو و ئێستا و داهاتوو بەیەكەوە دەبەستێتەوە. لە (ئوستوورەی ئەمڕۆ)دا بارت پێناسەیەک، یان وردتر کۆمەڵێک پێناسە، بۆ ئەفسانە دەخاتە ڕوو و دەڵێ ئوستوورە سیستەمێکی پەیوەندییە، نامە و فۆڕمێکە لە مانادا، هەموو فۆرمێکیش ملکەچی بەکارهێنانی بە کۆمەڵ و ملکەچی خواستەکانی گوتارێکە کە دەگۆڕێت بۆ ئەفسانە، وەك شێوەی قسەکردن، نووسین، وێنە، پڕوپاگەندە، وەرزش، چالاکییە کولتووری یان کۆمەڵایەتییەکان. كەواتە ئەفسانە لای بارت نە چەمکە، نە بیرۆکەیە و نە شتێکە. بەو مانایەش ڕۆلان بارت ئەو کەسەیە کە ئەفسانە زیندوو دەکاتەوە و ئەو کەسەیە کە ئەفسانە دەکوژێت.

ئەفسانە قسەکردنە. بەڵام هیچ قسەكردنێك نییە، لە مێشکماندا یەکسەر پێکدادان لەگەڵ سێگۆشەی ئارەزوو درووست نەكات، هیچ ئوستوورەیەك نییە، دژایەتییەك لە پرۆسە و ڕێکخستنەوەی گرامەر دروست نەکات. ئەفسانە لە پێناسەی (بارت)دا ئەو ڕێگایەیە (بۆ نموونە کە نامە خۆی پێدەگەیەنێت) کەواتە بەرهەمی (قسەکردن – الكلام)ە، نەوەک زمان (اللغة). هەمیشە ئەوەی دەگوترێت شتێک دەشارێتەوە، بەڵام چۆنیەتیی گوتنی ئەوەی دەگوترێت گرنگە، نەك شێوانەكەی. لە ڕاستیدا ئەفسانە نە درۆیە، نە دانپێدانان، بەڵکوو ئارەزووی گێڕانەوەیە.

هەولێر 9/2/2025

The post ئارەزووی گێڕانەوە، ئاشكراكردنی ئارەزوو appeared first on ژنەفتن.

گەردوونی بینراو بەشێکی گەردوونە، نەوەک هەمووی. گەردوونی نەبینراو (Invisible Universe) ڕووبەرەکەی زیاترە، بگرە بێسنوورە. گەردوون ماددە (مەتێریەڵ) و وزە دەگرێتەوە. بەپێی لێکدانەوە زانستییەکان تەمەنی (46) میلیارد ساڵی ڕووناکییە و لە کشانی بەردەوامیشدایە. ئەم کشانە پێوەندیی بە سروشت و شێوەیەوە هەیە، کە کێشکردن (Gravity) و وزەی تاریک (dark energy) هەڵیدەسووڕێنن. کێشکردن ئەو هێزەیە، ماددە ڕادەکێشێت و دەیەوێت کشانی گەردوون خاو بکاتەوە، لە کاتێکدا وزەی تاریک بە پێچەوانەوە هەوڵ دەدات ئەو کشانە درێژەی هەبێت.

تیۆریی دۆخی چەسپاو (steady state theory)، کە لە ساڵی (1948)دا دەرکەوتووە، پێی وایە گەردوون وەک چۆن بێسەرەتایە، ئاوا بێکۆتاییشە، بەو مانایەی نە لە ڕووی کاتەوە سنووری هەیە و نە لە ڕووی شوێنیشەوە. پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت، کە ماددە بەردەوام لە گەردووندا دەردەکەوێت. لە ساڵی (1964)دا ڕووداوێک ئەم تیۆرییە دەهەژێنێت، کاتێ شەپۆلێکی کارۆمۆگناتیسی (Electromagnetic radiation) لە قووڵاییی گەردوونەوە دێت و وا لێک دەدرێتەوە، کە پاشماوەی لەدایکبوونیەتی. بۆ میلیاردان ساڵ دەگەڕێتەوە و بە تیشکی پاشخانی گەردوونی (cosmic background radiation) ناوی دەبەن. دواتریش بە تەقینەوە مەزنەکە (Big Bang) دەناسرێت. ڕاستییەکەی پێشتر (جۆرج لۆمتەر) لە ساڵی (1927)دا ڕایگەیاندبوو. لەمەوە گوترا گەردوون ئەزەلی نییە، بەڵکوو لە کۆندا، دروستتر (3.7) میلیارد ساڵ لەمەوبەر لە خاڵێکی کاڵەوە، وەک ئەوەی هیی نووکی قەڵەمی ڕەساس بووبێت، دەستی پێ کردووە. چووەتە دۆخێکی زۆر گەرمەوە و تەقیوەتەوە، بەو مانایەی لەوێدا پاڵەپەستۆ بێکۆتا بووە و بارستاییش لە سفر نزیک کەوتووەتەوە، تا ئەم تەقینەوەیە ڕووی داوە و گەردوونی لێ هاتووەتە بەرهەم. لەو ساتەوە دەستی بە کشان کردووە. ئەمڕۆ وا مەزەندە دەکرێت ئەمسەر و ئەوسەری، کە لە شێوەی چەترێکی کراوەدا خۆی دەردەخات، بریتی بێت لە (92) میلیارد ساڵی ڕووناکی. واتە نیوەتیرەی ئەو فرەوانبوونە (46) میلیارد ساڵی ڕووناکییە.

تیۆریی گەردوونی کوانتیکی (Quantic universe) پێی وایە چەند ماددە و وزە هەن لەم گەردوونەدا، گەردوون خۆی لە عەدەم دروستی کردوون، بەڵام عەدەمێکی کوانتۆم (quantum void). بەپێی یاسای کوانتۆم (quantum law) دەکرێت تەنێکی وردی وەک ئەلیکترۆن هاوکات لە دوو شوێنی جیاوازدا خۆی دەربخات. بۆ نموونە پشیلەیەک دەتوانێت لە یەک ساتدا هەم مردوو بێت و هەم زیندوو، بگرە کەسێک لە سەندووقێکدا بیبینێت. بە پشیلەی شرۆیدینگەر (Schrödinger’s cat) ناسراوە. بەپێی ئەم تیۆرییە ئەگەر بیخەیتە سەندووقێکەوە و سەری دابخەیت، ئەوە وەک ئەزموونێکی هزری (thought experiment) لەم ساتەوە تا دەیکەیتەوە، نازانیت، ئاخۆ هێشتا دەژی، یان مردووە. بەم شێوەیە ئەو لە هەردوو دۆخەکەدایە. عەدەمی کوانتۆم خاوەنی توانایەکی تایبەتە، کە بە وزەی بۆشایی (the void of energy) ناسراوە و بەهاکەی سفرە، بەڵام بەو سفرەوە نەلکاوە، بەڵکوو بە دەوریدا دەخولێتەوە، بگرە لێی دوور دەکەوێتەوە، کە لە ئەنجامدا وزەیەکی کاریگەر بەرهەم دێت و دەتوانێت ماددە دروست بکات، وەک چۆن ماددە جارێکی دیکە پێی دەکرێت وزە بێنێتە دی. لێرەدا ماددە و دژەماددە دەردەکەون. دووەمیان لە هەموو ڕوویەکەوە لە یەکەمیان دەچێت، تەنیا جیاوازیی ئەوەیە، بارگەی ئەلیکترۆنی (electric charge)ی هەیە. ئەوەیش بە سەرەتای تەقینەوە مەزنەکە دادەنرێت، کە وەک گوترا ئەم تیۆرییە لەسەر ئەو بنەمایە دامەزراوە، گۆیە گەردوون لە خاڵێکی وردی کاڵەوە دەستی پێ کردووە، بەڵام گەرمایییەکەی سنووری نەناسیوە، بە ڕادەیەک بووەتە سەرچاوەی هەموو شتەکان، بە کات و شوێنیشەوە. بەم شێوەیە گەردوون لە فرەوانبوونی بەردەوامدایە، کە دووریی ئەستێرە، هەسارە و گەلەگسییەکان بە جۆرێکی ڕێک دەهێڵێتەوە.

ئەمجارە تیۆریی یەکبەدواییەکی گەردوون (The cyclic universe theory)مان هەیە، کە پێی وایە ئەم گەردوونە یەکێکە لە بێژمار گەردوونەکان. هەم لە پێشیەوە هیی دیکە هەیە و هەم لە دوایەوە هیی تر دێت. واتە لە هەر تەقینەوەیەکدا گەردوونێکی دی پەیدا دەبێت، کە خاوەنی یاسای فیزیایی و ماتماتیکیی خۆیەتی. لە ناو دەچێت و دانەیەکی دی لە ڕێی تەقینەوەیەکی ترەوە شوێنی دەگرێتەوە. دەکرێت بگوترێت هەر گەردوونێک بەپێی ئەو خولە بێپسانەوەیەی لە کشان و ساردبوونەوە (expansion and cooling)دا، بە تەقینەوەی مەزن (big bang) دەست پێ دەکات و بە تێکشکانی مەزن، یان پووکانەوەی مەزن (big crunch) کۆتاییی دێت.

وەک گوترا ئەوانە تیۆرین و لە کەموکورتی بە دەر نین. زانینی ئێستای مرۆڤ لە سنووری گەردوونی بینراودایە، بەڵام بەردەوام هەوڵ دەدات زیاتر بدۆزێتەوە. واتە هەمیشە ڕووی لە نەزانراوە.

ئەوەی من لێرەدا خستوومەتە ڕوو، ئەلفبێی ئەو تیۆرییانەیە، دەنا بابەتەکە زۆر لەوە زیاتر و قووڵترە. بەو مەبەستە ئەو کورتەیەم لەو بارەیەوە نووسیوە، تا لەم ڕووەوە وێنەیەکی گشتی بخەمە بەر چاو. نایشکرێت وەک سەرچاوەی زانستی لێی بڕوانرێت، ئەگەرچی هەوڵم داوە زانیارییەکان بە دروستی بخەمە ڕوو. ئەوەی گرنگە، بەردەوامیی لێکدانەوەی گەردوونە. خاڵی هاوبەشی تیۆرییەکان، ئەوەیە، کە گەردوون ئاڵۆزە، سەرەتایەکی ڕوونی نییە، ناکرێت ڕاڤەکان لە خاڵێکدا بوەستن و ئەنجامێکی دیاریکراو بە دەستەوە بدەن.

ناتوانین بڵێین لێکدانەوەی گەردوون تەنیا تایبەتە بە زانایان، بەڵکوو هیی هەر کەسێکە، ڕووبەڕووی دەبێتەوە. ئایا بۆمان هەیە ڕاڤەی چەوت بۆ گەردوون بکەین؟ بەڵێ، مادام ئەو ڕاڤەیە تایبەتە بە خۆمان و بەسەر ئەوانی دیکەیدا ناسەپێنین.

ڕۆمان، کە مەبەست ئەو ڕۆمانەیە ئاستی واقیعی زانراو و زمانی ڕۆژانەی تێپەڕاندووە، لە گەردوون دەچێت، بگرە هەر خودی گەردوونە، بەوەی گەردوون لە ڕووی کات و شوێنەوە بێسنوورە. ڕۆمان کاتێ فرەئاڕاستە و فرەدەنگە، دەستنیشان ناکرێت، تا بڕیاری کۆتاییی لەسەر بدرێت. وەک چۆن گەردوون لە تێکڕای تیۆرییەکان گەورەتر و فرەوانترە، ئەوە ڕۆمانیش بە هەمان شێوە توانای هەیە دەیان تیۆری و ئاڕاستەی فەلسەفی بهێنێتە دی، بێ ئەوەی هیچ یەکێ لەو ڕاڤانە، بگرە تێکڕای ڕاڤەکانیش بتوانن وا خۆیان دەربخەن بەشی زۆری نهێنییەکانی ئەویان دۆزیوەتەوە، بەڵام بایەخی ئەم هەوڵانە لە بەردەوامییاندایە.

لێکدانەوەی دەقی ڕۆمانیش تایبەت نییە بە کەسانێکی دیاریکراو، بەڵکوو هیی هەر خوێنەرێکە بەری دەکەوێت، تەنانەت ئەو خوێنەرە گریمانەیییەی ڕۆماننووسیش، کە بە شێوەیەک لە شێوەکان ڕۆماننووسەکەیە. ئەگەر زانست لە ڕێی پێوەرە پۆڵایین و سەختەکانیەوە لێکدانەوەی گەردوون تەنیا بە هیی کەسانی پسپۆڕ دەزانێت، ئەوە ڕۆمان بەوەدا نە پێوەری هەیە و نە یاسای دیاریکراو، ڕێی هەر خوێنەرێک دەدات بە شێوازی خۆی بیخوێنێتەوە و لێکی بداتەوە. ئەو خوێنەرە دەتوانێت خوێندنەوە تایبەتەکەی ئاڕاستەی گەردوونیش بکات و بەو شێوەیەی ببینێت، کە لەگەڵ بۆچوونیدا ڕێک دەکەوێت. کاتێک زانست ناکەینە پێوەر، شتێک نامێنێتەوە بۆ ئەوەی چی ڕاستە و چی چەوت، مادام وەک گوترا نیازمان نییە ئەو ئەنجامەمان بەسەر ئەوانی دیکەدا بسەپێنین.

چەند پێمان وا بێت تەواو لە گەردوون گەیشتووین و بەشێکی زۆری نهێنییەکانیمان دۆزیوەتەوە، هێشتا کەمی لێ دەزانین. کاتێ دەڵێین گەردوون بە شێوەی ڕاستەوخۆ هەیە، بە هەڵەدا دەچین، بەڵکوو وەک دەقی ڕۆمانی فرەدەنگ ناڕاستەوخۆیە، کە پێشتر گوترا (گەردوونی نەبینراو) بێسنوورە. ڕۆمان چەشنی گەردوون هێزی کێشکردن و وزەی تاریک هەڵیدەسووڕێنن. کێشکردن هەموو توانای خۆی دەخاتە گەڕ، تا ماددە ڕابکێشێت و کشانی دەق خاو بکاتەوە، لە بەرانبەردا وزەی تاریک بە توندی بەرپەرچی دەداتەوە و دەیەوێت کشان درێژەی هەبێت، کە ئەوانە ناهێڵن سەرەتایەکی ڕوونی بۆ دیاری بکەین و بە خاڵی کۆتاییی بگەین. ڕۆمان وێنەی گەردوون خاوەنی یاسای فیزیایی و ماتماتیکیی خۆیەتی، کە دەکرێت بڵێین، نایاسا، یان ناپێوەر (non-standard)ن، نەوەک یاسا و پێوەر. لۆجیکەکان هیی ناوەوەی خۆین، نەوەک لە دەرەوە بۆی هاتبن.

ئەو ڕۆمانەی ئاستی زانراو تێدەپەڕێنێت، هاوکات لۆجیکی تایبەتی خۆیشی دەخاتە ڕوو، کە ڕێ نادات بە لۆجیکی زانراو بخوێنرێتەوە، بگرە هەر خوێندنەوەیەک لە ئاستیدا کورت دەهێنێت، ئەگەر بیەوێت بۆ ئاستی زانراوی بگەڕێنێتەوە. بە مانایەکی دی، ڕۆمان کاتێ دەتوانێت داهێنەر بێت، کە واقیعێک بە هەموو وردەکارییەکانیەوە تێک دەشکێنێت و لە ئاستێکی دیکەی جیاوازدا دەریدەخاتەوە. ناکرێت بۆ ئەو واقیعەی بگەڕێنینەوە، لە کاتێکدا خودی واقیعەکە تێپەڕێنراوە و نەماوە. ڕۆمانی داهێنەرانە بەرگەی هێرشی ئەو خوێندنەوانە دەگرێت، کە واقیعی زانراویان کردووەتە پێوەر و دەیانەوێت لەوێوە ڕووبەڕووی ببنەوە. واتە ئەو خوێندنەوانە زمانی ڕۆژانەیان تێدا بەرجەستەیە و خۆیان لە ئاستی زمانێکدا دەبیننەوە، کە چووەتە دۆخی ئاماژەوە و کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاوازی لێ کەوتووەتەوە. لێرەدا ئاستی میلـلی دەکەوێتە بەرانبەر ئاستی فەلسەفییەوە، کە دووەمیان نەدەهاتە کایەوە، ئەگەر یەکەمیانی تێک نەشکاندایە. ئەو ئاڕاستانەیش وایان کردووە دەقەکە کورت نەکرێتەوە، تا لە شێوەی ڕۆمانی ئاساییدا بخرێتە دۆخی ئایکۆنەوە و ماناکانی لە چەند دێڕێکدا پێشان بدرێن. ڕۆمانی فرەدەنگ بەو خەسڵەتە گەردوونییانەی هەیەتی، لە بینراو و نەبینراو پێک دێت، کە تەنیا توێژینەوەی بارگاوی بە فکری ڕەخنەیی دەتوانێت هەوڵی ئاشکراکردنی نەبینراوەکانی بدات، بێ ئەوەی بە خاڵێکی دیاریکراو بگات و ئەنجامێک بە دەست بهێنێت. ڕۆمانی جەماوەری بەوەدا لە ئاستی میلـلیدا ماوەتەوە، دەکرێت بە هەمان زمانی ڕۆژانە بخوێنرێتەوە، تا بگوترێت کوێی باشە و کوێی خراپ، وەک ئەوەی لە ڕەخنەی میلـلیدا هەیە، چونکێ لە یەک ئاڕاستە، یان لە یەک چیرۆکی زەبەلاحی ڕوون پێک هاتووە و بە ئاسانی کورت دەکرێتەوە، بگرە وەک تەنێکی فیزیکی لێی دەڕوانرێت، بەوەی تەنیا بریتییە لەوەی وا لەسەر کاغەزدا فۆرمی وەرگرتووە، بەڵام ڕۆمانی فرەدەنگ بێژمار چیرۆکی ورد و دیمەن لە خۆی دەگرێت. ئاستی جەماوەری تێپەڕاندووە و توانای هەیە خوێنەری جیاواز بدوێنێت، کە لێرەدا هۆشیاریی نووسەر و خوێنەر بەر یەک دەکەون. لەو بەریەککەوتنەدا وزە، ماددە و دژەماددە بەرهەم دێن، تا بەردەوام یەکتر نوێ بکەنەوە. گوترا بۆمان هەیە ڕاڤەی چەوت بۆ گەردوون بکەین، بە مەرجێ ئەو ئەنجامەمان تایبەت بێت بە خۆمان و بەسەر ئەوانەی دیکەیدا نەسەپێنین، کە ئەمە بۆ ڕۆمانیش دروستە. بەگشتی خوێندنەوەکان لە هەر ئاستێکدا بن، جووڵەن و بایەخیان هەیە، مادام لە بۆشاییی گەردوونی ڕۆمانی فرەدەنگ و فرەئاڕاستەدا شوێنیان دەبێتەوە. هەر ڕاڤەیەک دەیانی دیکەی جیاوازی لێ دەکەونەوە و ئەوانە ململانێ دێننە گۆڕێ. هێزی نووسین دەتوانێت درێژە بەو ململانێیە بدات، کە ڕۆمانی ئەمڕۆ بەرهەمی ململانێکانی ڕابردووە. شێوازەکانی نووسینیشی هەر ئەو پرۆسێسە هێناونی. من خۆم ئەو ئاڕاستانەی هێز بەو پرۆسێسە دەدەن، بە گرنگ دەزانم، هەتا ئەگەر لە دژیان بوەستم و بە ڕەخنەیش ڕووبەڕوویان ببمەوە. بەبێ بوونی ئاڕاستەی جیاواز، ململانێ نایەتە کایەوە، تا بکەوێتە گەڕ و لەو بەردەوامییەیدا هێزی نوێ بەرهەم بهێنێت، بە تایبەتی کاتێ ململانێکە فۆکەسی لەسەر پێکهاتەی دەقە، نەوەک لەسەر ژیاننامەی نووسەر. بە مانایەکی دی، چەمکەکان لێک دەداتەوە و ئاڕاستەی نوێیان تێدا دەدۆزێتەوە، نەوەک باز بەسەر ئەوانەدا هەڵبدات و ڕوو لە نیازی نووسەر بکات. هیچ شتێک ناکەوێتە دەرەوەی دەق و تەنیا لەوێدا دەتوانین ئاڕاستەی نوێ بهێنین. کاتێ ڕوومان لە نووسەرە، ئەوە پەنامان بۆ پێوەری ڕەوشت بردووە، تا بەوە هەڵیبسەنگێنین، ئاخۆ باشە، یان خراپ. پرۆسێسێکی ئاسانە و ناتوانێت هیچ شتێکی نوێ بە دەستەوە بدات، بگرە دوور و نزیک پێوەندیی بە دەقەوە نییە. بۆ نموونە من دێم و بە زمانی ڕۆژانە، ئەو زمانەی هەر ئەندامێکی دیکەی کۆمەڵگە دەتوانێت پێی بنووسێت، دەنووسم (داوەزی داهۆز) نووسەرێکی تووڕەیە، بۆشە، ساختەیە، خەیاڵی لە کار کەوتووە، توانای داڕشتنی چوار ڕستەی سادەی نییە و هیی دیکەی لەم بابەتە، هاوکات و بە هەمان زمانی ڕۆژانەی جەماوەر بە (ماوەزی ماهۆز)دا هەڵدەڵێم، گۆیە داهێنەرە، خەیاڵی گەورەیە، قووڵە و وشەگەلی دیکەی لەم چەشنە. بۆ هەردووکیان بێژمار شایەت دەهێنمەوە و لەشکرێک پێک دەهێنم، بەڵام ئایا لەبارەی چەمکەوە قسەم کردووە؟ نموونەم لێ هێناونەتەوە؟ یەکێکیانم لێک داوەتەوە؟ ئایا لەو گوتانەمەدا وزەیەک بەرهەم دێت؟ ئەرێ ئەوە لە دەست هەر کەسێکی دیکەیش نایەت؟ ئایا ناتوانم بە هەمان مێتۆد تێکڕای داهێنەرانی گێتی بسڕمەوە و بە دەیان نووسەری سادەنووسیشدا هەڵبدەم، مادام خۆم لەوە دوور دەگرم یەک نموونە لە بەرهەمیان بهێنمەوە و لێکی بدەمەوە؟ تا ئەو کاتەی لەسەر چەمکەکان ناوەستین و ئاستی دیکەیان تێدا نادۆزینەوە، ئەوە لە ئاستی زانراودا ماوینەتەوە و شتێکی نوێمان بە دەستەوە نەداوە. لەگەڵ ئەوەیشدا من خۆم مامەڵەیەکی دیکەی تەواو جیاواز لەگەڵ ئەو جۆرە نووسینەدا دەکەم و کردوویشمە. نایسڕمەوە، بەڵکوو لە ڕێی ئەو چەمکانەوە، کە تێیدا فڕێ دراون، نەوەک کاریان پێ کراوە، دایەلۆگ دادەمەزرێنم، بەو مانایەی هەڵیاندەگرمەوە و ئاستی دیکەیان تێدا دەدۆزمەوە، کە ئەوە وام لێ دەکات دایەلۆگەکە بە ئاڕاستەی کۆمەڵێک سەرچاوەی فکری، فەلسەفی و هونەریدا ببەم. ئایا ئەوانە بۆ من گرنگن؟ بەڵێ، مادام دەرفەتم پێ دەدەن بە تێگەیشتن و شێوازی خۆم ڕووبەڕوویان ببمەوە. هەمیشە گوتوومە بە بایەخەوە لەو دەنگانەی دەرەوەم دەڕوانم. هیی ناو گەردوونی ئێمەن و ناتوانین نکووڵی لە بوونیان بکەین، بگرە ڕەسەنن و ڕاستگۆیانە توانای ئەمڕۆی کولتوورمان دەردەبڕن. ئەوانە واقیعی زانراو لە خۆیاندا بەرجەستە دەکەن و زەمینە بۆ تێپەڕاندن دەهێننە گۆڕێ. ئەم جووڵەیە بۆ ئەو ململانێیە پێویستە، هەتا ئەگەر ئەوان خۆیشیان وا لێی نەڕوانن. لەم ڕووەوە چەند نووسینێکم هەن، کە بریتین لە لێکدانەوەی چەمکەکان، بێ ئەوەی بە ئاماژەیش بە لای ژیانی نووسەراندا چووبێتم. نەمشاردووەتەوە ئەوان تێیاندا بەشدارن و بەبێ بوونی ئەوان لە دایک نەدەبوون. لێرەوەیە من بە ڕقەوە لێیان ناڕوانم و ململانێکە لەوە دوور دەخەمەوە، کە پێوەندیی بە کەسێتیمانەوە هەبێت، بگرە دەیانخەمە سەرووی ئەوانەی ئەم جووڵەیە ناهێنن. کاتێ ڕۆمان وەک گەردوونی نەبینراو دەبینین، لەوە دەگەین، کە نەک هەر بەرگەی هێزی ململانێ دەگرێت، بەڵکوو وزەی ئەو ململانێیەیش تێکەڵی وزەی خۆی دەکات. ساتێ لە دەق دوور دەکەوینەوە و یەخەی نووسەر دەگرین، وەک ئەوە وایە نرخ بۆ دەق دانەنێین و ئەوە بدەینە دواوە، کە دەق خاوەنی هێزێکی گەورەیە و بواری ئەوەمان دەدات وزەی خۆمانی تێدا بخەینە گەڕ، بگرە ددانمان بەوەدا ناوە، کە خاوەنی ئەو وزەیە نین، تا بەر هێزی دەقی دابدەین. دەق گەردوونمانە و هەموومان لە خۆی دەگرێت، تا تێیدا هێز بخەینە بەر ئەو ململانێیەوە. تەنیا لە ململانێدا هێزی خۆمان دەبینین و دەزانین چیی دیکەمان بۆ ئەو بەردەوامییە پێویستە.

ئەوەی لەبارەی ڕۆمانەوە گوترا، بۆ هەر جۆرێکی دیکەی ئەدەبیش دروستە. لەگەڵ هەموو ئەوانەدا هێشتا دەقی ئەدەبی، کە توانای تێکشکاندنی یاسا و پێوەرەکانی هەیە، لە گەردوونی ئاسایی فرەوانترە. ئەگەر گەردوون بەپێی یاسا تایبەتەکانی بە ڕێوە دەچێت، ئەوە ئەدەب توانای هەیە زیاتر لە یاسایەک بۆ ئەوانە دابنێت. ئەدەب پێی دەکرێت خۆر، زەوی، مانگ و ئەستێرە بە هەموو لایەکدا بجووڵێنێت. باران، بەفر، تەرزە و کڕێوە بە شێوازی جۆراوجۆر ببارێنێت. لە بەستەڵەکدا ئاسن بتوێنێتەوە و لەناو کوورەی ئاگردا بێژمار پەپوولە بخاتە باڵەفڕەوە.

لە پێشەوە گوترا عەدەمی کوانتۆم خاوەنی توانایەکی تایبەتە، کە بە وزەی بۆشایی (the void of energy) ناسراوە و بەهاکەی سفرە، بەڵام بەو سفرەوە نەلکاوە، بەڵکوو بە دەوریدا دەخولێتەوە، بگرە لێی دوور دەکەوێتەوە، کە لە ئەنجامدا وزەیەکی کاریگەر بەرهەم دێت و دەتوانێت ماددە دروست بکات، وەک چۆن ماددە جارێکی دیکە پێی دەکرێت وزە بێنێتە دی. ئەدەب بە گشتی و ڕۆمانی فرەدەنگ بە تایبەتی لە دۆخی زانراو دوور دەکەوێتەوە، تا هەمان ئەو گۆڕانکارییە بەرپا بکات، کە عەدەمی کوانتۆم بەرپای کردووە. بە مانایەکی دی، داهێنانی ڕۆمان پێوەستە بە مەودای جودابوونەوەی لە تێگەیشتنی باو، کە لەمەوە دنیای تایبەتی خۆی لە ڕێی پێوەندیی دایەلێکتیکییانەی نێوان وزە و ماددەوە دروست دەکات. هەر ماددە نا، بەڵکوو دژەماددەیش، کە ڕاستییەکەی ئەوەیان کاریگەرییە مەزنەکە دێنێتە گۆڕێ، بەوەی خاوەنی بارگەی ئەلیکترۆنییە. ئەو کارلێکە بەردەوام دەبێت و لە خاڵێکدا ناوەستێت. دەکرێت بگوترێت ڕۆمان بە هێزی ناوەوەی خۆی گەردوونێکی تایبەت بەرهەم دێنێت، کە بۆ ئەوەی بتوانین لێکی بدەینەوە، پێویستمان تەنیا بە هێزی ناوەوەی خۆمانە. دەگەینە ئەوەی بڵێین خوێنەری ڕۆمانی فرەدەنگ، کە متمانەی لەسەر وزە و ماددەی ناوەوەیەتی، توانای تەقینەوە مەزنەکەی هەیە.

بەپێی (یاسای کوانتۆمی ڕۆمان) دەکرێت سەرجەم تەنەکان لە چەند کات و شوێنی جیاوازدا دەربکەون و بەردەوام جیاوازی دەربخەن، بەوەی ڕۆمان دەتوانێت وزە، ماددە و دژەماددە بەرهەم بهێنێت. ڕۆمانی داهێنەرانە بە تەقینەوەی مەزن (big bang) دەست پێ دەکات و بە پووکانەوەی مەزن (big crunch) کۆتاییی دێت

گوتمان تیۆریی گەردوونی کوانتیکی پێی وایە چەند ماددە و وزە هەن لەم گەردوونەدا، گەردوون خۆی لە عەدەمەوە دروستی کردوون، بەڵام عەدەمێکی کوانتۆم. بەپێی یاسای کوانتۆم دەکرێت تەنێکی وردی وەک ئەلیکترۆن هاوکات لە دوو شوێنی جیاوازدا خۆی دەربخات. ئەگەر لێرەدا (ڕۆمانی فرەدەنگ) بخەینە شوێنی (گەردوون)ـەوە، ئەوسا ڕێ بە خۆمان دەدەین بڵێین ڕۆمان توانای هەیە لە عەدەمێکی کوانتۆم هەموو ڕەگەزەکانی خۆی لە کارەکتەر، ڕووداو، کات، شوێن، بابەت و ئەوانەی دیکەیش دروست بکات. بەپێی (یاسای کوانتۆمی ڕۆمان) دەکرێت سەرجەم تەنەکان لە چەند کات و شوێنی جیاوازدا دەربکەون و بەردەوام جیاوازی دەربخەن، بەوەی ڕۆمان دەتوانێت وزە، ماددە و دژەماددە بەرهەم بهێنێت. ڕۆمانی داهێنەرانە بە تەقینەوەی مەزن (big bang) دەست پێ دەکات و بە پووکانەوەی مەزن (big crunch) کۆتاییی دێت، کە وەک بینیمان ئەم کۆتایییە ڕێخۆشکەری تەقینەوەیەکی تری مەزن و دەستپێکێکی نوێیە. بە مانایەکی دی، ئەو دوو تەقینەوەیە بزوێنەری دەقن و دەتوانن ڕۆمانی فرەدەنگ لە هیی جەماوەری، یان لە هیی میلـلی جودا بکەنەوە. ئەوە ڕێمان لێ دەگرێت لە دەرەوە خاڵ بۆ سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتایی دابنێین، مادام ڕۆمان تەنیا بەپێی یاسا و لۆجیکەکانی ناوەوەی کار دەکات. لێرەوەیە پێوەر و یاسای واقیعی زانراو نە بۆ نووسینی ڕۆمان لە بەرچاو دەگیرێن و نە بۆ خوێندنەوەی دەقی ڕۆمانیش. ئەمەیش ئەوە دەخوازێت هەم ڕۆمان و هەم خوێندنەوە بە شێوازی خۆیان تەقینەوەی مەزن و پووکانەوەی مەزن بەرپا بکەن، تا بوارێک بۆ حوکمی ڕەها نەمێنێتەوە. هەر کاتێ زمانی نووسین چ لە دەقی ڕۆمان و چ لەو گوتارانەی لە بارەیەوە دەنووسرێن، هەمان ئاستی زمانی ڕۆژانەیە و بە ئاسانی لێی تێدەگەین، ئەوە مانای وایە لە تەقینەوەی مەزن و پووکانەوەی مەزن بێبەشە. لێرەدا جیاوازیی نێوان ئاستی میلـلی و ئاستی فەلسەفی دەردەکەوێت.

The post ڕۆمانی گەردوون و گەردوونی ڕۆمان appeared first on ژنەفتن.

 جێی سەرنجە کە ئەدەبیاتێکی ئەوتۆمان سەبارەت بە ئالودەبوون لە کایەی دەروونشیکاریدا لە بەردەستدا نییە! ئەگەرچی فرۆید خۆی چەند ئەزموونێکی کلینیکی لەگەڵ کەسی ئالودەبوودا هەبووە، لە گرنگترین ئەزموونەکانیشی کارکردنی بووە لەگەڵ یەکێک لە هەرە هاوڕێ نزیکەکانی بە ناوی (ئێرنست ڤۆن فلایش) کە کێشەی ئالودەبوونی بە ماددەی مۆرفین هەبوو.  فرۆید لەو ماوەیەی کە سەرقاڵی چارەسەرکردنی فلایش بووە، باوەڕی تەواوی بەوە هەبووە کە دەتوانێت لە ڕێی بەکارهێنانی کۆکاینەوە یارمەتی بدات و وای لێ بکات ڕزگاری بێت و دوورکەوێتەوە لە بەکارهێنانی مۆرفین. وەلێ ئەفسوس ئەم هەوڵەی شکستی هێنا، فلایش نەک چاک نەبووە و ڕزگاری نەبوو لە ئالودەبوون بە مۆرفین بەڵکوو دووچاری ئالودەبوون بە  کۆکاین بوو، هەر بەو هۆیەشەوە گیانی لە دەست دا و مرد. سەرەڕای ئەم شکستەیش لە چارەسەرکردنی برادەرەکەی کەچی هێشتا نووسینێکی تایبەت بە ئالودەبوون نادۆزینەوە کە تیایدا فرۆید بە وردی باس لەم گرفتە بکات. ئەوەی لە بەردەستدایە چەند سەرچاوەیەکە لێرە و لەوێ کە بە کورتی تیایدا ئاماژەی بە ئالودەبوون کردووە. یەکێک لەو سەرچاوانە کە بە ڕوونی ئاماژە بە ئالودەبوون دەکات، ئێمەش دەتوانین  وەک سەرەتایەک بۆ دەروازەی باسەکەمان بەکاری بهێنین، ئەو نامەیە کە بۆ فلایشی هاورێی لە بەرواری (٢٢-١٢-١٨٩٧)دا نووسیوە و دەڵێت:

“دەستپەڕکردن یەکەم و سەرەتاییترین خووە کە مرۆڤ خووی پێوە دەگرێت – بە  ئالودەبوونی سەرەتایی ناوی دەبات- پاشان هەموو ئالودەبوونەکانی تر لە ژیاندا، کە دواتر دەردەکەون و مرۆڤ  ئەزموونی دەکات و خووی پێوە دەگرێت، لەوانەیش بۆ نموونە: ئالودەبوون بە خواردنەوەی ئەلکهول، کۆکاین، مۆرفین، جگەرە… هتد، قەرەبوو و جێگرەوەی یەکەمین خووە سەرەتایییەکەی مرۆڤە کە دەستپەڕکردن…

ئەو ڕۆڵەی کە ئالودەبوون دەیگێڕێت لە دۆخی هیستریادا بێشوومارە، بەربەستەکانی بەردەمیشم لەم بوارەدا هەر ئەمەیە، ‌هیودارم بتوانم بیاندۆزمەوە و بە سەریاندا زاڵ بم. جا گەر بە تەواویش نەبێت ئەوا خوازیارم هەندێکیان بدۆزمەوە و جۆریان بکەم. جا بۆیە ئا لێرەدا گومان دروست دەبێت و پرسیارەکەیش ئەوەیە کە ئایا ئەم جۆرە ئالودەبوونە چارەسەری هەیە؟ ئایا مرۆڤ دەتوانێت خۆی لێ ڕزگار بکات^[1]؟ یاخود دەروونشیکارەکان و چارەسازان لەم حاڵەتەدا دەستەوسان دەوەستن خۆیان ناچار دەکەن کە خودی هیستریا بگۆڕن بۆ نیرۆسینیا(Neurasthenia)^[2]).

مەبەستی فرۆید لێرەدا ئەو خودئەڤینیەیە کە مرۆڤ لە دۆخی دەستپەڕکردندا ئەزموونی دەکات  ئەوی تر وەک سەرچاوەی چێژ وەلادەنێ و لە خۆی دووری دەخاتەوە، جەستەی خۆی و سنورەکانی جەستەی وەک جوگرافیایەک لە چێژ بۆ گەشتن بە ئۆرگازم بەکار دەهێنێت. ئەم خودئەڤینیە ئیرۆتیکییەش تەواو لەگەڵ ئالودەبووندا دەگونجێت، بەو پێیەی کە کەسی ئالودەبوو پێویستی بە جەستەی ئەوی تر نییە  تا بە چێژی خۆی بگات و ڕازی و تێری بکات.

ئەم پێناسەیەی سەرەوە مشتومڕی زۆری لەسەرە، لەوانەیش کە قسەیان لەسەر کردووو ( لوز ڕایک)ە لە کتێبی (سوبێکتی ئالودەبوون- دەروونشیکاری و ڕێکخستن و کارگێڕیی چێژوەرگرتن) ئاماژە بە نامەکەی فرۆید دەکات کە بۆ فلایشی هاوڕێی نووسیوە. ڕایک پێی وایە کە فرۆید زۆر سەرکەوتوو نەبووە لەوەدا کاتێک دەستپەڕکردن وەک نموونەیەکی بنەڕەتی هەموو ئالودەکانی تر دەبینێت. بە ڕای ئەو کەسی دەستپەڕچی بە پێچەوانەی کەسی ئالودە وێڵ و سەرگەردانی فالوسی خۆیەتی، چێژێک بۆ خۆی دروست دەکات کە بە سروشتی خۆی فالیکەیە. لوز، لەم بارەیەوە ئاماژە بە دیدی لاکان دەکات و دەڵێت : لاکان ئەم  ژویسانسە بە ( ژویسانسی گەمژە یان ئەوتیست) ناو دەبات. وردتر بڵێین، ژویسانسی کەسی ئالودە و یان مودمن مەرج نییە وەک ژویسانسی کەسی دەستپەڕکەر گەمژە وگەوجانە بێت، چونکە کەسی دەستپەڕکەر ئالودە و خولیای ئۆرگانەکەی خۆیەتی بە ڕیتمی خۆی دەگاتە سنوورەکانی ژویسانس، لە کاتێکدا ژویسانسی کەسی ئالودە لە جۆرێکی ترە و باجی خۆی هەیە، زۆر جاریش کارەساتی گەورەی لێ دەکەوێتەوە، هەر بۆیەش دەسپەڕکردن بە پێچەوانەوە باجی لە سەر نییە و بە کێشە و گرفت دانانرێت و پیویستی بە چارەسەرکردنیش نییە.

سەڕەڕای ئەم ئاماژەکردنە بە ئالودەبوون وەک درێژکراوە و قەرەبووی خوە سەرەتایییەکەی مرۆڤ بە دەستپەڕکردن ‌هێشتا فرۆید هەر بە تێروتەسەلی باسی لەم بابەتە نەکردووە. پرسیارەکە ئەوەیە کە بۆچی دەبێت گرفتی ئالودەبوون لە ئەدەبیاتی دەر٢ونشیکاری فرۆیدیدا بەو شێوەیە ون و پشتگوێخراو بێت؟  بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە ڕەنگە ئەو ڕاستییە یارمەتیمان بدات کە فرۆید خۆی پەیوەندییەکی تەمومژاوی بە ماددە هۆشبەرەکانەوە هەبووە. کاتێک بۆ یەکەم جار لە ساڵی (١٨٨٤)دا بەر کۆکاین دەکەوێت، بەکارهێنانی کۆکاین وەک مادەیەک و دەرمانێک بۆ چارەسەری گرفتی دەروونی سەرسامی دەکات. هەر ئەم سەرسامییەیشی بە ئەفسون و کاریگەریی کۆکاین وای لێ دەکات کە خۆی بۆ ماوەی (١٠) ساڵ بەکاری بهێنێت و دەربارەیشی بنووسێت. ئەو زانیارییانەی کە لەسەر ژیانی فرۆیدا لە بەردەستدایە بە تایبەتی لە نووسینەکانی بایۆگرافەرەکەیەوە، (ئێرنیست جۆنس)ەوە، پێمان دەڵێن کە ئەو بۆ خۆی زۆر ئارەزووی خواردنەوەی ماددە کحولییەکانی نەکردووە، جار جارەیەک پێکێک شەرابی هەڵداوە، وەلێ بێهودانە ئالودەی جگەرەکێشان و نیکۆتین  بووە بە ڕادەیەک کە لە ڕۆژێکدا زیاد لە بیست جگەرەی کێشاوە. تەنانەت ئەو کاتەیش کە دووچاری شێرپەنجەی ناودەم دەبێت و پزیشکەکان داوای لێ دەکەن کە دەستبەرداری نیکۆتن و جگەرە بێت، ئەوا بێهودانە دڵنیایان دەکاتەوە کە ناتوانێت ئەم کارە بکات نەک ئەوەیش بەڵکوو ڕازی نابێت کە داودەرمان بۆ کەمکردنەوەی ئازارەکانی بەکار بهێنیت، لە بری ئەوە ماددە هۆشبەرەکانی وەک ئازارشکێن و باوەشکردن بە مەرگی خۆیدا  تا دوا ساتەکانی ژیانی بەکار دەهێنێت.

گەر ئەم ڕاستییەی ژیانی فرۆید خۆی بە هەند وەربگرین ئەوا دەتوانین بڵێین کە ئالودەبوون و دەروونشیکاری هەر لە سەرەتاوە دۆستایەتییەکی نزیکیان لەگەڵ یەکدا هەیە، ئەویش لە ڕیی ئەزموونی فرۆید خۆیەوە بۆ بەکار‌هێنانی کۆکاین بۆ ماوەی پتر لە دە ساڵ، لەملایشەوە پەیوەستبوونی بە نیکۆتینەوە تا دوا ساتەکانی ژیانی. تەنانەت هەندێک لە نووسەرەکان پێیان وایە کە فرۆید زۆرترین کارەکان و نووسینەکانی لەو کاتانەدا ئەنجام داوە کە کۆکاینی بەکار ‌هێناوە و سەرمەست بووە بەو ماددەیە. گوایە نووسینەکانی زادەی خەیاڵ و وڕینە و کاریگەرییەکانی کۆکاینە، یاخود دەگوترێت کە دەستنەبردن و پشتگوێخستنی فرۆید بۆ بابەتی ئالودەبوون، زیاتر چەپاندن و نکوڵیکردنیەتی بۆ ئەو ماوەیەی ژیانی خۆی  کە بە (ماوەی بەکار‌هێنانی کۆکاین) دەناسرێت. لەبەر ئەوە شتێکی سەیر نییە کاتێک لاکان لە سیمیناری (XI)دا دەڵێت:

((ڕاستییەکە زۆر بە سادەیی یەک شتە، ئەویش ئارەزووی فرۆید خۆیەتی، حەقیقەتەکە ئەوەیە کە شتێک لە فرۆید خۆیدا هەیە، کە هەرگیز شیکار نەکراوە و ڕاڤە نەکراوە..)).  لاکان لە درێژەی قسەکانی سەبارەت بەم بابەتە پێمان دەڵێت: ((ئەم ئارەزووەی فرۆید نابێت لەسەر ئاستێکی سایکۆلۆژی و گشتی بخوێنرێتەوە و شیکار بکرێت بەڵکوو ئەمە زیاتر خاسیەت و سیفەتێکی شەخسی ئەوە. ئارەزووی فرۆید بریتییە لە ئارەزوو لە پێگەی ئۆبێکتێکەوە کە بەهۆی ئۆبێکتێکەوە دروست بووە. ئەم ئۆبێکتەش نەست و نائاگای فرۆیدە)). لاکان هەر لەسەر ئەم بابەتە بەردەوام دەبێت و دەڵێت: ((ئەوەی کە من دەمەوێت باسی بکەم سەبارەت بە ناوی باوک (The Name of the Father) هیچ مەبەستێکی تری لە پشتەوە نییە، لە ڕاستیدا پرسیارکردنە لەسەر بنەچەی شتەکان، دۆزینەوەی ئەو ڕاستییە کە بە چ قازانجێک ئارەزووەکانی فرۆید توانیویەتی ئەزموونەکانی خۆی وەک دەروازەیەک بۆ دۆزینەوەی نەست و خودنائاگایی دیاری بکات. هەر بۆیەش بە دڵنیایییەوە زۆر گرنگە بۆ ئێمە کە بگەڕینەوە بۆ ئەم سەرەتایە گەر بمانەوێت لەوێوە دەست بە شیکاری خۆمان بکەین…)).

گرنگی ئەو زەمەنەی ژیانی فرۆید کە کۆکاینی تیادا بەکارهێناوە و لێی کۆڵیوەتەوە جێی سەرنج و بایەخی زۆرێک لە نووسەرانە و هەر یەکەشیان بە جۆرێک دەیەوێت لەو ڕێگەیەوە، هەم لە فرۆید و هەم لە تێز و نووسینەکانی نزیک ببنەوە، بۆ نموونە (ڤێرا ئۆکامپۆ) بەم جۆرە باس لە کاریگەرییەکانی کۆکاین لەسەر ژیانی فرۆیدەوە دەکات: ((بەرکەوتنی فرۆید بە ماددە هۆشبەرەکان نەک بە تەنها ئارەزووی چاکبوونەوەی ئەوانی تری لە ناویدا زیندووکردەوە بەڵکوو ئاماژەیشە بۆ چاکردنەوە و تیمارکردنی خۆیشی (سیمپتومە نیرۆتیکییەکانی). هەر لە سەرەتاوە ئەم ئارەزوو و خولیایە وەک دوو دیوی یەک دروا دەردەکەون، دیوەکەی تری ئەم ئارەزووە فرۆیدییە، فلایشی هاوڕیی بوو وەک کەسێکی  ئالودە، وەلێ وەک ئیگۆ و ئایدیاڵی فرۆید خۆیشی، ئەو سروشتە گرفتئامیزەی ئالودەبوون، وای کرد فرۆید بیر لە ئارەزووەکانی خۆی بکاتەوە…)).

کەواتە گەر ئالودەبوون یەکەم ئۆبێکتی ئارەزووی فرۆید بوو بێت بۆ چارەسەرکردن لە ڕیی داودەرمانەوە، ئەوا لە هەمان کاتدا یەکەم بەربەست و یەکەم شکستیشی بووە لە ڕووی میتودە دەروونشیکاری و چارەسازییەکانی خۆیشیەوە. ئەو نە بە میتۆدەکانی دەروونشیکاری و نە بە دەرمان نەیتوانی گرفتی ئالودەبوونی هاوڕییەکەی چارەسەر بکات. ئەوەی جێێ سەرنجە لەو ماوەیەدا فرۆید هێشتا خۆی یەکلایی نەکردۆتەوە وەک دەروونشیکارێک ئەمەیش  لە نووسین و نامەکانیدا بە ڕوونی دیارە، لە لایەکەوە خولیای ئەوە بووە کە وەک پزیشکیک کار بکات و بتوانێت لە ڕێێ دەرمانسازییەوە نەخۆشەکانی چارە بکات، وەلێ لە لایەکی تریشەوە ڕەخنەی توندی لە بەکارهێنانی دەرمان و دەرمانسازی کردووە و دژی بووە. وەک کەسێکی داکۆکیکار و دژ بە بەکارهێنانی داودەرمان بۆ چارەسەرکردنی گرفت و کێشە دەروونییەکانی مرۆڤ وەستاوەتەوە. لە نووسینێکیدا بە ناوی (پرسە شیکارییەکان)دا، نووسیویەتی کە ئەو بۆ خۆی هیچ کات وەک پزیشکێک کاری نەکردوە، بە مانایەی سەرقاڵی ئازار و ئەشکەنجەکانی مرۆڤ نەبووە لە ڕووی پزیشکی و دەرمانسازییەوە، نەیتوانیوە ئازار و ناسۆرییەکانی مرۆڤەکان کەم بکاتەوە، چونکە ئەو بۆ خۆی مەیلە سادیستییەکانی هێندە بەهێز نەبوون تا یاریدەی بدەن ئەم کارە ئەنجام بدات. وەلێ ئەم نوقسانییە وای لێ نەکردووە کە دەستبەرداری نەخۆشەکانی بێت، بەڵکوو هەر ئەم هۆکارە دنەی داوە کە ئارەزووی کارکردن و لێکۆڵێنەوە لە نێرۆسدا بکات^[3].

دیارە شکستی فرۆید وەک پزیشکێک لە چارەسەرکردنی نەخۆشەکانی شتێک نەبوو هەر وا بە ئاسانی بە سەریدا زاڵ بێت و پشتگوێ بخات، ئەوەتا لە نامەیەکیدا بۆ دەستگیرانەکەی (مارتا بێرنایس-) لە ساڵی (١٨٨٤) دا دەنووسێت: ((ئێستاکە دەتوانم هەست بەوە بکەم کە منیش پزیشکم، چونکە دواجار توانیم یارمەتیی نەخۆشێک بدەم و خوازیاریشم لە داهاتوودا بتوانم یارمەتیی کەسانی زیاتر بدەم)).

ناوەڕۆکی ئەم نامەیە ئەوەمان پێ دەڵێت کە فرۆید لە خەمی چاککردنەوە و تیمارکردنی نەخۆشەکانیدا بووە و ویستوویەتی دەرمانێک بدۆزێتەوە، مەبەستی لە بەکارهێنانی  ماددەی (کۆکاین)ە وەک چارەسەر. ئەمەیش ئاماژەیە کە لەو ماوەیەی سەرقاڵی لێکۆڵینەوەکانی لەسەر کۆکاین بووە، باوەڕی تەواوی بە ئۆبێکتی فاڕماسازی(دەرمانسازی) هەبووە و ئیشی لەسەر کردووە، وەلێ دواتر ئەم خولیایەی یان باشترە بڵێین شکست و لە دەستدانی هیوا و فانتازییەکانی بۆ ئەو دەرمانە وەک ئۆبێکتێکی ئایدیاڵ لە بواری دەرمانسازیدا، وای لێ دەکات جەخت بخاتە سەر میتۆدە دەروونشیکارییەکانی، هەر لێرەیشەوە دەروونشیکاری لەدایک دەبێت.

ئەم دیدە دژبەیەک و پارادۆکسە بۆ خودی دەرمانسازی وەک ڕێگەچارەیەک بۆ گرفتی دەروونی لە لایەک و ڕەتکردنەوەی لە لایەکی ترەوە، ئەوەمان پێ دەڵێت کە لەو ماوەیەدا فرۆید نەک بە تە نها ئارەزووە نەستەکییەکانی دۆزییەوە بەڵکوو ئەو ئۆبێکتەیشی دۆزییەوە کە ئارەزوو دەخولقێنیت، وەلێ ئۆبێکتێک کە بۆ ئەبەد لەدەست چووە. ئەمەیش جیاوازییەکە لەنێوان ئۆبێکتی دەروونشیکاری وەک میتودی چارەسازی و ئۆبێکتی کۆکاین وەک ماددەیەکی ئایدیاڵ بۆ  چارەسەرکردن و ڕزگارکردنی مرۆڤ لە نەهامەتی و ئازارە دەروونییەکانی. کەواتە ئەم ماوە کۆکاینەی ژیانی فرۆید لەوەدا بۆ ئێمە گرنگە و بایەخی دەبێت کاتێک خۆمان یەکلایی بکەینەوە ژیرانەتر لە کارەکانی بکۆڵینەوە چونکە گەر جەخت لە سەر مێژوو و ژیانی ئەو بکەین، خۆمان سەرقاڵ بکەین بە ژیانی شەخسی فرۆید و سیمپتومەکانییەوە، ئەوا غەدرێکی گەورە لە دەروونشیکاری دەکەین وەک زانست و بەرهەمی دۆزینەوە و نووسینەکانی فرۆید. ئەوەتا کەسێکی وەک جان ئالۆچ دەڵێت: ((کاتێک پەیوەندیی فرۆید بە کۆکاینەوە وەک سیمپتوم ببینین، ئەوا بێگومان گرنگی ئەم سیمپتومە لە نووسینەکانیدا ڕەنگیان داوەتەوە- وەلێ سیمپتوکانی فرۆید خۆیان نانووسنەوە و ناگێڕنەوە- هەر بۆیە دەبێت بەم شیوەیە بیر بکەینەوە کە ئەو سۆز و پەیوەندییە دانەبڕاوەی فرۆید لە گەڵ کۆکایندا دەروازە و دەرگای تری لە بەردەم ئێمەدا کردۆتەوە، لەم ڕووەوە هەڵوەستەکردن لەسەر نووسینەکانی سەبارەت بە کۆکاین گرنگە بۆ تێگەشتنی ئێمە لەو دەروازە نوێێانە نەک خۆ خەریکردن بە ژیانی شەخسی فرۆیدەوە)).

کەواتە بۆ قسەکردنی زیاتر لەسەر ئەو ماوە کۆکاینەیەی ژیانی فرۆید، ئەوا پێویستە بە نووسینەکەی سەبارەت بە کۆکایندا بچینەوە و چەند سەرنجێکی  کورت بخەینە ڕوو.

 سەرەتا فرۆید بۆ یەکەمجار لە نیسانی ساڵی (١٨٨٤)دا لە  نامەیەکدا بۆ مارتای دەستگیرانی، باس لە دەستپێکردنی پرۆژەکەی لە بارەی کۆکاینەوە دەکات، بە (بە پرۆژە چارەسازییە)کەی ناوی دەبات و دەنووسێت: (خەریکی خوێندنەوەم سەبارەت بە کۆکاین، گەڵای کۆکاین لەلایەن خێڵە هندییە سوورەکانەوە بەکار هاتووە، خەڵکی لەوێندەرێ بەکاریان هێناوە تا بتوانن بەرگەی نارەحەتی و نەبوونی ژیان بگرن. ئەڵمانییەکانیش ئەم ماددەیەیان بۆ سەربازەکانیان بەکار هێناوە و ئەوەیان بۆ دەرکەوتووە کە توانا و وزەی مرۆڤ زیادە دەکات. من بۆ خۆیشم هەندێک بەکاری دەهێنم و تاقی دەکەمەوە، هەر وەک چۆن لەسەر ئەو نەخۆشانەشم کە گیرۆدەی نەخۆشی و دڵ و دەمارن تاقی دەکەمەوە، بە تایبەتی لەو حاڵەتانەدا کە نەخۆشەکە مۆرفینی لێ دەبڕدرێتەوە تەواو پەرێشان دەبێت، ڕەنگە کەسانی تریش وەک من لە سەرهەمان بابەت ئیش بکەن و لەم ماددەیە بکۆڵنەوە، خۆ ڕەنگیشە نەشگەینە هیچ ئەنجامێک، وەلێ تۆ دەزانیت کاتێک کە مرۆڤ هەوڵ دەدات و بەردەوام دەبێت لە هەوڵ و تەقەلاکانی ئەوا زوو بێت یان درەنگ هەر سەردەکەوێت..^[4])

دواتر لە تەمموزی ساڵی (١٨٨٤)دا فرۆید نووسینەکەی بە ناوی (Uber Coca)^[5]ی بڵاو کردەوە. ئەم تێکستە ڕەنگدانەوەی سۆز و سەرسامبوونی فرۆیدە بە ئەفسون و سیحری کۆکاین. سەرەتا بە وەسفێکی وردی کۆکاین وەک ڕووەکێک دەست پێ دەکات، دواتر بەکار‌هێنانی لە ڕووی مێژوویییەوە لە وڵاتی پێرۆ و هاتنی بۆ ئەوروپا بەردەوام دەبێت. لە درێژەی نووسینەکەیدا باس لە کاریگەرییەکانی ئەم ماددەیە لەسەر هەردوو مرۆڤ و ئاژەڵ دەکات. لە کۆتاییی نووسینەکەشیدا تیشک دەخاتە سەر ئەگەرەکانی چارەسەرکردن لە ڕێی کۆکاینەوە بۆ گەلێک لە نەخۆشییە فیزیکی و دەروونییەکان. هەر لە سەرەتاوە سیفەت و خاسیەتەکانی ئەم ماددەیە فرۆید سەرسام دەکات، کە ئەویش زیادکردنی توانای فیزیکی و ئەقڵی مرۆڤە بۆ کارکردن بەبێ خواردن و خەو، لەم بارەیشەوە دەڵێت: (بەکارهێنانی کۆکاین بە دۆزێکی ڕێکخراو و سنووردار تەندروستی مرۆڤ باشتر دەکات و خراپی ناکات، نەک ئەوەیش بەڵکوو تەمەنیش درێژتر دەکات..^[6]).

کاتێک باس لە کاریگەرییەکانی کۆکاین دەکات هەم لەسەر خەڵکانی تر و هەم لەسەر خودی خۆیشی ئەوا  فرۆید ئەوەی بۆ دەرکەوت کە کاریگەریی ئەم ماددەیە لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگۆرێت. ناتوانین بڵێین کە کەسەکان بە هەمان شێوە و وەک یەک و بە یەک ئاست دەکەونە ژێر کاریگەرییەکانی کۆکاینەوە. ئەم دەرئەنجامەیش تا ئێستایش لە ڕووی زانستییەوە هیچ تازەگەرییەکی و گۆڕانێکی بە سەردا نەهاتووە. فرۆید پێی وایە کە کۆکاین بە شیوەیەکی ناڕاستەوخۆ کار دەکاتە سەر دەررونی مرۆڤ و هیچ کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لە سەر جەستە نییە، ئەوەی بەرزونزمی و ڕادەی ئەم کاریگەرییەش دیاری دەکات بارودۆخی ڕەوانی و دەررونی مرۆڤەکەیە و نەک سروشتی ماددەی کۆکاین. ئەم پێشبینیەشی وای لێ دەکات بگاتە دوو دەرئەنجام سەبارەت بە بەکارهێنان و کاریگەریی کۆکاین لەسەر مرۆڤ:

 یەکەم- کۆکاین کاریگەرییەکەی بێشووماری هەیە لەسەر ئەو کەسانەی کە باردۆخی ژیانیان سەخت و دژاورە یان با بڵیین دەروون خەمۆک، بێدەرەتان و زەبوونن.

 دووەم- کاریگەریی کۆکاین کەمترە لە سەر ئەو کەسانەی کە کێشە و گرێی دەروونی گەورەیان نییە، کەسانی خۆشگوزەران وخۆشنوودەن. ئەمەیش ئەوە دەگەیەنێت کە باری ڕەوانی و دەروونی مرۆڤ لە کاتی هەستکردن بە شادومانی و خۆشنوودیدا هەمان کاریگەری وەک کۆکاینی هەیە. بەم مانایەش مرۆڤ ئالودەی خودی ماددەکە نابێت بەڵکوو ئالودەی ئەو کارگەرییە کە بەکارھێنانی ئەو ماددەیە بۆی دروست دەکات، لە  دۆخێکی دەروونییەوە، لە حاڵەتێکەوە دەیبات بۆ حاڵەتێکی تر. خودی ئەم کاریگەرییەش شتێکی گشگیر نییە  بەڵکوو لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگۆڕێت. لە کاتی خۆیدا فرۆید جەختی لە سەر ئەو خاڵە کردۆتەوە کە ئەو کەسانەی کە بێدەرەتان و لاوازن لە ڕووی دەروونی و ڕەوانییەوە ناتوانن کۆنتڕۆڵی بەکار‌‌هێنانی ئەم ماددانە بکەن و لە کۆتاییدا هاوکێشەکە تەواو پێچەوانە دەبێتەوە، ماددەکە تەواو کۆنتڕۆڵی کەسەکە دەکات تا دەیگەیەنێتە دۆخی زەبوونی و نابووتی تا دەگاتە لەدەستدانی ژیان و مردنیشی.

لە دوا بەشی نووسینەکەیدا فرۆید باس لە دۆخە وروژێنەر و خرۆشینەرەکەی مرۆڤ دەکات دوای ئەوەی کە کۆکاین بەکار دەهێنێت بە تایبەتی بۆ کەسانێک کە خاوەنی بەدەنێکی بەهێز و تەندروستن، لێرەدا ئاماژە بە خۆیشی دەکات وەک خاوەن جەستەیەکی تەندروست و دەڵێت: (کاریگەریی کۆکاین لە سەر ئەم جۆرە کەسانە کاریگەرییەکی درێژ خایەنە لە زیادکردنی توانا و وزەی بەدەنی و ئەقڵی بۆ ئیشکردن و ئەنجامدانی کارێکی زۆر بە بێ هەستکردن بە هیلاکی و بێ ئەوەی مرۆڤ پێوستی بە نانخواردن یان بە خەوتنی زۆر بێت). لەمبارەیشەوە پەیوەندی و کاریگەریی کۆکاین لەسەر جەستەی مرۆڤ وەک ئۆرگانیزم و سیستمێک بۆ سێ فاکتەر دەگەڕینێتەوە کە ئەمانەن:

یەکەم: جۆری سیستمەکە یان ئەو ئۆرگانیزمەی کە کۆکاین دەچێتە ناوییەوە و تێکەڵی دەبێت.

دووەم: ئەو ووزە زیندوووەی کە لە ناو خودی ئۆرگانیزمەکەدا هەیە و دەکەوێتە ژێر کاریگەری و تێکەڵبوونی کۆکاینەوە.

 سێهەم: چۆنیەتیی گۆڕینی ئەم وزەیە بۆ کارکردن. وەلێ کۆکاین کەی و لە چ دۆخێکدا دەچێتە ناو ئۆرگانیزمەکەوە، چۆن بەکار دەهێنرێت؟ ئەمانە ئەو پرسیارانە بوون کە فرۆید  لەو کاتەدا هەوڵی داوە وەڵامیان بداتەوە ئەویش لە ڕێی بە ئاماژەکردن بە چەند نووسەرێک کە ئەوانیش لەو کاتەدا سەرقاڵی لێکۆڵینەوە لە سەر هەمان بابەت بوون. فرۆید جەخت لە سەر کاریگەریی کۆکاین دەکاتەوە و بە ((سەرچاوەی کۆکردنەوە و پاراستنی وزە)) ناوی دەبات. لەمبارەیەوە دەڵێت: (ئەو سیستمەی کە تەنانەت دۆزێکی کەمی کۆکاینی وەرگرتووە و هەڵمژیوە ئەوا وەک دەرئەنجام و کاریگەریی ئەو ماددەیە بۆ سەر جەستەکە-سیستمەکە دەتوانێت ئەو وزە زیندووە و بێشوومارە بگۆڕێت بۆ کاروچالاکیەکی زۆر، کە لە دۆخی ئاساییدا بەبێ وەرگرتنی کۆکاین کارێکی مەحاڵە و ناکرێت. دیسان گەر خودی ئەو کاروچالاکییانە بە ڕێژەیەکی دیاریکراو دابنێن، ئەوا ئەو جەستەیەی کە کۆکاینی هەڵمژیوە دەتوانێت بە کەمترین مێتابۆلیزم: واتە بە کەمترین بڕی خواردن ئەو کارانە ئەنجام بدات).

سەبارەت بە لێکۆڵینەوەکانی لە سەر ئاژەڵ بە تایبەتی لەو خاڵەی کە پەیوەندی بە بەکارهێنانی وزەی زیندووی خەزنکراوەوە هەیە، فرۆید گەشتە ئەو دەرئەنجامەی کە لە ئاژەڵدا کۆکاین نابێتەوە بە -سەرچاوەی پاراستنی  وزە _چونکە ئەو ئاژەڵانەی کە کۆکاینینان لە سەر تاقیکرابووەوە زووتر لە ناو دەچوون یان بێوزە و شەتەک و ماندوو دەمانەوە بە جیاوازی بەوانەی کە کۆکانینیان وەرنەگرتبوو. لەمبارەیشەوە دەڵێت: ئەم دەرئەنجامە  پێچەوانەی ئەوەیە کە ئێمە لە مێژوودا هەمانە و بەرگوێمان کەوتووە. بۆ سەلماندنی تێزەکەی فرۆید ئاماژە بە ڕووداوێکی مێژوویی دەکات کە لە ساڵی (١٧٨١) و لە شاری لاپاز (La Paz) ڕووی داوە، ئەو کاتەی خەڵکی ئەو شارە لە ژێر ئابڵوقی داراییدا بوون و لە ژێر هەڕەشەی برسێتی و نەماندا بوون. ئەوا بە تەنها ئەو کەسانە توانیویانە بمێننەوە بەرگەی برسێتی بگرن کە کۆکاینیان بەکار هێناوە. فرۆید خۆی دەپرسێت کە ئایا چ جیاوازییەک لەنێوان ئاژەڵ و مرۆڤدا هەیە؟ ئەگەر جیاوازیش هەبێت، ئەو جیاوازییانە چین؟ هەڵبەت لە کاتی خۆیدا نەیتوانیوە وەڵامی ئەم پرسیارانە بداتەوە، بەڵکوو وەک پاساوێک بۆ قبوڵكردنی تێزەکەی لە لایەن دەستەی پزیشکانی ئەوسای ڤێینا و هاوکات بۆ ئەوەی کاتێکی زیاتر بۆ لێکۆڵینەوەکانی  فەراهەم بکات هەر ئەوەندەی وتوە: (سیفەتە باش و چارەسەرییەکانی کۆکاین کە ئێمە وەک ئارگومێنت بەکار دەهێنین شایانی ئەوە نییە پێشوەخت و بێ چاوخشاندنەوە بە سوودە زۆرەکانی، ڕەت بکرێتەوە و نکوڵی لێ بکرێت…).

هەر لە هەمان نووسیندا سەبارەت بە بەکارهێنانی کۆکاین لە بری مۆرفین وەک چارەسەرێک بۆ ڕزگاربوون لە ئالودەبوون بە ماددەی مۆرفین، ئەوا فرۆید پێی وایە کە کۆکاین کاریگەرییەکی بەهێز و دژی هەیە لە سەر مۆرفین و دەتوانێت مرۆڤ رزگار بکات لە ئافاتی ئالودەبوون بە مۆرفین. لە تێکستەکەیدا ئاماژە بە لێکۆڵینەوەی یەکێک لە پزیشکەکان دەکات بە ناوی (دکتۆر. جوزێف پۆڵاک) لە سەر نەخۆشێکی ژن بە سەریەشەی شەقیقە (مایگرێن) کە هاوکات لەگەڵ سووڕی مانگانەدا تووشی دەبوو. فرۆید دەڵیت وەک پشتگیرییەک بۆ تێزەکەم پێمباشە ئاماژە بە کارەکەی دکتۆر جوزیف بکەم کە لەمبارەیەوە نووسیویەتی: (ژنێکی تەمەن سی و دوو ساڵ کە بە دەست نەخۆشیی شەقیقەوە لە کاتی سووڕی مانگانەدا ئەیناڵاند و گیرۆدە بوو، تاکە چارەیەکیش لەو کاتانەدا بۆ ئەم نەخۆشە لێدانی دەرزی مۆرفین بوو. ئەگەرچی ژنەکە لە کاتی ئاساییدا و لەو کاتانەی کە سەری نەدەیەشا هیچ کات ئارەزووی بەکار‌هێنانی مۆرفینی نەبوو. وەلێ کاتێک سەریەشەکەی بۆ دەهات وەک ئالودەیەک بە مۆرفین ڕەفتاری دەکرد. دوای چەند سەعاتێک لە وەرگرتنی دەرزی مۆرفین، تووشی خەمۆکی و  بێزاری لە گەڵیدا هێڵنجدان و ڕشانەوە دەبوو، هەموو ئەم ناڕەحەتی و ئازارەنەیش بە لێدانی دەرزی دووەم دەوەستێنرا. وەلێ سیمپتومی دەرزی دووەمی مۆرفینەکە وەک بێهودەیی و هیلاکی هاوکات لەگەڵ  کاریگەریی هێرشی شەقیقەکە ژنە نەخۆشەکەی بۆ سێ ڕۆژ لە جێگەدا لە دۆخێکی تەواو خراپدا دەخست. دواتر کۆکاینمان بەکار ‌هێنا وەک هەوڵێک بۆ زاڵبوون بە سەر شەقیقەکەدا، بەڵام خودی چارەسەرییەکە سەرکەوتوو نەبوو بۆ وەستانی ئازاری شەقیقەکە، چونکە کۆکاین ئازاری سەریەشەکەی نەدەوەستان، هەر بۆیەش دەبوو بگەڕێنەوە سەر بەکارهێنانی دەرزی مۆرفین، واتە دەبوو دەرزی یەکەم وەربگرێت بۆ خودی چارەسەری ئازاری شەقیقەکە، بەڵام کۆکاینمان بڕی (1dg)  بەکارهێنا کاتێک کە سیمپتومەکانی ئالودەبوون بە مۆرفین لە سەر ژنەکە دەردەکەوتنەوە، بەمەیش نەخۆشەکە لە ماوەیەکی کورتردا بەبێ دەرزی دووەمی مۆرفین لە سەریەشەکەی ڕزگاری بوو..).

لە درێژەی باسەکەیدا سەبارەت بە بەکارهێنانی کۆکاین وەک چارەسەرێک بۆ ڕزگاربوون لە  ئالودەبوون بە ماددە کحولییەکان، فرۆید دەڵێت لە ئەمەریکادا کۆکاین وەک چارەسەرییەک بۆ ئەلکهولیزمی درێژخایەن، شان بە شان بۆ چارەسەرکردنی ئالودەبوون بە مۆرفین بەکار هاتووە. فرۆید جەختی لە سەر ئەم بابەتە کردووە دەڵێت: (چەندین ڕاپۆرتمان لە بەردەستدایە کە باس لە چارەسەرکردن لە هەردوو دۆخەکەدا دەکەن. سەبارەت بە چارەسەرکردنی ئەلکهولیزم چەندین حاڵەتمان هەیە کە بە سەرکەوتوویی کەسەکە توانیویەتی یان بە تەواوی دەستبەرداری کحول بێت وە یان خورادنەوە کەم بکەنەوە). دواتر لە بەشێکی تری ئەم نووسینەدا دێمەوە سەر دیدی فرۆید سەبارەت بە ئەلکهول و کەسی ئەلکهولی.

لە دوا بەشی نووسینەکەیدا فرۆید باس لە کۆکاین وەک ورووژێنەری شەهوەتی سێکسی دەکات و لەمبارەیەشەوە دەڵێت: (خەڵکانی ئەمریکای باکوور خوادوەندی جوانیان بە شیوەیەک شوبهاندوە و وێناکردوە کە گەڵایەکی کۆکاین لە ناو دەستەکانیدایە. هەر بۆیەش گومانم لە وزە ورووژێنەرەکەی کۆکاین بۆ زیادکردنی وزەی سێکسوالیتی نییە).

 لێرەیشدا ئاماژە بە لێکۆڵینەوەی چەند نووسەرێک دەکات لەوانەیش (مانتێگەزا) کە جەختی لە سەر توانا ورووژێنەرەکەی کۆکاین کردووە بە تایبەتی بۆ کەسانی بەساڵاچوو کە توانای سێکسیان زیادی کردووە دوا بە دوای بەکارهێنانی کۆکاین. ئەگەرچی مانتێگەزا باوەڕی بەوە نەبووە کە ئەم کاریگەرییەی کۆکاین لە کەسەکاندا بە یەک جۆر بێت بەڵکوو دیسانەوە لەم خاڵەیشدا لە کەسێکەوە  بۆ کەسێکی تر دەگۆڕێت. سەبارەت بە ئەزمونە کلینیکییەکانی خۆی لەمبارەیەوە، فرۆید دەڵێت: لە نێو ئەو کەسانەی کە کۆکاینم پێداون سێ حاڵەتی توندوتیژیی شەهوەتی سێکسی تۆمار کردووە کە دەتوانم بێگومان بیبەستمەوە بە بەکارهێنانی کۆکاینەوە. لەوانەیش نەخۆشێکی نووسەری گەنج بوو کە بەکار‌هێنانی کۆکاین یارمەتی دا بگەڕێتەوە سەر ئیش و نووسینەکانی دوای نەخۆشییەکی دریژخایەن، وەلێ بە هۆی کاریگەرییە لاوەکی و نەخوازراوەکانی کۆکاینەوە، ناچار بوو واز لە بەکارهێنانی بێنێت.

لە سەر کاریگەریی کۆکاین لە سەر بەدەن و جەستەی مرۆڤی تەندروست و لەشساغ، فرۆید دەڵێت کە ئەو تاقیکردنەوەکانی هەم لە سەر خەڵكی و هەمیش لە سەر خۆی ئەنجام داوە، دەرئەنجامی تاقیکردنەوەکانیشی تا ڕادەیەکی زۆرهاوشیوەیە لەگەڵ دەرئەنجامەکانی مانتێگەزایە. بە وردیش باس لە بڕی ئەو کۆکاینە دەکات کە یەکمجار بۆ خۆی بەکار‌ی هێناوە، وەسفی دۆخە دەروونییەکەی خۆی دەکات کە چۆن لە دۆخێکی دەروونی تا ڕادەیەک لاوازەوە گۆڕاوە بۆ دۆخێکی باشتر بە وزە تر. فرۆید دەڵێت دوای چەند چرکەیەک لە خواردنی کۆکاین جۆرێک لە خرۆشان و هەستی خۆشی و سووکوسۆڵی بە لەشمدا هاتووە کە پێشتر ئەزموونم نەکردووە. هەڵبەت لە تێکستەکەدا بە وردی باس لە ڕێژە و بڕی ئەو دۆزەی کۆکاین دەکات کە ڕۆژانە خۆی بەکاری هێناوە و هاوکات کاریگەرییەکانی  لە سەر جەستە و دەروونی تۆمار کردووە، وەلێ من لێرەدا بە گرنگی نازانم کە باس لەم وردەکارییانە بکەم چونکە پەیوەندی بە کرۆکی بابەتەکەی ئێمەوە نییە.

دواجار دوای نزیکەی ساڵیک لە لێکۆڵینەوە و نووسین سەبارەت بە کۆکاین، لە مانگی مارسی ساڵی (١٨٨٥)دا فرۆید کورتەی نووسینەکەی سەبارەت بە لێکۆڵێنەوەکانی لە سەر کۆکاین لە بەردەم دەستەی سایکایتری ڤێینادا خوێندەوە. لەو کۆبوونەوەیەدا بەر لەوەی باس لە کۆکاین بکات وەک ماددەیەک بۆ چارەسەرکردنی کەسە ئالودەکان بە مۆرفین، باسی لە خاسیەتێکی تر و بەکارهێنانێکی تری گرنگی ماددەی کۆکاین لە بواری دەرمانسازیدا، وەک چارەسەرێک بۆ نەخۆشیی دەروونی کرد، کە لەو کاتەدا فرۆید پێی وابووە کە ئەم بەکارهێنانە بە قازانجی سایکایتریدا دەشکێتەوە. ئەو دەڵێت: (سایکایتری دەوڵەمەندە بە ماددە ‌هۆشبەرەکان کە دەتوانرێت بیخاتە خزمەت و بەکار‌هێنانی مرۆڤایتییەوە بۆ زیادکردنی چالاکییەکانی مێشکی مرۆڤ.  وەلێ هەر لە هەمان کایەدا، کەموکورتییەکی زۆر هەیە  لە بەکارهێنانی ئەو ماددانەی کە دەتوانن وزە و برە و بدەن بە سیستمی مێشکێکی خەمۆک و پەشێو. هەر بۆیەیش سروشتییە، کە ئێمە لێرەدا سوود لە کۆکاین وەربگرین کە پێشتر ئاماژەمان پێکرد لە فۆڕمەکانی نەخۆشیدا و ڕوومان کردەوە، کە  بە لێکدانەوەی ئێمە  دەتوانێت کاریگەریی بێشووماری هەبێت لە سەر  دۆخی لاوازی و خەمۆکی سیستمی نیرۆس لەو کاتەدا کە خودی خەمۆکی و لاوازییەکە پەیوەندی بە  بوونی ئافاتێکی ئۆرگانییەوە نییە. ئەوەی ڕاستیش بێت کۆکاین هەر لە سەرەتای دۆزینەوەیەوە وەک چارەسەرێک بۆ هیستریا و هیپۆکۆندۆریا (دڵەڕاوکێ و واسواس)…هتد بەکار هاتووە…)^[7].

ئەم پەرەگرافەی سەرەوە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە فرۆید پێی وابووە کە کۆکاین سوودبەخشە وەلێ وەک دەرمانێک لە بواری دەرمانسازیدا کە دەتوانرێت بەکار بهێنرێت بۆ چارەسەرکردنی تێکچوون و لاوازی  دۆخی دەروونی کە خودی دۆخەکە بە هۆی کێشەی ئۆرگانییەوە دروست نەبووە. هەڵبەت ئەم دەرئەنجامەیشی لەوەوە سەرچاوەی گرتووە کە بەکارهێنانی کۆکاین لە دۆخی نالەباری و تێکچوونی دەروونیدا جۆرێک لە خۆشی و خرۆشی بۆ کەسەکە دروست دەکات و لە دۆخێکی دەروونی نالەبارەوە دەیخاتە دۆخێکی دەروونی باشتر. پرسیارەکەی فرۆیدیش لە کاتی خۆیدا هەر ئەوەبوو، کە بۆچی ئەم ماددەیە بۆ نەخۆشییە دەروونییەکان، کە خودی نەخۆشییەکە پەیوەندی بە تێکچونی سیستمەکە نییە واتە نیرۆتیکی نییە، بە تایبەت هیستریا زۆر باش ئیش دەکات؟ بەڵام بەر لەوەی وەڵامی ئەم پرسیارە بزانین گرنگە بگەڕینەوە سەر خاڵیکی گرنگ ئەویش ئاماژەی فرۆید بۆ (..لاوازی  و خەمۆکی دۆخی دەروونی مرۆڤ بەبێ بوونی نەخۆشییەکی ئۆرگانی). ئەم دەستەواژەیە لە هزری فرۆیدیدا بۆ خۆی بە گۆڕان دادەنرێت. چونکە گەر بگەڕینەوە سەر ساڵانی نێوان (١٨٨٢-١٨٨٥) دا، ئەوا  دەبینین کە ئەو لەو ماوەیەدا کارێکی زۆری لە سەر هەردوو بواری ئاناتۆمی نیرۆس و سایکۆلۆژیای نیرۆسدا کردووە. لە چواچیوەی کارە تیۆرەیەکانیدا بۆی دەرکەوتووە کە هیستریا و زۆرێک لە نەخۆشییە دەروونییەکانی تریش بنەمایەکی ئۆرگانیان نییە، واتە خودی سیستمەکە نەخۆش نییە بەڵکوو بەر ئازار و ئەشکەنجە دەکەوێت. هەر بۆیەش کاتێک کە نووسراوەکەی لە سەر کۆکاین خوێندەوە باسی لەو دۆخە دەروونییانەی مرۆڤ کرد کە بێ بوونی نەخۆشیی ئۆرگانی دروست دەبن، هاوکات باسیشی لە گرنگی کۆکاین کرد وەک چارەسەرێک. ئەم باز‌هەڵدانە لە فیکری فرۆیدیدا سەبارەت بە نەخۆشیی دەروونییەکان بەبێ بوونی هۆکارێکی ئۆرگانی بۆ خۆی جێی سەرنجە، کە لە کاتی خۆیدا وەڵامی تەواوی بۆ تێزەکەی نەبوو. سەرسامی و سۆزی فرۆید بۆ کۆکاین و بەکار‌هێنانی و کاریگەرییەکانی لە سەر دەروونی مرۆڤ شتێک نەبوو هەر وا بە ئاسانی تێپەڕێت بەڵکوو ئارەزووی بۆ کۆکاین، هاوکات شکستیشی لە گەشتن بە ئامانجەکەی، وای لێ کرد کە  ئەفسانەی لێبیدۆ بدۆزێتەوە و بیبەستێتەوە بە وزەی سێکسی مرۆڤەوە. ئەم ئارەزووە بەردەوام دەبێت تا دواتر لە ساڵی (١٩٢٠) واتە دوای سی و پێنج ساڵ لە کارکردن و نووسین لە کتێبی (لە سەروو پرەنسیپی چێژەوە)، فرۆید ئەوە دەدۆزێتەوە کە پرەنسیپێکی تر_چێژێکی تر مرۆڤ بەڕێوە دەبات کە دەکەوێتە سەروو پرەنسیپەکانی ترەوە.

بۆ ئەوەی کۆتایی بەو ماوە کۆکاینەی فرۆید بهێنن هەم لە ژیانی خۆیدا و هەمیش وەک ئۆبێکتی چارەسازی و یاخود وەک فانتازی فرۆید بۆ کۆکاین وەک چارەسەرێکی پزیشکی و دەرمانسازی، پێویستە ئاماژە بەوە بکەین کە دوو ساڵ دوای بڵاوبوونەوەی یەکەم نووسراوی سەبارەت بە کۆکاین لە مانگی حوزەیرانی ساڵی (١٨٨٧)دا فرۆید دوا نووسین و سەرنجی  خۆی سەبارەت بە کۆکاکین بە ناونیشانی (گەڕان بە دوای و ترس لە کۆکاین)دا بڵاو دەکاتەوە و تا بەم نووسینەیشی کۆتایی بەو زەمەنەی ژیانی خۆی و بەکارهێنانی کۆکاین بهێنێت. جێی باسە کە  لە ماوەی نێوان بڵاوکراوەی یەکەم و دووەمدا، ئەو زیاتر و زیاتر سەرقاڵی لێکۆڵینەوە سەبارەت بە هیستریا بوو کە بە ڕوونی ئاماژەکانی کۆکاین دەبینین بە سەر ئەم بابەتەوە. هەڵبەت با بیرمان نەچێت لە کاتی خۆیدا و ئیستاش، فرۆید بەوە تاوانبار دەکرێت کە دەستێکی باڵای لە بڵاوبوونەوەی کۆکایندا هەیە. کۆکاین وەک ئافاتی سێهەمی دژ بە مرۆڤایەتی، شانبەشانی ئالودەبوون بە ئەلکهول و مۆرفین. بەڵام دەبێت ئەوەیش لە یاد نەکەین کە لە هەمان نووسراودا فرۆید خۆی دان بەو ڕاستیەدا دەنێت کە بەکارهێنانی کۆکاین بۆ کەسانی ئالودە بە مۆرفێن شتێکی باش و بەسوود نییە و ئەنجامێکی باشی نابێت چونکە کۆکاین دەبێتەوە بە جێگرەوەی مۆرفین، واتە خودی ئالودەبوونێکەوە دەمێنێتەوە، ئەوەی کە دەگۆرێت ئۆبێکتی ئالودەکەیە. لەمبارەیەوە دەڵێت: (هەموو ڕاپۆرتەکان سەبارەت بە ئالودەبوون بە کۆکاین و زەرەر و زیانەکانی کە لە ئەنجامی بەکار‌هێنانی کۆکاینەوە دووچاری مرۆڤ دەبێت ئەوەمان پێ دەڵێن، لێرەدا  ئاماژە کەسی ئالودە بە مۆرفین دەکات، ئەو کەسانەی کە پێشوەخت لە چنگی شەیتانێکی تردان و دەناڵێنن زۆر لاواز و بێئیرادەن، ئەوەندە بێدەرەتان و ناسکن لە ڕووی دەروونییەوە کە ھەر شتێکی تر بکەوێتە بەردەستیان وەک فریادڕەسێک ئەوا پەلاماری دەدەن و خراپ بەکاری دەھێێن یاخود نازانن چۆن بەکاری بهێنن. کۆکاین بانگەشەی تری نییە و بۆ خۆیشی هیچ قوربانییەکی نییە..^[8] ) . هەمیسان گەر بە ووردی لەم بۆچوونەی بکۆڵینەوە ئەوا هەر دەگەینەوە سەر هەمان دەرئەنجامی یەکەمی کە ئەویش کۆکاین بۆ خۆی نابێت بە هۆی دروستبوونی ئالودەبوون بەڵکوو ئەوە دۆخ و باری دەروونی کەسەکەیە کە کاریگەریی کۆکاین و خودی ئالودەبوونەکەیش دروست دەکات. هەر ئەمەیش وادەکات کە کاریگەرییەکانی کۆکاین لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر بگۆڕیت.

فرۆید و فانتازیای لەدەستچوو

وەک پێشتر باسمانکرد لەو ماوەیەی کە فرۆید سەرقاڵی نووسین لێکۆڵینەوەکانی سەبارەت بە کۆکاین بوو، تەواو باوەڕی بەم ماددەیە بووە وەک دەرمانێکی ئایدیاڵ و بێوێنە بۆ چارەسەری زۆربەی گرفتە دەروونییەکانی مرۆڤ. وەلێ  بەکار‌هێنان و لێکۆڵینەوەکانی لە سەر کۆکاین وەک زانایەک و پزیشکێک لەگەڵ فانتازیا و خەیاڵەکانیدا وەک مرۆڤ یەکی نەگرتەوە، تا ئەو ڕادەیەی کە دەبوو دەستبەرداری فانتازیای خۆی و ئۆبێکتی فانتازیەکەشی بێت، هەر لە سەرو بەندی ئەو ماوەیەدا فرۆید وەک دەروونشیکارێک لەدایک دەبێت و بەردەوام دەبێت. لێرەیش بەدواوە حەز و ئارەزووی فرۆید بۆ کۆکاین کاڵ بووەوە و نەیتوانی خۆی بنووسێتەوە، وەلێ ئۆبێکتی ئارەزووەکەی و فانتازییەکەی ڕێی بۆ کردەوە بۆ دۆزینەوەی ئۆقیانوسە ڕەشەکەی مرۆڤ کە نەست و خودنائاگاییە.

لە ساڵی (١٨٨٨)دا، دوای دەستبەرداربوون لە کۆکاین هەم وەک فانتازیای پزیشکی و هەمیش وەک ئۆبێکتی چیژ و وزە بۆ فرۆید خۆی، وتارەکەی بە ناوی هیستریا بڵاو کردەوە و لەو وتارەیشدا جارێکی تر ئاماژە بە ماددە ژەهراوییەکان-تۆکسیکەکان لەوانەیش ئەلکهول دەکات و بە ماددەی مەترسیدار و دەرەکی ناویان دەبات کە مەترسیی خراپیان بۆ سەر دەروونی مرۆڤ هەیە. ماددە هۆشبەرەکانیش بە یەکێک لەو ماددانە دادەنێت کە دەبێتە هۆی ئەگەری دروستبوونی هیستریا لە مرۆڤدا، لەمبارەیەوە دەڵێت:

((.. ئەو هۆکارانەی کە دەبنە هۆی دروستبوونی حاڵەتی نەخۆشیی هیستریای کتوپڕ ئەمانەن: تراوما، ماددە ژەهراوییەکان لەوانەیش ئەلکهول، ئازار و ناسۆری، هەڵبەز و دابەزی هەستوسۆز، نەخۆشیی درێژخایەن و تاقەتپڕۆکێن، هەر شتێکی تر کە بتوانێت کاریگەرییەکی زۆر هەبێت بۆ سەر دەروونی کەسەکە….)).

وەک دەبینین دوای چوار ساڵ لە خولیا و سەرسامی فرۆید بۆ کۆکاین وەک دەرمانێکی بێ هاوتا و ئایدیاڵ  بۆچارەسەری نەخۆشیی دەروونی و کەمکردنەوەی ئازار و ناسۆرییەکانی مرۆڤ، سەرسامبوونی  خۆیشی بە بەکار‌هێنانی کۆکاین وەک سەرچاوەی وزەیەکی بێشوومار بۆ مرۆڤ کە لە ڕییەوە بتوانێت بێ خەو و خواردن هەموو چالاکییەکی زەینی و جەستەیی ئەنجام بدات. وەلێ لێرەدا بە پێجەوانەوە فرۆید خۆی بە درۆ دەخاتەوە و پێمان دەڵێت کە بوونی ئەم جۆرە لە دەرمان وەهمێکە و هیچی تر، شتێک نییە بە ناوی دەرمانێک کە بتوانێت مرۆڤ ڕزگار بکات لە ئازار و ناسۆرییەکانی، نەک ئەوەیش بەڵکوو هؤشداریمان لە  بەکار‌هێنانی ئەم جۆرە ماددەیەدا دەداتێ، تەنانەت لە حاڵەتی توشبون بە هیستریای کتوپڕیشدا، فرۆید پێی باش نییە کە مرۆڤ هانا بۆ ئەم جۆرە ماددانە بەرێت و خۆی پێ فێر بکات. چونکە بە قازانجی نەخۆشەکە ناکەێتەوە بەڵکوو زەرەر و زیانەکانی زیاترە. ئەوەی جێی سەرنجە  کە لەم وتارەشیدا فرۆید باس لە ئالودەبوون ناکات بەڵکوو بە تەنها بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان بۆ چارەسەکردنی نەخۆشیی دەروونی بە تایبەتیش هیستریا ڕەت دەکاتەوە و دەڵێت: (سەرەتا پێویستە ئەوە بڵێین کە ئێمە هیچ  چارەسەرییەکی دەرمانسازی بە باش نازانین وپێشنیاریشی ناکەین، وەکچۆنیش هۆشداری دەدەین بە بەکار‌هێنانی هەموو جۆرە ماددەیەکی هۆشبەر لەم دۆخانەدا. چونکە بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان لە دۆخی هیستریای کتوپڕدا هیچ نییە جگە لە هەڵەیەکی گەورە نەبێت کە بەرامبەر بە نەخۆشەکە دەکرێت..)).

دواتر لە ساڵی (١٨٩٠)دا لە نووسینێکیدا بە ناوی (چارەسەرە فیزیکییەکان)دا، بە تایبەت لە سەر بابەتی چارەسەرکردن لە ڕیی خەولێخستنەوە(Hypnotic Treatment) نووسیویەتی کە نابێت هیپنۆسس وەک دوا میتۆدی چارەسەری بەکار بهێنرێت بۆ هەموو نەخۆشییە دەروونییەکان بەڵکوو ئەم میتودە زیاتر لە حاڵەتی نەخۆشیی دەروونی یان ڕەفتار و خووی ناتەندروست وەکو ئەلکهولیزم، ئالودەبوون بە مۆرفین یان لادانی لە ڕووی سێکسوالیتیەوە سوودی هەیە. وەک دیارە لێرەدا فرۆید ئاماژە بەوە دەکات کە میتۆدی خەولێخستن تەنها لەو کاتانەدا بەکار بهێنرێت کە خودی نەخۆشیەکە یان ڕەفتارو خووەکە وەک لە حاڵەتی ئالودەبوون بە ئەلکهول و ماددە هۆشبەرەکان کە هۆکارێکی ئۆرگانی لە پشتەوە نییە، ئەمەیش ئاماژەیەکی روونە کە  خودی ئالودەبوونی بە نەخۆشی نەبینیوە. بۆ ئەوەی زیاتر لە دیدی فرۆید نزیک بینەوە سەبارەت بە ئالودەبوون و ئاماژەکانی ئەوا پێویستە باس لە دیدی ئەو بکەین لە سەر ئەلکهول و کەسی ئەلکهولی.

فرۆید سەبارەت بە ئەلکهول و کەسی ئەلکهولی

ئەوانەی لە دوور و نزیک کەسێکی ئالودە بە ئەلکهول بناسن هەست بەوە دەکەن کە یەکێک لە میکانیزمی بەرگریی ئەم کەسانە  نکوڵیکردن و نەبینیی خۆیانە وەک کەسی ئالودە و گیرۆدە بە دەستی ئەلکهولەوە. وەکچۆنیش ناتوانن دان بەو ڕاستییەدا بنێن کە مەشروب خواردنەوە تا ڕادەی ئالودەبوون کردوونی بە کەسی نابووت و نەکردە و زەبوون. دوورخستنەوەی کێشەکە لە خۆیان و بینینی خۆیان لە دەوەوەی سیپمتومەکانی ئالودەبوونیان بە ئەلکهول یەکێکە لە کێشە گەورەکان نەک هەر بۆ خۆشیان بەڵکوو بۆ کەسانی دەوروبەریشیان. چونکە ئالودەبوون بە ئەلکهول هێندە گرفتئامێز و ئاڵۆزە ناتوانین سیمپتومەکانی لە خودی کەسەکان جیا بکەینەوە. بە جۆرێک کەسەکە لە گەڵ شەرابەکەی تێکەڵ و ئاوێزانی یەکتر دەبن، کە ئەوانەی لە دەرەوەی کەسەکەن ناتوانن مەزەنەی ئەوە بکەن و تێبگەن، کامە شەرابەکەیە و کامە خودی کەسەکەیە. ناتوانیت دڵنیا بیت لێیان ئەو کاتەی سنورری نێوان شەرابەکە و کەسەکە نامێنێت و هەردووکیان دەبن بە یەک، ئەستەمە بزانیت چ کاتێک  لە خۆشەویستیداین یان چ کاتێک پڕاو پڕ دەبن لە ڕق، کەی باشە دەکەن و کەی بە هەدووکیان پەلامارت دەدەن. هەر بۆیە تا کەسەکە ئالودەتر بێت خودی ئەو میکانیزمە بەرگرییانەیشی بۆ شاردنەوەی ئالودەبوونەکەی توندتر و بەهێزتر دەبن و بە فۆڕمی جیاواز خۆیان نمایش دەکەن، لەوانەیش درۆکردن، نکوڵیکردن، بەرپرسیارکردنی ئەوانی تر وەک سەرچاوەی کێشەکانی و دۆزینەوە و قۆستنەوەی هەموو هەلێک و هەڵەیەک لەوانی تردا تا بیکاتە بەهەنایەک بۆ باوەشکردن بە بوتڵی شەرابەکەیدا وەک خۆشەویشترین خۆشەویست. ئەوانی تر بۆ کەسی ئەلکهولی سەرچاوەی غەم و ئازار و ناسۆرین. ئەوە گوناھ و خەتاباری ئەوانی ترە کە جوانی، زرنگی، سۆز و خۆشەویستی ئەم نابینین، ئەوانی تر تەنانەت لە ئاستی تێگەشتن و زیرەکی و ژیری ئەمدا نین. ھیچ کاتێکش ھەست بەو خۆشەویستی و سۆزە ناکەن کە لە دڵی ئەمی (مودمن-ئالودە) ھەڵدەقوڵێت بۆیان. بۆیە ئەوانی تر جێی بەزەیی و سۆزی ئەم نین و شایانی ئەوە نین کە ئەم ئاوڕیان لێ بداتەوە. کاتێک کەسی ئالودە، دەرەوەی خۆی بە دۆزەخی خۆی ببینێت ئەوا تاکە بەهەشتێک و فریادڕەسێک، کە هیچ کات لێی وەڕس نابێت و هەمیشە باوەشی کراوەیە بۆی تا لە ئامێزی بگرێت، بوتڵە شەرابەکەیەتی، بوتڵە شەرابەکەی وەک تاقانترین و میهرەبانترین یار دەتوانیت بە بێدەنگی باوەشی بۆ بکاتەوە و وێنا ئایدیاڵەکەی خۆی بۆ دووپات بکاتەوە. ئەو وێنە خەیاڵییەی کە کەسی ئالودە بۆ خۆی هەیەتی و گەرەکیەتی ئەوانی تریش لەو جێگەیەوە بیبینن و تەماشای بکەن.

فرۆید درکی بەم گرفتەی کەسی ئەلکهولی  کردووە لە نامەیەکدا بۆ فلایشی هاوڕی کە بە ڕەشنووسی (H) ناو دەبرێت سەبارەت بە پارانۆیا نووسویەتی، باسی لەم نکوڵیکردنەی کەسی ئالودە  بە مادە ئەکهولیەکاندا  کردووە و دەڵێت: (کەسی ئەلکهولی هەرگیز بۆ خۆی ناتوانێت دان بەو ڕاستییەدا بنێت کە مەیخواردنەوە نابوت و کەموکورتی کردووە. لە گەڵ ئەوەی کە  بەرگەی زەبری خواردنەوە دەگرێت کەچی ناتوانێت بەرگەی ئەو ڕاستییە بگرێت و درکی پێ بکات کە ڕسوای دەستی خورادنەوەیە. لە مەغزی ئەودا، ئەوە گوناهی ژنەکەیەتی و ئەو دەبێت لۆمە بکرێت بۆ ئەم ڕسوایییە- ئەوەی پێدەڵێن وەهمی ئیرەیی و ئەو شتانەی تریش… کەسی ئەلکهولی دەڵێت: گرفتی سێکسوالیتیم هیچ پەیوەندییەکی بە خواردنەوەی منەوە نییە، بەڵکوو ئەوە ژنەکەمە کە دەبێت لۆمە  و سەرزەنشت بکرێت).

 هەڵبەت ئەمە یەکەم جارە کە فرۆید باس لە ئەلکهۆلیزم بکات و بیبەستێتەوە بە سێکسوالیتیەوە، ئەوەیش گرنگە بزانین کە ئەم ئاماژەیەی لە کۆنتێکستی پارانۆیادا کردووە. خاڵیکی تری گرنگ کە ئەو لەو نامەیەدا ئاماژەی پێ کردووە، نکولیکردنە لای کەسی ئەکهولی وەک میکانیزمێکی بەرگری، گوناهبارکردن و لۆمەکردنی ئەوانی تر وەک سەرچاوەی کێشەکانی و نەهامەتییەکانی.  جارێکی تریش لە تێکستەکەیدا سەبارەت بە شرێبەر فرۆید باسی لە وەهمی ئیرەیی لای کەسی ئەلکهولیست کردووە. هەمیسان لە نامەیەکی تردا، بۆ فلایشی هاوڕێ کە مێژووەکەی بۆ ساڵی (١٨٩٦)دا دەگەڕیتەوە، وە ئەم نامەیەش بە ڕەشنوسی (K) دەناسریتەوە، ئاماژەی بە مەیخواردنەوە وەک سیندروم(Dipsomania)^[9]، وەک سیمپتومی لاوەکی کردووە. ئەم سیمپتومەیش وەختێک دروست دەبێت کە پاڵنەرە نیرۆتیکییەکان لە واسواس و کەلكەڵە و دەگوازرێنەوە بۆ ئەنگێزەی بزوێنەر و جووڵەیی و دەبنەوە  بەدژێک و بەرگرییەک بەرامبەر بە خودی واسواسییەکە.

جێی باسە کە فرۆید لە نووسینێکی تریدا بە ناوی ((سەرنجی زیاتر سەبارەت بە نێرۆسایکۆسی بەرگری-Further Remarks on the Neuro-Psychoses of Defence )) لە ساڵی (١٨٩٦)دا، دەگەڕیتەوە سەر بابەتی ئیرەیی لای کەسی ئەلکهولیست و جارێکی تر ئالودەبوون وەک دۆخێکی سڕبوون بۆ مێشک وەسف دەکات، کە بە هۆیەوە مێشک بەرگری لە خۆی بەرامبەر کاریگەریی واسواسبوون دەکات. دیسانەوە خواردنەوە وەک سیمپتومی لاوەکی لە نێو نیرۆسە وەسواسییەکاندا دەبینێت کە وەزیفەکەی تەنها سڕکردنێکی کاتییە و هیچی تر.

هەر لە سەر هەمان بابەت لە نامەیەکی تریدا بۆ فلایشی هاوڕێ بە بەرواری یانزەی کانونی دووەمی ساڵی  (١٨٩٧) ئەوەی نووسیوە کە: (دیسپۆمانیا لە ڕێێ و بەهۆی چڕبوونەوە، یان باشترە بڵێین جێگرتنەوەی ئەنگێزەیەکی سێکسی لە بری یەکێکی تر دروست دەبێت. هەروەها ئاماژەیشی بەوە کردووە کە هەمان شت دەتوانین سەبارەت بە کەسی قومارچی بڵێین).

ئەمەیش یەکەمجارە کە فرۆید بە دیاریکراوی ئاماژە بە ئالودەبوون بکات لە هەردوو حاڵەتی ژەهراویبوون-تۆکسیکۆمانیا و قومارکردندا و بیبەستێتەوە بە سێسکسوالیتەوە. واتە ئالودەبوون بە قەرەبوو و جێگرەوەی ئارەزووە-غەریزە سێکسییە چەپێنراوەکان بیبینێت. هەڵبەت جارێکی تر دێتەوە سەر ئەم باسە و لە نووسینەکەیدا لە سەر دۆستویڤسکی باس لە گرفتی قومارکردن وەک قەرەبوویەک بۆ ئارەزووە بە دینەهاتوو و چەپێنراوە سێکسیەکان دەکات. لە بەشێکی تری ئەم نووسینەدا دێمەوە سەر باسی ئالودەبوون بە قومار و دۆستۆیڤسکی وەک قومارچییەک.

ئێستا با بگەڕینەوە سەر گرفتی ئیرەیی لای کەسی ئەلکهولی و پەیوەندی بە سێکسوالیتیەوە، ئەوا فرۆید لە شیکارییەکەی خۆیدا لەمبارەیەوە زیاتر قووڵ دەبێتەوە و لە ساڵی (١٩١١)دا، لە وتارێکیدا بە ناوی (سەرنجە دەروونشیکارییەکان لە سەر کەیسێکی ئۆتۆبایۆگرافی دەربارەی پارانۆیا)دا پێمان دەڵێت کە: ((لە هەموو ڕوویەکەوە  ڕۆڵی ئەلکهول و کاریگەرییەکانی لە سەر وەهمی ئیرەیی لای کەسی ئەلکهولی  شتێکی بەرچاوە و دیارە. ئێمە ئەوە دەزانین کە سەرچاوەی چێژ بۆ کەسی ئەلکهولیست جیاوازە و لە جۆرێکی ترە. لە ڕاستیدا ئەوە بە تەنها نائومێدی و ڕەنج بەخەساری پیاو نییە بە ژنەکەی، کە بە ناوی ئیرەیییەوە بەرە و خورادنەوە کێشی دەکات و وای لێ دەکات ڕووە و قاپی مەیخانەکان مل بنێت و لەگەڵ پیاوی تردا مەی نۆش بکات، بەڵکوو ئەوە ئەو چێژ و خۆشییە کە پیاوانی تر پێ دەدەن، ئەو پیاوانەی کە شادی و چێژی پێ دەبەخشن و جێی ژنەکەی بۆ دەگرنەوە، ئەو خۆشنودەیی و چێژەی کە نەیتوانیوە لە ژنەکەی و  لە ماڵەکەی خۆیدا وەریبگرێت. کەواتە گەر ئەو پیاوانە ببنەوە بە سەرچاوەی لێبدۆ و چێژ لە نەستی پیاوی ئەلکهولیستدا، ئەوا دواجار دێت و ئەم چێژە لیبیدۆیەی نەستی خۆی پێچەوانە دەکاتەوە و لە بری ئەوە دەڵێت، ئەوە من نیم کە ئەو پیاوانەم خۆش دەوێت، حەزم بە تێکەڵبوونیانە، بەڵکوو ئەو ژنەکەمە کە خۆشیدەوێن و حەزی پێیانە و ئارەزوویان دەکات، نەک هەرئەوەیش بەڵکوو گومان دەکات و پێی وایە کە ژنەکەی پەیوەندی لەگەڵ هەموو ئەو پیاوانەدا هەیە کە ئەم خۆی پەیوەندی پێیانەوە هەیە و خۆشی دەوێن و لەگەڵیاندا هەڵسوکەوت دەکات….^[10]).

دیارە فرۆید باسەکەی لە سەر ئیرەیی لای پیاوی ئەلکهولیست کردووە، وەلێ ئاماژەی بە کاریگەرییەکانی ئەم ئیرەیییە نەکردووە کە چۆن لە فۆڕمی توندوتیژی لە ناو خێزاند بەرامبەر بە ژن و مناڵەکانیدا خۆی بەرجەستە دەکات. کەم نین چیرۆکی ئەو ژنانەی کە بە تاریکی و لە نیوەی شەو بە شەقی پیاوە سەرخۆشەکانیان دەکرێنە دەرەوە و دەبنە قوربانیی تاوانێک کە نەیانکردووە. لە بەشێکی تری ئەم نووسینەدا سەبارەت بە ئالودەبوون پەیوەندی بە توندوتیژی خێزانییەوە دێمەوە سەر ئەم باسە. وەلێ لێرەدا بۆ ئەوەی لە ناوەڕۆکی ئەو پەرەگرافەی سەرەوە بگەین، پێویستە بگەڕینەوە سەر ئەو سیاقەی کە خودی نووسینەکەی تیادا نووسراوە.

وەک پێشتر باسمان کرد فرۆید لە سەروبەندی نووسینەکانی سەبارەت بە  پارانۆیا ئاماژەی بە ئالودەبوون کردووە، بە تایبەتیش ئالودەبوون بە ئەلکهول. ئەو پێی وایە کە سەرچاوەی سەرەکیی پارانۆیا دەگەڕیتەوە بۆ حەز و فانتازیای (هۆمۆسێکوێلی) پیاوێک بۆ خۆشەویستیی پیاوێکی تر. خودی هاوکێشەکەیش لای فرۆید بەم جۆرەیە:

 من (کە پیاوم) ئەوم خۆشدەوێت (کە پیاوە)! ئەم فانتازیایە لە نەستدا بە سێ جۆری جیاواز و دژبەیەک خۆی بەیان دەکا: جۆری سێهەمیان کە دەتوانین بەم جۆرە ئاماژەی پێ بکەین: ئەوە ژنەکەمە ئەو پیاوەی خۆشدەوێت کە من خۆشم دەوێت- کە ئەمەیش پێچەوانەی دەستەواژەی یەکەمە و هەر ئەمەیشە وەهمی ئیرەیی دروست دەکات و گرێی دەروونی پیاوی ئەلکهولی ئاڵۆزتر دەکات و لە شوێنێکدا ڕووبەڕوی دەبێتەوە بە گژیدا دەچێتەوە کە خودی خۆی لەوێ نییە. بەم شێوەیەیش وەهمی ئیرەیی کەسی ئەلکهولیست یەکێکە لەوانەی سەرەوە. واتە ئەو پیاوەی لە نەستیدا ئاغا و باڵایە، پیاوێکی تری خۆشدەوێت و حەزی بە گەعدە و دانیشتنە لە گەڵ پیاوێکی تر و ئارەزووی دەکات، ئەمی ئەلکهولیست نییە، ئەو پیاوە هەمیشە لە بەرگێکی تردا خۆی نیشان دەدات و خۆی دەیخزێنێتە ناوی یەکێکی تر- حەزو هەوەسی خۆی لە ناو ژنەکەیدا دەبینێتەوە و هەر لە ناو ئەویشدا پەلاماری دەدات. 

وەک نکولیکردن لەم فانتازیایەی نەستی خۆی بە بوونی پەیوەندییەکی لیبیدۆیی لەگەڵ پیاوانی تردا، ئەوا کەسی ئەلکهولیست پێویستی بەمیکانیزمێکی بەرگرییە تا خۆی لە گوناهی ئەم حەز و ئارەزووە سێکسییەی خۆی ڕزگار بکات. ئەویش بە بیرکردنەوە لەوەی کە ئەوە ژنەکەیەتی نەک خۆی کە پەیوەندیی خۆشەویستی لەگەڵ ئەو پیاوەدا یان پیاوانی تردا هەیە، ئەوە ژنەکەیەتی کە مایەی شەرم و بێ ئابڕووییە، هەر ئەویشە کە شایەنی لۆمە و سەرزەنشتکردنە. مەسەلەی چوونی پیاو بۆ مەیخانە و نۆشینی مەی لە مەیخانەکان ئەگەر لە لایەکەوە پەیوەندی بەوەوە بێت کە پیاو لە ماڵەکەی و ژنکەی خۆی بێزارە، هەر بۆیە کوچەی مەیخانەکانەکان دەگرێت ئەوا لە لایەکی ترەوە پەیوەندی بە ترسی پیاوەوەیە لە ژن، ترسی لەدەستچوونی ئۆبێکتی خۆشەویستییەکەی. با بیرمان نەچێت تا هەستی ئیرەیی لای کەسی ئەلکهولیست زیاتر و زیاتر بێت ئەوا پەیوەندی لەگەڵ ئۆبێکتی خۆشەویستییەکەی تۆکمەتر و باڵاتر دەبێت، بە جۆرێک کە ئیتر ناتوانیت لە یەکتریان جیا بکەیتەوە. ڕەنگە هەر ئەم هۆکارەیش بێت  کە ئالودەبوون بە ئەلکهول بە زەبرترین و قورسترین جۆری ئالودەبوون دابنرێت لە ڕووی چارەسەری کلینیکییەوە، زۆر جار گوێمان لەوە دەبێت کە ڕزگاربوون لە ئالودەبوون بە ماددە ‌هۆشبەرەکان ئاسانترە وەک لە ئالودەبوون بە ئەلکهول.

با بزانین فرۆید بە چ شیوەیەک باس لە پەیوەندیی نێوان ئۆبێکتی لەدەستچوو لە گەڵ بەکارهێنانی ماددە تۆکسیکەکان-ژەهراوییەکان لەوانەیش ئەلکهول دەکات؟

لە وتارێکیدا لە سالێ (١٩١٧)دا، بە ناوی (تازێباری و مێلانخۆلیا) دا، ئەو باس لەوە دەکات کە ئەوە بە تەنها ئەلکهول نییە کە بەربەستەکان لە بەردەم کەسی ئەلکهولیستدا ناهێڵێت و بە هۆیەوە خۆی لێ دەبێتە ئایدیاڵی خۆی، بەڵکوو زمانیش یارمەتی گۆڕێنی (Sublimation) باڵایەتی دەدات. لێرەدا فرۆید سەرنجمان بۆ پەیوەندیی نێوان کحول (ماددە هۆشبەرەکان) لە گەڵ زماندا ڕادەکێشێت. گەر ئەو تێزە بە هەند وەربگرین کە پێی وایە باڵایەتی گۆڕانی ئەنگێزەکانە بۆ بەرهەمی کولتووری لە ڕێێ زمانەوە ئەوا ئاماژەکردنی فرۆید بۆ چەمکی باڵایەتی لەم سیاقەدا ئەوەمان پێ دەڵێت کە بەکار‌هێنانی مەی و ئەلکهول (ماددە هۆشبەرەکان) دەتوانێت وەک ڕازیبوون و تێربوونێکی کاتی ئەنگێزەکان کار بکەن و کە کاریگەرییەکەی لە هی زمان و کەمتر نییە.

هەر لە سەروبەندی ئەم ساڵانەدایە کە فرۆید تێزەکانی سەبارەت بە فانتازیا، سێکسوالیتی مناڵانە، کاریگەری و بونیادی گرێی ئۆدیپوس لە سەر دەروون و لە هەموویشی گرنگتر تێزەکەی سەبارەت بە  تراوما ڕاست کردەوە و جەختی لە سەر ئەوە کردەوە کە ئەشکەنجە و ئازاری مرۆڤ و تراوماکانی پەیوەندیی بە جەزرەبە و و زەبرە دەرەکییەکانەوە نییە، بەڵکوو پەیوەندی بەو پرۆسە و کارلێکانەوە هەیە کە لەناو دەروونی مرۆڤ خۆیدا ڕوو دەدەن. کەسە نیرۆتیکییەکان قوربانیی دەستی هۆکاری دەرەکی نین بەڵكوو ئەو زام و برینەی لە خۆیانیان دەردەکات و گیرۆدە و هیلاکیان دەکات لە ناو هەناوی خۆیانەوە هەڵدەقوڵێت.

بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم سەرەتایە لە هزری فرۆیدا دەتوانین ئاماژە بە نامەیەکی تری بۆ فلایشی هاوڕێ بکەین کە لە کانونی دووەمی ساڵی (١٨٩٩)دا نووسیویەتی: (سەرەتا بەشێکی شیکارەکانم جەختکردنەوە بوو لەسەر ئەوەی کە فانتازییەکان بەرهەمی قۆناغیێکی ترە کە دواتر دەخرێتەوە ناو  قۆناغی مناڵییەوە و هەر لەوێشدا ئامادەگیان هەیە، خودی ئەو دۆخەیەیش کە فانتازییەکەی تێدا خوڵقاوە ھەر دەخزێتەوە ناو قۆناغی مناڵییەوە، ئەمەیش لە ڕێی و بە پەیوەندی لەگەڵ زماندا دەکرێت. وەلێ بۆ وەڵامی ئەو پرسیارەی کە ئایا لە قۆناغی مناڵیدا چی ڕووی داوە؟ ئاوا دەڵێین کە ‌هیچ ڕووی نەداوە! وەلێ مییکرۆبی ئەنگێزە سێکسییەکان لەوێیەوە دروست دەبن و لەدایک دەبن. دواتر و لە بەشی دووەمی لێکۆڵینەوەکانم لە مانای بەشێکی گرنگی تری دەروون تێگەیشتم کە بە ڕای من گرنگییەکی زۆری هەیە بۆ تێگەیشتن لە قۆناغە سەرەتایییەکانی سیمپتومەکان کە تەنانەت دەکەونە پێش بوون و درکردن بە فانتازیاوە…).

ئەم نامەیەی سەرەوە درێژکراوەی هەمان نامەیە، کە لە (21 september) ساڵی (1897)دا بۆ فلایشی هاوڕێی دەنوسێت و لێرەدا فرۆید ئاماژە گرنگەکەی دەکات و دەڵێت: (لە نەستی مرۆڤدا هیچ ئاماژەیەک بە بوونی حەقیقەت نییە. هەر بۆیەیش کارێکی ئاسان نییە بتوانین لە ناو نەست و نائاگاییدا خەیاڵ لە واقیع جیا بکەینەوە…).

لە  ھەمان وتاری مێلانخۆلیا و تازێباریدا،  فرۆید باس لە پەیوەندیی نێوان میڵانخۆلیا لەگەڵ مەستبوون بە ئەلکهول دەکات و پێی وایە هەردوو دۆخەکە ناتەندروست و پاتەلۆژین وەلێ لە حاڵەتی مێلانخۆلیادا خودی لە دەستدانەکە وا دەکات کە سوبێکت خەمۆک، بێدەرەتان و بێوزە بێت و هەست بە بەتاڵی و پووچی بکات. لە کاتێکدا لە کاتی مەستبوون بە ئەلکهول سوبێکت هەست بە شادی و وزەیەکی کاتی دەکات، وزەیەکی زیادە کە وای لێ دەکات نەسرەوێت(Manic)، لە هەموو شوێنێکدا بێت و لە ‌هیچ شوێنێکیشدا خۆی نەگرێت. ڕەنگە لێرەدا پرسیار بکەین و بڵێن مێلانخۆلیا چ پەیوەدنییەکی بە ئالودەبوون و نۆشینی شەرابەوە، یان هەر ماددەیەکی تری هۆشبەرەوە هەیە؟ یان پرسیار بکەین و بڵێن کە بۆچی ژەهراویبوون-تۆکیسکبوون بە ئەلکهول بە نەخۆشی دادەنرێت، لە کاتێکدا ئەلکهول دەبێت بە مایەی خۆشی و شادی بۆ کەسەکە، وزەیەکی زیادەی پێدەبەخشیت. ئایا خودی لە دەستچوونەکە لە کوێدا خۆی مەڵاس داوە؟

بۆ ئەوەی وەڵامی ئەم پرسیارەیش بدەینەوە دەڵێن خودی ئالودەبوون خۆی کێشە و گرفت نییە بەڵکوو کاردانەوەیە، سیپتومە بۆ کێشەیەکی قووڵتر کە سوبێکت بە دەستیەوە دەناڵینێت. ئالودەبوون میکانیزمی بەرگرییە بۆ ئازار و ناسۆرییەکی قووڵ بۆ لەدەستدانێک کە زۆر جار سوبێکت خۆیشی نازانێت پەنجە بخاتە سەر سەرچاوەی ئازار و نوقسانییەکەی. کەواتە لەم ڕوانگەیەوە بێت ئەلکهول ماددە هۆشبەرەکان دەبنەوە بە شتگەلێک کە سوبێکت بەکاریان دەهێنن تا گەر بۆ ماوەیەکی کاتیش بێت خۆشی و شادی  پێبەخشێت، خۆی پێ سڕ بکات. ئازارەکانی کەم بکاتەوە، کە زۆر جار خۆیشیان نازانن سەرچاوەی ئەو ئازارانە چین لە کوێوە هاتون.  لە دۆخی ئالودەبوونیشدا هەر وەک مێلانخۆلیا کێشەکە هەر بە تەنها ئەوە نییە کە چ شتێک لەدەستچووە چونکە ئەو شتەی کە لە دەستچووە بە ڕوونی دیار نییە کە چییە، شتێکە بێ ناو و بێ شوناسە. تەنانەت لەو کاتەنەیشدا کە کەسی مێلانخۆلی-ئالودە، درک بەوە دەکات یان ئەگەر بشزانێت کێی لەدەستچووە! ئەوە نازانێت چی لە ناو ئەو کەسەدا لەدەستچووە، وەیان بۆ چ شتێک لەناو ئەودا دەگەڕێت وعەوداڵ و سەرگەردانی چییە. 

هەر بۆیەش تێمای ئۆبێکتی لە دەستچوو بابەتێکی گرنگ و زیندووە لە هزری دەروونشیکاری فرۆیدیدا.   لە ساڵی (١٩١٧)دا، لە وتارەکەیدا بە ناوی (پاشکۆی مێتاسایکۆلۆژی سەبارەت بە تیۆریی خەون) فرۆید باس لە ئۆبێکتی لەدەستچوو دەکات. ئەو پێی وایە کە خەونەکانمان بریتین لە جۆرێک لە وڕێنەکردن بۆ گەشتن بە حەز و ئارەزووەکانمان. لێرەیشدا بەراوردێک لەنێوان خەونبینین و خودی ئەو  دۆخە نەخۆشیە-پاتۆلۆژیەدا کە تایبەتە بە خەونبینین دەکات. لە هەندێ دۆخی دەروونیدا ئیگۆ دەبێت ڕووبەڕووی نوقسانییەکەی خۆی بێتەوە، ئەو نوقسانییەی کە ناتوانێت بەرگەی بگریت و قبوڵی بکات وەلێ هەمیشە دوایدەخات و نایەگەێنێتە خۆی و درزێک لەنێوان خۆی و نوقسانیەکەیدا دەهێڵێتەوە. خودی ئەم دواخستنە درز و دەلاقەیەک بۆ سوبێکت دەهێڵیتەوە تا بتوانێت لە ڕێی فانتازیا و حەز و ئارەزووەکانی ناەوەی خۆیەوە  نوقسانیەکە بکاتە دەرەوەی خۆی، وە لە باشترین شێوەدا لە ڕێی وڕینەکردنەوە دەبێت. فرۆید دەنووسێت:

(ڕەنگە بویڕم و پێشنیاری ئەوە بکەم کە پەیوەندیی نێوان وڕینەی ژەهراوی- تۆکسیک، لیرەدا مەبەستم لە وڕینەی ئەلکهولە وەک نموونە، دەبێت هەر بەم شیوەیە لێی تێبگەین، لێرەیشدا ئەو نوقسانییەی کە سوبێکت ناتوانێت بەرگەی بگرێت و قبوڵی بکات و شتێکە واقیع بە سەریدا سەپاندوە وەک لەدەستدان و نەبوونی ئەلکهولە هەر کات ئەوەی دەستکەوت ئەوا نوقسانییەکەی تر-ئۆبێکتی لەدەستچوو کە مەبەستی خودی ئەلکهولە- خۆی پڕ دەکاتەوە ئەوکاتەیش لە وڕێنەکردن دەوەستێت… با بڵێین دیمەنەکە بەم شێوەیە: کەسێک لە دۆخی ژەهراوی- تۆکسیکبوندا بە جۆرێک هەڵەشە و نەسرەوتە لە ڕەفتار و جووڵاوەنەیدا چونکە دڵخۆش و خۆشنودەیە. وەلێ دەبێت ئەم پەیوەندییە ساختەیە ڕاست بکرێتەوە، چونکە حەقیقەتەکە ئەوەیە کە نەزمی ئابووری میشکی سوبێکت لە لایەکەوە ئاماژە بەوە دەکات کە ئارەزووەکەی پڕ بۆتەوە، ئەوەیش وای لێ دەکات هێندە دڵخۆش و رۆح ئاسودە بێت، لە لایەکی تریشەوە خەمبارە چونکە هیچی لە باردا نییە و دەستەوسانە بەرامبەر نوقسانییەکەی).

مەبەستی فرۆید لێرەدا ئەو دۆخە دەروونییە نەسرەوت و مانیکیەیە کە کەسی ئەلکهولیست ئەزموونی دەکات. ئەو هەستە دژبەیەک و پارادۆسکەی کە بەهۆی کاریگەریی ئەلکهولەوە دروستدەبێت. هەستی خۆشی و ناخۆشی، پێکەنین و گریان، قۆشمە و نوکتە یاخود هەوڵی کەسی ئەلکهولیست بۆ قسەکردنی جدی  لە سەر بابەتەکان کە ئەمەیش لە حاڵەتی سەرخۆشیدا، زۆر جار هەر بە دیمەنی کۆمیدی تەواو دەبێت، چونکە خودی هەوڵەکە سروشتێکی کۆمیدی لە خۆی دەگرێت بەو مانایەی کە کەسەکە دەیەوێت نمایشی شتێک بکات کە خۆی نیەتی و نوقسانییە تیایدا. لە بەشێکی تری ئەم نووسینەدا دێمەوە سەر باسی کۆمیدیا- نوکتە و پەیوەندی بە ئالودەبوونەوە.

 لێرەدا گرنگە ئاماژە بەوە بکەین کە  فرۆید خودی وڕێنەکردنە نابەستێتەوە بە پێکهاتەی کیماویی ئەلکهولەوە وەک ماددەیەکی ژەهراوی – تۆکسیک بەڵکو دەیبەستێتەوە بە لە دەستدانی ئۆبێکتی خۆشەویستییەوە لە واقیعدا کە خودی ئەلکهولە. واتە وڕێنەکردن قەرەبوویەکی دەروونییە بۆ لەدەستدان کە بە هۆی نەبوون و نوقسانییەوە دروست دەبێت. بە ڕای فرۆید ژەهراویبوون بە ماددە کحولییەکان کە سەر بە هەمان دۆخ و حاڵەتی دەروونییە و هاوشیوەی وڕینەکردنە، هەر بۆیەش پێویستە بە هەمان شێوە ڕاڤە بکرێت، ئەویش کە لەم دۆخەیشدا جۆرێک لە دواخستن و دوورخستنەوەی تێدایە. کەواتە با بزانین  ئەو پەیوەندییەی لەنێوان سوبێکت و ئەلکهولدا هەیە هاوکات دەبێتە هۆی دروستبوونی وڕینەکردن چۆن دروست دەبێت؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارەیش پێویستە بگەڕینەوە سەر ئەو دۆستایەتییەی کە هەر لە سەرەتاوە لە سەر نوقسانی دروست بووە و پەیوەندییەکی دانەبڕاویشی لەگەڵ  سوبێکت و ئۆبێکتە لەدەستچووەکەی هەیە. ئەوا بە کورتی دەگەڕینەوە سەر خوێندنەوەی فرۆید سەبارەت بە وڕێنەکردن لە هەردوو مناڵ و گەورەدا کە سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ لەدەستچوون. بەم مانایەش وڕینەکردن قەرەبوویەکی دەروونییە بۆ لەدەستچوونێکی ڕاستەقینە هاوکات ئاماژەیە بۆ ئارەزووکردنی ئەو شتەی کە لەدەستچووە. مناڵی بچووک وڕینە بە مەمکی دایکییانەوە دەکەن چونکە بە تەنها مەمکی دایکە کە دەتوانێت ڕازی و تێریان بکات. وڕینەکردنیش بۆ مناڵ تاکە ڕیگەیەکە کە بەهۆیەوە گوزارشت لە ئۆبێکتی لەدەستچوو بکەن، کە خۆی جەستەی دایکە، ئەو جەستەیەی کە لێیان تابو کراوە و ناتوانن جارێکی تر پێبگەنەوە. ئەم نوقسانییە یان ئەم ئۆبێکتە لەدەستچووە لە هزری لاکانیدا بە ئۆبێکتە بچکۆلە ناسراوە، لە بەشی دووەمی ئەم نووسینەدا بە ناوی (ئالودەبوون لە دیدی لاکانەوە) دێمەوە سەر ئەم باسە.

کەواتە با بگەڕینەوە سەر چێژ لای کەسی ئەلکهولیست. فرۆید لە کتێبی (شارستانیەت و ئاکاماکانی)دا باس لە بێتوانایی و بێهودەییی مرۆڤ لە گەشتن بە خۆشنودەیی دەکات. کاتێک کە  مرۆڤ هیچ ڕێگەیەک نادۆزێتەوە بۆ گەشتن بە چێژ و خۆشنودەیی ئەوا دواجار پەنا دەباتە بەر جۆرێکی تر لە چێژ کە بە

 (چیژی درێژخایەن بە ژەهرەوایبوون)ی ناو دەنێت. هەڵبەت فرۆید لەم کتێبەدا باس لە ڕۆڵی شارستەنیەت دەکات و پێی وایە کە خودی شارستانیەتیش ڕێگەیەکە بۆ ڕێکخستنی پەیوەندیی نێوان مرۆڤەکان، بە مانایەی کە شارستەنیەت ئەو چێژ وحەزانەمان  بۆ ڕێک و جۆر دەکات کە دەتوانین دەستمانکەوێت هاوکاتیش ئەوانەیش کە بۆمان نییە و ناتوانین چنگمان  بکەوێت. ئەوەی کە جێی سەرنجە بۆ فرۆید کە تەنانەت زانست و ئاینیش ناتوانن لە باریاندا نییە کە مرۆڤ تەواو دڵخۆش و شادومان بکەن، نەک ئەوەیش بەڵکوو دەگاتە ئەو ڕاستییە بەڵگەنەویستەی کە مرۆڤ ھەمیشە عەوداڵی خۆشبەختییە وەلێ دەستیانکەوێت. ئازار و ئەشکەنجە قەدەری مرۆڤە، مرۆڤ ئازار بە دەست پیربوون و ئەفەرۆزبوون لە جەستەی خۆی دەکێشیت، ئازار لە دەستی سروشت و جیهانە ترسناکەکەی دەرەوەی خۆی دەکێشێت، ئازار بە دەست تەنیایی و ئەشکەنجەی ترس لە تەنیایی دەکێشێت. تەنانەت ئەو کاتەنەیش کە مرۆڤ لە خودا نزیک دەبێتەوە یان خۆی دەخاتە شوێن و پێگەی خودا کەچی ‌هێشتا هەر دەناڵێنێ و ئازار دەکێشێت. مرۆڤ هەمیشە گیرۆدەی دەستی ئەو بونیادە کۆمەڵایەتییە کە تیادا دروست دەبێت و دەبێتەوە بە بەشێک لێی و ناتوانێت خۆی لێی رزگاربکات. هەموو بەربەست و ڕیگرییەکان لە بەردەم خۆشنودەیی مرۆڤدا دەبێتە هۆی ئەوە کە نەگاتە ئامانجی خۆی و دەستی بە چێژدا نەگات. گەر  مرۆڤ نەتوانێت بەر لە ئازار، ناسۆری و تاڵییەکانی ژیان بگرێت، ئازار و ئەشکەنجە بەشێكی دانەبڕاو و ئەزەلی بێت لە ژیانی مرۆڤدا، ئەی کەواتە چی بکات تا خودی ئازاركێشان کەم بکاتەوە یان هیچ نەبێت تامەکەی و ڕیتمەکەی بگۆڕێت؟

بۆ وەڵامی ئەم پرسیارەیش فرۆید چەند پێشنیار و ئەگەرێکمان دەخاتە بەردەست تا لە ڕییانەوە بتوانین ئازاو ئەشکەنەجەمان کەم بکەینەوە، یەکێک لەو پشنیار و ئەگەرانەیش بۆ ڕیکخسنتەوە و گۆڕینی ئازارکێشان بەکار‌هێنانی ماددە هۆشبەرەکان و ئەلکهولیەکانە. لەمبارەیەشەوە دەڵێت:

(سەمەرەترین مییکانیزمیش بۆ خۆدزینەوە لە ژان و ئازارکێشان هەر ئەوانەن کە بە دوایدا دەگەڕێین و کاردەکەنە سەر  خودی سیستمە ئۆرگانییەکەمان. بەو مانایەی کە خودی ئازارکێشان خۆی ھیچ نییە جگە لە ھەستکردن، واتە ئەو کاتە ئازار ھەیە کە ئێمە ھەستی پێدەکەین وەک ئەشکەنجە و ژان ئەزموونی دەکەین، خودی ئەم ھەستکردنەیش پەیوەندیی بەوەوە ھەیە کە ئێمە وەک ئۆرگانیزم چۆن دروستبووین و ڕئکخراوین، ھەر بۆیە ش ساناترین و ھاوکات کاریگەرترین جۆری ئەو میتۆدانە کاریگەریی ماددە کحولی و ھۆشبەرەکانە^[11]).

بە ڕای فرۆید ژان و ئازارکێشان لە سێ لاوە دەبێتەوە بە ھەڕەشە و کاردەکاتە سەر مرۆڤ و گیرۆدەی دەکات:

١-  ئازارو ئەشکەنجە ھەڕەشەیە بۆ سەر جەستەی مرۆڤ.

٢- ھەڕەشەیە بۆ سەر پەیوەندیی مرۆڤ بە جیھانی دەرەوە.

٣- ھەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ پەیوەندیی مرڤ بە ئەوانی ترەوە.

جۆری سێهەمیشیان لە ھەموویان کاریگەرترە چونکە ئەوانی تر بۆ ئێمە لە یەک کاتدا هەم دەبنەوە بە سەرچاوەی ئازار و ناسۆری وە ھەمیش سەرچاوەی خەمڕەوێنی و ڕەواندنەوەی ژان و ئازارن. ھەر بۆیە کاتێک ئەوانی تر و بوونی ئەوانی تر دەبێتەوە بە هەڕەشە و سەرچاوەی ژان و ناسۆری بۆ سوبێکت ئەوا دوورکەوتنەوە خۆدزینەوە لێییان دەبێتەوە بە چارەسەرێک بۆ خودی کێشە و ئازراکێشانەکە. وەلێ تەنیایی و ئەفەرۆزبوون بژارادەیەک نییە کە مرۆڤ خۆشبەخت بکات، هەر بۆیەش دیسانەوە بۆ ئەوەی بەرگەی تەنیایی بگرێت، بتوانێت هاودەمێک بۆ خۆی دروست بکات، دەبێت شتێک-ئۆبێکتێک بدۆزێتەوە کە جێی ئەوانی تری بۆ بگرێتەوە، ئەو بۆشایی و درزەی بۆ پڕ بکاتەوە کە غیابی ئەوانی تر بۆی دروست کردووە. لێرەوە دەتوانین بڵێین کە ئەلکهول و ماددەھۆشبەرەکان دەتوانن شوێنی ئەوانی تر بگرنەوە نەک هەر ئەوەیش بەڵکوو دەتوانن ببنە داڵدە و پەناگایەک بۆ سوبێکت و چێژ و شادی پێ ببەخشن، لەوەیش زیاتر خودی ئەم ماددانە جا ئەلکهول بێت یان ماددە هۆشبەرەکان وا دەکات کە نایەڵن مرۆڤ بەر ئازار و ژانی زیاتر بکەوێت و ئەشکەنجەی زیاتر بچێژێت. فرۆید لەمبارەیەوش دەڵێت: (خزمەتی ئەم  ماددانە ژەھراوییانە خۆی دەبێتەوە بە ململانییەک لەنێوان گەیشتن بە خۆشنودەیی لە لایەک و بە دوورەپەرستی و خۆ دوورخستنەوە لە  بەدبەختی و بێھودەیی لە لایەکی ترەوە، هەرئەمەیشە وا دەکات کە مرۆڤ ئەم ماددانە و بەکارهێنانیان هێندە بەرز بنرخێنیت بە جۆرێک کە شوێن و پێگەی لیبیدۆی بۆ دەگرێتەوە…^[12])

لێرەیشەوە بە دواوە  فرۆید ئالودەبوون وەک  سیمپتومێکی کۆمەڵایەتیی دەبینێت و ئاماژەی بۆ دەکات، لەمبارەیەشەوە دەڵێت: (ئێمە زۆر قەرزاری ئەو نێوەندەیەن نەک هەر لەبەر ئەوەی کە ڕاستەوخۆ لە خزمەتی چێژدایە، بەڵکوو لەبەر ئەوەی بڕێکی زۆر لە بەرخۆری مرۆڤ بەرامبەر بە دەرەوەی خۆی لەخۆی دەگرێت. کاتێک کە ئەم ڕاستییە  دەزانین، بە یارمەتیی ئەمەیش ئەوا لەوە تێدەگەین کە ئەوانەی لە ژێر باری قورسی ژیاندا خنکاون هەر کات بیانەوێت خۆیان بدزنەوە لە بارگرانی واقیع و پەناگایەک بۆ خۆیان بدۆزنەوە کە بەتەنها بۆ خۆیانە بە مەرجی باشتر ڕازیکردن و تێرکردنی خۆیان پەنا دەبنە بەر ئەم ماددانە. هەر وەک ئاشکرایە و دەزانین، هەر ئەمەیشە کە تایبەتمەندییەی ماددە ژەهراوییەکان و هاوکات  زەرەر و زیانەکانیشیان دیاری دەکات).

بەم مانایەش ئالودەبوون بۆ خۆی وەک سیمپتومێکی کۆمەڵایەتییە هاوکات جۆرێکی تایبەت لە پەیوەندی و بونیادێکی  کۆمەڵایەتیی جیاوازیش بە خۆی دروست دەکات. کەواتە کەسی ئالودەیش پەیوەندییەکی تایبەت بە خۆی لەگەڵ ئەوانی تردا دروست دەکات کە جیاوازە لەوانی تر. دیارە کە هەر سێ جۆرە سەرەکییەکەی سوبێکت بە مانا دەروونشیکارییە کە ئەوانیش ( نییرۆس، پێرڤیش وە سایکۆس)ن، وەک بونیاد لە ڕووی دەروونشیکاریی کلینکییەوە لە ڕێی پەیوەندییان لەگەڵ ئەوانی تر خۆیان دیاری دەکەن و دەناسرێنەوە. وەکچۆنیش پێگەی هەرسێکیان لە ناو زماندا بە سێ شیوەی جیاوازە لە ڕێی جیاوازە دەبەسترێنەوە بە تراوما یان نوقسانییە ئەزەلییەکەوە.

گەر بە کورتی باسی ئەو پەیوەندییە بکەین ئەوا بەم شێوەیە: سوبێکتی نیرۆتیکی یان عوسابی لە ڕیی پرسیارکردنی ئەوی ترەوە پەیوەندیی خۆی لە گەڵیدا دیاری دەکات. ئەمەش مانای ئەوەیە کە سوبێکت کە بە نائاگایییەوە خەساندنە ڕەمزییەکە و هاوکات دەرئەنجاماکانی ئەو خەساندنەیشی قبوڵ کردووە، بەرپرسیارێتیی نوقسانیەکەیشی خستۆتە سەرشانی خۆی. ڕوونتر بڵێین سوبێکتی نیرۆتیکی یان عوسابی دەستبەرداری ژویسانسە ڕاستەقینە بەر لە ئۆدیپوسەکەی خۆی دەبێت و بە چێژێکی ئاسایی ڕازی دەبێت وەلێ ئەم ڕازیبوونە هاوپێچە بە هەستکردن بە گوناه و دڵەڕاوکێیەکی مەحتومەوە.

لە کاتێکدا پەیوەندیی کەسی پێرڤیش یان لادەر، بە ئەوی ترەوە لە ڕیی ئۆبێکتەوەیە، یان ڕوونتر بڵێین ئۆبێکتێک دەکات بە بەرگی ئەوی تردا، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە سوبێکت لە هەندی کاتدا دان بە نوقسانییەکە دەنێت و قبوڵی دەکات وەلێ لە هەندێ کاتی تریشدا نکوڵی لێ دەکات. سوبێکتی پێرڤیش باوەڕی وایە کە دایکی نوقسانی نییە، دواجار خاوەنی فالوسێکە، هەر بۆیەش نکوڵی لە خەساندنە ڕەمزییەکە دەکات. ئەو ئۆبێکتە فیتشییە قەرەبوو و جێگرەوەی زەکەری دایکە، کە کوڕی بچوک ڕۆژێک لە ڕۆژان پێی وابووە کە دایکی هەڵگر و خاوەنیەتی، کوڕ نەک ناتوانێت دەستبەرداری ئەم هەست و باوەڕی خۆی بێت بە بوونی زەکەری دایک بەڵكوو دەبێت بە بەشێک لە نەستیشی. ئەفسون تەنگەژەی فیتشی ئەوەیە کە تەواوی گرێی خەساندن لە فۆڕمێ یادەوەریدا وێنا دەکات بە جۆرێک کە ڕێی بە ژن/دایک دەدات کە هەم وەک بوونەوەرێکی کامڵ(خاوەن فالوس)، وە هەم وەک خەسێنراوێک بێ فالوسیش ببینرێت. بە مانایەکی تر، کەسی فیتشی لە یەک کاتدا نەبوون و بوونی زەکەری دایک سیمبۆلیزە دەکات، کە ئەمەیش بۆ خۆی ئاماژەیە بۆ ئەو ترس و چێژە شاراوەیە کە لە نەستیدا خۆی ماڵاسداوە. بەم مانایەش ژیوسانسە ڕاستەقینە بەر لە ئۆدیپۆسەکە وەلانراوە و ئۆبێکتێکی جێی ئەم ژویسانسەی گرتۆتەوە، هەستکردن بە گوناه و دڵەڕاوکێ لەم بونیادەیە شاراوەیە زۆر ئاشکرا نییە. لەمبارەیەوە فرۆید دەڵێت:

کاتێک ئاماژە بەوە دەکەم کە فیتشیزم قەرەبوو، جێگرەوەی زەکەرێکە، باشدەزانم کە نائومێدتان دەکەم هەربۆیەش هەر زوو ئەوە دەڵێم کە ئەوە لە بری زەکەرێکی ئاسایی نییە. بەڵکوو لە بری زەکەرێکە کە تەواو جیاواز و تایبەتە زەکەرێک کە زۆر گرنگ بووە لە مناڵیدا بەلام دواتر لەدەستچووە. ڕوونتر بڵێین، زەکەرێکە کە خۆی نەماوە و بەسەرچووە بەڵام کەسی فیتشی  لە نەبوونەوە دەیهێنێتەوە و دەیپارێزێت).

بەڵام لە سوبێکتی سایکۆسدا پرسیارەکە زیاتر بوون و نەبوونی ئەوی ترە. ئەمەش مانای ئەوەیە کە شتێک نییە بە ناوی پەیوەندیی سوبێکت بە ئەوی ترەوە، چونکە لە دۆخی سایکۆسدا زمان خۆی تابووە، وەکچۆنیش خەساندنە ڕەمزییەکە و خودی نوقسانییەکەش قبوڵنەکراوە. وەلێ ژویسانسی بەر لە ئۆدیپوس وەلا نەدراوە و دوور نەخراوتەوە، بەمەیش سوبێکت یان بە گەرموگوڕییەوە باوەشی بۆ دەکاتەوە یاخود خۆی لێ حەشار دەدات و خۆی لێ دەپارێزێت، ئەمەیش لە ڕیی وڕینەکردن و وەهمەوە دەبێت. هەر بۆیەش بە پێچەوانەی دوو بونیادەکەی تر لێرەدا هەستکردن بە گوناه و دڵەڕاوکێ یان بوونی هەیە وەیان هەر نییە.

باسکردنی پەیوەندیی سوبیکت بە ئەوانی ترەوە لەو سێ جۆرەی پێشوودا گرنگە بۆ ئەوەی بتوانین لە پەیوەندیی کەسی ئالودە بە دەرەوەی خۆی بگەین، چونکە کەسی ئالودە بۆ خۆی سەربەخۆیە، بەو مانایەی گەر پەیوەندیی سوبێکت لەگەڵ ئەوانی تردا شتێک بێت کە خودی سوبێکت پێناسە دەکات، وەک لە سێ بونیادەکەی تردا ڕوونمان کردەوە، ئەوا ئەم پەیوەندییە بۆ کەسی ئالودە لەگەڵ ئەوانی تردا تەواو شتێکی جیاوازە و لە شوێنێکی تردایە. لە دۆخی ئالودەبووندا هەردوو نوقسانییەکە و خەساندنە ڕەمزییەکەیش بە جۆرێک لە جۆرەکان قبوڵکراوە، وەلێ ئەم قبوڵکردنە بە خۆشحاڵییەوە نییە بەڵکوو سوبێکت لە ڕێی چەپاندن، نکوڵیکردن یاخود ڕەتکردنەوە دەتوانێت ئەم نوقسانی و خەساندنە قبوڵ بکات. هەر بۆیەش لای کەسی ئالودە هەستکردن بە گوناه و دڵەڕواکی هەندێ جار شاراوەیە وەلێ خودی ئەم شاردنەوەیەیش پارادۆکسە چونکە هەمیشە ئەوەی کە شاردراوتەوە خۆی نمایش دەکات و لە بەرگێکی تردا دەردەکەوێتەوە.

بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندیی کەسی ئالودە بە ئۆبێکتی خۆشەویستییەکەیەوە، پێویستە بگەڕینەوە سەر دیدی فرۆید سەبارەت بە ئۆبێکتی سێکسی. فرۆید لە ساڵی (١٩١٢)دا لە نووسینێکدا بە ناوی (On the universal tendency to debasement in the sphere of love)   باس لەوە دەکات کە بۆچی پەیوەندیی ئۆبێکتی سێکسی هێندە سروشتێکی گرفتئامێز و ئاڵۆزی هەیە. ئەو باوەڕی وایە کە شتێک لە خودی ئەنگێزەکاندا هەیە کە شایانی ڕازیکردن و تێرکردن نییە. لەمبارەیشەوە باس لە دوو هۆکار دەکات: یەکەم: سروشتە هەڵخڵەتێنەر و فریودەرەکەی ئۆبێکتی سێکسی -بژاردەیە لەگەڵ بەربەستەکانی بەردەمی کاتێک لە بەرامبەر ئارەزووی زینا لە گەڵ مەحرەمدا دەوستێتەوە، بە جۆرێک کە دەبێتە هۆی دروستبوونی دۆخێک کە تیایدا دوا ئۆبێکتی بژاردە بۆ خۆی دەبێتەوە بە جێگرەوەی ئۆبێکتە ڕاستەقینەکە.

دووەم: ئەنگێزەی سێکسوالیتی سەرچاوەی هەموو غەریزەکانی ترە، وەلێ خودی ئارەزووەکە تەنانەت لە قۆناغی گەشەکردنی سێکسیدا تەواو یەکانگیر و تۆکمە نییە و هەمیشە دزر و کەلێنێکی تێدایە کە پڕ نابێتەوە. بە مانایەکی تر، هەمیشە بەشێکی ئەم سەرچاوە غەریزییە دەچەپێنرێت یان لە خزمەتی شتی تردا دەبێت کە پەیوەندی بە ڕازیبون و تێربوونەوە نییە. لە ناو فەوزاو قەرەباڵغی ئەنگێزەکاندا مەی و ئەلکهول دەتوانێت هارمۆنییەکی کاتی و ساختەمان بۆ دروست بکات و ڕازیمان بکات. وەهمی تێربوون و چێژمان بداتێ و لە سەروبەندی مەستبووندا خۆمان لێبێتە ئایدیاڵی خۆمان. فرۆید باوەڕی بە بوونی پرەنسپێکی بێخەوش و کامڵی چێژ هەبووە، چێژێک کە دەکەوێتە سەروو هەموو چێژەکانی ترەوە. ئەوەی جێی سەرنجە  کە فرۆید ئەم چیژە لە پەیوەندیی نێوان کەسی ئەلکهولی بە ئەلکهولەوە دەبینێتەوە!  سەبارەت بەم پەیوەندییە دەڵێت: ((…تەماشای پەیوەندیی نێوان کەسی مەشروبخۆر بە شەرابەوە بکە! ئەوە ڕاست نییە کە شەراب هەموو جارێک ڕازیبونێک و تێربوونێکی ژەهراوی و تۆکسیک بە کەسەکە دەبەخشێت، کە لە شیعردا ئەم ڕازیببونە بەراورد کراوە و شوبهێنراوە بە تێربونێکی ئیرۆتیکی – ئایا ئەم بەراوردکردنە لە ڕووی زانستیەوە قبووڵە؟ ئێوە هەرگیز ئەوەتان لە مەشروبخۆرێک بیستووە، کە بە تۆبزی و بە بێ ویستی خۆی مەشروبەکەی/شەرابەکەی بە دانەیەکی تر یاخود جۆرێکی تر، گۆڕیبێتەوە هەر لە بەرئەوەی لێی بێزاربووە چیتر ئارەزووی ناکات؟ بەڵکو بە پێچەوانەوە خووگرتن و پەیوەستبوون، یان ئەم دۆستایەتییە لە نێوان مەشروبخۆر و ئەو مەشروبەی کە دەیخواتەوە، تا دێت زیاتر بەهێزتردەبێت. تۆ هیچ کات لە مەشروبخۆرێک بیستووە پێویستی بەوە بووبێت سەفەر بکات بۆ وڵاتێكی تر کە تیادا مەی و مەیخواردنەوە تابۆ بێت یان مەی قاتی بێت، هەر لە بەرئەوەی کە ئەو نەبوونی و  تابۆیە وایلێبکات ئارەزووی بۆ خواردنەوە تێربێت؟ نەخێر هیچ کات! ئەگەر گوێ بۆ مەشروبخۆرە گەورەکانمان بگرین، لەوانەیش (بۆکلین) کە باس لە پەیوەندیی خۆیان لەگەڵ مەی دەکەن، ئەوا هەست بەوە دەکەیت کە باس لە پەیوەندییەکی پڕ هارمۆنی و بێخەوش دەکات، وەک مۆدیلێکی جوان و ئایدیاڵی هاوسەرگیری دەیشوبهێنێت. پرسیارەکە ئەوەیە ئەی بۆچی پەیوەندیی نێوان کەسە عاشقەکان هێندە جیاوازە؟)).

ڕەنگە ئەم دیدە بۆ خۆی جێی سەرنج و تێڕامان بێت کە ئایا  بۆچی فرۆید بوونی پەیوەندییەکی بێخەوش و پڕهارمۆنی یان وردتڕ بڵیین بوونی پرنسیپی چێژی بێخەوش دەبەستێتەوە بە کەسی مەشروبخۆر عەشقی بۆ  شەرابەکەیەوە؟ لە کاتێکدا ئێمە دەزانین کە لەم حاڵەتەیشدا دواجار ئەو پەیوەدنییە هاوسەرگیرییە پڕهارمۆنییەی کە فرۆید باس لێوە دەکات بە بێخەوش دەینبینێت، پەیوەندییەکی بی درز و خەوش نییە، بەو مانایەی خودی ئەو دۆستایەتی و عەشقەیش بێ زەرەروزیان نییە. بەڵکوو ئەم  پەیوەندییەش دواجار پڕە لە بەرزونزمی، عاشقبونێک کە لێوان لێوە لە زۆری و کەمی، وەکچۆنیش ئۆبێکتی عەشقەکە (شەراب) بۆ مانەوەی خۆی وەک یارێکی شەهوەتباز و بێباک تا کەسە نابەتە بەر قاپی مەرگ، تا وێران و ڕسوای نەکات دەستبەردای نابێت.. ئێمەی مرۆڤ هەمیشە کە دێنە سەر چێژ و تێربوون هەڵدەخڵەتێن و دیوە ڕاستەقینەکەی چێژ نابینین کە خودی مەرگ خۆیەتی. لە دۆخی کەسی ئەلکهولیشدا هەر بەم شیوەیە کار دەکات. سوبێکت عەوداڵی هارمۆنی و پڕکردنەوەی ئەو نوقسانییە لە ڕیی خوگرتن و ڕەفتاری دووبارەبووەوە و بێ ماندووبوون، لە ڕیی خۆ تێرکردن و خۆڕازیکردنێکی بەردەوام  بە ئەلکهول. هاوکێشەکە دیسان بوونی ئۆبێکتی عەشقەکە-ئەلکهول- کە  نە دەبێت زۆر و لەبەر دەستدا بێت، وە نە دەبێت کەمیش بێت و تابۆ بێت.  چونکە کاتێک کە زۆر دەبێت بۆ سوبێکت ئیتر چیدی پەیوەندی بە تێرکردنی ئارەزووەکانەوە  نامێنێت بەڵکو خودی ڕازیبوون و تێرکردنەکە بە بێ باج  و سەرانە نابێت، دوا جار ژیانی کەسەکە خۆی _کاریگەری بۆ سەر دەروروبەرەکەی_  باجی تێربوون و ڕازیبونی ئارەزووەکانیەتی. کەواتە پێویستە بە شیوەیەکی ئایرۆنی لەو پەرەگرافەی سەرەوە بگەین چونکە فرۆید زیاتر مەبەستی لەوەیە کە بەربەست و ڕیگری لە بەردەم حەز و ئارەزووی سێکسوالیتی دەبێتە هۆی بێداری و شڵەژان و گەشتن بە  چێژی سێکسوالیتی، وەلێ ئازادی تەوایش یاخود نەمانی بەربەستەکانیش دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی بەها دەروونییەکان بۆ پێداویستییە ئیرۆتیکیەکان، لەم کاتەیشدا دیسانەوە مرۆڤ پێویستی بە بوونی بەربەستە تا جارێکی تر برەو بداتەوە بە سێکسوالیتی و لیبیدۆی خۆی. 

وەک سەرنجێکی کورت و  کۆتایی بۆ ئەم بەشە گرنگە بڵێم کە ئالودەبوون بۆ من بابەتێکی گرنگە، خودی ئەم نووسینەیش وەک  دەقێکی زیندووە وایە و بەردەوامی هەیە. کاتێک سەرەتا دەستم کرد بە نووسینی ئەم بابەتە باوەڕم وابوو هەر وەک لە سەرەتادا ئاماژەم پێکردوە، کە سەرچاوەیەکی زۆر لە سەر بابەتی ئالودەبوون لە دیدی فرۆیدەوە  لە بەردەستدا نییە. وەلێ تا زیاتر و زیاتر لە سەر ئەم بابەتە قووڵ بوومەوە، ئەوەم  بۆ دەرکەوت کە سەرچاوەیەکی زۆر وەلێ  بە پەرش وبڵاوی هەیە و پێویستی بە گەڕان و ووردبوونەوەیە  تا تەواوی شیکار و ڕاڤەکانی فرۆید لەمبارەیەوە بزانین. هەر بۆیە لە بەشەکانی تری ئەم نوسینەدا بە بەردەوامی دێمەوە سەر دید و بۆچوونەکانی فرۆید.

^[1] Freud,1985,p.287.

^[2] Neurasthenia :

 ئەم تێرمە لە بنەڕەتدا گریکیە و لە دوو بڕگە پێک دێت کە ئەویش (Neuron)کە بەمانای دەمار، لەگەڵ (asthenes) کە مانای لاوازییە. لە کۆتایی سەدەی نۆزدە و سەرەتایی سەدەی بیستدا  لە لایەن جۆرج میللەر بێردەوە  بەکارهاتووە وەک دیاگنۆسێک بۆ وەسفکردنی باری لاوازی مێشک.

^[3] Frued,1926,p 253-254.

^[4] Byck,1974.p.5-6

^[5]نووسینەکانی فرۆید لە لایەن (ڕۆبەرت بێک)ەوە لە پەرتوکێکدا بە ناوی (نووسینەکانی کۆکاین)دا کۆکراوەتەوە و لە ساڵی () دا بڵاوکراوەتەوە. ئەم نوسراوە هەموو کۆمێنتەکان، چاپتەرەکانی کتێبەکەی فرۆید خۆی، زانیارییە مێژووییەکان، نامەکانی فرۆید لە بارەی کۆکاینەوە، زانیارییە باۆگرافیەکانی سەبارەت بە فرۆید، سەرچاوەکانی کە بۆ ئەو بابەتە بەکاریهێناوە هەر هەمووی لەو کتێبەدا هەیە.

^[6] Freud,1884,p 52.

^[7] Freud ,1885b, p.116.( وەرگێڕانی خۆم بۆ تێکستە ئینگلیزییەکە)

^[8] Freud ,1887, p.173.( وەرگێڕانی خۆم بۆ تێکستە ئینگلیزییەکە)

^[9] Dipsomania :. کە بە مانای هەوەس و خرۆشی دێت( Mania ) واتە تینوویەتی ،لەگەڵ (Dispo) وشەکە گریکییە لە دوو بڕگە پێکهاتووە

خودی تێرمەکەش لە ڕووی مێژوویی و پزیشکییەوە بۆ وەسفکردنی حاڵەتی خواردنەوەی ئەلکهول بەکارهاتووە کاتێک مرۆڤەکە کۆنتڕۆڵ بە سەر خواردنەوەکەیدا لەدەستدەدات.

^[10] Frued,1911,p.64.

^[11] Freud, 1930, p. 78.

^[12] Freud, 1930,p. 78.

The post ئالودەبوون بە شکست appeared first on ژنەفتن.

*****

سه‌باره‌ت به گرفتی یه‌که‌م؛ ئه‌وانه‌ی له مێژووی ئیسلامدا به مولحید “نا-خوداباوه‌ڕ، بێخوداباوه‌ڕ” ناو براون و زیندانی کراون و هه‌ندێکیان کوژراون و هه‌ندێکیان که‌وڵکراون بۆ نموونه ‘ئیبنولموقه‌فه‌ع’ که وه‌رگێڕی کتێبێکی نایابه بۆ عه‌ره‌بی ‘که‌لیله و دیمنه’، له ڕاستیدا هیچیان مولحید نه‌بوون، به‌ڵکوو گوتاری زاڵ و فه‌رمی دینی وه‌ک کافر و زه‌ندیق له‌وانی ڕووانیوه. بۆ نموونه موحه‌مه‌د بن زه‌که‌ریای ڕازی بڕوای به توانا و ڕۆڵی عه‌قڵ هه‌بووه له شرۆڤه‌کردنی دنیا و تێکست و ده‌قه‌کان، له نووسینه‌کانیدا عه‌قڵی شکۆدار کردووه، جابری کوڕی حه‌یان بایه‌خێکی زۆری داوه به زانستی سروشتی و بۆ تێگه‌یشتن له دیارده‌ سروشتییه‌کان پشتی به‌ چاودێریکردن و هه‌ڵێنجانی ده‌رئه‌نجام له خودی دیارده‌کانه‌وه به‌ستووه، ڕاوندی له قوڵبوونه‌وه‌دا تا ئه‌و جێگایه ڕۆیشتووه که گومانی له نبووه‌ت و وه‌حی هه‌بووه. تێڕوانینی ئه‌و زانا و بیرکه‌ره‌وانه ڕه‌نگه له‌گه‌ڵ دید و ڕوانینی سه‌ره‌کی فڵان فیرقه‌ی ئیسلامی و فیسار خه‌لیفه و حاکمی ئیسلامی، ئه‌و گروپی دینی و ئه‌م فه‌قیهو موته‌که‌لیم، مه‌زهه‌بێک لێره و ته‌فسیرێک له‌وێ یه‌کی نه‌گرتبێته‌وه یان ناکۆک بووبێت، به‌ڵام ئه‌و ناکۆکبوونه نایانکات به مولحید، به‌ڵکوو ئه‌وه تۆمه‌ت و تاوانبارکردنی ده‌سه‌ڵاتی فه‌رمی بووه ئه‌وانی کردۆته ده‌ره‌وه‌ی ئیمان و سزای داون، ئه‌مڕۆ زۆر که‌س حه‌لاج به ئیماندارتر ده‌زانن له بکوژه‌کانی.

گرفتی دووه‌م؛ گرفتی مۆدێرنێتی و ترادیسیۆنه که موحه‌مه‌د ئه‌رگۆن له په‌ره‌گرافێکدا به قووڵی گوزارشتی لێ کردووه. ئه‌رگۆن پێی وایه که ئیلحاد یاخود نا-خوداباوه‌ڕی، بێخوداباوه‌ڕی، دیارده‌یه‌که په‌یوه‌ندی به مۆدێرنێتییه‌وه هه‌یه، ئه‌بستیمی سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاست له توانایدا نه‌بووه مرۆڤێک به‌رهه‌م بهێنێت که نا-خوداباوه‌ڕ بێت، نا-خوداباوه‌ڕی بابه‌تێک بووه له ده‌ره‌وه‌ی مه‌نزومه‌ی مه‌عریفی و له ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و شتانه‌ی که مرۆڤی سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاست بیری لێ کردوونه‌ته‌وه. له دوای ڕێنیسانسه‌وه ورده ورده قه‌له‌ق و گومانی مرۆڤی نوێ په‌ره‌ده‌سه‌نێت، هاوشان به‌وه زانست و فیکر به ڕه‌تبوون به‌ناو شۆڕشی پیشه‌سازی و سه‌رده‌می ڕۆشنگه‌ریدا گورزی گه‌وره له ئایین و جیهانبینیی ئایینی ده‌ده‌ن، تا ده‌گات به سه‌ده‌ی نۆزده و سه‌ده‌ی بیست که ئیتر مرۆڤێک سه‌ر هه‌ڵده‌دات که چیرۆکی ئایینی ناتوانێت وه‌ڵامگۆی خواسته مه‌عریفی و ژیاری و وجودییه‌کانی بێت. مرۆڤی ناخوداباوه‌ڕ که‌سێکه که بڕوای به بوونی هێزێکی میتافیزیکی پیرۆز نییه، واته مرۆڤی مولحید جیاوازه له مرۆڤی عیلمانی، چونکه ئیلحاد هه‌ڵوێست و شوێنگه‌یه‌کی فیکری و وجودییه، به‌ڵام عیلمانییه‌ت دۆکترینێکی سیاسییه، به‌و مانایه که‌سێکی عیلمانی ده‌کرێت بڕوای به خوا هه‌بێت، بڕوای به هێزێکی میتافیزیکی سه‌ره‌وه‌ی مرۆڤ و ده‌ره‌وه‌ی گه‌ردوون هه‌بێت، به‌ڵام بۆ به‌ڕێوه‌بردنی کۆمه‌ڵگا و ئابووری و سیاسه‌ت، عیلمانی بێت و بڕوای به پێوه‌ری ئایینی نه‌بێت. واته په‌روه‌ردگارێکی هه‌مه‌توانای پیرۆز، مه‌رجه‌عی کۆزمۆلۆجی و میتافیزیکی که‌سی خوداباوه‌ڕه، به‌ڵام ده‌کرێت هه‌ر هه‌مان که‌س، مه‌رجه‌عه سیاسی و دۆکترینه‌که‌ی بۆ به‌ڕێوه‌بردنی کۆمه‌ڵگا، ئایین نه‌بێت و خودی هه‌ڵسوکه‌وت و جیهانبینییه‌که‌ی ئایین ئاراسته‌ی نه‌کات. کارل پۆپه‌ر یه‌کێکه له بیرمه‌نده دیاره‌کان که عیلمانییه و لایه‌نگری سه‌رسه‌ختی کۆمه‌ڵگای کراوه‌یه و خۆیشی به مه‌سیحی زانیوه و کۆزمۆلۆجیاکه‌ی کۆزمۆلۆجیای ئینسانی ئیمانداری مه‌سیحی بووه. له ژیانی تایبه‌تی خۆیدا مه‌سیحی و وه‌ک دۆکترینێکیش بۆ به‌ڕێوه‌بردنی کۆمه‌ڵگا مرۆڤێکی عیلمانی و کراوه. بۆیه له ڕووی تیۆرییه‌وه هیچ کێشه‌یه‌ک له‌وه‌دا نییه مرۆڤ موسوڵمان بێت و له ژیانی تایبه‌تی خۆیدا پراکتیزه‌ی بکات، هاوکات له ژیانی گشتیدا به‌رگری له عیلمانیه‌ت بکات. مۆرکردنی هه‌ر که‌سێکی عیلمانی به مولحید و ناخوداباوه‌ڕ ستراتیجێکی ده‌ستئه‌نقه‌سته که هه‌ندێک فیگه‌ر و ته‌وژمی دینی په‌نای بۆ ده‌به‌ن که خواستی ئایدیۆلۆجیای دینی ئاراسته‌یان ده‌کات ئامانجه‌که‌شیان لێدانه له هه‌ر ڕه‌وتێکی ده‌ره‌وه‌ی نه‌خشه ئایدیۆلۆجییه‌که‌ی خۆیان. به‌شی زۆری ئه‌و که‌سانه‌ی له مێژووی ئیسلامدا وه‌ک مولحید ناسێنراون و ئازار دراون و هه‌ندێکیان کوژراون له ڕاستیدا مولحید نه‌بوون، به‌ڵکوو هه‌ڵگری دید و تێڕوانینێک بوون که له‌گه‌ڵ هێڵی سه‌ره‌کیی ڕوانینی بکوژه‌کاندا یه‌کی نه‌گرتۆته‌وه. له ناوه‌ندی کوردیشدا ئه‌وانه‌ی ته‌وژمی دینی یان هه‌ندێک فیگه‌ری دینی به مولحید ناویان ده‌به‌ن، مولحید نین، نه‌ک هه‌ر ئه‌وه هه‌ندێک جار هه‌ر ئه‌و فیگه‌ر و ڕه‌وته دینییانه که‌سانی تری دینداری ناکۆک به ڕوانگه‌که‌ی خۆیان به بێدین و ناخوداباوه‌ڕ و مولحید ناو ده‌به‌ن. میرزا موحه‌مه‌دین مه‌نگوڕی کتێبێکی نووسی بوو “گه‌شتی ئه‌ستێره‌ی مه‌ریخ” که زاده‌ی خه‌یاڵی ده‌وڵه‌مه‌ندی خۆی بوو و په‌یوه‌ندی به خوداباوه‌ڕی و ته‌نانه‌ت په‌یوه‌ندی به ئایینیشه‌وه نه‌بوو، به‌ڵام مه‌لاکان ساڵی ١٩٧١ خه‌ڵکیان لێ هان دا و که‌سانی پڕکراو به ڕق و کینه‌یان نارده سه‌ر ماڵه‌که‌ی و له ڕانیه ده‌ربه‌ده‌ریان کرد. عه‌بدولخالیق مه‌عرووف ته‌کنیکارێکی خوێنده‌وار بوو به باکگراوندێکی ڕۆشنبیریی ئایینییه‌وه؛ دوای بڵاوبوونه‌وه‌ی کتێبه‌که‌ی “ئاده‌میزاد له کۆمه‌ڵی کورده‌واریدا” له مزگه‌وته‌کانی کوردستانه‌وه که هیچ مه‌لایه‌ک ئازایه‌تی ئه‌وه‌ی نه‌بوو ڕه‌خنه له به‌عس و قورئانسووتاندنه‌که‌ی بگرێت، ته‌کفیری ئه‌و پیاوه‌یان کرد و ساڵی ١٩٨٦ تیرۆریان کرد. ڕه‌ئوف زوهدی کتێبێکی نووسی “بۆ له هه‌قه که‌وتنه ته‌قه” که باسی ته‌ریقه‌تێکی دیاریکراوی ده‌کرد، دیسانه‌وه ساڵی ١٩٩٠ تیرۆر کرا. مه‌لا جه‌میلی ڕۆژبه‌یانی که له پاڵ ده‌یان کتێبی تردا وه‌رگێڕی شه‌ره‌فنامه و یاداشته‌کانی ڕه‌فیق حیلمییه  بۆ سه‌ر زمانی عه‌ره‌بی، ساڵی ٢٠٠١  تیرۆر کرا. ئه‌و ناوانه نه له کتێبه‌کانیاندا و نه له ژیانی تایبه‌تی و قسه‌ و کرداریاندا ڕۆژێک ناخوداباوه‌ر نه‌بوون.

*****

به‌ڵام ئه‌ی ئه‌گه‌ر که‌سه‌که خۆی ڕایگه‌یاند که ناخوداباوه‌ڕه؟ بڕوای به هیچ هێزێکی سه‌روو-سروشتیی موقه‌ده‌س نییه؟ بڕوای به هیچ خودا و خوداکان و سوپریم پاوه‌رێک، دیتییه‌ک یان بوونێکی موقه‌ده‌س، ئافه‌ریده‌کارێکی پیرۆز نییه؟ ئه‌و کاته چی؟ کێشه‌که‌ چییه؟ ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به وه‌ڵامی ئیسلام وه‌ک ئایین و سیۆلۆجیا و ئیسلام وه‌ک ڕه‌وتی دینی و ته‌وژمی ئایدیۆلۆجییه‌وه هه‌یه واز لێ دێنم بۆ ئه‌وان با وه‌ڵاممان بده‌نه‌وه حوکمی ئینسانی مورته‌د، ناخوداباوه‌ڕ، موشریک، بێدین و هه‌موو زاراوه‌سازییه‌کانی تریان چییه؟ هێنده هه‌یه من هیچ ته‌وژمێک یان موجته‌هیدێکی موسوڵمانم نه‌بینیوه ئه‌و مه‌نزومه سکۆلائیه‌ی سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاستی تێپه‌ڕاندبێت سه‌باره‌ت به ئینسانی مولحید، هه‌موویان مرۆڤی مولحید به مرۆڤ نازانن و به ‌شێوه‌یه‌ک وێنای ده‌که‌ن که له ده‌ره‌وه‌ی هه‌موو پێودانگێکی ئه‌خلاقییه، نه‌ک هه‌ر ئه‌وه هه‌تا ئێستاش حوکمی ئینسانێک که پێشتر موسوڵمان بووه و دواتر باوه‌ڕی به بوونێکی پیرۆز نامێنێت هه‌ر کوشتنه. به‌ڵام له‌م سه‌رده‌مه‌دا که ژماره‌یان تا دێت زۆرتر ده‌بێت، چاره‌سه‌ر چییه؟ به دانپێدانانی زاکیر نایک ژماره‌ی که‌سانی ناخوداباوه‌ڕ له سعودیه و کوه‌یت و ئیمارات و قه‌ته‌ر له به‌رزبوونه‌وه‌دایه.

*****

پرسی بڕوابوون به خودا و ناخوداباوه‌ڕی پرسێکی جدییه و جێ بایه‌خی چه‌ندان بوار و لقی زانستییه. میتافیزیکا که لقێکی سه‌ره‌کی فه‌لسه‌فه‌یه تایبه‌ته به جووڵاندنی پرسیار و شرۆڤه و ئه‌رگومێنتکاری ده‌رباره‌ی خودا، بوونه‌که‌ی، چییه‌تییه‌‌که‌ی و سیفه‌ته‌کانی، لاهوت و خوداناسی به‌شێکی سه‌ره‌کیی زانستی به‌راودکاریی ئایینه‌کانه و هیچ زانکۆیه‌کی موعته‌به‌ری دنیا نییه به‌شێکی بۆ ته‌رخان نه‌کردبێت. سایکۆلۆجیا زانستێکی دیکه‌یه که له‌ناو بابه‌ته بایه‌خداره‌کانی تریدا سایکۆلۆجیای ئینسانی ئیماندار و ئینسانی بێئیمان ده‌کاته بابه‌تی شرۆڤه و لێکۆڵینه‌وه‌کانی. سۆسیۆلۆژیا به خۆی و ئامار و توێژینه‌وه مه‌یدانییه‌کانی له دیارده‌ی ئایین و گرووپی ئایینی و گرووپی بڕوادار و بێبڕوا ده‌کۆڵێته‌وه و به‌شێکی گرنگی له ته‌نیشت خۆیه‌وه گه‌شه پێ داوه که سۆسیۆلۆژیای ئایینه. زانست به گشتی و زانستی فیزیا به تایبه‌ت به ناڕاسته‌وخۆش بێت سه‌رێکی ده‌چێته‌وه سه‌ر باسکردن له هێزێک که جووڵه‌ی گه‌ردوون ئاراسته ده‌کات و له‌م په‌نجا ساڵه‌ی دواییدا فیزیای کوانته‌م بازی سه‌رنجڕاکێشی داوه، هه‌موو ئه‌وانه‌ش به‌ شێوه‌یه‌ک له شێوه‌کان و له بڕگه‌یه‌ک له بڕگه‌کاندا ده‌چنه‌وه سه‌ر باسکردن له خودا و خوداباوه‌ڕی. لێره‌وه پرسیارێکی گرنگ سه‌ر هه‌ڵده‌دات ئه‌ویش ئه‌وه‌یه که‌سانێک که له کوردستان خۆیان سه‌رقاڵی دروستکردنی سه‌نته‌ر و ناوه‌ندی ڕۆشنگه‌رین؛ له بۆنه‌ی جیاوازدا ده‌ڵێن ‘خودا هێڵی سووره’، ئه‌م قسه‌یه چۆن پاساو ده‌ده‌ن؟ که خودا و خوداباوه‌ڕی و بێخودایی بابه‌تی گرنگی ئه‌و هه‌موو زانست و بواری توێژینه‌وانه بن هێڵی سوور مانای چییه؟ ئه‌مه چۆن بزووتنه‌وه‌یه‌کی ڕۆشنگه‌رییه خودا و قورئان و پێغه‌مبه‌ر به هێڵی سوور بزانێت؟ ئه‌ی چی هێڵی سوور نییه؟ بزووتنه‌وه‌ی ڕۆشنگه‌ری به‌و هه‌موو هێڵه سووره‌وه چۆن ده‌توانێت ڕێ بکات؟

*****

 بۆ مرۆڤی عیلمانی که بڕوای به فره‌یی و کۆمه‌ڵگای کراوه هه‌بێت، خوداباوه‌ڕی و ناخوداباوه‌ڕی پرسێکی که‌سییه. له دیموکراسی و عیلمانیه‌تدا هه‌موو مرۆڤه‌کان هاووڵاتیی یه‌کسانن به‌چاوپۆشین له جیاوازییه‌کانیان له ‌ناویشیاندا جیاوازیی دید و تێڕوانینیان سه‌باره‌ت به خودا. خوداباوه‌ڕی، که‌س ناکات به مرۆڤێکی چاک یان خراپ، پێوه‌ری ئه‌خلاقی چاک و خراپ پێوه‌رێکه له ده‌ره‌وه‌ی خوداباوه‌ڕی و ناخوداباوه‌ڕی. ئه‌وانه‌ی پێوه‌ری ئه‌خلاقی و چاکه ده‌به‌ستنه‌وه به خوداباوه‌ڕییه‌وه له باشترین سیناریۆدا ئه‌و که‌سانه‌ن که ئاگایان له فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌خلاقی نوێ نییه و له خراپترین دۆخیشدا ئه‌و ئایدیۆلۆجیستانه‌ن که ئه‌جێندایه‌کی هه‌ژموونگه‌رای ترسناکیان هه‌یه. ئه‌وه‌ی له ناوه‌ندی کوردیدا ده‌گوزه‌رێت و هه‌ندێک مه‌لا و بانگخواز وشه‌ی ئیلحادیان کردووه به جنێو و ئینسانی مولحید یه‌کسان ده‌که‌ن به هه‌موو خراپه‌کارییه‌کانی گه‌ردوون، له کاتێکدا ده‌کرێت ڕێک پێچه‌وانه‌که‌ی ڕاست بێت و ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ی ئینسانێک ئینسانێکی به‌رپرسیار و ئه‌خلاقی و سه‌لامه‌ت و دڵسۆزی ده‌وروبه‌ره‌که‌ی بێت، له دۆخی ناباوه‌ڕیدا زۆر زیاتره وه‌ک له دۆخی خوداباوه‌ڕیدا و ئه‌و ئامارانه‌ی جه‌خت له‌م ڕاستییه ده‌که‌نه‌وه که‌م نین. ناخوداباوه‌ڕی شوێنگه‌یه‌کی فیکری و ئۆ‌نتۆلۆجییه، به هه‌مان شێوه‌ی خوداباوه‌ڕی، چاکی و خراپی که‌سێک به شێوازی هه‌ڵسوکه‌وت و به‌رخوردی له‌گه‌ڵ فه‌زای گشتی و که‌سانی دیکه‌دا ده‌پێورێت نه‌ک به تێڕوانینه‌ ئۆنتۆلۆجییه‌که‌ی. لێره‌وه هیچ مرۆڤێکی خوداباوه‌ڕ مافی نییه خۆی به که‌سێکی باشتر و ئه‌خلاقیتر بزانێت له مرۆڤێکی ناخوداباوه‌ڕ. ئه‌و پێوه‌ره بۆ کۆمه‌ڵگاکانیش ڕاسته، کۆمه‌ڵگایه‌ک که ڕێژه‌ی مرۆڤی ناخوداباوه‌ڕی زیاتر بێت له خوداباوه‌ڕ مه‌رج نییه که‌متر ئه‌خلاقی بێت، له زۆر دۆخدا پێچه‌وانه‌که‌ی ڕاسته، له ئه‌مستردام که ڕێژه‌ی مرۆڤی مولحید زۆرتره ئینسان زیاتر هه‌ست به سه‌لامه‌تی و ئه‌مان ده‌کات له ڕیاز و تاران و مانێلای پایته‌ختی فلیپین که مرۆڤی ئیماندار و خوداباوه‌ڕی زیاتر تێدایه، ڕێژه‌ی تاوانکاری که‌متره و که‌رامه‌تی مرۆڤ زیاتر پارێزراوه.

*****

ڕاستییه‌ک هه‌یه ئه‌ویش ئه‌وه‌یه که ستراکتۆری کۆمه‌ڵگای کوردستانی له سی ساڵی رابردوودا گۆڕانکاری زۆری به‌خۆوه بینیوه. وه‌ک هه‌ر کۆمه‌ڵگایه‌کی تر ڕێژه‌ی مرۆڤگه‌لێک که چیرۆکی ئایینی و کۆزمۆلۆجیای دینی ناتوانێت ڕازییان بکات، ناتوانێت وه‌ڵامی نیگه‌رانییه فیکری و ئۆ‌نتۆلۆجییه‌کانیان بداته‌وه له زیاد بووندایه. دیاره من مه‌به‌ستم ئه‌و مرۆڤانه نییه که عیلمانین وه‌کو دۆکترینی سیاسی به‌ڵام خوداباوه‌ڕن، چونکه ئه‌و جۆره مرۆڤانه‌ی له ژیانی تایبه‌تییاندا بڕوادارن، به‌ڵام پێودانگی ئایینی ڕه‌فتاریان ئاراسته ناکات هه‌میشه هه‌بوون، به‌ڵکوو من مه‌به‌ستم ئینسانی ئاته‌یسته، مرۆڤی ناخوداباوه‌ڕ. له‌و ساڵانه‌ی له کوردستان بووم که‌سانێکم بینیوه که ناخوداباوه‌ڕ بوون و ڕێژه‌که‌شیان له ئاستێکی سنوورداردا له زیادبووندایه.

به پێوه‌ری مۆدێرن فره‌یی و هه‌مه‌چه‌شنه‌یی له کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا هێنده‌ی دروشمێکه؛ هێنده ڕاستی نییه.

به‌ڵام بۆ دیار نین؟ بۆ ده‌نگیان نییه؟ بۆ ناتوانن گوزارشت له خۆیان بکه‌ن؟ لێره‌دا پرسی جیاوازی و هه‌مه‌چه‌شنه‌یی دێته ناوه‌وه‌. ئایا کۆمه‌ڵگای ئێمه جیاوازی و هه‌مه‌چه‌شنه‌یی قبوڵ کردووه؟

سه‌باره‌ت به هه‌مه‌چه‌شنه‌ییی ئایینی و که‌لتووریی کۆمه‌ڵگای ئێمه ئه‌گه‌ر به پێوه‌ری کلاسیک سه‌یری بکه‌یت؛ به که‌موکورتییه‌کی زۆره‌وه، خاوه‌نی جۆرێک له هه‌مه‌چه‌شنه‌یی بووه، به‌ڵام به پێوه‌ری مۆدێرن فره‌یی و هه‌مه‌چه‌شنه‌یی له کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا هێنده‌ی دروشمێکه؛ هێنده ڕاستی نییه. له سه‌دان و هه‌زاران گوندی ئه‌رمه‌نی و کلدانی و ئاسوورییه‌کان له کوردستاندا چه‌ند گروپێکی په‌رته‌وازه‌یان ماونه‌ته‌وه، له شه‌قڵاوه و هه‌رمۆته و عه‌نکاوه و هه‌ندێکی سلێمانی. جووه‌کان دوای دروستبوونی ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل و شه‌پۆلی دژه‌-سامی له عێراق و کوردستانیشدا هه‌موویان وڵاته‌که‌یان جێهێشت. ئێزیدییه‌کان ماونه‌ته‌وه له گوند و شارۆچکه‌کانی خۆیاندا و هێشتا زیندوون، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هێرش و کۆکوژی میرمحه‌مه‌دی میری سۆران دژی داسنییه‌کان ڕووداوێکه له‌وه به‌ناوبانگتره بیر بچێته‌وه. په‌لاماری دڕندانه‌ی داعش له‌به‌رچاوی خۆماندا ڕووی دا، هیچ موسوڵمانێک و به‌دیاریکراویش موسوڵمانی به‌ ئایدیۆلۆجیکراوی کورد ناتوانێت شانی خۆی له‌و به‌رپرسیارێتییه ئه‌خلاقییه بته‌کێنێت که ده‌که‌وێته سه‌ری. ئێزیدییه‌کان زیندوون و له گوند و نیشته‌نییه‌کانی خۆیان به سه‌رکزی دانیشتوون و له ڕووی یاساییه‌وه هاووڵاتیی یه‌کسانن، به‌ڵام له مێنتاڵیتیی گشتی و له‌ناو فه‌زای گشتیدا هه‌رگیز هه‌مان ماف و ده‌رفه‌تی موسوڵمانێکیان نییه. ئه‌و قسه‌ و وته ناشیرینانه‌ی مه‌لا و بانگخوازی دینی دژی ئێزیدییه‌کان ده‌یکه‌ن هیچ ئێزیدییه‌ک ناتوانێت له ماڵه‌که‌ی خۆیشیدا دژی موسوڵمانه‌کان بیری لێ بکاته‌وه. زه‌رده‌شتییه‌کان هه‌ن به گروپ و فیگه‌ری په‌رته‌وازه، به‌ڵام له ته‌له‌ڤیزیۆنی به‌ ناووده‌نگی کوردستانه‌وه مه‌لای زۆر دیاری کورد قسه‌ و شێواندنکاری وایان له‌سه‌ر ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر زه‌رده‌شتییه‌ک له کوردستان دژی موسوڵمانه‌کان بیڵێت ئه‌وا ئیسلامییه‌کان زه‌وی هه‌ڵده‌گرن و داینانێنه‌وه. ئه‌و گرووپ و ده‌سته و فیرقه دینییانه هه‌ن، زیندوون به‌ڵام ده‌بێت بزانن و قایل بن که ئه‌وان که‌مترن، مه‌لوول دانیشن و مه‌منوون بن زیندوون.

 ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به هه‌مه‌چه‌شنه‌ییی سیاسییه‌وه هه‌یه بارودۆخه‌که دیاره چۆنه و من قسه‌ی لێ ناکه‌م چونکه ڕۆشنبیرانی کورد قسه‌یان زۆر لێ کردووه و ئه‌و بابه‌ته به ئه‌ندازه‌یه‌ک مێشکی ئه‌وانی به خۆیه‌وه خه‌ریک کردووه که هه‌موو خه‌یاڵدانی ئه‌و ڕۆشنبیرانه بۆ هه‌مه‌چه‌شنه‌یی و جیاوازی له‌وه تێناپه‌ڕێت مه‌به‌ستییان ئه‌وه بێت لقێکی پارتی له هه‌ڵه‌بجه هه‌بێت و کۆمیته‌یه‌کی یه‌کێتی له زاخۆ. کاتێک بابه‌ته‌که له‌سه‌ر هه‌مه‌چه‌شنه‌یی و جیاوازی و لێکبووردن وردتر بووه‌وه ڕۆشنبیرانی کورد نه‌ک هه‌ر به‌رگرییان له جیاوازی نه‌کرد، به‌ڵکوو بۆ نموونه له‌سه‌ر بابه‌تی جێنده‌ر هه‌ندێک ڕۆشنبیر قسه‌ی وایان کرد که به خوێندنه‌وه‌یان ئینسانی ئازادیخواز شاخی لێ ده‌ڕووا. ئه‌و هه‌موو قسه نازانستییه کرا، ئه‌و هه‌موو شێواندنکارییه، ئه‌و شه‌پۆلی هۆمۆفۆبیایه، ئه‌و هه‌موو کۆنه‌پارێزه په‌لاماری کۆمه‌ڵگایان دا و په‌لاماری هه‌موو به‌هایه‌کی مۆدێرن و مرۆڤانه‌یان دا ڕۆشنبیران یان بێده‌نگ بوون یان خه‌ریکی مه‌عزه‌ره‌تخوازی و به‌رائه‌ت زیممه بوون که ئه‌وان له بابه‌تی جێنده‌ر مه‌به‌ستیان فڵان شت و فیسار شت نییه. ته‌نانه‌ت ئه‌و خانمانه‌ی که پێشتر شه‌ڕیان له‌سه‌ر خاوه‌ندارێتیی بیرۆکه‌ی سێنته‌ره‌کانی جێنده‌ر له زانکۆکانی کوردستان ده‌کرد، له‌و هه‌موو هه‌ڵا و هه‌نگامه‌یه چوونه ماڵه‌وه و بێده‌نگ بوون و سه‌نگه‌ره‌کانی به‌رگریکردن له مرۆڤ و که‌رامه‌تی مرۆڤانه‌یان چۆڵ کرد. ئه‌ی به‌رگریکردن له جیاوازی؟ ئه‌ی به‌رگریکردن له هه‌مه‌چه‌شنه‌یی؟ ئه‌ی به‌رگریکردن له ئازادی؟ ئه‌ی به‌رگریکردن له مافه‌کانی مرۆڤ؟ هه‌مووی غایب بوو.

*****

هه‌رچی په‌یوه‌ندی به جیاوازیی عه‌قیده و ویژدانه‌وه هه‌یه، ئه‌وا ئینسانی ئیماندار و خوداباوه‌ڕ به ته‌واوی له شوێنگه‌ی هێز و ده‌سه‌ڵاتدایه، چی له ڕووی سیاسی، چی له ڕووی کولتووری و ئایینی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه،  له به‌رامبه‌ردا که‌سی ناخوداباوه‌ڕ که‌سێکه نه‌ک هه‌ر ژێرده‌سته‌یه، بگره که‌سێکه نابێت ببینرێت، بێزراو، گوێلێنه‌گیراو، په‌راوێزکراو، به‌شه‌یتانیکراو و داماڵراو له هه‌موو به‌ها و نرخێک. زیاد له جارێک گوێم لێ بووه مه‌لا له‌تیف و مه‌لا ئه‌حمه‌د به‌رزنجی هه‌رچی سیفه‌تی خراپی ئه‌م دنیایه‌یه داویانه‌ته پاڵ مرۆڤی ناخوداباوه‌ڕ، نه‌ک هه‌ر ئه‌و مه‌لایانه به‌ڵکوو جارێک ڤیدیۆیه‌کی که‌ریم قه‌ره‌چه‌تانیم بینی که کابرایه‌کی واعیزمه‌زهه‌به ده‌ڵێت “ئینسانی ناخوداباوه‌ڕ عه‌قڵی ته‌واو نییه”!  ئه‌وه به جدیته؟ واته مارک زوکه‌ربێرگی دامه‌زرێنه‌ری فه‌یسبووکه‌که‌ت بێنین بۆ لای تۆ چاره‌سه‌ری بکه‌یت؟ ئه‌ی عومه‌ر شه‌ریفی ئه‌کته‌ر چی لێ بکه‌ین؟ سه‌لمان روشدی و ئۆ‌مبه‌رتۆ ئیکۆ و ئارسه‌ر میله‌ر و هه‌مه‌نگوای بۆ کوێ به‌رین؟ سیگمۆند فرۆید چی لێ بکه‌ین که باوکی سایکۆلۆجیایه و تۆ هیچی لێوه فێر نه‌بوویت، بیهێنین بۆ لات بیکه‌یت به ئه‌ندامی مه‌جلیسی موحاکه‌ماتی ته‌فتیشی جانتای کچان؟ ڕیچارد داوکینزی بایۆلۆجیست و ستیڤن هاوکینزی زانای فیزیا ببه‌ین بۆ لای چی شێخێک؟ بێرتراند ڕه‌سڵ، ده‌یڤید هیوم، پیته‌ر سینگەر‌ ‘ئه‌خلاقناسێکی گه‌وره‌ که  پرۆژه‌ی ئه‌خلاقناسییه‌که‌ی په‌یوه‌ندی به مافی ئاژه‌ڵانه‌وه هه‌یه’، نیتشه، جۆن ستیوارت میڵ، سارته‌ر، مارکس و ئه‌نگڵس به‌یه‌که‌وه، ژیژه‌ک، هۆڵباخ، ئۆگه‌ست کۆمت، هه‌زاران زانا و فه‌یله‌سووف و نووسه‌ری دیکه‌ی نا-خوداباوه‌ڕ چی لێ بکه‌ین و بیانبه‌ین بۆ سه‌ر کام شه‌خس و مه‌زار؟ خاکه‌سار خۆمان! ده‌بێت ئاینده‌ی میله‌تێک چه‌ند تاریک و نوته‌ک بێت تۆ له تەلە‌ڤیزیۆنه‌وه پێیان بڵێیت چۆن منداڵه‌کانیان په‌روه‌رده بکه‌ن؟

  له کوردستاندا هه‌ر ئه‌وه‌ی که‌سێک ڕایبگه‌یه‌نێت ناخوداباوه‌ڕه؛ ئه‌گه‌ر به زیندوویی سه‌ری ده‌ربکات، به‌سه بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو ده‌رفه‌ت و چانسێکی ئیشکردن، پاراستنی شکۆ، ده‌رفه‌تی چوونه‌پێشه‌وه له ئیش و کار و وه‌زیفه، پێگه و ڕێز و ئیعتیباری کۆمه‌ڵایه‌تی له ده‌ست بدات.

  له کوردستاندا هه‌ر ئه‌وه‌ی که‌سێک ڕایبگه‌یه‌نێت ناخوداباوه‌ڕه؛ ئه‌گه‌ر به زیندوویی سه‌ری ده‌ربکات، به‌سه بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو ده‌رفه‌ت و چانسێکی ئیشکردن، پاراستنی شکۆ، ده‌رفه‌تی چوونه‌پێشه‌وه له ئیش و کار و وه‌زیفه، پێگه و ڕێز و ئیعتیباری کۆمه‌ڵایه‌تی له ده‌ست بدات. ئه‌وه‌ش هۆکاره‌که‌یه که ده‌بینین ناخوداباوه‌ڕه‌کان زیاتر له ده‌ره‌وه‌ی کوردستان خۆیان ئاشکرا ده‌که‌ن. بۆیه ئه‌وانه‌ی باسی جیاوازی و هه‌مه‌چه‌شنه‌یی له کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا ده‌که‌ن له ڕاستیدا نازانم باسی چی ده‌که‌ن؟ جیاوازی هه‌ر ئه‌وه‌ نییه هه‌بێت به‌ڵکوو ده‌بێت به ماف و که‌رامه‌ته‌وه هه‌بێت، دیار بێت، ببینرێت، ببیسترێت، پێگه ‌و ئیعتیباری وه‌کوو مرۆڤی یه‌کسان پارێزراو بێت، مافی هه‌بێت گوزارشت له خۆی و جیهانبینییه‌که‌ی بکات و ئه‌و گوزارشتکردنه نه‌بێته هۆی له‌که‌داربوون و فه‌وتانی چانسی پێگه‌یشتن و سه‌رکه‌وتنی.

جیاوازی و هه‌مه‌چه‌شنه‌یی و تۆلێرانس به ساده‌یی، مانای ئه‌وه‌یه ئێمه هه‌موومان وه‌ک مرۆڤ، ته‌نیا له‌به‌ر مرۆڤبوونه‌که‌مان یه‌کسان بین، خاوه‌ن ماف بین، ده‌رفه‌تی یه‌کسانمان پێ بدرێت، وه‌کوو یه‌ک بۆمان هه‌بێت گوزارشت له ئایدیا و جیهانبینییه‌کانمان بکه‌ین. یه‌کسان بین له ئه‌رک و مافدا به چاوپۆشین له‌وه‌ی موسوڵمانین یان نا-موسوڵمان، ئیماندارین یان بێئیمان، خوداباوه‌ڕین یان ناخوداباوه‌ڕ یان ئه‌گنۆستیک “که‌سێک که گومانداره و دڵنیا نییه خوداباوه‌ڕ بێت یان ناخوداباوه‌ڕ و پێی وایه هیچ لایه‌کیان ناتوانن بیسه‌لمێنن شوێنگه‌ی کامیان ڕاستتره”، یه‌کسان بین به چاوپۆشین له‌وه‌ی مه‌یلی سێکسوالیتیمان چییه، جێنده‌رمان چییه، ژنین یان پیاو یان ناوه‌ندڕه‌گه‌ز، ئینتیمای ئیتنی و کولتووری و کۆمه‌ڵایه‌تیمان چییه، ئینجا به چاوپۆشین له‌وه‌ی ئینتیمای سیاسی و گرووپیمان چییه. باسکردن له هه‌مه‌چه‌شنه‌یی و لێکبووردن، جیاوازی و یه‌کترقبوڵکردن، ئه‌گه‌ر که‌متر له‌وه بێت؛ ئه‌وا بریتییه له زه‌یف و درۆ، دووڕوویی و خۆهه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنی جه‌ماعی، خۆنوواندن و ئاهه‌نگگێڕان بۆ شانازییه‌کی ساخته.

The post <strong>ده‌رباره‌ی ئیلحاد له کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا</strong> appeared first on ژنەفتن.

لە بەرهەمەکانی پێشوومدا چەند جارێ ئاماژەم بە فەلسەفەی (کارڵ پۆپەر) کردووە. بۆ نموونە لەو گفتوگۆیەی (گۆران عەبدولڵا)ی بەڕێوەبەری (دەنگەکان) لەبارەی (کارڵ مارکس)ـەوە لەگەڵیدا کردووم، گوتوومە: {(کارڵ پۆپه‌ر) ئایدیۆلۆجیاکانی به‌ دوژمنی کۆمه‌ڵگەی کراوه‌ زانیون‌، به‌وه‌ی ئه‌وان هه‌ڵگری حه‌قیقه‌تی ڕه‌هان و ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌ ڕه‌هایه‌ش به ‌زۆر و له‌ ڕێگای زه‌بروزه‌نگه‌وه‌ به‌سه‌ر کۆمه‌ڵگەکاندا ده‌سه‌پێنن،  وه‌ک له‌ کتێبی (کۆمه‌ڵگەی کراوه‌ و دوژمنانی)دا ده‌یبینین. (پۆپه‌ر) ڕه‌خنه‌ی توند له‌ فه‌لسه‌فه‌ی مێژووگه‌رایی ده‌گرێت، که بە شێوە‌یه‌کی کۆنکریتی مه‌به‌ستی فه‌لسه‌فه‌ی (پلاتۆن)، (هیگڵ) و‌ (مارکس)ـه‌. واته‌ ئه‌و فه‌لسه‌فانه‌ی وا له‌ مێژوو ده‌ڕوانن، که‌ ڕه‌وتێکی ڕێک و ڕاسته‌ و له‌ژێر زه‌بری حه‌تمیه‌تدایە‌، به‌و مانایه‌ی هه‌ر ده‌بێت به‌پێی ئه‌و پێشبینییه‌ی ئه‌وان بچێته‌ پێشه‌وه‌. له‌ کتێبی (هه‌ژاریی مێژووگەرایی)دا ئه‌و پێشبینییانه‌ به‌ خورافه‌ ده‌زانێت و پێی وایه‌ ناکرێت نه‌ له‌سه‌ر ئاستی عەقڵ و نه‌ له‌سه‌ر ئاستی زانستدا پێشبینیی چۆنیه‌تیی ڕه‌وتی مێژوو بکرێت، به‌و پێیه‌ی مێژووی مرۆڤایه‌تی له‌ لایه‌ک پێوه‌ندیی به‌ خێراییی گه‌شه‌کردنی مه‌عریفه‌وه‌ هه‌یه‌ و له‌ لایه‌کی دیکه‌یش مه‌حاڵه‌ نه‌ له‌ ڕێگای زانست و نه‌ له‌ ڕێگای عەقڵه‌وه‌ پێشبینیی ئه‌وه‌ بکرێت، که‌ مه‌عریفه‌ی زانستیی مرۆڤ له‌ ئایینده‌دا چۆن گه‌شه‌ ده‌کات}. لە شوێنێکی دیکەی هەمان گفتوگۆدا ئاماژە بەوە دەکەم، کە {ئێمه‌ نه‌مانده‌توانی ڕه‌خنه‌ی ڕه‌خنه‌گرێکی وه‌کوو (کارڵ پۆپه‌ر) به‌ هه‌ند هه‌ڵبگرین و ناومان لێ ده‌نا ڕه‌خنه‌گری بۆرجوازی}.

مەبەست لەو ڕۆژگارەی سەردەمی بەعسە، کە کۆمەڵێک لاوی یاخی بووین و فەلسەفەی (مارکس) کۆی دەکردینەوە. هەر بە ڕاستی خۆم لەو ڕۆژگارەدا (پۆپەر)م ناسی، کە دەمویست بزانم ئەو ڕەخنەگرەی (مارکس) چیی نووسیوە و چۆن تیۆرییەکانی داڕشتوون. لە گفتوگۆکاندا بەردەوام ناوی دەهات و هەوڵ دەدرا بەرپەرچی ڕەخنەکانی بدرێتەوە، بگرە دەمانگوت ئەو کۆمەڵگە کراوەیەی دەیهێنێتە بەر چاو، هەر ئەو یۆتۆپیایانەیە، کە (مارکس) خۆی ڕەخنەی توندی لێ گرتوون. بۆ نموونە ئەو شەوەم لە بیرە، کە لەگەڵ کۆمەڵێک فێرخوازی دیکەی چەپی زانکۆی مووسڵ لە ماڵی فێرخوازان (student houses)دا بە سەر برد و بەشداریم لەو گفتوگۆیەدا کرد، کە لەبارەی (مارکس)ـەوە کرا. وەک هەمیشە ناوی (پۆپەر)یش هات. یەکێ لەو هاوڕێیانە لە کاتی گفتوگۆکەدا تێبینییەکانی خۆی لەسەر کاغەزێکدا دەنووسینەوە، بەو مەبەستەی ئەو دەمەی نۆرەی دێت، لە بیری نەچنەوە و بە چاکی دەریانببڕێت. ئینجا چونکێ هەر لە قۆناغی سەرەتایییەوە بە عەرەبی خوێندبووی، بەو زمانە تۆماری دەکردن. ئەوەی تەنیشتی ملی ڕادەکێشێت و دەیانخوێنێتەوە. وا ڕێک دەکەوێت لە پێش ئەوەوە قسە بکات. دەڵێت: (کارڵ بووبووز ڕەخنەی زۆری لە مارکس گرتووە). واتە (پۆپەر)ی لێ دەبێتە (بووبووز). بۆمان دەرکەوت ئەو برادەرە یەکەمجارە ناوی (پۆپەر) دەبیستێت، ئەویش بە هەڵە.

لەم چەند ساڵەی ڕابردوودا نووسەر و ڕەخنەگرە میلـلییەکان بەردەوام کۆمەڵێک چەمکیان فڕێ داون و ناوی زۆر فیلۆسۆفیان هێناون، بێ ئەوەی ئاگایییەکی ئەوتۆیان لە بارەیانەوە هەبێت، کە خۆم لە ڕێی پرسیارەوە ڕووبەڕووی هەندێکیان بوومەتەوە. نوێترین بەرهەمم، گوتارێکە لە ژێر ناونیشانی (ڕەخنەگری میلـلی و چەمکی خوێنەر)دا بڵاو کراوەتەوە.

لەم ڕۆژانەدا هاوڕێیەکم دەقی گوتوبێژێکی (ئارام کاکەی فەلاح)ی بۆ ناردووم، کە وەک ئەوەی پێی ڕاهاتووە بە زمانی میلـلی، ئەو زمانەی ڕۆژانە خەڵک لە ناوەندە کۆمەڵایەتییەکاندا پێی دەدوێن، چەند شتێکی لەبارەی نووسینەوە گوتووە. ناوی کۆمەڵێک نووسەر و فیلۆسۆفی هێناون، کە یەکێکیان (پۆپەر)ـە. لێیان پرسیوە چ کتێبێک بۆچوونی گۆڕیوە. ناوی ئەوی لە پاڵ سێ نووسەری دیکەدا هێناوە. لێرەدا پەرەگرافەکەی وەک خۆی دەنووسینەوە:

(کۆمەڵگای کراوە و دوژمنەکانی- کارڵ پۆپەر کە ساڵی 1945 نووسیوێتی لە دوو بەشی کتێبێکی گەورەدا کە ڕەخنەی گرنگ لە فیکری پڵاتۆن و هیگڵ و مارکس دەگرێ بۆ پێکهێنانی سیستمێک بۆ کۆمەڵگا و چۆن ئەم بیرە گەورانەش لە نووسینەکانیاندا کۆمەڵگای کراوەیان کردووەتە دەرەوە، زۆر شت لەو کتێبەوە فێر بووم).

بۆ کەسێک کەمێک ئاگای لە فیکری (پۆپەر) بێت، دەزانێت نووسەری ئەم وشانە شتێکی ئەوتۆی لەو بارەیەوە نەگوتووە. با بۆ ئەو پەرەگرافە بگەڕێینەوە، کە من لە سەرەتای ئەم نووسینەمدا لەو گفتوگۆیەی خۆمەوە وەرمگرت، کە دە ساڵ لەمەبەر لە (دەنگەکان)دا بڵاو کراوەتەوە و دواتریش لەگەڵ گفتوگۆی کۆمەڵێک نووسەری تر لە شێوەی کتێبدا چاپ کراوە. ئەمڕۆ لەوە ئاسانتر نییە هەر کەسێک ئەم چەند وشەیەی لەبارەی (پۆپەر) و چەمکی (کۆمەڵگەی کراوە)وە دەست بکەون: (ڕەخنەی گرنگ لە فیکری پڵاتۆن و هیگڵ و مارکس دەگرێ). چاکە، بەڵام دوای ئەوە چیی دیکە هەیە؟ ئایا ئەو پەرەگرافەی بە دروستی داڕشتووەتەوە؟ نووسیویەتی: (بۆ پێکهێنانی سیستمێک بۆ کۆمەڵگا و چۆن ئەم بیرە گەورانەش لە نووسینەکانیاندا کۆمەڵگای کراوەیان کردووەتە دەرەوە). (پێکهێنانی سیستمێک بۆ کۆمەڵگا)؟ (پۆپەر) ئەوەی کردووە؟ ئەوە زمانی نووسینە؟ (چۆن ئەم بیرە گەورانەش لە نووسینەکانیاندا کۆمەڵگای کراوەیان کردووەتە دەرەوە)؟ ئەوە دەربڕینی نووسەرێکە، ئاگای لە (پۆپەر) و ئەو فیلۆسۆفانەی تر بێت، کە لەم گوتوبێژەدا ناوی هێناون؟ گوتوویەتی: (زۆر شت لەو کتێبەوە فێر بووم). ئایا وایە؟

لەم نووسینەمدا تەوەرەیەک بۆ ناساندنی فەلسەفەی (پۆپەر) تەرخان دەکەم و دواتر بۆ ئەم پەرەگرافە دەگەڕێمەوە، بەڵام ئێستا پێم خۆشە ئەوە بڵێمەوە، کە هەمیشە لە ڕووبەڕووبوونەی فیکری میلـلیدا دوو ڕێگە دەگرمە بەر. یەکەمیان، لە ئاستی بابەتەکەدا هەندێ پرسیار دەورووژێنم. وا پێویست دەکات پەنا بۆ ڕەگەزی پارۆدی ببەم. واتە گاڵتە بەو بیرۆکە ڕووکەشانە دەکەم، کە هەن. دیارە مەبەست لە نووسینی نووسەرە، نەوەک نووسەر خۆی، لە کاتێکدا هەر فیکرێک، ئینجا هیی سەرۆکی حیزبە، یان هیی سەرۆکی دەستگەیەکی کولتووری، هیی ڕۆماننووسی بەناوبانگە، یان هیی شاعیری ناسراو، بۆ ئەوەیە بکرێتە بابەتی نوکتە و پێکەنین. ئەوەی لە لای من نەکراوە و ناکرێت، گۆڕینی بوونی مرۆڤە بۆ بابەت، کە پێشتریش گوتوومە ئەوەی بوونی کەسێک دەکاتە بابەت، هاوکات بەوە ڕازییە بوونی خۆیشی بۆ بابەت بگۆڕێت. (ئەوەتە لێرەیشدا جەختم لێ کردەوە). دووەم، هەوڵ دەدەم ئەو چەمکانەی فڕێ دراون، کە زۆرینەی کات بۆ فریودانی خوێنەرە، دروستتر بۆ فریودانی جەماوەرە، هەڵبگرمەوە و لە ڕێی دایەلۆگەوە ڕەهەندەکانیان دەربخەم. مەبەست لە دایەلۆگ، بەسەرکردنەوەی ئەو کەناڵە فیکرییانەیە، کە لەو بارەیەوە دواون. دەمەوێت بڵێم چۆن ئەو چەمکانەی لە کاتێکدا کۆمەڵێک ڕەگیان لەناو فەلسەفەدا هەن و کۆمەڵێک بیرمەندیش پێوەیانەوە خەریک بوون، لە لای ڕەخنەگری میلـلی، یان نووسەری میلـلی دەچنە ئاستی میلـلی و بە زمانی ڕۆژانە وەسف دەکرێن.

لێرەدا بیرەوەرییەکی منداڵیم دەگێڕمەوە:

سەرەتای حەفتاکانە و تەمەنم شەش ساڵە. لەسەر شەقامی شەستمەتری بە پۆلێک یاریکەر دەگەم، کە بە شۆرت و فانێلاوە ڕا دەکەن. ژنێک دەبینم، لە ژنێکی دیکە دەپرسێت، کە لە بەردەرگەی خۆیاندا وەستاوە، ئاخۆ ئەوانە کێن و چی دەکەن. ئەو بەم شێوەیە وەڵام دەداتەوە: یاریکەرن (لاعیبن). ئەگەر دەیانبینی لە تەلەڤیزیۆنیشدا چۆن گۆڵ دەکەن!

ژنی یەکەم مستێک بە سینگیدا دەکێشێت و بە خەمبارییەوە دەڵێت: هەی کوێراییم دابێت! هەی بمرم! وای نەمێنم!

هەندێک نووسەر و ڕەخنەگری میلـلی بێ ئەوەی بزانن ئەو چەمکانە چین و چۆن کاریان پێ کراوە، وەسفیان دەکەن و دەیانەوێت وامان پێشان بدەن، کە خۆیان پێوە ماندوو کردوون و بۆ هەر یەکێکیان چەند کتێبێکیان خوێندوونەتەوە. ئایا ئێمە ئەگەر بۆ بەرهەمەکانی (ئارام کاکەی فەلاح) بگەڕێینەوە، هەم ئەوەی لە بواری ئەدەبی گێڕانەوەدا نووسیونی، هەم گوتوبێژ و هەم گوتارەکانی، ئاماژەیەکی کاڵیش دەبینین، کە دەریبخات ئەو نووسەرە پێوەندیی بە خوێندنەوەی فەلسەفەوە هەیە؟ پاشکۆی کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام)م بۆ بابەتێکی ئەو تەرخان کردووە و خوێنەر دەتوانێت بۆی بگەڕێتەوە. ئەو پرسیارانەم لە لا نەدەورووژان، ئەگەر پێشتر بەو زمانە ڕۆژانەیییەی نەنووسیبووایە.

وەک گوترا دواتر بۆ ئەو پەرەگرافە دەگەڕێینەوە.

*    *    *    *

کارڵ پۆپەر فیلۆسۆفی عەقڵ

ئەو فیلۆسۆفی عەقڵە، بگرە بە یەکێک لە فیلۆسۆفە دیارەکانی عەقڵ دادەنرێت لە سەدەی بیستەمدا، کە (٩٢) ساڵی تێدا ژییا، بەڵام لەو بوارەیشدا ڕێگەیەکی تایبەت دەگرێتە بەر و فەلسەفەیەکی تایبەتیش دادەمەزرێنێت، بە ڕادەیەک لە هیچ کۆمەڵناسێکی دیکە ناچێت. (پۆپەر) نەک هەر مەبەستی نییە لە ڕێی توێژینەوەی زانستییەوە بە حەقیقەتی ڕەها بگات، بەڵکوو دەیەوێت ئەوەیش دەربخات، کە هەر عەقڵانیەتێکی زانستی بەرهەمی مێژوویەکی دیاریکراوە، بۆیە ناکرێت لە سەردەمێکی دیکەدا پەنای بۆ ببرێت، بەوەی زانین لە پەرەسەندنی بەردەوام و خێرادایە، کە ئەو گۆڕانکارییانە وامان لێ دەکەن گومان بە پێشڕۆی خۆمان بزانین و هەمیشە تیۆرییەکان بخەینە بەردەم تاقیکردنەوەی سەختەوە، ئاخۆ دەردەچن، یان دەکەون؟  ئەوە هەر تاقیکردنەوەکانن پەرە بە تیۆرییەکان دەدەن و دەیانخەنە ئاستی بەرزترەوە، بێ ئەوەی بهێڵن بگەنە خاڵی کۆتایی، تا خۆیان بە حەقیقەتی ڕەها دابنێن. بەم شێوەیە تیۆرییەکان کاتێ دەتوانن درێژە بە خۆیان بدەن، کە لە تاقیکردنەوە بەردەوامەکان دەردەچن، دەنا لە کەڵک دەکەون و بە هیچ پاساوێک ناتوانرێت ژیانیان بە بەردا بکرێتەوە. ئەم پرۆسێسە ناوی پووچەڵکردنەوە، یان ڕەتکردنەوە، یان بەدرۆخستنەوە (Falsifiability)ـەیە، کە ڕاستییەکەی مەبەست لە بوونی توانای بەدرۆخستنەوەیە و پێوەرە بۆ ئەوەی چی زانستی و چی نازانستییە. دواتر بەشێکی تایبەتی بۆ تەرخان دەکەین.

دەکرێت بگوترێت (پۆپەر) مێتۆدێکی ڕەخنەییی تایبەت بە خۆی لە فەلسەفەی زانستدا دەگرێتە بەر، کە لەسەر پرینسیپی عەقڵانیەت دامەزراوە و لەوەدا بەرجەستەیە، ئایا چی ڕووی لە کرانەوەیییە و چی داخراوی بەرهەم دێنێت؟ بە مانایەکی دی، زانین (مەعریفە)ی زانستی لەو زانینە جودا دەکاتەوە، کە نەیتوانیوە بەو تاقیکردنەوانەدا تێبپەڕێت، تا زانستێتیی خۆی دەربخات.

پرسیاری (پۆپەر) ئەوە نییە، ئاخۆ زانین سەرچاوەکەی عەقڵە، یان هەستەکان، بەڵکوو ئەوەیە، ئایا دروستە، یان نادروست؟ زانستییە، یان نازانستی؟ لە ڕێی لۆجیکی دۆزینەوەی زانستی (The Logic of Scientific Discovery)یەوە دژی هەر لۆجیکێک دەوەستێتەوە، کە مەبەستیەتی بە شێوەی نازانستی پاساو بۆ ڕاستیی تیۆرییەکان بێنێتەوە. ئەو دەیەوێت بەو پێوەرە ڕاستگۆیانە بگات، کە بۆ عەقڵانیەت و زانست دەست دەدەن. ئینجا بەوەدا مێژووی مرۆڤایەتی بە شێوەیەکی سەیر دەکەوێتە ژێر کاریگەریی پەرەسەندنی زانینەوە، ئەوە سەختە چۆنیەتیی گەشەکردنی ئەو زانینە بیهێنینە بەرچاو، لە کاتێکدا سروشتی زانین وایە، لە دۆخێکەوە بۆ دۆخێکی قووڵتر گەشە دەکات، بێ ئەوەی بوەستێت، بۆیە هەر پێشبینییەکی ئاییندە لەم ڕووەوە کورت دەهێنێت و هیی ئەوە نییە پشتی پێ ببەسترێت. کاتێکیش ڕێگەکانی گەشەکردنی زانین نازانین، ئەوە حەتمیەتی مێژوویی (historicaldeterminism) جۆرێکە لە خورافە، بگرە تێگەیشتنێکی تیۆلۆجییە و ئەویش بە هەمان شێوەی حەقیقەتی ڕەها دەداتە دواوە. ئەو ئەگەر بە گشتی دژی حەتمیەتە، ئەوە لە بەرانبەردا ناحەتمیەت (indeterminism) دەخاتە ڕوو، کە زانینی زانستییانە دەیخوازێت، بەوەی زانینی زانستی پێویستە خاوەنی خەسڵەتی نزیکەیی بێت، نەوەک ڕەهایی، بگرە لەوەیش دوورتر دەچێت و بەردەمی بە کراوەیی جێ دەهێڵێت، تا هیچ شتێک ڕێ لە گەشەکردنی نەگرێت. وەک لە کتێبی (هەژاریی مێژووگەرایی: The Poverty of Historicism)دا پێی لەسەر دادەگرێت، کە مێژوو دەستنیشان ناکرێت. واتە سنووری بۆ دانانرێت و ڕێ نادات پێشبینی بۆ ئاییندە بکەین. لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمانانی)دا ڕەخنەی توند لە چەمکی حەتمیەت (determinism) دەگرێت، کە لە فەلسەفەی (پلاتۆ)، (هیگڵ)، (مارکس) و هیی دیکەدا  بە زەقی دەبینرێت و بە مێژووگەرایی (historicism)یەوە گرێ دراوە. واتە مێژوو بە هێڵی ڕێکدا دەڕوات و قۆناغەکان بەپێی ئەو پێشبینییە دەبڕێت، بۆی کراوە. (پۆپەر) پێی وایە ئەمە دژی خوێندنەوەی ڕەخنەیییانەیە و ئەوانە دەیانەوێت بە شێوەیەک مێژوو ببینن، تەنیا بە یەک شێواز دەچێتە پێشەوە. دواتر بۆ ئەم چەمکە دەگەڕێینەوە و قسەی زیاتری لێوە دەکەین، کە بەشێکی گرنگی فەلسەفەی (پۆپەر)ی لەسەر دامەزراوە.

ئەو بەوەدا فیلۆسۆفی ئەنتیگەوهەرگەرا (anti-essentialism)یە، نەوەک گەوهەرگەرا (essentialism)، ئەوە چەمکەکان ناخاتە ناو چوارچێوەی دیاریکراوەوە، تا لە گەوهەریان بکۆڵێتەوە، بەڵکوو لە ڕووی ئەرک و ئامانجەوە لێیان دەڕوانێت. لە کتێبی (گریمانەکان و پووچەڵکردنەوەکان: گەشەی زانستی زانین: Conjectures and Refutations: The Growth of Scientific Knowledge)دا دەڵێت گەوهەرگەرا وا لە دنیای ئاسایی (ordinary world) دەڕوانێت، کە تەنیا ڕووخسارە و لە پشتیەوە دنیای ڕاستینە (real world) دەدۆزرێتەوە. ڕەگی گەوهەرگەرا بۆ (ئەرستۆ) دەگەڕێنێتەوە، کە پێی وایە ئەم ئاڕاستەیە بەرپرسیارە لەوەی زانستی کۆمەڵایەتی بە بەراورد لەگەڵ زانستی فیزیادا گەشەی نەکردووە. بەم شێوەیە چەمکە کۆمەڵایەتییەکانی وەک خێزان، کۆمەڵگە، نەتەوە، دەوڵەت و زۆری دیکە لەلای ئەو لەو شوێنەوە گرنگن، کە چ کارێک لە تاک دەکەن و بە چ ئەنجامێکی دەگەیەنن. واتە ئامانجی زانستی کۆمەڵایەتی توێژینەوەی دیاردەی کۆمەڵایەتییە.

پۆپەر و کێشەی ئیندەکشن (The Problem of Induction)

ئیندەکشن واتە سەرنجدانی توێژەر لە دیاردە و ڕووداو، بەو مەبەستەی لە ڕێیانەوە بە ئەنجامێک بگات. لەو ئەنجامەوە تیۆرییەک دادەمەزرێنێت و بە هۆیەوە هەوڵی توێژینەوەی ئەو شتانە دەدات، تا چارەسەریان بۆ بدۆزێتەوە. بە مانایەکی دی، لەو بەشە سەرنجدراوانەوە گشتێک پێک دەهێنێت. بەکورتی خوێندنەوەی گشت بە هۆی ئەو ئەنجامە تایبەتەی توێژەر لە ڕێی سەرنج و ئەزموون (observation and experiment)ـەوە بە دەستی هێناوە. وەک لە سەرەتای کتێبی (لۆجیکی دۆزینەوەی زانستی)دا دەڵێت بەو بەئەنجامگەیاندن (inference)ـە دەگوترێت ئیندەکتیڤ (inductive)، کاتێ لە باری کەسێتیی (singular statements)ـەوە گوازرایەوە، کە هەندێجار باری تایبەت (particular’ statements)یشی پێ دەگوترێت، وەک ئەوەی ئەنجامی سەرنج و ئەزموون لە ئاستی بابەتە گشتییەکاندا لە شێوەی گریمان (hypotheses) و تیۆری دەردەخات.

دیدەکتیڤ (deductive) پێچەوانەی ئیندەکشن لە گشتەوە بۆ تایبەت ئاڕاستەیە، بەو مانایەی ئەو ئەنجامەی پێی دەگەین، لە پێوەرێکی لۆجیکییەوە هاتووە و کەمتر گشتییە لەو پێشەکییە گەورەیەی، کە لێیەوە دەرچووبووین. دیدەکتیڤ ناوەرۆکی ئاڕاستەی فەلسەفەی عەقڵ (rationalism) پێک دەهێنێت، لە کاتێکدا ئیندەکتیڤ هیی ئاڕاستەی فەلسەفەی ئەزموونگەریی (empiricism)ـە. (پۆپەر) ڕەخنەی توند لە دووەمیان دەگرێت و بە ڕێی تایبەتی خۆی دیدەکتیڤ پەسەند دەکات. ئەگەرچی سەرنج و ئەزموون بە تەواوی دوور ناخاتەوە، بەڵام بە سەرەکییان نازانێت، بەڵکوو بە شێوەیەک لێیان دەڕوانێت، کە یارمەتیدەرن لەوەی تیۆرییەکان تۆکمەتر بکەن. پێی وایە پرینسیپی ئیندەکشن (induction principle) نایەوێت یاسا گشتییەکان لە بەرچاو بگرێت، بەڵکوو دووریان دەخاتەوە. بەکورتی کێشەی ئیندەکشن، ئەوەیە، کە ئاییندە وەک ئێستا دەبینێت و وای دادەنێت هەمان ئەو بارودۆخەی لەم ئێستایەدا هەیە، لە ئاییندەیشدا دەمێنێت، لە کاتێکدا زانینی مرۆڤ لە گۆڕاندایە، کە مانای وایە بارودۆخ نەگۆڕ نییە. وەک لە کتێبی (لۆجیکی دۆزینەوەی زانستی)دا ئاماژە بە (نیوتن) و (ئاینیشتاین) دەکات، کە هەردووکیان لە بواری فیزیادا تیۆرییان داڕشتووە، بەڵام لە دوو بارودۆخی جیاوازدا. ئەوەی دووەمیان لە بواری کێشکردندا ئەوەی یەکەمیانی کردە گریمانەیەکی ڕووت. دەگوترا خۆر لە بیستوچوار سەعاتدا جارێک هەڵدێت و ئاوا دەبێت، کەچی دەرکەوت ئەو خۆرە لە زەریای بەستەڵەکی باکووردا لە نیوەی شەودا دەردەکەوێت. دەگوترا ئەنجامی تێکڕای بوونەوەران مردنە، کەچی دەرکەوت بەکتریا نامرێت، بەڵکوو لە شێوەی دابەشبووندا زۆر دەبێت.

ڕاستییەکەی (داڤید هیۆم) پێشتر بە چڕی خۆی لە قەرەی ئیندەکشن داوە و لەم ڕووەوە دوو کێشەی دیاری کردوون: یەکەم، کێشەی لۆجیکی و دووەم، کێشەی سایکۆلۆجی. یەکەمیان لەوەدا خۆی دەبینێتەوە، کە پێی وایە هەمان ئەو ڕووداوانەی ئەمڕۆ دووبارە دەبنەوە و ئێمە سەرنجیان دەدەینێ، لە ئاییندەیشدا ئەو سیستەمی دووبارەبوونەوەیەی خۆیان دەپارێزن، لە کاتێکدا ئەمە تەنیا باوەڕی ئێمەیە و لەسەر بنەمای خوو (habits)، یان ڕاهاتن (customs) دامەزراوە. واتە پەنابردن بۆ پرینسیپی یەکێتیی سروشت (principle of Uniformity of Nature)، بەو مانایەی یاسا و میکانیزمەکانی سروشت ئێستا چۆنن، لە ڕابردوودا هەر وا بوون و لە ئاییندەیشدا هەر وا دەمێنێنەوە، هەڵەیەکی لۆجیکییە و بە بەڵگەی بازنەیی (circular argument) ناسراوە. مەبەست ئەوەیە بۆ ئەوەی ڕاستێتیی شتێک بسەلمێنێت، لە ناو خۆیدا بەڵگەی بۆ دەهێنێتەوە. بۆ نموونە ئەم دەرمانە باشە، چونکە لەسەر پاکەتەکەیدا وا نووسراوە. کێشەی دووەمیان، کە سایکۆلۆجییە، (هیۆم) بۆ پرینسیپی پێوەندگەرایی (principles of association)ی دەگەڕێنێتەوە. وا ڕاهاتووین شتەکان پێکەوە دەبەستینەوە. لەبەر ئەوە نا پرینسیپی هۆکار دەیخوازێت، بەڵکوو لەبەر ئەوەی پێی ڕاهاتووین. ناکرێت بەبێ دووکەڵ، بیر لە ئاگر بکەینەوە، کە (هیوم) پێی وایە لێرەدا خەسڵەتی عەقڵ ونە. واتە دۆخی هۆکاری (causation) بریتییە لەو ڕاهاتنە هزرییەی، کە بەرهەمی پێکبەستنەوەیە، دەنا هیچ ڕاستییەکی ئۆنتۆلۆجیی لە پشتەوە نییە. بەم شێوەیە هەر مەعریفەیەک لەم هۆکارییەوە سەرچاوە بگرێت، دوورە لەوەی خاوەنی خەسڵەتی حەقیقەت بێت. ئەو فیلۆسۆفەی سەدەی هەژدەم ئەوە نییە بڵێت ئەزموون هەر بە هیچ شێوەیەک لە پێکهێنانی بیرۆکەکانماندا گرنگ نییە، بەڵام ئایا کاریگەرییە هەستییەکان (sense impressions)، کە ئەزموونی خۆمانیان لەسەر دادەمەزرێنین، تەنیا وێنەی هزریی ئەو شتانەن، دەیانبینین و حەقیقەت نانوێنن، یان هەر زانینی ڕاستی پێشان دەدەن؟ ئایا دەکرێت ئەو دۆخە ئەزموونکراوانە بەسەر ئەوانەیشدا بگشتێنین، کە هێشتا ئەزموون نەکراون؟ نەخێر، لە ڕووی لۆجیکییەوە ناکرێت، چونکە شتەکان زۆرینەی کات پێکەوە نەبەستراونەتەوە، مەگەر ئەوانەی لە ڕێی دووبارەکردنەوەوە پێیان ڕاهاتووین، بۆیە (هیۆم) لە ڕووی لۆجیکییەوە ئیندەکشن دەداتە دواوە و تەنیا لە ڕووی سایکۆلۆجییەوە دەیهێڵێتەوە، کە بە هۆشیاریی کەسێتیمانەوە بەندە. هەرچی (پۆپەر)ـە لە ڕووی ئەپستمۆلۆجییەوە، واتە لە ڕووی تیۆریی زانینەوە ڕەخنەی لێ دەگرێت، کە هاوکات ئەوەی (هیۆم)یش بە ناعەقڵانی (irrational) دادەنێت.

(پۆپەر) لەم ڕووەوە سوود لە بۆچوونەکانی (هیۆم) دەبینێت و پەرەیان پێ دەدات، کە یەکەم فیلۆسۆفە گومانی لە پرینسیپی ئیندەکشن کردبێت، بەڵام ڕەخنەی توندیشی لێ دەگرێت، بەوەی لە ئاستی سایکۆلۆجیدا دەیهێڵێتەوە.

دەکرێت بگوترێت لە لای (پۆپەر) مێتۆدی زانستی بە پلەی یەکەم پشت بە گریمان دەبەستێت، نەوەک بە سەرنج و ئەزموون، چونکە ئەوەی ڕێمان دەدات ڕاستی و چەوتیی شتەکان دەربخەین، گریمانەیە، بەوەی هەر تیۆرییەک کاتێ وەک زانست دەناسرێت، کە توانای هەبێت بخرێتە بەر تاقیکردنەوەوە، بێ ئەوەی خۆی لە دەست بدات. ساتێ دەگوترێت گریمانە، واتە ئێمە بۆ سەلماندنی ڕاستیی تیۆرییەک ڕێگەیەکی دیاریکراومان نییە، بەڵکوو لە دۆخی دۆزینەوەی ڕێی گونجاوداین، کە دەشێ زیاتر لە تیۆرییەک بدۆزینەوە، لە کاتێکدا ئەوانەی پشت بە ئیندەکشن دەبەستن، پێیان وایە تیۆریی زانستی، ئەوەیە، لە ڕووی ئەزموونەوە دەرکەوتووە، زانستییە، کە بە بڕوای (پۆپەر) ئەوانە دەرگە لە بەردەم کرانەوەی زانست دادەخەن و ڕێ نادەن قسەی دیکەی لێوە بکرێت. ئەزموون دەتوانێت لایەکی ئەو شتەمان پێشان بدات، بەڵام لاکانی دیکە دەشارێتەوە. واتە ئەگەر بێژمار بەڵگەمان دەست کەوت و سەلمێنرا لایەکی ئەم تیۆرییە دروستە، هێشتا لاکانی دیکە وەک خۆیان ماونەتەوە و نەسەلمێنراون. وەک لە سەرەتای کتێبی (لۆجیکی دۆزینەوەی زانستی)دا نموونە بە مەلی قوڵینگ (swan) دێنێتەوە، کە دەگوترێت هەموویان سپین، بەڵام کاتێک ڕەنگێکی دیکەمان دەست دەکەوێت، ئەوە تێکڕای ئەو بەڵگانەی بۆ ئەوە دەهێنرانەوە، گۆیە تەنیا قوڵینگی سپی هەیە، بەو دانەیە پووچ دەبێتەوە. بەکورتی هەزار قوڵینگی سپی ناتوانن بیسەلمێنن سەرجەم قوڵینگەکان سپین، بەڵام یەک قوڵینگی ڕەش دەتوانێت (یاسای گشت قوڵینگەکان سپین) بە درۆ بخاتەوە. پێی وایە لەم دۆخەدا پێویستە تیۆریست هەوڵ بدات تیۆرییەکەی بە لاوە بنێت (disprove) لە جیاتیی ئەوەی بیەوێت بەردەوام بیسەلـمێنێت. لەو ڕووەوە دەڵێت زانست یارمەتیمان دەدات وردەوردە (progressively) لە حەقیقەت نزیک ببینەوە، بەڵام هەرگیز ناتوانین دڵنیا ببین بە ڕاڤەی کۆتایی (final explanation) گەیشتووین.

پۆپەر و پرینسیپی پووچەڵکردنەوە، یان بەدرۆخستنەوە (Falsifiability)

لە سەرەوە کەموزۆر ڕوانینی (پۆپەر)مان لە مەڕ تیۆریی زانستییەوە دەرخست، بەڵام لەم بەشەدا هەوڵ دەدەین وردتر لەبارەی ئەو میکانیزمانەوە بدوێین، کە ئەو لە پێکهێنانی تیۆریدا لە بەرچاویان دەگرێت. کاتێ دەڵێین تیۆری، ئەوە هاوکات ئاماژە بە کێشەیەک، یان چەند کێشەیەک هەیە، بەوەی تیۆرییەکان لە پێناوی ڕووبەڕووبوونەوەی کێشەکان دادەمەزرێن، تا چارەسەری گونجاویان بۆ بدۆزنەوە. لە لای (پۆپەر) شتەکە سەیر و تایبەت دێتە بەر چاو. پێشتر گوترا ئاڕاستەی ئیندەکشن مەبەستیەتی لە ڕێی سەرنج و ئەزموونەوە ڕاستێتیی تیۆرییەک بسەلمێنێت، کە لەم ڕووەوە بەردەوام بەڵگەی بۆ دێنێتەوە. بە مانایەکی دی، ڕێیەکی پۆزەتیڤ دەگرێتە بەر و پشت بە پرینسیپی بەدروستزانین (verification) دەبەستێت، لە کاتێکدا (پۆپەر) نایەوێت ئەو بەڵگانە بدۆزێتەوە، کە تیۆرییەکە بە دروست دەزانن، بەڵکوو بە دوای ئەوانەدا دەگەڕێت، توانایان هەیە بە درۆی بخەنەوە. تا ئەو دەمەی نەیدۆزیونەتەوە، ئەوە تیۆرییەکە زانستییە و بە دروست دادەنرێت. هەر تیۆرییەک ئەو پرینسیپە هەڵنەگرێت و نەتوانێت پێشبینیی ئەوە بکات ڕۆژگارێک بە درۆ دەخرێتەوە، مانای وایە نازانستییە. واتە بوونی ئەگەرەکانی بەدرۆخستنەوە (Potential falsifiers) تیۆریی زانستی لە هیی نازانستی جودا دەکەنەوە. وەک دەبینین بە شێوەی نەگەتیڤ مامەڵە دەکات، تا نەگاتە یەقین، بەڵکوو بەردەوام لەناو گریمانەدا بمێنێتەوە، چونکێ هیچ سەرچاوەیەک بە جێگەی بڕوای تەواو نازانێت، تا زانینی لێ وەربگرێت. وەک پێشتر گوترا ئەو سەرنج و ئەزموون بە تەواوی بە لاوە نانێت، بەڵکوو بەپێی پێویست و وەک ڕەگەزی یارمەتیدەر بۆ تۆکمەکردنی تیۆری پەنایان بۆ دەبات. واتە عەقڵ و ئەزموون پێکڕا بە سەرچاوەی زانین دەزانێت، بەڵام دەست لە گومان و ڕەخنە هەڵناگرێت. ئەوەی پرینسیپی بەدرۆخستنەوەی پەسەند کرد، زانستە و ئەوەی نەیکرد، مێتافیزیکە. دەکرێت بگوترێت بەدرۆخستنەوە، یان پووچەڵکردنەوە (Falsifiability) سنووری نێوان زانست و نازانست، یان زانست و مێتافیزیکا دیاری دەکات. وەک گوترا لە دژی پرینسیپی بەدروستزانین (verification) دەوەستێتەوە. ڕاستییەکەی بیرمەندانی ئاڕاستەی پۆزیتیڤیزمی لۆجیکی (Logical positivism)، کە دواتر ناویان بۆ ئەزموونگەراییی لۆجیکی (Logical empiricism) گۆڕا، لە بیستەکان و سییەکان لە نەمسا و ئەڵمانیادا چالاک بوون، پشتیان بەو پرینسیپە دەبەست. ئەوانی ئەندامی بازنەی ڤییەنا (Vienna Circle) وا لە زانینی زانستییان دەڕوانی، کە بریتییە لە کۆمەڵێک گشتاندنی ئەزموونییانە (empiricalgeneralization). واتە چەند شێواز و سیستەمێکن، لە بارودۆخی جۆراوجۆردا دووبارە دەبنەوە و بە ڕێگەی ماتماتیکی، گرافیکی، یان سیمبۆلی وەسف دەکرێن. بە مانایەکی دی، یاساکانیان بەپێی لۆجیکی بەدروستزانین لە پوختەی پێکهاتە بەشییەکانەوە، کە بە پرۆسێسی کەڵەکەبووندا تێپەڕیون، وەردەگرن، بەو مانایەی ڕەزامەندی، یان جەختکردنەوە (confirmability)ی زۆریان بە دەست هێناون. لێرەدا پشت بە سەرنج (observation) دەبەستن، کە تێیدا هەستەکان ڕۆڵ دەبینن  و بایەخیش بە پێوان (measurement) دەدەن. ئەوان بەوەدا توند پێ لەسەر مانای شت دادەگرن، ئەو ڕەزامەندی و جەختکردنەوەیە بە گرنگ دەزانن. دەیانگوت هیچ دەربڕینێک دروست نییە، ئەگەر بە پرۆسێسی بەدروستزانیندا تێنەپەڕێت، بەو مانایەی پێویستە بزانرێت، ئاخۆ دروستە، یان نا، کە هەر ئەوەیشیان بە پێوەری زانستی و نازانستی، لۆجیکی و نالۆجیکی دەزانی. واتە مانای ڕەهای شتیان دەخستە سەرووی هەر بابەتێکی دیکەوە. بۆ ئەو مەبەستەیش پەنایان بۆ ڕاڤەی زمانی زانست دەبرد، کە کاریگەریی کتێبی (نامەی لۆجیکی فەلسەفی: Tractatus Logico-Philosophicus)ی (لودڤیگ ڤیتگینیشتاین)یان بەسەرەوە بوو، لەوەی ئەو دەڵێت ئامانجی فەلسەفە بریتییە لە ڕوونکردنەوەی لۆجیکی بیرۆکەکان، بەو مانایەی فەلسەفە پراکتیکە، نەوەک تیۆری، کە ڕوونکردنەوەی لۆجیکی مانای بیرۆکەکان هاوکات ڕوونکردنەوەی بابەتە فەلسەفییەکانە. (پۆپەر) کتێبی (لۆجیکی دۆزینەوەی زانستی)ی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەوانە تەرخان کردووە و پێی وایە ئەرکی فەلسەفە نە ڕاڤەکردنی لوغزەکانی زمانە و نە ڕوونکردنەوەی دەربڕین و دەستەواژەکانیشیەتی، بەڵکوو ئەرکەکەی گەڕانە بە دوای تیۆرییە دروستەکان. ڕاستە (پۆپەر) ڕۆژگارێک بە شێوەیەک لە شێوەکان لەو ئاڕاستەیەوە نزیک بووە، بە تایبەتی خۆی بە هاوڕێی (هێربەرت فیگل)، (ڤیکتۆر کرافت)، (فریدرێک وەیزمان) و (کورت جیودل)ی ئەندامانی زانیوە، بەڵام بەوەدا ئەو ئاڕاستەیە وا لە زانست دەڕوانێت، ڕەهایە، ئەوە لەگەڵی ڕێک ناکەوێت، لە کاتێکدا ئەو پێی وایە زانست هەمیشە پێویستی بە گەشەکردن هەیە و ناگاتە خاڵی کۆتایی، بۆیە گریمانە و قەبڵاندن (guessing) خەسڵەتی زانستی ڕاستینەن. لە گوتاری زانست وەک بەدرۆخستنەوە (Science as Falsification)دا، کە پێشتر لە کۆرسێکدا پێشکەشی کردووە و لە (١٩٦٣) لەگەڵ چەند گوتاری دیکە لە کتێبی (گریمانەکان و پووچەڵکردنەوەکان: گەشەی زانستی زانین)دا چاپ کراوە، دەڵێت لە پاییزی (١٩١٩)ـەوە ویستوویەتی ڕووبەڕووی ئەو گرفتە ببێتەوە: (کەی دەکرێت تیۆرییەک وەک زانستی پۆلێن بکرێت؟: When should a theory be ranked as scientific?)، یان (ئایا پێوەرێک بۆ خەسڵەتی زانستییانە و پایەی تیۆرییەک هەیە؟: “Is there a criterion for the scientific character or status of a theory?). دەڵێت ئەوەی ئەوسا تووشی نیگەرانیی کردووە، ئەوە نەبووە، ئاخۆ (کەی تیۆرییەک دروستە؟)، یان (کەی تیۆرییەک پەسەندکراوە؟)، بەڵکوو ئەو پرسیارانەی سەرەوەن، کە لەوێوە ڕەخنەی لە ئیندەکشن گرتووە و هەوڵی داوە تیۆریی زانستی لە هیی نازانستی جودا بکاتەوە. لە کتێبی (ئەفسانەی چوارچێوە: The Myth of the Framework)دا، کە دوا بەرهەمیەتی و تێیدا باس لەو تاوانانە دەکات، بە هۆی بوونی باوەڕی ڕەهاوە ڕووبەڕووی داهێنەرانی زانست بوونەتەوە و هاوکات پێ لەسەر بایەخی زانست دادەگرێت، کە چۆن لە ڕێی ڕەخنەوە بەرپەرچی هەموو جۆرە ئەفسانەیەکی داوەتەوە. لەوێدا دەڵێت: (ئێمە ئەگەر تیۆرییەکەمان تاقی کردەوە و دەرمانخست چەوتە، پێویستە دیاری بکەین چ بەشێک لەو بەشانەی پێکیان هێناوە، لە سەرنەکەوتنەکەیدا بەرپرسیارە). بەم پێیە ئێمە لە ڕێی بەدرۆخستنەوەوە زانینمان پێش دەخەین، کاتێ لە کێشە کۆنەکانەوە بەرەو کێشە نوێیەکان دەچین، بەو مانایەی لە هەڵەکانمانەوە فێر دەبین و ئەوەیشە هێزی بەردەوامیمان پێ دەبەخشێت).

(پۆپەر) لە ڕێی ئەم چوار هێمایەوە بۆچوونی خۆی دەخاتە ڕوو: (P₁ » TT » EE » P₂.). (P) واتە کێشە (problem). (TT) کورتکراوەی تیۆریی کاتی (tentative theory)یە. (EE)ی بە مانای بنەبڕکردنی هەڵە (error-elimination) دێت، کە ڕاستییەکەی واتای هەوڵە بۆ نەهێشتنی هەڵە ( stands for ’attempted’ error-elimination)، بە تایبەتی لە ڕێی گفتوگۆی ڕەخنەیییەوە. مەبەست لە (P₂) دانانی کێشەیەکی نوێیە، کە پێویستە چارەسەری نوێیشی بۆ بدۆزرێتەوە. بەکورتی مەبەست لەوەیە چۆن زانین گەشە دەکات و لە وەستان ناکەوێت. پێچەوانەی ئاڕاستەی ئەزموونگەراییی لۆجیکی، کە وای دەبینێت ڕەوتی زانست بریتییە لە کەڵەکەبوون، ئەو پێی وایە شۆڕشگێڕییە، بەو مانایەی پێشکەوتنی زانست تیۆرییەک دەخاتە شوێنی یەکێکی ترەوە و ئامانجیشی نزیکبوونەوەیە لە حەقیقەت. نزیکبوونەوە، نەوەک گەیشتن. واتە گەڕانی بەردەوام بە دوای ئەو تیۆرییانەی پتر لەگەڵ واقیعدا دەگونجێن و دەتوانن گۆڕانی تێدا بکەن. لێرەوەیە پێ لەسەر زانینی بابەتییانە (Objectiveknowledge) دادەگرێت، کە لەسەر بنەمای قەبڵاندن دادەمەزرێت و ڕێ دەدات بخرێتە بەردەم تاقیکردنەوەوە. زمان تێیدا خاڵی گەوهەرییە، بەوەی زانین تەنیا کاتێ لە بواری خودەوە بۆ بواری بابەتی دەگوازرێتەوە، کە لە شێوەی زمان دادەڕێژرێتەوە، بە مەرجێ تاقیکردنەوە و ڕەخنە لەو پرۆسێسەدا چالاک ببن. پێی وایە لەم ڕووەوە (کانت)ی فیلۆسۆف یەکەمجار پێی لەسەر بابەتێتی بابەتی زانستی داگرتووە، کە ئەوەیش پێوەندییەکی پتەوی بە دامەزراندنی تیۆرییەوە هەیە، لە ڕێی گریمان و بابەتی گشتی (universalstatements)یەوە، لە کاتێکدا (پۆپەر) لە کتێبی (لۆجیکی دۆزینەوەی زانستی)دا دەڵێت خۆی بە شێوەیەکی جیاواز چەمکی بابەتی (objective) و تایبەتی (‘subjective)ی لە هیی (کانت) بە کار دەهێنێت. لە لای (کانت) وشەی (تایبەتی) ئاماژەیە بۆ ئەوەی، کە زانینی زانستی پێویستە پاساوی هەبێت (justifiable) و تەواو لە هەوەس (whim)ی کەس سەربەخۆ بێت. پاساو پێویستە بابەتی بێت، ئەگەر لەسەر ئاستی پرینسیپدا بگونجێت لەلایەن کەسەوە ئەزموون بکرێت و لێی تێبگەیشترێت.(کانت) دەنووسێت: (ئەگەر شتێک ڕاست بوو) لە لای هەر کەسێک بە گوێرەی ئەو بیرۆکەیەی هەیەتی، ئەوە بنەماکەی بابەتی و تەواوە. (پۆپەر) هەر لێرەدا دەڵێت بەڵام تیۆریی زانستی هەرگیز بە تەواوی قەبووڵی ناکات پاساوی بۆ بهێنرێتەوە و بەدروستزانین (verifiable)ی بۆ بکرێت، بەڵکوو تەنیا تاقیکردنەوە دەخوازێت.

(پۆپەر) لەم ڕووەوە پشت بە تیۆریی هەوڵ و هەڵە (trial and error) دەبەستێت، کە پێشتر (ئێدوارد تۆرەندایک: Edward Lee Thorndike)ی دەروونناس لە بواری سایکۆلۆجیای پەروەردەیی (Educational psychology)دا پەنای بۆ بردووە. مەبەست ئەوەیە چۆن بوونەوەر لە ڕێی هەڵەکانیەوە فێر دەبێت چارەسەر بدۆزێتەوە. پرۆسێسێکە، دەکەوێتە پێش سەرنجەوە، بەوەی هەر کاتێ هەستمان کرد هەڵەیەک هەیە، هەوڵێکی تر دەدەین، تا هیی ڕاست دەدۆزینەوە. لێرەدا سوودی لە هەڵبژاردنی سروشتی (natural selection)ی (چارلز داروین)یش بینیوە، کە چەمکێکی بنەڕەتییە لە تیۆریی پەرەسەندندا و مەبەستی ئەوەیە سروشت پەنا بۆ کرداری هەڵبژاردن دەبات، تا لە ڕێی بۆماوەوە ئەوانە بهێڵێتەوە، کە لەگەڵ گۆڕانکارییەکاندا توانای خۆگونجانیان هەیە و هاوکات ئەوانەی لەم خەسڵەتە بێبەشن، بە لاوەیان دەنێت. لەمەوە بوونەوەر دۆخێک جێ دەهێڵێت و دەچێتە دۆخێکی باڵاترەوە. لە کتێبی (گەڕان بە دوای جیهانێکی باشتردا: In Search of a Better World)دا دەنووسێت: (بەپێی داروینیزم بوونەوەر لە ڕێی هەڵبژاردنی سروشتییەوە خۆی لەگەڵ ژینگەکەیدا دەگونجێنێت، کە ئەوەمان فێر دەکات ڕۆڵی بوونەوەر لەم پرۆسێسەدا نەگەتیڤە، بەڵام لێرەدا ئەوەی زۆر گرنگ دێتە بەر چاوم، ئەوەیە، کە بوونەوەر لە ژیانێکی باشتر دەگەڕێت. بەم شێوەیە داهێنان دەکات و ڕێکخستنێکی نوێ لە ژینگەدا دێنێتە دی). (پۆپەر) بە هەمان شێوە لە پرینسیپی هەوڵ و هەڵەدا ئەوە دەبینێت، کە تیۆرییە گونجاوەکان دەمێنێنەوە و گەشە دەکەن. پێی وایە لەمەدا هەم مرۆڤ و هەم ئاژەڵ هاوبەشن، بەوەی لە ئەمیبای یەکخانەوە بیگرە تا مرۆڤی بەرزترین ئۆرگانیزم پەنای بۆ دەبەن. ئەمیان بە شێوەی میکانیکی و ئەویان بە شێوەی هۆشیاری. بەوەدا مرۆڤ خاوەنی زمانە، ئەو زانینەی خۆی بابەتییانە و لە شێوەی بیردۆزە دادەڕێژێت. لەو گوتارەی ناوی ناوە (دایەلکتیک چییە؟)، پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت، کە لە ڕێی (هەوڵ و هەڵە)وە بیری مرۆڤایەتی گەشە دەکات، بۆیە هەر کاتێ ئەو دۆخە ونە، ئەوە تیۆرییەکان بە شێوەی دۆگمایانە پارێزگاری لە مانەوەی خۆیان دەکەن.

(پۆپەر) لە بواری زانینی بابەتییانە (Objective knowledge)دا باسی سێ جیهان دێنێتە گۆڕێ و مەبەستیش لە ڕێگەی پەرەسەندن (evolutionary approach)ـە، بەو مانایەی زانینیش وێنەی بوونەوەر بە پرۆسێسی هەڵبژاردنی سروشتیدا تێدەپەڕێت، کە ڕاستییەکەیشی لە بەرهەمە درەنگەکانی ئەو فیلۆسۆفەیە. سێ جیهانەکە ئەمانەن:

جیهانی یەکەم، جیهانی شتی ماددی (physical objects)یە، کە ئەوانەن، هەستیان پێ دەکرێت، چ زیندوو و چ بێگیان. جیهانی دووەم، ئەزموونی خودی (subjectiveexperiences)یە، کە لایەنی هەست و نەست دەگرێتەوە. لە پاڵ هەست و سۆزدا، کرداری عەقڵییش سەر بەم دنیایەیە. دەکرێت بگوترێت لایەنی سایکۆلۆجیایە. جیهانی سێیەم، هیی فیکرە، بەو مانایەی بەرهەمی مرۆڤە و ڕەگەزی زمانی تێدا دەردەکەوێت. داهێنانی هونەری، ئەدەبی، فەلسەفی، زانستی، مۆڕاڵی و زۆری دیکە لەم دنیایەدا سەر هەڵدەدەن و گەشە دەکەن. جیهانی کولتوورە. ئەو سێ جیهانە نەک سنووری کۆنکریتبەندییان لە نێواندا نییە، بەڵکوو بەسەر یەکیشدا کراوەن و ئەمیان کار لەویان دەکات. جیهانی دووەم ئەڵقەی پێکبەستنەوەی جیهانی یەکەم و جیهانی سێیەمە، بەو مانایەی جیهانی خودە، کە لە ڕێی هەست و عەقڵەوە جیهانی یەکەمی ناسیوە و هەر خۆیشی جیهانی سێیەمی بە پێکهاتەی جیهانی یەکەم ئەفراندووە. لە جیهانی یەکەمدا مرۆڤ ڕووبەڕووی کێشەکان دەبێتەوە و بە سروشتی خۆی بە دوای چارەسەردا دەگەڕێت، کە لێرەوە بۆ جیهانی دووەم دەپەڕێتەوە، کە جیهانی ئەزموونی خودی (subjective experiences)یە. ئەو ئەزموونە بەردەوام گەورە دەبێت، مادام پاڵی پێوە دەنێت لە حەقیقەت نزیک ببێتەوە. هۆشیاریی زیاتر پەیدا دەکات و دەبێتە خاوەنی یادەوەریی تایبەتی خۆی. ئینجا جیهانی سێیەم دەردەکەوێت، کە تێیدا لە ڕێی زمانەوە تیۆری دادەڕێژێت و بە هۆیەوە ڕووبەڕووی جیهانی ماددی، واتە ڕووبەڕووی جیهانی یەکەم دەبێتەوە.

(پۆپەر) تیۆریی زانستیی لە شێوەی هیی (ئاینیشتاین) لە هیی کۆمەڵایەتیی (مارکس) بە نموونە و هیی سایکۆلۆجیی (فرۆید) و (ئەدلەر) بە نموونە جودا دەکاتەوە، کە ئەوەی (ئاینیشتاین) دەخرێتە بەر تاقیکردنەوەوە، بەڵام هیی ئەوانەی دی نا. دەشێ ململانێی کۆمەڵگە لە چینایەتییەوە سەرچاوە نەگرێت، یان فڵان کێشە دەروونی نەبێت، بەڵام بەوەدا ناخرێنە بەردەمی ئەو تاقیکردنەوەیەوە، ئەوە سەختە بە لاوە بنرێن، بەوەی هەمیشە لایەنگرانیان پاساویان بۆ دێننەوە. دەروونشیکاری (psychoanalysis) لە لای (پۆپەر) زانست نییە، با لە ئاستی فرەواندا کاری پێ بکرێت و لایەنگرانیشی زۆر بن. تیۆریی (ئاینیشتاین) لەگەڵ ماددەدا مامەڵە دەکات، کە ڕووناکایییە، بۆیە ئاسانە بخرێتە بەردەم تاقیکردنەوەوە و ئەنجامەکەی ببینیت، یان ڕاستی و ناڕاستیی تیۆریی ڕێژەیی بسەلمێنرێت. کاتێ دەڵێت تیشک لار دەبێتەوە، ئەگەر بە تەنێکی قورسدا بڕوات، زانست سەلماندوویەتی، کە دروست بۆی چووە، لە کاتێکدا بابەتی فەلسەفەی کۆمەڵایەتی و هیی تیۆریی سایکۆلۆجی ماددە نییە، بەڵکوو مۆڕاڵە، کە ڕێگرن لەوەی تاقی بکرێنەوە. هەر ئەوە وا لە (پۆپەر) دەکات بە نازانستییان لە قەڵەم بدات. ئەوانە دەتوانن خۆیان لەگەڵ بارودۆخەکاندا بگونجێنن و درێژە بە ژیانیان بدەن. پێیان دەکرێت وەهم لە لای مرۆڤ دروست بکەن و هەر بەو وەهمەیشەوە لێیان بڕوانن. هەندێک لەو تیۆرییانە کاتێ لە تاقیکردنەوەدا کورت دەهێنن، هێشتا لایەنگرانیان بەرگرییان لێ دەکەن و هەوڵ دەدەن هەندێک گریمانەی یارمەتیدەریان بۆ دابنێن، یان بە شێوازی وا ڕاڤەیان بکەنەوە، کە بە لاوە نەنرێن. ئەوە بە فێڵی کۆنەخوازانە (conventionalist twist) ناو دەبات. ئەو سەرەڕای سەرسامیی بە تیۆریی (پەرەسەندن)ی (داروین)، کە دەڵێت تیۆرییەکی بەهێزە، بەڵام هێشتا پێی وایە چوارچێوەیەکی مێتافیزیکیی هەیە و ناکرێت بڕوا بێنین بە شێوەی زانستی پەرەسەندنی لێک داوەتەوە. لەگەڵ ئەوەیشدا بە پرینسیپی مانەوە بۆ گونجاوترینەکان (survival of the fittest) سەرسامە، بەوەی دەکرێت لێیەوە بڕوانینە تیۆرییەکان، تا بزانین کامیان زیاتر بەرگەی تاقیکردنەوەکان دەگرێت و پتر مانەوەی خۆی دەسەلمێنێت. ڕاستییەکەی (پۆپەر) بەو مەبەستەی زانست لە نازانست جودا بکاتەوە، هەمیشە دڵڕەقانە لە تیۆرییەکان دەڕوانێت.

ئەگەر (پۆپەر) ڕەخنەی توند لە (پلاتۆ) دەگرێت و پێی وایە بیرۆکەکانی (سۆکرات)ی شێواندووە، بگرە ناپاکیی لە فێرکارییەکانی کردووە، ئەوە لایەنگرێتیی خۆی بۆ (سۆکرات) ناشارێتەوە، بە تایبەتی لەوەدا، کە ڕوانینێکی زانستییانەی بۆ زانین هەیە و پێی وایە هەموو زانینەکەی لەوەدا کۆ دەبێتەوە، دەزانێت نەزانە. واتە بەردەوام پێویستی بە گەڕان، لێکدانەوە و فێربوون هەیە. ئەوە هەر ئەوەیە (پۆپەر)یش پێی لەسەر دادەگرێت و لەو تێگەیشتنەوە دەیەوێت تیۆرییەکان هەمیشە تاقی بکرێنەوە و هەرگیز بە خاڵی کۆتایی نەگەن. ئایدیۆلۆجیاکان بانگەشەی ئەوە دەکەن کلیلی زانینی گەردوونیان دۆزیوەتەوە و چارەسەری هەموو گرفتەکانیان لە لایە، لە کاتێکدا ڕێ نادەن بخرێنە بەردەم تاقیکردنەوەوە. بەر لەوەی نەمسا جێ بهێڵێت و ڕوو لە نیوزلاند بکات و دواییش لە لەندەن بگیرسێتەوە، بە هۆی نەدارییەوە لە دارتاشخانەیەکدا کاری دەکرد. دەڵێت هێندەی لە (وەستا ئۆلبێرت)ـەوە فێری تیۆریی زانین بووە، لە هیچ یەکێ لە مامۆستاکانی تری فێر نەبووە، لە کاتێکدا ڕۆڵەی خانەوادەیەکی ڕۆشنبیری ئۆرستۆکراتی بووە، کە هەم دایکی و هەم باوکی بە کەسانی ئەکادیمی و هونەردۆست دادەنران. ئەو وەستایە وای کردووە هەست بکات شاگردی (سۆکرات)ـە. ئەوەی (سۆکرات) دەڵێت پێویستە مرۆڤی دەوڵەتدار، واتە ئەوەی لە سیاسەتدا کار دەکات، زانا بێت، وای لێک دەداتەوە، کە دەبێت ددان بەوەدا بنێت هیچ نازانێت. (پۆپەر) لە پێشەکیی کتێبی (ئەفسانەی چوارچێوە: The Myth of the Framework)دا دەنووسێت: (خۆمم بە پسپۆر دانەناوە، نە لە زانست و نە لە فەلسەفەیشدا، بەڵام بە درێژاییی تەمەنم هەوڵی ڕاستیم داوە شتێک لەم دنیایە بگەم، کە تێیدا دەژین. باوەڕم وایە زانینی زانستی و عەقڵانیەتی مرۆڤایەتی، کە هەمیشە ئەو زانینە بەرهەم دێنن، هەمیشە هیی ئەوەن بکەونە هەڵەوە). ئەو بەردەوام پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت زانین فریومان نەدات و بەردەوام چاومان لە ئاستی هەڵەدا کراوە بێت. هەر لەو کتێبەدا دەڵێت: (دەکرێت من هەڵە بم و دەشێ تۆ ڕاست بیت. بە هەوڵدان زیاتر لە حەقیقەت نزیک دەبینەوە). ئینجا ئاماژە بەوە دەدات، کە لە ساڵی (١٩٤٥) ئەو دوو دێڕەی بە هێڵی لار لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)دا نووسیوە. ئەوە دەڵێت، بەڵام لە بیریەتی، کە نابێت هەرگیز بە حەقیقەت بگەین. ئینجا ئاماژە بەوە دەکات، کە ڕەخنەگرانی ئەو کتێبە هیچ کاتێ نەیانویستووە ئەو دوو دێڕە ببینن، بەڵکوو هەندێکیان گوتوویانە ئەو کتێبە خاڵییە لە ڕەوشت، یان لە تیۆریزەی ڕەوشت. هەندێکیشیان دەڵێن ئەو کتێبە دۆگماتیزمی هێناوە.

لە کتێبی (گەڕان بە دوای جیهانێکی باشتردا)دا ڕەخنە لە چەمکی ڕێژەیی (Relativism)یش دەگرێت و پێی وایە ناپاکییە لە ئاستی حەقیقەت و مرۆڤایەتی (betrayal of reason and of humanity)دا، بگرە یەکێکە لەو تاوانانەی ڕۆشنبیران کردوویانن، کە مانای حەقیقەت و مانای یەقینیان تێکەڵ کردووە. هەر لە کتێبەدا خۆی وا دەناسێنێت، کە کەسێکی عەقڵانییە و باوەڕی بە عەقڵی مرۆڤایەتی هەیە. ئەگەر خۆی بە دوایین عەقڵانی دەزانێت، کە پاشماوەکەی مابێتەوە، ئەوە مەبەستی ئەوەیە بە ئاسانترین ڕێگەی زمان دەدوێت، وەک ئەوەی مامۆستای مەزن (بێرتراند راسێل) پێی دەدوا، چونکێ ئامانجی سادەییی زمان، ڕۆشنگەرییە، نەوەک پاوانخوازی.

لەگەڵ ئەوەیشدا زمانی (پۆپەر) ئەگەر سادەیە، وەک خۆی دەڵێت، مانای وا نییە ڕووکەشە، بەڵکوو بەوەدا بە مەبەستی ڕەخنەیەکی توند ڕۆ دەچێتە ناو بوارەکانی فەلسەفە، سایکۆلۆجیا، مێژوو، فیزیا، بایۆلۆجیا و ئەوانەی دیکەوە، ئەوە ئەم زمانە ئاستی زانراو جێ دەهێڵێت، بۆیە تێگەیشتنی بابەتەکانی، وردبوونەوەی قووڵ دەخوازێت. هەندێک لەگەڵ (گاستۆن باشولار)ی فیلۆسۆفی فرانسیدا بەراوردی دەکەن، بەوەی ئەویش فیلۆسۆفی عەقڵە، بەڵام من لە ڕێی خوێندنەوەی بەرهەمەکانیەوە (پۆول ڕیکۆر)م هاتووەتە بەر چاو، کە ئەویش بە شێوەیەکی چڕ مێژووی زانینی مرۆڤایەتی لە گریکەوە تا سەردەمەکەی بە سەر کردووەتەوە. دیارە ڕێگە و ئامانجی هەر یەکەیان لە هیی ئەوەی تریان جیاوازن.

پۆپەر و ڕەخنە لە مێژووگەرایی

لە بەشەکانی پێشوودا بە شێوەیەک لە شێوەکان بینیمان (پۆپەر) ددان بە ڕاستێتیی فەلسەفەی (پلاتۆ)، (هیگڵ) و (مارکس) دانانێت، بەوەی هەر یەکەی بە ڕێی خۆی پێی وایە ئەو یاسایانەی دۆزیونەتەوە، کە مێژوو دەبزووێنن و بەرەو ئەنجامی دیاریکراو (certainoutcomes) ئاڕاستەی دەکەن. لە دیدی ئەودا یاساکانی مێژوو لە هیی سروشت (laws of nature) جیاوازن و ڕوانینێکی لەم شێوەیەی هیی ئەوان لەسەر بنەمای دۆگماتیزم دامەزراوە، کە هەموو شتێک ڕەها دەبینێت، بگرە ملکەچی حەتمیەتە مێتافیزیکییەکانیان دەکات. ئەوان باوەڕیان وایە، کە دەکرێت هاوشێوەی بواری سروشتی لە بواری کۆمەڵایەتیدا پێشبینی بکرێت و بە ڕوونی بێتە دی، لە کاتێکدا (پۆپەر) بە توندی لە دژی ئەو باوەڕەدا دەوەستێتەوە، بۆیە دەیەوێت جینیالۆجیا بۆ فیکری سیاسیی هەر یەک لەو فیلۆسۆفانە بکات، کە ئەوە پێوەستە بە ڕەخنەی توند، بە مەبەستی هەڵتەکاندنی پایەی تیۆرییەکانیان. لە سەرەتای کتێبی (هەژاریی مێژووگەرایی)دا دەنووسێت باوەڕهێنان بە چارەنووسی مێژوو، خورافەی ڕووت (sheer superstition)ـە، کە ناکرێت بە ڕێی زانستی و عەقڵی ڕەوتی مێژووی مرۆڤایەتی پێشبینی بکرێت. بۆ نموونە لە دیدی (مارکس)دا دەتوانیت پێشبینیی شۆڕشی سۆشالیستی بکەیت، وەک ئەوەی لە زانستی ئەسترۆنۆمیی نیوتنی (Newtonian Astronomy)دا پێشبینیی خۆرگیران و مانگیران دەکرێت. ئەو جۆرە بیرکردنەوەیە بە زانستی ساختە (pseudoscience) دادەنێت، کە تۆتالیتاریانیزم هان دەدات دەست بەسەر کۆمەڵگەدا بگرێت و تاکەکان بچەوسێنێتەوە. ئەو کتێبەی پێشکەش بە سەرجەم مرۆڤی جیهان کردووە، کە بوونەتە قوربانیی باوەڕی کۆمۆنیزم و فاشیزم. هەر لە پێشەکییەکەدا دەڵێت چەمکی ناباوی مێژوگەرایی (هیسترۆسیزم) خۆی دایهێناوە، تا بتوانێت لە ڕێیەوە ئەوەی پێ دەرببڕێت، کە مەبەستیەتی.

لەو کتێبەدا (پلاتۆ) بە باوکی ئەو باوەڕە میلیتاریستییە مۆدێرنە دادەنێت، کە نازیزمی ئەڵمانیا، فاشیزمی ئیتاڵیا، میلیتاریزمی ژاپۆن، ستالینزمی سۆڤیەتی پێ دەناسرێتەوە. ئەو فیلۆسۆفەی گریک لە پێناوی پاراستن و هێشتنەوەی دەوڵەتدا قوربانی بە تاک دەدات، کە ئەو تێگەیشتنە ناوەرۆکی ئایدیۆلۆجیای تۆتالیتاریانیزم پێک دەهێنێت. لە کۆمارەکەیدا پاشا فیلۆسۆفەکان دەخاتە سەرەوە، کە بە هۆی سەربازی دەستەبژێر و بە یارمەتیی چینی فرەوانی کرێکاران دەپارێزرێن. ئەوانی هەمووشتزان لەو جیهانە ئایدیالەدا لە یاساکانی کۆمەڵگە دەزانن و هەر خۆیشیان پلانی سیاسەت دادەڕێژن. لێرەدا زانین بەرهەمی سروشت و کۆمەڵگە نییە، بەڵکوو بە بوونەوەری ئایدیالییەوە پێوەستە، کە لە دنیای ڕووت (ئەبستراکت)، واتە دنیای ئایدیالی ئەبەدیدا هەیە. بەپێی تیۆریی شێوەکان (theory offorms) شتەکانی دنیای مەتێریەل و هەستەکان لە گۆڕاندان، بەڵام لە دنیای ئایدیالدا وەک خۆیان پارێزراون، چونکێ ئەوەیان دنیای ڕاستینەیە و ئەوانەی دنیای هەستپێکراو وێنەی لاساییکەرەوەی ئەوانن. لەم دنیایەدا پێویستە تاک دەست لە ئازادیی خۆی هەڵبگرێت و ملکەچی سەرۆکەکانی ببێت، دەنا ئارەزووە نەگریسەکانی، کە بە کۆکردنەوەی سامان و دەستەڵاتەوە پێوەستن، ململانێیان لێ دەکەوێتەوە و دەبێتە هۆی نەمانی کۆمەڵگە. بەم شێوەیە (پلاتۆ) بەو ڕوانینە بەرزگەرایییە خوداوەندییەی دژایەتیی ڕوونی خۆی بۆ بیرکردنەوەی ئازادیی تاک ڕادەگەیەنێت و بە ڕەوای دەزانێت تاکەکان بخرێنە ژێر چاودێرییەوە، کە لە دیدی (پۆپەر)دا (پلاتۆ) نایەوێت ئەندامانی چینی ژێرەوە بگۆڕێن، بەڵکوو دەیەوێت هەر لەم دۆخەدا بمێنێنەوە، کە بەم شێوەیە مێژوو ملکەچی یاسای پۆڵاین دەکات، بە جۆرێک مرۆڤ لە سایەیدا زەلیل ببێت. پێی وایە شتەکان چەسپاو و ڕاستین، کە هیچ گومان هەڵناگرن. هەر لەو کتێبەدا، واتە لە (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)داپرسیاری (پێویستە کێ فەرمانڕەوایی بکات؟)ی (پلاتۆ) بۆ {چۆن دەتوانین دامودەستگەی سیاسی بە شێوەیەک ڕێک بخەین، کە ڕێ لە فەرمانڕەوا بەدەکان، یان فەرمانڕەوا دەستەپاچەکان (incompetent rulers) بگرین، زیانی زۆر بگەیەنن؟} دەگۆڕێت.

(پۆپەر) کاتێ دەگاتە لای (هیگڵ)، ڕەخنەکانی توندتر دەبن، کە لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)دا پێی وایە نوێنەرایەتیی ئەڵقەی ونبوو (missing link)ی نێوان (پلاتۆ) و فۆرمی مۆدێرنی تۆتالیتاریانیزم دەکات. زۆرینەی تۆتالیتاریەنە نوێیەکان (modern totalitarians) نازانن بۆچوونیان بۆ (پلاتۆ) دەگەڕێتەوە، بەڵام گەلێکیشیان دەزانن قەرزداری (هیگڵ)ن. بەم شێوەیە (هیگڵ) بە باوکی ئەو باوەڕە نەتەوەیییەیە دادەنێت، کە دواتر تۆتالیتاریانیزمی لێ بەرهەم دێت. گوتەگەلی وەک (گەل تەنیا بەوە خودی خۆی دروست دەکات، کاتێ جەنگ لە دژی گەلێکی دیدا هەڵدەگیرسێنێت)، (بیری گەلان ئەوپەڕی دەربڕینی خۆی لە دەوڵەتدا دەبینێتەوە، کە لە سەرووی هەموو ڕەوشت و دادپەروەرییەکەوەیە)، (تاک تەنیا ئامێرێکە لە خزمەتکردنی دەوڵەتی نیشتمانیدا)، (نکووڵی ناکرێت جەنگ لە پەرەسەندنی مرۆڤدا گرنگە) و هیی دیکەی لەم شێوەیە ڕۆڵی بەرچاویان لە هەردوو جەنگی گێتیدا بینیوە. ئەوانە بە شێوەیەک (پۆپەر) تووڕە دەکەن، کە لە (هیگڵ)دا مەترسیی گەورە ببینێت.

(هیگڵ) پێی وایە ڕووداوە مێژوویییەکان ئامانجیان لە پشتەوەیە، ئامانجی عەقڵانی (rational aim)، کە عەقڵی گشتگیر هەڵیاندەسووڕێنێت. عەقڵی گشتگیر خواوەندە و دەستەڵاتی تەواوی بەسەر ئەو ڕووداوانەدا هەیە، بۆیە چاکە و خراپە وەک یەک بەشداری لە بزوواندنی ڕەوتی مێژوودا دەکەن، لە کاتێکدا کارەکتەرەکانیش بە چاک و بە خراپیانەوە لەلایەن ئەو عەقڵە گشتگیرەوە ڕۆڵیان پێ دراوە. مێژوو بە شانۆی تراجیدی دەزانێت، نەوەک بە شانۆی بەختیاری، بەڵام هاوکات وای دەبینێت هەموو ئەو ڕووداوە تراجیدییانە بە ئاڕاستەی ئازادیدا دەجووڵێن. هەر لە سەرەتای کتێبی (فەلسەفەی مێژوو)دا ڕایدەگەیەنێت، کە مێژووی جیهان شتێک نییە، جگە لە پەرەسەندنی هۆشیاریی پێوەست بە ئازادییەوە. مێژوو بۆ ئەوە دەچێتە پێشەوە، تا بە ئازادیی زیاتر بگات. ئەو ڕووداوانە ئەگەرچی بۆ‌ ماوەیەک وەک فاکتەری نەگەتیڤ لە مێژوودا دەردەکەون، بەڵام دواجار ڕۆڵ لە جووڵاندنی ڕەوتی ئەو مێژووەدا دەبینن و هۆشیاری دێننە ئاراوە، بۆیە پێی وایە مێژوو بوونەوەرێکە و گیانی لە بەرە، کە ئەو گیانە لە لایەک ئازادییەکەیەتی و لە لایەکی دیکەیش تێگەیشتنی ئەوە بۆ ئەو ئازادییە. بەم شێوەیە ڕەوتی مێژوو بەرەو ئازادیی زیاترە، کە هەر ئەم ڕووداوە تراجیدییانەن ئەو ڕەوتە درێژە پێ دەدەن، بەڵام بەوە‌دا مێژوو گیانلەبەرە، تووشی وەستان، لادان، لێژی و هەورازی دێت، کە وەک گوترا لەوانەوە هۆشیاریی خۆی بە دەست دەهێنێت. دیارە ئەو تێگەیشتنەی (هیگڵ) دواتر بە گشتی دەکەوێتە بەر ڕەخنە، بەوەی سەروەریی (بیری مێژوو) بەسەر بیرکردنەوەی مرۆڤی هاوچەرخدا کۆمۆنیزم و فاشیزمی بەرهەم هێنا، یەکەمیان وەک لایەنی عەقڵ و دووەمیان وەک لایەنی ناعەقڵ، بەڵام ڕەخنەی (پۆپەر) لەوەدا چڕ دەبێتەوە، کە ئەو ڕۆڵی گەورەی لە بەرهەمهێنانی کۆمەڵگەی داخراودا بینیوە، بەوەی پێی وایە دەوڵەت هەموو شتێکە و تاک هیچ نییە. تاک هەم لە ڕووی ماددی و هەم لە ڕووی ڕۆحییەوە قەرزداری دەوڵەتە، بۆیە نابێت هیچ ڕەخنەیەک لەو خوداوەندە بگرێت، مادام ئەو ڕەخنەیە وەک ئەوە وایە ناتەواوێک لە تەواوێکی گرتبێت. ئەوە دەوڵەتە تاک و هەموو شتێکی دیکە لە خۆی دەگرێت، نەوەک تاک بێت دەوڵەتلە خۆی بگرێت. تاک بەو ملکەچییەی بەشداری لە بەدیهێنانی دادپەروەریدا دەکات، کە بە شێوەیەکی ڕەها لە دەوڵەتدا بەرجەستەیە. (پۆپەر)بەشی پانزدەی کتێبی (گریمانەکان و پووچەڵکردنەوەکان: گەشەی زانستی زانین)ی بۆ چەمکی دایەلەکتیک تەرخان کردووە و لە ژێر چوار ناونیشانی وەک (دایەلەکتیک چییە؟: What is Dialectic?)، (ڕوونکردنەەی دایەلەکتیک: Dialectic Explained)، (دایەلەکتیکی هیگڵییانە: Hegelian Dialectic) و (دایەلەکتیک پاش هیگڵ: Dialectic After Hegel)دا تاوتوێی دەکات. لەوێدا هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی سێکوچکەی دایەلەکتیک (dialectic triad) دەدات و بە داخراوی دەزانێت، کە لەسەر بنەمای تێز (thesis)، دژەتێز (antithesis) و ئەنجام، یان (synthesis) دامەزراوە. سەرەتا بیرۆکەیەک، یان بیردۆزێک، یان جووڵەیەک هەیە، کە پێی دەگوترێت تێز و زۆرینەی کات دژەکەی بەرهەم دێنێت، چونکێ وەک نزیکەی هەموو شتەکانی دیکەی دنیا خاوەنی بەهای سنووردارە و خاڵی لاوازی هەیە، کە ئەوەیان بە دژەتێز ناسراوە، چونکێ دژی ئەو تێزەیە. ململانێی ئەو دووانە بە ئەنجامێک دەگات، بەو مانایەی ددان بە بەهای یەکتردا دەنێن و دەست لە سنووردارکردنی یەکتر هەڵدەگرن. بەم شێوەیە هەردووکیان لە ڕایەڵێکی دیکەدا یەک دەگرن، تا لەگەڵ دژەتێزێکی دیکەدا بکەونە ململانێیەوە. لەم ڕوانگەیەوە زانست و زانین بەپێی ئەو پرینسیپە گەشە دەکەن. لێرەوە ڕوانینی بۆ مێژوو لەوەدا بەرجەستە دەبێت، کە هەر قۆناغێکی نوێ لە ڕێی ئەو ململانێیەوە دێتە دی، کە بەرهەمی دژایەتی و ڕەتکردنەوەی قۆناغی پێشووە. مێژووی جیهان بریتییە لە دەرخستنی ئەوەی بە ڕۆح ناسراوە، کە لە ڕێی دایەلەکتیکەوە بەرهەم دێت. وەک گوترا (هیگڵ) پێی وایە مێژوو چارەنووسێکی حەتمی (predetermined)ی هەیە و تێکڕای مرۆڤایەتی هەر لە سەرەتاوە بەرەو ئەو چارەنووسە بە ڕێوەیە. لێرەدا دوو خاڵی بنەڕەتی هەن: یەکەم، ململانێیەک، کە زنجیرەیەک قۆناغ دەبڕێت. دووەم، هەر ڕووداوێک هۆکاری هەیە. واتە ئەو دوو خاڵە ناوەرۆکی حەتمیەتی مێژوو پێک دەهێنن. ڕەگەزەکانیشی دەوڵەت، جەنگ و پاڵەوانی مەزنن. ڕەوشتی بەرزی تاک لەوەدایە لە پێناوی سەروەریی دەوڵەتدا بجەنگێت و پاڵەوانبازێتیی نموونەییی خۆی پێشان بدات. لە بەشی (دایەلەکتیکی هیگڵییانە)دا دەڵێت فەلسەفەی (هیگڵ) تایبەتە بە شوناس، کە بە فەلسەفەی شوناسی عەقڵ و ڕاستینە (philosophy of the identity of reason and reality) ناسراوە، یان ئەگەر کورت بکرێتەوە، دەبێتە فەلسەفەی شوناس (philosophy of identity)، کە دەڵێت عەقڵ دنیایە (the mind is the world)، بەوەی مەعقووڵ ڕاستییە، چونکێ ڕاستینە و عەقڵ هاوڕێکن (the reasonable is the real; because reality and reason are identical). واتە فیکر بە حەقیقەتەوە پێوەست دەکات. هەر شتێ فیکر نەبێت، حەقیقەتیش نییە و ئەوەی فیکر دەرک بە قووڵایییەکەی ناکات، دەکەوێتە دەرەوەی بواری ئەپستمۆلۆجییەوە. بە مانایەکی دی، پێی وایە، ئەوەی فیکرییە واقیعییشە، ئەوەی واقیعییە فیکرییشە. بەم شێوەیە حەقیقەت خەسڵەتی کۆتایییانەی هەیە و ڕۆحیش، کە هاوواتای عەقڵە، سەرچاوەی هەموو حەقیقەتەکانە. ئەو ڕوانینەی (هیگڵ) لە چەمکی دەوڵەتدا ڕەنگ دەداتەوە، کە بەرژەوەندیی بەش بە لاوە دەنێت و بەرژوەندیی کۆ دەخاتە سەرووی هەموو شتێکەوە. ئەوە وا دەکات (پۆپەر) بە تۆتالیتاریەنی بزانێت، بەوەی شوناسی تاکەکان لەناو ئەو گشتەدا دەشارێتەوە.

(پۆپەر) لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)دا پشتگیریی خۆی بۆ (شۆپنهاوەر) دەردەخات، کاتێ گوتوویەتی (هیگڵ) (لە پیاوێكی فریودەر زیاتر، شتێکی دی نییە، کە توانیویەتی نەوەیەک بە تەواوی بشێوێنێت). خۆیشی بەوە تۆمەتباری دەکات، کە مرۆڤێکی بێباکە و لە پێناوی خزمەتکردنی (فریدرێکی سێیەم)دا، ویژدانی خۆیی فرۆشتووە. شۆڕشگێڕیش نییە، بەڵکوو چەوسێنەرە. دەسا ئەگەر ئەنجامی فەلسەفە وێرانکەرەکەی نەبووایە، هەر بە شایەنی ئەوەی نەدەزانی لێی بکۆڵێتەوە، کە ئەوە وای لێ دەکات بپرسێت چەند ئاسانە قەشمەرێک ببێە دروستکەری مێژوو (how easily a clown may be a ‘maker of history’).

ئەمجارەیان ڕەخنەی (پۆپەر) ئاڕاستەی (مارکس) دەکرێت. فەلسەفەی ئەو لەوەدا بەرجەستەیە، کە سەرمایەداری قۆناغێکە و دەبێت وەک قۆناغەکانی پێش خۆی تێبپەڕێنرێت، چونکێ لە سایەیدا دۆخی کرێکار ڕۆژبەڕۆژ خراپتر دەبێت، بۆیە بەم شێوەیە ڕووخانی خۆی لە کۆڵ کردووە. واتە مێژوو بەپێی پرینسیپی حەتمیەت هەر بەو شتانە دەگات، کە زانینی مرۆڤ پێشبینییان دەکات، لە کاتێکدا (پۆپەر) پێی وایە ڕەوتی مێژوو بە شێوەی بەرچاو دەکەوێتە ژێر کاریگەریی زانینمانەوە. بەوەدا ناتوانین پێشبینیی ئەوە بکەین ئەو زانینەمان بە کوێ دەگات و چەند گەشە دەکات، ئەوە سەختە پێشبینیی مێژوویشمان بکەین. کۆمەڵگەی داخراویش بەرهەمی ئەم تێگەیشتنەیە، کە ڕاستییەکەی ئەو کۆمەڵگەیە لە بوونەوەرێکی ئۆرگانیکی بایۆلۆجی دەچێت و تا ڕادەیەکی زۆریش تیۆریی ئۆرگانی، یان تیۆریی بایۆلۆجیی دەوڵەت (organic theory of the state)ی لەسەر جێبەجێ دەبێت. بەم شێوەیە کۆمەڵگەی داخراو لە مێگەل، یان خێڵ دەچێت، بەوەی یەکەیەکی نیمچە ئۆرگانیکە و ئەندامانی بە شێوەی نیمچەبایۆلۆجی پێک بەستراونەتەوە. لە دیدی (پۆپەر)دا (مارکس) یەکێکە لە دوژمنەکانی کۆمەڵگەی کراوە، نەک تەنیا لەبەر ئەوەی باوەڕی بە حەتمیەتی مێژوو هەیە، بەڵکوو لەبەر ئەوەیش عەقڵی ژمارەیەکی زۆر مرۆڤی خستووەتە خزمەتی بیرۆکەی پێشبینیی ئاییندەوە، گۆیە ڕێگەیەکی زانستییانەیە بۆ چارەسەرکردنی کێشە کۆمەڵایەتییەکان. لەبەر ئەوەیشە پەنا بۆ شۆڕش دەبات، لە کاتێکدا لای (پۆپەر) شۆڕش ئاشووب و گێرەشێوێنی دەهێنێت. (پۆپەر) خۆی باوەڕی بە گۆڕانی هێواش هەیە. پێی وایە (مارکس) لە لایەک یۆتۆپیا دادەمەزرێنێت، بەوەی مژدەی کۆمەڵگەیەک دەدات، تێیدا جیاوازیی چینایەتی نەماوە و مرۆڤەکان یەکسان دەژین، لە لایەکی دی دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا دەسەپێنێت، کە بینرا چ ستەمێکی گەورە لە ژێر ئەو ناوەدا لە مرۆڤ کرا. کەواتە تیۆرییەکی گشتگیرییانەی مێژووە. لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)دا دەگاتە ئەوەی بڵێت پێویست ناکات لێکدانەوەی (مارکس) بۆ مەتێریەلیزمی دایەلەکتیک بە هەند وەربگرین، بەڵکوو دەکرێت وا لێی بڕوانین پێشنیازێکی بەهادارە و لەوەدا یارمەتیمان دەدات، کاتێ لە شتەکان دەڕوانین، بزانین ئەوانە پاشخانی ئابوورییان هەیە. لەگەڵ ئەوەیشدا ئەو ڕەخنەیەی لە (مارکس)ی دەگرێت، بە بەراورد لەگەڵ ئەوەی (هیگڵ)دا، سووکترە، بەوەی ددانی پێدا دەنێت، (مارکس) لە پێناوی مرۆڤی چەوساوەدا کاری کردووە و ئەوەیش لە بەرچاو دەگرێت، کە ڕاڤەی ئەو بۆ کۆمەڵگەی سەدەی نۆزدەم، بایەخدارە، بگرە هەوڵی داوە پەنا بۆ مێتۆدی عەقڵانی ببات.

ڕەخنەی توندی (پۆپەر) لە ئاڕاستەی مێژووگەرایی لە سنووری ئەو سێ فیلۆسۆفەدا ناوەستێت، بەڵکوو بۆ هەموو ئەو ئاڕاستانەیش دەپەڕێتەوە، کە ئەوان تێیدا کاریگەرن. لێرەوەیە (فێرگەی فرانکفۆرت)یش پڕیشکی ئەو ڕەخنەیەی بەر دەکەوێت، بەوەی هەر لە سەرەتاوە بە (هیگڵ) و (مارکس) سەرسامن. بۆ نموونە لە کۆنگرەی کۆمەڵناسانی ئەڵمان لە ساڵی (١٩٦١)دا بەشدار دەبێت و ڕووبەڕووی (تیۆدۆر ئادۆرنۆ)ی هیگڵی و مارکسی دەبێتەوە. لە کتێبی (ناکۆکی پۆزیڤیستەکان لە کۆمەڵناسیی ئەڵماندا: The Positivist Dispute in German Sociology)دا، کە لەم ناوانە: (تیۆدۆر ئادۆرنۆ، هانس ئەلبێرت، ڕالف داریندرۆف، یۆرگن هابرماس، هارالد پیلۆت و کارڵ ر. پۆپەر) پێک هاتووە و (گلین ئەدێی: Glyn Adey) و (داڤید فریسبی: David Frisby) بۆ ئینگلیزی وەریانگێڕاوە، (پۆپەر) باس لەو ڕووبەڕووبوونەوەیەی خۆی و ئەندامانی ئەو فێرگەیە دەکات. دەڵێت تێزی خۆی بە شێوەیەک داڕشتووە، کە سەخت بووە هیگڵی و مارکسییەکی وەک (ئادۆرنۆ) پەسەندی بکات. ڕاستییەکەیشی ڕەخنەی لە دایەلەکتیک گرتووە. کار بەوە گەیشتووە (ڕالف داریندرۆف)ی کۆمەڵناس نائومێدیی خۆی ڕابگەیەنێت، کە دوو تەوەرەی دژبەیەکی بواری کۆمەڵناسیی لەم کۆنگرەیەدا بانگهێشت کردووە و ئەم ململانێیە ئایدیۆلۆجییەی لێ کەوتووەتەوە. (پۆپەر) خۆی بەشی سێیەمی کتێبی (ئەفسانەی چوارچێوە)، کە ناوی ناوە (عەقڵ یان شۆڕش) بۆ ئەو باسە تەرخان دەکات. دەڵێت دەمەوێت مێژووی ئەو کتێبە و ناونیشانە فریودەرەکەی بگێڕمەوە. ساڵی (١٩٦٠) بە مەبەستی گفتوگۆ لەبارەی (لۆجیکی زانستی کۆمەڵایەتی)یەوە بانگهێشت دەکرێت. پێی ڕادەگەیەنرێت (ئادۆرنۆ)ی پرۆفیسۆری فرانکفۆرتی لەبارەی باسەکەی ئەوەوە قسەی دەبێت. ئەوە بوو وەک پێشتر گوترا لە (١٩٦١)دا بەشدار دەبێت. دیارە پێویست نییە ئێمە لێرەدا هەموو ئەو شتانە بنووسینەوە، کە (پۆپەر) دەیانگێڕێتەوە، چونکێ باسێکی سەربەخۆی دەوێت، بەڵام گرنگە بگوترێت، کە ئەم دەڵێت هەوڵی داوە باسەکەی بە بەڵگەی تۆکمە بخاتە ڕوو، بە شێوەیەک ئەوێکی هیگڵی و مارکسی نەتوانێت پەسەندی بکات، لە کاتێکدا ئەم، واتە (پۆپەر) بەهایەکی گەورەی بۆ ئەندامانی فێرگەی فرانکفۆرت لە چەشنی (ئادۆرنۆ)، (هۆرکهایمەر)، (هابرماس) و ئەوانەی دی دانەناوە، بەڵکوو تەنیا ویستوویەتی لە بواری سیاسەتدا ئاوڕیان لێ بداتەوە. هەر لەوێدا (هابرماس) هێرش دەکاتە سەر (پۆپەر) و بە فیلۆسۆفێکی پۆزیتیڤیستی دادەنێت، کە لەگەڵ ئەوەدایە دۆخەکە بەم شێوەیە بمێنێتەوە، بە مەرجێ (پۆپەر) خۆی لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)دا ڕەخنەی توندی لە پۆزیتیڤیزم گرتووە و فەلسەفەی (هیگڵ)ی لە ژێردا ناونووس کردووە. وەک گوترا پێی وایە ناونیشانی کتێبەکە، (ناکۆکی پۆزیڤیستەکان لە کۆمەڵناسیی ئەڵماندا)، فریودەرانەیە.

پۆپەر و کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی

هەموو ئەوانەی لەم بەشانەی سەرەوەدا گوتران، لەبارەی کۆمەڵگەی کراوە و کۆمەڵگەی داخراوەوەن. واتە بۆچوونی (پۆپەر) لەبارەی ئەو دوو چەمکەوە تەنیا بریتی نییە لەو کتێبەی ناوی ناوە (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)، کە لە ساڵی (١٩٤٥)دا چاپی کردووە، بەڵکوو سەرجەم بەرهەمەکانی، بە گفتوگۆکانیشیەوە تایبەتن بەو دوو چەمکە. مەبەستیەتی لە ڕێی ئەو کتێبەوە چارەسەر بۆ لیبرالیزم بدۆزێتەوە، کە ئەودەم بە هۆی سەرکەوتنی کۆمۆنیزم، نازیزم و فاشیزم کەوتبووە بەر هەڕەشە. ئەو کۆمەڵگەی کراوە وا دێنێتە بەر چاوی، کە ڕووبەرێکی ئازادە و تێیدا تاک ناکرێتە قوربانیی ئایدیۆلۆجیای تۆتالیتاریانیزم، بەڵکوو هەموو ئازادن و دەتوانن ڕەخنە لە هەر دامودەستگەیەکی دەوڵەت بگرن. ئەوان مافی پرسیار و ڕەخنەیان هەیە. ڕێیان دراوە هەر دەستەڵاتێک بدەنە دواوە، ئینجا ئەو دەستەڵاتە بە میرات ماوەتەوە، یان لە ڕێی پرۆسێسی سیاسییەوە هاتووە. بەوەدا پانتاییەکی فرەوانی بۆ ڕەخنە جێ هێشتووە، کۆمەڵگەیەکی دینامیکییە، بەو مانایەی لە ڕێی پرینسیپی هەوڵ و هەڵەوە گەشە دەکات. گۆڕانەکەی سروشتییە و بە شێوەی هێواش ڕوو دەدات. بە مانایەکی دی، گۆڕانکاریی ڕیشەیی دەداتە دواوە. شۆڕش و کودەتاکان لەم کۆمەڵگەیەدا شوێنیان نییە، بەوەی تەنیا ئاشووب و گێرەشێوێنی دەهێنن، وەک چۆن لە ئاستی ئاڕاستە ڕەگەزپەرستییەکانیشدا بەرگری دەکات. واتە باوەڕی بە ئەندازەی پارچەپارچەی کۆمەڵایەتی (Piecemeal social engineering) هەیە، بەو مانایەی ڕێفۆرمی دامودەستگەکانی کۆمەڵگە لە ڕێی پلانەوە بکرێت، زانست پشتیوانیی بکات و ڕەخنە تێیدا چالاک بببیت، پێچەوانەی ئەندازەی گشتگیرییانەی کۆمەڵایەتی (holistic social engineering)، کە دەیەوێت بە زۆر و خێرا دامودەستگە کۆمەڵایەتییەکان بگۆڕێت، کە پێی وایە ڕێیەکی یۆتۆپییانەیە و هەڵەی گەورەی لێ دەکەوێتەوە. لە کۆمەڵگەی کراوەدا هیچ پێشبینییەک لەسەر بنەمای تیۆرییە نازانستییەکان بۆ ئاییندە ناکرێت. لەو کتێبەدا بەرگری لە بنەماکانی دیمۆکراتیزم و لیبرالیزم کراوە، کە زەمینە بۆ گۆڕانکاریی هێواش خۆش دەکەن و ڕێگرن لە خوێنڕشتن. کۆمەڵگەی کراوە وەک کۆمەڵگەی داخراو نییە، تەنیا یەک بۆچوون تێیدا زاڵ ببێت، بەڵکوو گفتوگۆ لەبارەی هەموو کێشەکانەوە دەکرێت و هەوڵی چارەسەرکردنیان دەدرێت، کە ئەمە هەر خۆی توانای تاکەکان دەتەقێنێتەوە و داهێنانی لێ دەکەوێتەوە.

*    *    *    *

لەم نووسینەدا مەبەستمان نەبووە ئەوە دەربخەین، ئاخۆ ئەو ڕەخنانەی (پۆپەر) ئاڕاستەی فیلۆسۆفانی دیکەی کردوون، دروستن، یان نادروست، لە کاتێکدا کەم نین، ئەوانەی ڕەخنەی توندیان لە فەلسەفەکەی گرتووە، بەڵام ئێمە لێرەدا بە لای ئەو باسەدا نەچووین، بەڵکوو مەبەستی سەرەکیمان ناساندنی فیکری ئەو بووە، تەنانەت نەمانویستووە وەک توێژینەوەیەکی فەلسەفەکەی بیخەینە ڕوو. هەوڵی ناساندیمان داوە، تا لەوێوە بڕوانینە ئەو پەرەگرافەی (ئارام کاکەی فەلاح) و بزانین، ئاخۆ کەموزۆر پێوەندیی بەو فەلسەفەیەوە هەیە. ئەگەر لە ئاییندەدا پێویستی کرد، بە خۆشحاڵییەوە بۆی دەگەڕێینەوە. خاڵێکی دیکە گرنگە، هەڵوێستەی لەسەر بکرێت، کە ئەویش، ئەوەیە، (پۆپەر) لە ڕووی پرینسیپی پووچەڵکردنەوە، یان بەدرۆخستنەوەوە لەو فیلۆسۆفانەی ڕوانیوە، دەنا سەرسامیی خۆی بە ئاشکرا، یان بە ئاماژە بۆ هەر یەکێکیان دەربڕیوە. سروشتی فەلسەفە وایە، کە ئاڕاستەی قووڵ و جیاواز لە فیکری مرۆڤایەتیدا پێک دەهێنێت، بە ڕادەیەک ئاڕاستەکان چەند دژی یەک بن، هێشتا بەشداریی ئەو ئاڕاستە جیاوازانە دەمێنێن و لە کۆنتێکستی دیکەدا دەردەکەونەوە. بۆ نموونە فەلسەفەی فیلۆسۆفێکی وەک (مارکس) دوای ڕەخنەکانی (پۆپەر)یش هێشتا توانای خۆی لە دەست نەداوە. تا ئەمڕۆیش (هیگڵ) بە هێزێکی گەورەوە لەناو فیکری فیلۆسۆفانی دیکەدا ئامادەیە. ئەوە بۆ (فرۆید)، (ئەدلەر)، (ئادۆرنۆ) و ئەوانەی دیکەیش هەر دروستە. ئەوە فیکری میلـلی و زمانی میلـلین ناتوانن شتێکی جیاواز لەوەی هەیە، دەرببڕن. ئێمە ئەگەر جاروبار نموونەیان لێ دەهێنینەوە و لەسەریان هەڵوێستە دەکەین، لەبەر ئەوەیە بوونەتە بەشێک لە کەلتووری بیرکردنەوەی گشتی، دەنا لەبەر ئەوە نییە ئاڕاستەی جیاوازن و لە ڕێی هەوڵەوە پێ گەیشتوون. بەو مەبەستەیش ڕووبەڕوویان دەبینەوە، تا نەک خۆیان، بەڵکوو ئەو دۆخەیش تێبپەڕێنین، کە ڕایگرتوون. (ئارام کاکەی فەلاح) وێنەی زۆرینەی نووسەرە میلـلییەکانی دیکە ئەوانەی گوتوون، کە هەر کەسێکی تریش، بێ ئەوەی وەک ڕۆشنبیر خۆی ناساندبێت، دەتوانێت بیانڵێت، بەڵام بەوەدا دامودەستگەی کۆمەڵایەتیی لە شێوەی گۆڤار، ڕۆژنامە، تیڤی و هیی دیکە هەن و ئەو وشە ڕووکەشانە دادەڕێژنەوە، کە هەمان قسەی خەڵکی ئاسایین، بەو مەبەستەی وەک شتی جیاواز پێشانیان بدەن، ئەوە دەکرێت لە ڕێی مێتۆدی پرسیارەوە ڕووبەڕووی خۆیان و ئەو دامودەستگە کۆمەڵایەتییانەیش ببینەوە، کە برەویان پێ دەدەن. لەم نێوەدا نووسەری و میلـلی و ڕەخنەگری میلـلی هاوپەیمانێتییان پێک هێناوە، تا لە لایەک یەکتر لە ئاستی ڕەخنەدا بپارێزن و لە لایەکی دی بە یەکدا هەڵبڵێن. دیارە تۆ کاتێ دەتەوێت شتی ڕووکەش تێبپەڕێنیت، ئەوە بە شێوەیەک لە شێوەکان ئەو ڕووکەشییە لە زمان و مێتۆتدا ڕەنگ دەداتەوە، بەڵام مادام دەست لە ویستی تێپەڕاندن هەڵناگریت، ئەوە بوارێک دەڕەخسێنیت بۆ گوتنی شتی جیاواز، بە مەرجێ ئەو چەمکانە هەڵبگریتەوە، کە فڕێ دراون، بەو مەبەستەی لە ڕێی دایەلۆگەوە ڕایەڵەکانیان بدۆزیتەوە و ڕەهەندەکانیان دەربخەیت، بە شێوەیەک نەهێڵیت ئەو نووسەرە فڕێدەرە (thrower) بۆ هەمان ئاستت بباتەوە، بەو مانایەی ئەو تەنیا کاتێ بتوانێت بۆ ئەو چەمکە بگەڕێتەوە، کە بیەوێت ئەوەی تۆ تێبپەڕێنێت، نەوەک ئەوەی خۆی پاتە بکاتەوە. لێرەدا من خۆمم لە ئاستی تێکستێکدا بینیوەتەوە، کە نووسەرەکەی بە هەمان زمانی خەڵک، بەڵام فریودەرانە دەیەوێت پێم بڵێت (پۆپەر)ی نەک ناسیوە، بەڵکوو فەلسەفەکەی ئەو لە پاڵ هیی فیلۆسۆفانی دیکەدا زۆر شتی فێر کردووە، لە کاتێکدا ئەوەی نایبینین، ئەو فیلۆسۆفە و کاریگەریی فەلسەفەکەیەتی. ئەگەر لە ماوەی ئەو سێ دەیەی ڕابردوودا فەلسەفەی (پۆپەر) بووبووایەتە ئاڕاستەیەک لە ئاڕاستەکانی فیکری ئێمە، ئایا ئەمڕۆ کاریگەرییەکەیمان نەک لەسەر ئاستی نووسین، بەڵکوو لەسەر ئاستی واقیعیشدا نەدەبینی؟ ئایا خوێندنەوەی فەلسەفەی (پۆپەر) وامان لێ ناکات دەست لە فڕێدانی چەمک هەڵبگرین؟ ئایا ڕێگر نییە لەوەی بە ئاسانی بۆچوونی نووسەرانمان بەسەردا تێبپەڕێت؟ ئایا دەهێڵێت دەست بە خورافەوە بگرین، لە کاتێکدا دنیای نووسینمانی داپۆشیوە؟ ئایا نووسینی ئەو نووسەرە بەناوبانگ و دیارانە کاتێ دەخرێنە بەردەمی تاقیکردنەوەوە، دەردەچن؟ ئایا بەشێکی زۆری نووسینی ئەوانە لە ماوەی سی ساڵدا کاریگەرییەکی ئەوتۆیان بەسەر عەقڵی ئێمەدا جێ هێشتووە؟ لە کاتێکدا (پۆپەر) لە ڕێی ڕەخنەی عەقڵانییەوە ڕووبەڕووی سەرجەم فیکری فەلسەفی بە گشتی و ئاڕاستەی مێژووگەرایی بەتایبەتی دەبێتەوە، کە لە (پلاتۆ)، (هیگڵ)، (مارکس) و ئەوانەی دیکەدا بەرجەستەیە، ئایا لەو سێ دەیەیەدا فیکری ڕەخنەیی لەناو نووسینماندا دەرکەوتووە؟ ئایا ئەو گومانە چڕەی (پۆپەر)، کە دەگاتە ئەوەی تیۆریی سایکۆلۆجیی (فرۆید)، (ئەدلەر) و ئەوانەی دیکە بە نازانستی بزانێت، وای لە ئێمە کردووە پرسیار لەو تێگەیشتنەی نووسەرانمان بکەین، ئاخۆ داهێنەرانەیە وەک بانگەشەی بۆ دەکەن، یان هەمان فیکریی میلـلییە و بەو چەمکە فڕێدراوانە ڕازێنراوەتەوە؟ ئایا بە گشتی لە لای ڕۆشنبیری ئێمە هەوڵی دامەزراندنی کۆمەڵگەی کراوە هەیە؟ ئایا بەشێکی زۆریان دوای پڕۆژەی سیاسەتمەداران، یان فەرمانڕەوا دەستەپاچەکان (incompetent rulers) بە دەربڕینی (پۆپەر)، نەکەوتوون؟

لێرەدا بۆ پرسیارەکانی تەوەرەی یەکەمم دەگەڕێمەوە و هەندێکی دیکەیشیان دەخەمە پاڵ. ئەگەر (ئارام کاکەی فەلاح) بە ڕاستی ئەو نووسەر و فیلۆسۆفانە دەناسێت و بەرهەمەکانی خوێندوونەتەوە، بۆچی هێشتا زمانی نووسینەکانی هێندە سادەن؟ لەبەر چی کاریگەریی بۆچوونی ئەو نووسەرانەی بەسەرەوە نابینین؟ ئایا تازەبەتازە دەڵێت فڵان ڕۆمانم خوێندووەتەوە و گریاندوومی؟ کوا ڕەخنەی عەقڵانیی (پۆپەر) و کوا شەپۆلی گومانی؟ وەک لە سەرەتادا گوترا ئایا ئەگەر بۆ بەرهەمەکانی بەر لەم گوتوبێژەی بگەڕێینەوە، هیچ ئاماژەیەک دەبینین، کە پێشانی بدات ئەو خوێنەری فەلسەفە بە گشتی و هیی (پۆپەر)ـە بە تایبەتی؟ ئایا خوێنەری سەرەتاییش لە خوێندنەوەی چیرۆکەکانی ئەودا تووشی بەربەست دەبێت، یان وەک هەر تێکستێکی دیکەی فۆلکلۆری لێیان تێدەگات؟ ئایا دەتوانم وەک خوێنەرێک داوای لێ بکەم بە ئارەزووی خۆی یەکێ لەو نووسەر و فیلۆسۆفانە هەڵببژێرێت و چەند دێڕێکیان لە بارەوە بنووسێت؟

لێیان پرسیوە: (تایبەتمەندییە باشەکانی پیاوان کامانەن؟) ئەمە وەڵامەکەیەتی: {پیاوان تایبەتمەندیی باشەیان زۆر کەمە و لای من پیاو بوونەوەرێکی زۆر مشەخۆر و خۆویست (ئەنانی) و نەگبەتە، هەرچی نەگبەتیی ئەم گۆی زەوییەیە هی پیاوانە و تەواو دونیای خۆرهەڵاتیان داگیر و ناخۆش کردووە، بەڵام بەختەوەرە ئەو کەسەی باوکێکی باش، یان بە ڕێکەوت مێردێکی باش، یان برایەکی باشی هەیە، ئەوەیان شتێکە ئینسان ناتوانێ لە کەسی بسەنێت. وەک یانسیب وایە}.

دوای ئەوە وەڵامی پرسیاری (تایبەتمەندییە باشەکانی ژنان کامانەن؟) دەداتەوە و دەڵێت: (ڕاستت بوێ ئەم دونیایە ژن ڕایگرتووە، بە جوانی و میهرەبانی و ناسکیی خۆیەوە هەموومانی بەم دونیایەوە بەستووەتەوە، گەر ژن نەبووایە دونیا دەبووە چایخانەیەکی گەورەی پڕ لە دووکەڵ و قیژەقیژ).

وەک پێشتر گوترا گوتوویەتی زۆر شت لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنەکانی)ی (کارڵ پۆپەر)ەوە فێر بووە، لە کاتێکدا ئەوانەی گوتوون، بە مەرجێ کەسێ چەند دێڕێکی ئەو فیلۆسۆفەی خوێندبێتەوە، قوڵینگەکانی دەناسێت و دەزانێت ئەوە پێچەوانەی فەلسەفەی ئەوە. وەک گوترا (پۆپەر) بەشی زۆری تەمەنی بۆ تێکشکاندنی پرینسیپی ئیندەکشن تەرخان کرد. ئەو نووسەرەی ئێمە لە چ ڕێیەکەوە بۆی دەرکەوت ژن و پیاو بەو خەسڵەتانە دەناسرێنەوە؟ لە ڕێی سەرنج و ئەزموونەوە، کە تێکڕای ڕەخنەی (پۆپەر) لەوانەیە. وەک گوترا ئەو دووانە شتی سەرەکی نین لە پێکهێنانی تیۆریدا، بەڵکوو تەنیا یارمەتیدەرن. لە قۆناغی ئامادەییدا ئەوەمان دەزانی، چونکێ ئەلفبێی فەلسەفەی ئەو فیلۆسۆفەیە. کوا گریمان و قەبڵاندن؟ کوا پرینسیپی هەوڵ و هەڵە؟ چەمکی پووچەڵکردنەوە، یان بەدرۆخستنەوە بۆچی دیار نییە؟ ئەگەر یەک ژنمان دۆزییەوە وەک پیاو بە لای دووکەڵ و قیژەقیژدا چوو، ئەودەم ئەو گریمانەیەی تێک دەشکێت و هەڵناستێتەوە، هەتا ئەگەر بێژمار پیاوی تر بە نموونە بێنێتەوە. گوتمان (پۆپەر) نموونە بە مەلی قوڵینگ دێنێتەوە، کە دەگوترێت هەموویان سپین، بەڵام کاتێک ڕەنگێکی دیکەمان دەست دەکەوێت، ئەوە تێکڕای ئەو بەڵگانەی بۆ ئەوە دەهێنرانەوە، گۆیە تەنیا قوڵینگی سپی هەیە، بەو دانەیە پووچ دەبێتەوە. بەکورتی هەزار قوڵینگی سپی ناتوانن بیسەلمێنن سەرجەم قوڵینگەکان سپین، بەڵام یەک قوڵینگی ڕەش دەتوانێت (یاسای گشت قوڵینگەکان سپین) بە درۆ بخاتەوە، یان پووچەڵ بکاتەوە.

دابەشکردنی ژن و پیاو بۆ دوو بەرەی جیاوازی دژبەیەک، پێوەندیی بە دوالیزمەوە هەیە، کە هەر دەبێت شتەکان لە یەک جودا بکاتەوە، تا بە ئاسانی سەری لێیان دەربچێت و وەسفیان بکات. ئایا هەموو ئەو خەسڵەتە خراپانەی داونیەتیە پاڵ پیاو، ناکرێت لە هەندێک ژنیشدا هەبن، بە لاکەی دیکەیشدا ناکرێت هەموو ئەو خەسڵەتانەی بۆ ژنی ڕیز کردوون، لە هەندێک پیاویشدا دەربکەون؟ ئەم گوتانە نوێ نین، بەڵکوو بەردەوام لە ئاستی میلـلیدا گوتراوە ژنان خراپ و پیاوان باشن، یان پیاوان بەد و ژنان چاکن. من خۆم زیاتر لە جارێک گوتوومە ژن لە دنیای مندا هەموو ئەو شتانەی لە دەست دێت، کە پیاوی پێ دەناسرێتەوە. وەک پیاو دەتوانن تاوان بکەن و وەک پیاویش نەیکەن. ئەگەر ژنان و پیاوان بەو شێوەیەیەن، لە تێگەیشتنی گشتیی میلـلیدا هەیە و (ئارام کاکەی فەلاح)یش لێی وەرگرتووە، مانای وایە هیچ ویستێکی خۆیانی تێدا نییە، کە ئاوان، بەڵکوو هەر لە ئەزەلەوە وا هاتوون. ئەوە نەک هەر بەرگریکردن نییە لە ژن، بەڵکوو کەمکردنەوەی بەهایشیەتی. من کاتێ بە ڕاستی دژی کوشتنم، کە توانای ئەوەم هەیە بیشکوژم. واتە هەردوو هەڵبژاردەم لە بەردەمدان و خۆم یەکێکیان هەڵدەبژێرم، دەنا کاتێ سەرچاوەیەک پێی گوتووم نابێت بکوژم، یان توانای ئەوەم نییە بکوژم، یان نامەوێت ڕووبەڕووی سزا ببمەوە، بۆیە ناکوژم، ئەوە من کۆیلەم و ئەوەی دەیکەم، تەعبیر نییە لە ویست (will)م. (سۆرێن کیەرکەگۆرد)ی فیلۆسۆف و تیۆلۆجن (Theologian) ئەوە لە ڕێی هه‌ردوو چه‌مکی (ڕه‌وشت) و (نیگه‌رانی)یه‌وه‌ لێک دەداتەوە. پێی وایه‌ ئه‌وه‌ی شێوازی ژیانی تاک دیاری ده‌کات، هه‌ڵسوکه‌وتیه‌تی‌، که‌ هه‌ر ئه‌مه‌یشه‌ ده‌یخاته‌ به‌رده‌می هه‌ڵبژاردنی ئه‌وه‌ی ده‌یه‌‌وێت. به‌م شێوه‌یه‌ بڕیاردان له‌ لایه‌ک پێوه‌ندیی به‌ ڕه‌زامه‌ندیی خود (self-gratifying) و له‌ لایه‌کی دیکه‌‌ به‌ ڕه‌وشت (Ethical)ـه‌وه‌ هه‌یه‌. واتە تاک خاوه‌نی ئازادیی ته‌واوه‌ له‌وه‌ی‌ چی هه‌ڵده‌بژێرێت، که‌ هه‌ر ئه‌وه‌یشه‌ بڕیاره‌کانی‌ دیاری ده‌کات، به‌ڵام ئه‌وه‌‌ هاوکات له‌گه‌ڵ خۆیدا نیگه‌رانی ده‌هێنێت. وه‌ختێ که‌سێک له‌سه‌ر لووتکه‌ی شاخێکدا ده‌وه‌ستێت و بۆ خواری خواره‌وه‌ ده‌ڕوانێت، دوو جۆر ترسی لا دروست ده‌بن، ترس له‌ که‌وتن و ترس له‌وه‌ی هۆکارێک پاڵی پێوه‌ بنێت خۆی هه‌ڵبدات. ترسی دووه‌میان له‌وه‌وه‌ دێته‌ کایه‌وه‌، که‌ ئازادیی ته‌واوی هه‌یه‌ چی هه‌ڵببژێرێت. واته‌ خۆی هه‌ڵبدات، یان نا؟ خۆی ئه‌و بڕیاره‌ ده‌دات و یه‌کێکیان هه‌ڵده‌بژێرێت، که‌ ناوی (سه‌ره‌سووڕه‌ی، یان ماخۆلانی ئازادی:dizziness of freedom)ی لێ ده‌نێت، به‌وه‌ی دوودڵه‌ کامیان هه‌ڵببژێرێت. واته‌ تاک بوونێکی مۆڕاڵیی هه‌یه‌. پێی وایە نیگەرانی حەقیەتی ئازادییە، بەو مانایەی نیگەرانی بەو شتەوە پێوەستە، کە مرۆڤ دەیکات. لێرەدا تەنیا ئەو خواری خوارەوەیە نییە نیگەرانیی بۆ دەهێنێت، بەڵکوو چاوی خۆیشیەتی. با وای دابنێین لە خوارەوە ناڕوانێت. کەواتە سەرەسووڕێ کاتێ دروست دەبێت، کە مرۆڤ ئەگەرەکانی خۆی دەبینێت. لەو سەرەسووڕێیەدا ئازادی دادەبەزێت و هەر لەم کاتەیشدا هەموو شتێک ڕوو دەدات. کاتێ ئازادی بەرز دەبێتەوە، بۆی دەردەکەوێت گوناهبارە. مرۆڤ لە دۆخی نیگەرانیدا بە شێوەیەکی دووفاقییانە گوناهـ دەکات. بە مانایەکی دی، لە کاتی لەهۆشچووندا دەست بۆ گوناهـ دەبات.

(ئه‌لبێرت کامیۆ) لە سەرەتای کتێبی (مرۆڤی یاخی)دا لەبارەی ڕۆمانی (به‌رزایییە‌کانی وێزه‌رینگ)ی (ئیمیلی برۆنتی)یەوە دەنووسێت: (هیسکلیف ئاماده‌یه‌ له‌پێناو به‌ده‌ستهێنانی کاترینی خۆشه‌ویستیدا هه‌ر که‌سێکی گێتی بکوژێت، بێ ئه‌وه‌ی له‌ خۆی بپرسێت ئاخۆ ئه‌و کوشتنه‌ ڕه‌وایه‌، یان بیه‌وێت به‌ پاڵپشتی تیۆرییه‌که‌وه‌ پاساوی بۆ بهێنێته‌وه‌). ڕاستییەکەی (هیسکلیف: Heathcliff) ده‌یه‌وێت له‌ ڕێی هاوسه‌رگیریی له‌گه‌ڵ (ئیزابێلا لینتۆن)ـه‌وه‌ خۆی و خانه‌واده‌که‌ی تێک بشکێنێت، به‌و مه‌به‌سته‌ی تۆڵه‌ له‌ (ئێدگارد لینتۆن)ی برای بکاته‌وه‌، که ئێستا مێردی‌ (کاترین ئیرنشۆ)ی خۆشه‌ویستیه‌تی و هه‌ر له‌ منداڵییشه‌وه‌ پێکه‌وه له‌ ماڵێکدا‌ گه‌وره‌ بوون، به‌وه‌ی (میسته‌ر ئیرنشۆ)ی باوکی (کاترین) کاتێ زانیویه‌تی (هیسکلیف) منداڵێکی بێکه‌سه‌، یان فڕێدراوە‌ و له‌ شه‌قامه‌کانی لیڤه‌رپوولدا ده‌سووڕێته‌وه‌، هه‌ڵیگرتووه‌ته‌وه‌‌ و وه‌ک دیاری بۆ هاوسه‌ره‌که‌ی هێناوه‌ته‌وه‌. لێرەدا (کامیۆ) بەرگری لە کوشتن ناکات، بەڵکوو دەیەوێت ئەوە پێشان بدات، کاتێ ئێمە تیۆرییەکمان لە بەرچاو گرتووە و ئەو تیۆرییە فەرمانمان پێ دەکات، چی بکەین و چی نەکەین، ئازادیمان لە دەست داوە. بۆ ئەوەی تۆ خەسڵەتی مۆڕاڵی بدەیتە پاڵ کەسێک، وەک ئەوەی (ئارام کاکەی فەلاح) کردوویەتی، ئەوە سەرچاوەت لە بەرچاو گرتووە و پێوەرەکانت لەو سەرچاوەیە هێناون. باشە و خراپە تەنیا لە ڕێگەی پێوەرەوە دەستنیشان دەکرێن، کە سەرجەم بەرهەمە فەلسەفییەکانی (نیتشە) بریتین لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو سەرچاوە و پێوەرانە. بەگشتی فەلسەفە لانی کەم لەوەوە دژی هەموو دابەشکردنێک وەستاوەتەوە، بەوەی لە هەر دابەشکردنێکدا کۆمەڵێک مانا لە پێناوی دەستەڵاتدا دەکوژرێن، تا حەقیقەتی چەسپاوی ئەو دەستەڵاتە بمێنێتەوە. ئەو پرۆسێسی جوداکردنەوەیە دەیەوێت هەموو شتێک ئاسان بکاتەوە و بە خێرایی بە ئەنجامێک بگات، کە پێشتر لای جەماوەر زانراوە. لە ئەفۆریسمی پێنجی کتێبی یەکەمی (مرۆڤی قاڵبوو لە مرۆڤایەتیدا: Human, All Too Human)، لەژێر ناونیشانی (خراپتێگەیشتنی خەون)دا دەنووسێت: (مرۆڤی شارستانیەتە سەرەتایییە زبرەکان وای دەزانی لە خەوندا دنیای دووەمی ڕاستی دەدۆزێتەوە. ڕێک ئێرە بنکەی سەرجەم مێتافیزیکایە. بەبێ خەون نەدەکرا مرۆڤ پاساو بۆ دابەشکردنی جیهان بدۆزێتەوە. جوداکردنەوەی ڕۆح و جەستەیش هەر پێوەندیی بەم ڕاڤە کۆنەی خەونەوە هەیە).

لە بەرهەمەکانی پێشوومدا بۆ نموونە لە کتێبی (کوشتنی فیل و پاراستنی دووکانی شووشەوات)دا هەوڵم داوە بەوردی لەو بارەیەوە بنووسم، بۆیە نامەوێت لێرەدا بۆچوونەکان پاتە بکەمەوە.

تۆ لەم هەڵسەنگاندنەداتەنیا ئەوانە سنووردار ناکەیت، کە هەڵیاندەسەنگێنیت، بەڵکوو ئازادیی لە خۆیشت دەستێنیتەوە و بەو سەرچاوەیەی دەدەیت، وا پێوەرەکانت لێ هەڵهێنجاون. ئەو پرۆسێسی جوداکردنەوەیە دەیەوێت هەموو شتێک ئاسان بکاتەوە و بە خێرایی بە ئەنجامێک بگات، کە پێشتر لای جەماوەر زانراوە. (ژنەکان بێگەرد و پیاوەکان بەدن)، بەرهەمی ئەو دابەشکارییەیە و تێیدا پێوەر خراوەتە گەڕ، کە نەک لە ئاستی میلـلیمان دوور ناخەنەوە، بەڵکوو پتر بەوێمان گرێ دەدەنەوە.

ئەم گوتوبێژەی (ئارام کاکەی فەلاح) دەربڕینێکی سادەی فیکری میلـلییە، با ناوی کۆمەڵێک فیلۆسۆف و نووسەریشی تێدا هاتبن. ئەوەی دەڵێت، گۆیە پیاوان (خۆرهەڵاتیان داگیر و ناخۆش کردووە)، هەمان هەڵەی لۆجیکییە و فیکری میلـلی سەپاندوویەتی، هەمان دابەشکارییە و بە مەبەستی ئاسانکردنەوە، پەنای بۆ برراوە، دەنا ئایا نموونەی ئەو پیاوانە لە خۆرئاوایش نین؟ دابەشکردنی دنیا بەسەر خۆرهەڵات و خۆرئاوادا، بەو مەبەستەی یەکێکیان بەرز بکەیتەوە و ئەوەی دیکەیان نەوی، ئەو هەڵە لۆجیکییەیە، کە بە (جەختکردنەوەی لایەنگرانە: confirmation bias) ناسراوە. واتە پێشتر بڕیارەکە دراوە و سەرچاوە لە بەرچاو گیراوە.

یەکێ لەو پرسیارانەی لێ کراون، لەبارەی ڕەنگەوەیە، کە حەزی لە کامیانە. ئەمە وەڵامەکەیەتی: (من هەموو ڕەنگەکانم پێ جوانە، بەڵام لە ناویاندا گەر هەر دەبێ یەکێکیان هەڵبژێرم، ئەوا شەکەری هەڵدەبژێرم). یان پرسیاری: (زیاد لە هەر شتێک ڕقت لە چییە؟)، وەڵامەکەی: (لە درۆ)یە.

لە سەرەتای هەشتاکاندا بەرنامەیەکی تیڤی هەبوو، کە دەچووە ماڵان و کۆمەڵێک پرسیاری لە خەڵک دەکرد. دووانیان ئەوانە بوون، وا لەم نووسەرەی ئێمە کراون و هەمان وەڵامی ئەوانیشی داونەتەوە. جیاوازەکە لەوەدایە، ئەوان ناوی یەک نووسەر و فیلۆسۆفیان نەدەهێنا. لە بیرمە بینەران بە گشتی ڕەخنەیان لەو بەرنامەیە دەگرت و دەیانپرسی: (ئەرێ ئەو پرسیارانە نەسووانەوە؟).

دیارە من نەمدەویست لەسەر ئەم وەڵامانەی دواییدا بوەستم، ئەگەر ناوی ئەو هەموو نووسەر و فیلۆسۆفەی لە گوتوبێژەکەیدا نەهێنابوونایە، چونکێ ئەم زمانەی لەگەڵ زمانی بەرهەمەکانی پێشوویدا ڕێک دێتەوە. ئایا مرۆڤ بەو مەبەستەی وەڵامی ئەم پرسیارانە بداتەوە، پێویستی بە خوێندنەوە دەبێت؟ ئایا نووسەری ئەم گوتانە، (پۆپەر) و فیلۆسۆفانی دیکەی ناسیون؟ بۆ خوێنەرێکی فەلسەفە سەختە بڵێت من بە فڵان فیلۆسۆف سەرسامم و لە فەلسەفەکەی ئەوەوە فێر بووم. ئاڕاستە فەلسەفییەکان چەند دژی یەکیش بن، هێشتا پێوەندییان پێکەوە هەیە، بەوەی فەلسەفە لە ڕێی دایەلۆگ لەگەڵ ئەوانەی ترەوە دادەمەزرێت. (پۆپەر) هەر خۆی ئەوەی کردووە. وەک بینیمان کۆمەڵێک فیلۆسۆف و نووسەری بوارە جیاوازەکان، هەم هیی پێش خۆی و هەم هاوچەرخەکانی لە پێکهێنانی فەلسەفەکەیدا بەشدارن، با ڕەخنەی توندیشی لێ گرتبن. من لەو ناگەم، ئەگەر هاوکات لەگەڵ ئەوانیشدا ئەو پێوەندییە دایەلۆگییەم نەبێت. ئێمە لە دایەلۆگی فەلسەفییەوە فێر دەبین، نەوەک لە فیلۆسۆفێکی دیاریکراو.

سەرچاوەکان:

– Popper, Karl R. The Open Society and Its Enemies, Complete: Volumes I and II, Fifth edition (revised) 1966.

– Popper, Karl, The Logic of Scientific Discovery, Routledge classics London and New York, 2002

– Popper, Karl R., Conjectures & Refutations, Growth of Scientific Knowledge, Karl R. Popper, 1962.

– Popper, Karl,  The Poverty of Historicism, ARK PAPERBACKS, London and New York

– Popper, Karl, The Myth of the Framework: In Defence of Science and Rationality, Edited by  M. A. Notturno, Routledge London and New York, 1995.

– Popper, Karl, In Search of a Better World: Lectures and Essays from Thirty Years, 1995.

-Adorno, Theodor W.; et al. The Positivist Dispute in German Sociology, translated by Glyn Adey and David Frisby. London: Heinemann, 1977.

– Brandt, Frithiof, Søren Kierkegaard, 1813-1855; HIS LIFE – His Works, (Danes of the Present and Past), Copenhagen, 1963.

– Camus Albert, The Rebel, translated by Anthony Bower WITH A FOREWORD BY  SIR HERBERT READ ,  Penguin Modern Classics, 1982.

– Nietzsche, Friedrich, Human, All Too Human, Part I, translation of Helen Zimmern with an introduction by J. M. Kennedy, T.N. Foulis (13 & 15 Frederick Street, Edinburgh and London 1910.

The post لە ناوی کارڵ پۆپەرەوە بەرەو فەلسەفەکەی appeared first on ژنەفتن.

     ئەم وتارە چەند ڕۆژێك دواى كۆتاییهاتنى دوا بەشى زنجیرەى “گەمەى تەختەپاشایییەكان” نووسراوە و ئەو كات لە سایتى “چەپى نوێ” بڵاو كرایەوە. دوو هۆكار هەبوون وایان لێ كردم بیر لەوە بكەمەوە لە سایتى “ژنەفتن” دیسانیش دایبنێینەوە. یەكەم، سایتى چەپى نوێ داخراوە و وتارەكەیش لەو كاتەوە لە هیچ سایتێكى دیكەى گشتى بڵاو نەكراوەتەوە. دووەم، ئەم وتارە ڕەخنەیە لە وتارێكى سلاڤۆى ژیژەك كە دەربارەى زنجیرەى ناوبراو نووسیبووى؛ وتارەكەى ژیژەك ماوەیەكى كەم بەر لە ئێستا بە زمانى كوردى لە سایتى ژنەفتن بۆ جارى دووەم بڵاو كرایەوە¹. پێم باش بوو منیش وتارەكەم دابنێمەوە تاوەكوو، وەك كاتى خۆى، هەمدیس ببێتە گفتوگۆیەك لەگەڵ وتارەكەى ئەو بیرمەندەدا. بەلاى منەوە تەفسیرى ژیژەك بۆ زنجیرەكە، كە لێرەدا لە سێ خاڵدا كۆی دەكەمەوە، تاكڕەهەند و لاوازە:

1. ژیژەك كارەساتەكەى شاژن دێنیرێسى تارگێرى وەك فانتازیایەكى پیاوانە دەبینێت، واتە پیاوە دەرهێنەر و بەرهەمهێنەرەكانى زنجیرەكە ویسووتایە “ژن” وەك وێرانكەرێك وێنا بكەن و تاوانەكانى مرۆڤایەتى سەربهاوێژن.

2. دێنیریس “تاك”ـە سوبێكتى شۆڕشگێڕى زنجیرەكەیە و دەیشبوو زنجیرەیەكى ئەمریكیى لیبراڵى، شۆڕشگێڕ بگۆڕێت بە “ستەمكار”ێك، بەمەیش ئەو تەنیا وێرانكەرى شانشینێك و وێرانكەرى شۆڕشێك نییە؛ بەڵكوو بە گوێرەى زنجیرەكە: هەر شۆڕشێك تەنیا سەرى لە وێرانكارییەوە دەردەچێت.

3. بۆ ژیژەك كارەكەى دێنیریس مایەى “شۆك”ـە، چونكە بڕیارە “چاوەڕواننەكراو”ەكەى ئەو لە كۆتا بەشدا، كە دەبێتە مایەى سووتاندنى كینگزلاندینگ، “خودى زنجیرەى ناوەكیى گێڕانەوە”ی چیرۆكەكە خاپوور دەكات. ئەمەیش “لۆژیكى” نییە. دێرنیسێكى شۆڕشگێڕ و ڕزگارگەر، ناكرێت بەبێ بوونى زەمینەیەكى سەردى ببێت بە “ستەمكار”ێكى ملهوڕ.

ئەم وتارەی ئێمە وەڵامدانەوەى ئەم سێ خاڵەیە و تێیدا خوێنەر خۆى دەتوانێت ڕەخنە لە هەریەكێكیان بدۆزێتەوە. بەڵام ئەوەى ئێستا دەمەوێت بیڵێم ئەوەیە كە شۆڕشى ئەم دوایییەى ئێران، بۆچوونە سەرەكییەكانى نێو ئەم وتارەى سەلماند. من وتارەكەم لەسەر ئەو گریمانەیە داڕشتووە كە ئەستەمە ئەوانەى زۆر بنەچەخوازن ببنە شۆڕشگێڕ، لەبەر ئەوەى خودى نەزمى بنەچەخوازى (لەوانە پاشایەتى و میرزادەیى) ناكۆكە بە شۆڕش، لایەنی كەم بە گوێرەى تێگەیشتنە مۆدێرنەكان. شا و شازادەكان، ئەمیر و ئەمیزادەكان، تەنانەت گەر بەشدارى لە شۆڕشیشدا بكەن، خودى دۆزەكەیان پۆتێنشیەڵە شۆڕشگێڕییەكەیان پووچەڵ دەكاتەوە، تەنیا ئەو كاتە نەبێت خۆیان لە هەموو ناونیشانێكى بنەماڵەیى بێبەش بكەن. ئەمەیش كارێكى نزیك لە مەحاڵە. بە پێچەوانەوە، شۆڕشگێڕان ئەوانەن كە هیچ ناونیشانێكیان نییە؛ بەهۆى دۆزى بنەماڵەوە ڕاناپەڕن، ئامانجیان هەڵپە بۆ دەسەڵات نییە و داواى “عەرشى دزراو” ناكەنەوە، بەڵكوو لەسەر ئەرزى ڕەق، لە پەراوێزەكانەوە، بەبێ بوونى تایتڵ و خانەوادە، وەك باستاردێك، بە داهێنانى مۆدێلى دیكەى ژیان، بەرەنگارى بونیادى نەزمى باو دەبنەوە. بەلاى منەوە لە زنجیرەكەدا دێنیرسى تارگێرى مۆدێلى پاشایەتى و جۆن سنۆو مۆدێلى شۆڕشگێڕى دەنوێنێتەوە. لە شۆڕشى ئێراندا ململانێى ئەم دوو گوتارە، ئەم دوو پارادیمە بۆ شۆڕش دەبینین. شاپەرستان دژ بە كۆمارى ئیسلامین، لەبەر ئەوە نا كۆمارى ئاخوندان ستەمكارە، تاریكخوازە، فاشیستە، بەڵكوو لەبەر ئەوەى لە شۆڕشى ئێرانەوە تاجى پاشایەتى وەلاناوە و بنەماڵەى پەهلەویى فارسى لە حوكم دوور خستۆتەوە. شاپەرستان دەیانەوێت ئەم عەرشە دزراوە بۆ بنەماڵەى وەدەرنراو وەربگرنەوە. بەڵام لە بەرامبەردا، كوردەكان و گەلانى دیكەى ئازادیخوازى ئێران، بە پێشەنگى ژنان، هیچ ڕەوایەتییەكى لەم جۆرەیان نییە، هیچ ناونیشانێكیان نییە كە هەر لەپێشەوە بەهۆیەوە بانگەشەى مافى گرتنەدەستى دەسەڵات بكەن. ڕەوایەتیى ئەوان وا لە خودى ئەو مۆدێلە ئازادیخوازەى ژیاندا كە ئەوان دژ بە مۆدێلى ستەمكاریى ئیسلامى و دژ بە پارادایمى شاپەرستى خەباتى بۆ دەكەن. پاشایەتى هەر بە سروشتى خۆى “تاكخواز”ە؛ ئەوەى ئەوانی تریش بیكەن، وەك “داستان”ـى بنەماڵە دەنووسرێنەوە؛ لە كاتێكدا شۆڕش ئەكتى فرەیییەكانە؛ دەستەكۆكان پێكەوە شۆڕش پێك دەهێنن. هەر بانگەشەك بۆ تاكخوازى لە شۆڕشى ئێراندا، لەوانە بانگەشەى تاك-نەتەوەیى (كورتكردنەوەى شۆڕش لە یەك شوناسى ناسیۆنالیستیدا) لە بونیاددا خۆى لە نەزمى تاكخوازى پاشایەتى نزیك دەكاتەوە؛ تەنانەت ئەگەر تا ڕادەى “جەنگ” دژیشى بێت.

دەبێت ئەوەیش بڵێم، دواى نزیكەى دوو ساڵ، كە جارێكى تر بەرهەمەكەى خۆمم خوێندەوە، وا هەستم كرد هەندێك دەستكاری و ئیزافەى بچووكى پێویستە؛ بۆیە یەك دوو بڕگە لە نوسخەكەى پێشتردا نین.

٤ی ١٢ی ٢٠٢٢

سلاڤۆى ژیژەک لە وتارێکى نوێیدا دەربارەى زنجیرەى کۆتاییى “یارى تەختە پاشایییەکان”، کۆمەڵێک سەرنجى ورد و سەرنجڕاکێشى دەربڕیووە و لە ڕوانگەى خۆیەوە بە کورتى تەفسیرى شۆڕش و ژن و گۆڕان و دەسەڵاتى لەنێو زنجیرەکەدا کردووە. وتارەکە کە بە زمانى ئینگلیزى بە ناونیشانى (Game of Thrones tapped into fears of revolution and political women – and left us no better off than before) بڵاو بۆتەوە² و سایتى “نێگەتیڤ”یش کردوویانە بە کوردى و بە ناونیشانى “شێتییەکەى دێنیریس فانتازیایەکى نێرانەیە” بڵاویان کردۆتەوە. لە ڕاستیدا، ڕوانگەکەى ژیژەک بۆ فیلمەکە چاوەڕوانکراو بوو، چونكە لەلایەك دۆزى دێنیریس بە تەواوى بابەتێكى دەروونشیكارییە؛ لەلایەكی تر خانمێكى شازادە هەڵگرى پەیامى گۆڕانکارییە، عەقڵى ئەمریکى دەیگۆڕێت بۆ ئەژدیهایەک و بەمەیش وێنایەکى ڕەشى شۆڕش دەخاتە پێش چاو، ژیژەکیش بە قەڵسى ئەم ڕاستییە ڕوون دەکاتەوە. کێشەى خوێندنەوەکەى ژیژەک ئەوەیە تەنیا بابەتە دەروونشیكارییەكە و سوبێکتە سیاسییە فۆڕماڵەکەى ناسیوەتەوە؛ بەو مانایەى کۆمەڵێک شۆڕشگێڕ لە زنجیرەکەدا هەن كە بەسەر دوو مۆدێلدا دابەش بوون، بەڵام تەنیا یەکێکیان بە ڕاشکاوى و بە دروشم بانگەشەى بۆ دەکات، لاى ژیژەک ئەوە خۆیەتى. جا بۆ ئەوەى تەفسیرى ژیژەک نەبێتە تاکە تەفسیرى زاڵى نێو کۆمەڵگەى ئێمە و نەبێتە تاکە وێناى فیلمەکە لەنێو خەیاڵدانى بینەرانى زۆروزەبەندى ئێمەدا، ئەوا پیشانى دەدەین کە دەشێت بە جۆرێکى تریش ڕوواوەکان و کارەکتەرەکان و زنجیرەى کۆتایى بخوێنینەوە.

هەر لە سەرەتاوە تا کۆتایى “دێنێریسى تارگێرى” لەنێوان دوو ئامانجدا دابەش بووە و لە پارادۆکسێکى ناوەکیدا دەژى. یەکەم: بەدەستهێنانەوەى تەختى ئاسنین وەک دوا میراتگرى ڕاستەقینەى بنەماڵە پادشایییەکەى تارگێرییەکان. دووەم: گۆڕینى جیهان وەک شۆڕشگێڕێک. ژیژەک لە خوێندنەوەکەیدا بە تەواوى لایەنى یەکەم فەرامۆشى دەکات و لایەنى دووەم دەبینێت. لە دیوى یەکەمدا دێنێریس بەتەنگ بەدەستهێنانەوەى میراتى پاشایەتییەوەیە، ئەمەیش بە تووندى ناکۆکە بە دیوى دووەم، بە خواستى شۆڕشگێڕانەى گۆڕینى جیهان. لە زۆر شوێندا ئەم دوو خواستە بەر یەکتر دەکەون: چۆن دەکرێت جیهان لە ستەمکاران پاک بکرێتەوە بەبێ ئەوەى ڕزگارکەران خۆیان ببن بە ستەمکار؟ ئەمە زەنگەکەى نیچەیە: ئەوەى لەگەڵ ئەژدیهاکاندا دەکەوێتە جەنگەوە دەبێت ئاگاى لەوە بێت و ببینێت کە خۆى نەبێت بە ئەژدیها، ئەگەر زۆر تەماشاى ناو چاڵێک بکەى، ڕەنگە ئەویش تەماشات بکاتەوە! لە لایەكەوە دێنێریسێکى کۆنەپارێزى ئۆرستۆکراتى دەسەڵاتپەرستمان هەیە کە دەیەوێت بە هەر نرخێک بووە تەختى دزراوى پاشایەتى بەدەست بهێنێتەوە و بۆ ئەمەیش ئامادەیە قوربانى بە عەشقەکەى بدات «ئەگەر ئەتەوێت ئاوا بمێنینەوە ئەوا بەڵێنم پێ بدە ئەم نهێنییە لاى هیچ کەسێک نەدرکێنیت»، دێنێریس ئاوا بە جۆن سنۆو دەڵێت. لە جێیەکى تریشدا دەڵێت «خیانەتکارى ڕاستەقینە ڤاریس نییە، بەڵکو جۆن سنۆوە». بۆچى جۆن سنۆو؟ چونکە تازە ئەو نهێنییە دەرکەوتووە کە بە گوێرەى یاسا نەریتییەکان سنۆو میراتگرى ڕاستەقینەیە نەک دێنێریس. لەلایەکى ترەوە ژنێکى شۆڕشگێڕمان هەیە کە بانگەشەى ئازادى و یەکسانى بۆ هەمووان دەكات و دەیەوێت فرەیى بچەسپێنێت. چۆن دەکرێت هاوسەنگیى ئەم دوو لایەنە بپارێزرێت و جیهانێکى نوێ دروست بکرێت؟

مەسەلەکە بۆ ژیژەک ئەوەیە دەرهێنەرەکان ویستوویانە لە زنجیرەى كۆتاییدا بە تیرێک دوو نیشان بپێکێن: یەکەم: دەرکردنى ژن لە سیاسەت لە ڕێگەى پرۆجەکشنى دڕندەییی پێوانەوە بۆ سەرى؛ دووەم ڕەتکردنەوەى گۆڕانى ڕیشەیى لە ڕێگەى بەکوشتدانییەوە. بەلاى ژیژەکەوە بەخشینى ئەو ویستە دڕندانەیە بە “دێنێریس” بۆ وێرانکردنى کینگزلاندینگ بۆ ئەوەیە وێنایەکى دزێو بۆ شۆڕش پیشان بدرێت، گوایە هەمیشە وێرانکارى دێنێت؛ ژنیش ناتوانێت لە ساتێکى هەستیاردا عەقڵانییانە خۆى کۆنترۆڵ بکات و ئەم وێنایەش بە قەستى ئەوەیە لە دەسەڵات دوور بخرێتەوە. لەگەڵ ئەمەیشدا ئەوەى بۆ ژیژەک مایەى سەرسوڕمانە ئەم گۆڕانە سایکۆلۆژییە نییە، بەڵکوو پچڕانى لۆژیکە سەردییەکەى زنجیرەیەکە و کە بەلاى ئەوەوە ئەم گۆڕانە کتوپڕە بونیادى خودى حیکایەتەکە خاپوور دەکات. ژیژەك ئەوە فەرامۆش دەكات گوتارى دێنیریس خۆى هەر لە پێشەوە هەڵگرى “شەرعیەتى تووندوتیژى”ـیە، بەو پێیەى ئەو میراتگرى بێبەشكراوى تەختە؛ كەواتە هەر ڕێگەیەك بۆ وەرگرتنەوەى تەخت و لەنێوبردنى دوژمن، ڕەوایە؛ ئەمەیش هەر لە هەڵقەى یەكەمەوە لە دڵى چیرۆكەكەدا هەیە، كەواتە ئەم گۆڕانە کوتوپڕە ئاوەژووبوونەوەى لەناکاوى حیکایەتەکە نییە، پێناچێ زنجیرە سەردییەکە خۆى ڕێگەى بۆ ئەمە خۆش نەکردبێ. ئێمە لە فیلمى “باوكى ڕۆحى”ـدا نموونەیەكى تەواو نزیكمان هەیە: مایكڵ كۆرلیۆنى كوڕى دۆن كۆرلیۆن، تا ئەو ساتەى لە دەرەوەى كاروبارى سیاسیى بنەماڵە دەمێنێتەوە و هێشتا لە كورسییەكەى باوكى نزیك نەبۆتەوە، كوڕێكى ئارام و مەنگە؛ عاشقێكى بێزیان تا ئەو ڕادەیەى دەوروبەر بە ساویلكەى تێدەگەن. بەڵام لە ناكاو، لە بەشى دووەمى فیلمەكەدا مایكڵ دەبێتە ستەمكارێكى ئێجگار زرنگ و بە زەبروزەنگ. ئەم گۆڕانە چۆن ڕوویدا بێ ئەوەى ڕەوتى گێڕانەوەى فیلمەكە دابڕمێت؟ هەم بۆ ئەو فەلسەفانەى بڕوایان بە پچڕان و لادان و ڕێكەوتە، و هەم بۆ دەروونشیكاریش كە دژى ڕێكەوتە و لایوایە دەشێت لە هەر ساتێكدا وەحشە خەفەكراوەكانى نێو نائاگایى بەرەڵا ببن، وەها گۆڕانێك غەریب نییە.

لەمەیش زیاتر، هەر لە سەرەتاکانەوە هێنانى سێ دراگۆن بە سەرشانى “دایک!”ـیانەوەوەك میراتى بنەماڵەى تارگێرى، بۆ نێو درامەکە نانەوەى وێرانکارییەکى گەورە وەک ئەگەرێکى بەردەوام قووت دەکاتەوە. دراگۆن لە زنجیرەکەدا سیمولەیشنە دێرینە سینەمایییەکەى چەکى ئەتۆمە کە لە هەر ساتێکدا دەتوانێت ئەپۆکالیپس بخوڵقێنێت: «دراگۆنەکان هەرچییەکیان پێخۆش بێ دەیخۆن». چەکى ئەتۆم ناتوانێ جیهان بگۆڕێ، تەنیا دەتوانێت وێرانى بکات. بوونى دراگۆنەکان دەبوو هەر ئەم وێرانکارییە بخولقێنین، بە تایبەتى دواى ئەوەى لە جەنگ دژ بە سوپاى مردووەکاندا ڕۆڵێکى یەکلاکەرەوەیان نەبوو. بەم مانایە چاوەڕوانکراو بوو دراگۆنەکان ئەو قیامەتە بۆ مرۆڤ بەرپا بکەن کە دێنێریس لە زنجیرەى کۆتاییدا بەرپاى کرد؛ ئێستایش ئەتۆم وا لە دەنگۆى جەنگى سێیەمى جیهاندا، هەڕەشەى خراپتر دەكات. لەمەیش بترازێ، ئیغراى دەسەڵاتى حەوت شانشینەکە خۆى چاوەڕوانى ئەوەى لێ دەکرێت شۆڕشگێڕە گەورەکانیش بگۆڕێت بۆ سەرکردەى گەمژە. شۆڕش هەرچۆن عەقڵانى و دیسپلینکراو بێت، لە ساتى ناعەقڵانییەت پاکژ نابێتەوە و ڕەنگە کوشتنى بێ ئامانج و چێژى لەنێوبردنى لێ بکەوێتەوە.

      بەڵام لە هەموو ئەمانە گرنگتر خودى مێژوو و نەسەبى کچەى شۆڕشگێڕە لەگەڵ عینادی و کەللەڕەقییە هەرە زۆرەکەیدا بۆ وەرگرتنى دەسەڵات هەر لە بەشەكانى سەرەتاى زنجیرەكەوە. کەواتە ئەو گۆڕانکارییە زۆریش چاوەڕواننەکراو نەبوو. ئەمە دیوە کۆنزەرڤەتیڤەکەى دێنێریسە کە ژیژەک نایەوێت سەرنجى لێ بدات؛ گەرچى تەواو بابەتێكى دەروونشیكارییە، بەو پێیەى هەمان پرسى “چێژى دزراو”ە لە دەروونشیكاریدا. ئەم خواستە ئەرستۆکراسییە بۆ گرتنە دەستى دەسەڵات لە دەروونى دێنێریسدا تێکەڵ بە ویستێکى تر دەبێت کە پێشکەونخوازانە و شۆڕشگێڕانەیە: گۆڕینى دنیا. ئەو ویستەى دووەم بە ئازادکردنى سوپاى خەسێنراوان دەست پێ دەکات و دووەمجار بە ڕزگارکردنى کۆیلەکان و ئیدى بەم جۆرە. لەبەر ئەمە ژیژەک پێی وایە دێنیریس “نوێنەرى بێبەشان” و چەوسێنراوانە. کەواتە دەبوو بژى بۆ ئەوەى دواى گرتنە دەستى دەسەڵات بەردەوام بێت لە ڕزگارکردنى بێبەشانى دیکە. جا لەبەر ئەوەى بە کوشت درا، ئەوا تەنیا دەوڵەتێکى بۆیاخکراوى چاکسازیکراوى دیموكراسى بە پاشایەتى “بران” دادەمەزرێت. بەلاى منەوە ئەم خوێندنەوەیە تەنیا لە ڕووى فۆڕماڵ و گوتارەوە دروستە، واتە تەنانەت گەر دێنێریسش بژیایە و ئەو سایکۆلۆژیاى دڕندەیەشى نەدرایەتە پاڵ، ئەوا لە دوایین سنووردا تەنیا دەیتوانى دەوڵەتێکى چاکسازیکراو دابمەزرێنێتەوە، کەواتە با گریمانەى دوو گۆڕان لە سیناریۆکەدا بکەین و دیسانیش بۆچوونەکانى ژیژەک هەڵسەنگێنینەوە: یەکەمیان دێنێریس دەسەڵات دەگرێتە دەست. دووەمیان ئەوەى کە نامرێت. لە باشترین حاڵەتدا ڕووداوەکان ئاوا ڕوو دەدەن:

لە زنجیرەى کۆتاییدا دوو خواستەکەى دێنیریس لە گوتاردا دەپارێزرێن، بەڵام لەسەر ئەرزى واقیع لەیەک جودا دەبنەوە. یان دێنیرێس ئیتر شاژنێکە لەسەر تەختى ئاسنین و گۆڕینى جیهان تەنیا وێنەى باڵاکراوى ویستە مەرگدۆستەكەیەتى، یان ئەوەى دەبوو دێنێرس شۆڕشگێڕێکى ڕاستەقینە بێت و هەر لەو وەختەى زەنگەکانى شارەکە لێ درا لەسەر دراگۆنەکەى بهاتایەتە خوارەوە، ئەو کات دەبوو پەیڕەوى لە بنەماى ڕاستگۆیى بکات، ڕاستی ڕەچەڵەکى جۆن سنۆو بۆ خەڵک ئاشکرا بکات و ئیدى خەڵکى خۆیان پادشا، یان سەرۆک، یان حکوومەت بە دەنگدانێکى دیموکراسى هەڵبژێرن. ژیژەک ئەم ڕێگە دیموکراسییە ڕەت دەکاتەوە. کەواتە بە ڕاست ئەگەر شۆڕشگێڕەکان پەیڕەوى لە هەڵبژاردن ناکەن، ئەى دواى سەرکەوتنى شۆڕشەکە چیى دەکەن و چۆن دەسەڵات بەڕێوە دەبەن؟ سێ وەڵام هەیە: خاپوورکردنى دەسەڵات بە هەموو جۆرێک بێ ئەوەى هیچى لێ بمێنێتەوە، گەڕانەوە بۆ ژیان لە دۆخى سروشتیدا بە پۆزەتیڤ (ئانارشیزم) یان بە نێگەتیڤ (هۆبز). دووەم: هێشتنەوەى حکوومەتێکى ئیشرافى بۆ سەرپەرشتى ژیانى مەدەنیى خەڵک. سێیەم: دامەزراندنەوەى دەسەڵاتى دەوڵەت و سەرجەم دامەزراوە زەروورەکانی دیكە لەلایەن ڕابەرانى شۆڕشەوە و بوونى ڕابەر بە سەرۆکى دەوڵەت. کێشە تیۆرییەکانى ئەم سێ وەڵامە ئەمانەن: سەبارەت بە یەکەمیان: ناکرێت مرۆڤ لە کایۆسدا و بێ ڕێکخستنى کۆمەڵایەتى و سیاسى بژى. کێشەى وەڵامى دووەمیان ئەوەیە، (گەر بە هەڵبژاردن نەبێ) چۆن و بە چ میکانیزمێک دەزگا و دەستەى بەڕێوەبەرانى دامەزراوە گشتى و لۆکاڵییەکان دیاری دەکرێن؟ کێشەى سێیەمیان: گەر دەوڵەت وەک خۆى ترانسێندنتاڵ بمێنێتەوە و لەلایەن ڕابەرانى شۆڕشەوە بەڕێوە ببرێت، کەواتە ئەمە ماناى وایە لە باشترین حاڵەتدا (گەر دەوڵەتێکى زۆر دادپەروەریش بێ) تەنیا چاکسازییە لە دەوڵەتى پێشتردا، لە دەوڵەتێکى خراپەوە بۆ دەوڵەتێکى باشتر (نەك ژیانێكى باشتر). لەم حاڵەتەدا شۆڕش هیچ شتێکى ڕیشەیى نەگۆڕیوە. بە ڕەتکردنەوەى ئیختیارى یەکەمیان کە هەڵبژاردنى دیموکراسییە، ئەوا ڕێگەى دووەم ئەوەیە دێنیریس نەچێتە نێو خەڵک، بەڵکوو دواى لەنێوبردنى “شاژنە سێرسیى خراپەکار” بچێتە نێو قەڵاکان و لەسەر تەختى ئاسنین دابنیشێت. ئینجا لەوێوە جیهان بگۆڕێت. ئەم بژاردەیەش چەند کێشەیەکى هەیە. یەکەم، بە گوێرەى دۆلۆز وەختێ دێنیریس لەسەر تەخت دادەنیشێت، چرکەى دووەم دەست پێ دەکات کە ساتى گەڕانەوە نەزمە، بەم هۆیە ئەو چیتر شۆڕشگێڕ نییە، بەڵکوو پادشا یان سەرۆکى دەوڵەتە. ئایا پاشاکان دەتوانن شۆڕشگێڕ بن؟ مەسەلەکە ئەوەیە ژیژەک جووت ئامانجەکەى دێنێریسى خراپ، یان فۆڕماڵ داڕشتۆتەوە: بەدەستهێنانى تەختى ئاسنین و گۆڕینى جیهان. دێنێریس خۆى هەر لە زنجیرەکانى سەرەتاوە هەوڵە سەرەکییەکەى بۆ بەدەستهێنانى دەسەڵاتە، ئێستا کە لێى نزیک دەبێتەوە نایەوێت دەستبەردارى ببێت تەنانەت بۆ عەشقەکە و بۆ میراتگرى “ڕەوا”یش، بەم جۆرە تەنیا لەبەر دەسەڵاتى بنەماڵەیى ئارەزووى تەختى شاهانە دەکات و ئیدى گۆڕانى جیهان دەچێتە دواوە. بە دەربڕینێکى تر، ئەو دەیەوێت جیهان بگۆڕێت بۆ ئەوەى دەسەڵات بگرێتە دەست، نایەوێت دەسەڵات بگرێتە دەست تاوەکوو جیهان بگۆڕێت. دووەم، دێنێریس بەرلەوەى نوێنەرى بێبەشان بێت، نوێنەرى قەزێى بنەماڵەیەکى فەرمانڕەوایە کە تەختەکەیان دزاوە. مەگەر دەروونشیكاریش هەر خۆى زانستى “چێژى دزراو” نییە؟ ژیژەك دەیەوێت ئەم لایەنەى دۆزەكەى دێنیریس لەژێر لایەنى دووەمدا بشارێتەوە. دێنیریس تەنانەت ئەگەر نوێنەرى بێبەشانیش بێت، هێشتا تەنیا دەتوانێت بە ئاستى جیاوازى باش یان خراپ “نوێنەرایەتى”ـیان بکات. بێبەشان خۆیان کێن؟ کێ نوێنەرى ڕاستەقینەیانە و دواجار کێ شۆڕشگێڕى ڕاستەقینەیە؟ بەلاى منەوە کەسێکى دیکەى گرنگى نێو زنجیرەکە: “جۆن سنۆو”، هەمان ئەو کارەکتەرەى كە لە فیلمەكەدا هێندەى دێنیریس سەرەكییە و كەچى ژیژەک تەنیا یەک دێریشى لەسەر ناڵێت! کەسێک کە بەردەوام بە قووڵى دەچێتە دۆخى صیرورەکانەوە و تا کۆتایى وەک دەرکراوێک دەژى. بۆچى جۆن سنۆو نوێنەرى بێبەشانە؟ چونکە هەم ئەوەى دێنیریس دەتوانێت بە بێبەشانى بدات (ئازادى و کەمکردنەوەى چینایەتى و..) سنۆویش دەتوانێ بیکات، هەمیش دوو خاڵى بەهێزى ترى هەیە کە دێنیریس نییەتى: سنۆو خۆى بێبەش و سەرکوتکراوە، دووەم: بە کردەیى لە گۆڕینى جیهاندایە بەبێ ئەوەى چاوەڕوانى عەرشى ئاسنین بێت. کەواتە لە حزورى جۆن سنۆودا نوێنەرایەتیى دێنیریس بەتاڵ دەبێتەوە. با ئەم دووانە خاڵەى كۆتایى ڕوون بکەینەوە.

پێش هەموو شتێک “جۆن سنۆو” تا كۆتاییی فیلمەكە خۆى زۆڵێکە و بە گوێرەى هاوسەرگیرییەکى شەرعى لەدایک نەبووە، کەواتە یەکەم شتێک کە لێی بێبەشکراوە پێگەى بنەماڵە، ئیمتیازێکى تەقلدیی حوکمە. ئینجا بەو حاڵەیش چینێکى ترى نهێنى دەنیشێتە سەر ئەم دۆخە بێ ئەسڵ و فەسڵییەى و دەیکات بە کەسێکى دووجار زۆڵ، ئەویش وەختێ دەبێتە زۆڵى “نێد ستارک”، نەک باوکى ڕاستەقینەى خۆى، سنۆو دەچێتە نێو صیرورەى بوون بە زۆڵ و بوون بە کوڕى نێد ستارکەوە، ئیدى وەک زۆڵێکى بێشوناس دەژى کە بە گوێرەى یاسا و ڕێساکان بۆى نییە ببێتە میراتگرى هیچ تەختێكى پاشایەتى، چونکە ئەگەرچى دەبێتە ئەندامێکى بنەماڵەى ستارک، بەڵام بە گوێرەى یاساكانى حەوت شانشینەكە ناتوانێت نازناوى “ستارک” هەڵبگرێت. ئەم پەڵەیە هەتابێ گەورە دەبێ تاوەکوو دەگات بە دوورخستنەوەى بۆ کاسڵ بلاک و دەبێتە پاسەوانێکى ئاساییى شەو، کارێک کە تەنیا هەرچى و پەرچییەکان، زۆڵەکان، سزادراوەکان، هەڵهاتووانى جەنگ، تەمەڵ و شێتەکان، بە کورتى سەرجەم دەرکراوانى نێو کۆمەڵگە و دەزگاکانى دەوڵەت بە كردنى ناچار دەکرێن، واتە ئەوانەى کە هیچ پێگەیەکى کۆمەڵایەتییان نییە یان لێیان سەندراوەتەوە. کۆیلە ڕاستە بێبەشە، بەڵام پلەى کۆمەڵایەتی هەیە، سوپاى خەسێنراوان ڕاستە بێبەشن، بەڵام پلەى سیاسى و سەربازییان هەیە. تەنیا ئەوانەى لە کاسڵ بلاکن هیچ پێگەیەکى کۆمەڵایەتى و سیاسییان نییە، کەواتە ئەمانە بێبەشە ڕاستەقینەکانن. سنۆو وەک دەرکراوێک دەنێردرێت بۆ ئەوێ. لەوێ دەست دەکات بە گۆڕینى فەزاى کاسڵ بلاک و ئەمەیش دیوێکى شۆڕشگێڕانەى ئەوە، بۆیە بێ خواستى خۆى دەچێتە صیرورەى بەسەرکردەبوونى بێبەشانەوە. ئەو دەچێتە دەرەوەى دیوارى قەڵاى سەهۆڵین بۆ نێو خەڵكە كێوییەكان، بۆ باکورى دوور و بۆ نێو جەرگەى دەسەڵاتى پاشاى شەو، هێڵى هەڵهاتن لەنێو شانشینە ترسناکەکەیدا دەدۆزێتەوە. دەچێتە صیرورەى كێویبوونەوە وەختێک دەچێتە نێو هۆزەکانى باکوور. دەچێتە صیرورەى بە پاشابوونەوە، بۆ ماوەیەکى کەم دەبێتە پاشا، بەڵام زوو لێى دەبێتەوە و دەچێتە دۆخگۆڕکێى دیکەوە. بۆ نموونە دەبێتە ئارکیۆلۆژ و دۆزرەوە؛ ئەو ئێسکى دراگۆن لە دراگنستۆن دەدۆزێتەوە، دەبێتە داهێنەرى ماشێنى جەنگ دژ بە سوپاى مردووەکان. دەچێتە صیرورەى عەشقەوە و عاشقى دێنێریس دەبێت و لە ڕێى عەشقەوە نەریتى میراتگیرانەى دەسەڵات دەگۆڕێت. ئەو دەچێتە صیرورەى بە “دێنیرێسبوون”ـەوە وەختێ لە جەنگى مردووەکاندا دەچێتە سەر پشتى یەکێک لە دراگۆنەکانى شاژن، دڕەندەیەک کە هیچ کەسێکى تا ئەو ساتە نەیتوانیوە لێى نزیک ببێتەوە. بەم جۆرە پرسى جۆن سنۆو و دێنیرێس پرسى نێر و مێ نییە وەك دوو شوناسى جێگیر، بەڵكوو پرسى صەیرورەیە. دێنیرێس گەرچى مێینەیەكە، بەڵام تەواو هەڵگرى بەها نێرسالارییەكانە؛ بە پێچەوانەوە، سنۆو گەرچى نێرینەیەكە، بەڵام دیوێكى مێینەیى لە كەسایەتییەكەیدا هەیە كە بەرەو صەیرورە مێینەكان دەیبەن، واى لێ دەكەن بێ خواستى خۆى خەبات بۆ گۆڕینى بەهاكان بكات. بە کورتى، جۆن سنۆو بەردەوام لە خۆگۆڕکێدایە و وا خەریکە شتەکانیش دەگۆڕێت بێ ئەوەى وەک دروشم و ئامانجى زەق و ڕەق بۆ خۆى و دەوروبەر دیاری کردبن. مەسەلەکە تەنیا ئەو حیکمەتە کۆن و سوواوە نییە کە ژیژەک بە تانەوە دەینووسێت “باشترین فەرمانڕەواکان ئەوانەن کە ئارەزووى دەسەڵات ناکەن”. جۆن تەنیا بەو هۆیە فەرمانڕەوایەکى باش نییە کە “ئارەزووى ناکات” تا بە گوێرەى حیکمەتە کۆنەکە متمانەى پێ بکەین و ژیژەکیش ئەمە بە گەمژەیى تێبگات، بەڵکوو ئەوەیشە جۆن خۆى شۆڕشگێڕێکە و بگرە تاکە شۆڕشگێڕى ڕاستەقینەى نێو درامەکەیە بێ هیچ ناونیشانێك، بی ئەوەى چاوەڕێ بێت عەرشى ئاسنین بگرێتە دەستخەریکى گۆڕینى دنیایە، هەتا پێگەکەیشى بەرزتر ببێتەوە و کەرەستەى گرنگترى دەست بکەوێت زیاتر تواناى خۆى لەم پێناوەدا دەخاتەگەڕ. ئەو خۆى بە کردەیى لە گۆڕینى دنیادایە، بۆ نموونە گۆڕینى هۆزە جەمسەرنشینە باكوورییەكان بۆ بەرگریکارانى دیوارى سەهۆڵین، ئەم هۆزانەیش دەرکراوان و بێبەشانى لەمێژینەى نەزمى سیاسین کە بۆ ئەودیوى دیوارە گەورەکە دوور خراونەتەوە و خراپترین وێنەى وەحشیگەرانەیان لەسەر بەرهەمهێنراوە. لەبەر ئەمانە بە هیچ جۆرێک ناکرێت جۆن سنۆو تەنیا بکرێتە نوێنەرى “ئیرادەى مانەوە” بۆ پاراستنى ژیانى مرۆڤ لە تیاچوونى یەکجارەکى. ڕاستە ئەمە کارە مەزنەکەى ئەو بوو، بەڵام بەبێ صیرورە شۆڕشگێڕییەکانى ئەو، ئەمە کارى نەکردە بوو. بەڵام جۆن سنۆو خۆى کێێە؟ یەک تاقمى فرەیى: جۆن سنۆوى زۆڵ، گورکەکەى، هاوڕێکانى، شمشێرى ڤالێرى؛ هەر لەبەر ئەمەیش سەرکردایەتییەکەى لە ڕێگەى خوێن و ناو و یاساوە نییە؛ ئەو وەك سێر داڤۆس دەڵێت “زۆڵێكى نەفرەتى”ـیە، بێ هیچ نازناوێك، نە فالووسى خەسێنراوانە و نە ڕزگاركەرى كۆیلان، بەڵام یەك فرەیى بێڕەگە كە وەك ئاو دەجووڵێت. لە كاتێكدا دێنیرێس هەڵگرى سیفەتى خورافییەكانە: لە ئاگردا ناسووتێت (بەپێى دەروونشیكارى: چەپێنراو ناسووتێت)، خوێنى ئەژدیها لە لەشیدایە، كەسایەتى كاریزماتیك. لەبەر ئەوە گەلێك نازناوى لەیەك شاژنى ڕەها هەیە: تارگێری، خالیسى، دایکى دراگۆنەکان، ڕزگارگەرى کۆیلان، میراتگرى تەختى ئاسنین، نەسووتاو. وەك مۆریس بلانشۆ دەڵێت ئەخیل پاڵەوانە بەڵام ئاگامەنۆن پاشاى پاشایانە.

بوونبە-ژنەکان بەردەوام لە سیاسەتدا هەن، وەک چۆن بە ستانداردبوونەکان لە دەوڵەتدا هەن. ستانداردى دەسەڵات هى پیاوانە، هەر ئەوەیە کە شاژنەکە بەرجەستەى دەکاتەوە ئەو ساتەى دەوڵەتەکە دەبێت بەهى ئەو: ناکۆتا خولیاى دەسەڵات و لەم ڕێگایەوە کوشتنى خودى سیاسەت. بەڵام سنۆو لە ڕێگەى صیرورەى ژنەوە ژن دێنیتەوە نێو سیاسەت. ئەو سەرجەم ئەو سیفەتانە وەردەگرێت کە ژنى پێ دەناسرێتەوە و بە تایبەت دێنێریس، بە تەواوەتیش لەو ساتەدا دەبێتە دەنیرێس کە هەم دەردەکەوێت لە خوێنى تارگێرییەکانە و هەمیش سوارى پشتى یەکێک لە دراگۆنەکان دەبێت، ئیدى هیچ یەکێک لە توانا مرۆییەكانى دێنیرێس نامێنێت جۆن سنۆو نەیبێت، بە پێچەوانەوە شاژنى ئەفسانەیى خاوەنى هیچ یەک لە تواناکانى سنۆو نییە، چونکە نەچووەتە نێو صیرورەى بوون-بەدەرکراوى جۆن سنۆوە.

دواجار، ئەگەر پچرانێك لە بونیادى گێڕانەوەیى حیكایەتەكەدا هەبێت، ئەوا دروستكردنەوەى بنەماڵە و نەسەبە بۆ باستاردەكەى وینتەرفاڵ، بۆ جۆن سنۆو؛ ئەمەیش تەواو لە هەوڵەكەى فرۆید دەچێت لە “موسا و یەكتاپەرستى”ـدا. لەوێدا فرۆید بە دەیان گریمانە دەیەوێت نەسەبى پاشایەتیى فیرعەونى بۆ موساى بێ ئەسڵوفەسڵ دروست بكاتەوە، چونكە دەروونشیكارى هیچ شتێكى نییە دەربارەى “زۆڵێتى”، دەربارەى “بێ نەسەبى” بیڵێت؛ نەك تەنیا بە واتا كۆمەڵایەتییەكەى، بەڵكوو بە واتا سیاسییەكەیشى. بۆ ئەوەى جۆن سنۆو هەموو ئەو شتانە بكات كە كردنى، هیچ پێویستى بەوە نەبوو ئەسڵوفەسڵى هەبێت، بەڵام دروستكردنەوەى نەسەبێكى درەنگوەخت، هیچ لە صەیرورە باستاردییەكەیشى ناگۆڕێت. ئەو بە زاراوەى مۆریس بلانشۆ پاڵەوانە و پاشا نییە. بلانشۆ لە وتووێژى ناكۆتادا لایوایە پاڵەوان پێویستى بە دەستپێكردنbeginningـە، نەك بە ئەسڵorigin:

«لەنێوان ئەسڵ و دەستپێكردندا پەیوەندییەكى تاریك هەیە كە ڕێك پاڵەوان hero یارمەتیمان دەدات لێى تێبگەین. ئەسڵ دەستپێكردن نییە؛ لەنێوان ئەم دووانەدا مەودایەك و بگرە نادڵنیایییەك هەیە. ئەسڵ دژ بە ناڕوونى، دڵنیاییبەخشە، كەچى خۆیشى هەر ناڕوونە.[…] تەنانەت بە ئەسڵێكى خوداییشەوە، هەر كەسێك دەبێت وەك مرۆڤ لەدایك ببێت: ئەو چاوەڕوانكراوە، بەڵام خۆى چاوەڕوانى خۆى كردووە تا دەست پێ بكات.[…] بەر لەوەى ئەو [پاڵەوان]خۆى سەلماندبێت، هیچ شتێك ئەوى وەك منداڵێك بەوز بەرزییەوە دانەناوە؛ بە پێچەوانەوە، ئەو تەنیا زۆڵێكە بەبێ نەسەب- تەنانەت ناشەرعیبوونەكەى هانى دەدات خۆى بناسێت.[…]

سەرڕاستیى ئەو لە ویستە قارەمانانەكانیدا ئاڵۆزیى ئەو ڕوون ناكەنەوە. ئەو تەنانەت ئەگەر درۆیش نەكات، ئەوا لە لێوارى ساختەبووندایە، جەوهەرەكەى سەرلێشێوێنەرە. سادەیییەكەى، لە ڕاستیدا ساویلكەیییەكەى بەو دووڕەگییە بەتاڵ دەبێتەوە كە لە بوونیدا هەڵكۆڵراوە: بەم جۆرە ئەو بەسەر ئەسڵ و دەستپێكردندا دابەش بووە، بەسەر بوون و كردە، سیحر و هێز، هێز و سەروەرێتى، سەربڵندى و تاج، پێگە و خوێندا. نەك هەر ئەوەندە، بگرە: بەسەر وتن و كردنیشدا»³.

ئەوانەى كە زنجیرەكەیان بینیووە، دەزانن كە ئەم شرۆڤەیەى بلانشۆ بۆ پاڵەوان دەڵێى كتومت لەبەر ڕۆشناییى كەسایەتى جۆن سنۆودا نووسراوە.

كەواتە دەبوو لەنێوان دێنیریس و جۆن سنۆودا کامیان هەڵبژێردرێن؟ با بڵێین دەرهێنەر، دەنیرێس هەڵدەبژێرێت، ئەو كات دەوڵەتێكى ئۆلیگارشیى ئەفلاتوونى، دەوڵەتى ستەمكار- حەكیم [دێنیرێس-تایرۆن لانستەر] دادەمەزرا، لەمەیشدا کوشتنى جۆن سنۆو حەتمى بوو، نەک تەنیا لەبەر ئەوەى میراتگرى ڕاستەقینەى دەسەڵاتە، بەڵکوو لەبەر ئەوەى تاکە شۆڕشگێرى ڕاستەقینەى نێو شانشینەکانە؛ زنجیرەکەیش هەمان ئەنجامى کوژرانى دێنێریسى کەمێک بە جیاوازییەوە پیشان دەدا، ئەو کات ڕەنگە ژیژەک لەم مەرگە بێدەنگ بووایە بەڵام ڕانسێر دەهاتە دەنگ. کەواتە وا باشترە دەرهێنەر هیچیان هەڵنەبژێرێت و خۆى لەم تەنگژەى ئەم یان ئەوە، لە ستەمكاری و لە شۆڕشگێڕى ڕزگار بكات. ئەمە ئەو گرێكوێرەیە کە لە زنجیرەى کۆتاییدا بە شێوەیەکى هەم لاواز و هەم زیرەکانە حەل کراوە. سیناریۆ دژە شۆڕشگێڕییەکەى فیلمەکە تەنیا لەوێدا نییە دێنێریس دەکوژرێت، بەڵکوو ئەوەیشە كە جۆن سنۆو لە شۆڕشگێڕێكى دیموكراسیخوازەوە دەكرێتە بكوژى شاژنى مەعشوقەى، بەم جۆرە بوون-بە تاوانبار دوایین صیرورەى جۆن سنۆو و یەکەمین دوورخستنەوەى دەوڵەتە نوێیەکەى برانى کەم ئەندامە؛ لەم ڕێگەى ئەم “نەفی”یەوە ڕێگرى لە دروستبوونى كۆمەڵگەیەكى دیموكراسى دەكرێت؛ چونكە لە ڕێگەى جۆن سنۆوە ئەو شتە سەرپێ دەکەوت کە ژاک ڕانسێر وەک دیموکراسییەتى ڕاستەقینە پێناسەى دەکات: حوکمى ئەوانەى کە مافى حوکمکردنیان نییە، حوکمى دەرکراوان لە پێگەى کۆمەڵایەتى و سیاسى، حوکمى “بێناونیشانەکان”، هەمان دەوڵەتى ڕاستەقینەى دیموکراسیى شۆڕشگێران. بەڵام دیسان ئەمەیش دەبێت ڕەت بکرێتەوە لەبرى ئەوە دەوڵەتێكى ئۆلیگارشى بە بۆیاخى دیموكراسییەوە دابمەزرێنن كە لایەنیکەمى عەدالەتى تێدا بەرقەرار بێت، بەڵام چ جۆرە عەدالەتێک؟

سەچاوەكان:

1. بۆ وتارەكەى ژیژەك بە زمانى كوردى، كلیك لەسەر ئەم لینكە بكە:

2. بۆ وتارەكەى ژیژەك بە زمانى ئینگلیزى، كلیك لەسەر ئەم لینكەى خوارەوە بكە:

http://myheartwillgoonandsoonandsoon.blogspot.com/2019/05/slavoj-zizek-game-of-thrones-tapped.html

یاخود لە ڕێگەى سایتى ئیندیپێندنتەوە: 

3. MauriceBlanchot: The Infinite Conversation, Translated and Foreword by Susan Hanson, Theory and History of Literature, Vol. 82, University of Minnesota Press, Minneapolis and London, 1993, p. 369-370.

The post پاشایان و شۆڕشگێران appeared first on ژنەفتن.

لانی کەم لە (دۆستەیەڤسکی)یەوە تا ئەمڕۆ دوو جۆر ڕۆمان هەن: ڕۆمانی تاکدەنگ (homophony) و ڕۆمانی فرەدەنگ (polyphony). تا دەرکەوتنی چەمکی ڕۆمانی فرەدەنگ لەلایەن (میکایل باختین)ـەوە، شتێکمان نییە بە ناوی ڕۆمانی تاکدەنگ، بەڵکوو ڕۆمان ناوێکی گشتییە و هەر تێکستێک دەگرێتەوە، کە لە شێوەی گێڕانەوەدا نووسراوە و سنووری چیرۆکی درێژی تێپەڕاندووە. لەم نێوەدا (دۆنکیشۆت)ی (میگێل دی سێرڤانتس)، (سێ سوارچاکەکە)ی (ئەلیکساندەر دۆماس)، (ئۆلیڤەر تویست)ی (چارڵز دیکینز)، (مۆبی دیک)ی (هێرمان مێرڤڵ)، (تۆم سۆیەر)ی (مارک توەین) نموونەی زەقی ڕۆمانن. (باختین) لە ڕێی خوێندنەوەی ڕۆمانەکانی (دۆستەیەڤسکی)یەوە چەمکی فرەدەنگی، یان پۆلیفۆنی دادەهێنێت و خەسڵەتەکانی دەردەخات، کە دواتر ئەو چەمکە لەلایەن ڕەخنەدۆزانی دیکەوە پتر بایەخی پێ دەدرێت و زیاتری لە بارەوە دەنووسرێت. واتە ڕۆمانەکانی (دۆستەیەڤسکی) لەگەڵ ئەوەیشدا فرەدەنگن، بەڵام تا (باختین) لە ڕووی تیۆرییەوە تایبەتمەندییەکانی دەرنەخستن، هەر بە ناوە گشتییەکەی ڕۆمان دەناسرانەوە.

کاتێ ئاماژە بەم دوو جۆرە دەدەین، ئەوە هاوکات لە بیریشمانە، کە نە سنووری کۆنکریتبەندیان لە نێواندایە و نە هیچ پێوەرێکی دیاریکراویش هەیە، تا بۆ ناسینەوەیان بیخەینە کار، بەڵکوو دەکرێت بێژمار جۆری ڕۆمان هەبن، بە ڕادەیەک هەر ڕۆمانێک چەندیش سادە بێت، جۆرێکی تایبەتی تاکدەنگ لە خۆی بگرێت. هەر ڕۆماننووسێکی داهێنەریش لەسەر شێوازی خۆی ڕۆمانی فرەدەنگ دەنووسێت.

*    *    *

ڕۆمانی تاکدەنگ لە پێناوی بیرۆکەیەکی دیاریکراودا دەنووسرێت، کە هەموو توخمەکانی وەک کارەکتەر، ڕووداو، گفتوگۆ، زمان، شێوازی گێڕانەوە و ئایدیۆلۆجیا بە دەوری ئەو بیرۆکەیەدا دەخولێنەوە. ڤیبێژەر (نارەتەر)ێکی هەمووشتزان تێکڕای ئەوانە هەڵدەسووڕێنێت. بە مانایەکی دی، یەک بیرۆکەی سەرەکی هەیە و ئەو بیرۆکەیش بە ڕوونی ئاماژە بە نووسەر دەدات. واتە نووسەر بابەتێکی دیاریکراو زەق دەکاتەوە و هەر لە سەرەتاوە دەزانێت بە کوێ دەگات. بەم شێوەیە نووسین نابێتە کەناڵی بیرکردنەوەی جیاواز و بە گومان بارگاوی ناکرێت، تا هۆشیاریی نووسەر بسووتێنێت و بەردەوام هیی دیکەی لێ بەرهەم بهێنێت، بەڵکوو نەخشەڕێگەی لە بەردەمدایە و دوای دەکەوێت. لەم جۆرە ڕۆمانەدا کارەکتەری سەرەکی و ناسەرەکی هەن، تەنانەت بە شێوەی هەرەمی کارەکتەرەکان ڕیز دەکرێن. کارەکتەری یەکەم، دووەم، سێیەم، چوارەم و هتد. کارەکتەری یەکەم لە دووەم و دووەم لە سێیەم و سێیەم لە چوارەم بە گرنگتر دادەنرێت و دەنگی نووسەریش بەسەر تێکڕایاندا زاڵە، بگرە هەر خۆی تاکە دەنگی ڕۆمانەکەیە. لێرەدا زۆریی دەرکەوتنی کارەکتەر لە بەرچاو دەگیرێت، نەوەک ئەو کارەکتەرە چ جیاوازییەک دەهێنێت و چۆن کاریگەریی خۆی دەردەخات.

دەکرێت بگوترێت خەسڵەتی زەقی ڕۆمانی تاکدەنگ، دەنگی نووسەرە، کە دەستەڵاتی بێسنووری هەیە، بۆیە تێکشکاندنی ئەو دەستەڵاتە زەمینە بۆ دەرکەوتنی دەنگی کارەکتەرەکان خۆش دەکات. لەم ڕووەوە (داڤید لۆج) لەو بەشەی لە ژێر ناونیشانی (نووسەری مشەخۆر: The Intrusive Author) لە کتێبی (هونەری ڕۆمان: دەرخستنی لە تێکستی کلاسیک و مۆدێرندا)دا نووسیویەتی، دەڵێت: لە سەرەتای ئەم سەدەیەوە (مەبەستی سەدەی بیستەمە) دەنگی نووسەر بووە شتێکی نەخوازراو (disfavour)، بەوەی بانگەشەی جۆرێکی دەستەڵات دەکات، کە وەک خوداوەندێکی هەمووشتزان (a God-like omniscience) وایە، لە کاتێکدا سەردەمەکەمان، کە خاوەنی خەسڵەتی گومان و ڕێژەیییە، ناهێڵێت ئەو دەستەڵاتە بە هیچ کەسێک بدرێت، بۆیە لە ڕۆمانی مۆدێرندا دەنگی نووسەر کپ دەکرێت، بگرە بە لاوە دەنرێت.

کاتێ دەستەڵاتی ڕەها لە نووسەر دەستێنرێتەوە و بە کارەکتەرەکان دەدرێت، بێ ئەوەی یەکێکیان لەوەی دیکەی پتر بەر بکەوێت، دۆخەکەیش بە سروشتی خۆی لە تاکدەنگی(homophonic)یەوە بۆ فرەدەنگی (polyphonic) دەگۆڕێت. ئەوەی (لۆج) دەیڵێت، لە بەرهەمەکانی (دۆستەیەڤسکی)دا بە ڕوونی دەرکەوتووە و لە توێژینەوەکانی (باختین)یشدا وەک تیۆرییەکی کاریگەر دامەزراوە. 

دیارە کاتێ باسی ڕۆمانی پۆلیفۆنی لە لای (دۆستەیەڤسکی) دەکەین، ناکرێت بڵێین پێشتر بە هیچ شێوەیەک ئەو شێوازە نەبووە، بەڵکوو مەبەستمانە بڵێین لەسەر دەستی ئەودا چاکتر پێ دەگات، دەنا ڕەخنەدۆزان بۆ نموونە لە بەرهەمەکانی (ژان ژاک ڕۆسۆ)دا، کە سەدەیەک پێشتر ژیاوە، فرەدەنگی دەبینن، بە تایبەتی لە ڕۆمانی (جوولی، یان هێلۆیزی نوێدا)، کە بە شێوەی نامەئامێز (ئەپیستۆلەری) باس لە دڵدارییەکی قەدەغەکراو دەکات. ئەو شێوازەی (ڕۆسۆ)، واتە ئەوەی (هێلۆیزی نوێ)، لە سەدەی هەژدەدا کاریگەرییەکەی دەردەکەوێت. وەک (داڤید لۆج) لەو بەشەی لە ژێر ناونیشانی (ڕۆمانی نامەئامێز: The Epistolary Novel) لە هەمان کتێبی ناوبراودا نووسیویەتی، دەڵێت (ساموێل ڕیچاردسەن) هەردوو ڕۆمانی (پامیلا: ١٧٤١) و (کلاریسا: ١٧٤٧)ی پێ دەنووسێت.

*    *    *

لە ڕۆمانی فرەدەنگدا ئەو هەرەمە تێک دەشکێت، کە نووسەری ڕۆمانی تاکدەنگ خۆیی لە سەرەوەی داناوە لەوێوە هەموو توخمەکان هەڵدەسووڕێنێت. بەم شێوەیە کارەکتەرەکان ئازادن و بۆچوونی دژبەیەک دەردەبڕن. کات و شوێن دەچنە ئاستی ئاماژەوە. واتە بایەخی گەورە بە کرۆنۆتۆپ (Chronotope) دەدرێت، کە وەک (تۆدۆرۆڤ) لە کتێبی (میکایل باختین و پرینسیپی گفتوگۆ)دا دەڵێت لە لای (باختین) کرۆنۆتۆپ بریتییە لە شوێنکات و بە شێوەیەک لە شێوەکان بە تیۆریی ڕێژەییی (ئاینیشاتین) دەگاتەوە، بۆیە ئەو شۆڕشەی (دۆستەیەڤسکی) لە بواری ڕۆماندا کردوویەتی، بەو شۆڕشە بەراورد دەکات، کە (ئاینیشتاین) لە بواری فیزیادا هەڵیگیرساندووە. ئەو گرفتانەی (دۆستەیەڤسکی) ڕووبەڕوویان بووەتەوە، زۆر لەوانە ئاڵۆزترن، کە لە ڕۆمانی تاکدەنگ (homophonic)، یان ڕۆمانی مۆنۆلۆگیک (monologic)دا هەن، بەو پێیەی جیهانی (ئاینیشتاین) زۆر لە جیهانی (نیوتن) ئاڵۆزترە.

لێرەدا (تۆدۆرۆڤ) لەسەر ئەم تێگەیشتنەی (باختین)دا دەوەستێت، بەوەی ڕۆمانی فرەدەنگ هیی دنیایەکی جیاوازترە لەو دنیایەی ڕۆمانی تاکدەنگ. دەکرێت بڵێین ئەو گرفتانەی ڕۆماننووسانی وەک (ڤێرجینا ولف)، (جیمس جۆیس)، (مارسێل پرۆست)، (ولیام فۆکنەر)، (فرانز کافکا) و دواتریش (ئالان ڕۆب گرێ)، (ئایرێس مەردۆک)، (گوینتەر گراس)، (ئومبێرتۆ ئیکۆ)، (مێلان کۆندێرا) و زۆری دیکە ڕووبەڕووی بوونەتەوە، ئاڵۆزترن لەوانەی (دیکینز)، (بەلزاک)، (ڤیکتۆر هیگۆ) و ئەوانەی دی مامەڵەیان لەگەڵدا کردوون، بۆیە دەبینین شێوازی دەربڕین و تەکنیکەکانی گێڕانەوە گۆڕانی گەورەیان بەسەردا هاتوون. زمانیش ئاستێکی دیکەی هەیە، چونکێ بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی دنیایەکی هەمەڕەنگ و هەمەئاڕاستە، زمان بەردەوام پێویستی بە هێزی دیکە هەیە. وەک (تۆدۆرۆڤ) لە کتێبی ناوبراودا پێی وایە ئەو بایەخی تایبەتی بە زمان داوە، کە ئەو بایەخە گۆکردن(utterance)یش دەگرێتەوە. واتە گۆکردنی مرۆڤانە لە لایەک بەرهەمی کارلێکی زمانە و لە لایەکی دی ڕایەڵی ئەو گۆکردنە (context of the utterance) بۆ مێژوو دەگەڕێتەوە. لە گۆکردندا گفتوگۆگەرایی (dialogism) دێتە کایەوە. بە مانایەکی دی، دەقئاوێزان (Intertextual) بەرهەمی ئەو گۆکردنەیە. سەرجەم شتەکان ناویان هەیە و هیچ وشەیەک نییە، بە کار نەهێنرێت. هەر چەمکێک چ بە مەبەست و چ بێمەبەست بریتییە لە گفتوگۆ لەگەڵ چەمکەکانی پێشوودا، کە بە هەمان بابەتەوە پێوەستن. هەروەها لەگەڵ ئەو چەمکانەی لە دوای دێن، یان پێشبینی کراون. وەک گوترا لایەنێکی ئەو گۆکردنە بۆ مێژوو دەگەڕێتەوە. واتە مێژوو دەردەبڕێت.

بەم پێیە هەر دەنگێک کاتێ لەلایەن خەڵکەوە گۆ دەکرێت، چ بە دەم و چ بە نووسین، لە توانایدایە ڕۆ بچێتە ناو قووڵاییی کۆمەڵگە و لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا بەر دەنگەکانی تر بکەوێت، کە لێرەدا جیاوازی و هەمەڕەنگی دێنە کایەوە. لەبەر ئەوەیشە ڕۆمان لە لای باختین دەبێتە شێوەیەک لە شێوەکانی ئەنترۆپۆلۆجیا. بوونی مرۆڤ بوونێکە لە گۆڕاندایە. واتە خەسڵەتی هەمەڕەنگی (heterogeneous)ی هەیە و ناکرێت کورت بکرێتەوە، بەڵکوو ئەو بوونە تەنیا لە دۆخی گفتوگۆدا بەرجەستەیە. لە گفتوگۆدا بوون دەردەکەوێت و لە بووندا ئەوەی تر دەدۆزرێتەوە، بەو مانایەی تا ئەو ساتەی گفتوگۆ بەردەوام ببێت، بوونی مرۆڤ پتر دەچیتە ئاستی جیاوازی و هەمەڕەنگییەوە.

ئەگەر ڕۆمانی فرەدەنگ لە لای (باختین) پشت بە گۆکردن دەبەستێت، ئەوە ئەو گۆکردنە کاتێ کاریگەریی هەیە، کە کارەکتەرەکان ئازادن و نووسەر سەرکوتیان ناکات. واتە ئەو گۆکردنە هیی کەسی سەربەخۆیە و بیرۆکەی جیاوازی لێ بار کراوە، بەو مانایەی ئەو جیاوازییانە بەر یەک دەکەون و شتی نوێ بە دەستەوە دەدەن، کە زمان توانای هەیە بە وردی ململانێی کۆمەڵایەتی دەرببڕێت و هەموو ئەو گۆڕانکارییانە دەربخات، کۆمەڵگە پێیاندا تێدەپەڕێت. وەک گوترا گفتوگۆ بەرهەمی ئەو گۆکردنەیە و تێیدا مرۆڤ نەک تەنیا جەستەی، بەڵکوو ڕۆحیشی بە کار دەهێنێت. زوبان، لێو، چاو، دەستەکان و ئەوانەی دیکەیش لەو پرۆسێسەدا بەشدار دەبن. پرسیاریش هەر لێرەدا دێتە کایەوە. مادام هەر کەسێک بۆچوونی جیاوازی هەیە، ئەوە لە ڕێی ئەو گفتوگۆیەوە دەیانخاتە ڕوو، بەو مەبەستەی لەوانەی دیکە بگات. بە مانایەکی دی، گفتوگۆ بزوێنەری پرسیارە، کە لە ڕێی پرسیارەوە هەم ئەو ئاسمان (سپەیس)ـە گەورەتر دەبێت و هەم زمانی دەربڕینی کارەکتەرەکان پتر قووڵ دەبێتەوە.

*    *    *

ڕۆمان بەوەدا خاوەنی خەسڵەتی شلکی(flexibility)یە، توانیویەتی لەگەڵ سەرجەم بوارەکانی فەلسەفە، سایکۆلۆجیا، سۆسیۆلۆجیا، ئەنترۆپۆلۆجیا و هیی دیکەدا بکەوێتە گفتوگۆوە و لەگەڵ بوارەکانی وەک شیعر، شانۆ، هونەری شێوەکاری، میوزیک، میتۆلۆژیا و ئەوانەی دیکەیشدا پێوەندی ببەستێت، بە ڕادەیەک هەم شوێنی هەموویان لە لای خۆی بکاتەوە و هەم لە لای سەرجەمیشیان شوێنی پێ بدرێت. ئەو فرەدەنگییە بەرهەمی ئەو شلکییەیەتی. بەم شێوەیە ڕەخنەدۆزان لە ڕێی چەمکەکانی وەک دەقئاوێزان (ئەنتەرتێکستواڵیتی)، کەرنەڤاڵ، کرۆنۆتۆپ، ئاسمان، پارۆدی، شێوازگەرایی (Stylisation)، لەتلەتی (Fragmentation)، فرەڕەگی (Hybridization) و هیی دیکەوە ڕۆمانی فرەدەنگی دەناسنەوە و ئاستەکانی لێک دەدەنەوە.

ئاڕاستە فیکری و فەلسەفییەکان بە تایبەت لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەمەوە ڕێگەخۆشکەر بوون بۆ لەدایکبوونی ئەدەبی فرەدەنگ، کە بەرهەمەکانی هەر یەک لە (کارل مارکس)، (فرێردریک نیتشە)، (سیگمۆند فرۆید) و دواتر (هێنری برگسۆن)، (مارتین هایدیگەر)، (گاستۆن باشولار) و ئەوانەی دیکە لەو فرەیییەدا بەشدارن. بۆ نموونە کاریگەریی فەلسەفەی (نیتشە) بەسەر ڕۆمانی فردەنگەوە بە ڕوونی دیارە، کە من خۆم لەو گفتوگۆیەی (شاخەوان سدیق) لەگەڵیدا کردووم و لە ژێر ناونیشانی (ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ)دا چاپ کراوە، فرەدەنگیم بۆ ئەوێ گەڕاندووەتەوە، بەوەی ڕەخنەی دڵڕەقانەی ئەو فیلۆسۆفە لە مێتافیزیکا، وای کردووە چەمکەکان تێک بشکێن و هەر یەکەی کۆمەڵێک ئاڕاستەی دیکەی لێ ببنەوە. بە مانایەکی دی،  چەمکی هەڵگێڕانەوەی بەها (Transvaluation) بەر لە هەرچی وەستانەوەیە لە ئاستی حەقیقەتدا. کاتێ حەقیقەت تێک دەشكێت، ژیان بە فرەوانییەکەی دەردەکەوێت. کتێبی (جینیالۆجیای ڕەوشت: On the Genealogy of Morality) سێ ساڵ بەر لە دەستپێکی سەدەی بیستەمدا چاپ کراوە و تێیدا ڕەخنە لە سیستەمی ڕەوشتی باو دەگرێت، کە نەک هەر لە وەهمدا نغرۆ بووە، بەڵکوو شێواوە و لە بنەمای ڕە‌سەنی خۆی دوور خراوەتەوە. لەم ڕووەوە دەنووسێت: ئێمە پێویستمان بە ڕەخنەی بەهاکانی ڕەوشت(moral values)ـە و بەر لە هەر شتێکیش پێویستە لێیان بکۆڵینەوە. ئەمەیش ئەوە دەخوازێت لەو هەلومەرج و بارودۆخانە بگەین، کە تێیاندا گەورە بوون. واتە جینیالۆجیا پرسیارە لە خودی بەها، کە لەو ڕێیەوە نەک خۆی، بەڵکوو ئەوانەیش تێک دەشکێنرێن، کە ڕایان گرتووە و هێشتوویانەتەوە.لە پارچەی (٦٢)ی کتێبی (زانستی هۆژی) لە ژێر ناونیشانی (ئەوەیە مرۆڤ: Ecce Homo)دا دەنووسێت: (بەڵێ، من دەزانم لە کوێوە هاتووم. هەمیشە وەک بڵێسە تینووم. خۆم دەخۆمەوە و دەدرەوشێمەوە. ڕووناک دەبێتەوە، هەر شتێ دەیهێنمە بەر چاو. ئەوەی جێی دەهێڵم، خۆڵەمێشە. من هەر بە دڵنیایی بڵێسەم). واتە مرۆڤی یاخی، کە لە لای ئەو بە مرۆڤی باڵا ناسراوە، لە ڕێی ئەو بەها ساختانەوە خۆی نابینێت، بەڵکوو وەک بڵێسەی ئاگر وایە، کە خۆراکی خۆی لە خودی خۆی وەردەگرێت و هەر بەوەیش دەدرەوشێتەوە. بەردەوامە و ئامانجی دیاریکراوی نییە.

*    *    *

پێوەری بەها بەو دابەشکارییەوە پێوەستە، کە دنیا دەکاتە بەشی چاکە و بەشی خراپە، جوان و ناشیرین، بەرز و نزم… هتد. لێرەدا ڕەوشت، دابونەریت، ئایین و شتی دیکە ڕۆڵ لەو دابەشکاری و دامەزراندنی ئەو هەرەمەدا دەبینن. جینیالۆجیا، کە هەم ڕەخنەیە و هەم لێکدانەوەی ئۆنتۆلۆجی، ئەو دابەشکارییە تێک دەشکێنێت و بەهاکان بە شێوەی دیکەی جیاواز ڕێک دەخاتەوە. بە مانایەکی دی، لە ڕێی ڕەخنەوە ماسکەکان، وەهمەکان و چینە پیرۆزەکان لا دەدرێن و بنەماکانی ئەو بەهایانە دەدۆزرێنەوە، کە ئەو پرۆسێسە بە سروشتی خۆی کرانەوەیییە. لێرەوەیە ئەو زمانەی بە جینیالۆجیاوە پێوەستە، زمانێکی ترازاوە و حەقیقەتی ناسراوی شتەکان دەرنابڕێت، بەڵکوو بەو هێزەی هەیەتی، حەقیقەتەکان تێک دەشکێنێت، تا لە ڕێی ئاماژەوە بدوێت، کە ناکرێت لە شتی دیاریکراودا بەرجەستەی بکەین.

چەمکی (مەرگی خوداوەند)یش هەر لەمەوە چاو هەڵدێنێت، کە مەبەست لەو خوداوەندە نییە، لە خەیاڵی مرۆڤی باوەڕداردایە، بەڵکوو زۆر لەوە فرەوانترە، بە ڕادەیەک ئەو مەرگە لە بەردەوامیی خۆی نەکەوتووە. وەک (جیل دولووز) لە کتێبی (نیتشە و فەلسەفە)دا پێی وایە {مەرگی خواوەند، یاخود (خوداوەند مرد) بابەتێکی تیۆری نییە، بەڵکوو بابەتێکی درامیی (dramatic proposition)ـە زۆر بە چاکی، بگرە فرەیییە، بەوەی ناکرێت خوداوەند بکرێتە ئامانجی زانینێکی پێکەوەبەستراو (synthetic knowledge)، ئەگەر مەرگی تێ نەئاخنرێت. کاتێ خوداوەند دەمرێت، هەمیشە کۆمەڵێک جۆری مردنیش دەمرن}، کە ئەو گوتەیەی دوایییانی لە کتێبی (زەردەشت ئاوا دوا)وە وەرگرتووە: (When gods die, they always die many sorts of death). کۆمەڵێک مردن دەمرن و لە بەرانبەردا کۆمەڵێک ژیان لە دایک دەبن. مەرگی خوداوەند واتە مەرگی هەموو ئەو بەهایانەی پێوەی پێوەست بوون. بەکورتی مەرگی ڕەوشتی کریستیانیتییە، کە بە داخراوی و سنوورداری دەناسرێنەوە، تا لەوێوە ئەو بەهایانە لە دایک ببن، توانای بەردەوامی و نوێبوونەوەیان هەیە. ئەو بیرۆکەیە دەبێتە پرۆبلەماتیکێکی گەورەی فەلسەفی و بە مێژووی فیکردا تێدەپەڕێت، کە ئەدەب و هونەریش دەگرێتەوە. (مارتین هایدیگەر) دەیباتە ناو مێتافیزیکا و مەرگی کات ڕادەگەیەنێت. (مێشێل فۆکۆ) مەرگی مرۆڤ، (ڕۆڵان بارت) مەرگی نووسەر و(جاک دێریدا) مەرگی قسە. (واڵتەر بینیامێن)یش هەر زوو جاڕی مەرگی هونەری سەردەمی عەقڵی ئامێرگەرای دا. ڕێبازە هونەری و ئەدەبییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە، لە دادائی و سوریالییەوە تا ئەمڕۆ مەرگی ئەو شێوازە ڕاستەوخۆیەیان ڕاگەیاند، کە تێیدا زمان یەکسان دەکرا بە شت، تا ئاماژەکان لە دایک ببن و لەمەوە هیچ تێگەیشتنێک نەتوانێت ماناکان بخاتە ناو چوارچێوەوە. لە لایەکی دیکەوە (مەرگی خوداوەند) مەرگی سێنترالیزمیشە، کە لەسەر دوالیزمەکاندا خۆی جێگیر کردووە، بەو مانایەی نموونەیەکی باڵا و سەرەکی هەیە، کە تێکڕای زانین و چالاکییەکان بە دەوریدا دەخولێنەوە. ئەو نموونە باڵایە وەک هێزێکی مێتافیزیکی مەبەستیەتی زمان سنووردار بکات و ماناکان بخاتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. بەم شێوەیە زمان تەنیا ئەوە دەردەبڕێت، کە ئەو نموونە باڵایە دەیەوێت. لێرەدا نووسەر ڕۆڵی بانگخوازی ئایینی (preacher) دەبینێت و ئەرکی خوێنەر تەنیا وەرگرتنی ئەو پەیامانەیە، لە دەمی ئەو بانگخوازەوە دەردەچن. لێی تێدەگات، چونکێ زانراون و پێشتر بیستوونی. دەکرێت بگوترێت زمان زیندانێکە و تێیدا ماناکان بەپێی یاساکانی خۆی هەڵدەسووڕێنێت، لە کاتێکدا بە شکاندنی زیندانەکە، ماناکان ئازاد دەبن و لێکدانەوەی جیاوازجیاواز هەڵدەگرن. ئەو تێگەیشتنە هێزێکی گەورە بە ئەدەب و هونەر دەبەخشێت و تەقینەوەی گەورەیان تێدا بەرپا دەکات، وەک چۆن خودی فەلسەفە وزەیەکی لەبننەهاتوو لە ئەدەب و هونەر وەردەگرێت، بە ڕادەیەک سنووری نێوانیان کاڵ بووەتەوە. ئەمڕۆ هەر ڕۆماننووسێکی داهێنەر فیلۆسۆفێک و هەر فیلۆسۆفێکیش ڕۆماننووسێکی فرەدەنگە. (کامۆ)، (ئایرێس مەردۆک)، (ئۆمبێرتۆ ئیکۆ)، (مێلان کۆندێرا) و زۆری دیکە بەو ئەندازەیەی ڕۆماننووسن، فیلۆسۆفیشن.

زمان زیندانێکە و تێیدا ماناکان بەپێی یاساکانی خۆی هەڵدەسووڕێنێت، لە کاتێکدا بە شکاندنی زیندانەکە، ماناکان ئازاد دەبن و لێکدانەوەی جیاوازجیاواز هەڵدەگرن

بایەخی جەستەیش هەر لە تێکشکاندنی ئەو سێترالیتییەدا خۆی دەسەپێنێت، کە پێشتر بە هۆی میراتی (پلاتۆ) و (دێکارت)ـەوە بە لاوە نرابوو. لە لای ئەو بە هێزێکی گەورەوە دەردەکەوێتەوە. دواتر (مۆریس مێرلۆپۆنتی) و (فۆکۆ)یش بە شێوازی خۆیان ڕووبەڕووی ئەو چەمکە دەبنەوە، بگرە دەبێتە بابەتێکی گرنگی فەلسەفی و لە ئەدەب و هونەری ئەو چەند دەیەی ڕابردوو بە ئێستایشەوە شوێنی گرنگ دەگرێت. بایەخی (نیتشە) بە جەستە و بە هونەری سەمای ئەو جەستەیە، کردنەوەی دەنگەکانی ئەو جەستەیەیە وەک لە زمانی (زەردەشت)ـەوە دەریدەبڕێت: (جەستە بریتییە لە کۆمەڵێک ئامێری هاوبەشی عەقڵ. بۆ ئەوەی باوەڕی پێ بهێنم، پێویستە سەماکەر بێت). جەستەی سەماکەر جەستەیەکی ئازادە و توانای بەرهەمهێنانی ئاماژەی جیاوازجیاوازی هەیە، کە دەستەڵاتی هیچ تیۆرییەک ناتوانێت سنوورداری بکات و چوارچێوەی بۆ دابڕێژێت. بە مانایەکی دی، جەستەی بەهێز توانای بەرگریی هەیە و ڕێ نادات کورت بکرێتەوە.

 (نیتشە) تێکڕای ئەو تێگەیشتنانە قڵپ دەکاتەوە، کە پێشتر لەبارەی جەستەوە خرابوونە ڕوو، تا ئەو چەمکە لە ژێر دەستەڵاتی مەعریفەی زانستیدا دەربهێنێت و بە ژیانەوە گرێی بداتەوە، کە بەوەدا ژیان هەمەڕەنگ و هەمەئاڕاستەیە، جەستە دەبێتە کۆمەڵێک کەناڵی دەربڕین.

*    *    *

دەکرێت تێکڕای فەلسەفەی (نیتشە) لە کرانەوەییدا بەرجەستە بکەین، بەوەی ڕەخنەی ئەو لە مێتافیزیکا تەنیا کۆمەڵێک چەمکی وەک حەقیقەت، جەستە، مۆراڵ، بەها، زمان، کات و هیی دیکە ناگرێتەوە، بەڵکوو سەرجەم فەلسەفە لە (سۆکرات)ـەوە بۆ (دێکارت) و لەوێوە تا (کانت)، (هیگڵ) و ئەوانەی تر دەکەونە بەر زەبری ئەو ڕەخنەیە و تێک دەشکێنرێن، کە تێکشکاندن لە فەلسەفەدا هاوواتای کرانەوەیە. مێژووی فەلسەفە بریتییە لە پرۆسێسی تێکشکان و کرانەوە. لە ژێر زەبری ئەو ڕەخنەیەدا چەمکە جیاوازەکانی وەک مرۆڤی باڵا، گەڕانەوەی هەمیشەیی، نیهلیزم، ویستی هێز، ئێرەیی، هزری مێگەل (herd mentality) و زۆری دیکە ڕەوتی فەلسەفەیان گۆڕی و دەیان کەناڵی دیکەیان کردەوە، کە ئەدەب بە گشتی و ڕۆمان بە تایبەتی لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییانەدا توانیویەتی گفتوگۆی کاریگەر دابمەزرێنێت.

ئەو ڕەخنەیەی (نیتشە) لە سەدەی بیستەمدا ئاڕاستەی جۆراوجۆری لێ دەبنەوە، کە هەر یەک لە فیلۆسۆفانی وەک (هایدیگەر)، (ئادۆرنۆ)، (فۆکۆ)، (دولووز)، (دێریدا)، (لیوتار) و زۆری تر فەلسەفەی جیاوازیی خۆیان دادەمەزرێنن. بەم شێوەیە (فەلسەفەی جیاوازی) دەبێتە ناونیشانێکی فرەوان بۆ سەرجەم ئەو فەلسەفانەی ڕەخنە لە دۆخی مۆدێرنیتی دەگرن و تا ئەمڕۆ درێژەی هەیە. دەرکەوتنی چەمکی (جیاوازی) بە هۆی ڕەخنەگرتن لە چەمکی (شوناس)ـەوە سەری هەڵدا، کە ئەوەیان ناوەرۆکی مۆدێرنیتییە. ئەدەب بە گشتی و ڕۆمانی فرەدەنگ بە تایبەتی توانیویەتی هاوئاهەنگی لەگەڵ هەموو ئەوانەدا بکات و ئەو هەرەمە تێک بشکێنێت، کە ڕۆماننووسی تاکدەنگ پەنای بۆ بردووە. بەوەدا ڕۆمانی فرەدەنگ ڕەگی لەناو هەموو کایەکاندا هەیە، بەرگەی ئەو هێزە دەرەکییانە دەگرێت، کە مەبەستیانە بیخەنە چوارچێوەوە و لە یەک گۆشەنیگاوە بیخوێننەوە. بە مانایەکی دی، لە ڕۆمانی فرەدەنگدا هەرەم ون دەبێت.

ئەو هەرەمە بەپێی پرینسیپی پێوەری بەهاکان دامەزراوە، کە دوالیزمی چاکە و خراپە نەخشاندوویەتی. چی پەسەندە و چی ناپەسەند؟ کارەکتەری چاکەخواز لایەنگری چاکە و کارەکتەری خراپەکار نوێنەری بەها ناپەسەندەکانە، کە وەک گوترا کاتێ ئەو بەهایانە جینیالۆجیایان بۆ دەکرێت، خودی هەرەمەکە هەرەس دێنێت، تا بە شێوەیەکی جیاواز ڕێک بخرێتەوە. لەمەوە چاکە چاکە و خراپە خراپە نییە. وەک گوترا ئەو کرانەوەیییەی (نیتشە) لە فیکری دوای خۆیدا کاریگەریی گەورەی دەبێت، کە ڕۆمانی فرەدەنگ تێیدا گەشەی کردووە. بۆ نموونە لە لای (فۆکۆ) چەمکی ئارکیۆلۆجیا دەردەکەوێت، کە ڕستەی (ئارکیۆلۆجیایەکی زانستە مرۆیییەکان: An archaeology of the human sciences) وەک ناونیشانێکی لۆکاڵی بۆ کتێبی (وشەکان و شتەکان) دادەنێت و لێیەوە بە شێوەیەکی دیکەی جیاواز چەمکگەلی وەک (شێتی)، (سێکسواڵیتی)، (زمان)، (مەرگ)، (ئەشکەنجە)، (زیندان) و زۆری دیکە دەخوێنێتەوە. پێی وایە لە سەدەی نۆزدەوە پێوەر لە ڕێی دەستەڵاتە وردەکانەوە خرایە گەڕ، بەو مانایەی وەک شێوەیەکی چاودێری خۆی سەپاند. واتە خرایە ناو چوارچێوەی پەروەردەی کۆمەڵایەتییەوە، تا جەستە ملکەچی دامودەستگەکان بکات، کە لێرەدا پاداشت و سزا دەرکەوتن. ئەگەر لە کۆمەڵگە کلاسیکییەکاندا یاسا ئەو پاداشت و سزایەی جێبەجێ دەکرد، ئەوە لە کۆمەڵگە مۆدێرنەکاندا پێوەری بەهاکان شوێنی ئەو یاسایە دەگرێتەوە، بەوەی چی لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا ڕێی پێ دراوە و چی قەدەغەیە. لەمەوە بەو دوالیزمی (چاکە و خراپە)یە هەموو کردار و هەڵسوکەوتێکیان لێک دەدرێتەوە. چی ئەمیانە و چی ئەویان؟ کامیان پەسەند و کامیان ناپەسەندە؟ یاسای نووسراو دەتوانێت ئەوانە سزا بدات، کە بەپێی فڵان بەند لایان داوە، بەڵام هەرچی پێوەری بەهاکانە، ڕۆ دەچێتە ناو وردەکارییەکانی تاک و مەبەستیەتی بوونی داگیر بکات. لەمەوە ئەو پێوەرە دەچێتە ناو دامودەستگەی زانین (مەعریفی)ییەوە، کە ئەرکی ئەو دامودەستگایانە بریتییە لە برەودان بەو بەهایانە و بە حەقیقەتەوە پێوەستیان دەکەن، تا لەو ڕێیەوە هەر شتێکی دیکەی لەو پێوەرە جیاوازە، بدەنە دواوە. واتە ئەو پێوەرە شوناس دروست دەکات و ئەو شوناسە بۆ سەرکوت دەخرێتە گەڕ.

*    *    *

ڕۆمانی فرەدەنگ لەناو ئەو ئەتمۆسفێرەدا ڕووبەڕووی ئەو پێوەرانە دەبێتەوە، کە بۆ بەهاکان دانراون. بەوەدا توانای داهێنانی ڕێگە و تەکنیکی نوێی هەیە، ئەوە هەڵکۆڵین بۆ ئەو بەهایانە دەکات و ئاستە شاراوەکانیان دەردەخات، بە ڕادەیەک ئەوەی دەردەخرێت ئاستی ترازاوی بەهاکانە، نەوەک ئاستە زانراوەکانیان. لەم نێوەدا دەنگی جۆراوجۆر و ئاڕاستەی جۆراوجۆر لە بونیادی ڕۆماندا دەردەکەون. بەم شێوەیە ڤیبێژەری هەمووشتزان بە سروشتی خۆی گوم دەبێت، کە کۆڵەگەی پشتی ڕۆمانی تاکدەنگە، بگرە وەک گوترا خواوەندیەتی، چونکە سەرچاوەکانی زانیاری گۆڕاون. وەک (جیل دۆلۆز)  لە هەمان کتێبی ناوبراودا دەڵێت (نیتشە) لەسەر شێوازی (فرۆید) پێی وایە {هۆشیاری ناوچەی من (ئیگۆ) دەگرێتەوە، کە دنیای دەرەوە کاریگەریی لەسەر دادەنێت}. بەم شێوەیە هەر کارەکتەرێک خاوەنی (من)ی خۆیەتی و ئەو سێنتراڵیتییە کاریگەریی نامێنێت. لەمەیشەوە نووسەری تاکدەنگ، کە شوێنی خوداوەندی گرتووەتەوە، دەمرێت و ژیان بە کارەکتەرە جیاوازەکان دەبەخشرێت. مردنی نووسەری تاکدەنگ، واتە مەرگی بەها و ڕەوشتە باوەکان، تا کارەکتەرە جیاوازەکان بە ڕەوشتی جیاواز و بەهای جیاوازەوە شوێنی بگرنەوە. هەر لێرەوە لایەنی ڕۆحی ئەو بایەخەی نامێنێت، مادام کارەکتەر لە ڕێی جەستەیەوە پێوەندی بە واقیعەوە دەکات، بگرە جەستە دەبێتە زمانی کارەکتەر. وەک پێشتر گوترا جەستە ڕێ نادات کورتی بکەنەوە، بۆیە جەستەی ڕۆمانی فرەدەنگ بەرەو نەزانراو ئاڕاستەیە و ژیان بە فرەوانییەکەی دەردەبڕێت، نەوەک شتێکی زانراوی دیاریکراو، تا کورت بکرێتەوە.

هەموو ئەو تەکنیک و فێڵانەی ڕۆمان لە (جۆیس)ـەوە تا ئەمڕۆ دایهێناون، بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پێوەری بەها بووە، کە ئەوانە وایان کردووە زمان فرەڕەهەند، بگرە ئاڵۆز ببێت و بە ئاسانی خۆی بە دەستەوە نەدات.

ئاڕاستەی (نیتشە) و هیی ئەوانەی تریش وایان کرد ئەدەب بە گشتی و ڕۆمان بە تایبەتی پشت لە ڕاستەوخۆیی بکات و بەرەو نەزانراو مل بنێت، بێ ئەوەی هیچ ئامانجێکی دیاریکراوی هەبێت، کە هەر لێرەدا وێنە شوێنی وشەی گرتەوە. واتە بۆ لێکدانەوەی تێکستی ڕۆمانی فرەدەنگ، ناکرێت وشەیەک بگرین، تا جارێک لەگەڵ وشەکانی بەردەمی و جارێک لەگەڵ ئەوانەی دواوەیدا پێوەستی بکەین، بەو مەبەستەی مانایەکی دیاریکراوی لێ پێک بهێنین، بەڵکوو وێنەکان هەن، کە ناتەواو و تێکشکاون، بە ڕادەیەک هەر خوێنەرێک دەتوانێت لەسەر شێوازی خۆی پێکیان ببەستێتەوە. ڕاستییەکەی چەمکی خوێنەر بە مانا جیاوازەکانیەوە لێرەدا لە دایک بووە و پێ گەیشتووە، کە لەم شەشت حەفتا ساڵەی ڕابردوودا کۆمەڵێک تیۆریستی داهێنەر کاریان لەسەر کردووە و لە کرانەوەییی ڕۆماندا ڕۆڵی گرنگیان بینیوە. دەکرێت بگوترێت خودی ئەو تێکستە ڕێگرە لەوەی خوێنەر بە شێوەی ڕاستەوخۆ بیخوێنێتەوە و مانای ئامادەکراوی لێ وەربگرێت. ئایا بۆ نموونە بەرهەمەکانی (جیمس جۆیس) ڕێی خوێنەر دەدەن بە شێوازی وشەبەوشە بیانخوێنێتەوە و تێیاندا ئەو مانا زانراوەی بە دوایاندا دەگەڕێت، بدۆزێتەوە؟ هەمان شت بۆ ڕۆمانەکانی (ئەندرێ جید)، (ئەلبێر کامۆ)، (کامیلۆ خۆزیە تێلا)،  (خۆزیە سەراماگوای)، (تۆنی مۆریسۆن) و زۆری دیکەیش دروستە. هەموو ئەو تەکنیک و فێڵانەی ڕۆمان لە (جۆیس)ـەوە تا ئەمڕۆ دایهێناون، بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پێوەری بەها بووە، کە ئەوانە وایان کردووە زمان فرەڕەهەند، بگرە ئاڵۆز ببێت و بە ئاسانی خۆی بە دەستەوە نەدات.

ئەگەر ڕەخنەدۆزان ڕۆمانی پۆستمۆدێرن، یان ڕۆمانی فرەدەنگ بە پەشێوی (Turbulent) ناو دەبەن، مەبەستیان ئەوەیە لە کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاواز پێک هاتووە و ناکرێت گرێچنێک پێکەوەیان گرێ بدات. ئەو پەشێوییە بەرهەمی ئەو گومان و دڵەڕاوکێیەی مرۆڤی ئەمڕۆیە، کە لە جیهانێکی هەمەئاڕاستەدا دەژی و ڕووبەڕووی گرفتە ئاڵۆزەکان دەبێتەوە، بە ڕادەیەک زیاتر لە ڕەهەندێکی هەیە. هیچ ئاڕاستەیەک، هیچ هێڵێک، هیچ بیرۆکەیەک و هیچ وێنەیەک ناتوانێت لەناو ئەو پەشێوییەدا بە زەقی دەربکەوێت و ئەوانەی دیکە بسڕێتەوە، بەڵکوو بە پێچەوانەوە هەر ئاڕاستەیەک گومان دەخاتە ئاڕاستەیەکی دیکەوە، هەر هێڵێک هێڵێکی دیکە تێک دەشکێنێت، هەر بیرۆکەیەک بیرۆکەیەکی دیکە ناتەواو پێشان دەدات و هەر وێنەیەک وێنەیەکی دیکە لەتلەت دەکات. بەم شێوەیە ڕۆمانی فرەدەنگ، فرەڕەنگ، فرەئاڕاستە، فرەوێنە و فرەڕوو کورت ناکرێتەوە. کام ئاڕاستەیە، کام هێڵە، کام بیرۆکەیە، کام وێنەیە کورت بکرێتەوە؟ وەک (داڤید لۆج) لە کتێبی ناوبراودا جەخت لەسەر هێزی ڕۆمان دەکاتەوە لە ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ حوکمی مێژوودا.

*    *    *

کورتکردنەوە تایبەتە بە ڕۆمانی تاکدەنگ، کە جۆرێکی سادەیە. بە زمانی ڕاستەوخۆ نووسراوە و تێیدا هۆشیاریی نووسەر لەسەر هێڵێکی ڕاستدا بە هۆشیاریی خوێنەر دەگاتەوە. بەهاکان هەڵکۆڵینیان بۆ نەکراوە، بەڵکوو بە هەمان قاڵب داڕێژراونەتەوە، چینەکانی سەریان لا نەدراون و دەستەڵاتەکانیان پارێزراون. خوێنەر بە ئاسانی دەیانناسێتەوە، بەوەی لەگەڵیان گەورە بووە و هێندەی نووسەریان لە بارەوە دەزانێت، بۆیە هەم دەتوانێت کورتیان بکاتەوە و هەم گوتەیان لێ وەربگرێت، کە ئەگەر بە دیدی ڕەخنەیییانە هەر کام لەو گوتانە بخوێنیتەوە، وەک پێشتر گوتوومە و کردوومە، لە سادەیی و ڕووکەشی بەولاوە، هیچی دی نابینیت. هەر لەبەر ئەوەیشە ئەو جەماوەرە لێیان تێگەیشتووە و هێندە پێیان سەرسامە. ئەمڕۆ ڕۆمانەکە دەرچووەوە و سبەی کورت کراوەتەوە، دەیان گوتەی لێ وەرگیراون و بێژمار خەڵک سەرسامییان لە ئاستدا دەربڕیوە.

ڕۆماننووسی تاکدەنگ ڕاستەوخۆ ڕووی لە جەماوەرە و هیی فرەدەنگ گفتوگۆ لەگەڵ خوێنەری جیاواز دادەمەزرێنێت.

لە پێشەوە لە لای (نیتشە) گوترا ئەو زمانەی بە جینیالۆجیاوە پێوەستە، زمانێکی ترازاوە و حەقیقەتی ناسراوی شتەکان دەرنابڕێت، بەڵکوو بەو هێزەی هەیەتی، حەقیقەتەکان تێک دەشکێنێت، تا لە ڕێی ئاماژەوە بدوێت، کە ناکرێت لە شتی دیاریکراودا بەرجەستەی بکەین، لە کاتێکدا زمانی ڕۆمانی تاکدەنگ زمانێکی ناسراوی ڕۆژانەیە و ڕاستەوخۆ حەقیقەتی زانراوی شتەکان دەردەبڕێت، کە پێشتر جەماوەر ناسیویەتی. ڕۆمانی تاکدەنگ بابەتە زەقەکانی وەک شۆڕش، زیندان، ڕاونان، کۆچ و شتی دیکەی لەم بابەتە دەورووژێنێت و بە هەمان زمانی جەماوەر دەیانگوازێتەوە، لە کاتێکدا ڕۆمانی فرەدەنگ ئەو بابەتانە کاڵ دەکاتەوە، تا ڕووناکی بخاتە سەر وردەکارییە بەلاوەنراوەکانیان. واتە دیوە شاراوەکانیان دەردەخات و بە شێوەی ناڕاستەوخۆ لە کۆمەڵێک وێنەی جیاوازدا پێشانیان دەداتەوە، بۆیە ڕۆماننووسی تاکدەنگ ڕاستەوخۆ ڕووی لە جەماوەرە و هیی فرەدەنگ گفتوگۆ لەگەڵ خوێنەری جیاواز دادەمەزرێنێت. ئەوەی لە لای (فۆکۆ) بینیمان، کە پێی وایە پێوەری بەهاکان لە ڕێی دەستەڵاتە وردەکانەوە خراوەتە گەڕ و وەک شێوەیەکی چاودێری خۆی سەپاندووە، تا جەستە بخاتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە و ڕووبەڕووی سزای بکاتەوە، ئەوە لە ڕۆمانی فرەدەنگدا دەردەکەوێت، بەوەی شتە زەقەکان بە لاوە دەنێت و شتە وردەکان لێک دەداتەوە. لەمەوە ڕۆ دەچێتە ناو کەناڵەکانی پەروەردەی کۆمەڵایەتی (socialization) لە چەشنی خێزان، فێرگە، حیزب، پەرستگە، بنکەی کەلتووری و ئەوانەی دیکە، تا نهێنییەکانیان دەربخات. ئەوە پێوەری بەهاکانە، کە دەستەڵاتەکان پاڵپشتین، ئەو بابەتانەی زەق کردوونەتەوە و ڕۆماننووسی سادەنووسیان پێ فریو دەدات، تا وێنەی دەرەوەیان بگرێت و لە ڕێی وەسفەوە چینی دیکەیان بخاتە سەر. ڕۆماننووسی فرەدەنگ پێچەوانەی ڕۆماننووسی تاکدەنگ وا لە دەستەڵات ناڕوانێت، لە شوێنی دیاریکراودا هەیە و بە زەقی دەردەکەوێت، بەڵکوو وەک (فۆکۆ) و (دولووز) لە گفتوگۆی (ڕۆشنبیر و دەستەڵات)دا پێی لەسەر دادەگرن لە هەموو شوێنێکدا بەرجەستەیە. یەکەمیان دەڵێت: (دەستەڵات تەنیا خۆی لە سانسۆرێکی ڕووندا مانیفێست ناکات، بەڵکوو بە قووڵی و لێزانانە ڕۆ دەچێتە نێو تەواوی تۆڕی کۆمەڵایەتییەوە، بگرە خودی ڕۆشنبیران دەبنە بەشێکی ئەم دەستەڵاتە). هەرچی دووەمیانە پێی وایە (ئەوە هەر زیندانییەکان نین وەک منداڵ مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت، بەڵکوو منداڵیش وەک زیندانی لێی دەڕوانرێت. منداڵ منداڵییەک بە سەر دەبات، کە هیی خۆی نییە. بەم پێیە ناکرێت نکووڵی لەوە بکەین، کە فێرگە وەک زیندان وایە. خۆ ڕاستییەکەی کارگە هەر زۆر لە زیندان دەچێت). (ڕۆڵان بارت)یش هەر لەم ڕووەوە دەنووسێت: (دەستەڵات ئەمڕۆ لە زیاتر لە میکانیزمێکدا ئامادەیە و بە ناسکی ئاڵوێری کۆمەڵایەتی لە دەوڵەت و لە لای چینە کۆمەڵایەتییەکاندا هەڵدەسووڕێنێت، بەڵام بە هەمان شێوە لە مۆدێلەکان، بۆچوونە باوەکان، فێستیڤاڵەکان، یارییەکان، یانە وەرزشییەکان، هەواڵەکان، پێوەندییە تایبەتەکانی خێزان، تەنانەت لە لای بزووتنەوە ڕزگاریخوازەکانیشدا دەردەکەوێت). لە ڕێی خوێندنەوەی ئەو سێ بیرمەندەدا دەگەینە ئەوەی بڵێین ناکرێت ڕۆماننووس بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی دەستەڵات ببێتەوە، لە بابەتە زەقەکاندا پێشانی بدات، ئەو بابەتانەی سۆزی جەماوەر دەورووژێنن، کە لەم دۆخەدا زمان شێوەی ڕاستەوخۆ وەردەگرێت، بەڵکوو پێویستە ڕۆ بچێتە ناو شتە وردەکانەوە، کە ئەو ڕۆچوونە تەنیا گۆڕینی ئاڕاستەی ڕەخنە نییە، بەڵکوو گۆڕینی سیستەمی زمانیشە. واتە گۆڕینە لە وشەی ڕووتەوە بۆ ئاماژە. گۆڕینە لە جەختکردنەوەی مانای پێشوەختەوە بۆ بەرهەمهێنانی مانای نوێ و کراوە.

*    *    *

ڕۆماننووس لە ڕۆمانی تاکدەنگدا پشت بە چەمکێکی زەق  دەدات و دژی چەمکێکی دیکەی زەق دەوەستێتەوە. بۆ نموونە وا خۆی دەردەخات لایەنگری ئازادییە و دژی چەوسانەوەیە، لە کاتێکدا ئەو چەمکە زەقانە هەر خۆیان لە ژێر گومانی گەورەدان و دەبێت هەڵبوەشرێنەوە، تا ڕەهەندی دیکە وەربگرن و ئاڕاستەی تری نەزانراویان لێ ببنەوە. چۆن دڵنیا ببین ئەوەی ئەو بە ئازادیی دەزانێت، ئازادییە و ئەوەی بە چەوسانەوەی دادەنێت، چەوسانەوەیە؟ ڕۆماننووسی ڕۆمانی فرەدەنگ بە شێوەیەکی دیکەی جیاواز لە هەموو ئەو چەمکانە دەڕوانێت. با وای دابنێین ئەو چەمکانە کۆمەڵێک درەختن و بە شێوەی بازنەیی ڕوێنراون. منداڵێک لەناو بازنەکەدا یاری دەکات، بەڵام یاسای یارییەکە ئەوەیە، ئەگەر جەستەی بەر هەر یەکێ لەم درەختانە بکەوێت، دەدۆڕێت و یارییەکە کۆتاییی دێت. گوتمان هەموو درەختەکان وەک یەک کۆتاییی بە یارییەکە دەهێنن و نەمانگوت درەختێکی دیاریکراو. کەواتە بۆ ئەوەی یارییەکە بەردەوام ببێت، هەمیشە لەم ناوەڕاستەدا هەڵدەبەزێتەوە. ئەو بۆشایییە مەودای داهێنانی ڕۆماننووسە، کە مانای ئەوە نییە چەمکەکانیش نابینێت. دەیانبینێت، بەڵام بە گومانی زۆرەوە. ئەگەر درەختەکان نەبوونایە، منداڵەکە نەیدەتوانی یارییەکە بکات، وەک چۆن بەبێ ئەو چەمکانە ڕۆماننووس ناتوانێت بنووسێت. لەم دۆخەدا یاریی منداڵەکە تێپەڕاندنی ئاستی زانراوی درەختەکانە، وەک چۆن نووسینی ڕۆمانی فرەدەنگ تێپەڕاندنی ئاستی ناسراوی چەمکەکانە. کاتێک چەمکەکان بە زەقی لە لای ڕۆماننووسی تاکدەنگ هەن، ئەوە یاریی تێپەڕاندن لە ئارادا نییە، بەڵکوو لایەنگری پێشوەختی ئەمیانە و دژی ئەویان وەستاوەتەوە.

*    *    *

ڕۆمانی فرەدەنگ لە بێژمار چیرۆکی وردوردی جیاواز پێک دێت، کە بە دەربڕینی (دولووز) هاوڕەگن، بەڵام لە یەک جیاوازن، بە ڕادەیەک ناکرێت چیرۆکێک بەسەر ئەوەی دیکەیاندا زاڵ بکەیت، بەڵام لە ڕۆمانی تاکدەنگدا گوتەی ئامادەکراو هەن و بە زمانی ڕۆژانە دەربڕراون، کە وەک یەقین لە دەمی نووسەرەوە دەردەچن و بە خوێنەر دەگەن. لە ڕۆمانی فرەدەنگدا کۆمەڵێک ڤیبێژەری جیاواز دەردەکەون و هیچ یەکێکیان جێگەی باوەڕی تەواو نییە، بەوەی دەکرێت بە هەڵەدا بچن، یان تەنیا دیوێکی ئەو بابەتە ببینن، کە دەیگێڕنەوە، یان نەتوانن بە دروستی بیگڕێنەوە، یاخود هەر شتێکی دیکە، ئەوە خوێنەر بە گومانەوە لە هەموویان دەڕوانێت و بە لێکدانەوەی خۆی وێنەیەکی گشتی لە سەرجەمیان پێک دەهێنێت، لە کاتێکدا ڕۆمانی تاکدەنگ، دەنگی نووسەری بەسەردا زاڵە، دروستتر تەنیا دەنگی نووسەری تێدا دەبیسترێت، کە هەمان دەنگی زانراوی جەماوەرە، بۆیە ئەو خوێنەرە بەبێ هیچ گومانێک باوەڕی پێ دەکات و لێی وەردەگرێت. بەپێی پرینسیپی (سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتایی) داڕێژراون و پرینسیپی (هۆکار و ئەنجام) هەڵیاندەسووڕێنێت، کە فەلسەفە لانی کەم لە (نیتشە)وە ڕووبەڕووی ئەو دوو پرینسیپە بووەتەوە و هەوڵی تێکشکاندنی داون. جەماوەر لەو ڕۆمانەدا ئەوە دەدۆزێتەوە، کە بە دوایدا گەڕاوە. شاگەشکە دەبێت و دەتوانێت لە بەری بکات، یان بە دەربڕینی (هێنری برگسۆن) ڕاستەوخۆ دەچێتە یادەوەریی عادەتی (habits memory)ی ئەو جەماوەرەوە و بە ئاسانی دەیڵێتەوە. ڕەخنەگری میلـلییش، کە خاوەنی توانایەکی سنووردارە و لەسەر هەمان هێڵدا هەم بە ڕۆماننووسی تاکدەنگ و هەم بە جەماوەری ئەو ڕۆماننووسە دەگاتەوە، بە هەمان زمانی ڕۆژانە پێیدا هەڵدەڵێت. ڕۆمانەکە کورت دەکاتەوە، بەوەی لەسەر یەک بیرۆکەی زانراو دامەزراوە و بۆ کورتکردنەوە ئامادەیە، تا لەوێوە وەک داهێنانێکی مەزن پێشانی بدات. ئایا هەمان ڕەخنەگری میلـلی دەتوانێت ڕۆمانی یەکێ لەو ڕۆماننووسە فرەدەنگانەی ئاماژەیان پێ درا، کورت بکاتەوە؟ دیارە لێرەدا بە شێوەی ڕەها ناڵێین ڕۆمانی فرەدەنگ گوتەی لێ وەرناگیرێت، بەڵکوو دەڵێین کورت ناکرێتەوە و ئەو گوتانەی ڕەخنەدۆزانیش لێی وەردەگرن، زەق و زانراو نین، بەڵکوو لە ئاستی ئاماژەدان، لە کاتێکدا جەماوەر هەم دەتوانێت ڕۆمانی تاکدەنگی ڕۆماننووسە جەماوەرییەکان کورت بکاتەوە و هەم گوتەیشیان لێ وەربگرێت. ڕەخنەگری میلـلی جاڕی مۆیبەلایزەیشن بۆ نووسەری ڕۆمانی تاکدەنگ دەدات، تا جەماوەری بۆ کۆ بکاتەوە و بەرهەمەکانی بکڕن. بۆ ئەم مەبەستە مێدیای حیزبی و ناحیزبیی لە پێناودا دەخاتە گەڕ. بەم شێوەیە ڕۆمانی مەزن ئەوەیە، ئەو جەماوەرە زیاترین ژمارەی لێ کڕیوە و زۆرترین گوتەی لێ وەرگرتووە. ئەوەی ئەمڕۆ ڕۆمان هەڵدەسەنگێنێت، جەماوەرە، کە ڕۆمانی ڕۆماننووسی تاکدەنگ خۆی ڕێی داون هەڵیبسەنگێنن. لە گوتاری (لە ڕەخنەگر کێیەوە بۆ ڕەخنە چییە)دا هەوڵم داوە ئەوە پێشان بدەم، کە هەڵسەنگاندن بریتییە لە گۆڕینی نووسەر لە سەبجەیکتەوە بۆ ئۆبجەیکت. واتە نووسەر بە هۆی بەرهەمەکەیەوە دەکرێتە بابەتێک بۆ هەڵسەنگاندن. هەموو تواناکانی لێ دەسەنرێنەوە و لەم ساتەوە خاوەنی زمان نییە. ڕۆماننووسی تاکدەنگ هیچ کێشەیەکی لەگەڵ ئەو هەڵسەنگاندنەدا نییە، بگرە هەوڵی زۆر دەدات ئەو جەماوەرە هەڵیبسەنگێنن.

بۆ نووسینی ئەم بابەتە، گفتوگۆ لەگەڵ ئەم کەناڵانەدا کراوە:

 _Lodge,David, The Art of Fiction, London, Penguin, 1992.

 _ Todorov, Tzvetan,Mikhail Bakhtin The Dialogical Principle, Translated by Wlad Godish, Manchester University Press, 1984.

_Nietzsche, Friedrich- On the Genealogy of Morals, Translated by Carol Diethe, Edited by Keith Ansell-Pearson, Cambridge Texts in the History of Political Thought, 2007.

_  Deleuze, Gilles,Nietzsche and Philosophy, Translated by Hugh Tomlinson, Continuum, LONDON – NEW YORK, 2002.

 _Foucault, Michel, The Order of Things, An archaeology of the human sciences, A translation of Les Mots et les choses, VINTAGE BOOKS, A Division of Random House, Inc. New York, 1994.

_Intellectuals and power: A conversation between Michel Foucault and Gilles Deleuze. Available at:

_ بارت، رولان: درس السيميولوجيا، ترجمة: عبد السلام بنعبد العالي، تقدیم: عبد الفتاح کیلیطو، دار توبقال للنشر،الدار البيضاء، الطبعة الثالثة، ١٩٩٣.

_ ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ، گفتوگۆی شاخەوان سدیق لەگەڵ کاروان عومەر کاکەسووردا.

_ کاکەسوور، کاروان عومەر، کوشتنی فیل و پاراستنی دووکانی شووشەوات. (کتێبی ئەلیکترۆنی).

_ کاکەسوور، کاروان عومەر، ڕاگەردان، پاشکۆی بەرهەمەکانم. (پێشەکییەکەی).

_ کاکەسوور، کاروان عومەر، لە (ڕەخنەگر کێیە)وە بۆ (ڕەخنە چییە). (لە وەڵامی پرسیاری تەوەرەی ژنەفتندا).

The post کورتکردنەوەی ڕۆمان appeared first on ژنەفتن.

⚝⚝⚝

هەڵبەت گێڕانەوە پێوەندیی بە چیرۆکخوانەوە هەیە. بەڵام ئایا دەکرێت بڵێین چیرۆکخوان وەکوو عەقڵێکی گشتی وایە بەسەر تەواوی ڕووداوەکاندا، ئەگەرنا ئەی پێوەندییان بە ڕووداوەکانەوە چییە؟ پاشان پێوەندیی نووسەر بەوانەوە چییە؟ دواجار، تا چەند ئەم چیرۆکخوانانە لە ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان” ڕاستگۆن و جێگەی متمانەن لە گێڕانەوەدا؟ گریمان هەموو ئەم پرسیارانە‌ بە هەر شێوەیەک بێت وەڵام درانەوه، ‌ئه‌ی مرۆڤ چۆن مەزەندەی هەڵوێستی خوێنەر دەکات‌؟

چیرۆکخوان لە ڕۆمانەکانی (کاروان)دا لە سەرووی هەموو کارەکتەرەکانەوەیە. ئەو ئاگاداریی هەڵسوکەوتیانە. دەزانێت چۆن بیر دەکەنەوە و ناخیان دەبینێت. لەگەڵ ئەوەشدا، وەکوو پرەنسیپێکی گشتی، پێویستە مرۆڤ لەوە بە گومان بێت، کە چیرۆکخوان به‌ هەموو شتێک دەزانێت. واتە نابێت بە ئاسانی هەموو بیرۆکەکان قبووڵ بکات، ئەگەر بەڵگەی بەدەستەوە نەبێت. (کاروان) سەبارەت بەم ڕاستییەیه، لە لایەک‌ زیاتر لە چیرۆکخوانێک بەکار دێنێت و لە لایەکی تریشەوە چیرۆکخوان دەکاتە پێکهاتەیەکی سەرەکیی ڕۆمانەکانی. بەکارهێنانی زیاتر لە چیرۆکخوانێک بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، که ئەو، ‌وەکوو ڕۆماننووس، مه‌به‌ستی نییه‌ ئاکامی ناوەرۆکی ڕۆمانەکانی بەسەر بینەردا بسەپێنێت، کە ببێتە مایەی کوشتنی هەموو چێژێک. هەر بۆیە نایەوێ ئەو شتانەی، کە ڕایاندەگەیەنێت، ته‌نیا لە دیدی کارەکتەرێکەوە یان چیرۆکخوانێکەوە ببینێت. بەمەیش تەکنیکی ڕۆمانەکان سنووردار نا‌کات. خۆ ئەگەر شتەکان لە چاوی کارەکتەرێکەوە ببینێت، ئەو کاتە‌ هیچ شتێک لە دەرەوەی ئامادەبوونی ئەو کارەکتەرە یان بەبێ ئاگاداری ئەو ڕوو نادات. ئەمەیش حاڵەتێکە، کە نووسەر، لە ڕۆمانەکەدا خۆی لێ پاراستووە. بۆیە کاتێك تێڕوانینی هەر کارەکتەرێک دەخاتە ڕوو جۆرێک لە وردبینی به‌رامبه‌ر بە دۆخه ڕاستەقینە‌کانی ژیان جێبەجێ دەکات. ئەو کاتە‌ شتەکان لە چوارچێوەی هوشیارییەکی سنووردار دادەڕێژێت. بەمەیش بوارێک بۆ گۆڕینی باری سەرنجەکان دەڕەخسێنێت. نووسەر بەم گۆڕینە لە لایەک سنووری بینینی خۆی فراوانتر دەکات، لە لایەکی تریشەوە بینینی خۆی لەگەڵ بینینی خوێنەر بۆ ژیان هاوتەریب دەکات. ئەمەش هۆکارێکی ترە بۆ بەکارهێنانی زیاتر لە چیرۆکخوانێک‌ لە ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان”دا.

هەڵبەت لە هونەری ڕۆماننووسیندا، هەموو چیرۆکخوانێک جێگەی متمانە نییە. کاتێ ڕۆماننووس چیرۆکخوانێک بە ڕاناوی کەسی یەکەمەوە بەکار دێنێت، خوێنەر لە گۆشەنیگای ئەو چیرۆکخوانەوە شتەکان دەبینێت. دەکرێ ئەم چیرۆکخوانه گوزارشت لەو باری سەرنجە بکات، کە ڕۆمانەکه لە هەناوی خۆیدا هەڵی گرتووە‌، هەروەک ڕەنگە دەنگێکی بەهەڵەدابەر بێت. لە هەمان کاتدا دەکرێ جێگەی متمانە بێت. لە سەرێکی ترەوە، زۆرجار ئەم چیرۆکخوانە زانیاری لە کارەکتەرەکانی ترەوە وەردەگرێت بۆ ئەوەی بازنەی باری سەرنجەکان فراوانتر بکات، ئەو کاتە‌ خوێنەر شتەکان لە پانتایییەکی گەورەتر و بە متمانەترەوە دەبینێت. خۆ لە هەندێ ڕۆماندا، گێڕانەوەکە لە چیرۆکخوانێکەوە دەگوازرێتەوە بۆ چیرۆکخوانێکی تر بە هەمان ڕاناوی کەسی یەکەمەوە. ئەمەیش بۆ ئەوەیە خوێنەر لە دیدگای زیاتر لە کارەکتەرێکەوە لە هەڵوێست و بیر و بۆچوون و ڕووداوەکان بگات، وەکوو لە ڕۆمانی “ژاوەژاو و توندوتیژی”ی “ولیەم فۆکنەر”دا‌ دەبینین. هەروەها لەم ڕۆمانەی، کە بووەتە بابەتی ئەم نووسینە. دەکرێ چیرۆکخوان بە ڕاناوی کەسی یەکەمی کۆ، واتە “ئێمە” شتەکان بگێڕێتەوە. لەم حاڵەتەدا دەبێت بە یەکێک‌ لەناو گرووپە کەسێکەوە، کە پێکەوە کار دەکەن. ئەگەرچی ئەم شێوەیە لە ڕۆماندا زۆرکەم بەکار دێت، بەڵام کاریگەرێتییەکەی لەوەدایە، زیاتر جەخت لەسەر کارەکتەرێک یان کۆمەڵە کارەکتەرێک دەکاتەوە، کە چیرۆکەکە دەربارەیەتی. نموونەیش بۆ ئەمە چیرۆکی “گوڵێک بۆ ئیمیلی” “ولیەم فۆکنەر”ە. بێجگە لەمەش، هه‌ندێك جار چیرۆکخوان، کە بە ڕاناوی کەسی یەکەمەوە شتەکان دەگێڕێتەوە، کارەکتەری سەرەکییە یان کەسێکی زۆر نزیک لە کارەکتەرە سەرە‌کییەکەیە‌ وەکوو لە ڕۆمانی “بەرزایییەکانی وەزەرینگ” بەرچاو دەکەوێت، کە “ئیمیلی برۆنتی” نووسیویەتی.

ئەگەر لە ڕوانگەی ئەم ڕوونکردنەوە کورتەی سەرەوە سەبارەت بە شوێنی چیرۆکخوان لە ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان” وردببینەوە، بۆمان دەردەکەوێت، کە چیرۆکخوانەکانی (کاروان) چیرۆکخوانی ڕاستگۆن لەبەر دوو هۆ: یەکەمیان، وەکوو پێشتر باسمان لێوە کرد، (کاروان) زیاتر لە چیرۆکخوانێک بەکار دێنێت و زانیارییەکانی یەکتر پشتڕاست دەکەنەوە بێئەوەی ئاگایان لە یەکتر بێت. “ئازادی هەمین مامان” هەندێک لەو شتانەمان بۆ دەگێڕێتەوە، کە “ئامانج” لە کەناڵی یەکەمدا بۆی گێڕاوینەتەوە، هەروەها ئەوەی “سۆزان” لە کەناڵی چوارەم دەربارەی “ئامانج” دەیگێڕێتەوە، پاشان “ئامانج”یش دەیانگێڕێتەوە. هەریەک لە “سۆزان” و ”ئامانج” ڕووداوی “ڕەفعەت حەمدی”ی مێردی “سامیە خان” دەگێڕنەوە، کە لە یەکێک لە شەقامەکانی بەغدا کوژراوە‌. ئەو زانیارییانەی، کە “سۆزان” دەربارەی “مام ئەنوەری باخەوان”ی باوکی و کارکردنی لە ڕۆژگارێکدا لە نەوتی کەرکووک لای ئینگلیزەکان، وەک شۆفێر و فێربوونی زمانی ئینگلیزی لەگەڵ زانیارییەکانی “ئازادی هەمین مامان”دا وەکوو یەکە. ئەمە بێجگە لە خۆکوشتنی “رەمزی ئازادی” و چه‌ندان شتی تر، کە گێڕانەوەی چیرۆکخوانەکان دەربارەیان هەمان شتە لە کاتی جیاجیادا. دیارە پشتڕاستکردنەوەی ئەم چیرۆکخوانەکانە بۆ گێڕانەوەی یەکتر بەهۆی تەکنیکی ڕۆمانەکە پاش و پێشی پێ کراوە. هۆی دووەم، سه‌باره‌ت به‌ ڕاستگۆییی چیرۆکخوانه‌کان ئه‌وه‌یه‌، که‌ ئه‌و چیرۆکخوانانه‌ شتەکان ڕاستەوخۆ یان بۆ خۆیان یان بۆ خوێنەر دەگێڕنەوە و گێڕانەوەکە بۆ هیچ کارەکتەرێکی ناو ڕۆمانەکە نییه. ئەو کاتەی ڕاستەوخۆ بۆ خۆیان دەگێڕنەوە، ناڕاستەوخۆیش بۆ خوێنەرە. ئەگەر گێڕانەوەکە بۆ کارەکتەرێکی تر بووایە، ئەگەری نەبوونی متمانە بە چیرۆکخوانەکە لە ئارادا دەبوو، سەبارەت بەوەی ئەو کاتە دوور نەبوو چیرۆکخوان شتەکان زیرەکانە بۆ سوودی خۆی بگێڕێتەوە. لە باری سایکۆلۆژییەوە، دیارە مرۆڤ لە قسەکردندا لەگەڵ کەسانی تردا‌ وەک ئەوە نییە، کە بۆ خۆی بیر دەکاتەوە یان خۆی دەدوێنێت، چونکه دەشێ لە ئاخاوتندا لەگەڵ خەڵکی تر بە پێچ و پەنا و پلارهاوێژ بێت، هه‌روه‌ها ئەو زمانەی، کە به ‌کاری دێنێت ئاماژەیەکی هەڵخەڵەتێنەری هەبێت، چونکە وشە و دەستەواژەی ئاوای تێدا بەکار دێنێت، کە زیاتر لە مانایەک هەڵدەگرن، وەک چۆن “هارۆڵد پینتەر” لە شانۆنامەکانیدا زۆر بە چڕی کاری لەسەر کردووە. خۆ ڕەنگه مرۆڤ لە ئاخاوتن لەگەڵ به‌رامبه‌رەکەیدا‌ ڕاستەوخۆ باسی مەسەلەی پێوەندیدار هەر نەکات. بۆیە، چیرۆکخوانەکانی ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان” شتەکان زیاتر بۆ خۆیان دەگێڕنەوە. جێگەی ئاماژە بۆکردنە، کە ڕۆماننووسی بەناوبانگ “جۆزێف کۆنراد” لە نۆڤێلتە بەناوبانگەکەی “دڵی تاریکی”دا چیرۆکەکە لە زاری “مارلۆ” بە ڕاناوی کەسی یەکەمە‌وە دەگێڕێتەوە، کە بەشێکی زۆر لە چیرۆکەکە دەگرێته ‌‌خۆ، بەڵام دواتر، بۆ ئەوەی گێڕانەوەکە ڕاستگۆیی تێدا بەرجەستە ببێت، لە چوارچێوەی هەمان ئەم شێوازه گێڕانەوەیەدا چیرۆکخوانێکی تر دێتە پێشەوە بە ناوی “کۆرتز”. خوێنەر هیچ شتێک لەسەر زاری ئەم “کۆرتز”ەوە نابیسێت، بەڵکوو “مارلۆ”، کە بە ڕاناوی کەسی یەکەمەوە شتەکان دەگێڕێتەوە، شتەکانی “کۆرتز” بە ڕاناوی کەسی سێیەم دەگێڕێتەوە. لە ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان”دا، دەیان حاڵەتی وای تێدایە، کە چیرۆکخوانەکان لە زاری کەسانی ترەوە هەندێک لە چیرۆکەکانی پەیوەست به باسەکانیان دەگێڕنەوە. ئەمە بۆ ئەوەیە چیرۆکخوانەکان ڕاستی و ناڕاستیی چیرۆکەکە نەخەنە ئەستۆی خۆیانەوە، کە دواجار بەڵگەی ڕاستگۆییی ئەوانە. ئەوەی “ئازاد”ی چیرۆکخوان دەربارەی “مەرجان تیاترۆ” بیستبووی لە خەڵکی ترەوە‌ بوو. بە واتایەکی تر، چیرۆکخوان لە زاری کەسی سێیەمی نادیارەوه، کە جێگەی متمانە نییە،‌ چیرۆکی “مەرجان تیاترۆ”مان بۆ دەگێڕێتەوە نەک ڕاستەوخۆ، کەچی پاشان “دایە ڕوقیه”ی ژنی “مەلا عارەب عەبدولسەمەد” خۆی چیرۆکی سەروبەندی ڕاکردن یان ڕەدووکەوتنی “ئیمان”ی کچی لەگەڵ “عیماد”ی کوڕی “مەرجان تیاترۆ” بۆ “ئازاد”ی چیرۆکخوان دەگێڕێتەوە. مرۆڤ لە بەکارهێنانی ئەم تەکنیکە لە گێڕانەوەدا، هەست دەکات نووسەر خۆی ئاخنیوەتە گێڕانەوەی چیرۆکخوانەکەوە، هەروەها هەست دەکات نووسەر لەگەڵ ناوزڕاندنی “مەرجانی نوورەدین تەیارەچی”دا هاوڕا نییە، بۆیە گێڕانەوەکە لە بنچینەدا دەخاتە پاڵ خەڵک نەک کەسێکی دیار. لە کاتێکدا لەگەڵ چیرۆکەکەی “عیماد” و “ئیمان”دا هاوڕایە. بۆیە، تەنانەت لە گێڕانەوەشدا چیرۆکخوان جێگەی متمانەیە.‌ “ئازادی هەمین مامان” وەکوو چیرۆکخوان، چه‌ندان چیرۆکی ترمان لە چوارچێوەی گێڕانەوەکەی خۆیدا بۆ دەگێڕێتەوە، کە لە کارەکتەرەکانی ترەوە بیستوونی. ئیتر خوێنەر خۆی ئازادە لەوەی باوەڕ بە چیرۆکەکان بکات یان نا بەپێی هەڵسەنگاندنی خۆی بۆ ئەو کارەکتەرانه‌. بۆ نموونە، “شێرزاد ناجی” چیرۆکی پێوەندیی نێوان “دایە ڕوقیە” و باوکی “ئازادی هەمین مامان” بۆ “ئازاد” دەگێڕێتەوە و ئەویش بۆ ئێمەی دەگێڕێتەوە‌. ئەمە ئەوپەڕی ڕاستگۆیی “ئازاد”، وەکوو چیرۆکخوان، بۆ ئێمە دەسەلمێنێت، چونک شتێک ناگێڕێتەوە، کە هیچی لەبارەوە نەزانێت. بە هەرحاڵ، دوور نییە‌ بیەوێت خوێنەر بخاتە حاڵەتی گومانەوە، سەبارەت بە ڕاستیی چیرۆکەکە. لە سەرێکی ترەوە، پیشانی دەدات، کە زانیارییەکانی ئەو سنووردارن. ئەگەر یەکێک پێی وا بێت، “ئازاد” ئەم شتەی زانیوە و خۆی نەیگێڕاوەتەوە، چونکە پێوەندی بە باوکییەوە هەبووە، بەڵام ئەوەتا خۆ دواجار زانیارییەکەی گەیاند. پاشان ئەی چۆن خۆی چیرۆکی پێوەندیی نێوان دایکی خۆی، واتە “هەمین مامان”مان لەگەڵ “ئەکرەمی نانەوا”دا بۆ دەگێڕێتەوە؟ کەواتە دەکرێ بڵێین زانییارییەکانی “ئازاد هەمین مامان”ی چیرۆکخوان تا ڕادەیەک سنووردارن، لەگەڵ ئەوەشدا، خوێنەر هیچ گومانێک لە ڕاستیی گێڕانەوەکەیان ناکات. بێجگە لە پێوەندیی نێوان “هەمین مامان” و “ئەکرەمی نانەوا”، کە “ئازاد”، وەکوو چیرۆکخوان، پێی نازانێت، ئەو بەو ڕاستییەیش نازانێت، کە “سامیه ‌خان” پووریەتی، واتە خوشکی باوکییەتی. “ئازاد” ئەم زانیارییانە لە “شێرزاد ناجی” وەردەگرێت. بە کورتی، “ئازاد”، وەکوو چیرۆکخوان، زانیارییەکانی لە هیی “ئامانج” کەمترن. ئەمە مانای ئەوە نییە، کە جێگەی متمانە نییە، بەپێچەوانەوە بەڵگەی ڕاستگۆیییە، چونکە وەکوو گوتمان شتێک ناگێڕێتەوە، کە نەیزانێت. لە لایەکی ترەوە، هه‌ندێك جارچیرۆکخوانەکان پشت بە ئەزموونی خۆیان دەبەستن لە بە‌‌دەستهێنانی زانیاریدا. “ئامانج” لە کەناڵی سێیەمدا زانی ئەو ژنەی لەگەڵ گەیشتنی تەرمەکەی “ماجیدی هەمزە قەڵاتێ”ی باوکیدا هەلهەلەی دەکێشا لە هەولێرییه کۆنەکانی دەوروبەری قەڵاتە، چونکە ئەوە نەریتێکی تایبەت بەوانە‌. “ئامانج”یش لە گێڕانەوەدا پشت بە چیرۆکخوانی تر دەبەستێت، کە ڕۆڵی سەرەکییان نییە لە گێڕانەوەدا. لەگەڵ ئه‌وه‌شدا، ئەوانەی “ئامانج” لە گێڕانەوەکەیدا پشتیان پێ دەبەستێت هەروا سەرپێی باسی کارەکتەرەکان ناکەن، بەڵکوو دەچنە بنجوبناوانیانەوە. بۆ نموونە، ئەو زانیارییه فەنتازیئامێزە‌ی، کە دەربارەی “عابید” برای “جاویدی شێخ موعتەسەم” لە کەناڵی سێیەمدا بۆمان دەگێڕێتەوە، گوایە دوای ئەوەی “له پۆلی شەشەمی سەرەتایی بۆ یەکەمجار لە وانەی مێژوو ژیاننامەی “ناپلیۆن بۆناپارت” دەخوێنێت و لە وێنەکەی دەڕوانێت، بڕیار دەدات بچێت لە نزیکەوە ئەو سەرکردەیە ببینێت”‌ و دواجار ونبوونەکەشی هەر لە “جاوید”ەوە وەرگرتووە و ئەویش ونبوونەکەی لە خەڵکەوە بیستووە و بۆ “ئامانج”ی گێڕاوەتەوە. دەتوانین هەمان شت بڵێین ده‌رباره‌ی مردنی “بوستان”ی ژنی “شێخ موعتەسەم”، هەروەها هەواڵی گرتنی “فەرەیدوون”ی مامی لەلایەن ژنێکی سلێمانییەوە بە “ست ڕووناک” و “دادە دلارام” و “هەتاو” ڕادەگەیەنرێت و ئەمانیش بە ئامانج و ئەویش بۆ ئێمەی دەگێڕێتەوە.

خەسڵەتێکی بەرچاوی چیرۆکخوانەکانی ئەم ڕۆمانە، کە ڕەنگدانەوەی ڕاستگۆییی ئەوانە، ئەوەیە، هەرکاتێک لە گێڕانەوەی بەسەرهاتێکدا زانیارییەکی تەواویان نەبێت، ددانی پێدا دەنێن. بۆ پیشاندانی ئەم ددانپێدانانەش، وشە و دەستەواژەی جیاجیا بەکار دێنن، وەکوو “نەتدەزانی” و “لەوە تێنەگەیشتی” و “روون نییە” و “ڕەنگە” و… تاد. “ئامانج” لە کەناڵی سێیەمدا دەربارەی “جاویدی شێخ موعتەسەم” دەڵێ:

“لەوە تێنەگەیشتی، ئاخۆ ئەو کوڕە چۆن ئەو هەموو نهێنییە لەبارەی کەسانی دەوروبەرەوە دەزانێت… ئایا ئەو بەسەرهاتانەی بەو تامەزرۆیی و چێژەوە دەیگێڕانەوە، ڕاستی بوون یان خەیاڵچن؟”

لە سەرێکی ترەوە، هه‌ندێك جار چیرۆکخوان لە چوارچێوەی گێڕانەوەکەیدا خۆی هەندێک وێنە دروست دەکات، کە لەگەڵ دۆخی ئەوسایدا هاوتەریبن. زۆربەی ئەو وێنانه بە دەستەواژەی “وات دەهێنایە بەرچاو” یان “وات دەزانی” دەست پێ دەکات. کاتێکیش چیرۆکخوان دیالۆگێکی خۆی دەگێڕێتەوە، کە بۆ زەمەنێکی دوور دەگەڕێتەوە، نەک هەر قسەکانی ئەوسای خۆی بە وردی دەگێڕێتەوە، بەڵکوو بە پشتبەستن بە ئەنجامی گفتوگۆکە ناخی ئەوسای ئەو کەسەش بە ڕاستی دەخوێنێتەوە، کە قسەی لەگەڵدا کردووە. بۆ نموونە، “سۆزان” لە گێڕانەوەی ڕۆژگاری جارانی لەگەڵ “میدیا”ی دەستەخوشکی یان ڕاستتر بڵێین “عائشەی کچی سابیر پوولەکە” پێی گوتووە:

“- دەترسم ڕۆژێک ماڵمان لێرە بگوێزینەوە، چونکە من وام لێ هاتووە بە بێ تۆ نەتوانم بژیم”

بەڵام کاتێ [میدیا] لە دڵی خۆیدا مانای قسەکەی لێک دایەوە، شەرم دایگرت و بۆ لای قازەکانی ڕای کرد”

ئەوە شەرمداگرتنەکەی ئەوسای “میدیا”یە وای لە سۆزان کردووە تێگەیشتنەکەی ئەو بە ئاڕاستەیەکی سێکسیدا به‌رێت، لە کاتێکدا “میدیا”، بۆیە شەرم دایگرتووە، چونکە ئەوان ماڵی “سۆزان”یان داگیر کردووە. ئەگەر ئەوان لەوێ بگوێزنەوە، واتە ماڵی زەوتکراوی “سۆزان” دەدەنەوە. دداننان بە ڕاستییە سێکسییەکان لە زاری چیرۆکخوانەکان خۆیانەوە، چ تایبەت بن بە خۆیان و چ تایبەت بن بە کەسانی هەرە نزیکی خۆیان یان ته‌نیا وێناکردنی حاڵەتە سێکسییەکان و گێڕانەوەیان، که مرۆڤ‌ لە تەواوی ڕۆمانەکه دەیبینێت، هەڵبەت بەدەر لە وردبینیی چیرۆکخوانەکان، بەڵگەی ئەوپەڕی جورئەتیانە لە گێڕانەوەدا. بە گشتی چیرۆکخوانەکان هێندە ڕاستگۆن تەنانەت خەیاڵە ناوازە و سەیرەکانیشیان، کە ناکرێت بۆ کەسیان باس بکەن، دەگێڕنەوە، وەک خەیاڵەکەی “سۆزان” لە کەناڵی چوارەم، کە وای دەخستە ئەقڵی خۆیەوه “ست ڕووناک”ە و دایکی ”ئامانج”ە:

“لە کاتێکدا بەردەوام وام دەخستەوە ئەقڵی خۆمەوە من (ست ڕووناک)م و دایکی ”ئامانج”یشم… دەمزانی ئەمە خەیاڵێکی زۆر سەیرە و ناکرێت بۆ کەسی باس بکەم… لەوەش ڕوونتر بڵێم، وا چووبووە ئەقڵمەوە ئەو ماوە زەمەنییەی نێوانمان دەبڕم و دەبمە ئەو [مەبەستی ست ڕووناکە]… ئیتر ئێمە دەبینە یەک کەس و هەر لە بنەڕەتیشەوە یەک کەسین… پڕ بە دڵ دەمویست باوەشی پێدا بکەم، بگرە ئارەزووم دەکرد دەمم بخەمە ناو دەمی و تێرتێر گیانی هەڵمژم، هاوکات هێندەی بگوشم تا بە ڕاستی لەودا دەتوێمەوە …”

⚝⚝⚝

کاتێك مرۆڤێکی ئاسایی بە مانای چیرۆکێک سەرسام دەبێت سەبارەت بەوەی شێوازی گێڕانەوەکه چەند دیوێکی لەخۆ گرتووە. کۆمەڵێک پرسیاری له ‌لا دروست دەبێت. دەشێت پرسیارەکان لە ڕواڵەتدا کرچوکاڵ بن، چونکە پرسیارێکن بە خەیاڵی خوێنەرێکی ئاساییدا دێن بێئەوەی بینینێکی ئەکادیمیانەی هەبێت بۆ شێوازی بەڕێوەچوونی پرۆسێسی گێڕانەوە لە ڕووی هونەرییەوه، بۆ نموونە پرسیاری وەکوو: ئایا ئەم چیرۆکە چیرۆکێکی ڕاستە؟ چیی تێدا ڕوو دەدات؟ ئەوەی ڕوو دەدات باشە یان خراپە؟ ماناکەی چییە؟ لەگەڵ ئه‌وه‌شدا پرسیارەکان، لە ڕوانگەی هونەریی گێڕانەوەدا، پرسیاری قووڵن.

مرۆڤ پێویستە هەردەم پرسیاری ئاوا بکات و وەڵامیان بداتەوە ئەگەر بیەوێت لە ڕۆمانێکی وەکوو ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان” بگات، دیارە هەریەک لەم پرسیارانه لە‌ ئەنجامی ئەو سەرسامییە تێکەڵ بە سەرلێشێواوییەوە دێت‌، کە خوێنەر تووشی دێت، کاتێك دەیەوێ بزانێت چیرۆکخوانەکان چۆن چیرۆکەکانیان دەگێڕنەوە. بەڵام ئەگەر پرسیارەکان بەم شێوەیە بکرێن، ڕوون نین. مەبەست و مەوداکانیان دیار نین‌ و ئاماژە و ڕەهەندەکانیان ڕوون نەکراونە‌تەوە. بۆ ئەوەی بە پشتبەستن بەم پرسیارانەوە چوارچێوەیەک بۆ گێڕانەوە لە ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان” ئامادە بکەین، پێویستە بە وردی بچینە بنجوبناوانی پرۆسێسی گێڕانەوەکە‌وە، کە نووسەر لە چەند ئاستێکدا بەڕێوەی دەبات و تایبەتمەندێتییەکانیان دەستنیشان بکەین. پاشان ڕوونی بکەینەوە چۆن هەموو ئاستەکان بەیەکەوە کار دەکەن. ئەو کاتە بۆمان دەردەکەوێت ئاخۆ چیرۆکەکە‌ ڕاستە یان نا، وەک لە پرسیاری یەکەمدا هاتووە. دیارە ئەمەش بەو مانایە نییە، کە ناکرێت ڕۆمانێک بخوێنینەوە بێئەوەی هوشیاریمان لەبارەیەوە‌ هەبێت. ڕاستی، کە مرۆڤ ڕۆمانێکی وەکوو ئەم ڕۆمانە دەخوێنێتەوە، هەست دەکات بە ئاسانی ئەمسەر و ئەوسەری پێ دەکرێت، سەبارەت بە هەندێک ڕستەی تایبەت و هەندێک پەرەگراف لە دونیای دروستکراوی چیرۆکخوانەکاندا، که پێوەندییان بە دونیای ڕاستەقینەوە هەیە و لەناو دونیا دروستکراوەکانی ”ئامانج” و “ئازادی هەمین مامان” و “سۆزان”دا جێگەیان بووەتەوە. دیارە ئەمەیش بۆ ئەو ڕاستییە دەگەڕێتەوە، کە نووسەر بە شێوەیەک لە شێوەکان خۆی ئاخنیوەتە ناو گێڕانەوەی چیرۆکخوانەکان لەو شوێنانەی، کە ڕستەکان گوزارشت لە بیرۆکە گشتییەکان یان فاکتەکان دەکەن. مەبەستی نووسەر لەم شتە ئەوەیە، کە پێوەری ڕاستەقینە بداتە پاڵ ڕووداوەکانی چیرۆکە دروستکراوەکان لەوپەڕی وردەکارییەکاندا. ئێستا با بگەڕێینەوە لای ئەو پرسیارەی، کە دەڵێ: ئایا چیرۆکەکە چیرۆکێکی ڕاستەقینەیە یان نا: هەڵبەت ئەم پرسیارە لەناو خۆیدا ئاماژە بۆ ڕستەکانی چیرۆکەکە دەکات، بۆیە دەکرێت پرسیارەکە بەم شێوەیە بێت: ئایا لە دونیای دروستکراوی چیرۆکخوانەکاندا هیچ ڕستەیەک یان باشتر بڵێین ئاخاوتنێک هەیە، کە گێڕانەوەکە بخرێتە پاڵ نووسەرەوە‌؟ یان ئایا ڕستەکان دونیایەک پیشان دەدەن، کە ئاماژە بە شتەکانی دونیای ڕاستەقینە بکات؟

گرنگترین جیاوازی لەنێوان پیشاندانی دونیای دروستکراو و دونیای ڕاستەقینەدا ئەوەیە، کە تۆ ناتوانیت “راستێتی” یان “ناڕاستێتی”ی ئەو دونیا دروستکراوە هەڵسەنگێنیت، کە نووسەر پیشانی دەدات، بە گەڕانەوە بۆ دونیای ڕاستەقینه. دیارە من مەبەستم دونیاکەیە نەک ئاماژەکانی، چونکە لەیەکچوونێکی زۆر لەمبارەیەوە لەنێوان گێڕانەوەی دونیای ڕاستەقینە و دونیای دروستکراودا هەیە. لە هەردوو حاڵەتدا، نووسەر لە ڕێگەی گێڕانەوەدا هەڵوێست دەربارەی بارودۆخەکان وەردەگرێت. ئەمە حاڵەتێکی زۆر هەستیارە و پێویست بەوە دەکات، کە‌ مرۆڤ تەنانەت لەڕووی ڕێزمانییشەوە ئاگاداری داڕشتنی ڕستەکانی بێت بەتایبەتی لە حاڵەتی دونیا دروستکراوەکەدا، ئەگەرنا هیچی دەست ناکەوێت. بێجگە لەمەش، نووسەر لە گێڕانەوەی چیرۆکێکی ڕاستەقینەدا مەبەستێکی تری هەیە جگە لەوەی، کە مەبەستەکە ڕاستێتیی چیرۆکەیە. بە واتایەکی تر، هەردوو دونیای دروستکراو و ڕاستەقینە ڕەهەندەکانی پیشاندان و دەربڕینی هەڵوێستەکان و مەبەستی نووسەرە‌کەیان تێدا بەرجەستە دەبێت. خاڵێکی تری گرنگ ئەوەیە کاتێك ئێمە پرسیار لە ڕاستێتیی چیرۆکەکە دەکەین، مەبەستمان هەموو ئەو ڕاستییانە نییە، کە نووسەر دەیەوێ لە گێڕانەوەی چیرۆکەکەدا ڕایان بگەیەنێت. بانگەشەکانی نووسەر لە گێڕانەوەی چیرۆکەکە بە هەر شێوەیەک بێت دەبن بە بەشێک لە مەبەستی چیرۆکەکە.

 نموونەیش بۆ ئەو ڕستانەی، کە گێڕانەوەکەیان دەخرێتە پاڵ نووسەرەکەوه لەم ڕۆمانەی (کاروان)دا زۆرن. “ئامانج” لە کەناڵی یەکەمدا دەڵێت “کچ چەند لەگەڵ دایک و باوکی هاوڕێ بێت، هێشتا سەدان شتیان لێ‌ دەشارێتەوە”. “ئازاد”ی چیرۆکخوان لە کەناڵی دووەمدا دەڵێت: “لە نووسینیشدا شتێک نییە لە گۆڕینی ناو و سیمای کەسەکان و لە دروستکردنی خانوو و لە گوێزانەوەی ماڵ و لە کوشتن و زیندووکردنەوەی گیانەکان ئاسانتر”، هەروەها دەڵێت “یەکێک نەتوانێت کۆتی بچووکی خێزان لە گیانی خۆی داماڵێت، چاوەڕێی لێ ناکرێت سەرجەمی مرۆڤ لە کۆتی گەورەی سەرمایەداری ڕزگار بکات”. لە کەناڵی چوارەمیشدا، ئەوە نووسەرە خۆی ئاخنیوەتە گێڕانەوەکەی “سۆزان”، کە دەڵێت: “نازانم کامە چیرۆکنووس یان ڕۆماننووسی ئێمەیە گوتوویەتی: (چێژ لە ڕووداودا نییە، بەڵکوو لە گێڕانەوەی ئەو ڕووداوانەدایە). کەواتە، دەکرێ گوتاری کارەکتەری چیرۆکخوان یان نووسەر وەکوو چیرۆکخوان چه‌ندان بیروباوەڕ یان هەڵوێست دەربارەی دونیای ڕاستەقینە دەرببڕێت. ئەمە یەکێکە لە ئاسته‌کانی گێڕانەوە لە ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان”. لەسەر ئاستی ئەدەبی جیهانیشدا نموونە بۆ ئەم حاڵەتە زۆرە.”تۆلستۆی” دەستپێکی ڕۆمانی “ئانا کارنێنا” بە بیرۆکەیەکی گشتی دەربارەی دونیای ڕاستەقینە دەست پێ دەکات: “هەموو بنەماڵە بەختیارەکان وەکوو یەک وان، بەڵام بنەماڵەی بەدبەخت بەپێی شێوازی خۆی بەدبەختە”. پاشان یەکسەر جیهانێکی خەیاڵی ڕۆ دەنێت: “هەموو شتێک لە ماڵی ئۆبلۆنسکی بە خراپ کەوتەوە”. ئێمە بیرۆکە گشتییەکەی “تۆلستۆی” وەک‌ بیرۆکەیەکی بەجێ و ژیرانە وەردەگرین با لە هەموو شوێنێک یان بە شێوەیەکی گشتی ڕاستیش نەبێت. دیارە ئێمه ئەم بیرۆکە گشتییە‌ لە ڕوانگەی تەکنیکی گێڕانەوەدا ناخەینە پاڵ کارەکتەرێکی چیرۆکخوانەوە، بەڵکوو دەیخەینە پاڵ نووسەر وەکوو چیرۆکخوان. ئەوە “تۆلستۆی”یە نەک کارەکتەرێکی دروستکراو، کە شانبەشانی پرۆسێسی گێڕانەوەکە بە دڵنیایییەوە باسی دونیای ڕاستەقینەمان بۆ دەکات. بنەماڵەی “ئۆبلۆنسکی” بەشێکە لەو دونیا هەڵبەستراوه یا دروستکراوە، کە خەیاڵی ئەم نووسەرە چنیویەتی و بیرۆکە گشتییەکەی بەسەردا جێبەجێ دەکات وەکوو چۆن بەسەر دونیای ڕاستەقینەدا جێبەجێ دەبێت.

هەڵبەت چەمکی پیشاندان، هەموو ئەو شتانە دەگرێتەوە، کە لە دونیای دروستکراودا هەن و ئەوانەش، کە تیادا ڕوو دەدەن. دەکرێت هەر هەموو شتەکان، ڕووداوەکان باس بکرێن، بەڵام گرنگە ئاستی پیشاندانی دنیا دروستکراوەکە لەلایەن نووسەرەوە جیا بکەیتەوە لە باسکردنی ئەو شتانەی لەم دونیایەدا بەڕێوە دەچن، ئەگەر بمانەوێت لە سەروبەندی گێڕانەوەکە‌ بگەین، چونکە پیشاندانی شتەکان، دواجار، گوزارشت لە هەڵوێستی نووسەر دەکەن. بە واتایەکی تر گێڕانەوەی هەڵوێستی نووسەرە.

ئەوەی لە ڕۆمانەکانی (کاروان)دا، وەکوو دیوێکی کێشەئامێز دەردەکەوێت، دەربڕینی ئەو هەڵوێستەیە، کە لە ڕۆمانەکەدا بەرجەستە دەبێت. بە وردبوونەوە لە هەموو ئەو ڕستە و دەستەواژانەی، کە دەکەونە خانەی گێڕانەوە لەلایەن نووسەرەوە یان کە بۆ نووسەر دەگەڕێنەوە وەکوو چیرۆکخوان، ڕستەیەک نادۆزینەوە، کە هەڵوێستی خۆی بە ڕاشکاوییەوە دەربڕێت. لەگەڵ ئه‌وه‌شدا، هەڵوێستەکە لە کۆی ئەو دونیایەدا یان لە وردەکارییەکانی ئەو دونیایەدا بەرجەستە دەبێت، کە نووسەر ڕۆی دەنێت. چۆن؟

‌دەربڕینی هەڵوێست، وەکوو ڕەهەندێکی گێڕانەوە، دەکەوێتە سەر مانای ئاسایی چەمکەکە و لێیشی جیاوازە. “فرانسیس سپاشۆرت” لە کتێبی “تیۆرەکانی هونەر”دا مەسەلەکە بەم شێوەیە دەخاتە ڕوو:

“لە ڕوواڵەتدا، جیاوازی لەنێوان قسەکردن و گۆرانیگوتندا وەکوو جیاوازیی نێوان قسەکردن و چرپەچرپکردن یان هاوارکردن وایە. جیاوازییەکە بە ئاستەم هەستی پێ دەکرێت. مرۆڤ لە ڕێگەی ئەمانەوە ئەوە دەگوازێتەوە، کە هەستی پێ دەکات یان ئەوەی، کە دەیەوێ خەڵکی تر هەستی پێ بکات دەربارەی ئەو شتەی کە دەیڵێت یان ئەو هەڵوێستە‌ی، دەیەوێ بیورووژێنێت و دواجار، خەڵک چۆن هەڵوێستەکەی وەردەگرن، بۆ نموونە بە توانجگرتن‌، بە جیددی یان بە هەڵوێستێکی تەوسئامێزی دەزانن‌. ئەوەی مۆسیقای گۆرانییەک دەیکات ئەوە نییە، کە تێکستەکە دەیکات، چونکە مۆسیقا هەموو ئەو شتانە ناگوازێتەوە، کە تێکستەکە مەبەستییەتی. مۆسیقاکە هیچ لەم مەبەستە ده‌رنابڕێت، بەڵام لە ڕێگەی تۆن و ئاوازەکە‌وە پیشانی دەدات. ئەم پیشاندانە بریتییە لە دەربڕینی هەڵوێست”۲

لە شانۆدا، قسەکەر له ڕێگەی‌ مەنەلۆژەکانەوە هەڵوێستی خۆی دەردەبڕێت و لە ڕۆمان و چیرۆکە دروستکراوەکانیشدا له ‌ڕێگەی دیالۆگ لە‌گەڵ کارەکتەرە چیرۆکخوانەکاندا، بەو شێوەیەی، کە “سپارشۆت” باسی لێوە دەکات، هەڵوێست و بیروڕای خۆی دەردەبڕێت. کەواتە ئێمە لە ئاخاوتن و شێوازی ئاخاوتنی کارەکتەرەکان دەگەین، وەک لەلایەن قسەکەرێکی ناو دونیای ڕاستەقینەدا بکرێن. ئەی نووسەر چۆن هەڵوێستی خۆی لە به‌رامبه‌ر بارودۆخەکانی ناو دونیا دروستکراوەکەدا دەردەبڕێت؟

دیارە کارەکتەری چیرۆکخوان یان نووسەر، وەکوو چیرۆکخوان، هەردەم هەڵوێست و بیروڕای خۆی به‌رامبه‌ر بە ڕووداوەکان یان کارەکتەرەکانی تری ناو دونیای دروستکراو پیشان دەدات و هەڵسەنگاندنیان بۆ دەکات. دەشێ ئەم هەڵوێستە پیشاندانی خۆشەویستی، بێزاری، ڕقلێبوونەوە، سەرسامبوون، ڕیسواکردن، یان هاوسۆزیبوون بێت به‌رامبه‌ر بە کارەکتەرێک یان پێکهاتەیەکی کۆمەڵگە. ئەگەر دونیاکە تووندوتیژیی تێدا بێت، ڕه‌نگه‌ دڵخۆشی یان نیگەرانی پیشان بدات. بۆ نموونە قسەیەکی وەکوو “بڕۆ لەبەر چاوم ون بە!” لە لایەن کارەکتەرێکەوە نیشانەی تووڕەیییە. دوور نییه‌ نووسەر لەگەڵ کارەکتەرەکە هاوڕا نەبێت. بۆیە، لە وەسفکردنی ئەم کارەکتەرە یان پیشاندانی، هیچ وشەیەک، ڕاستەوخۆ بێت یان ناڕاستەوخۆ، بەکار ناهێنێت کە نیشانەی هاوسۆزیبوون بێت وەک دەربڕینێک بۆ هەڵوێستەکەی. ئێمه دەکرێت‌ لەم ڕوانگەیەوە، لێکدانەوەمان بۆ ئەم کارەکتەرە پۆزەتیڤ بێت یان نەگەتیڤ، هەروەک دەکرێت لەم ڕوانگەیەوە لە هەڵوێستی نووسەر بگەین. بە گشتی ئێمە نابێت مەبەستمان ئەوە بێت، ئاخۆ ئەم کارەکتەرانە بەپێی پێوەرەکانی جیهانی یان بەپێی پێوەری خۆمان، کارەکتەری باشن یان خراپ، بەڵکوو گرنگ ئەوەیە نووسەر چۆن ئەم کارەکتەرانە دەبینێت. ئەم بینینەی نووسەر لە گێڕانەوەی چیرۆکخوانەکاندا بەرجەستە دەبێت. بۆیه، ‌چیرۆکخوانەکان ته‌نیا لە ڕێگەی پیشاندان تووڕەییی ئێمە به‌رامبه‌ر بە هەندێ کارەکتەری وەکوو “ماجیدی هەمزە قەڵاتێ” و “رەقە” و “سابیر پوولەکە”ەوە دەورووژێنن و هەستی هاوسۆزیبوونیش لای ئێمه به‌رامبه‌ر بە خۆیان، سەبارەت بە بوێرییان لە گێڕانەوەکەدا‌ بەو جورئەتەوە، هەروەها به‌رامبه‌ر بە‌‌ کارەکتەرەکانی وەکوو “ست ڕووناک”، “رەمزی ئازادی”، “گوڵدان” و… تاد دروست دەکەن. کەواتە ته‌نیا پیشاندانی دۆخەکان لە پرۆسەی گێڕانەوەدا، هەڵوێستی نووسەری تێدا بەرجەستە دەبێت. بۆ نموونە، “سابیر پوولەکە”ی باوکی “عائشە” یان “میدیا” وەک “سۆزان” بانگی دەکات، خانووەکەی ماڵی “سۆزان” داگیر دەکات ئەو کاتەی ماڵی “سۆزان” به‌هۆی هەرەسی حەفتا و پێنجەوە لە شاخ دەگەڕێنەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، “سۆزان” و “میدیا” دەبنە دەستەخوشک و دوو هاوڕێی زۆر نزیک لە یەکتر. پیشاندانی ئەم حاڵەته، وەکوو ڕەهەندێکی گێڕانەوە،‌ پەیامی خۆشەویستی و ناتوندوتیژیی تیادا بەرجەستە دەبێت‌، بەتایبەتی، کە حاڵەتەکە لە دوای هەرەسەکەوەیە. ئێمە ئەم هەڵوێستە، دواجار، دەخەینە پاڵ نووسەر ئەگەرچی لە چوارچێوەی دونیا دروستکراوەکەی “سۆزان”دایە.

کەواتە، ئەو مەبەستەی که نووسەر‌ دەیەوێ لە ڕێگەی دروستکردنی دونیایەکی ئەفرێندراوەوە ڕایبگەیەنێت، هەروەها مانای ئەو هەڵوێستەی، کە لە به‌رامبه‌ر ڕووداوەکانی ناو ئەم دونیایە و کارەکتەرەکاندا وەری دەگرێت، بە سەرچاوەکەوە بەستراوەتەوە، بەڵام بە دڵنیایییەوە سنووری سەرچاوەکە دەشکێنێت و پانتاییەکی فراوانتر لە سەرچاوەکە‌ دەگرێتە خۆ. ئەوەی “جۆرج ئۆروێڵ” لە دونیای دروستکراوی ناو ڕۆمانی “باخچەی ئاژه‌ڵان”دا دەیکات، ورووژاندنی تووڕەیی ئێمەیە به‌رامبه‌ر بە هەندێک لە ئاژەڵەکانی ناو ئەو دونیایە، بەڵام خۆ مەبەستی ئەو ته‌نیا لە سنورری ئەم دونیایەدا ناوەستێت. “ئۆروێڵ” دەیەوێ کۆمەڵگەی ئینگلیزی ئاگادار بکاتەوە لە شێوازی وەرگرتنی دەسەڵات لەلایەن پارتە کۆمۆنیستەکانەوە. ئەمەیش مەبەستێکە لە دەرەی ئەم دونیا دروستکراوەدایە. کاتێك (کاروان) لە ڕێگەی چیرۆکخوانەکانەوە تووڕەیی ئێمە به‌رامبه‌ر بە هەڵوێستی چه‌ند کارەکتەرێکی ناو دونیا دروستکراوەکانی “ئامانج”، “ئازادی هەمین مامان” و “سۆزانی مام ئەنوەر باخەوان”دا دەورووژێنێت، مەبەستەکەی ته‌نیا لە چوارچێوەی ئەم دونیایەدا نییه. تەوزیفکردنی “ماڵەباجێنه”‌ لە دونیای دروستکراوی “ئامانج”دا لە کەناڵی یەکەمی ڕۆمانەکەدا دەچێتە ئەو خانەیەوە:

ـ ئایا ئەو کچ و کوڕانە پرس بە کەس دەکەن، کە دەیانەوێت ئەو ماڵە پێکەوە بنێن و چەند منداڵێکشیان ببێت ؟

ـ نهء.

ـ بۆ؟

ـ چونکە منداڵن و ئەو ماڵەیش ڕاستەقینە نییە.

ـ ئەگەر کچ و کوڕێکی گەورە بەبێ پرس و ڕەزامەندیی کەسوکاریان ماڵێک پێکەوە بنێن، چیان لێ دەکەن ؟

بە ترسەوە گوتت:

ـ دەیانکوژن.

بەدەر لەوەی، کە ئەم دیالۆگە ئاماژە بە دۆخێکی ترسئامێز دەکات لە ژیانی ”ئامانج”دا، ئەو پرسیارەی دەیورووژێنێت، هەر لە سنووری دونیا دروستکراوەکەدا ناوەستێت، بەڵکوو پرسیارێکە هەموو ”ئامانج”ەکانی دونیای ڕاستەقینە دەیکەن.

⚝⚝⚝

ئەمڕۆ زۆربەی ڕەخنەگرەکان بەوە دڵخۆشن، کە چیرۆکخوان بە بەشێکی سروشتیی چیرۆک بزانن،‌ بەڵام بەیەکەوه ‌گونجاندنی چیرۆکخوان لەگەڵ پێکهاتەکانی چیرۆک هێشتا هەر مەسەلەیەکی مشتومڕئامێزە. بەدەر لەوەی، کە چیرۆکخوان لە لای (کاروان)، لە ڕوانگەی لێکۆڵینەوە لە فۆرم و چەمکی چیرۆک، وەکوو بەرهەمێکی هونەری، ڕەگەزێکی بنچینەیییە، ڕاستییەکەی بۆ تێگەیشتن لە ڕۆمانەکانیشی هەر ڕەگەزێکی بنچینەیییە، له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌و ڕاستییەی، کە چیرۆکخوان دەچێتە ناو پێکهاتەکانی ڕۆمان. ئەمەش وەکوو کاردانەوەیەک بۆ تایبەتمەندێتییەکانی ڕۆمان، بۆ قووڵکردنەوەی تەکنیکی گێڕانەوە ڕوو دەدات نەک وەکوو کاردانەوەیەک بۆ خودی چیرۆکەکە. چیرۆکخوان لای (کاروان)، ئەو بەکارهێنانە ڕووکەشەی نییە، کە کار بۆ دامەزراندنی چوارچێوەیەک بکات بۆ چیرۆکەکە بۆ ئەوەی هەرچی بابەتە یان ئاخاوتن و دەمەتەقێیە وەکوو ڕاپۆرتێک ڕایبگەیەنێت، چونکە لە پاڵ گێڕانەوەکەدا، خوێنەر، لێره ‌و لەوێ، له‌ ڕێگه‌ی دیالۆگەکانی ناو گێڕانەوەکەوە هەست دەکات لە بەردەم شانۆنامەیەک دایه، کە زۆر نەخشەکاریی بۆ کراوە.‌

دیارە یەکێک لە وەزیفەکانی چیرۆکخوان ئەوەیە، کە لەیەک کاتدا لە هەموو شوێنێک یان زۆربەی شوێنەکاندا ئامادەبوونی هەبێت‌. لە ڕۆماندا، ئەم وەزیفەیە بەهۆی تەکنیکی شەپۆڵی هۆشەوە جێبەجێ دەبێت. هەموو زەمەنەکانیش لەیەک کاتدا لە یادەوەریی چیرۆکخوانەکەوە ئامادەبوونیان هەیە. چیرۆکخوانەکان لە یەک کاتدا ڕابردوویان لەناو مێشکی خۆیاندا هەڵگرتووە و ئاگاداری “ئێستا”شن و ئەگەری داهاتووشیان لەبەرچاوە، بەڵام بۆ ئەوەی چیرۆکەکە ڕێک بخەن، ڕێژەی کاتەکانیش دەگۆڕن. هەندێ ڕوو‌داو کاتێکی زیاتری پێ دەدرێت لە هەندێکی تر، بەپێی گرنگیی ڕووداوەکە بۆ بیرۆکە گشتییەکەی چیرۆکەکە.

وەکوو لە سەرەوە ئاماژەمان بۆ کرد، ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان” لەسەر ڕ‌ەگەزی زەمەن و سروشتی ئەو زەمەنه ‌و کاریگەرێتیی بەسەر ڕووداوەکان و دروستکردنی کارەکتەر بونیاد نراوە. نووسەر ئەگەرەکان و هەنگاوەکانی گەیشتن بە ڕاستییەکان لە دیوی ناوەوەی ”ئامانج”دا بەڕێوەدەبات لە کەناڵی یەکەم و لە کەناڵی دووەمیش لە دیوی ناوەوەی کارەکتەری “ئازاد هەمین مامان”دا‌ بەڕێوە دەچێت و لە کەناڵی سێیەمیشدا دیسان لە گێڕانەوەی “ئامانج” و لە کەناڵی چوارەمیشدا لە یادەوەریی “سۆزان” بەڕێوە دەچن. هەڵبژاردنی هەر یەک لەم کارەکتەرانە وەکوو چیرۆکخوان، هەروا لەخۆڕا نەهاتووە. هەر یەک لەم کارەکتەرانە ناتوانن ڕاستییەکان بۆ هیچ کەسێک دەرببڕن. بۆیە، پرۆسەکە ته‌نیا لە دەرووندا جێبەجێ دەبێت. ته‌نیا خوێنەر پێیان دەزانێت. کارەکتەرەکانی تر هیچ ئاگاداری ئەم پرۆسێسی گێڕانەوەیە نین، کە چیرۆکخوانەکان، دواجار، بۆ خوێنەر دەیگێڕنەوە با لە ڕوواڵەتدا لە ڕووی تەکنیکییەوە لەگەڵ خۆیان بدوێن. ڕاستە زۆر لە کارەکتەرەکان بەشدارییەکی کارایان لە ڕووداوەکاندا هەیە، بەڵام هیچکام لەمانە وەکوو خوێنەر ئاگاداری هەست و نەستی کارەکتەکان نین. ئەم حاڵەتە ڕێک وەکوو حاڵەتی خۆدواندنی ئەکتەرە لەسەر تەختەی شانۆ کاتێ بەلاوە شتەکان بۆ بینەران دەردەبڕێت بێ ئەوەی ئەکتەرەکانی تر هیچی لەبارەیەوە بزانن. (کاروان) بەم تەکنیکە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە، کە گرنگترین شت لە ژیانی مرۆڤدا ئەو گەڕان و پشکنینەیە، کە دەیکات بە مەبەستی گەیشتن بە واتای شتەکان و هۆکارە ڕاستەقینەکان. لە چوارچێوەی ئەم بۆچوونەدا، ”ئامانج” و”ئازاد” و “سۆزان” خەمڵاون یان گەیشتوونەتە ئەم ڕاستییانە‌. بۆیە، بۆ ئێمەی دەگێڕنەوە. دیارە کارەکتەر لای (کاروان) ئەو کاتە دەخەمڵێت، کە خۆی “واتە کاروان” هەست بکات کارەکتەرەکە ئامادەیە‌ ئەم تێگەیشتنە لە ڕێگەی بینینەوە قبووڵ بکات، ئەگەرنا ئەو ئەرکەی پێ ناسپێرێت، کە ببێتە چیرۆکخوان.

ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان”، دواجار، بریتییە لە تۆمارێک بۆ ئامادەکردنی کارەکتەر‌ بۆ گەیشتن بە دوایین تێگەیشتن لە شتەکان. ئەم ئامادەکردنەش لە فۆرمی گواستنەوەیەکی خێراوە دێت بۆ دیوی ناوەوەی کارەکتەرەکانی تریش و لێکدانەوەی سیمبۆڵە تایبەتییەکانی ئێستا و ڕابردوو

کەواتە دەکرێت بڵێین ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان”، دواجار، بریتییە لە تۆمارێک بۆ ئامادەکردنی کارەکتەر‌ بۆ گەیشتن بە دواین تێگەیشتن لە شتەکان. ئەم ئامادەکردنەش لە فۆرمی گواستنەوەیەکی خێراوە دێت بۆ دیوی ناوەوەی کارەکتەرەکانی تریش و لێکدانەوەی سیمبۆڵە تایبەتییەکانی ئێستا و ڕابردوو، کە دواجار، لە منداڵدانی ئەم پرۆسەیە بینینی کارەکتەرەکە به‌رامبه‌ر بە واقیع، بە ژیان دروست دەبێت. پرۆسەکە، ڕاستییەکەی، چالاکییەکی دەروونی و هزرییە، زیاتر لەوەی جەستەیی بێت. هەڵبەت، زۆر کەس بەم گەڕان و پشکنینەی، کە باسمان لێوە کرد سەرقاڵن، بەڵام دیاره زۆربەیان وەکوو “ئامانج” و “ئازادی هەمین مامان” و “سۆزان” لە چالاکییە دەروونییەکان بەئاگا نین. (کاروان) ئەم کارەکتەرانە هەڵدەبژێرێت، چونکە بە گشتی، وەکوو چیرۆکخوان، لەڕادەبەدەر هەستیارن سەرەڕای ئەو جیاوازییەی نێوانیان سەبارەت بە ڕادەی زانیارییەکان یان بە خودی کارەکتەرەکانیان‌. بێجگە لەمەش، نووسەر لە ڕێگای بەکارهێنانی تەکنیکی شەپۆڵی هۆشەوە هەوڵ دەدات نهێنییەکانی دیوی ناوەوەی کارەکتەرەکان لەگەڵ دونیای فراوانی دەرەوە هاوتەریب بکات. بە واتایەکی تر دیوی ناوەوەی کارەکتەرەکان دەبن بە وێنەیەکی بچووکی دونیای دەرەوه. ئەم هاوتەریبوونەش بەوە جێبەجێ نابێت، کە بینینەکه ته‌نیا‌ له منداڵدانی‌ قۆناغێکی‌ دیاریکراو لە مێژوودا دروست بێت، چونکە (کاروان) مامەڵە لەگەڵ قۆناغی جیا جیا دەکات لە مێژوو. بۆیه، دواین بینینی کارەکتەرەکه ‌لە بەیەکەوه‌بەستنەوەی کۆمەڵێ قۆناغی جیا جیای سەر بەزەمەنی جیاجیاوە دروست دەبێت لە چوارچێوەی تەکنیکی شەپۆڵی هۆشدا. بنەمای ئەم تەکنیکە لای (کاروان) لەسەر هێزی ئەو درامایە بونیادنراوە، کە لە مێشکی “ئامانج” و”ئازادی هەمین مامان” و “سۆزانی مام ئەنوەر باخەوان” دابەڕێوە دەچێت، کە هەریەکەیان وردەکارییەکانی قۆناغێکی جیا یان دیوێکی جیا لە ئەوە‌کەی تر دەگێڕێتەوە و لەگەڵ یەک تێککهەڵکێش کراون.

دوور نییه‌ هەندێ خوێنەری ڕاستەقینە، ئەم شێوازە گێڕانەوەیەی (کاروان) لە ڕێگەی بەکارهێنانی ئەم تەکنیکە بە بچووککردنەوەی خودی کارەکتەرەکانی وەکوو “ئامانج”، “ئازادی هەمین مامان”، هه‌روه‌ها “سۆزان” بزانن بەو پێیەی ئەوان ته‌نیا لە پانتایی بێسنووری خەیاڵدا خاڵەکان دەخەنە سەر پیتەکان. دیارە بیرکردنەوە بەم‌ ئاڕاستەیە پێچەوانەی ڕاستییەکانە، چونکە ڕاستگۆترین واقیع ئەوەیە، کە مرۆڤ بەوپەڕی سەربەستییەوە پیشانی بدات.‌ ئەمەش ته‌نیا لە پانتایی خەیاڵدا جێبەجێ دەبێت. ئەوەی لە پرۆسێسی بیرکردنەوەی ”ئامانج”، “ئازادی هەمین مامان” و “سۆزان”دا ڕوو دەدات لە واقیعە بەرچاوەکە ڕاستەقینەترە، چونکە دۆزینەوەی ئەو پاڵنەرە ڕاستەقینانە لەخۆ دەگرێت، کە واقیعەکەی هێناوەتە کایەوە. لە سەرێکی ترەوە، بە گشتی، لە پشت هەر پرۆسەیەکی فەنتازیادا، کە لە خەیاڵی هەر کەسێکدا‌ بەڕێوە دەچێت، هێزێک هەیە، کاری تێ دەکات، تەکانی پێ دەدات تا زیاتر پرۆسەکە بەرەو قووڵایی ببات. ئەو هێزەش هێزی ئەو خواست و ئارەزووانەیە، کە جێبەجێ نەبوونە. دیارە ئەمە پاڵنەری ڕاستەقینەی ئەو فەنتازیایەیە، کە لە خەیاڵی چیرۆکخوانەکاندا بەڕێوە دەچێت. هیچ سانسۆرێک لەبەردەم سەرنجەکانی ”ئامانج” یان هی “ئازادی هەمین مامان” یاخود هی “سۆزان”دا نییە، کاتێك بە ناخی خەڵکانی تریشدا شۆڕ دەبنەوە و دەیانپشکنن. تا ئەو جێیەی پێوەندی بە خوێنەریشەوە هەیە، مەبەستی نووسەر لە دروستکردنی ئەو بینینەی، کە لە سەرەوە ئاماژەمان پێ دا، بە تەواوی لەوەدایە، کە خوێنەر هەست بکات پێوەندییەکی ڕاستەوخۆی بەو ژیانە بەردەوامەوە هەیە، کە لە چوارچێوەی ڕۆمانەکەدا دروست دەبێت بەبێ هیچ هەڵسەنگاندنێکی ڕاستەوخۆ یان لایەنگیرییەکی کوێرانە یاخود پێشەکی بڕیاردان لەلایەن نووسەرەوە. ‌بۆیە، وێنەکە بە تەواوی لەلای خوێنەر دروست نابێت هەتا ڕۆمانەکە بە تەواوی نەخوێنێتەوە.

ئەگەرچی (کاروان) وردەکارییەکان لەسەر زاری ئەو چیرۆکخوانانه و بە ڕاناوی کەسی یەکەمەوە دەگێڕێتەوه، بەڵام هەر لە چوارچێوەی ئەم گێڕانەوەیەدا دەیان دیالۆگی تێدایه لەنێوان کارەکتەرەکانی تر، کە چیرۆکخوان لێیانەوە نزیکە. هەر لەم دەرگایەشەوە هەموو پرسە کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووری و ڕۆشنبیرییەکانی کۆمەڵگەی کوردەواری پێش هەرەسی حەفتا و پێنج و دوای هەرەسەوە دەخاتە ڕوو. لەم بارەیەوە، ناوی “کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان” وەکوو ڕێکخراوێکی شۆڕشگێر بۆ تێکشکاندنی ئەو بێئومێدییەی، کە دوای هەرەس دووچاری خەڵک بووبوو، یەکەمجار لە ڕێگەی کارەکتەری “دەرسیم کوردۆ”وە دەکەوێتە سەر زاری خەڵک. “دەرسیم کوردۆ” لە بنچینەدا ناوی “عومەر”ە و کوڕی “مەلا عارەب عبدولسەمەد”ه و “دەرسیم کوردۆ” نازناوی نووسینییەتی‌. نووسەر بە ڕوونی ئاماژە به ئاستی ڕۆشنبیریی‌ کارەکتەرەکانی ئەو ڕێکخراوە ‌دەکات. “دەرسیم کوردۆ” بەر لەوەی بچێتە شاخ، نووسەر بووە و لە زۆربەی ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی ئەوسا بابەتی ئەدەبیی بڵاو کردووەتەوە و لایەنگیریی ڕەوتی پێشکەوتووخواز و گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکانە لە کۆمەڵگە و عەقڵی باودا. بوونی ڕێکخراوی کۆمەڵەی ڕەنجدەران بە هیچ شیوەیەک بۆ ئەوە نییە ڕۆمانەکە بە لای ئایدۆلۆژیادا بشکێنێتەوە، بەڵکوو لە لایەک بۆ دەرخستنی جیاوازیی کارەکتەرە گەنجەکان و پیرەکانە و لە لایەکی ترەوە دەیەوێت تایبەتمەندییەکانی ئەو قۆناغە مێژوویییە پیشان بدات. ئەگەر “شێرزاد ناجی” زۆر پابەندی ئەو ڕێکخراوەیە و دەیخاتە سەرووی هەموو گومانێکەوە، ئەوا “ئازادی هەمین مامان” دنیایەک گومان و ترسی لە ئاستیدا پیشان دەدات. نووسەر لە ڕێگەی کارەکتەرەکانی سەر بەم ڕێکخراوەوە ڕەهەندێکی فیکریی هەمەلایەنە دەخاتە پاڵ ڕێکخراوەکه ئەگەرچی وەکوو گوتمان ڕۆماننووس کار لەسەر جیاوازییەکانی نێوان کارەکتەرەکانی ئەم ڕێکخراوەش دەکات. دیارە “دەرسیم” هاوڕێی “ئازادی هەمین مامان”ە و شەوێک بەر لەوەی “دەرسیم” بچێتە شاخ، لە ماڵی خۆیان داڵدەی داوە. ئەم داڵدەدانە گوزارشت لە بوێریی “ئازادی هەمین مامان” دەکات لەو هەلومەرجانەی، کە پێویست بە لەخۆبووردەیی و بوێری دەکات. ئەگەرنا ئەو، بەپێی تێگەیشتنی “شێرزاد ناجی” به ‌گشتی کارەکتەرێکی بوێر و چاونەترس نییە، بە بەراورد لەگەڵ خۆی و “دەرسیم کوردۆ”. دیارە “ئازاد” زۆر بە هۆشیارییەوە مامەڵە لەگەڵ دۆخەکە دەکات لە کاتێکدا “شێرزاد ناجی” زیاد لە پێویست سەرەڕۆ و ڕادیکاڵە.

بەهەرحاڵ، “ئازاد هەمین مامان”ی چیرۆکخوان‌ وەکوو چاودێرێک سەیری هەڵسوکەوتی ئەندامانی ڕێکخراوەکە دەکات، ئەگەرچی “شێرزاد ناجی” وەکوو ئەندامێکی “کۆمەلە” سەیری ئەمی دەکرد و تەنانەت ڕەخنەشی لێ دەگرت. لەگەڵ ئەوەشدا، کاریگەریی کۆمەڵەی بەسەرەوە دیارە. باشترین نموونەش بۆ ئەمە فرۆشتنی تەزبێحە گرانبەهاکەی باوکییەتی بۆ ئەوه‌ی پارەکەی بداته ‌”مەرجان”ی دایکی عیماد تا ساڵۆنی پێ دابنێت. ئەو “مەرجان”ەی خەڵک بە سووک‌ سەیریان دەکرد و بە “مەرجانی تیاترۆ” ناویان دەبرد. ئەم ڕەفتاره‌ی “ئازاد” سەمبوڵئامێزە و ڕەهەندێکی فیکریی سەردەمانەی هەیە. بە دیوێکی تردا، هەڵوێستی نووسەری تێدا بەرجەستە دەبێت لە ڕێگەی پیشاندان وەکوو ڕەهەندێکی گێڕانەوە، ڕێک وەک لە مەسەلەی “سۆزان” و “میدیا” باسمان کرد. لە چوارچێوەیەکی شاراوەدا. نووسەر لە ڕێگەی کارەکتەری “شێرزاد ناجی”یەوە پیشانی دەدات، کە “کۆمەڵە” چووەته ناو هەموو جومگەکانی کۆمەڵگەوە، چونکە “شێرزاد” ئاگاداری هەموو کێشەیەک بوو و هەوڵی چارەسەرکردنی هەموو کێشەیەکی دەدا. بۆ نموونە هەر “شێرزاد ناجی” کێشەی سکپڕییەکەی “دلارام”ی چارەسەر کرد و “ئازادی هەمین مامان”ی لەم تەنگوچەڵەمەیە ڕزگار کرد. یەکێک لە خەسڵەتە باشەکانی ئەوەیە، کە شەرمن نییه، بەتایبەتی لەگەڵ ئافرەتان. “ئازادی هەمین مامان” بەم شێوەیە باسی شەرمنیی خۆی و بوێریی “شێرزاد ناجی” دەکات:

“هەتا تۆ خەریکی فرۆشتنی هەندێک شت بوویت، ئەو [واتە شێرزاد] خۆی لە (گوڵدان) نزیک کردبووەوە… بە شێوەیەک لە گەڵی دەدوا، وەک بڵێی چەندین ساڵ بێت بیناسێت… هێندەی دیکە ترسەکەی گیانت [واتە هیی ئازاد] تاوی دەسەند… لەوە دڵنیا بوویت بەم زمانە سیحرییەی لە خشتەی دەبات… [… ] تۆ کاتێ دەچیتە ماڵیان و کەلوپەلەکانی لێ وەردەگری [واتە لە گوڵدان]، لە شەرمان هەموو گیانت دەلەرزێت و زمانت تەتەڵە دەکات، کەچی ئەوەتا ئەم خەریکە لەناو بازاڕ لە باوەشی دەگرێت.“

“شێرزاد ناجی” کارەکتەرێکی بە کردوکۆش و پڕ جووڵەیە. مرۆڤێکی ڕۆشنبیرە. لە شیعر، هونەر، سیاسەت هەروەها فەلسەفه ‌و بوارە کۆمەڵاتییەکاندا شارەزاییەکی باشی هەیە. خێرا دەچێتە ناو کێشەکان. بە گفت و لفتە. هەست بە هەموو شتێک دەکات. لە هەموو شتێک دەکۆڵێتەوه. بۆ نموونە، کاتێك دەزانێت، کە “گوڵدان” کچی “فەوزی داود”ی نیگارکێشە، پێی دەڵێت:

‌”- فەوزی داودی نیگارکێش؟ ئەو هونەرمەندە بەوە ناسرابوو، کە ته‌نیا نیوەی شتەکانی دەکێشا… نیوەی باخچەیەک، نیوەی ئەسپێک، نیوەی ڕۆژ، نیوەی ئاسمان، نیوەی کچێک و نیوەی کوڕێک… جارێکیان لێیان پرسی: ئەی کوا نیوەکەی دیکەی هەر یەک لەوانە؟ گوتی: ئەم نیوانە خۆیان نیوەکانی دیکەی خۆیان دەدۆزنەوە… ئینجا لێیان پرسی: ئەی ئەگەر نەیاندۆزیەوە؟ گوتی: هەر نیوەیەک، کە نیوەکەی خۆی نەدۆزێتەوە، خۆی لەناو دەبات… لە هونەردا جوانترین شت خۆلەناو بردنە.”

له ‌سەرێکی ترەوە، هەڵوێستی “شێرزاد ناجی”به‌رامبه‌ر بە کێشەی “عیماد” و “ئیمان”ی کچی “مەلا عارەب عەبدولسەمەد” هەڵوێستێکی سەردەمانەیە. “مەلا عارەب” ئامادە نییە کچەکەی خۆی بداتە “عیماد”، چونکە کوڕی “مەرجان” و “نوورەددین تەیارەچییە” و لە ڕووی کۆمەڵایەتییە‌وە بە نزم سەیر دەکرێت و بە “مەرجان تیاترۆ” ناسراوە. بۆیە،”ئیمان” ڕەدووی “عیماد” دەکەوێت. نووسەر لێرەدا، لە ڕێگەی پاڵپشتیکردنی شێرزاد ناجی” لە هەڵوێستی “عیماد‌” و “ئیمان”ەوە پیشانی دەدات، کە “کۆمەڵە” ڕووبەڕووی نەریتە باوەکانی کۆمەڵگە بووەتەوە و پەنجە لەسەر نەخۆشییە کۆمەڵاتییەکان دادەنێت. “شێرزاد” دەڵێ:

“من کاتێک دەڵێم خەڵک با بزانن ئیمان و عیماد ئاوایان کردووە، مەبەستم ئەوە نییە ئەوانە بشکێنم، بەڵکوو ئافەرینیان لێ دەکەم و هەتا لە توانامدا بێت پشتیان دەگرم، بەڵام دەشمەوێ خەڵک بزانن ئەو پەروەردەیەی مەلا بۆ ئەم سەردەمە دەست نادات… “

“ئیمان” و “عیماد” وا لە شاخ دەڕوانن، کە پانتاییە‌کی فراوانە بۆ ئازادی لە کاتێکدا ”ئامانج” وەک لە کەناڵی یەکەمدا بینیمان نا‌یەوێت “جارێکی دیکە بە مەبەستی سەیرانیش بۆ ئەم شاخوداخە [بگەڕێتەوه]”. عیماد دەڵێ:

“… ئێمە لەبەرئەوە نییە شار جێ دەهێڵین و دەچین لەم شاخە چەک هەڵدەگرین، کە ڕقمان لە ژیانی شارە و حەز بە هەڵگرتنی چەک دەکەین، بەڵکوو ته‌نیا لەبەرئەوەیە ڕێگەمان نادرێت بەئازادی ببینە هاوسەری یەکتر… حەز ناکەم سبەینێ کەس وا بزانێت ئێمە دوای ئەوەی هیچ ڕێگەیەکمان لە بەردەمدا نەمایەوە، ئینجا بەناچاری‌ چووین بووینە پێشمەرگە”

بەدەر لە بەدواداچوونی ڕێکوپێک بۆ ڕووداوەکان و کارەکتەرەکان، وردبینیی نووسەر لەو خەسڵەتانەدا دەردەکەوێت، کە دەیانخاتە پاڵ کارەکتەرەکان بێئەوەی لەم بارەیەوە تووشی غەفڵەت بێت. بۆ نموونە هەر لەو کاتەوە، کە خوێنەر ئاشنای “شێرزاد ناجی” دەبێ، سەرنج دەدا ئەم کارەکتەرە لەگەڵ بیستنی هەر هەواڵێکی گرنگ یان ناخۆش یان تازە بۆکسێکی قایم به ڕانی خۆی، بە دیوار یان بە هەرشتێکی تردا دەکێشێت. نووسەر هیچ کاتێک ئەم خەسڵەتەی “شێرزاد” لەبیر ناکات. ئێمە لە زاری “ئازاد هەمین مامان”ەوە دەبیسین، “دلێر”یش، کە یەکێکە لە ئەندامانی ڕێکخستی کۆمەڵەیه‌ لەناو شار، “دەقاودەق قسەکانی (شێرزاد) دەڵێتەوە… تەنانەت وەکوو ئەویش لەکاتی گفتوگۆدا بۆکس بە دیوار و ستوونی کارەبا و پشتی مانگا و شتی دیکەدا دەکێشێت”. ئەگەر ئەم خەسڵەتە بە دیوێکیدا ڕەهەندێکی شۆڕشگێڕیی تێدا بێت، بەڵام دوور نییە‌ وەک ڕەنگدانەوەیەکیش بێت بۆ دیوێکی توندوتیژیی ڕێکخراوەکە. “ئازادی هەمین مامان”یش ئەو هەستەی لا دروست دەبێت، کە “هەتا (شێرزاد ناجی) لەناو ژیانی [ئەو]دا بێت، دەست بۆ هەرچی [بەرێت] بەرەو ناو ئاگر [ئاڕاستەی] دەکات”، چونکە “شێرزاد دەستی لە ئیش و کارە تازەکەی لەگەڵ “گوڵدان” وەردەدا بۆ بەرژەوەندیی بیروباوەڕی کۆمەڵە. نووسەر لەم ڕێگەیەوە جیاوازیی نێوان ئەندامەکانی کۆمەڵە پیشان دەدات.

ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان” لەڕووی تەکنیکەوه لەسەر بنەمای دروستکردنی حاڵەتێکی لۆژیکی “هۆ” و ئەنجامەکاندا داڕێژراوە. بۆیە‌، هیچ بۆشایی یا حاڵە‌تی پچڕپچڕبوون لە گێڕانەوە‌دا نییه.

⚝⚝⚝

ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان” لەڕووی تەکنیکەوه لەسەر بنەمای دروستکردنی حاڵەتێکی لۆژیکی “هۆ” و ئەنجامەکاندا داڕێژراوە. بۆیە‌، هیچ بۆشایی یا حاڵە‌تی پچڕپچڕبوون لە گێڕانەوە‌دا نییه. دیارە مەبەستم لە نەبوونی پچڕپچڕبوون ئەوە نییە، کە گێڕانەوەکە هەر شێوازی ڕیزبەندیی کلاسیکییانە لەخۆ دەگرێت، بە پێچەوانەوە، سەرەڕای یاریکردن بە زەمەنەکە و پاشوپێشکردنی ڕووداوەکان، مرۆڤ هەست دەکات بۆشاییەکان بە شێوەیەک لە شێوەکان پڕ کراونەتەوە. دیارە ئەمەش بۆ تۆکمەیی داڕشتنی پلانی ڕۆمانەکە دەگەڕێتەوه. کاتێ ڕۆماننووسێک لە سەرەتاوە داڕشتنی پلانی ڕۆمانەکەی له ‌لا گرنگتر بێت له گەڕان بەدوای‌ ڕستەی جوان جوان، کە پێویستە دوای داڕشتنی پلانەکە بێت، هەڵبەت بونیادی ڕۆمانەکە تۆکمه ‌و بەهێز و بێدرز دەبێت. بە واتایەکی تر، داڕشتنی نەخشەی چیرۆکەکە وەکوو هەنگاوی بەرایی گرنگتره لە شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ ڕووداوەکان و ئەو زمانەی، کە نووسەر بەکاری دێنێت. بۆیە حاڵەتە پچڕپچڕەکان، ئەگەر هەبن، هەر لە سەرەتاوە پڕ کراونەتەوه ‌و ڕۆمانەکەیش وەکوو تەلارێکی جوان و ڕێک بونیادنراوه، چونکە پێوەندییەکی لۆژیکی هەموو پێکهاتەکانی ڕۆمانەکە به ‌یەکتر دەبەستێتەوە‌. نووسەر ‌بە تەنگ خستنەڕووی کرۆنۆلۆژیای ڕووداوەکاندا نییه، بەڵکوو ئەوەی لەلای ئەو گرنگە دروستکردنی حاڵەتێکی لۆژیکی هۆ و ئەنجامەکانە. ئەم حاڵەتە لای ڕۆماننووسی سەرکەوتوو هەر لە سەرەتاوە، لە داڕشتنی پلانی چیرۆکەکەوە، بیری لێ دەکرێتەوە و مەسەلە تەکنیکییەکان له سەرەتادا ناکاتە مەبەست. واتە لە سەرەتاوە بیر لەوە ناکاتەوە چ تەکنیکێک بەکار بێنێت بۆ پیشاندانی‌ باڵای کارەکتەرەکان و شێوەی دەموچاویان یاخود فیسار شوێن وەکوو چی وایه و وردەکاریی پێوەندییەکانیان چۆنە. جوانکارییەکانی زمان دواتر دێن. گریمان ڕۆماننووس هەر لە سەرەتاوە بیری لەم شتانە کردەوە، بەڵام خۆ دواجار هەر دەبێت هێڵە سەرەکییەکانی چیرۆکەکە بکێشێت و پاشان بچێتە ناو وردەکارییەکانەوە. ئەگەر وا نەکات ڕۆمانەکە تۆکمەییی خۆی لەدەست دەدات. (کاروان) تەنانەت لە چیرۆکە کورتەکانیشیدا ئەم نەخشەداڕێژییه تۆکمەیە‌ جێبەجێ دەکات، بۆیە دەکرێ‌ هەریەک لەم چیرۆکە کورتانە ببێت بە ڕۆمانێکی دوورودرێژی تۆکمه ‌و بەهێز، کە کەم چیرۆکی کورت هەیە ئەم نەخشەداڕێژییەی تێدا بەدی بکرێت. جێگەی ئاماژەپێکردنە زۆر لە چیرۆکە کورتەکانی “شێرزاد حەسەن” و “سەڵاح عومەر”یش هەمان ئەو نەخشەداڕێژییەیان تێدایە و دەکرێت لە چوارچێوەی ڕۆمانی تۆکمە و بەهێز دابڕێژرێنەوە. بێگومان نەبوونی بۆشایی‌ بەو مانایە نییە، کە دەقەکە لە ڕووی فیکرییەوە هیچ بۆشاییەک بۆ خوێنەر بەجێ ناهێڵێت تا لە پرۆسەی خوێندنەوەدا‌ پڕی بکاتەوه. بێگومان‌‌ هیچ سنوورێک نە لە بەردەم بۆچوونەکانی ناو دەقەکە و نە لە بەردەم پڕکردنەوەی بۆشایییەکان لەلایەن خوێنەرەوە نییە، چونکە ئەو واتایەی، کە (کاروان)، وەکوو ڕۆماننووس، مەبەستییەتی ته‌نیا ئەو پرۆسێسە فیکرییە نییە، کە لە لای خۆیەوە بەڕێوە دەچێت له ‌کاتی ڕۆماننووسیندا. ئەگەر وا بێت، ڕۆمانەکە وەکوو دەق‌ دەبێتە دەقێکی مردوو و دواجار دیاریکردنی واتای بابەتیانەی دەقەکه هیچ ئەنجامێکی لێ ناکەوێتەوە.‌

ئاشکرایه‌ هەموو نووسەرێک هەوڵی ئەوه ‌دەدات کاریگەرێتیی خۆی بەسەر شێوازی بیرکردنەوەی خوێنەردا بەجێ بێڵێت، بەڵام هیچ نووسەرێکی داهێنەر نایەوێت دەقەکە بۆ خوێنەر ئاشکرا بکات، چونکە نووسەر ته‌نیا لە ڕێگەی ئەکتیڤکردنی خەیاڵی خوێنەرەوە ئومێدی ئەوەی هەیە خوێنەرەکە گیرۆدەی بەرهەمەکەی خۆی بکات. ئەمەیش ڕێک ئەو پلانەیە، کە (کاروان) کاری لەسەر دەکات، بۆیە، فاکتەرێکی گرنگ، کە (کاروان) لە ڕۆمانەکانیدا بایەخی پێ دەدا، هەرەسپێهێنانی ئەو ڕێککەوتنه نادیارە‌‌یە، کە لەنێوان نووسەر و خوێنەردا هەیە سەبارەت بە هەندێ پرس، کە دەبێتە بابەتی ڕۆمان.‌ جێگەی ئاماژە‌پێکردنە جاران ئەم ڕێککەوتنە یاخود هاوتەریبییە پێوەر بوو بۆ هەڵبژاردنی هەر بابەتێک لە بەسەرهاتەکانی مرۆڤ لەلایەن ڕۆماننووسەوە. لە ئەدەبی ئینگلیزیدا، هەر لە “دانیال دیفۆ”وە بگرە تا دەگاتە “تۆماس هاردی” ئەم ڕێککەوتنە له ‌بەرچاو دەگیرا. ڕۆماننووس لەم ڕوانگەیەوە بابەتەکانی هەڵدەبژارد، بۆیە تێبینیی ئەوە دەکەین، کە ئەوەی بۆ بابەتی ڕۆمان بە گرنگ دەزانرا بریتی بوون لە هەڵوەستەکردن لەسەر پێکهاتە چینایەتییەکانی کۆمەڵگە. هەرچییەک، کە پێکهاتەیەک لەو پێکهاتانەی بەرز کردبا یان بەپێچەوانەوە یاخود دەبوو بە هۆکار بۆ گۆڕینی بارودۆخی مرۆڤ لە ڕووی شارستانییەوە بە گرنگ دەزانرا. “تۆماس هاردی” ڕۆمانەکانی خۆی لەسەر بنەمای چینایەتی، هاوسەرگیری، هەروەها سامان داڕشت. ئەمە مامەڵەکردن بوو لەگەڵ‌ واقیعێک، کە پێی دەگوترا “واقیعی بابەتییانە” و بۆ خوێنەر سەرنجڕاکێش بوو. ئەم واقیعە لەلای (کاروان) بوونی نییە. ئەوەی هەیە هەستکردنە به تێگەیشتن لە‌ واقیع. دیارە ئەمەش دەوەستێتە سەر مێژووی هوشیاریی مرۆڤ، تا چەند مرۆڤ لەو مێژووە هوشیارە، کە لە نەستی دایە و پشت بەو گریمانەیە دەبەستێت، کە دەڵێت ڕۆمان گوزارشت لە گەڕان بەدوای واقیعێکی نەزانراو دەکات، کە خوێنەر تێیدا بەشداری دەکات بێ ئەوەی بینینی بۆ هەبێت و بەهۆیەوە بینینیی دەگۆڕێت. لەم بارەیەوە، ڕووداوەکانی ڕۆمانەکە هێندە بە وردی لەگەڵ شارەزاییەکانی نووسەر دەربارەی مێژوو بەریەک دەکەون، کە هەندێ جار ئاڵۆزیی لێ دەکەوێتەوە، بەڵام ئەم ئاوێتەبوونەی مێژوو لەگەڵ ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان”، تێکستە‌کە، وەکوو هونەری ئەدەبی، لەناو نابات، بەپێچەوانەوە ڕۆمانەکە هەر لەناو پانتاییی مەجاز و سیمبۆڵ و ڕۆمانسییەتدا جووڵانەوەیەکی فراوانی هەیە و خۆی لە هەموو ئەو چەمکە کۆمەڵایەتی و سیاسییانە دادەشۆرێت، کە دەبنە مایەی کەمکردنەوەی بەها ئەدەبییەکەی. بە واتایەکی تر، (کاروان) لە ڕێگەی فۆرمێکی هونەرییەوە شارەزاییەکانی خۆی دەربارەی مێژوو پێشکەش دەکات و هەر لە چوارچێوەی ئەم فۆرمە هونەرییەوە شارەزاییەکانی خۆی ڕێکدەخات بێ ئەوەی ئەڵقەکانی بە شێوەیەکی ڕیزبەندی بە یەکتر ببەستێتەوە بە هەمان ئەو ڕێگەیەی، کە مێژوونووس باسی لێوە دەکات. بۆیە خوێنەر هەردەم لە چاوەڕوانی پێشهاتێکی چاوەڕواننەکراودایە تەنانەت ئەگەر بە ڕاستی لە هەموو قۆناغە مێژووییەکانیش ژیابێت. ئەم واقیعە نەزانراوەی، کە لە سەرەوە باسمان کرد،‌ لە زۆر ڕووداوی ئاسایی پێک هاتووە و بە شێوەیەک خراونەتە پاڵ یەکتر، بۆ خوێنەر واقیعێکی تازە دروست دەکەن. فاکتەری زەمەن گرنگترین ڕۆڵ دەگێڕێت لە ڕێکخستنی ئەم ڕووداوە ئاسایییانەدا. چەمکی هوشیاری لەیەک کاتدا لەسەر ئاستی جیا جیا هەستی پێ دەکرێت. پیشاندانی ئەم هوشیارییە بە شێوەیەکی بەهێز لەسەر ئاستی دیوی دەرەوە‌ پەیوەستە بە ئاستە قووڵەکانی دیوی ناوەوە، کە دەرئەنجامی هەموو مێژووی پێشتری مرۆڤە وەکوو تاک.ڕاستییەکەی ئەمە تا ڕادەیەک کێشەی پێوەندیکردن لەنێوان کارەکتەرەکان دروست دەکات، نەک هەر لەلای (کاروان)، بەڵکوو لە لای ڕۆماننووسەکانی تریش وەکوو (بەختیار عەلی)، لەو شوێنانەی، کە بەم ئاڕاستەیە مامەڵە لەگەڵ کارەکتەرەکانیان دەکەن. دیارە ئەمەش سەبارەت بەوەیە، کە مرۆڤ لە کاتی پێوەندیکردنیشدا بە ڕابردووی خۆی بەستراوەتەوە. کاتێ هێما و جووڵە‌ و ئەندامەکانی جەسته و تەنانەت دیالۆگیش‌ نابێتە هۆی پێوەندیکردنێکی ڕاستەقینە، کاتێك گرنگیی بەسەرهاتەکانی مرۆڤ ناوەستێتە سەر ئەوەی تاچەند لەسەر ئاستی گشتی، لە لایەن هەموو کەسێکەوە، ڕێککەوتنی لەسەرە، بەڵکوو پشت بە سەلیقە دەبەستێت، کاتێك لێکدانەوەی هێما و ئاماژەکانی مرۆڤ دەوە‌ستێتە سەر خوێندنەوەی مرۆڤەکە خۆی، لەبەر ڕۆشنایی ئاستی ئەو هوشیارییەی، کە لە ڕابردووەوە تا ئەو چرکەساتەی ئێستا لەلای گەڵاڵە بووە، کاتێك مێژووی کەسێنیی مرۆڤ بەردەوام لەسەر ئاستی نەستیدا ئامادەیە بۆ بەهێزکردنی کاردانەوەکانی به‌رامبه‌ر بە هەر ڕووداوێک، ئەو کاتە مرۆڤ بە ڕابردووی خۆیەوە بەند دەبێت‌ و دەشێ تەنانەت لەناو قەرەباڵغییشدا تەنیاترین کەس بێت و بە پێچەوانەیشەوە، کاتێ تەنیایە، هەموو ڕابردووی خۆی لە خە‌یاڵی خۆیدا هەڵگرتووە وەک لە کارەکتەرەکانی ئەم ڕۆمانەی (کاروان)دا دیارە.

یەکێک لە بنەماکانی ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان” ئەوەیە، کە “راستێتی”ی تێدا بەرجەستە دەبێت. دوور نییە‌ هەندێ لە خوێنەران یان ڕەخنەگران پێیان وا بێت، کە ئەم “راستێتی”یە ‌لای ئەو بەوە جێبەجێ دەبێت، کە مامەڵە لەگەڵ ئەو شوێنانە یان ئەو کەسانە دەکات، کە بۆ خوێنەر حەقیقین، بۆیە‌، ڕۆمانەکە ناوی زۆر لەو شوێنانەی لەخۆ گرتووە، کە لە دەرەوەی دەقەکە بوونیان هەیە. بۆ نموونە، گەڕەکەکانی سەیداوە، تەیراوە، تەعجیل، گردی “قالینج ئاغا”… تاد. دیارە دەکرێ ئەم مەسەلەیە لە دوو ڕوانگەوە سەیر بکرێت. بەڵام، بەر لەمە، حەز دەکەم ئاماژە بەوە بکەم، کە زۆر لە ڕۆماننووسەکانی دونیا ئەم شێوە “راستێتی”یەیان لە ڕۆمانەکانیاندا بەرجەستە کردووە. بۆ نموونە “جیمس جۆیس” زۆر مامەڵە لەگەڵ “دەبلن” دەکا. مرۆڤ نابێت بە شێوەیەکی ساکارانە‌ سەیری ئەم مەسەلەیە بکات. ئەگەر ئێمە وەکوو چیرۆک سەیری چیرۆکی ئەدەبی و وەکوو ڕۆمان سەیری ڕۆمان بکەین دەبێ ته‌نیا ئەوە لەبەرچاو بگرین و بە گرنگی بزانین، کە تا چەند ئەو چیرۆکە یان ڕۆمانە لە ڕاستی دەچێت واتە تا چەند بڕواپێکراوە. کەواتە شوێنی دونیای ڕاستەقینە لە ڕۆماندا هەر ئەمەیەو هیچی تر، بۆیە کاتێ کاروان ناوی شوێنێکی وەکوو گەڕەکی “سەیداوە” یان “تەیراوە” یان کاتێ “جیمس جۆیس” ناوی “دەبلن” بەکار دێنێت، کە ناوی ڕاستەقینەن و له دەرەوەی ڕووداوەکانی ناو ڕۆمانەکە بوونیان هەیه ‌ئەو کاتە ڕۆمانەکە ته‌نیا لە ناوەکان‌ لەگەڵ دونیای ڕاستەقینە هاوبەشن‌، بەڵام ئەمانە هەرگیز نابن بە دونیای ڕاستەقینە بەڵکوو “سەیداوە” یان “تەیراوە” یاخود “دەبلن”ەکەی “جۆیس” لەم حاڵەتەدا دەبن بە‌ “سەیداوە” یان “تەیراوە” یاخود “دەبلن”ی ناو چیرۆکەکه،‌ نەک ڕاستەقینەکە. لە لایەکی ترەوە، ئەو فەنتازییایەی، کە کاروان لە ڕۆماندا بەکاری دێنێت ڕەنگدانەوەی حاڵەتێکی “راستی”یە، چونکە لە ڕێگەی ئەو فەنتازییایەوە جیهانێک ڕۆ دەنێت، کە بڕواپێکراوە. هەتا ڕووبەری ئەو فانتازییایە فراوانتر بێت، بڕوانەکردن بە “راستێتی” ڕۆمانەکە بەرتەسکتر دەبێتەوە. کەم ڕۆماننووس هەیە وەکوو “ئەلەکساندەر پۆ” پەنای بردبێتە بەر فەنتازیا. چیرۆکی ناو هەموو ڕۆمانەکانی فەنتازین و لە سروشت بەدەرن، بەڵام ڕەنگدانەوەی “راستێتی”ین. نموونەیەکی تر‌یش ڕۆمانی “باخچەی ئاژەڵان”ی “جۆرج ئۆروێڵ”ه(۱٩٠٣−۱٩٥٠)، کە هەموو کارەکتەرەکانی ئاژەڵن، بەڵام “ئۆروێڵ” لەم ڕۆمانەدا جیهانێک دروست دەکات کتومت لە “راستی” دەچێت. دەشێ لەیەکچوونێک لەنێوان ئەو دونیایەی، که نووسەر لە ڕێگەی چیرۆکخوانەکانەوە ڕۆی دەنێت لەگەڵ دونیای ڕاستەقینە‌دا هەبێت. ئەگەر گرتەیەک یان بڕگەیەک لە دونیای ڕاستەقینە لە دونیا دروستکراوەکەدا هەبێت، ئینجا نووسەرەکە مەبەستی بێت یان نا، ئەم گرتە یان بڕگەیە لە دونیای ڕاستەقینە، دواجار نابێتە بەشێک لە چیرۆکەکە. بۆیە نووسەر هەرچییەک له ‌ناوی خەڵک و شوێن و ڕووداو لە دونیا ڕاستەقینە بخوازێت، ڕۆمانەکە ئەو دەرئەنجامە گشتییەی لێ ناکەوێتەوە وەک ئەوەی لە دونیای ڕاستەقینەدا هەیە، بەڵکوو دەرئەنجامەکان هەر لە چوارچێوەی ئەو ڕووداو و کەشوهەوایە دەکەوێتەوە، کە ئەو بە شێوەیەکی هونەری لە ڕێگەی بەکارهێنانی نائاسایی زمانەکەوە دەیچنێت. مرۆڤ ته‌نیا لەناو ڕووداوەکانی ناو ڕۆمانەکە دەتوانێ جەخت لەسەر حەقیقەتی شتەکان بکاتەوە. جەختکردن لەسەر حەقیقەتی کارەکتەری “هاملێت” ته‌نیا بە پشتبەستن بە دەقە ئەدەبییه نووسراوەکە دەبێت، نەک بە پشتبەستن بەو سەرچاوە مێژووییەی، کە “شەکسپیر” بۆ شانۆنامەکە سوودی لێ وەرگرتووە.

سەرەڕای ئەمەش کارەکتەرەکان تەنانەت لەم حاڵەتانە‌شدا هەوڵ دەدەن ژیان بە دیوەکەی دەرەوە لەگەڵ دیوی ناوەوە هاوسەنگ بکەن. “جیمس جۆیس” لە بەشی “سایکلۆپس” لە ڕۆمانی “یۆلیسیس”دا دیمەنی باڕەکان لە “دەبلن” دەخاتە ڕوو، کە زۆر کاریگەرن نەک هەر لەسەر ئاستی واقیع، سەبارەت بەوەی، کە خەڵکی “دەبلن” زۆر هامشۆی باڕەکان دەکەن، بەڵکوو لەسەر ئاستێکی سەمبولئامێزی پڕ ماناش، چونکە خواردنەوە بە یەکەوە یەکێکە لە نەریتە کۆنەکانی مرۆڤ، بەڵام “جۆیس” وا پیشان دەدات، کە مرۆڤەکان خەریکی جووڵانەوەی ئەندامەکانی جەستەیانن، بەتایبەتی دەموچاویان بێئەوەی بتوانن پێوەندییکردنە ڕاستەقینەکە ئەنجام بدەن. هەمان شێوە لە ڕۆمانی “خاتوو دالاوای”، کە “ڤرجینیا وۆ‌ڵف” نووسیویەتی. “خاتوو کلاریسا دالاوای” دەیەوێ ئاهەنگێک ساز بکات، چونکە ئاهەنگ هۆیەکە بۆ کۆکردنەوەی خەڵک، بەڵام جۆرێک لە پێوەندیکردنی ڕووکەشی (سطحی)ی لێ دەکەوێتەوە، چونکە وەکوو گوتم مرۆڤ دەشێت تەنیاترین کەس بێت لەناو قەرەباڵغیدا. “خاتوو داڵاوای” پێشتر داواکەی “پیتەر واڵش”یی بۆ هاوسەرگیری ڕەتکردووەتەوە، سەبارەت بەوەی کەسێکی شەڕانگێز و دەسەڵاتخوازە و مایەی هەڕەشەکردنە بۆ کەسایەتیی ئەو، بەڵام پاشان مێرد بە “ریچارد داڵاوای” دەکات. لەگەڵ ئەوەشدا، هەست بە دابڕان دەکات. هەست دەکات لەناو تاوەرێکی چۆڵ زیندانی کراوە، لە کاتێکدا خەڵک لە دەرەوە خەریکی کۆکردنەوەی تووتڕکن. “کلاریسا” بەردەوام هەوڵ دەدا ژیانی ناو دونیای ناوەوەی لەگەڵ ژیانی ناو دونیای دەرەوە‌ هاوسەنگ بکات. ئەوەی ”ئامانج” و”ئازادی هەمین مامان” و “سۆزان” لەم ڕۆمانەدا دەیکەن هەمان شتە. ئەوان لە به‌رامبه‌ر خۆیاندا وەکوو کەسێکی ڕووکەش دەرناکەون. ڕاستە دونیای دەرەوه، لە ڕوواڵەتدا،‌ بریتییە لە دیوە ڕازاوە و ڕەونەقدارەکان، لە نەریتە شۆڕشگێڕ و بەها جوانەکان، بەڵام کاتێك به ‌ناو ئەم دونیایەدا دەچن، هەوڵی پشکنینی ژێرەوەی ئەم دیوە ڕەونەقدارانە دە‌دەن بە مەبەستی دۆزینەی مانای قووڵتر، ئارەزووی ئەوە دەکەن بە هەست و نەستی خۆیاندا بچنەوە، زیاتر بە جۆش و خرۆشییان بێنن. کارەکتەرەکانی تر ئەم خەسڵەتەیان نییە. لەگەڵ ئەوەشدا هەردەم هەوڵ دەدەن هێمن و ئاسوودە بن. بە دەگمەن هاوسۆزی لەگەڵ خەڵکی تر پیشان دەدەن، وەک لە پێوەندیی نێوان “ئازادی هەمین مامان” و “شێرزاد ناجی”دا دەیبینین. “ئازاد” لە به‌رامبه‌ر”شێرزاد”دا وەکوو کەسێکی ڕووکەش (سطحی) دەردەکەوێت هەوڵ دەدات ئاسوودەیی دەروونی لە ڕێگەی ئاخاوتن بە ڕوویەکی خۆش بپارێزێ، چونکە “ئێستا” و “ڕابردوو” بەردەوام باری قوڕس دەکەن، فشاری بۆ دێنن، بەڵام ئەو هەوڵ دەدات خۆی لەگەڵ ژیاندا بگونجێنێت:

“- بە ڕاست، من ئەوسایش چەند جارێک لێم پرسییت، کە تۆ کام کارەکتەرەی ناو ئەو کتێبەیت، بەڵام وەڵامت نەدامەوە.

– ئاسان نییە وەڵامی ئەو پرسیارەت بدەمەوە، ژالین، چونکە من هەموویانم و کەسیشیان نیم… ئەو کاتەی بە ناوی یەکێکیانەوە قسە دەکەم، ئینجا گرنگ نییە، ئەو کەسە مێیە، یان نێر، بێتاوانە، یان تاوانبار، یان هەر شتێکی دیکە، ئەوە خۆمم، ئەگینا ناتوانم بە ڕاستی هەستەکانی ئەو دەرببڕم، بەڵام بۆ ئەوەی ببمە یەکێکی تر، دەبێت ئەوەی پێشوو بە تەواوی لە ناخی خۆم دەربهێنم… ناخی نووسەر سکی ژن نییە، بە جارێ دوو کەس، یان زیاتر لە خۆی بگرێت.”

۲. بڕوانه‌ لاپه‌ڕه‌ ٨٥ له‌:

Francis Sparshott, The Theory ofArts (Princeton, 1982)

The post بنیادی کاره‌کته‌ر و ئێستاتێکای گێڕانه‌وه‌ له‌ ڕۆمانی “که‌ناڵی مه‌یموونه‌ چه‌کداره‌کان”ی کاروان عومه‌ر کاکه‌سوور appeared first on ژنەفتن.

هه‌ڵبه‌ت تێکڕای ئەو تیۆر و تیۆریستانەی کاریان لەسەر ڕۆمان کردووە، زیاتر لایان بەلای شێوازی مامەڵەکردنی نووسەر لەگەڵ بابەتەکەیدا کردووەتەوە، وه‌لێ ئەوەی لەم ڕۆمانەدا ‌و لە بەرهەمەکانی تری (کاروان)دا هەستی پێ دەکرێت، تێکەڵکردنێکی چڕی بابەتەکەیە لەگەڵ تەکنیکە جیاوازەکاندا‌، بە تایبەتیش تەکنیکی گێڕانەوە، بۆیە ناکرێت‌ خوێنەر، بەبێ وردبوونەوە لە تەکنیکەکان،‌‌ لە بابەتەکە بگات. لەم چوارچێوەیەدا دەستپێکی ڕۆمانەکانی (کاروان) دوای ناونیشانەکانیان، چ لە ڕووی فۆرمەوە و چ لە ڕوانگەی ناوەڕۆکەوه، زیاتر لە ئاماژەیەک هە‌ڵدەگرن. ‌با بۆ ئەم مەبەستە دەستپێکی چەند ڕۆمانێکیی بخەینە ڕوو. ڕۆمانی “کەناڵی مەیمونە چەکدارەکا‌ن” بەم چەند ڕستەیە دەست پێ دەکات:

“لەمڕۆوە ئێوە دەتوانن وەکوو جاران هەر بە ناوە ڕاستەقینەکەی خۆمەوە بانگم بکەن… من کە ئیتر ڕێگەم ناکەوێتەوە ئەو شاخوداخه،‌ ناوی نهێنیم بۆ چییە… ئەو ناوەش هەر خۆتان لێتان نام… خۆ ئێوە بە هەر ناوێکی دیکەش بانگم بکەن، من هەر وەڵامتان نادەمەوە… ئەو دەمەم چۆن چەند ساڵە داخستووە و پێی نادوێم، هەر ئاوا دایدەخەم و نایکەمەوە… بەڵێ، من لەمڕۆوە مەیموونەکەی جارانم، کە لە قەراغی شار بە تەنەکەی ژەنگاوی‌ کووخێکم بۆ خۆم کردبوو…”

دەستپێکی ڕۆمانی “مامزێڕ” بەم شێوەیەیە:

“لە ڕێگە، کاتێ جەنگاوەرە ڕیشنەکان ڕووتوقووت بەسەر لمە داخبووەکەدا دەیانهێناین، لەناو سەرجەمی دیلەکاندا ته‌نیا چاوی منیان نەبەستبوو… ئێستایش، کە ئەوەتا شەکەت و ماندوو خراوینەتە ناو ئەم قەفەزە گەورانەی بەر هەتاوی چلەی ئەم هاوینە پڕووکێنەرەوە، ته‌نیا پرسیار لە من ناکەن… ئەگەرچی به ‌تەواوی لەم نهێنییە تێناگەم، بەڵام وای بۆ دەچم ئەوانیش زانیبێتیان من هەرگیز ناتوانم ڕووداوەکان وەکوو خۆیان بگێڕمەوە… هەمیشە کەسەکان گۆڕانیان بەسەردا دێت… سنوورەکانی کات و شوێن دیار نامێنن… سیمای ئەفسانەیی بە خۆیانەوە دەگرن… لەو چیرۆکنووسە دەچم، کە لەپێناو خوڵقاندنی ئێتمۆسفێرێکی سەیردا، هیچ شتێک وەکوو خۆی ناگێڕێتەوە…”

ئەم چەند دێڕەی خوارەوەیش دەستپێکی ڕۆمانی “سوارەکان بە قاچاغ بووکیان گواستەوە”یە:

“له ‌سەری کۆڵانە تەسکەکە پێچ دەکەيتەوە…. دەستى کوڕێکى هەرزەکار توند توند يەخەت دەگرێت… لێزانانە و بەخێراييەکى سەير چەقۆى ناو دەستى ڕاستى دەخاتە سەر سنگت:

ـ هەرچييەکت پێيە، داينێ.

گيانت دەکەوێتە لەرزين… تازە هەتاو کەوتووە… کەس بەدەرەوە نييە… سەرنجە ترساوەکانى دەدەيتێ… تەمەنى لە شانزدە تێناپەڕێت… جلێکى پەڕپووتى پۆشيوە… بێگومان ماڵيان لەم گەڕەکە هەژارنشينەيە… هێزێکى بێوێنەى تێدايە… کوڕى ئەو گەڕەکانە توانايەکى گەورەيان لە شەڕدا هەيە… کەسيش نازانێت بۆچى گيانيان هێندە پتەو و بەهێزن …”

هەموو ئەم ڕۆمانانە لە لایەن کەسی یەکەمەوە دەگێڕدرێنەوە و دیالۆگ لەگەڵ کەسێک یان چەند کەسێکی به‌رامبه‌ردا دەکەن. دەشێت قسەکەر خۆی وێنای کەسەکە یان کەسەکان بکات وەکوو لە ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان”دا دیارە. کەواتە گێڕانەوەکان‌ بە دیالۆگ دەست پێ دەکەن و دیالۆگیش بریتییە لە ئاخاوتن لەنێوان قسەکەر و گوێگرکه‌یدا. هه‌ڵبه‌ت مەنەلۆژیش هەمان کار دەکات، به‌ڵام، لێره‌دا، قسەکەر وێنای گوێگره‌که‌ی دەکات، ئینجا ئەگەر ئه‌و گوێگره‌ خۆی بێت یان کەسێک یانژی کۆمەڵە کەسێکی به‌رامبه‌ر.

گرنگیی ئەو ڕۆمانەی، کە بە دیالۆگ دەست پێ دەکەن لەوەدایه،‌ کە ڕۆمانەکە پێوەندیی نێوان کارەکتەرەکان زەق دەکاتەوه. خۆ ئەگەر دەستپێكه‌که‌ لە گەرمەی ڕووداوەکانی ڕۆمانەکەدا‌‌ بێت، وەک لە‌م بەرهەمەدا دەردەکەوێت، ئەوا ڕۆماننووس مه‌به‌ستییه‌تی ئەو گریمانەیە بێنێتە پێشەوە، کە خوێنەر گرنگی بە کارەکتەر بدات. هه‌ندێك جار دیالۆگ باشترین ڕێگەیە بۆ دەستپێکردن‌ و بەرەوپێشبردنی خێرای ڕووداوەکان. کاتێ کارەکتەر لە ناوەڕاستی ڕووداوەکاندا بێت‌ یان کاتێ ڕۆماننووس بیەوێت هەندێک شتی گرنگ بێنێتە پێشەوە، دیالۆگ دەتوانێت خوێنەر بۆ ناو ئەو دەستپێکە ڕابکێشێت. (کاروان) چرکەساتێکی سەرنجڕاکێش و زۆر گرنگ ‌و پێوەندیدار بە پلان و نەخشەکاریی ڕووداوەکان دەکاتە دەستپێکی ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان”. ئەوەی پێش ئەم چرکەساتە ڕوو دەدات، دواتر لە ڕۆمانەکەدا باسی لێوە دەکرێت.

به‌ هه‌ر حاڵ، گرنگیی سەرەتای هەر ڕۆمانێک، دواجار، بۆ ئەوەیە، تێکستە‌کە ببێتە جێگەی سەرنجی خوێنەر و بێزاری نەکات. دەکرێ دەستپێکی هەر ڕۆمانێك‌ بە گشتی ئەم خاڵانە لەخۆ بگرێت: سەرەتای ڕووداوێکی گرنگ، کە خوێنەر تووشی ڕامان بکات و پرسیاری لەلا بورووژێنێت، کارەکتەری سەرەکی و ئەو دەوروبەرەی تێیدا دەژی، داڕشتنی باری سەرنجی نووسەر‌، واتە کێ چیرۆکەکە دەگێڕێتەوە و بۆ کێی دەگێڕێتەوه و چۆنی دەگێڕێتەوە‌، ئاماژەکردن بە بارگرژییەکی بە جۆش، کە ململانێی لێ بکەوێتەوە یاخود خوێنەر هەست بکات، نهێنییەکی لە پشتەوەیە، هەروەها دوورکەوتنەوە لە هەموو زیادەڕۆییەک. هەر وشەیەک، کە بۆ ئەم دەستپێکە هەڵیدەبژێرێت، دەبێ بەهایەکی تایبەتی هەبێت بۆ پێشکەوتنی ڕۆمانەکە‌.

ئەگەر لە چوارچێوەی ئەم دەستپێکی وه‌ها لە ڕۆمانەکانی (کاروان)‌ ورد ببینەوە، هەموو ئەو خاڵانەیان تێدا دەدۆزینەوە‌، کە لە سەرەوە ئاماژەمان پێ کردن و بۆ هەر ڕۆمانێکی سەرکەوتوو گرنگن. نووسەر لە هەر یەک لەم ڕۆمانانەدا ڕووداوێکی گرنگ دەخاتە ڕوو. ئەوەی هەر لە سەرەتاوە و بگرە تا کۆتایی زۆر گرنگە بۆ تێگەیشتن لە ڕۆمانەکه،‌ شوێن و پایەی چیرۆکخوانەکەیە: چیرۆکخوان کێیە؟ چیرۆکەکە بۆ کێ دەگێڕێتەوە؟ خوێنەر پێویستە هەر لە سەرەتاوە بە بەردەوامی بەدواداچوون بۆ ئەمە بکات بۆ ئەوەی ئاگاداری گۆڕانی چیرۆکخوان یاخود گوێگرەکەی بێت. ڕۆماننووس، دواتر هەموو بیرۆکەکانی لەسەر وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارانە بونیات دەنێت. دەستپێک لە ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان”دا، گیانی بەرەنگاربوونەی تێدایە. سەرەتای پیشاندانی ململانێیەکی پەردەپۆشکراوە‌، کە بەر لە دەستپێکردنی ڕۆمانەکە بوونی هەیە و لە چرکەساتی گێڕانەوە‌‌شدا بەردەوامە.‌ چیرۆکخوان ئاماژە بە پێوەندییەکی ناجێگیر و شلۆق دەکات لەنێوان خۆی وەکوو قسەکەر و هەروەها گوێگره‌که‌ی، کە به ڕاناوی‌ کەسی دووەمی “کۆ”یە. دەشێ ئەم کەسی دووەمی “کۆ”یه کۆمەڵێ کەس یان کۆمەڵێ هێزی ناو‌ کۆمەڵگە بن، کە خۆی وێنایان دەکات، هەروەک دوور نییە‌ چەند دێوەزمەیەکی ناخی خۆی بێت، کە ویست و ئیرادەیان زەوت کردووە. هەموو ئەمانە پرسیار دەورووژێنن. خوێنەر هەر لە سەرەتاوه چیرۆکخوانەکە وەکوو کارەکتەری‌ سەرەکی دەبینێت، کە ئەو هێز و دێوەزمانەی ئاماژەمان پێ کردن، تێکیان شکاندبێت و دەستەمۆیان کردبێت یان کەسایەتییەکەیان شێواندبێت، بۆیە ڕووی قسەکانی لەوان دەکات. تۆ بڵێی چەکەکەی دەستی “هۆ”یەک بێت بۆ ئەم تێکشاندنە؟ ئەگەرنا، ئەی بۆچی فڕێی دەدات؟ کارەکتەرەی قسەکەر لەم دەستپێکەدا مرۆڤێکە له ‌باوەشی سروشتی پان و بەرین و ئاسمانی کراوەدا ــ کە هێمایە بۆ پانتایییەکی فراوانی ئازادی ــ مافی ئەوەشی لێ زەوت کراوە، بە ئارەزووی خۆی ناوێک لە خۆی بنێت. بۆیە دەیەوێ‌ دووبارە، لە سەرەتاوە دەست پێ بکاتەوە و ببێتەوە‌ مەیمونەکەی جاران، بەڵام مەیمون نەک بە مانای ئەو گیاندارەی، کە لە فەرهەنگی هەموو کو‌لتوورەکاندا هەیه ‌و دەکرێت مرۆڤ بە ئاسانی ئاسوودەیی تێک بدات و دەستەمۆی بکات، بەڵکوو بەو مانایەی سەرەتای دەستپێکردنی ژیانە. ئەوسا خۆی بڕیار لەسەر چارەنووسی خۆی دەدات، ڕێچکەی ئەو کەناڵانە دەشکێنێت، کە هەوڵی تێکشکاندنی ناخیان داوە و دەدەن بۆ ئەوەی خۆی ناو له ‌خۆی بنێت. ململانێیەکەشی هەر بۆ یەکلاکردنەوەی ئەمەیە. دیارە ئەمەش ململانێیەکی ئەزەلییە، مرۆڤ لەپێناوی بووندا دەیکات. پرسیارێکی گرنگتر لە هەموو ئەمانەش ئەوەیە: بۆچی ئەم کارەکتەرە قسە بۆ خۆی دەکات؟ مەبەستم ئەوەیە، کە گوێگره‌که‌ی ته‌نیا لە ڕێگەی وێناکردنەوە ئامادەبوونی هەیە؟ هەموو ئەمانە دەستپێکی ڕۆمانەکە دەکەن بە دەستپێکێکی گرنگ و خوێنەر ناچار دەکات بخزێتە ناو ململانێکەوە. پێم وایە‌ ئەم دەستپێکە بە بەراورد لەگەڵ دەستپێکی ڕۆمانەکانی پێشتریی (کاروان)، بینینێکی قووڵتری تێدا بەرجەسته دەبێت‌.

له ‌نموونەی دووەمدا، واتە لە ڕۆمانی (مامزێر)دا، نووسەر کارەکتەرەکەی خستووەتە ناو هەلومەرجێکی نائاسایی و مەترسیدارەوە. کارەکتەرەکە بە شوێنەکە، واتە “لمە داخبووەکە” نامۆیە، هەروەها ئاوەڵناوی “ریشدار”، کە نووسەر “جەنگاوەرەکان”ی پێ وەسف دەکات لەگەڵ ئاوەڵفرمانی “رووتوقووت” کە شێوازی مامەڵەکردنی دیلەکانی پێ وەسف دەکرێت، کۆمەڵیک پرسیار دێننە پێشەوە، کە خوێنەر لە به‌رامبه‌ریاندا کاردانەوەی دەبێت. بیرمان نەچێت هەموو ئەمانە لە چوارچێوەی بیرهاتنەوەدان‌. دیارە هەموو پرۆسەیەکی بیرهاتنەوە یان بیرکەوتنەوە خۆی له ‌خۆیدا ڕووداوە.

دەستپێکی ڕۆمانی “سوارەکان بە قاچاغ بووکیان گواستەوە”، کارەکتەرەکەی خستووەتە گەرمەی ڕووداوێکی مەترسیدارەوە، کە ڕەنگە کوشتنی لێ بکەوێتەوە. خوێنەر بە هەناسەگرتنەوە وێنای ڕووداوەکە و ململانێکە دەکات. لەمەش گرنگتر، ناونیشانەکە لە زەمەنی ڕابردووە بەو مانایەی کارەکە بڕاوه‌تەوه و خوێنەر لە به‌رامبه‌ر ئەمەدا پرسیارێکی سەرسووڕهێنەری وەکوو “چی؟”ی له ‌لا دروست دەبێت. خۆ دەشێت‌ بەو مانایەش بێت، کە سەرەڕای هەموو ڕێگرییەکان، بووکەکەیان هەر گواستەوە. بەهەرحاڵ ناونیشانەکە زیاتر لە ئاما‌ژەیەک لەخۆ دەگرێت. ئەمەیش کۆمەڵێک پرسیار بەدوای خۆیدا دێنێت.

بێگومان کاتێک ناونیشان زیاتر لە ئاماژەیەک لەخۆ دەگرێت، دەبێتە جێگەی سەرنجی خوێنەر. دەشێت ناونیشانی کورت بۆ ڕۆمان باشتر بێت، چونکە مرۆڤ بە ئاسانی بیری دێتەوە، بەڵام هه‌ندێك جار ناونیشانی درێژ پێویستە، چونکە ڕێگەیەکی مەجازییە بۆ لێکدانەوەی سەرجەم ڕووداوەکان لە تێکستێکی کورتدا. ئەمە ڕێک لە ناونیشانی ئەم ڕۆمانەدا بەرجەستە دەبێت. “ولیەم گۆڵدینگ”(١٩١١-١٩٩٣) یەکەم ڕۆمانی به ‌ناوی “پاشای مێشەکان Lord of Flies ‌”ە، کە “پیتەر برووک” ساڵی ١٩٦٣ بۆ سینەما دەریهێنا و “هاری هووک”یش لە ساڵی ١٩٩٠دا. ناونیشانەکه ‌هەموو ڕۆمانەکەی تێدا کۆ بووەتەوە و لە بنچینەدا لەگەڵ وشەی “بیلزێبوب Beelzebub “، کە وشەیەکی عیبرییە و به ‌مانای شەیتان دێت، هاوواتایە. “گۆڵدینگ” وەک گوزارشتێک بۆ ئەو شەڕانگێزییەی، کە لە دەروونی مرۆڤدا هەیە ئەم ناونیشانه‌ی هەڵبژاردووە. ئەو منداڵانەی بەهۆی تێکشکانی فڕۆکەیەکەوە لە دوورگەکەدا دەمێننەوە بە مێش ئاماژەیان بۆ دەکرێت و”پاشا”کەشیان شەیتانە. “جۆن شتاینبێگ” یەکێک لە ڕۆمانەکانی ناو ناوە “مرواری The Pearl”. دیارە بەبێ دۆزینەوەی مرواری، کە کرۆکی ڕووداوەکانە، نە چیرۆکەکە بوونی دەبێت و نە ململانێی نێوان کارەکتەرەکانیش بەڕێوە دەچێت. دواجار “جۆرج ئۆروێڵ” لە هەڵبژاردنی ناونیشانی “١٩٨٤”دا ئەوە ڕادەگەیەنێت، کە، ئەگەر نموونەی تۆتالیتاری لە حوکمڕانیدا ڕیسوا نەکرێت و وازی لێ نەهێنرێت، ئەوا دونیا لە ساڵی ١٩٨٤ وەک ئەوه‌ی لێ دێت، کە ڕۆمانەکە باسی لێوە دەکات. گرنگیی ناونیشانی ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان” لەوەدایە، کە زیاتر لە واتایەک دەبە‌خشێت. ئەمەش باشترین پێوەرە بۆ ناونیشانی داهێنەرانە. لەسەر ئاستی میللیدا، مەیموون هێمای ناشیرینییە لە کو‌لتووری کوردیدا، بەڵام لە باری ئاساییدا گیاندارێکی هێمنه.‌ بە پشتبەستن بە تیۆری داروینیش هێمایە بۆ سەرەتای ژیان و هێشتا چەند قۆناغێکی ماوە، کە بیبڕێت بۆ ئەوەی ببێت بە مرۆڤ. بەهەرحاڵ، بەپێی ئاماژەکانی ئەم ناونیشانە، لە هەردوو حاڵەتدا شێوێندراوه. له ‌لایەک هێشتا قۆناغەکانی بە مرۆڤبوونی نەبڕیوە و له ‌لایەکی تریش، هێمنی و ئاسوودەیی تێکدراوه ‌سەبارەت بەو چەکەی، کە هەڵیگرتووه، ئەگەرنا بۆ دواتر فڕێی دەدات و ئاسەوارەکانیشی ناهێڵێت؟ بە کورتی ناونیشانەکە ڕەهەندێکی تراژیدیی لەخۆ گرتووە.

⚝    ⚝    ⚝

“کاروان عومەر کاکەسوور” سەرەتا بە چیرۆکی کورت دەستی پێ کرد. بە هەردوو کۆمەڵەچیرۆکی ”سەدەی یەکەمی خەیاڵ” و “ئەسپیدیلۆن” زۆر خێرا سەرنجی خوێنەرانی بۆ خۆی ڕاکێشا، لەبارەی زمانیشەوە لە کەشوهەوایەکی شیعرئامێزی لەریکئاسا داڕێژرابوون. وەک ئەوەی نووسەر تازە دەستبەرداری نووسینی شیعر بووبێت، وا بوو. بۆیە خوێنەر هەر لەو چیرۆکانەوە‌ هەستی دەکرد (کاروان) بینین و سۆزێکی قووڵی هەیە و نزیکترین ژانری ئەدە‌بییش بۆ دەربڕینی ئەم بینینە لای ئەو چیرۆکی کورت بوو. دیارە ئەمە بەو مانایە نییە، کە شیعر ناتوانێت بینینە قووڵەکان دەرببڕێت. شیعری کوردی لەم بارەیەوە بەرهەمی گەورە گەورەی لەخۆ گرتووە. بەهەرحاڵ، (کاروان) لە گشت چیرۆکە کورتەکانیدا هەوڵی ئەوەی داوە بەردەوامیی ژیان بخاتە ڕوو، سەرەڕای دیوە کێشەئامێزەکانی، زیاتر لەوەی ئەم بەردەوامێتییە دروست بکات. ڕەنگە ئەمە هەر بۆ ئەو وا نەبووبێت، بەڵکوو بۆ زۆربەی نووسەره‌کانی دونیاش، وەکوو “فۆکنەر” و “چیخەف” هەر وا بووه، بەڵام ئەوەی لە ڕۆمانەکانی (کاروان)دا هەستی پێ دەکرێت، دروستکردنی بەردەوامێتیی ژیانە، نەک هەر خستنەڕووی ئەم بەردەوامێتییە. بەپێی لۆژیک، کاتێ نووسەرێک بەم ڕووحییەتەوە ڕۆمان دەنووسێت، پێویستە پاشخانێکی فیکریی دەوڵەمەندی هەبێت. زانیارییەکانی (کاروان) دەربارەی فەلسەفە، مێژوو، سۆسیۆلۆجیا، سایکۆلۆژیا، کو‌لتوور و دواتر ده‌ربارەی باڵندە و ئاژەڵان و…. تاد، وەک لەم ڕۆمانە و لە ڕۆمانەکانی تردا تەوزیف کراون بەڵگەی ئەم پاشخانە دەوڵەمەندەن. مرۆڤ هەست دەکا نووسه‌ر ئاگاداری سەرجەم بارودۆخەکان یاخود هەلومەرجەکانی ژیانی ڕۆژانه ‌و ڕەوتی مێژووه له ‌دەرەوەی پرۆسێسی ڕۆماننووسیندا، بۆیە توانیویەتی لە کاتی تەوزیفکردنیاندا، لە کارلێکی نێوان هەموو ئەمانه ‌و ڕەگەزەکانی ڕۆماندا، لە پێشەوەشیان زەمەن و شوێن زۆر ورد بێت. هه‌ڵبه‌ت ئەم کارلێکە، دواجار، دەبێتە هەوێنی ڕووداوەکان و بەرەوپێشەوەبردنی کارە‌کتەرەکەشی بە شێوەیەکی زۆر ورد لێ دەکەوێتەوە، یان ڕوونتر بڵێین هەردووکیان بە شێوەیەکی هونەریی ڕێکوپێک به ‌یەکەوە گرێ دەدات بۆ ئەوەی ئەم بەردەوامێتییەی ژیان لە ڕۆمانەکە دروست‌ بکات. لە باری پراکتیکدا، ئاڵۆزترین خاڵ، که لەم حاڵەتەدا‌ ڕووبەڕووی هەر ڕۆماننووسێک دەبێتەوه ئەو کاتە دەردەکەوێت، کە کارەکتەرەکان بە ئاڕاستەی جیا جیا دروست دەکات. (کاروان) کارەکتەرەکانی بەم ئاڕاستە جیا جیایانە دروست دەکا، بێئەوەی هیچ درزێکی بێمانا لەناو دەقەکەدا بکه‌وێتە نێوان ڕەهەندەکانی زەمەن و شوێن. ئەم ئاڕاستە جیاجیایانەش، دواجار، هەر لە چوارچێوەی یەک بابەتن و خوێنەر خۆی دەبێ جومگەکانی به ‌یەکتر ببەستێتەوە. ئەمەش یەکێکە لەو خاڵانەی، کە نووسەر زۆر بە وردی کاری لەسەر دەکات.

بەر لەوەی مرۆڤ بچێتە بنجوبناوانی ڕووداوەکانی ئەم ڕۆمانەوە، پێویستە ئەوە له‌بەرچاو بگرێت، کە کاریگەرترین کارەکتەر ئەو کارەکتەرەیە، بەردەوام واقیع دەخاتە ژێر پرسیارەوە بەو مەبەستەی، هەرەس بە دیواره ڕووکەشەکان بێنێت. کەواتە، چیرۆکی “ئامانجی ماجید قەڵاتێ” و (سۆزانی مام ئەنوەر باخەوان) و (ئازادی هەمین مامان)، لە ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان”دا، دواجار لە چوارچێوەی هەمان بابەتن و ئەو ململانێ ئەزەلییە بەڕێوە دەبەن، کە لە سەرەوە ئاماژەمان بۆ کرد.

خوێنەر زۆر بەدەگمەن هەست بە کارەکتەرێکی پاسیڤ دەکات لە بەرهەمەکانی (کاروان)، تەنانەت ئەگەر ئەو کارەکتەرە ناحەزیش  بێت

بێگومان دروستکردنی کارەکتەرەکان بە ئاڕاستەی جیاجیا‌ زیاتر لە ڕێگەی ئەکتیڤکردنیانەوه دێت بە پلەی جیاجیا یان خستنە‌ڕووی هۆکارەکانی ئەکتیڤنەبوون، کە خوێنەر زیاتر لە ڕێگەی هەڵسوکەوتەکانەوە هەستی پێ دەکات. نووسەر، نەک هەر لە ڕۆمانەکانیدا، بەڵکوو لە چیرۆکە کورتەکانیشیدا بەردەوام ئەم حاڵەتەی له بەرچاو گرتووه، بۆیە خوێنەر زۆر بەدەگمەن هەست بە کارەکتەرێکی پاسیڤ دەکات لە بەرهەمەکانی (کاروان)، تەنانەت ئەگەر ئەو کارەکتەرە ناحەزیش (antagonist) بێت واتە پێچەوانەی ئاڕاستەی کارەکتەرە‌ سەرە‌کییەکە بێت. لێرەدا بە پێویستی دەزانم ئاماژە بە ڕاستییەک بکەم بە تایبەتی سەبارەت بە کارەکتەری دژ لای (کاروان). دیارە مەرج نییە کارەکتەری دژ لە شێوەی مرۆڤێکدا بێت، کە هەناسە بدات، بجووڵێت، ڕا بکات، دەست بوەشێنێت… تاد. دەشێ بەر لە هەموو شتێک لە هێزێکی نادیاردا بەرجەستە بێت یان کۆمەڵێ هێز بن لە ناخی کارەکتەرێکدا لە به‌رامبه‌ر ویست و ئامانجەکانیدا‌ ئاڕاستەیەکی پێچەوانەیان وەرگرتبێت، بۆیە هەتا ڕووبەڕوونەوەکە لە ناوەوە یەکلا نەبێتەوە، مەحاڵە لە دیوی دەرەوە ڕەنگ بداتەوە. ‌کارەکتەری ”ئامانج” لە سەرەتای کەناڵی یەکەمی ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان”دا ـ دیارە ئەمە سەرەتای ڕووداوەکانی ڕۆمانەکە نییە ـ لە حاڵەتی گۆڕاندایە لە کارەکتەرێکی پاسیڤەوە بۆ کارەکتەرێکی ئەکتیڤ، کە بڕیارێکی گرنگ دەدات و تێیدا بانگەشەی ڕووبەڕووبوونەوە دەکات لەگەڵ ئەو هێزانەی، کە ویست و ئیرادەیان دەستەمۆ کردووە یان چوارچێوەیەکی دیاریکراویان بۆ بینینەکانی داڕشتووە. شێوازی ڕووبەڕووبوونەوەکه لەو چرکەساتەوە دەست پێ دەکات، کە چە‌کەکەی فڕێ دەدات. پێشتر هەموو بینینی ”ئامانج” بۆ ڕووبەڕووبوونەوەکە لەم چوارچێوەیەدا داڕێژرابوو یان ڕاستتر بڵێین بۆیان داڕشتبوو. ڕووبەڕووبوونەوەی ئەمجارە ته‌نیا لە ڕێگەی فرێدانی چەکەکەیەوه نییە، کە “هیچ کاتێک [دای] نەدەنا… شەوانەش پێوەی [دەنووست]… باوەڕ[ی] نەدەکرد [بتوانێت] دەستبەردار[ی] بێت” یان باشتر بڵێین ته‌نیا لە ڕێگەی گۆڕینەوەی نییە “بە کراسێک و پانتەڵۆنێکی جینز لەگەڵ یەکێک لە قاچاغچییەکانی ئەو ‘سنوورە’!”‌،

یان سڕینەوەی شوێنەوارەکەی بەسەر‌ هەموو جەستەکەیەوە:

“ئێستا دوای ئەوەی جوان جوان شان و کەمەر و سمتتم شێلاوە، شوێنەواری قایشی تفەنگ و ڕەخت بەسەر گیانتەوە نەماوە”

بەڵکوو لە ڕێگەی پێداچوونەوەیەکی ورد و بێپێچ و پەنایە بە هۆکارەکان، کە ڕۆژگارەکان لە دەروونیدا کەڵەکەی کردوون. ئەمە پرۆسه‌یەکە لە هزری هەموو چیرۆکخوانەکاندا بەڕێوەدەچێت.

ئەگەرچی سەرەتای ڕووداوەکانی ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان” لە کەناڵی یەکەمەوە دەست پێ ناکات و نووسەر لە ڕوانگەی ئیستاتیکای تەکنیکەوه کەناڵەکانی‌ پاش و پێش کردوون، بەڵام ڕووبەڕووبوونەوە‌کەی ”ئامانج” لەگەڵ ئەو هێزانەی، کە ویستیان لێ زەوت کردووە، لانی کەم بۆ ئێمەی خوێنەر،‌ سەرەتای گۆڕانێکی گەورەیە لە کارەکتەر و بینینیدا. ”ئامانج” دوای ئەمە لە ڕێگەی گەڕانەوە بۆ زەمەنە دوورەکان به‌دوای هۆکارەکانی ئەم تێکشکانەی خۆیدا‌ دەگه‌ڕێت. پێش ئەمە،‌ وەکوو خۆی ئاماژەی پێ دەکات، کەسێکی “ترسنۆک” و “شەرمن” بووە. هەر بۆیەش بە ئاسانی دەستەمۆ کراوە: “ترسێک سەرتاپای گیانی داگرتم… شەرمێکی قورس بە دوایەوە” یان کە دەڵێ “بە ترس و شەرمێکی زیاترە‌وە لە ژنەکانی دیکەم دەڕوانی… تا دەهات ترسەکەم زیادی دەکرد و شەرمەکەم قورستر دەبوو”.

ترس و شەرم پێکهاتەی سەرەکیی ئەم کارەکتەرەن‌، بەڵام کاتێ جورئەت و بوێریی گێڕانەوەی ”ئامانج”مان بۆ دەردەکەوێت وەکوو چیرۆکخوان، ئەو کاتە‌ دەزانین چ ترسێکی ئەستوور و شەرمێکی ناخکوژی شکاندووە. ڕۆماننووسی بە ڕەگەز هیندی “سەلمان ڕوشدی” بە چڕی کاری لەسەر ئەم ترس و شەرمەی کارەکتەری هیندی کردووە بەتایبەتی لە ڕۆمانی “شەرم”دا. زۆرجاریش ڕایگەیاندووە، کە ترس و شەرم کۆمەڵگەی هیندییان کوشتووە. کارەکتەرەکانی (کاروان) لەم ڕۆمانەدا، له‌ چوارچێوه‌ی ئیستاتیکییەوە هەمان ئەو کارە ئەنجام دەدەن سەبارەت بە کۆمەڵگەی کوردەواری. دیارە ئەم بینینە لای “شێرزاد حەسەن”یش بە زەقی بەرچاو دەکەوێت، بەڵام بە جیاوازیی پێکهاتەی کارەکتەرەکان له ‌ڕووی شێوازی ڕووبەڕووبوونەوەکەدا. بەهەرحاڵ، ئەو ترس و شەرمەی ناخی ”ئامانج”، کە هۆکاری ڕاستەقینەی تێکشکانی کارەکتەرەکەیەتی پاشخانێکی قووڵی لە دروستکردنی کەسایەتیی ئەودا هەیە. ئەو خەونە ترسناکەی، کە “هەتاو” لە کەناڵی سێیەمدا بۆ ”ئامانج”ی دەگێڕێتەوە، کاتێ دەڵێت “چەند پیاوێکی دەمامکدراو لە شەوێکی ئەموستەچاودا بە سواری فیلی زل زل کۆمەڵێک ژنیان پێ بووە… تاد”، هەروەها بینینی تارماییی باوکی هەر دوای گێڕانەوەی خەونەکەی “هەتاو”، بەدەر لە هەر ئاماژەیەکی تر، لەگەڵ ترسەکه‌ی ”ئامانج”دا هاوتەریبن.‌ لێکترازانی خێزانەکەی ”ئامانج” خۆی لە خۆیدا خاڵێکی نەخوازراوە سەبارەت بە کەسایەتیی ئەو. بۆیە لە کاتی گێڕانەوەدا حاڵەتە سایکۆلۆژییەکان و وڕێنەکانی ئەو کاتیشی بە وردی تێکەڵ بە گێڕانەوەکە دەکات وەک ئەوه‌ی لە گێڕانەوەی خەونە ترسئامێزەکەی پێش ڕووداوەکەی گۆڕستان، کە (جاویدی شێخ موعتەسەم)ی تێدا کوژرا، پیشانی دەدات، ئەگەرچی گێڕانەوەی وردەکارییەکان بەم شێوەیە ئەوپەڕی جورئەت دەردەخات:

“ئەوسا هەستت کرد دەنگت گۆڕاوە و وەکوو هیی مەیموونەکانی لێ هاتووە… یان تۆ بڵێ مەیموونێک چووەتە ناختەوە و لەجیاتی تۆ دەدوێت… لەمەوە زیاتر تۆقییت… نەتدەویست یەک وشەی دیکە بڵێیت… لە دوورەوە پەنجەرەیەکی ڕووناکت بینی و هەر بەم ترسەوە بەرەو ئەوێ چوویت… لە ژوورەوە دایکت لەگەڵ پیاوێکدا بە ڕووتی ڕایاندەبوارد …”.

سەبارەت بە هەموو ئەمانەوەیە، کە ”ئامانج” پێشتر لە حەقیقەتی ڕووداوەکانی دەوروبەری و لە هەڵوێستی ڕاستەقینەی خۆی به‌رامبه‌ریان هیچی نەزانیوە. ئەگەر زانیبێتیشی ترس و شەرمەکە بەڕادەیەک گەورە بوونە، کە نەیانهێشتووە‌ دەریانبڕێت. ئەم حەقیقەتەش‌ لە ئاماژەکردنەکانی بە “نازانم”، “نەمدەزانی”، “وا بزانم”دا دەردەکەوێت. لە ڕووی تەکنیکیشەوە، دەشێت ئەم “نازانم”انە پانتایییەک بە خوێنەر بدەن بۆ بیرکردنەوە و ڕاستگۆییی چیرۆکخوان باشتر بخەنە بەرچاو. بۆیە، “فڕێدانی” چەکەکە نابێتە ڕەتکردنەوەی ڕۆحی شۆڕشگێڕی، بەڵکوو سەرەتایەکە بۆ شۆڕشگێڕی لە ڕێگەی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ دێوەزمەکانی ناخی خۆیدا. بە مانایەکی تر ”ئامانج”ی کوڕی (ست ڕووناک)ی ناسک و (ماجید هەمزە قەڵاتێ)ی ئەفسەری گەورە و شەڕانی، لەوە تێدەگات، کە ئەوەی پێویستە شەڕی لەگەڵدا بکات ناخی خۆیەتی، نەوەک هێزە دەرەکییەکان. ئەمەیش هەوڵدانە بۆ دۆزینەوەی ڕووبەرێکی فراوانتر و بیرۆکەیەکی قووڵتر بۆ شۆڕشگێڕی، بۆ بینینی ئەو جوانییانەی، کە شاراوەن یان لێیان شاردووەتەوە‌ و دواجار دەبن بە ڕەتکردنەوەی ئەو تێکشکاندنە‌ی‌‌، کە ئاماژەم پێی دا، لە دەروونی خۆیدا. لە سەرێکی ترەوە، چیرۆکخوانەکان هەر لە سەرەتاوە لە ڕێگەی بەکارهێنانی هەندێک وشە و دەستەواژەی ئاماژەهەڵگر و چیڕۆکەکانی ناو دونیا دروستکراوەکانیانەوە، دۆخی دەوروبەر وەکوو دۆخێکی چەقبەستوو و نەگۆڕ دەخەنە‌ بەرچاو. دیارە مەبەستی نووسەر لەمەدا ئەوەیە، کە لە لایەک دیوی دەرەوە و ناخی چیرۆکخوانەکان هاوتا بکات و لە لایەکی تریشەوە ئەو دۆخە چەقبەستووە، کە چیرۆکخوان بە هەندێ وێنەی ئاماژەهەڵگر پیشانی دەدات، وەکوو وێنەی “کورتەک و شەرواڵە چڵکنەکە” لە کەناڵی یەکەم، هەروەها ئاماژەکردن بە کراسەکه‌ی ”ئامانج”، کە “بە بزمارێکی قەد دیواره پەڕپووتەکەوه[ی]‌ هەڵدەواسی” و تەنانەت گوندەکەیش، کە دەڵێت:

“سەیرێکی ناو گوندەکەم کرد، کەسی دیکەم بەرچاو نەکەوت… تەنانەت باڵندەیەک، پشیلەیەک، سەگێکم نەدەبینی… نە دەنگ و نە ڕەنگی هیچ زیندەوەرێک… بە کورتی هەموو شتێک سەیر و ترسناک دەهاتە بەرچاوم”.

 لەگەڵ چه‌ندان وێنەی تریش، که ڕەنگدانەوەی دۆخێکی ترسئامێزن و لەگەڵ تێکشکانی ناخی “ئامانج”دا هاوتەریبن. هەتا “ئامانج” زیاتر لە هۆکارەکانی ئەم تێکشکان و دەستەمۆبوونە قووڵ بێتەوە، تەکنیکی جوانتر لە گێڕانەوەکەدا بەرجەستە دەبێت، بۆ نموونە، لە کەناڵی سێیەم ”ئامانج” بیرەوەرییەکانی سەردەمی منداڵیی بۆ خۆی دەگێڕێتەوە:

“شەوانی منداڵی کاتێک بە تەنیا لە‌سەر تەختی نووستنە‌کە‌ت پاڵ دە‌کە‌وتیت، خەیاڵی ترسناکت دە‌کرد… کە‌سانی سەیروسەمەرە، کە‌ شێوەی خورافییان هەبوو، خۆیان و گیانە‌وەرە زەبە‌لاحەکانیان لە‌ شوێنێکی وەکوو ئەم حەمامەوە‌ دەهاتن، چەندین گۆڕستان و کە‌لاوەیان دە‌بڕی و دە‌گەیشتنە‌ ناو باخ، حەوشە و ژوورەکانتان‌… هەستت دە‌کرد کۆمەڵێک لە‌و پیاوە دە‌مامکدراوانە‌ وا لە‌مدیو لە‌سەر دایکت پاڵ کە‌وتوون …”

هەر لە هەمان کەناڵدا ئەمە دەگێڕێتەوە:

“بەهاری حەفتاوچوار بۆ یەکەمجار ئەو شەقاوەیەت لەو دەشتەی سەر ڕێگەی قوتابخانە بینی… دوو قاچی دواوەی پشیلەیەکی زیندووی بە زنجیری ئەستوور بە قەنارەیەکەوە شۆڕ کردبووەوه، کە ئاگری کۆتەرەدارەکانی ژێری پەیتا پەیتا دەیبرژاند…”

“ئامانج”ی چیرۆکخوان لە دونیا دروستکراوەکەیدا لە چوارچێوەی گێڕانەوەدا، چه‌ندان چیرۆک و شتی سەیر و سامناکی ترمان بۆ دەگێڕێتەوه دەربارەری شەڕەسەگی قەراغ شار و شەڕەگوللە و قرتاندنی کلکی مارمیلکە و ترس و نیگەرانی سەبارەت بە هەر کارەساتێکی چاوەڕوانکراو و دووفاقیی دایکی و….. تاد. چیرۆکەکان بە ڕادەیەک مەترسیدارن، کە خۆیشی سەری لێ شێواوە و گومان لە ڕاستێتیی هەندێکیان دەکات وەک چیرۆکی ئەو پیاوەی، کە سه‌باره‌ت به‌ دڵپیسییه‌وه‌ هاوسەره‌که‌ی جێ دەهێڵێت، بۆیە بە خۆی دەڵێت: “رەنگە هەر خۆت ئەو چیرۆکەت هەڵبەستبێت بەوەی تۆ هەمیشە سەرچاوەیەک بوویت بۆ بیرۆکەی سەیروسەمەرە”‌. مانەوەی ئەو هەموو دیمەن و چیرۆکە ترسناکانە لە هزر و یادەوەریی ”ئامانج”دا خۆی لە خۆیدا تێکشکانی ناخیەتی تا ئەو چرکەساتەی ددان بە ترسنۆکی و دەستەپاچەیی خۆیدا دەنێت. ئەم ددانپێدانانە خاڵی وەرچەرخانە لە بیرۆکەی گشتیی ڕۆمانەکەدا، چونکە بەم ددانپێدانانەیە، کە ”ئامانج” دوور لە خواستی خۆی دەبێته یەکەم کەسی یاخی دوای هەرەس، لە کاتێکدا تەمەنی تەنیا سیانزدە ساڵە!

یەکێک لە خاڵە سەرنجڕاکێشەکان سەبارەت بە کارەکتەر پێشکەشکردنیەتی بۆ جاری یەکەم. کارەکتەری ”ئاواز”، کە یەکێکە لە کارەکتەرە مشتومڕئامێزەکان، چیرۆکخوان لە ڕێگەی بینینی کچێکی لادێییەوە پێشکەشی دەکات کاتێ دیمەنی یەکێک لە کچه لادێییەکان وێنەیەکی تر لە نەستی چیرۆکخوانەکە، واتە ”ئامانج”، دێنێتە پێشەوە. دیارە بە یەکبەستنەوەی ئەم دیمەنە لەگەڵ وێنەی ”ئاواز”، بەپێی لۆژیکی سایکۆڵۆژیا، لە ڕێگەی بوونی خەسڵەتێکی هاوبەشەوە لەنێوان هەردووکیاندا‌ دێت، کە دواجار لە تەکنیکێکی وردی گێڕانەوەدا بەرجەستە دەبێت و تێیدا چیرۆکخوان دەگەڕێتەوە بۆ زەمەنێکی زۆر پێشتر:

“ئەمە زیاتر دەیخستمە سەر ئەو باوەڕەی من پێشتر دیمەنێکی ئاوام لە خەون، یان لە ڕاستیدا بینیوە… دەتوانم بڵێم هەر ئەمەش بوو وای لێ کردم، کە بۆ ساتێک یەکێک لە کچەکانم لێ ببێتە ”ئاواز”… “

 خەسڵەتە هاوبەشەکە ئەو ڕەهەندە مێیینەیییەیە، کە لە خودی ناوی ”ئاواز”دا هەیە. ئەم ناوە لە زمانی کوردیدا زیاتر بۆ کچە، بۆیە چیرۆکخوان بە کچە لادێییەکەی دەبەستێتەوە وەکوو ڕەگەزێکی مێیینە. لە کاتێکدا ”ئاواز” لە ڕۆمانەکەدا مرۆڤێکی نێرە. خوێنەریش بۆ یەکەمجار سەری لێ دەشێوێت. کاروان لە ڕێگەی ئەم ناوەوە کار لەسەر کارەکتەری ژن دەکات وەکوو کارەکتەرێکی ئەکتیڤ، کە لە شۆڕشێکی بە ناوەڕۆک ڕەوای گەلەکەیدا چەکی هەڵگرتووە. بۆ ئەوەی ئەم کارکردنەی لەسەر ڕەگەزی مێیینە هێندەی تر کارا بکات، هەرچی خەسڵەتی مێیینە هەیە دەیخاتە پاڵ ”ئاواز”ی پیاو:

“بیرم کەوتەوە چۆن لە قۆنا‌‌غی سەرەتایی و ناوەندی ناومان نابوو “سامیە جەمال”، چونکە لەسەر شێوازی ئەو هونەرمەنده ناسراوە سەمای دەکرد…”

هەروەها نووسەر لە ڕێگەی ناوهێنانی تراکتۆرێکەوە، کە پێشمەرگەکانی بۆ ئەنجامدانی چالاکییەکەوە دەگوازتەوه، بۆ یەکەمجار دەمانباتە ناو دونیا تراژیدییەکەی “دادە دلارام”‌، که‌ “تریفە”ی کچی، بەهۆی کەوتنەخوارەوە لە تراکتۆرێکەوه، لۆرییەکەی دواوە دەیپلیشێنێتەوە.

بەهەرحاڵ‌، گێڕانەوە هونەرییە فەنتازیئامێزەکانی هەموو چیرۆکخوانەکان‌، گەڕانەوەیە بۆ واقیعی ناو کۆمەڵگە بە هەموو دیوە نیگەتیڤ و جوانەکانییەوە لە به‌رامبه‌ر واقیعی چرکەساتی گێڕانەوەکان بە جیاوازیی زەمەنەکانەوە. کێشەکان لە هەردوو حاڵەتدا لە زۆر ڕووەوە هاوتەریبن. ئەوەتا ”ئامانج”، خۆیشی دڵنیا نییە، کە ئەگەر بگەڕێتەوە بۆ ناو شار ئاخۆ “[دەتوانێ] هەروەکوو جاران بە تەنەکەی ژەنگاوی کووخێک لە قەراغی شار پێکەوە[بنێت] ئەوەندەی [ژیانی] ماوە، لەناویدا [بیگوزەرێنێ]”، چونکە خۆی بەرهەمی ئەو واقیعەی ئەوێنده‌رە، کە هیچی کەمتر نییە لە واقیعی دیمەنە سیزیفئامێزەکە:

“من لەو شەوەوە زیاتر شتەکانم لێ دەبووە مەتەڵ… تێنەدەگەیشتم ئاخۆ من چەکدارم یان دەبێ بەردی گەورە گەورە بخەمە سەر شانم و بیانگوێزمەوە، بەبێ ئەوەی بزانم چ مەبەستێکیشم لەم کارەدا هەیە…”

لەگەڵ ئەوەشدا، “سەرۆ مەنجەنیق” دەیەوێ ئاڕاستەیەکی تر بۆ بەرد دابهێنێت جیا لەو ئاڕاستە سیزیفئامێزەی، کە لە سەرەوه ئاماژەمان پێ دا. بەرد لای “سەرۆ مەنجەنیق” دەبێتە سەرچاوەی “دەیان ئاوازی گۆرانیی کۆن و نوێ، هیی خەمناک و هیی هەڵپەڕکێ… بەردەوام ناو کۆڵەپشتەکەی پڕ بوو لە بەرد… مەنجەڵ و قاپ و کووپیشی لە بەرد داتاشیبوو”. ئەمە لە ڕووی هونەریی ڕۆمانەکەوە، ڕێک هاوتەریبە لەگەڵ ئاڕاستە جیاجیاکانی کارەکتەرەکان، کە ڕۆمانەکە بەردەوام لە ڕێگەی هەڵسوکەوت و چالاکییە هزرییەکانی چیرۆکخوانەکانەوە قووڵیان دەکاتەوە. بەرد لای “سەرۆ” نابێتە ئەو ئامرازە بێزارهێنە وەک لەلای سیزیفدا هەیە. ڕاستییەکەی ئەمە تەوزیفکردنی ئەفسانەی “سیزیف”ە بە دیوێکی پێچەوانەوە. نووسەر دوو واقیع بۆ بەرد دێنێتە پێشەوه، کە پێچەوانەی یەکترن‌، هەروەها لەم وێنانە و دواتر لە تەواوی ڕۆمانەکەدا کار لەسەر ئاڕاستە دژەکان دەکات. تەنانەت لە کارەکتەرەکان و شوێن و زەمەنە جیاجیاکانیش ئەم ئاڕاستە دژبەیەکانه ئامادەبوونیان هەر هەیە. بۆ نموونە “ئامانج” بە ئاڕاستەیەک کار دەکات ڕێک پێچەوانەی باوکیەتی و هەڵسوکەوتی “شێرزاد ناجی” وەکوو دواتر دەیبینین زۆر لە هیی “ئازادی هەمین مامان” جیاوازە. بەهەرحاڵ، جارێ با لە باسەکەی “ئامانج” لانەدەین. ڕاستییەکەی، کاتێ “ئامانج” بە قووڵی دەچێتە ناو ڕووداوەکانی ڕابردوو و لەوێشەوە تایبەتمەندێتییەکانی کارەکتەرەکان پیشان دەدات، بۆ ئەوەیە هۆکاری ڕاستەقینە بۆ بڕیارە‌کەی خۆی پیشان بدات. ئەو بڕیارەی، کە بیرێکی قووڵ و فەلسەفەیەکی قووڵتری لە پشتەوەیە. “ئامانج” لە شاخەوە ڕووی قسەکانی لە شار و لەو‌ کۆمەڵگەیه و لە دێوەزمەکانی ناخی خۆی‌ دەکات و بڕیارەکەی دەدات. هەموو ئەو کارەکتەرە لاوازانە ڕەت دەکاتەوە، کە دواتر خوێنەر ئاشنایان دەبێت. ئەم بڕیارەی “ئامانج” شکاندنی ئەو شەرم و ترسەیە، کە لەسەرەوە ئاماژەمان پێ دان، لانی کەم بۆ خۆی.

لە سەرێکی ترەوە، پێشکەشکردنی هەر کارەکتەرێک بۆ یەکەمجار، کۆمەڵێک پرسیار دەربارەی دەورووژێنێت و خوێنەریش هەر لە شێوازی پێشەکەشکردنەوەوە جۆرێک لە هاوسۆزی یان هەڵوێستێکی نەگەتیڤانە لە به‌رامبه‌ریدا پیشان دەدات، وەک لە کارەکتەری باوکی “ئامــــانج” و “فەرەیدوون”ی برایدا دەردەکەوێت. “باوکی ئامانج” هەر لە سەرەتاوە وەکوو کارەکتەرێکی توندوتیژ دەردەکەوێت، کە ڕۆژێ لە ڕۆژان “برا بچووکەکەی خۆی بە گوللە ڕاو نا”وه و بەر لەمەیش، ئەو کاتە‌ی، کە ”ئامانج” تەمەنی‌ تەنیا پێنج ساڵ بوو، ئەم “‘پەروین’ی خوشکی و تاقە کوڕەکەی “خەجاوی کوببەفرۆش”ی لە نیوەشەوێکی پاییزی شەستوهەشتدا له ‌بەردەرگا لە خوێندا گەوزاندبوو”. ئەمە بەشێکە لە سەرچاوەی ترس و نیگەرانییەکانی “ئامانج”. بەڵام ڕێک بە پێچەوانەی باوکی “ئامانج”، خوێنەر لەگەڵ کارەکتەری “فەرەیدوون” هاوسۆز دەبێت، چونکە هەردەم ژیانی لە مەترسیدا بووە. ئەم مەترسییە لەگەڵ نیگەرانییەکانی ئێستای “ئامانج”دا هاوتەریبە. بەهەرحاڵ، ئەگەر هەڵوێستی خوێنەر نەگەتیڤ بێت به‌رامبه‌ر بە هەر کارەکتەرێک، دواجار، ورووژاندانی گومانێکی گەورەیە به‌رامبه‌ر بە کۆمەڵگە، نەک به‌رامبه‌ر بە خودی کارەکتەرەکە وەکوو تاک، چونکە ئەوە کۆمەڵگەیە، کە هەڵسوکەوتی کارەکتەرەکانی هێناوەتە بەرهەم.

هەموو ئەو کارەکتەرانەی، کە ئەم ڕۆمانە لە خۆیانی دەگرێت، کارەکتەری ڕاسته‌قینه‌ن، نەک بەو مانایەی خوێنەر لە دونیای واقیعدا دەیانناسێتەوه ‌و ئاماژەیان بۆ دەکات، بەڵکوو بەو مانایەی ددان بە بوونی ئەم جۆرە کارەکتەرانەدا‌‌ دەنێت. ڕاستە نووسەر خۆی دروستی کردوون، ئاگاداری هەڵسوکەوت و شێوازی بیرکردنەوەیانە، دەزانێ چییان بەسەر دێت و چییان بەسەر نایەت، چی دەکەن و چی ناکەن. ئه‌وه‌ش ڕاستە، کە فڵان کارەکتەر جۆرێک لە هاوسۆزی دەوورووژێنێت، وەکوو لە کارەکتەری “ئامانج” و “سۆزان” و “فەرەیدوون”دا دەبینین، بەڵام (کاروان)، وەکوو ڕۆماننووس، بێلایەنیی خۆی لە ئاست هەموو ئەمانەدا‌ دەپارێزێت و ئەگەر هاوسۆزیش بێت لەگەڵ یەکێک یان دژی یەکێکیان بێت، هەوڵ دەدا ئەم هاوسۆزییە بە هیچ شێوەیەک لە ڕۆمانەکەدا‌ زەق نەکاتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، وەکوو دواتر باسی لێوە دەکەین، دەشێ خوێنەر لە بەدواچووندا بۆ وردەکارییەکانی‌ هونەری گێڕانەوە لە ڕۆمانەکەدا، جۆرێک لە هاوسۆزیی نووسەر بدۆزێتەوە، کە بە شێوەیەکی هونەری لە ڕۆمانەکەدا بەرجەستەیە.

⚝⚝⚝

پرۆسەی داهێنان لە ئەدەبی ڕۆمان چه‌ندان دیوی هەیە. ڕۆماننووس دەتوانێت لە بچووکترین وردەکاریدا جۆرێک لە داهێنان ئەنجام بدات. یەکێک لەو وردەکارییانە لەوەدایە، کە وێنەی ناو مێشکی نووسەر بتوانێت وێنەیەکی جیاواز دروست بکات. ئەمەیش، دواجار، مانای گواستنەوه‌ی پرۆسەکەیە لە گۆشەنیگای نووسەرەکەوە بۆ کارەکتەرێکی بەئاگا و هۆشیار. ئەم حاڵەتە لە زۆربەی ڕۆمانەکانی (کاروان)دا بەرچاو دەکەوێت، بەو مەبەستەی زمان و کارەکتەر، هەروەها هەلومەرجی ڕووداوەکەش سەربەستییان پێ بدرێت. “ئامانج” و “ئازادی هەمین مامان” و “سۆزان”، وەکوو چیرۆکخوان سەربەستییەکی تەواویان هەیە لە گێڕانەوەدا‌، نەک هەر لەبەر ئەوەی هیچ کەسێکیان لە به‌رامبه‌ردا نییە تا خەسڵەتێکی تەمومژاوی ببەخشنە‌ گێڕانەوەکەیان، بەڵکوو لەبەر ئەوەی نووسەر دەست ناخاتە ناو کاروباریانەوە. لەگەڵ ئه‌وه‌شدا، کاتێك مرۆڤ لە مەسەلەی گێڕانەوە قووڵ دەبێتەوە، هاوسۆزیبوون یان هاوسۆزینەبوون دەبێتە مەسەلەیەکی مشتومڕئامێز و هیی ئەوەیە خوێنەر لەسەری بوەستێت، چونکە نووسەر، وەکوو چیرۆکخوان، ته‌نیا لە شێوازی گێڕانەوەکەی خۆی، نەک لە ناوەرۆکەکەیدا، دەست دەخاتە کاروباری چیرۆکخوانەکانەوە‌، بۆیە خوێنەر جاروبار لە میانی ڕستەکاندا هەست بە ئامادەبوونی نووسەر دەکات وەکوو چیرۆکخوان. ئەمەیش مەسەلەیەکە دواتر باسی لێوە دەکەین. “ئامانج” لە کەناڵی یەکەمدا ڕوو لە کۆمەڵگە یان دێوەزمەکانی ناخی خۆی دەکات. بۆیە، ڕاناوی کەسی دووەم، واتە گوێگر، ڕاناوی کۆیە. دواتر ئەم ڕاناوە نامێنێت و گێڕانەوەکە ڕەوتێکی ئاسایی نێوان چیرۆکخوان و خوێنەر وەردەگرێت. دوای نزیکەی بیست لاپەڕە، چیرۆکخوان دوو کەسایەتیی تێدا بەرجەستە دەبێت: قسەکەر و گوێگر. گوێگریش هەر خۆیەتی، واتە چیرۆکخوان قسەکان بۆ خۆی دەگێڕێتەوە:

“زۆر جار بە خۆمم گوتووە خۆزگە بە قسەی “شۆڕش”ت دەکرد و […] هەرگیز ئەوەت بیر ناچێتەوه، کە تازە هاتبوو، جلەکانی دایکتی لەبەر دەکرد… “‌

‌ئەم حاڵەتە تا کۆتاییی کەناڵی یەکەم و لە کەناڵی سێیەمیشدا، کە چیرۆکخوان هەر ”ئامانج”ە، بەردەوام دەبێت. جێگەی ئاماژەپێدانە، کە هەریەک لە (ئازادی هەمین مامان) و (سۆزانی مام ئەنوەر باخەوان) وەکوو چیرۆکخوان شتەکان بۆ خۆیان دەگێڕنەوە. (ئازادی هەمین مامان)ی چیرۆکنووس، وەکوو چیرۆکخوانی کەناڵی دووەم، سەرەتا له‌ “دیدگای دەرەوە”، واتە وەکوو کەسێکی دەرەوەی ڕۆمانەکە، قسە دەکات. ئینجا قسەکانی ئاڕاستەی “ع. نەزەری” ناوێک دەکات، کە خوێنەر بۆ یەکەمجار پێی ئاشنا دەبێت. دوای ئەمە چیرۆکخوان شتەکان بۆ خۆی دەگێڕێتەوە، ڕێک وەک لە کەناڵی یەکەم لەگەڵ ”ئامانج” ڕووی دا:

کاتێک دەڵێم تۆ بە منداڵی بەو تەکنیکانە ئاشنا دەبیت، ئەوە ڕێک مەبەستم ئەو شەوانەیە، کە لێفەکەت لە نووکی پەنجەکانی پێتەوە هەتا تەوقی سەرتی داپۆشیوە… خۆت گرمۆڵە کردووە و بە ئەنقەست بیر لە ڕووداوی ترسناک دەکەیتەوە…

یەکێک لە خەسڵەتەکانی ئەم کارەکتەرە سووربوونە لەسەر ئەوەی ناوی دایکی خۆی “هەمین مامان” بکاتە پاشگری ناوی خۆی سەرەڕای ئەوەی، کە “ڕەشاد کارەباچی”ی باوکی، بەر لەوەی هەر بە کارەبا بمرێت، کارەبای بۆ هەموو شار ڕاکێشابوو. دیارە ئەمەیش بایەخدانە بە پێگەی ژن له ‌لایەکەوە و لە لایەکی تریش “ئازاد” هەر لە ڕێگەی پیشەکەی دایکییەوە، واتە مامانییەوە، لەپاڵ ئەوەی، کە کارگوزاریش بووە لە قوتابخانەکەی دایکی “ئامانج” دەچێتە ناو ڕووداوەکانەوە. ئەمە یەکەم ئەلقەی بەیەکبەستنەوەی کەناڵی یەکەم و دووەمە ـ هەڵبەت ڕووداوەکانی کەناڵی دوووەم بەر لە کەناڵی یەکەمە ـ کە دواجار بەیەکبەستنەوەی دوو قۆناغی جیایه و دەبێتە بنەما بۆ تەکنیکی ڕۆمانەکە وەک لەسەرەوە ئاماژەمان پێ دا.‌

 خوێنەر هەست دەکات، کە نووسەر ته‌نیا تۆمارکەری ڕووداوەکانە، نەک نووسەری چیرۆکەکه. هەڵبەت سەبارەت بەم تەکنیکەیە، خوێنەر‌ هەست دەکا‌ کارەکتەرەکان وەکوو وێنەیەکی هزری چنراون و بەرە بەرە پێش دەکەون بێئەوەی نووسەر تەنگەتاویان بکات. واتە بونیادی کارەکتەر، وەکوو دێتە بەرچاو، لە دەرەوەی کۆنتڕۆڵی نووسەر بەڕێوە دەچێت. دەشێت خوێنەر هەست بەوە بکات، کە کارەکتەرەکە دەیەوێت ببێت بە‌ وێنەیەکی دەقاودەقی نووسەر خۆی، سەبارەت بەوەی نووسەر خۆی دەئاخنێتە گێڕانەوەکە، بەڵام دیارە ڕۆماننووس‌ هەست بەم شتە دەکات، بۆیە زوو بەرزەفتی دەکات. لەگەڵ ئه‌وه‌شدا، ئێش و ئازاری کارەکتەرەکان د‌ەبینێت و وەکوو ئەوان هەستیان پێ دەکات. ڕەنگە لێرەدا پرسیارێک خۆی قووت بکاتەوە: ئایا نووسەر هەر لە سەرەتاوە دەزانێت کۆتاییی کارەکتەرەکانی بە چی دەگەن؟ هەڵبەت ئەزموونی ڕۆماننووسانی دونیا ئەوه دەسەلمێنێت، کە نووسەر دەشێت وێنای چوارچێوەکەی بکات، بەڵام لە سەرەتاوە بە وردەکارییەکانی ئەم کۆتایییە نازانێت. ئەم حاڵەتەیش لە داڕشتنی کارەکتەرەکان و پێوەندییان بە ڕووداوەکانەوە ڕەنگ دەداتەوە.

داڕشتن و پێشخستنی کارەکتەر‌ دیوێکی گرنگە لە ڕۆمانەکانی (کاروان)‌. لەوەیش گرنگتر ئەکتیڤکردنی کارەکتە‌رەکەیە.

بێگومان داڕشتن و پێشخستنی کارەکتەر‌ دیوێکی گرنگە لە ڕۆمانەکانی (کاروان)‌. لەوەیش گرنگتر ئەکتیڤکردنی کارەکتە‌رەکەیە. کارەکتەری ئەکتیڤ، لای کاروان هەر ئەوه ‌نییە بزاوت و جووڵەی جەستەیی زۆر بێت، بەڵکوو پرۆسێسی بیرکردنەوە و ڕامان و ڕێکخستنی ڕووداوەکان لە هزری کارەکتەر ڕەنگدانەوەی ڕاستەقینەی ئەم ئەکتیڤبوونەیە وەکوو لە کارەکتەری “ئامانج” و “ئازادی هەمین مامان” و “سۆزان”دا بە ڕوونی دەردەکەوێت‌. لە لایەکی ترەوە، مەرج نییە ته‌نیا کارەکتەرەکە ڕاستەوخۆ سەرچاوەی ئەکتیڤبوون بێت، بەڵکوو دەشێ ئەم ئەکتیڤبوونە، ئینجا جەستەیی بێت یان هزری، لە شتە بێگیانەکان، لە گواستنەوەی زەمەنەکان، لە گۆڕینی شوێنەکانیش بەرجەستە بکرێت. بۆ نموونە، دەشێ هەڵکەوتەی پەڵە‌هەورێک، سێبەری پە‌ردەیەک، وێنەی سەر دیوارێک یان سەندووقێک یاخود شێوەی بەردێک، ببێتە سەرچاوه‌ی جووڵە‌یەکی ئەوتۆ لە پانتاییی ڕۆمانەکە، کە دواجار خوێنەریش بە بەردەوامی ئەمسەروئەوسەر پێ بکات. هەڵبەت ئەم جووڵەیە بە هیچ شێوەیەک ناکرێت بەدەربێت لە گواستنەوەی ئازادانەی زەمەن. ئامادەبوونی زەمەن ئامادەبوونێکی زۆر ئاڵۆز و فرەشێوە و فرە‌ئاڕاستەیه، چونکە نووسەر ڕۆمانەکه‌ی لەسەر ڕ‌ەگەزی زەمەن و سروشتی ئەو زەمەنه ‌و کاریگەرێتی بەسەر ڕووداوەکان و دروستکردنی کارەکتەر بونیاد دەنێت‌. دیارە مرۆڤ دەبێ زەمەن لە چوارچێوەی ڕۆمانەکە جیا بکاتەوە لە زەمەن لە دەرەوەی ئەم چوارچێوەیەدا‌، چونکە چوارچێوەی زەمەنی ڕۆمانەکە، فراوان بێت یان نا، بۆ نووسەر گرنگ نییە بەقەد ئەوەی لەناو ئەم‌ چوارچێوەیەدا چۆن گەمە بە زەمەنەکان‌ دەکات. بۆ نموونه، ئێمە لەسەر ئاستی ئەدەبی جیهانیدا، ڕۆمانمان هەیە، کە ڕووداوەکانی لە چوارچێوەی زەمەنێکی زۆر کورت دایە. ئەوەتا ڕۆمانی “خاتوو داڵاوای”، کە “ڤرجینیا وه‌‌ڵف” نووسیویەتی، هەموو ڕووداوەکانی ته‌نیا یەک ڕۆژ دەخایەنێت، سەرەتا لە بەیانییەکە “خاتوو داڵاوی” خۆی بۆ ئاهەنگەکە ئامادە دەکات. لە ئێوارەی هەمان ڕۆژ ئاهەنگەکە بەڕێوە دەچێت. بەڵام لەم ماوەیەدا گشت نهێنییەکانی “خاتوو داڵاوی” بەهۆی ئەو پێوەندییانەی بە خەڵکی ترەوە دەیکات یان لە ڕێگەی یادگارییەکانەوە ئاشکرا دەبن، بۆیە بەرزیی ڕۆمانەکە لە تەکنیکەکەدایە، لە مامەڵەکردنی ڕۆماننووسەکەدا‌‌یە لەگەڵ زەمەنەکە. نووسەر دەتوانێت پانتاییی ئەو زەمەنە بۆ ساڵێک، دوو ساڵ یان بیست ساڵ و زیاتریش درێژ بکاتەوە. کاتێك نووسەری “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان” پەنا بۆ یادەوەریی “ئامانج” یان “ئازادی هەمین مامان” یاخود “سۆزانی مام ئەنوەر باخەوان” دەبات و بیرەوەرییەکانیان دەربارەی خەڵک و شوێن و ڕووداو و پێوەندییەکان زیندوو دەکاتەوە، پرۆسەکه لە چوارچێوەی هوشیاریی “ئێستا”دا بەڕێوە دەبات. ئەمە‌ش، نەک هەر خوێندنەوەی ئێستایە بۆ زەمەنە بەسەرچووەکان بە هەموو ئەو ڕووداوانەی، کە کارەکتەر لە یاده‌وه‌ریی خۆیدا هەڵی گرتوون، بەڵکوو دەبێت بە بنچینە بۆ خوێندنەوەیەکی تۆکمە بۆ داهاتووش. زیادەڕۆیی نییە ئەگەر بڵێم “ترس لە زەمەن” و “پرسیار لە زەمەن”، لە هەموو بەرهەمەکانی (کاروان)، بە شێوەی جیاواز دووبارە دەبنەوە. لەم ڕۆمانەشدا ئەو پرسیار و ترسە زەقتر دەبنەوە. بۆ نموونە “نیهال فیکری”، ئەو نووسەرە میسرییەی دوای نووسینی ڕۆمانێک لە وڵاتەکەی ڕاو دەنرێت و “سۆزان” لە کەمپی دانمارک دەیناسێت، لەبارەی زەمەنەوە هەمان ترسی هەیە، کە “سۆزان” و کارەکتەرەکانی دیکەیش هەیانە:

{بۆ ئەوەی مەرگ لە پەلوپۆت نەخات، پێویستە کەسێکی دیکە لەسەر شێوازی خۆت بخوڵقێنیت، بگرە دەبێ ئەو کەسە هەر کتومت خۆت بیت، کە لە داهاتووەوە دەگەڕێتەوە و بەرەو ڕووت دێت، بێئەوەی بهێڵیت پێت بگات، چونکە هەر کاتێ ئەو ڕووبەڕووبوونەوەیە ڕوو دەدات، ئەوا تۆ شتێکت نامێنێت خەونی پێوە ببینیت… لە کاتێکدا (سۆزان) بیر لەو پرۆسێسە دەکاتەوە، ئەو خۆی هەندێک گۆڕانکاری بەسەر گوتەکەیدا دەهێنێت، بەوەی دەڵێت نەخێر، شتێک نییە بە ناوی ڕابردوو، ئێستا و داهاتوو، ئەوەی هەیە (بیرچوونەوە) و (بیرهاتنەوە)ن، کە ئەگەر یەکەمیان بیەوێت هەموو ساتەکانی تەمەنمان بە جوان و ناشیرینیەکانییه‌وە بسڕێتەوە و خۆی جێگەیان بگرێتەوە، ئەوا دووەمیان بەردەوام گوێچکەمان بە هاواری خۆی پڕ دەکات: (بۆ کوێ دەچیت؟ هەرگیز شتێکی دیکەت دەست ناکەوێت لەوانەی پێشووت بچێت و هەمان نرخی ئەوانی هەبێت، کە بەسەر چوون و پێیان ناگەیتەوە!)… ئەوسا (سۆزان) بە دەست خۆی نییە (کوێنتین)ی کارەکتەری ڕۆمانی (ژاوەژاو و توندوتیژی The Sound and the Fury)ی (ولیام فۆکنەر)ی بیردێتەوە، ئەو کاتەی باوکی کاتژمێرەکەی پێ دەبەخشێت، کە ئەویش خۆی لە باوکیەوە بۆی ماوەتەوە و پێی دەڵێت: (I give it to you not that you may remember time, but that you might forget it now and then for a moment من بۆ ئەوە ناتدەمێ، تاکوو زەمەنت وەبیر بێتەوە، بەڵکوو بۆ ئەوەیە جارناجار زەمەنت لە بیر بچێتەوە)… ئەو ڕۆمانەی لە کتێبخانەی شارەکەوه‌ هێناوە و لەناو بێدەنگی و ترسێکی گەورەدا خوێندوویەتیەوە… گەیشتووەتە ئەو باوەڕەی زەمەن زەفەر بە هەموو خانەوادەیەک دەبات، بە چاوپۆشین لە پێکهاتە و قەبارەی ئەو خانەوادەیە… دەبێت دواجار وەک خانەوادەکەی (کۆمپسۆن)، درەنگ یان زوو بە شێوەیەکی تراژیدی هەڵبوەشێتەوە…}.

ئەو نموونەیە بە تەنیا بەسە تاکوو بزانین کارەکتەرەکان لە ئاستی زەمەندا هەست بە چ ترسێکی گەورە دەکەن. هەر بە ڕاستییش زەمەن هەموو ئەو خانەوادانە هەڵدەوەشێنێتەوە هەر لە خانەوادەکەی “ئامانج”، “سۆزان”، “ئازاد”ەوە تاکوو ئەوەی “ئەردەڵان”ی خاڵی “سۆزان” و ئەوانی تریش. هەر ئەو ترسەیە وای کردووە ڕۆمانەکە یەک کۆتایی نەبێت، بەڵکوو لانی کەم ببێتە خاوەنی سێ کۆتاییی جیاواز. واتە هەرسێ چیرۆکخوانەکە شوێنێک بۆ کۆتاییی ڕۆمانەکە دادەنێن، ئەگەرچی ئەو شوێنەش خاڵێکی دیاریکراو نییە، بەڵکوو شوێنێکە لەناو (Meta-Time)دا، واته‌ له‌ناو ئه‌و چوارچێوه‌ زه‌مه‌نییه‌ گریمانکراوه‌ی له‌گه‌ڵ به‌سه‌رچوونی زه‌مه‌نی ناوه‌وه‌ی ڕووداوه‌کاندا گۆڕانی به‌سه‌ردا دێت.

کاتێك “فکری کۆپتەر” وەکوو “سۆزان” لە کەناڵی چوارەمدا دەیگێڕێتەوە، داوا لە “سۆزان” دەکات بچێت قژی دایکی ببڕێت، چونکە دەیەوێ لە ئاهەنگێکی هاوسەرگیریی خزمێکیان بەشدار ببێت، “سۆزان” بیر لە دووفاقیی ئەم کوڕە دەکاتەوە، بەڵام لەبەر ڕۆشنایی‌ هوشیاریی چرکەساتی گێڕانەوەکەیە، کە “سۆزان” دەڵێت: “ڕەنگە ئەوسا بە خۆتت گوتبێت: ‘ئەو وێنەیەی مرۆڤ لە ماڵەوە هەیەتی، هەرگیز ئەوە نییە، کە لە دەرەوە پیشانی خەڵکی دەدات'”.

دوور نییە‌ هەوڵدان بۆ دروستکردنی کارەکتەری ئەکتیڤ بەو شێوەیەی، کە باسمان لێوە کرد، وای لە (کاروان) کردبێت کەمتر بایەخ بە ڕەنگی چاو و قژ و جلوبەرگی کارەکتەرەکانی بدات، ئەگەرچی ڕەنگە ئەم کارەش بۆ‌ باری سایکۆلۆژیی کارەکتەرەکان‌ گرنگ بێت. بە واتایەکی تر، ئەو زیاتر بایەخ به ڕەفتار و بەو هەستە دەدات، کە دەریدەبڕن و هەروەها بە‌ شێوازی ئاخاوتن و ئەو ڕسته ‌و دەستەواژانەی، بەکاریان دێنن لەپاڵ کارکردنێکی چڕ لەسەر نەستی کارەکتەرەکە. بۆیە، خوێنەر هەست دەکات ڕۆماننووس، بەمەبەستی دروستکردنی کارەکتەرەکان بە شێوەیەکی ورد، بۆ هەر کارەکتەرێک ئەکتەرێکی لە ناخی خۆیدا هەڵگرتووە تا ڕۆڵی کارەکتەرەکانی بۆ ببینێت. ئەم ئەکتەرانەی ناخی ئەو بەردەوام لە بیرکردنەوە و جووڵەدان. لە حاڵەتی ئاوادا، نووسەر تا نەزانێت کارەکتەرەکان، لە زەمەن و هەلومەرجە جیاوازەکاندا، چۆن قسەکانیان تەواو کردووه، چۆن هەڵسوکەوتیان لەگەڵ یەکتر کردووه، چیرۆکەکە‌ کۆتایی پێ نایەت. ئەم شێوازە مامەڵەکردنە لەگەڵ چیرۆکەکە، بونیادی ڕۆمانەکە دەکاتە بونیادێکی کۆنکرێتی. (کاروان) وەکوو ده‌رهێنه‌رێکی شانۆ وایە، کە‌ لە دەرهێنانی شانۆگەرییەکدا ئەوپەڕی وردەکاری بەکار دێنێت. لە کاتێکدا ده‌رهێنه‌ر بە شێوەیەکی پراکتیکی مەشق بە ئەکتەرەکانی دەکات بۆ ئەوەی بتوانن بە باشترین شێوە ڕۆڵی کارەکتەرەکان بگێرن، بەڵام (کاروان) پرۆسەی مەشقکردنەکه زۆر بە وردی‌ لە هزری خۆیدا بەڕێوە دەبات. جێگەی ئاماژەپێکردنە، کە ده‌رهێنه‌ر زیاتر پشت بە جووڵەی جەستە یاخود زمانی جەستە دەبەستێت تەنانەت لە حاڵەتە دەروونییەکانیشدا، جگە لە حاڵەتەکانی خۆدواندنی کارەکتەر، کەچی ڕۆماننووس پێویستی بە کۆمەڵێ ڕ‌سته ‌و دەستەواژەی گونجاو یان بە کورتی بڵێین زمان هەیە بۆ دەربڕینی ئەم حاڵەتانە. بۆ نموونه، کاتێ کارەکتەرێک لەژێر بارێکی دەروونیی تایبەتیدا هەواڵێکی ناخۆش دەبیستێت، کاریگەرێتیی ئەم هەواڵە لەسەر تەختەی شانۆ لە ڕەنگوڕووی ئەو ئەکتەرەدا دەردەکەوێت، کە ڕۆڵی کارەکتەرەکە دەبینێت. بەڵام ڕۆماننووس پێویستە لە هەڵبژاردنی ئەو وشەو دەستەواژا‌نەدا زۆر ورد بێت، کە بۆ دەربڕیرنی ئەم حاڵەته بەکاریا‌ن دێنێت. لەم بارەوە (کاروان) ئەوپەڕی وردەکاری لە هەڵبژاردنی ڕستەکان، دەستەواژەکان، هەروەها هاوتەریبکردنیان لە‌گەڵ هەلومەرجەکانیاندا پیشان دەدات. لە لایەکی ترەوە بەکارهێنانی خاڵبەندی بەو شێوە چڕوپڕە، کە خەسڵەتێکی بەرچاوی گشت ڕۆمانەکانیەتی، دەیسەلمێنێت، کە ڕۆماننووس چەندە بەدوای هەڵسوکەوت و ئاخاوتنی ئەکتەرەکانی ناو دەروونی خۆیەتی. بە کورتی، مەسەلەکه لای (کاروان)‌ هەر ئەوە نییه، کە لە ناوەوەی خۆی وردببێتەوە، بەڵکوو بەپێی ئەو شارەزاییەی، که دەربارەی خۆی و پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی و ئەو دەوروبەرەی تێیدا ژیاوە، هەیەتی، لە ناوەوەی خەڵکی تریش ورد دەبێتەوە. ئەمەیش بۆ هونەری ڕۆماننووسین خاڵێکی زۆر هەستیارە، چونکه لە لایەک کارکردنێکی‌ هونەرییانەیە لەسەر بونیادی کارەکتەر و لە لایەکی تریشەوە پانتایییەک بۆ هاوسۆزیبوون یان هاوسۆزینەبوون دەبەخشێتە خوێنەر.

‌دەشێ پێوەندیی هەر ڕۆماننووسێک بەو ئەکتەرەی، کە لە ناخی خۆیدا بۆ کارەکتەرەکە دروستی دەکات ببێتە مایەی کێشە بەو پێیەی، کە دواجار سەربەستیی کارەکتەرەکه سنووردار دەکات، چونکە پرۆسێسی دروستکردنی کارەکتەرەکە دەکەوێتە ژێر ‌کاریگەرێتیی شوێن و کەسەکانی ناو دونیای واقیعەکەوە‌ بەسەر خودی نووسەرەکە بەڕادەیەک، نووسە‌ر‌ هەست ناکات کەوتووەتە ژێر تەلەسمی ئەم کاریگەرێتییە. مرۆڤ لەم ڕوانگەیەوە‌ هەست دەکات کاریگەرێتیی‌ کەشوهەوای ناو خێزان و شوێنە میللییەکان بەسەر بەرهەمەکانی (کاروان)دا‌ بەرچاون، بەڵام کارەکتەرەکانی وەکوو چۆن لە ژیانی ڕۆژانەدا ڕەفتار دەکەن، ئاوان. ‌ کو چۆن له‌ ژیانی رۆژانه‌ ره‌فتار ده‌که‌ن، ئاوان. دیارە پێوەندییەکی زۆر هەیە لەنێوان کارەکتەر و ئەو دەوروبەرەی، کە کارەکتەرە‌کە تێیدا دەژی. ئەوەی لە ڕۆمانە‌کانی (کاروان)دا بە گشتی هەستی پێ دەکرێت ئەوەیە کە کارەکتەرەکان ههرهههرووداوه‌کان ڕەگیان لەو دەوروبەرە داکوتاوە، کە نووسەر خۆی تێیدا ژیاوە. پێوەندیی نێوان ڕووداوەکانی ڕۆمانەکە لەگەڵ ئەو دەوروبەرە لە دیالۆگەکانەوە بەرجەستە دەبن، چونکە نووسەر لەوە ئاگادارە، کە شوێن و دەوروبەر بە هەموو ڕەهەندەکانیانەوە، زۆر بە خێرایی‌ هەندێ بیرۆکه دروست دەکەن، پێوەندییان بە کارەکتەرەکانەوە هەیه.‌ نووسەر پاڵنەرە سایکۆلۆژییەکان، دیوە شاراوەکانیان بە ڕوونی دەبینێت، بۆیە، هەڵسوکەوتی هیچ کارەکتەرێک لەخۆڕا نەهاتووە. ئەوەی “شێرزاد ناجی” دەیکات، با لە ڕوانگەی ئەو بیروباوەڕەشەوە بێت، کە بڕوای پێیەتی، هەڵبەت “ئازادی هەمین مامان” ناتوانێت بیکات، ئەگەرچی هەمان بیرباوەڕ کۆیان دەکاتەوە. مرۆڤ ناتوانێت وێنای “مام ئەنوەری باخەوان” بکات وەک “سابیر پوولەکە” ڕەفتار بکات. هەر ڕەفتارێکی “شێرزاد ناجی”، کە دەیکات، پاساوی هەیە، هەروەک هەر ڕەفتارێک، کە “ئازادی هەمین مامان” خۆی لێ دەپارێزێت و نایکات، پاساوی هەیه و‌ ڕەنگدانەوەی شێوازی بیرکردنەوەیەکی جەوهەریی کارەکتەرەکەیەتی. لەڕووی هونەرییەوە، وەکوو بیرۆکەیەکی گشتی، کاتێک هەڵسوکەوتی کارەکتەرێک هیچ پاساوێکی نەبێت، مانای ئەوەیه نەخشەکاریی ڕۆمانەکە تۆکمە نییە، هەندێ بۆشایی تێدا ماوەتەوه و‌ هێشتا پڕ نەکراونەتەوە. ڕۆماننووس لەم ڕۆمانەدا ئەم حەقیقەتەی له ‌بەرچاو گرتووە، بۆیە هەڵسوکەوت و ڕووداوەکان پاساوی خۆیانیان هەیە، ئینجا ڕاستەوخۆ بێت یان ناڕاستەوخۆ. دیالۆگ لە پاڵ گێڕانەوه ورد و تۆکمەکەوە‌ دەبێتە کلیلی شتەکان. بۆیە بەر لە هەر دیالۆگێک، نووسەر ئامادەکارییەکی وردی بۆ دە‌کات چ لەبارەی دەوروبەرەکە و چ لە باری سایکۆڵۆژییەوە. دواجار، مرۆڤ هەست بەوە ناکات، کە ڕستەیەک یان دەستەواژەیەک لە دیالۆگەکان له ‌دەرەوەی ئەو چوارچێوەیە بێت، کە کارەکتەرەکەی تێدا دەژی چ لە دیوی دەرەوە و چ لە ڕووی دەروونییەوە، تەنانەت ئەو وڕێنە و داڵغە و گواستنەوە خێرایییەی زەمەنەکانیش، کە لە حاڵەتی ئاوادا ڕوو دەدەن پێوەندییەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆیان بە دۆخەکەوە هەیە، کە ڕۆماننووس دەیهێنێتە پێشەوە، بەڵام نابێ ئەوەشمان له ‌بیر بچێت، کە زۆر جار گواستنەوە له‌ زەمـەنێکه‌وه‌ بۆ زه‌مه‌نێکی تر لە ڕێگەی وشەیەکەوە ئەنجام دەدرێت، کە ڕەنگە لە ڕواڵەتدا هیچ پێوەندییەکی بە دەوروبەرەکەوە نەبێت، بەڵام ئەو ئاماژەیەی لێی دەکەوێتەوە پێوەندیی بە دەوروبەرەکەوە هەیە و خوێنەر زۆر بە زەحمەت هەستی پێ دەکات. ئەمەیش دیوێکی ئەو ئیستاتیکەیە، کە نووسەر، ئەگەر مەبەستیشی نەبێت، لە ڕۆمانەکەیدا بەرجەستە کردووە.

ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان”، بە گشتی مامەڵە لەگەڵ کارلێک و کاریگەرێتیی نێوان کارەکتەرەکان و هەروەها دەوروبەرەکەوە دەکات بە هەموو ڕەهەندەکانییەوە.

کەواتە ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان”، بە گشتی مامەڵە لەگەڵ کارلێک و کاریگەرێتیی نێوان کارەکتەرەکان و هەروەها دەوروبەرەکەوە دەکات بە هەموو ڕەهەندەکانییەوە. دیارە مرۆڤ بۆ هەر ڕووداوێک یان بۆ هەر هەڵسوکەوتێکی تایبەت بە هەر کارەکتەرێک لێکدانەوەیەکی جیای هەیە بەپێی سروشتی ڕووداوەکە یان ئەو کەسەی، کە ڕووداوەکە دەگێڕێتەوە، بۆیە کاتێك خوێنەر لە دەرەوەی بازنەی ململانێکانەوە سەیری ڕووداوەکان دەکات، شتێکی ئاسایییە، بە چاوی ئەو کارەکتەرەوە ڕووداوەکان ببینێت، کە لە هەموویان زیاتر لەگەڵ میزاجی خۆی دەگونجێت. مەسەلەکە دەوەستێتە سەر تێڕوانینی مرۆڤ دەربارەی ئەو پێوەندییەی، ڕۆماننووس به‌رامبه‌ر بە ڕووداوەکانی چیرۆکەکە دروستی دەکات. هەڵبەت ئەمەیش لە ڕێگەی چیرۆکخوانەکەوە دێت. لەبەر ئەوەی ڕۆحی ڕۆمان لای (کاروان) لە گێڕانەوەدایە و گێڕانەوەیش لە بینینی چیرۆکخوانەوە سەرچاوە دەگرێت، بۆیە چیرۆکخوان لای (کاروان) نەک هەر وەکوو دیدگای دەرەوه ‌(external viewpoint)، کە لە بازنەی عەقڵی گشتی جێگەی دەبێتەوە بەکار دێت، بەڵکوو دەبێتە پێکهاتەیەکی بنچینەییی ڕۆمان.

پێوەندیی ڕۆماننووس بە ”ئامانج” و ئەو ڕووداوانەی، کە دەیگێڕێتەوە جیایە لە پەیوەنییەکە بە (“ئازادی هەمین مامان” و ئەو شتانەی، کە دەیگێڕێتەوە ئەگەرچی لە چوارچێوەی گێڕانەوەشدا، مرۆڤ هەست بە جۆرێک لە هاسۆزیبوون یان نەبوون لەگەڵ ئەم و ئەودا دەکات بێئەوەی بەتەواوی بتوانێت دوا هەڵوێستی لەسەر دابڕێژێت. ئەمە مەسەلەیەکە لە کۆتایییەکانی ڕۆمانەکەدا بڕیاری لەسەر دەدرێت.

⚝⚝⚝

لێکۆڵینەوە لە پرۆسێسی گێڕانەوە، هەر لە سەردەمی “ئەفلاتوون”ەوە تا ئەمڕۆ لەسەر بینینی جیاوازییەکاندا بونیاد نراوە. “ئەفلاتوون” خۆی “راپسۆد”‌ لە “هۆمیرۆس”ی شاعیر جیادەکاتەوە. دیارە “راپسۆد” ئەو کارەکتەرەیە ئەفسانەکانی “ئەلیاد” و “ئۆدێسە” دەگێڕێتەوە، کە “هۆمیرۆس”ی شاعیر نووسیوونی، هەروەها گێڕانەوەی ساده، کە شاعیر خۆی شتەکان دەگیڕێتەوە لە لاساییکەرەوە جیا دەکاتەوە، کە چیرۆکەکە لە ڕێگەی لاساییکردنەوەی دەنگ و دەربڕینی خەڵکی تر دەگێڕدرێتەوە. “ئەڕەستۆ”یش پلان و نەخشەی چیرۆک لە ڕووداوەکانی ناو چیرۆک جیا دەکاتەوە. شاعیری ئینگلیزی “سێر فیلیپ سیدنی” (١٥٥٤-١٥٨٦) سەرنج بۆ جیاکردنەوەی مێژوو لە چیرۆک ڕادەکێشێت. تیۆریستەکانی سەردەمی ڕێنیسانس بەردەوام باسیان لە ئەفسانە و ئه‌و مۆڕاڵه‌ کردووه، که‌ له‌پشت ئه‌فسانه‌که‌دایه‌. لەسەردەمی نوێدا، بونیادگەراکان هێڵێک لەنێوان چیرۆک و گوتاردا دەکێشن. “جیرارد ژانیه” لە دەستپێکی لێکۆڵینەوەیەکیدا بەناوی “گوتاری چیرۆکی هونەری” پێی وایە کێشەکانی چیرۆک سێ تەوەر دەگرنه ‌خۆ: زەمەن، کە پێوەندیی نێوان زەمەنی چیرۆکەکە و زەمەنی گوتارەکە دەردەبڕێت، هەروەها بارودۆخی ناو چیرۆکەکە وەکوو چۆن چیرۆکخوان دەیبینێت لەگەڵ شێوەی ئەو گوتارەی، کە چیرۆکخوان بەکاری دێنێت.

پرۆفیسۆر “رۆجەر سیمۆن”۱، کە خاوەنی چه‌ندان لێکۆڵینەوەیە لە بواری شیعر و ئەدەبی ڕۆمان و هونەردا، پێی وایە تیۆرەکانی گێڕانەوە بە گشتی بەسەر دوو جۆردا دابەش دەکرێن: یەکێکیان جەخت لەسەر پیشاندانی خودی چیرۆکەکە دەکاتەوە، کە پێک هاتووە لە کارەکتەرەکان، دیمەنەکان، ڕووداوەکان، هەروەها هەموو ئەو کار و کردەوانەی، کە‌ لە چوارچێوەی گێڕانەوەدا تێیان دەگەین. ئەم تیۆرانە جەخت لەسەر چیرۆک دەکەنەوە وەکوو چیرۆک. ئەوەی تریشیان تایبەتە بە تەکنیکەوە، واتە جەخت لەسەر شێواز‌ی گواستنەوەی چیرۆکەکە دەکات. بە واتایەکی تر گفتوگۆ لەسەر ئەو هەموو ئەو “هۆ”یانە دەکات، کە بۆ گواستنەوەی چیرۆکەکە بەکار دێن، وەکوو فیلم، شانۆنامە، وێنە، شێوازی ڕێکخستنی بەشەکان، هەروەها سروشتی “هۆ”ی گێڕانەوە و پێوەندیی چیرۆکخوان بە نووسەر و کارەکتەرەکانەوە و ئەو شێوازەی، کە چیرۆکخوان هەڵیدەبژێرێت بۆ گێڕانەوە… تاد. بەڵام ئەو تیۆرانەی، کە کار لەسەر پیشاندانی خودی چیرۆکەکە دەکەنەوه، ئاماژە بە ئامادەبوونی نووسەریش دەکەن لە گێڕانەوەدا. ئەمە ئەو حاڵەتەیە، کە لەم ڕۆمانەدا بەرچاو دەکەوێت. بۆیە، نهێنییەکانی هونەری گێڕانەوە لە ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان”دا ئەو کاتە‌ دەردەکەون، کە مرۆڤ بە ئاڕاستەی ئەم دابەشکردنەدا کاری لەسەر بکات، چونکە ئەم جۆرە دابەشکردنە لە ڕوانگەی ڕەخنەی سەردەمەوە زۆر گرنگ و سوودبەخشە. ئەگەر بەپێی ئەم دابەشکردنەدا‌ لە ڕۆمان بکۆڵینەوە، پێویستە کۆمەڵێ ئاڕاستە بگرینە بەر، کە شیکردنەوەی یەکە بە یەکەی پێکهاتەکان و تەکنیکەکانی تایبەت بە ڕۆمان ئاسانتر و ڕوونتر دەخەنە بەرچاو: وەکوو بایەخدان بە پێکهاتەکا‌نی ئەو چیرۆکە یان ئەو چیرۆکانەی، کە ڕۆمانەکە لە خۆیان دەگرێت و ڕادەی پێوەندییان بە چیرۆکخوانەوە. بۆ نموونە، ئەرستۆ، لەم بارەوە بایەخ بە پلانی چیرۆک دەدات‌، “ئی. ئێم. فۆرستەر” کارەکتەر بە گرنگ دەزانێت، هەروەها فەیلەسووف و ڕەخنەگری ئەمریکی “کینیس بورک” (١٨٩٧−١٩٩٣)، پێی وایە بۆ لێکۆڵینەوە لە ‌بەکارهێنانی زمان وەکوو “هۆ”یەک بۆ پێوەندیکردن و تێگەیشتن لە پاڵنەرەکانی مرۆڤ و هۆکارەکانیان و شیکردنەوەی ڕووداوەکانی ناو هەر چیرۆکێک، پێویستە مرۆڤ کار لەسەر پێنج شت بکات: چی ڕوودەدا؟ لە کوێ و کەی، واتە لە چ دەوروبەرێکەوە؟ کێ تێوەگلاوە؟ چۆن تێوەگلاوە؟ مەبەستی لەم تێوەگلانە چییە؟ ئاشکرایە هەموو ئەمانه نووسەر دەخەنە دەرەوەی بازنەکە لەکاتێکدا ئەو لە تەواوی ڕووداوەکانی ناو چیرۆکەکەدا لە ڕێگەی گێڕانەوەدا ئامادەبوونی هەیه.‌ “نیکۆلاس وەڵتەرسترۆف” لە کتێبی “بەرهەم و دونیای هونەر”دا پێی وایە، کە گێڕانەوە دیوێک یان چەند دیوێکی هەیە، یەکێکیان پیشاندانی ئەو‌ دونیا درو‌ستکراوە یان هەڵبەستراوەیه، کە‌ لە چوارچێوەی چیرۆکە سەرەکییەکەی نووسەردایە. دیارە، لەم ڕۆمانەدا، (کاروان) ئەم دونیا ئەفرێندراوە دەداتە دەست چەند چیرۆکخوانێکەوە، بەڵام خۆیشی له ‌ڕێگەی هەندێک ڕستە و دەستەواژەوە لەناو ئەم دونیایەدا جۆرێک لە گێڕانەوە بەڕێوە دەبات. هەر بۆیەش گێڕانەوە دەبێتە پێکهاتەیەکی ئەم دونیا دروستکراوە‌یش. کەواتە‌ مرۆڤ نابێت ته‌نیا بە لای دیالۆگەکانی نێوان کارەکتەرەکانی ناو دونیا دروستکراوەکەدا بچێت و هیچی تر. سەبارەت بەم حەقیقەته،‌ پێم وایە ئەگەر خوێنەر وشە بە وشە لەگەڵ ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان”دا نەژی، مەحاڵە لە نهێنییەکانی ئیستاتیکای گێڕانەوە بگات. هەڵبەت ئەگەر لەمەیش نەگەیشت مەحاڵە بە تەواوی لە ڕۆمانە بگات.

بەر لەوەی پرۆسەی گێڕانەوەکان دەست پێ بکات، پرۆسەیەکی تر لە یادەوەریی هەر یەک لە چیرۆکخوانەکان، ”ئامانج” و “ئازادی هەمین مامان” و “سۆزانی مام ئەنوەر باخەوان”دا بەڕێوە دە‌‌چێت، کە پرۆسەی بیرهاتنەوەی بیرەوەرییەکانە. کاتێك مرۆڤ بیری ناچێت، کە شتەکان بیر خۆی بێنێتەوە، خەیاڵ سنووری نێوان “خود”ی چیرۆکخوان و دونیای دەرەوە ناهێڵێت. ئەو کاتە‌، چیرۆکخوان دەبێتە هەموو گەردوون و هەموو گەردوونیش دەبێتە ئەو. ئەو کاتە‌ چیرۆکخوان دەبێتە هەموو خەڵک و هەموو خەڵکیش دەبن بە ئەو. ئەم هاوکێشەیە پانتایییەکی زۆری لە یادەوەریی چیرۆکخوانەکانی ئەم ڕۆمانە داگیر کردووە. یادەوەریی چیرۆکخوانەکان دەتوانێت هەموو ئەو شتانە بگرێتە خۆ، کە ئێمە لەوە دەچێت پێیان نەزانین. لەبەر ئەوەی چیرۆکخوانەکان توانایەکی گەورەی بیرکردنەوە یان بیرهاتنەوەیان هەیە، ئەوەی بینیویانە و بیستوویانە، هەردەم دەیبیستن و دەیبیننەوە. وزە و توانای چیرۆکخوانەکان لە پرۆسێسی بیرهاتنەوەی شتەکانی ڕابردوودایە و هەر ئەمەشە دەبێت بە سەرچاوە بۆ داڕشتنی داهاتوو.

کاتێك چیرۆکخوانەکانی ڕۆمانی “کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان” بە ڕابردووی خۆیاندا دەچنەوە و پەنا بۆ بیرەوەرییەکانیان دەبەن، لەوێ خۆیان و هەموو خەڵکەکە و دەوروبەرەکە دەدۆزنەوە. بەم شێوەیە دەتوانن وەسفی ئەو وێنەیەی خۆیان بکەن، کە لە یادەوەرییاندا هەڵگیراوە. بیرەوەرییەکان هەستێکیان له ‌لا دەورووژێنن، کە دەبێتە مایەی بەدەستهێنانی زانیاریی زیاتر. ”ئامانج” لە کەناڵی سێیەمدا، کاتێک باسی ماڵی خۆیان بۆ ئێمە دەگێڕێتەوە، دەڵێ:

“گۆمێکی لە بەردەم بووە و سەدان قاز و مراویی کێوی مەلەیان تێدا کردووە… من زۆرجار بۆنی گۆمەکە و باڵندەکانم لە دەرگاو دیوار و گڵی سەربانەکە‌مان دەکرد …”

دواتر بۆ خۆی دەگێڕێتەوە و دەڵێ:

“بیری خانووە کۆنەکەی خۆتانت کرد، بەتایبەتی کاتێ لە سەربان لە کۆترە سپییەکانت د‌ەڕوانی و وەکوو ملوانکەیەکی گەورە دەهاتنە بەرچاو، کە کرابوونە ملی ئاسمانەوە… ئەوان پۆل پۆل لە گەڕەکی “تەعجیل”ەوه بەسەر باخی گڵکەنددا دەهاتن و دەگەیشتنە ئەوێ… هێندە چاوت لەسەریان ڕادەگرت، تا بیناییت لێڵ دەبوو و کۆترەکان وەکوو دوو کلووی شەکری ناو پیاڵەی پڕ چای گەرم دەتوانەوە… ماڵی “شێخ موعتەسەم”یش چەند جووتێکی نەجەفی و شیرازییان هەبوو… هەتا ئێستاش کولانەکانیان، کە بە سەندووقی چا دروست کراون، ماون و کاتێ هەتاویان لێ دەدات، بۆنێکی ئێجگار خۆش بەو ناوەدا بڵاو دەبێتەوە، بەڵام خۆیان لەگەڵ فرۆشتنی خانووەکەدا پەرتەوازە بوون…”

گرنگیی ئەم دیمەنانەی ناو یادەوەریی ”ئامانج” لەوەدایە، کە هەندێک بیرەوەری تری له ‌لا دەورووژێنن، بۆیە ناکرێت خوێنەر پێی وابێ ئەمانە دیمەنێکن بۆ سەرجەم پرۆسەی گێڕانەوەکە کاریگەرێتییەکی ئەوتۆیان نییە. بەهەرحاڵ، سەبارەت بەم ڕاستییەیە، کە سەرجەم پرۆسەی بیرهاتنەوەکەیش لە ئامێزی هۆشیارییەکی قووڵدا بەڕێوە دەچێت. لێرەدا پرسیارێکی گرنگ دێتە پێشەوە: ئایا هۆکاری ئەم بیرهاتنەوەیه یان بیرهێنانەوەیە‌ چییە؟ دیارە کاتێک مرۆڤ، هەست بە نائاسوودەیی و نائارامی دەکات سەبارەت بە بۆشایییەک، کە دەروونی داگیر کردووە، ئەو کاتە حه‌ز ده‌کا بزانێت کێ ئەم بۆشایییەی دروست کردووە و چۆن پڕ دەکرێتەوه، بۆیە شتێکی ئاسایییە بە ڕابردووی خۆیدا بچێتەوە. لە دونیای ئەدەب و هونەریشدا، گومان لەوەدا نییە، کە‌ هیچ ڕۆماننووسێک، هیچ شاعیرێک، هیچ نیگارکێشێک بەرهەمەکەی بۆ ڕابردوو نییە، بەڵکوو بۆ داهاتووە. لەگەڵ ئه‌وه‌شدا، ئەگەر ڕابردوویان لە ناخی خۆیاندا هەڵنەگرتبێت ناتوانن داهاتوو دابڕێژن. نابێ ئه‌وه‌شمان لە بیر بچێت، کە ڕابردوو بە هیچ کام لە چیرۆکخوانەکان ناڵێت، چۆن بژین، بەڵکوو پیشانیان دەدەن، چۆن نەژین!

یادەوەری‌ بۆ پرۆسێسی گێڕانەوە وەکوو عەمبار وایه. هەموو کەرەسە‌ کو‌لتوورییەکانی تێ دەخرێت. زۆربەی کەرەسەکانیش لە شێوەی چیرۆکدان.

لە سەرێکی ترەوە، لەبەر ئەوەی بیرهاتنەوەی شتەکان لە یادەوەریی چیرۆکخوانەکاندا زیاتر بە ڕووداوەکانەوە گرێ دراوه، بۆیە دەکرێ بڵێین بەپیتی و بەهێزیی یادەوەرییە‌کانیان پێوەندییەکی کەمیان بە ئاستی ڕۆشنبیرییانەوە هەیە. چیرۆکخوان ئەزموونی لەگەڵ ڕووداوێک، خەیاڵێک، خەونێک یان کەسێک یان چەند کەسێکەوە هەیە و لە چرکەساتێکی تایبەتدا، بێئەوەی هیچ بەربەستێکی له ‌بەردەمدا بێت، دەیگێڕێتەوە. بێگومان ڕووداوە گرنگ و پڕماناکان هەردەم یادەوەریی چیرۆکخوانەکان زیاتر بە جووڵە ده‌خه‌ن، بۆیە زۆرجار ئەو ڕووداوانە دووبارە دەبنەوە. بێجگە لەمەش،‌ پرۆسەی بیرهێنانەوەکەیش ئاسانتر دەکەن. ئەگەر پێوەندییەکانی زەمەن و شوێن و ڕووداوەکان گێڕانەوەکانی هەریەک لە “ئامانج” و “ئازادی هەمین مامان” و “سۆزان”ی بە یەکتر نەبەستایەتەوە لە فۆرمی ڕۆمانێکی ئاوادا، ئەو کاتە‌ گێڕانەوەی هەر یەکێکیان دەبوو بە بایۆگرافێکی سەربەخۆ بە هەمان گرنگیی ڕۆمانەکە. لە کاتێکدا ئەو ڕووداو و بەسەرهات و چیرۆکانه، کە لە چواچێوەی گێڕانەوەکەدا دەکەونە ناو دونیا دروستکراوەکان، بە چرکەسات و هەلومەرجی گێڕانەوەکان و هەروەها بەو شێوازەوە، کە چیرۆکخوان بەکاری دێنێت بۆ گێڕانەوەی شتەکان،‌ بەستراونەتەوه، بەڵام دواجار ئەوە یادەوەریی نووسەرە، کە ئەو بیرەوەریانەی لە چرکەساتەکانی گێڕانەوەکاندا هەڵگرتووە، هەڵبەت بە هەستکردن بە ئامادەبوونی گوێگر تەنانەت ئەگەر خۆیشی بێت.‌

یادەوەری‌ بۆ پرۆسێسی گێڕانەوە وەکوو عەمبار وایه. هەموو کەرەسە‌ کو‌لتوورییەکانی تێ دەخرێت. زۆربەی کەرەسەکانیش لە شێوەی چیرۆکدان. چیرۆکەکان پێمان دەڵێن خەڵکەکانیان کێن و پێشتر چی بوون و ئێستا چۆنن. هەرکاتێک ئەم چیرۆکانە لە ڕێگەی گێڕانەوە زیندوو دەکرێنەوە، هەمان کار جێبەجێ دەکەن. چیرۆکەکانی “ماهیڤان” و “ژالین” و “شێرزاد ناجی” و “ئاواز” و شەقاوەکانی شار و چیرۆکی “حاتەم دێوانە” و “مەجۆی شوان” و “دایکی سۆزان” و “ڕەفعەت حەمدی” و “ڕەمزی ئازادی” و… تاد، وا دەردەکەون، کە مرۆڤ پێشتر هەموویانی بیستبێت، بەڵام لەبەر ئەوەی یادەوەریی چیرۆکخوانەکان بەو ئاڕاستەیەدا دەچێت، کە ڕابردوو لە وێنەی ئێستادا زیندوو بکاتەوە، بۆیە گرنگیی ڕووداوەکانی ڕابردوو، لە باری ناوەڕۆکدا، زۆر کەم کراوەتەوه. لە لایەکی ترەوە، بیرەوەرییەکان تێکەڵێکن لە مەسەلە کەسێنی و مێژوویییەکان، هەروەها پێوەندییەکانی چیرۆکخوان بە کۆمەڵگە و ڕەوشە سیاسییەکانەوە‌. زۆر جار ئەفسانە و خورافەشی تێکەڵ دەبێت. “ئامانج” لە کەناڵی سێیەمدا دەڵێت:

“بارانێک هەیە چەند ساڵێک جارێک دەبارێت… ئەو بارانە زۆر کەم دەخایەنێت… هەتا تۆ لە ئاسمان دەڕوانی، ئەو تەواو بووە… دڵۆپەکانی گەورەن… کاتێ دەکەونە سەر زەوی، وەکوو گوڵی سەر قوماش دەردەکەون، چونکە تەنیا شوێنی خۆیان تەڕدەکەن و ئەو ڕووبەرەی دیکە بە وشکی دەمێنێتەوە… ئەو بارانە بۆنێکی خۆش لەو خۆڵە تینووە هەڵدەستێنێت… خەڵکی گەڕەک دەڵێن لەوکاتەدا ئەگەر مرۆڤ هەرچی بخوازێت، بۆی دێتە دی …”

تێکەڵبوونی هەموو ئەمانە مانای ئەوەیە، کە یادەوەریی چیرۆکخوانەکان سنووری ماوەی ژیان و ئەزموونی ئەوانیشی بەزاندووە. ئەو ڕابردووەی، کە چیرۆکخوان ئەزموونیشی لەگەڵدا نەبووە، دواجار، کە لە چوارچێوەی گێڕانەوە دادەڕێژرێت، وەک ئەوەی لێ دێت، کە ئەزموونێکی ڕاستەقینەی لەگەڵدا هەبووبێت.

جێگەی ئاماژەپێکردنە، که زانیارییەکان لە یادەوەریی چیرۆکخوانەکاندا بە شێوەیەکی زۆر هونەری ڕێک دەخرێن بەر لەوەی لە چوارچێوەی گێڕانەوەکەدا‌ دەرببڕدرێن. پرۆسەکه، وەکوو پرۆسەیەکی هونەری، یەکجار ئاڵۆز و سەختە. زۆر لە دروستکردنی ڕۆڵی کارەکتەر دەچێت لە لایەن ئەکتەرەوە. لەوێ بینەر ته‌نیا دیوی دەرەوەی پرۆسەکە دەبینێت. ئەویش بریتییە لە جووڵەی جەسته، کە لە ئەنجامی مەشق و ڕاهێنانێکی تێروتەسەلەوە هاتووە. لەکاتێکدا هیچ جووڵەیەکی جەستە ئەنجام نادرێت ئەگەر پێشەکی ئامادەکارییەکی هزری و دەروونیی بۆ نەکرێت و ئەکتەر لە خەیاڵی خۆیدا ڕێکی نەخات. بە واتایەکی تر پرۆسەی نواندن، وەکوو لە ڕواڵەتدا دەردەکەوێت، دەرچوونی ئەکتەرە بۆ دەرەوەی خود، بەڵام ڕاستییەکەی پرۆسەکه پێچەوانەی ئەمەیە، واتە‌ بریتییە لە گەڕانەوە بۆ خود و دواتر دەبێتە دەرچوون بۆ دەرەوەی خود. چیرۆکخوانەکانی ئەم ڕۆمانە هەمان شت دەکەن. بەر لەوەی ڕووداوێکی گرنگ یان کارەکتەرێکی دیار یاخود بیرۆکەیەکی سەرنجڕاکێش لە یادەوەریی خۆیدا بۆ گێڕانەوە ئامادە بکەن، بە شێوەیەک لە شێوەکان وێنەیەک پیشانی خوێنەر دەدەن، کە لەگەڵ ڕووداوەکە یان کارەکتەرەکه یاخود بیرۆکەکە‌ هاوتەریبە، نموونە‌یش بۆ ئەمە زۆرە. بەر لەوەی “فەوزی داود”ی هونەرمەند بناسین، “گوڵدان”ی کچی، کە ئەنتیکفرۆشە دەناسین. خوێنەر هەر لە ناوەکەیەوە هەست بەوە دەکات، کە ڕەهەندێکی هونەریی هەیە. کەواتە ناوی “گوڵدان” و پیشەکەی وەکوو شوناس وان بۆ “فەوزی داود”ی هونەرمەند. هەروەها بەر لەوەی چیرۆکخوان چیرۆکی “عیماد” و “ئیمان”مان بۆ بگێڕێتەوە، وێنەی “ماڵەباجێنە”کە لە یادەوەریی‌ خۆیدا زیندوو دەکاتەوە و بۆ ئێمەی دەگێڕێتەوە، کە لەگەڵ چیرۆکی “عیماد” و “ئیمان”دا هاوتەریب دەبێت. ئەگەرچی لە ڕووی زمانەوانییەوە هیچ ئاماژەیەک بۆ ئامادەبوونی نووسەر، وەکوو چیرۆکخوان، لەم حاڵەتانەدا نییە، وه‌لێ مرۆڤ ڕێکخستنی گێڕانەوەکە لە یادەوەریی چیرۆکخوانەکە بەو شێوەیەی، کە لە مەسەلەی “گوڵدان” و چیرۆکی “عیماد” و “ئیمان”دا باسمان کرد دەخاتە پاڵ نووسەر خۆی.

۱ .بڕوانە لاپه‌ڕه‌ ٣٦٩ له‌:

The Journal of Aesthetics and ArtCriticism, Vol. 45, No. 4 (Summer, 1987), pp. 369,by: Blackwell Publishing.

The post بنیادی کاره‌کته‌ر و ئێستاتێکای گێڕانه‌وه‌ له‌ ڕۆمانی “که‌ناڵی مه‌یموونه‌ چه‌کداره‌کان”ی کاروان عومه‌ر کاکه‌سوور appeared first on ژنەفتن.