زۆر سادە بانگم کە

من وەک زمانی عەرەبی

لە ڕاستەوە بەرەو چەپ بانگ مەکە

من وەکوو زمانی لاتین

لە چەپەوە بۆ ڕاست بانگ مەکە

من وەکوو زمانی چینی

لە سەروە بۆ خوار بانگ مەکە

زۆر سادە و ساکار بانگم کە

هەروەک چۆن هەتاو

 بانگی گوڵ و گیا دەکات

و چۆلەکە

 بانگی لاپەڕەی گوڵ!

تۆ یەکەم ڕووناکبیری کە

خۆشەویستی بە مەسەلەیەکی نەتەوەیی و ئەتنی نازانی

و تەختی جێخەوەکەتت

نەکردۆتە تریبوونێک بۆ درووشمدان

باش دەزانم کە من یەکەم ژنی ژیانتم

بەڵام ئەو شەیتانەی هەموو ڕۆژێ لەگەڵمان قاوە دەخواتەوە

یەکسەر هانم دەدا

پرسیارت لێ بکەم

ئەی دووەم ژن کێیە؟

٢

کێشەی گەورەی تۆ ئەمەیە

کێشەی گەورەی تۆ ئەمەیە، هاوڕێم!

 یادگەت کردۆتە کۆگای

بیروبڕوای ڕزیو

و وشەی کۆن
و هەموو ئەو شتەی لە باوکت وەک میرات ماوەتەوە بۆت
لە مەیل بە ملهوڕی
و تاسەی دەسەڵات بگرە

هەتا ژنی زۆر!

کێشەی گەورەی تۆ ئەمەیە

کە بە پێچەوانەی قسە مۆدێڕنەکانت

خۆت مودێڕن نیت و

بە پێچەوانەی بانگەشەکانت

هی ئەم سەردەمە نیت و

بە پێچەوانەی سەفەرە زۆرەکانت

هێشتا دەوارەکەتت بەجێنەهێشتووە.

کێشەی گەورەی تۆ ئەمەیە

ئێستایش هەر ئاغا و خانی

لە ڕۆژگاری ڕزگاریدا

و هۆشت بە لای عەشیرەتەکەتەوەیە

لە ڕۆژگاری ئازادیدا

هەوساری وشترەکەت جەڕاندووە لە دەستت

لە ڕۆژگاری شەڕی ئەستێرەکاندا

کێشەی گەورەی تۆ ئەمەیە

ئەوەندەی پووشێک

نارسیزمی مێژووییت لێ نەبۆتەوە

بانگی ژنان دەکەی لەگەڵت سەما بکەن

بەڵام لەگەڵ خۆت هەڵدەپەڕی

لەگەڵ پرۆفیسۆرەکاندا هەڵس و نیشت دەکەی

بەڵام چاوت تەنیا هەر خۆت دەبینێ

کێشەی گەورەی تۆ ئەمەیە

تۆ بەربەستێکی لە بەردەم خۆشەویستیدا

 لە بەر پێی شیعردا

 لە بەرۆکی میهرەبانیدا

لەو کاتەوە دەتناسم

تەنیا ڕۆچنەیەکت نەکردۆتەوە بۆ هەتاو

و باڵگرتنەوەی چۆلەکەکان.

کێشەی گەورەی تۆ ئەمەیە

کتێب دەکڕی بەڵام نایخوێنیتەوە

دەچیتە مۆزەخانەکان

بەڵام یەکگرتنەوەی هێڵ و ڕەنگەکان ناتورووژێنێ

لە گرانترین هۆتێلەکان ژوور دەگری

بەڵام ژیان ناکەی

ژنەکانت دەگۆڕی

هەر وەک جلەکانت

و کراواتەکانت

مامەڵەت لەگەڵ خۆشەویستی

وەک دەرهێنانی پێڵاوەکانتە

کێشەی گەورەی تۆ ئەمەیە

کە ئەوەی لە خۆشەویستی دەیزانی

ئەوەیە لە هەزار و یەک شەو فێر بووی و بەس

کەوایە بەردەوام بە!

مێشکە بەردینەکەت بپارێزە

منیش هەموو هەوڵم بۆ ئەوەیە

ڕۆبۆتێک عاشقم بێ.

The post دوو شیعر لە “سوعاد سەباح” خانمە شاعیری کوەیتی appeared first on ژنەفتن.

من لە هۆزی ئەو باڵندانەم،

کە تەنیا بۆ غەریببوونی خۆیان، 

نەک بۆ چەپڵە،

 دەزانن لەسەر ته‌لی کارەبای گۆڕەپانەکان بنیشنەوە

کاتێک با کڵاوی پێغەمبەرە درۆینەکان دەبات،

من نینۆکەکانم لە جەستەی کڕێوەیەک گیر دەکەم و

ملوانکەیەک لە گەڵای مێو، 

لە گەردنی تەنیایی خۆم دەئاڵێنم

سیاسەت؛ پیرەژنێکی مه‌ست و

حیزب ئەو سۆزانییەیە،

کە لەسەر سەکۆی شەقامەکاندا بە ڕووتی سه‌ما ده‌کەن و

من..

ئەو ڕێبوارە شەرمنەم،

چاوەکانم لە نێو جانتای پڕ لە تەمەنمدا دەشارمەوە،

نەبادا پریشکی ئەو حەیاچوونە،

بەر داوێنی نزا چاکەکانم بکەوێت

٢

ئێرە ڕۆژهەڵاتە..

نشینگەی ئەو خودایانەی،

کە لە قوڕی سوور دروست کراون

لێرە، 

یاسا وەک داپیرەیەکی پیر وایە؛

پێش ئەوەی منداڵەکە لەدایک بێت،

تەفسیری گریانەکەی دەکات

یاسایەک..

کە وەک پشیلەیەکی ڕەش لە تاریکیدا دەگەڕێت و

بۆنی پیتی نێو دەفتەرەکان دەکات

ئەگەر لەجیاتی نێرگز،

بۆنی بارووتیان لێ بێت

فوو لە مۆمی پەنجەکان دەکات

٣

لەو پەرستگا کۆنانەی کە مێژوو لێیان دانیشتووە

دایکم بە چەرچەفێکی شینەوە،

نوێژی بۆ ماسییەکانی نێو گۆمە تەڵخەکان دەکرد

باوکم، 

دەستی گرتم و 

بە نێو گەرووی شاخە سەرکەشەکاندا بردمی

ئەوێ،

کە تێیدا عەشق شێتێکی زنجیرکراو بوو،

نەک پیاوێکی ئایینیی هێمنی،

ژێر سێبەری خاچ و منارە

ئێمە لەم خاکەدا،

شەرابمان لە کوپەی خەم دەخواردەوە و

سێبەرەکانمان لە ترسی جەلاد، 

پێش خۆمان ڕایان دەکرد

کارەسات ئەوە نییە ستەمکارێک لە دایک دەبێت

کارەسات ئەوەیە،

کە لە نێو منداڵدانی شۆڕشدا،

تۆوی دێوەزمەیەک شین دەبێت

٤

تەماشا کەن.. 

لە کەناراوەکانی نیشتماندا،

کەشتییەک دەبینم،

بە چوار ڕەنگ نا،

بە ڕەنگی شەو داپۆشراوە

قەفەسەکان لە ئۆقیانووس دەپەڕنەوە

ئەمجارە، 

ئاژەڵە دڕندەکان نین کە غەریبن،

ئەوە ڕۆحی مرۆڤەکانە،

کە بە زنجیری یاساوە، 

لەسەر تەختەی پێشەوەی زیندانە دەریاییەکان

سەما بۆ کەنارە بێگانەکان دەکەن

ئەی خاکە دێرینەکەم

ئەی نیشتمانی چوار مێخ کراوم

ئەی وڵاتی دابەشکراو لە نێوان چوار دۆزەخدا

با شانۆ و ڕۆژنامەکان باسی چێژ بکەن

ئەو چێژە تەمەن سێ هەزار ساڵەی،

کە لە دەفتەری فەیلەسوفە مردووەکاندا مەییوە

بۆ من..

ئەم سەردەمە، سەردەمی وێرانەیە

دەمەوێ لەنێو کڕنۆشی بەردە خوێناوییەکانمدا بمرم،

نەک لەژێر بنمیچی کۆشکە سپییەکاندا،

بێدەنگ سەر بنێمەوە

٥

ئەی خەڵکە خۆشباوەڕەکە

کاتێک پێتان دەڵێن: 

یاسایەک بۆ ئازادی هات

پەنجەکانتان بژمێرن..

نەبادا دانەیەکیان قرتابێت

ئەو یاسایە، چەقۆیەکی نەرمە؛

پێش بڕینی گەرووتان،

لایەلایەتان بۆ دەکات

ئەمەیە حیکمەتی ڕۆژهەڵات،

کە تێیدا پێنووسەکان دەبن بە داری سێدارە و

شاعیرانیش،

دەبن بە پاسەوانی گۆڕستانی وشەکان

The post لە بەندەری تەمدا.. مەرەکەبێک دەڕشێتەوە appeared first on ژنەفتن.

بە سازی بێ وەتەر و

شمشاڵی بێ کون

ئازار بڵاو دەکەنەوە.

قافڵەکان لە ناو سییەکانمدا خەریکی کێشانی نەخشەی کۆچن،

جەستەی منیان وەک خاکێکی بێخاوەن دۆزیوەتەوە؛

بۆنی سووتانی ئەو ڕێگایانەیان لێ دێت کە هەرگیز نەیانبڕی،

بۆنی ئەو هیوایەیان لێ دێت کە هێشتا مێژوو ناوی نەناون.

شمشاڵەکان، تەقینەوەی ئەو هاوارانەن کە لە گەرووی زیندانییەکاندا خنکاون،

بۆ ئەوەی بێدەنگی تەنیا جۆرێکی تری قیژە بێت

بەڵام، بە ئەلفوبێی کلس و خۆڵ.

لەمە بەدواوە بیابانێکم لە ناو کیسەیەکی نایلۆندا.

کۆچەرییەکان لە ناو دەمارەکانمدا خێوەتیان هەڵداوە و

بە بزماری ژەنگگرتووی یادەوەری،

دڵم لە قووڵاییی ئەم زەوییە نامۆیەدا دەچەقێنن.

بۆیە سازی بێ وەتەر دەژەنن؛

دەزانن..

کە ڕێگەکان هەمیشە بەرەو “هیچ” دەچن،

چونکە تەنیا ئەو “نەژەنراوانە” ڕاستین،

تەنیا ئەو برینانە پیرۆزن کە شوێنەواری چەقۆیان پێوە نییە.

خۆزگە دەبوومە ئەو تۆزەی کە لە ژێر پێی “گوێدرێژەکانیاندا” دەبێت بە ونبوون،

نەک ئەم هەموو ئاگایییەی کە وەک بەرد لە گەروومدا جێ ماوە.

من نەوەی ئەو سێبەرانەم کە خۆر نەیدەویستن،

ئاوازی ئەو کۆچەرییانەم کە تەنانەت خاکیش ڕقی لێیانە.

The post کۆچەرییەکانی ناو شاخوێن appeared first on ژنەفتن.

تەمەن لەسەر پەنجەکانی با دەنووسمەوە

پێیەکانم لە ڕەگی داربەڕووەکان توندترن و

ڕۆحم، 

وەک غوبارێکی ڕووناک، 

لە نێوان ئەستێرە و خۆڵدا هاتوچۆ دەکات

من ئەو یاخییەم،

کە لەناو دڵۆپەی ئاودا، 

زەریام بینیوە

لەناو هاواری بێدەنگیی شەقامەکاندا، 

سەمای فریشتەم دۆزیوەتەوە

یەکەم: 

(ئاوێتەبوونی گۆشت و ئەستێرە)

من کێم؟

ئەگەر پرسیار لە شەپۆلەکانی خوێنم بکەیت، دەڵێن:

تۆ نەوەی ئەو خۆرەی، 

کە لەسەر سنگی زەوی کوژایەوە

ئەگەر پرسیار لە نینۆکەکانم بکەیت، دەڵێن:

تۆ بزمارێکی کۆنی بۆ ڕاگرتنی ئاسمانی شین

لێرەم… 

لەم جەنجاڵییە هاوچەرخەدا،

لە ناو جەرگەی دووکەڵی کارگەکان و کۆنکریتی سارددا

من هەر ئەو شوانەم،

کە گۆرانی بۆ گژوگیا دەڵێت

ئەو پیاوەم،

کە لەناو شوشەی باڵەخانەکاندا، 

وێنەی خودایەکی ماندوو دەبینێت

جەستەی من تەنیا گۆشت و ئێسک نییە،

ئەلفوبێیەکی نهێنییە، 

گەردوون بە دێڕی کورت پێی دەنووسێت

کاتێک دەستم ڕادەوەشێنم، 

گەلەئەستێرەیەک لەو بەری تاریکییەوە دەلەرزن

دووەم: 

(سەمای فەنتازیا لە شەقامی واقیعدا)

تێپەڕیم… 

پیاوێک بە جلی فەرمییەوە

جانتایەکی ڕەش لە دەستیدا و

لە ناویدا فەزایەکی بێپایان

مۆبایلەکەم لە باخەڵمدایە، 

دەریدێنم و

نامە بۆ مردووەکان دەنێرم

بۆ ئەوانەی،

پێش من لەم گۆڕەپانەدا سەمایان کردووە

ئای لەم تێکەڵاوبوونە شێتانەیە:

ئۆتۆمبێلەکان بە ناو دەمارەکانی مندا تێدەپەڕن و

مانگ وەک مۆمێکی سپی، 

لەسەر مێزی کارەکەم دادەنیشێت

 * لێرە فۆڕمی کۆن دەشکێت

 * سەرواکان دەبنە ئاوی ڕەوان

 * مۆسیقای ناوەوە، خۆی لە ترپەی دڵی زەویدا دەدۆزێتەوە

من نامەوێت شیعر لە چوارچێوەی وشەدا زیندانی بکەم

دەستت بخە سەر ئەم وشانە…

ئایا هەست بە گەرمیی جەستەیەک ناکەیت؟

لووتت بنێ پێیانەوە،

ئایا بۆنی خاکی تەڕ و 

عارەقەی کرێکارێکیان لێ نایەت؟

سێیەم: 

(فرەڕەهەندییبوون)

یاساکان پێشێل بکەن

من هەم کاتژمێرم و 

هەم ئەبەدییەت

هەم ئازاری دایکێکم لە کاتی لەدایکبووندا و

هەم پێکەنینی منداڵێکم،

کە هێشتا نەهاتووەتە دنیا

من تۆم…

من ئەو بێدەنگییە قووڵەم،

کە لە دوای هەر هاوارێکی گەورە،

جیهان دادەگرێت

مەکەونە دوام، 

من لە چرکەساتێکدا لە هەموو شوێنێکم:

لەناو دەمی با

لەناو ڕەنگی سەوزی گەڵا

لەناو تاریکیی شەو

لەناو درەوشانەوەی تریفەی مانگ

لەناو نوێترین سۆفتوێری کۆمپیوتەر

لەناو هاژەی ڕووبار و 

لەناو بێدەنگیی بیاباندا

The post نامەیەک لە باخەڵی با-دا appeared first on ژنەفتن.

ژن و پیاوێکی گەنج کە زۆر نییە هاوسەرگیرییان کردووە، پاش قەرزوقۆڵەیەکی زۆر و دەستپانکردنەوە لەم و لەو خانووەیەک دەکڕن. ئەمە دەستپێک نییە، بەڵام سەرەتای چیرۆکی چیرۆکەکانە. تەنیا شتێک کە گێڕەرەوە دەیزانێت ئەوەیە کە خانووەکەیان گڵە. بە ڕەوت و ڕیتمی هاوسەنگی چیرۆکەکان ئەوەش بۆ ئێمە ئاشکرا دەبێت، خانووی نوێی ئەم ژن و مێردە لە گەڕەکی جوولەکانە. شوێنی نیشتەجێبوونی جووەکان لە ڕابردوودا.

جوولەکان لە سلێمانی واتا شوێنی ڕووداوەکانی ئەم چیرۆکانە مێژوویەکی دیاری خۆیان هەن. ئەوان لە ڕابردوودا بەشداری ڕامیاری و کۆمەڵەیەتی و کولتووری خۆیان هەبووە لە شاردا، بێئەوەی بە تەواوی خۆیان بتوێننەوە لەناو ئەوانی تری زۆرینە ناجوودا. بە دەستپێوەگرتن و پاپەندبوونیان بە ئایینەکەیان و بە لەبەرچاوگرتنی دۆخی خۆیان بەشدارییان لە کۆمەڵگەی ئەوکاتی شاردا کردووە. بەوپێیەی ئەو هۆشیارییە لای ئەوان هەبووە کە مانەوە و حەوانەیان لە یەک شوێندا هەمیشەیی نییە، پێچەوانەی زۆرینەی خەڵکی بژێوی ژیانیان لەسەر پیشەکانیان، بە دەربڕینە ئاشناکە سونعات بنیاتناوە. پیشە شتێکە مرۆڤ فێری دەبێت و بۆ هەرکوێیەک کە بچێت لەگەڵ خۆیدایە. واتا ئەگەر دارتاشێک و زێڕنگەرێک ناچار بکرێن شوێن و واری خۆیان جێبهێڵن، بەبێ گرفتێکی زۆر دیار دەتوانن لە شار و وڵاتێکی تر دەستبکەنەوە بە ژیانی پیشەییی خۆیان. پێچەوانەی کشتوکاڵ و ئاژەڵداری. ئەوان بە هۆکاری نادڵنیایی لە ڕەوش و چارەنووسیان زۆر بایەخیان بە زێر داوە. بەو ئاگایییەی کە زێڕ وەک مادە هەڵگرتن و گواستنەوەی بە نرخێکی زۆر هیچ کارێکی نەکردە و زەحمەت نییە. پاش چێبوونی دەوڵەتی ئیسرائیل جووەکان ناچارکران شار و وڵات جێبهێڵن. بەبێ وەرگرتنی ڕەزامەندی خۆیان ناچار بە ڕۆیشتنیان بۆ شوێنێک کران تا ئەو کاتیش هیچ دڵنیایییەک نەبوو کە ببێتە پەنایەکی ئارام بۆیان. شتێک کە نەیانتوانی و ناکرێت لە کاتی ڕەو و ئاوەرەییدا مرۆڤ لەگەڵ خۆیدا بیبات، ماڵە. ئەوان لە ماڵەکانیان وەدەرنران و بە دڵشکاوی ڕۆیشتن، دەوڵەتیش دەستیگرت بەسەر ماڵیاندا(سامانیشیان).

نرخ و گرنگی ماڵ لە ژیانی مرۆڤدا هەرگیز لە بەها ماددییەکەیدا کورت ناکرێتەوە، بەڵکو بەهای مەعنەویشی هەیە، کە بۆ هەندێک ئەو بەها مەعنەوییە زۆر لە نرخە ماددییەکەی باڵاترە. نرخی مەعنەوی ماڵ بێهەسترین مرۆڤ لە کاتی دوایین جێهێشتنیدا دەخاتە گریان. لە زمانی کوردیدا خانوو گوزارشتە لە نرخە ماددییەکەی ماڵ، بە پێچەوانەشەوە ماڵ گوزارشتە لە نرخە مەعنەوییەکەی خانوو. بۆ نموونە: ئەم خانووە بۆ فرۆشتن. خانووکڕین. نرخی خانووەکە بیست دەفتەرە. ئەو گوزارشتانەی سەرەوە و زۆری تریش ئەگەر وشەی ماڵ بخەینە شوێنی وشەی خانوو، نەگونجاو و نەشازن بۆ تێگەیشتن، چونکە هەمیشە وشەی خانوو لەگەڵ سەودا و مامەڵەدا پەیوەندی هەیە کە ئەویش دنیا ماددییەکەیە. لە زمانی کوردیدا وشەی ماڵ تەنیا کاتێک دێتە بەکارئانین کە گوازارشت بێت لە نرخ و بەهای مەعنەوی خانوو. بۆ نموونە: ماڵت ئاوەدان بێت. گەڕانەوە بۆ ماڵ. ماڵم بەقوربانت. ماڵەباوان. ئەو دەربڕینانەی سەرەوە و زۆری تریش… ئەگەر وشەی خانوو لە بری وشەی ماڵ جێ بکەینەوە، ئەوانیش نامۆ و نەشازن بۆ تێگەیشتن.

بیرکردنەوە لە کۆبوونەوەی ئەندامانی خێزان لە سەر سفرەیەک، ئاهەنگگێران و میوانداری خزمان و دۆستان، زویربوون و ئاشتبوونەوەی ئەندامانی خێزان تێیدا، یەک یەک شووکردنی خوشک و ژنهێنانی برا و ڕۆیشتنیان و پاشان گەڕانەوەیان بۆ میوانداری بە کۆشێک منداڵەوە، ئێوارەخوانی پڕ بۆن و بەرامەی خواردن، دەنگی مەنجەڵ و کەوچک و دەوری. خربوونەوە لە سۆپایەک لە شەوی درێژی زستان. هاتنەوەی ناگەهانی پسووڵەی کارەبا و بیرکردنەوە لێی کە ئەگەر ئەو پارە زۆرە نەهەتایەتەوە چیم پێ دەکڕی. پەنای نەخۆشی و ناخۆشی. خۆپاراستن لە شەڕ و سەرماوسۆڵە و زۆری تریش بەهای مەعنەوی دەبەخشن بە خانوو تا ڕادەی پیرۆزی. بەو شێوەیە ماڵ دەبێتە هەڵگری زەمەن. نالی کە لە غەرییبیدایە بە تەنیا بیری نیشتمانەکەی ناکات، بەڵکو بیری چەقی نیشتمانەکەی واتا حوجرەکەی دەکات، بیری ژور و هەیوان و تاق و ئەو کەرەسانەیش کە تێیدان دەکات. جووەکان کە لە ماڵەکانیان وەدەرنران ئەو بەها مەعنەوییەیان لێ زەوت کرا. بەڵام گەلۆ ئەوەی کە ڕوویدا هەروا تێدەپەڕێت؟

ئەی یەزدان، خودای تۆڵە، ئەی خودای تۆڵە بدرەوەشێرەوە. [زەبوورەکان ٩٤:١]

ئەگەر بە تێگەیشتن و ڕوانینە گشتییەکە بێت، بەڵێ، ئەوەی کە ڕوویدا تێپەڕی و ژیان شایەتی ناڕەواییەکی تر بوو، بەڵام جگە لەو ڕوانین و تێگەیشتنە سەرپێیانە بۆ ئەو ڕووداوە، دەکرێت تێگەیشتن و ڕوانینی تریش هەبێت، کە تەنیا ڕەنگە لە پەرتووکە ئاسمانییەکان یان شیعر و چیرۆکدا جێگایان هەبێت. ئەم چیرۆکانە ئەو ڕوانین و تێگەیشتنەن کە پەیمانی کۆن وەک پەرتووکی پیرۆزی ئەو گەلەی ڕۆژانێک لێرە بوون پێوەرەکەیەتی، نەک تێگەیشتن و ڕوانینی ئێمە. ئەوەی کە ڕوویدا لەم چیرۆکانەدا جارێکی تر دێتەوە بەر چاومان و ناچارین ئەم جارە بە تێگەیشتن و ویژدانی مرۆییانەی خۆمان لێی نەڕوانین، بەڵکو بە تێگەیشتن و حیکمەتی ئەو گەلەی کە ڕۆژانێك لێرە بوون. بۆ ئەمەش پەیمانی کۆن وەک سێبەرێکی کاڵ (بەڵام هەبوو) بەسەر ئەم چیرۆکانەوە هەست پێ دەکرێت. ئەو کاریگەرییەی پەیمانی کۆن لەسەر ئەم چیرۆکانە لە سێ ئاستدا بە ڕوونی هەست پێ دەکرێت: زمان، سیمبوڵ، ئایدیا.

وەک زمان

خانووەکەمان گڵ بوو، سەرەتا هەر ئەوەندەم دەزانی. [ئامادە: چرک!]

لە سەرەتادا خودا ئاسمان و زەوی بەدیهێنا. [پەیمانی کۆن]

خوێنەر بەرگی هەردوو پەرتووکەکە هەڵبداتەوە بەر ئەم دوو دەستپێکە لێک نزیک و ئاشنابەیەکترە دەکەوێت. لە (پەیمانی کۆن)دا خودا چیرۆکی بەدیهێنانی ژیان وەک شوێنمان بۆ دەگێڕێتەوە. شوێن وەک چەقی چیرۆک. دواتر ئەو شوێنە دەبێتە مەیدانی ڕوودانی هەموو ڕووداوەکان. لە (ئامادە: چرك!)دا دیسان یەکەم ڕستە بەر شوێن(خانوو) دەکەوین و وەک سەرەتا و چەقی ئەم چیرۆکانە. لێرەشدا خانووەکە دەبێتە مەیدانی ڕووداوەکانی ناو ئەم چیرۆکانە.

وەک سیمبوڵ

ڕۆڵی سیمبوڵ یان هێما لەم چیرۆکانەدا دەستگرتن و ئاراستەکردنە. وەک چۆن لە پەیمانی کۆندا هەمان ئەو ڕۆڵە دەبینێت. یەک لە هێماکانی ناو پەیمانی کۆن ژمارەیە و ئەو ژمارەیەش ژمارە (حەوت)ە. ژمارە حەوت پێگەیەکی بەرز و پیرۆزی لای گەلی جوو هەیە، هێمای پەیوەندیی بەهێزیی خودا و گەلی جووە. ژمارە حەوت وەک کامڵبوونی ژیان سەیر دەکرێت، بەوپێیەی خودا لە ڕۆژی حەوتەمدا ئیتر ژیانی بەدیهێنا و پشووی دا. هەموو پیرۆزی ژمارە حەوت لەو سەرەتایەوە سەرچاوە دەگرێت و ئیتر ئەم ژمارەیە پێگەیەکی هێمایی، پیرۆز و بنەڕەتی وەردەگرێت و دەبێتە بنەمای دیاریکردنی بۆنە و کاتەکانیان. ڕۆژی حەوتەم (شەبات) پێگەی پیرۆزترین ڕۆژەکانی هەفتە وەردەگرێت. ساڵی شەممە کە بۆنەیەکی گرنگی جووەکانە هەر حەوت ساڵ جارێک بەڕێوە دەچێت. جەژنی هەفتەکان دەکەوێتە پاش بژاردنی حەوت هەفتە پاش جەژنی فەتیرە. جەژنی کەپرەشینە کە حەوت ڕۆژ دەخایەنێت.

مینۆرا پیتاکێکی  گرنگ و بنەڕەتی ناو چادرگەی پەرستنە، کە بریتییە لە ئاگردانێکی حەوت پەلی و لەسەر هەر یەکێکیان ئاگرێک دەئایسێت. بەگشتی ژمارە حەوت ژمارەیەکی هێمایی و پیرۆزە لای جووەکان.

ئەگەر سەرنجی ژمارەکانی ناو ئەم چیرۆکانەی (ئامادە: چرک!) بدەین، دەگەین بەوەی هەموو ژمارەکانی پەیوەست بەو خانووەوە ژمارە حەوتن. خانووەکەی ناو ئەم چیرۆکانە ژمارەی حەوتە. بەرواری بوون بە خاوەنی خانووەکە لەلایەن گێڕەرەوە حەوتی مانگی حەوتە. بینینی خەونێکی چەندبارە لەلایەن ژنی گێڕەرەوە کە لە خەونەکەدا ژنێک مۆمدانێکی حەوت پەلی پێیە و لەسەر هەر یەکێکیان مۆمێک واتا حەوت مۆم دەئایسێن. بێگومان ئەوە هەر مینۆراکەی ناو چادرگەی پەرستنە و بە مۆمدان گوزارشتی لێ دەکرێت. ژمارە حەوت لەم چیرۆکانەدا کاری ڕێکەوت و سوتفە نییە. هاتنی سێ جار ژمارە حەوت وەک ژمارەی خانووەکە لەم چیرۆکانەدا ئەوە دەسەلمێنێت.

وەک ئایدیا

ئەو بۆ قایین حەوت جار تۆڵە دەسێنێتەوە، بەڵام بۆ لامەخ حەفتاوحەوت جار. [پەیدابوون ٤:٢٤]

لە چیرۆکەکانی ناو پەیمانی کۆندا خودا هیچکات بێهەڵوێست نابێت لە بەرانبەر هەر نادادیی و زوڵمێکدا کە بەسەر گەلی جوودا دێت. خودا لە چەندین شوێندا بەڵێنی حەقسەندنەوە دەدات بە گەلەکەی.

هاتنی ئەم ژن و پیاوە بۆ ماڵی نوێیان نەک هەر ئارامیهێن و شوێنێک نییە بۆ حەوانەوە، بەڵکو پڕە لە ڕووداوی ناخۆش و تۆقێنەر. ترس لەم ماڵەدا باڵ دەکێشت بەسەر ئەم ژن و پیاوەدا، نائارامییەک دەخوڵقێت کە باجی گەورە دەدەن بەو هۆکارە. ترس لەم ماڵەدا ژنەکە یەکەم جار هەستی پێ دەکات، دواتر ژنەکە تەنیا ئەزموونی دەکات و بێئەوەی هەستی پێ بکات. بەڵام پیاوەکە هەم هەست هەم ئەزموونی دەکات. یەکەمین بەرکەوتنیان بە خانووەکە بەرکەوتنێکی پرسیارهەڵگر و گوماناوییە. (ئاننا ئەگەر نەیگوتبا “خانووەکە جۆرێکە!” منیش ئەگەر نەمگوتبا “چ جۆرێک؟” و ئاننا ئەگەر نەیگوتبا “نازانم” و منیش ئەگەر هیچ تێنەگەیشتمایە.) [ئامادە: چڕک!]

لێرەوە ئیتر ڕووداوە هەراسانکەر و تۆقێنەرەکان ڕوو دەدەن. ترس باڵ دەکێشێت بەسەر ئەم ماڵەدا. ژیانی ئاساییی ئەم ژن و پیاوە چیتر ئاسایی نییە و بێئەوەی بە تەواویی هەستیشی پێ بکەن. کێن ئەوانەی ڕۆژانە دێن بۆ سەردانی ژنەکە؟ ئایا بەڕاستی ئەوانە دراوسێکانن یان خەڵکانێکی تر کە لە نادیارەوە ڕەوانە کراون؟ ئەم نادڵنیابوونە خوێنەریش دەخاتە بەردەم ترس و گومانەوە. (سەرەتا سەرقاڵ بووین، دواتر سەرقاڵتر. دەرگامان دەکردەوە چاوەدزێ و ملەقوتەیان بوو لەودیو دەرگا و درزی دەرگا، لە دیوار و بەرپەنجەرە. لە سەربان و لێوارستارە. ئاسایی نەبوو. ئاننا دەیگوت: “ئاساییە.” پاشتر، کە وەک پوورەهەنگی مرووکاو تێمان ئاڵان و مێروولەئاسا بەرەو ماڵمان ڕێچکەیان گرت، بە ئاننام گوتەوە. گوتی: “غەڵەتی. زۆر ئاساییە. بەخێربێن. ماڵیان گوتووە و میوانی…” دەیگوت: “بەرچاوتەنگ”م، نەبووم، ئێستاش کە کەمۆکەیەک کاسم و زایەڵەی دەنگیان لە سەرمدا دەزرنگێتەوە، نیم.) [ئامادە: چرک!]

پیاوەکە ڕۆژانە بە کتێبفرۆشییەوە سەرقاڵە. گلەیی زۆری کاتی کارکردنی هەیە، بەیانی تا ئێوارە. بینینی یەکتری ئەم ژن و پیاوە زیاتر لە شەودایە. وەک ئەوەی ئەم هەراسانکردن و خستنەمەترسییەوە بە یەکسانی بەسەر ژن و پیاوەکەدا دابەش کرابێت. شەو بۆ پیاوەکە و ڕۆژ بۆ ژنەکە. شەوان بۆ ژنەکە ئاسایی و بۆ پیاوەکە نائاسایی. ڕۆژ بۆ پیاوەکە ئاسایی و بۆ ژنەکە نائاسایی. ئەو کاتانەی پیاوەکە دەچێتە دەر بۆ کارکردن، دۆخی ماڵەکە بۆ ژنەکە جێگیر و هەموار نابێت. مەترسیداریی ئەم مەترسییە ئەوەیە کە ژنەکە چیدی هەست بە هیچ مەترسییەک ناکات. نایخاتە ئەو گومانەی ئەو کەسانەی کە ڕۆژانە دێن بۆ ماڵی بەڕاستی دراوسێکانن؟ ئەی بۆ ناویان نییە وەک کاراکتەرەکانی تری دراوسێیان؟

(لێی نزیک بوونەتەوە، نزیکتر، ترساوە پەلاماری بدەن. گوتوویەتی چیتان دەوێت؟ سڵی لێکردوونەتەوە. گوتوویانە ددانت. گوتوویەتی ددانمتان بۆ چییە. گوتوویانە نامەنەوێ، دەمانەوێت بیبینین. دەمی کردووەتەوە، خەریکبووە سەر بکەن بەناو دەمیدا. سەیریان کردووە، ڕێزاوڕێز، سپی، ڕێک و شووشەیی. “چی بەکار دەهێنیت؟” فڵچە و مەعجوونەکەی بۆ هێناون. دەستیان بە جەستەیدا هێناوە. گوتوویانە “مەکسییەکەت!” گوتوویەتی: “مەکسییەکەم؟” گوتوویانە: “لە کوێ کڕیوتە؟ لای کێ دەیدووریت؟”) [ئامادە: چرک!]

 پێچەوانەی ژنەکە ماڵ لە شەودا گۆڕستانی پیاوەکەیە. بە ڕۆژ لە ماڵ نییە و شەوان وەک دەرفەتێک دەبینرێت بۆ هەراسانکردنی. (بیستم، نیوەشەو. خەوتبووم، ڕاپەڕیم. وشەگەلێک بوون، کوردی نا، وشەی هیچ کام لەو زمانانەش نەبوون کە بە گوێم ئاشنان، تەنانەت لەو وشانەش نەدەچوون ڕۆژانە پێنج جار لە بڵندگۆی مزگەوتەکان و بە تایبەت جومعان دەیبیستم. دڵم نەهات ئانا خەبەر بکەمەوە. سەرینەکەم لابرد، بۆی گەڕام، نەبوو. دۆشەکەڵەکەم هەڵدایەوە، نەبوو. ڕامخستەوە. ڕاکشام. بیستمەوە. پێشتر هاوشێوە و نزیک لەم دۆخە، چەند چیرۆکێکم خوێندبووەوە. هەستام. چووم بۆ سەرئاو. هاتمەوە. دیسان میزم دەهات. ئاننام هەستاند. خاڵی و خەواڵوو بوو دەمووچاوی. تێمگەیاند. گوێی هەڵخست. “هیچ نابیستم.” گوتی ڕەنگە مشک یان ئەو دەعبا پشتپفدراوە ڕەشانە بێ، کە هەر دەڵێی بچووککراوەی کیسەڵن. “بخەوە. هیچ نییە.” خەوتمەوە. نەمتوانی.) [ئامادە: چرک!]

کاریگەریی ترس لەسەر ئەم ژن و پیاوە لەسەرخۆ و جیاواز دەردەکەون، ترس خەوی پیاوەکە و خەونی ژنەکە دەشێوێنن. پیاوەکە خەوی لێ ناکەوێت و ژنەکە خەونی ناخۆش دەبینێت. ژنەکە لە مەترسیدایە بێئەوەی هەستی پێ بکات، پیاوەکە هەستی پێ دەکات و ناچارە دەبێت درۆ بکات کە هەمووشت باشە، بۆ ئەوەی هەمووشت خراپ نەبێت.

(وەک ئەوەی بەتانی تەڕ لە سەرمدا گرمۆڵە کرابێت، جێم بە خۆم نەدەگرت. ئەمبارەوبارم بوو. ئاننام خەبەر کردەوە. “چییە دیسان؟” “ناتوانم بخەوم.” دەستی گرتم و خستییە ناو دەستی، نەرم و بلاوێن. دڵی دامەوە. ڕایکێشامە ناو نوێنەکەی. شانی، کە سەرم کەوتبووە سەری، خۆش و گەرم بوو. “ئێوارە باراناوییەکەت بیرە؟” تەماشای کردم. “ئەوەی لەگەڵ کابرای نووسینگە هاتین، گوتم ئەم خانووە جۆرێکە!؟” سەرم لەقاند، یانی بیرمە. نەمگوت ئێستاش لەو “جۆرێکە”یەی ئەوکات تێنەگەیشتووم. چوومە ناو نوێنەکەم. کەوتمەوە ئەمبارەوبار. ئاننا گوتی: “بیر لە چی دەکەیتەوە؟” “منداڵ بووم، سەعاتێکی قەددیوارمان هەبوو، دەنگی بەندۆڵەکەی نەیدەهێشت بخەوم، هەموو شەوێک دەبوو سەعاتەکە دابگرن و بەندۆڵەکەی ڕابگرن، لەوە.”) [ئامادە: چرک!]

کەشی ئەم ماڵە دەگات بە چەپاندنی ئەم ژن و پیاوە. خەمۆکی لە ژنەکەدا درووست دەکات، تا ئەو ڕادەیەی ڕووداوێکی وەک لەبارچوونی منداڵی لێ دەکەوێتەوە. نائارامی و پەشێوی دەقیان پێوەدەگرێت. غەمگینی و تازییەباری باڵیان بەسەردا دەکێشێت. بۆ تێپەڕاندنی کەشی ماتەمی ماڵەکەیە، ژن و پیاوەکە دەگەڕێن بە شوێن ئەو کەسانەدا کە ڕۆژانێک لەم ماڵەدا ژیاون. لە ئەنجامدا پیاوەکە دەگات بەوەی کڕینوفرۆشتن بەم خانووە زنجیرەیە، زنجیرەیەکی زۆر درێژ. خانووەکە وەک ئۆتۆمبێلی کەسێک وایە کە خەلەلێکی تێدەکەوێت و هیچ فیتەرێک سەری لێ دەرناکات، ناچار دەیفرۆشێت بە کەسێکی تر بێئەوەی لەو خەلەلە ئاگاداری بکاتەوە. کەسەکەی تریش کە تێدەگات ئۆتۆمبێلە نوێیەکەی خەلەلێکی تێدایە و دەیباتە لای فیتەر و چاک ناکرێتەوە، ناچار ئەویش دەیفرۆشێت بە کەسێکی تر بێئەوەی لەو خەلەلە ئاگاداری بکاتەوە. ئەم کەسەی تریش هاوشێوەی ئەوانی تر کە فیتەر بۆ فیتەر دەیگێڕێت و چاک ناکرێتەوە، دەیفرۆشێت بە کەسێکی تر، ئیتر تا درێژ دەبێتەوە. لە گەڕانەکانیان بە شوێن کڕیارانی ئەم خانووەدا، پیاوەکە دەگات بەوەی کە لە ماوەی تەنیا شەست بۆ حەفتا ساڵدا خانووەکە سیانزە جار کڕینوفرۆشتنی پێ کراوە. هەموو ئەوانەی هاتوونەتە ناوی تووشی بەڵای گەورە و ڕووداوی سەیر بوون. پاشان لێی هەڵهاتوون. بە جۆرێک هیچ کەسێک لە کڕیارانی بە سەلامەتی لێی دەرنەچوون. مردنی منداڵ و لەبارچوونی منداڵ دیارترین و زۆر دووبارەبووەی ناو چیرۆکی ئەوانەن کە لەم ماڵەدا ژیاون. هەر کە تێگەیشتوون ئەم خانووە هەڵگری ئەو ترس و گومانەیە، لێی هەڵهاتوون و بێئەوەی کڕیاری دوای خۆیان ئاگادار کردبێتەوە. بێگومان گێڕەرەوەی ئەم چیرۆکانە کە چیرۆکنووسێکی سەرکەچەڵەیە و باری قورسی ژیان هەڵیدانە ئەو شوێنە، ئەویش بێئەوەی کڕیاری دوای خۆی لەو تارمایی و ڕۆحانە ئاگادار بکاتەوە کە شەوانە بەو ماڵەدا تەراتێن دەکەن و ڕووداوی ناخۆش دەخوڵقێنن  بڕیار دەدات بیفرۆشێت و هەڵبێت. لە خوێندنەوەی تەواوی چیرۆکەکاندا مرۆڤ دەگات بەو باوەڕەی ئەوەی لەو ماڵەدا دەگوزەرێت ئاهونزوولە و تۆڵەیە. ئاهونزوولەی ئەو مرۆڤانەی بە هۆش و بازووی خۆیان ئەو ماڵەیان بنیات نا و بەڵام وەدەرنران. وەک چۆن ئەکاکی ئەکاکایڤیچ پاش دزرانی پاڵتۆکەی و دیقکردنی لە داخیدا، کەسێک نەبوو دڵنەوایی بداتەوە بە پاڵتۆیەکی نوێ، چەندین کەس لە شێوەی ئەودا درووست دەبن و شەوان پاڵتۆی خەڵکی خواپێداوان دەفڕێنن.

The post (پەیمانی کۆن) appeared first on ژنەفتن.

هەبوو نەبوو، بەرى هەمی هەبوونان، کریارەکا پیرۆز و دهەمان دەم دا پیس هەبوو

  مێژان، نە ناڤێ کەسەکێ، بەلکو فەرمانا ئەزەلی یا ڤاڵاتیێ بوو ل هەمی  تشتان دگەریا دا وان بمێژیت و بکەتە بەشەک ژ نەبوونا خو.

 جیهان، ب هەمی ستێر و گاڵاکسی ڤە، ل سەر سەمایا ڤێ برسیبوونا مەزن هاتبوونە چێکرن.

 مێژان، ئێکەمین دەنگێ ژ گەوریا گەردوونی دەرکەتی و داخازا پربوونا خۆ پێ کری، ژ وێ رۆژێ وەرە، ل سەر ئەردی، ئەڤ ناڤە بۆ پیشە و کار.

هەبوو نەبوو، خوداوەندێ مێژانێ هەبوو.

 ئەوێ د چاڤێن وی دا بەهەشتەک ژ  سوزان هەیی . ئەو نێزیکى “مێ”یێ دبوو، نە دا ژیانێ بدەتێ، لێ دا جوگرافیا روحا وێ بمێژیت. بهارا تەمەنێ وێ دکرە شەرابەکا ئێڤاری، و تێهنیبوونا خو یا ئەبەدی پێ دشکاند.

 لپشت خۆ، بتنێ پاییزا بیرهاتنەکا سار و لەشەکێ وەک پەرستگەهەکا چۆلکری دهێلا.

هەبوو نەبوو، بابێ مێژانێ هەبوو.

 ئەوێ کو ب ناڤێ پاراستنێ، دیوارێن ماڵێ دکرنە سنوورێن گەردوونەکی.

 وی بئارامی، رەنگێ خەونێن کچا خۆ دمێژتن، حەتا خەون دبوونە وێنەیێن رەش و سپی یێن دیالوگەکا بێ دەنگ.

وی ئاسمانێ لسەرسەرێ وێ دکرە بانەکێ نزم، دا کو فڕین بتنێ پەیڤەکا د پەرتووکان دا بیت، نە ئەگەرەکێ هەبوونێ.

هەبوو نەبوو، هونەرمەندێ مێژانێ هەبوو.

ئەو خواداوەندێ جوانناسییێ،  یێ کو خۆ ب برینێن “مێ”یان تێر دکر.

 وی روندکێن وێ دکرنە گەوهەر بۆ رستەیێن خو، و قێڕیێن وێ یێن کپکری دکرنە ئاواز بۆ سەمفۆنیێن خو یێن خەمگین.

ئەو لسەر پارچەیێن شکەستی یێن روحا وێ نەمر دبوو ،و مێ دناڤ پارچەیێن خو دا دمر.

هەبوو نەبوو، شێخ و زاهد ێ مێژانێ هەبوو.

ئەوێ کو ب ناڤێ ئەسمانان، ئەرد ژ ژنێ دزی.

 وی تیشکێن گومانێ ژ چاڤێن وێ دمێژتن و ل جهێ وێ، تارییا یەقینەکا کۆرە دچاند.

 وی سوزا باخچەیێن نەدیار ددا، لێ ژیانا وێ یا ئەردی دکرە بیابانەکا بێ ئاڤ.

هەبوو نەبوو، جڤاکێ مێژانێ هەبوو.

ئەو دەڤێ مەزن یێ ب ملیۆنان چاڤ، یێ کو ب نێرینێن خو یێن بێ دەنگ، هەوایێ  ب بەژن و بالا “مێ”یێ دکەت  دمێژت.

وی، بێ گونەهییا وێ دکرە تاوان، و سادەییا وێ دکرە لەشکرەک ژ گومانان. وی هەستەکا ئەبەدی یا رویساتیێ ددا وێ، حەتا کو وێ هەست دکر دبن چاڤدێریا خودایەکێ دڕندە دایە کو چجاران نا دەرکەڤیت.

ئەڤە هەمی، نێر بوون…

 ئەفسانەیا مێژتنێ بوون، نە سرودا مێژانێ.
ئەوان هەمییان دڤیا بمێژن، دا هەبن.

لێ ئەز…

 نە ئەو کریارم،

ئەز ئەو شوینوارم یا ل پشت وان مای.

 ئەز نە ئەو برسیبوونم، بەلکو ئەو ئێشانم یا ژ تێربوونا وان چێبووی.

ئەز نە ئەو دەنگم، بەلکو ئەو بێدەنگی مە یا کو پشتی قێریەکا مەزن دهێت.

ژ بەر هندێ، ئەز ناڤێ خو پارچە دکەم دا هوین راستیێ ببینن:
مێ: ئەز…

ئەو ئەردێ ئەزەلی، ئەو لەشێ بوویە شانۆیا هەمی جەنگێن هەوە.
ژان: روحا من.

 ئەو برینا ڤەکری یا ب هەناسەیێن من دخوریت و ب فرمێسکێن من خۆ دشوت.

ئەز مێ-ژانم

 ئەز نە کریارم،ئەز ئەرشیفم.

ئەرشیفێ هەمی وان دەنگێن کو هاتینە مێژتن. لەورا، ئەز خو ناکوژم، چونکی ئەز بخۆ بەرهەمێ کوشتنەکا بەردەوامم.

 مرنا من بتنێ دێ بێ دەنگییا وان تمام کەت.

هەبوو نەبوو، گەلەک “مێژان” هەبوون.
لێ چ ژ وان “مێ-ژان”ا، چ ژ وان “ژن-ئازاران” ژ ئەفسانەیا “مێژان”ێ نەبوون…
و چ ژ وان، ژ من بژانتر نەبوون.

The post مێژان appeared first on ژنەفتن.

ئەمە چیرۆکی درەختێکە

بۆ پایزی دەگێڕێتەوە.

گەرووێک ملی بە تەورداسێک پەڕێندرا

ئەمە چیرۆکی گۆرانییەکە

بۆ ئازادی دەگێڕێتەوە.

تیشکێک لە نێو درزی دیوارێکدا خنکا

ئەمە چیرۆکی تاریکییە

بۆ کوێرێکی دەگێڕێتەوە.

فوویەک با بردی

ئەمە چیرۆکی ئاگرێکە

بۆ نەوەکانی دەگێڕێتەوە.

دوو دڵۆپ فرمێسک

خەونی کەسێک دەخۆن

ئەمە چیرۆکی دڵێکە

بۆ مەعشووقەکەی دەگێڕێتەوە.

هاوارێک بە شاخێکدا هەڵدێرا

ئەمە چیرۆکی نزایەکە

بۆ خودای دەگێڕێتەوە.

لێوێک ماچێکی دۆشی

ئەمە چیرۆکی ژنێکە

بۆ پاکیزەیی خۆی دەگێڕێتەوە.

پەیڤێک ملی بە پەتی قەڵەمێکەوە هەڵواسرا

ئەمە چیرۆکی شیعرێکە

بۆ شاعیرێکی دەگێڕێتەوە.

ئەی منی بێچارە

چیرۆکی خۆم بە کێ بگێڕمەوە؟

The post خنکانی تیشکێک appeared first on ژنەفتن.

وێڵگە وەک پەناگەیەک لە بەرانبەر ترۆما و تێکشکانی کەسایەتیدا

دەقی “وێڵی” تابلۆیەکی ئاڵۆزە لە شیزۆفرینیا و دووفاقیی کەسایەتی. گێڕانەوەکە لەسەر ململانێی نێوان “من” و “تۆ” دامەزراوە. ئەم “تۆ”یە کەسێکی دەرەکی نییە، بەڵکو دەنگدانەوە و سێبەری خودی گێڕەڕەوە خۆیەتی کە لە ئەنجامی تێکشکانی دەروونییەوە لە جەستەی جیا بووەتەوە. کاتێک مرۆڤ تووشی ئازارێکی بەژان و ترۆمایەکی بەردەوام دەبێت، دەروونی ناتوانێت بەرگەی ئەو قورسایییە بگرێت، بۆیە خۆی دەکات بە دوو کەرتەوە؛ یەکێکیان قوربانییەکە و ئەوی تریان چاودێر یان ڕەخنەگرەکە. لێرەدا نووسەر زۆر وەستایانە چەمکی “داڵان” یان “وێڵگە”ی چێ کردووە. ئەم وێڵگەیە بریتییە لە “ڕێکاری بەرگری”. کاتێک کەتوار (واقیع) هێندە قاقڕ و پڕ لە تەوس و دڕندەیییە، عیززەتی نەفسی مرۆڤ بۆ پاراستنی خۆی لە لەناوچوون، جیهانێکی خەیاڵی و زیندانێکی دەروونی دروست دەکات. وێڵگە ئەو شوێنەیە کە کارەکتەرەکە تێیدا ملکەچی هیچ یاسایەکی دەرەکی نابێت، بەڵکو خۆی بە تەنیا لەگەڵ “تۆ”یە خەیاڵییەکەیدا دەدوێت. ئەمەیش هەڵاتنە لە کەتوار بەرەو ناوەوەی خود. کاتێک عیززەتی نەفس لە بەردەم مەترسیی دەرەکیدا هەست بە داڕمان دەکات، پەنا دەباتە بەر دروستکردنی کەتوارێکی جێگرەوە یان گۆشەگیریی دەروونی وەک ڕێکارێکی بەرگری بۆ کەمکردنەوەی دڵەڕاوکێ و ئازار.[1]

کاتێک مرۆڤ تووشی ئازارێکی بەژان و ترۆمایەکی بەردەوام دەبێت، دەروونی ناتوانێت بەرگەی ئەو قورسایییە بگرێت، بۆیە خۆی دەکات بە دوو کەرتەوە؛ یەکێکیان قوربانییەکە و ئەوی تریان چاودێر یان ڕەخنەگرەکە.

لە دەقەکەدا دەبینین کە “من” بەردەوام لۆمەی “تۆ” دەکات، وەک ئەوەی بیەوێت بڵێت: “تۆ بوویتە هۆی ئەوەی ئێمە بگەینە ئەم سەرئەنجامە”. ئەمە خستنەپاڵە؛ کەسەکە شکستی خۆی لە بەرانبەر نەریت و کۆمەڵگەدا هەڵدەگرێت و دەیخاتە پاڵ بەشەکەی تری کەسایەتییەکەی. کارەکتەرەکە توانای ئەوەی نییە ڕووبەڕووی مامۆستا، پزیشک، یان باوک ببێتەوە، بۆیە ڕووبەڕووی خودی خۆی دەبێتەوە لەناو وێڵگە تاریکەکەدا. ئەم وێڵگەیە هیچ ترووسکەیەکی هیوای تێدا نییە، شوێنێکە کە تێیدا کات دەوەستێت و زەمین دەبێتە زەمینێکی تر بەبێ هەست و خوست. هەروەها دەقەکە پڕە لە ئاماژەی خەمۆکیی قووڵ و بیرکردنەوە لە خۆکوشتن. خەمۆکی لێرەدا تەنیا دڵتەنگییەک نییە، بەڵکو “هەڵهاتن”ـە، هەستکردنە بە بێماناییی هەموو شتێک. ئەو کاتەی کە کارەکتەرەکە لەناو وێڵگەدا گوێ لە گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک یان عەلی مەردان دەگرێت، مۆسیقا نابێتە هۆی ئاسوودەیی، بەڵکو دەبێتە زەنگێک بۆ بەبیرهێنانەوەی یادەوەرییە بریندارەکان و ئەو خوێنەی کە لە ڕۆحی دەچۆڕێت. ڕۆناڵد لەینگ، دەروونناسی بەناوبانگ، ئەم دۆخە بە باشی وەسف دەکات کاتێک باس لە “خودێکی دابەشکراو” دەکات کە ناتوانێت لەگەڵ جیهانی دەرەوەدا کارلێک بکات بەبێ ئەوەی هەست بە هەڕەشەی لەناوچوون بکات.[2] لەینگ باس لەوە دەکات کە شیزۆفرینیا و دابەشبوونی خود زۆر جار کاردانەوەیەکی لۆگیکییە بەرانبەر بە جیهانێک کە لە بنەڕەتدا شێت و چەوسێنەرە. ئەو تاکەی شیزۆفرینیای هەیە بۆ پاراستنی ڕۆحی خۆی جەستەی وەک قاوغێک بە جێ دەهێڵێت و لەناو مێشکیدا جیهانێکی تری وەک وێڵگەکەی کابرای ئەم ڕۆمانەی دلاوەر ڕەحیمی ئاوەدان دەکاتەوە. کەواتە شکستی کارەکتەرەکە لەوەدا نییە کە شێت بووە، بەڵکو لەوەدایە کە هێندە هۆشیارە بەو چۆڵییەی دەوروبەری کە ئیتر ناتوانێت درۆ لەگەڵ خۆیدا بکات. ئەو نایەوێت وەک ئاژەڵەکانی دەوروبەری بژی، بۆیە بڕیار دەدات لەناو وێڵگەیەکدا ون ببێت کە ئەمەیش خۆی لە خۆیدا جۆرێکە لە خۆکوشتنی دەروونی پێش خۆکوشتنی جەستەیی.

زیندانی کۆمەڵگە و پاسەوانەکانی مەرگی خەون

ئێستا دەڕوانینە ئەو زەوییەی کە ئەم دەروونەی تێدا هاڕدراوە. مرۆڤ لە بۆشاییدا تووشی هەڵهاتن نابێت، بەڵکو ئەوە گرۆی مەردم و ئەو سیستەمە چەوسێنەرەوەیە کە وەک ئاشێکی فرەخێو ڕۆح و خەونەکانی تاک دەهاڕێت. لە قسەی گوێ ئاگردانی کوردەوارییە دەڵێن: “کەس بە دۆی خۆی ناڵێت ترشە”، کۆمەڵگەیش هەرگیز دان بەو دڕندەیییەدا نانێت کە بەرانبەر بە تاکەکانی خۆی دەیکات. لە ڕۆمانی “وێڵی”دا کۆمەڵگە تەنیا پاشخانێک یان شوێنێک نییە بۆ ژیان، بەڵکو زیندانێکی گەورەیە، پانتایییەکە کە تێیدا هیچ کۆڵەکەیەک بۆ ئازادی و داهێنان نەماوەتەوە. نووسەر زۆر بەوردی نیشانمان دەدات کە چۆن یاسا و نەریت و کەسانی دەوروبەر دەبنە پاسەوانی ئەم زیندانە و بە تەوس و لاقرتێوە سەیری هەر تاکێک دەکەن کە بیەوێت لەم زەوییەدا جیاواز بفرێت. دەبینین ئەو کەسانەی کە دەبوو ببنە دهەندە و بەخشەری هیوای ژیان (وەک مامۆستا، پزیشک، باوک و خزم)، لەم دەقەدا گۆڕاون بۆ ئامڕازی سەرکوتکردن. مامۆستا لە بری ئەوەی چرای زانست بێت، دەبێتە ئەو کەسەی کە دەیەوێت تاکەکان وەک یەک لە قاڵب بدات و بیانکاتە ئاژەڵێکی کەوی و ملکەچ بۆ سیستمەکە. پزیشک لە بری ئەوەی برینەکانی دەروون ساڕێژ بکات، دەیەوێت بە دەرمان یاخیبوونی کارەکتەرەکە سڕ بکات و بیگەڕێنێتەوە بۆ ناو مێگەلەکە. خزم و کەسوکاريش بە چاوی تەوس و سەرکۆنەوە دەڕواننە کارەکتەرەکە، چونکە ئەو ئامادە نییە بژیو و نانی خۆی بە درۆ و دووڕوویی پەیدا بکات. میشێل فوکۆ، کۆمەڵناسی فەڕەنسایی، لە شیکردنەوەی چەمکی دەسەڵات و زینداندا زۆر بە جوانی ئەم دۆخە ڕوون دەکاتەوە. ئەو پێی وایە کۆمەڵگەی مۆدێرن وەک زیندانێکی “پاناپتیکۆن” کار دەکات کە تێیدا هەموو کەسێک چاودێریی کەسێکی تر دەکات تا ئەو ڕادەیەی تاک خۆی دەبێتە پۆلیس بەسەر خودی خۆیەوە. فوکۆ لەم کتێبەدا باس لەوە دەکات کە چۆن دامەزراوەکانی وەک قوتابخانە، نەخۆشخانە و خێزان هەمان تەکنیکی زیندان بۆ کۆنتڕۆڵکردنی جەستە و دەروونی تاکەکان بە کار دەهێنن، بۆ ئەوەی بیانکەنە بوونەوەرێکی گوێڕایەڵ و بێمەترسی بۆ سەر سیستمەکە. جا زیندانی پاناپتیکۆن لە بنەڕەتدا بیرۆکەی فەیلەسووفێکی ئینگلیزە بە ناوی “جێرمی بێنتام” (لە سەدەی هەژدەیەمدا). ئەو کەسە نەخشەی زیندانێکی چێ کرد کە شێوەکەی بازنەیییە. لە ناوەڕاستی ئەم بازنەیەدا قوللەیەک هەیە کە پاسەوانەکەی تێدایە و، لە دەوری قوللەکەیشدا ژووری زیندانییەکان هەیە. فێڵ و کارزانیی ئەم زیندانە لەوەدایە: ئەو پاسەوانەی لە ناوەڕاستدایە چاوی دەکەوێتە سەر هەموو ژوورەکان و هەموو زیندانییەکان دەبینێت، بەڵام زیندانییەکان بە هیچ شێوەیەک ناتوانن پاسەوانەکە ببینن. واتە زیندانییەکە هەرگیز نازانێت ئاخۆ لەم چرکەیەدا پاسەوانەکە سەیری دەکات یان نا! جا چونکە زیندانییەکە نازانێت کەی چاودێری دەکرێت، هەمیشە وای دێتە بەرچاو کە لە هەموو چرکەیەکدا چاوێکی بێبەزەیی لەسەریەتی. بۆیە لە ترساندا هەمیشە ئاکاری خۆی چاک دەکات و دەبێتە ئاژەڵێکی کەوی و ملکەچ. لێرەدا زیندانییەکە ئیتر پێویستی بەوە نییە کەسێک بە دار و کوتەکەوە بە سەریەوە بێت، بەڵکو خۆی دەبێتە پاسەوان بەسەر خودی خۆیەوە! دواتر “میشێل فوکۆ” هات و ئەمەی کردە پەندێک بۆ کۆمەڵگەی مۆدێرن. فوکۆ گوتی: کۆمەڵگەی ئێمەیش ڕێک بووەتە پاناپتیکۆن! گرۆی مەردم لە قوتابخانە، لە نەخۆشخانە، لە کۆمپانیا، لە کارگە و لەناو خێزاندا هەمیشە هەست دەکەن چاوێک چاودێرییان دەکات (چاوی کۆمەڵگە، چاوی یاسا، چاوی خەڵک). بۆیە مرۆڤەکان لە ترسی قسەی خەڵک و سزای کۆمەڵگە خۆیان ئارەزووەکانی خۆیان خەساندووە و بوونەتە مەخلووقێکی دەستەمۆ. ئەوان خۆیان زیندانی و خۆیشیان پاسەوانن![3]

لەم دۆخەدا کارەکتەری “من/تۆ” تووشی قووڵترین ئاستی “نامۆبوون”دەبێت. شار بەو هەموو جەنجاڵییەیەوە دەبێتە بیابانێکی وشکارۆ و قاقڕ کە تێیدا مرۆڤەکان وەک ئامێر دێن و دەچن. کارەکتەرەکە هەست دەکات کە ئەو سەر بەم گرۆ و و پێڕ و هۆزە نییە؛ زمانەکەیان تێ ناگات و ئەوانیش لە ئازارەکەی ناگەن. ئەم دۆخەی نامۆبوون لە ئەنجامی دابڕانی مرۆڤ لە جەوهەری خۆی چەکەرە دەکات. هەندێک لە دەروونناسان نامۆبوون بۆ چەند لایەنێک دابەش دەکەن: هەستکردن بە بێدەسەڵاتی، بێمانایی، بێپێوەری، گۆشەگیریی کۆمەڵایەتی و، نامۆبوون لە خود. کارەکتەری ڕۆمانی “وێڵی” تەواوی ئەم پێنج لایەنەی تێدا بەرجەستە بووە، بە تایبەتی گۆشەگیری و نامۆبوون لە خود کە پاڵی پێوە دەنێت بەرەو ناو وێڵگەکەی.[4] کەواتە زیندانەکەی ناو ڕۆمانەکە تەنیا چوار دیوار نییە، بەڵکو ئەو چاوانەن کە بێبەزەیییانە خوێنی تاک دەمژن و ئۆقرەی لێ دەبڕن. کۆمەڵگە بە یاسا و نەریتەکانیەوە گەورەترین بکوژی داهێنانە و، هەر تاکێک بیەوێت لەم ڕێسایە لا بدات یان دەبێت شێت ببێت، یان خۆی لەناو هەڵهاتن و دوورەپەرێزیدا ون بکات.

لایەنی ئەدەبی و هونەریی ڕۆمانەکە

ئەگەر بمانەوێت بزانین نووسەر چلۆن ئەم بارە گرانەی خستووتە سەر قاقەز، دەبێت بڕوانینە تەکنیکەکانی گێڕانەوە. “دلاوەر ڕەحیمی” لەم دەقەدا پەیڕەوی لە گێڕانەوەی کلاسیک و هێڵی ڕاستەوخۆ نەکردووە، بەڵکو تەکنیکی “تەوژمی هۆش” و خۆدوێنیی ناوەکیی بە کار هێناوە. ئەم شێوازەیش بۆ خۆی بۆ خوێنەر قورسە و ڕەنگە بگاتە ئاستی ئازاردانی خوێندنەوەیی. واتە خوێنەر بە خوێندنەوەی ڕۆمانەکە ئازار بدرێت. بیرکردنەوەکانی کارەکتەرەکە پچڕپچڕن، باز دەدەن لە کاتێکەوە بۆ کاتێکی تر، لە یادەوەرییەکی مناڵییەوە بۆ ئازارێکی هەنووکەیی. ئەمەیش زۆر بە وردی وێنەی دەروونێکی پارچەپارچەبوومان بۆ دەکێشێت. مێشکی کارەکتەرەکە ئۆقرەی لێ بڕاوە و، وشەکان وەک خوێنی برینێکی کراوە دەچۆڕێنە سەر پەڕەکان. ویلیام جەیمس کە یەکەم جار چەمکی “تەوژمی هۆش”ـی لە دەروونناسیدا بە کار هێنا و، دواتر ڕۆبێرت هەمفری لە ڕەخنەی ئەدەبیدا پەرەی پێ دا، پێیان وایە ئەم تەکنیکە تاکە ڕێگەیە بۆ گواستنەوەی ئەو ئاژاوە و جەنجاڵییەی وا لە ناخ و نائاگاییی مرۆڤدا هەیە. هەمفری ڕوونی دەکاتەوە کە تەکنیکی تەوژمی هۆش لۆگیکی کات و شوێن تێک دەشکێنێت بۆ ئەوەی ڕاستەوخۆ بچێتە ناو ڕەوتی بیرکردنەوەی خاوی کارەکتەرەکەوە پێش ئەوەی لە لایەن لۆگیک یان سانسۆری کۆمەڵایەتییەوە ڕێک بخرێتەوە.[5] ئەمەیش ڕێک ئەو کارەیە کە دلاوەر ڕەحیمی لە “وێڵی”ـدا دەیکات.

ئەم تەکنیکە تاکە ڕێگەیە بۆ گواستنەوەی ئەو ئاژاوە و جەنجاڵییەی وا لە ناخ و نائاگاییی مرۆڤدا هەیە.

لە پاڵ ئەم تەکنیکەدا یەکێک لە بەهێزترین کۆڵەکەکانی ئەم ڕۆمانە بەکارهێنانی “دەقئاوێزان”ـە. نووسەر دیوەخانێکی گەورەی لەناو دەقەکەیدا چێ کردووە کە تێیدا دەنگەکان و ئازارەکان تێکەڵ بە یەکتر دەبن. لە لایەکەوە گۆرانیی ڕەسەنی کوردی (دەنگی حەسەن زیرەک و عەلی مەردان و قادر دیلان) وەک ئامڕازێک بۆ دەربڕینی ئەو حەسرەت و دوورەپەرێزییە بە کار دەهێنێت. گۆرانییەکانی زیرەک لێرەدا تەنیا بۆ کاتبەسەربردن نین، بەڵکو ئەوانیش بەشێکن لە لاواندنەوەیەک بۆ نەتەوەیەک و تاکێکی وێڵ. ئەو کاتەی کارەکتەرەکە گوێ لەو دەنگانە دەگرێت، دەیەوێت ئەو ئازارەی بە زمان ناگەیەنرێت، لە ڕێگەی ئاوازەوە وەگوێزێت بۆ ناوەوەی خۆی. لە لایەکی ترەوە نووسەر زۆر وەستایانە ئاماژە بە گەورەنووسەرانی جیهان دەکات. وەک ئەوەی بیەوێت بڵێت ئازاری مرۆڤ لە هەر کوێیەک بێت یەک شتە. کاتێک ئاماژە بە “کافکا” دەکرێت، ڕاستەوخۆ نامۆبوون و گۆڕان بۆ مێروویەک (لە ڕۆمانی گۆڕان) یان دادگاییکردنێکی بێهۆکار (لە ڕۆمانی دادگا)مان دێتەوە یاد. کاتێک ناوی “دۆستۆیڤسکی” دەهێنرێت، مرۆڤی ژێرزەمین (لە ڕۆمانی یاداشتە ژێرزەمینییەکان) و ئەو ئازارە دەروونییە قووڵەمان بۆ بەرجەستە دەبێت کە تاک لە ململانێی نێوان تاوان و سزادا (لە ڕۆمانی تاوان و سزادا) دەیچێژێت. “ڤێرجینیا وۆڵف”ـیش هێمایە بۆ ئەو شەپۆلە بێ ئۆقرەیەی ناخ و ئەو مەرگە تراجیدییەی کە لە ئەنجامی بەرگەنەگرتنی قورساییی ژیانەوە دێتە ئاراوە. جولیا کريستێڤا پێی وایە هیچ دەقێک بە تەنیا لە ئارادا نییە، بەڵکو هەموو دەقێک مۆزایکێکە لە وەرگرتن و گۆڕینی دەقەکانی تر. کریستێڤا دەیسەلمێنێت کە دەقئاوێزان تەنیا ئاماژەپێدان نییە، بەڵکو چۆنیەتیی کارلێکی دەقەکانە لەگەڵ یەکتر.[6] لە “وێڵی”دا دەقەکانی کافکا و گۆرانییەکانی زیرەک لەناو یەکتردا دەتوێنەوە و دەبنە یەک هاواری هاوبەش دژی ئەو کۆمەڵگەیەی کە تاکەکانی دەچەوسێنێتەوە. بەم شێوەیە، “وێڵی” تەنیا چیرۆکێکی سادە نییە، بەڵکو کارگەیەکی گەورەی هونەرییە کە تێیدا وشەکان، ئاوازەکان و، یادەوەرییەکان بە شێوەیەکی ئاڵۆز تێکەڵ کراون تا تابلۆیەکی ڕاستەقینەی ئەو وێڵگەیەمان بۆ بکێشن کە مرۆڤ تێیدا گیری خواردووە.

زایەڵەی دەقەکە

لە باسەکانی پێشوودا چون ڕێبوارێک بەناو داڵانە تاریکەکانی دەروون و زیندانە پاناپتیکۆنەکەی کۆمەڵگەدا گوزەرمان کرد. دیتمان کە چلۆن تاوان و تەوس و لاقرتێی کۆمەڵگە تاکیان بەرەو دوورەپەرێزی و هەڵهاتن لە خەڵک پاڵ ناوە. لێرەدا دەڕوانینە ئەو قوتابخانە هزری و ئەدەبییەی کە ڕۆمانی “وێڵی” تێیدا لە دایک بووە و، ئەو بەهایەی کە ئەم دەقە بۆ خەرمانەی ئەدەبیاتی کوردی چێی کردووە. ئەگەر بە وردی سەرنجمان بخەینە سەر ڕۆمانی “وێڵی”، دەبینین کە ئەم دەقە لە یەک کاتدا هەڵگری تایبەتمەندییەکانی هەبوونگەرایی (ئێگزیستانشیاڵیزم)/بێمانایی و پۆستمۆدێرنیزمە. لە ڕوانگەی هەبوونگەرایییەوە دەقەکە هاوارێکە لە دژی “بێمانایی”. کارەکتەری ڕۆمانەکە وەک پاڵەوانەکانی ئەلبێر کاموو و ژان پۆل سارتر لە پڕێکدا خۆی لەناو جیهانێکدا دەبینێتەوە کە هیچ پاساوێکی لۆگیکی بۆ هەبوونی نییە. ئەو دەبینێت کە ژیان لەسەر ئەم زەویە تەنیا پاتەوپاتبوونەوەیەکی بێمانایە، وەک سیزیف کە بەردێک دەباتە سەر کێو و دواتر بەردەبێتەوە خوارێ و دیسانەوە هەمان کار. کۆمەڵگە و ئەو گرۆ و پێڕەی کە دەوروبەری کارەکتەرەکەیان داوە، لە گوێن ئاژەڵێکی دەسەمۆ تەنیا بە دوای بژیوی ڕۆژانە و نانپەیداکردندا وێڵن، بەبێ ئەوەی یەک پرسیاری قووڵ لەسەر هەبوون و مەرگ بکەن. کارەکتەرەکە کە ناتوانێت ئەم بێمانایییە قبووڵ بکات، تووشی دڵتێکەڵهاتنێکی هزری دەبێت و وێڵگەیەک بۆ خۆی ساز دەکات تا لەوێدا مانایەک بۆ بوونی خۆی بدۆزێتەوە. لە “وێڵی”دا دروستکردنی وێڵگە/داڵان و قسەکردن لەگەڵ “تۆ”دا ڕێک ئەو یاخیبوونەیە کە کارەکتەرەکە لە دژی وشکی و قاقڕیی دەروونی خەڵکی کۆمەڵگە دەینەخشێنێت. لە لایەکی ترەوە، دەقەکە بە تەواوی سەر بە قوتابخانەی پۆستمۆدێرنیزمە. لە ئەدەبیاتی پۆستمۆدێرندا هیچ هەقیقەتێکی ڕەها، هیچ پاڵەوانێکی تەواو و، هیچ گێڕانەوەیەکی هێڵی و ڕێکخراو لە ئارادا نییە. ژان فرانسوا لیۆتار دەڵێت پۆستمۆدێرنیزم بریتییە لە “نەمانی متمانە بە گێڕانەوە گەورەکان”. لەم ڕۆمانەدا گێڕانەوە گەورەکانی وەک (ئایین، نەریت، خێزان، زانستی پزیشکی) هەموویان داڕماون و شکستیان هێناوە لەوەی ئاسوودەیی و ئارامی بە تاک ببەخشن. هەروەها، دابەشبوونی کەسایەتی بۆ “من” و “تۆ” و، بەکارهێنانی دەقئاوێزان (تێکەڵکردنی کافکا، ڤێرجینیا وۆڵف، حەسەن زیرەک)، تایبەتمەندییەکی سەرەکیی ڕۆمانی پۆستمۆدێرنە. لیۆتار دەسەلمێنێت کە لە سەردەمی پۆستمۆدێرندا زانست و نەریت ناتوانن ئیتر مرۆڤ ڕزگار بکەن، بۆیە تاک پەنا دەباتە بەر یارییە زمانەوانییەکان و دروستکردنی گێڕانەوەی بچووک و کەسی. وێڵگەکەی دلاوەر ڕەحیمی ڕێک نموونەی ئەو گێڕانەوە بچووکەیە کە تاک لەسەر وێرانەی گێڕانەوە گەورەکانی کۆمەڵگە دروستی کردووە.[7]

ڕۆمانی “وێڵی” هەوڵێکی گەورەی دەروونییە لەناو ئەدەبیاتی ئێمەدا. ئەم دەقە پێمان دەڵێت کە گەورەترین شەڕ ئەو شەڕەیە کە لەناو داڵانەکانی مێشکی تاکدا ڕوو دەدات.

ڕۆمانی “وێڵی” هەوڵێکی گەورەی دەروونییە لەناو ئەدەبیاتی ئێمەدا. ئەم دەقە پێمان دەڵێت کە گەورەترین شەڕ ئەو شەڕەیە کە لەناو داڵانەکانی مێشکی تاکدا ڕوو دەدات. ئەم ڕۆمانە نیشانی دەدات کە تاکی کورد لەناو شارەکانی خۆیدا، لەژێر دەستی خزم و مامۆستا و و پارێزەر و  پزیشک و سیاسییەکانی خۆیدا، چۆن دەچەوسێتەوە و چۆن خوێنی لێ دەچۆڕێت. نووسەر بە زمانێکی بەژان ئەو پەردەیە لا دەدات کە ئەدەبیاتی کلاسیک بەسەر برینە دەروونییەکانی تاکدا کێشابووی. بە بڕوای من ئەوەی لەم دەقەدا ڕوو دەدات و لە کۆمەڵگەی کوردیدایە، لە کۆمەڵگەکانی دیکەی جیهاندا هەیە، چونکە ئازارەکەی ئازارێکی جیهانییە؛ ئازاری مرۆڤی هاوچەرخە لە بەردەم مەکینەی بێبەزەییی ژیاندا. لە ڕۆمانی “وێڵی”دا ململانێی نێوان “من” و “تۆ” بەرجەستەبوونی فرەدەنگییەکە کە تێیدا هیچ کام لە دەنگەکان ناتوانن بەسەر ئەوی تردا زاڵ ببن. میخائیل باختین کاتێک باس لە فرەدەنگی دۆستۆیڤسکی دەکات، ئاماژە بەوە دەکات کە پاڵەوانی مۆدێرن پاڵەوانێکە هەمیشە لەگەڵ خۆیدا لە گفتوگۆ و ململانێدایە و، هەرگیز کۆتاییی نایەت. باختین پێی وایە کە لە ڕۆمانی فرەدەنگدا نووسەر دەسەڵاتی ڕەهای بەسەر کارەکتەرەکاندا نییە، بەڵکو کارەکتەرەکان خۆیان خاوەنی دەنگ و بیروباوەڕیای خۆیانن.[8]

عەلائەدین سەجادی لە ڕشتەی مرواریدا دەگێڕێتەوە دەڵێت: “کابرایەکی کورد گایەکی بۆ قوربانی کڕیبووەوە، سەیری کرد گاکە زۆر لەڕە. گوتی: ئەم گایە لەسەر ئەم جادە پانە ناڕوات، ئەی لەسەر پردی سیڕات چۆن دەڕوات؟” حاڵی کارەکتەری ڕۆمانی “وێڵی”ـیش ڕێک وایە. ئەو تاکەی کە لەسەر ئەم زەمینە پان و بەرینە لەناو ئەم کۆمەڵگەیەدا جێگەی نابێتەوە و ناتوانێت بڕوات، چۆن دەتوانێت لەسەر پردی سیڕاتی مێشک و دەروونی خۆی بە بێوەیی تێ بپەڕێت؟ ڕۆمانی “وێڵی” لە نووسینی “دلاوەر ڕەحیمی”، تەنیا کتێبێک نییە بیخوێنینەوە و بیخەینە سەر ڕەفەی بیرچوونەوە، بەڵکو ئاوێنەیەکە کە هەموومان وێنەی خۆمانی تێدا دەبینین. نووسەر توانیویەتی بە زمانێکی ڕەوان و پڕ لە کارزانی ئەو خوێنە بنووسێتەوە کە لە دڵی تاکێکی یاخییەوە دەڵێت. کارەکتەر لەم دەقەدا وەک لە تاریکیدا وێڵە، بڕوای نەهێنا بەو درۆیانەی کە جیهان پێی دەفرۆشتن، بۆیە هەڵیبژارد لەناو داڵانی خۆیدا ون ببێت، نەک ببێتە ئاژەڵێک لەناو مێگەلی زۆرینەدا.

قەیرانی کات و شوێن

عەلائەدین سەجادی دەگێڕێتەوە دەڵێت: “ساڵێک بوومەلەرزەیەک لە پێنجوێنی دا، کابرایەکی ترسنۆک بە پیاوێکی گەورەی گوت: ‘ڕەنگە لە بوومەلەرزەکە زۆر ترسابێتی و لەرزیبێتی؟’ کابرا گوتی: ‘بەڵێ، بەڵام زەوییەکە لە منیش و لە تۆیش زیاتر ترسا و لەرزی.’ ئەم نەزیلەیە ڕێک گوزارشتە لە حاڵی کارەکتەری “من/تۆ” لە ڕۆمانی “وێڵی”دا. ئێمە لە بەشەکانی پێشوودا باسی لەرزینی کارەکتەرەکەمان کرد لە بەردەم کۆمەڵگەدا، وەلێ باسمان لەوە نەکرد کە چۆن خودی ئەو “زەمینە”، ئەو “کاتە” و، ئەو “زمانە”ی کە کارەکتەرەکەی تێدا دەژی لە بنەڕەتەوە لەرزيوە و داڕماوە. کاتێک مرۆڤ تووشی ئازارێکی بەسوێ دەبێت، تەنیا مێشکی تێک ناشکێت، بەڵکو هەموو پێوەرەکانی گەردوون لە چاویدا وێران دەبن.

لە ڕوانگەی هزری و ئەدەبییەوە یەکێک لە گرنگترین ئەو بابەتانەی کە دەبێت لەسەر ڕۆمانی “وێڵی” باس بکرێت، تێکشکانی چەمکی “کات” و “شوێن”ـە. خوای بێنیاز کاتێک ئەم زەوییەی ئافراند، شەوی بەسەر ڕۆژدا هەڵکێشا و خۆر و هەیڤی خستە کار تا بۆ ماوەیەکی دیاریکراو بێن و بچن، بەڵام لەناو “وێڵگە”کەی دلاوەر ڕەحیمیدا ئەم سیستمە یەزدانییە نییە. شوێنەکە (وێڵگە/داڵان) شوێنێکی بەرجەستە نییە کە بتوانیت بە هەنگاو بیپێویت، هەروەها کاتیش لەوێدا هێڵێکی ڕاست نییە کە لە ڕابردووەوە بڕوات بەرەو داهاتوو. لەناو مێشکی کارەکتەرە شیزۆفرینییەکەدا کات وەک بازنەیەک دەسووڕێتەوە. یادەوەرییەکی تاڵی منداڵی ڕێک لە هەمان چرکەدا ڕوو دەدات کە ئازارێکی هەنووکەیی دڵی دەگوشێت. باختین پێی وایە لە هەر دەقێکی ئەدەبیدا کات و شوێن پێکەوە گرێ دراون و “کات-شوێن”ـێک پێک دەهێنن کە بڕیار لەسەر جۆری گێڕانەوەکە دەدات. لە دەقە دەروونییەکانی وەک “وێڵی”دا کات-شوێنەکە “داخراو و چەقبەستووە”، واتە کارەکتەرەکە لە زیندانێکی کات و شوێندایە کە تێیدا هیچ پێشکەوتنێک ڕوو نادات و هەموو چرکەکان تەنیا پاتەوپاتبوونەوەی یەک ئازارن.[9] ئەم تێکشکانی کاتە دەبێتە هۆی ئەوەی کارەکتەرەکە هەست بە ئاسوودەیی نەکات. ئەو ناتوانێت بڵێت “سبەینێ باشتر دەبێ”، چونکە لەناو وێڵگەدا “سبەینێ” لە ئارادا نییە. هەر بۆیە کاتێک گوێ لە گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک دەگرێت، ئەو دەنگە لە ڕابردووەوە نایەت، بەڵکو لەناو خودی ئێستای کارەکتەرەکەدا دەزێت و دەبێتە بەشێک لەو سەرەنجامەی کە تێیدا دەژی. شوێنەکانی دەرەوەیش (وەک شەقامەکان، نەخۆشخانە، ماڵ) هەموویان دەبنە زەمینێکی قاقڕ کە هیچ پشت و پەنایەکیان بۆ ئارامی تێدا نەماوەتەوە.

قەیرانی زمان و بێدەنگی وەک یاخیبوون

بابەتێکی تری زۆر گرنگ کە لەم ڕۆمانەدا پێویستە بە قووڵی شی بکرێتەوە، ململانێی کارەکتەرەکەیە لەگەڵ “زمان”ـدا. گوتراوە: “قسە بیگێژە، بیبێژە، بیوێژە!” بەڵام چی ڕوو دەدات کاتێک وشەکان توانای گوزارشتکردنیان لە دەست دەدەن؟ کاتێک زمان دەبێتە ئامڕازێک بە دەست گرۆ و خەڵکەوە بۆ تەوس و سەرکوتکردن؟ لە ڕۆمانی “وێڵی”ـدا کارەکتەری “من” وردەوردە متمانەی بە زمان نامێنێت. ئەو دەبینێت کە پزیشکەکە، مامۆستاکە و، خزمەکان هەموویان بە زمانێک قسە دەکەن کە پڕە لە درۆ و دووڕوویی. زمانی کۆمەڵگە زمانێکە بۆ دەستەمۆکردنی وڵسات و مرۆڤە گوێڕایەڵەکان چێ کراوە، نەک بۆ دەربڕینی ئەو دوورەپەرێزییەی کە لە ناخی کەسێکی یاخیدا هەیە. بۆیە کارەکتەرەکە پەنا دەباتە بەر “بێدەنگی/کڕبوون” یان قسەکردن لەگەڵ “تۆ”یە خەیاڵییەکەیدا لەناو وێڵگەدا. ئاخر ئەو لە کۆمەڵگە دوور کەوتووەتەوە بۆ ئەوەی مل بە یاساکانیان نەدات، چونکە زمان بەشێکە لە یاسای کۆمەڵگە بۆیە وازی لە زمانی ئەوان هێناوە و زمانێکی تایبەت بە خۆی (وەک مۆنۆلۆگەکانی ناو وێڵگە) دروست دەکات کە بۆ کۆمەڵگە بێمانایە، بەڵام بۆ خودی کەسەکە تەنیا ڕێگەی مانەوەیە. بۆیە، ئەو تەوژمی هۆشەی کە نووسەر لە دەقەکەدا بە کاری هێناوە، تەنیا تەکنیکێکی ئەدەبی نییە، بەڵکو بەرجەستەبوونی شکستی زمانە. ڕستەکان پچڕپچڕن، خاڵبەندییەکان تێک دەشکێن و، وشەکان وەک خوێنی برینێک بەسەر پەڕەکاندا دەڕژێن. کارەکتەرەکە دەیەوێت لە ڕێگەی ئەم زمانە تێکشکاوەوە ئەو زیندانە بڕووخێنێت کە پێی دەگوترێت “لۆگیک”. بێدەنگیی ئەو لە ئاست دەرەوە و، هاوارەکانی لە ناوەوە گەورەترین یاخیبوونە دژی ئەو کۆمەڵگەیەی کە دەیەوێت بە زۆر بیهێنێتە قسە و بیخاتە سەر ڕێگەی ڕاستەڕێی مێگەلەکە.

جەستە وەک زەمینێکی قاقڕ و گۆڕەپانی ئازار

لایەنێکی دیکەی ڕۆمانەکە کە زۆر گرنگە تیشکی بخرێتە سەر، پەیوەندیی کارەکتەرەکەیە بە “جەستە”ی خۆیەوە. لە ڕۆمانی “وێڵی”ـدا جەستە ئامادەیییەکی تۆقێنەری هەیە. مرۆڤ کاتێک تووشی ئازاری دەروونی دەبێت، ئازارەکە تەنیا لە مێشکیدا نامێنێتەوە، بەڵکو دەگوێزرێتەوە بۆ ناو خانە بە خانەی جەستەی. لە دەقەکەدا دەبینین کە جەستەی کارەکتەرەکە وەک زەمینێکی قاقڕ و بێبەرهەمی لێ هاتووە. ئەو هەست بە قورساییی لەش، سڕبوون و، ماندووێتییەکی ئەزەلی دەکات کە هیچ خەو و حەسانەوەیەک ناتوانێت ساڕێژی بکات. کۆمەڵگە دەیەوێت جەستەی ئەم تاکە چون ئامێرێک بۆ بەرهەمهێنان و پەیداکردنی بژیو بە کار بهێنێت، ڕێک وەک ئەو ئاژەڵانەی کە بار دەکێشن و دەچەوسێنرێنەوە، لێ کارەکتەرەکە بە نەخۆشکەوتنی دەروونی و جەستەیی ڕەتی دەکاتەوە ببێتە ئەو ئامێرە. جەستە هەر قەپاغێک نییە کە گیانی تێدا بێت، کاتێک کۆمەڵگە و دەوروبەر دەبێتە مایەی هەڕەشە و تەوس، جەستە خۆی دادەخات و دەبێتە قەڵغانێک یان زیندانێک. لە حاڵەتی ترۆما و خەمۆکیدا جەستە هەستەکانی لە دەست دەدات و دەبێتە تەنێکی قورس و بێمانا و خاوەنەکی هەست بە بوونی ناکات. لەم ڕوانگەیەوە، ئەو کاتەی کارەکتەرەکە لەناو وێڵگەدا گوێ لە مۆسیقا دەگرێت یان بیر لە مەرگ دەکاتەوە، ئەو دەیەوێت لەو جەستە چۆڵ و قاقڕە ڕزگاری ببێت. گەرەکیەتی ببێتە گیانێکی پەتی، یان ببێتە شەپۆلێکی دەنگ کە لەناو هەوادا بڵاو دەبێتەوە بەبێ ئەوەی پێویستی بە هیچ پاڵپشتێکی گۆشت و ئێسقان هەبێت. ئەم ململانێیە لەگەڵ جەستەدا ڕۆمانەکە دەباتە ئاستێکی بەرزی هزری کە تێیدا مەرگ تەنیا کۆتایی نییە، بەڵکو تاکە دەریچەیە بۆ ڕزگاربوون لەو قورسایییەی کە کەوتووەتە سەر شانی مرۆڤ.

عەلائەدین سەجادی دەڵێت: “ئەدەب پەردەی ژیانی کۆمەڵە کە شانبەشانی هاتووەتە خوارەوە، ژیری و زەینی پیشان دەدات، ڕابواردن و هەڵسووکەوتیان دەخاتە ڕوو.” دلاوەر ڕەحیمی لەم ڕۆمانەدا تەنیا پەردەی لەسەر ژیانی کۆمەڵ لا نەداوە، بەڵکو ئەو پەردەیەی دڕاندووە. ئەو پێمان دەڵێت کە ئەم کۆمەڵگەیە بەم هەموو فیز و لووتبەرزییەیەوە لەسەر چ زەمینێکی بوور و بێبەر و پڕ لە تاوان دامەزراوە. کارەکتەری “من/تۆ” گەرچی لە چاوی گرۆی مەردمەوە کەسێکی وێڵ و تێکشکاوە، وەلێ ئەوەی ڕاستی بێت ئەو تەنیا کەسە کە خاوەنی دیتنێکی ڕاستەقینەیە. ئەو ئامادە نییە بژیو و نانی خۆی بە خواردنەوەی ئەو ئاوە لێڵە پەیدا بکات وا کۆمەڵگە بۆی ڕشتووە. ئەو دەزانێت کە “ئاو بتبات لە پردی نامەرد مەپەڕێرەوە”، بۆیە پێی باشترە لەناو گۆمە قووڵەکەی وێڵگەی دەروونیدا بخنکێت، نەک لەسەر پردی درۆ و دووڕووییی کۆمەڵگە بپەڕێتەوە.

[1] Freud, Anna, The Ego and the Mechanisms of Defense, London: Karnac Books, 1993, p. 45

[2] Laing, R.D., The Divided Self: An Existential Study in Sanity and Madness, London: Penguin Books, 1965, p. 82

[3]  فوکو، میشل، مراقبت و تنبیه: تولد زندان، ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نشر نی، ١٤٠١

[4]  شاخت، ريتشارد، الاغتراب، ترجمة كامل يوسف حسين، بيروت: المؤسسة العربية للدراسات والنشر، 1980.

[5]  بۆ زانیاریی زیاتر لەم بارەیەوە سەیری ئەم سەرچاوەیە بکە:

بیات، حسین، انتشارات علمی و فرهنگی، ١٣٨٧

[6]  بۆ زانیاریی زیاتر سەیری ئەم سەرچاوەیە بکە:

نامور مطلق، بهمن، درآمدی بر بینامتنیت: نظریه‌ها و کاربردها، تهران: انتشارات سخن، ۱۳٩٤

[7]  بۆ زانیاریی زیاتر لە بارەی ئەدەبیاتی پۆستمۆدێرنەوە بڕوانە ئەم سەرچاوەیە:

ليوتار، جان فرانسوا، الوضع ما بعد الحداثي: تقرير عن المعرفة، ترجمة أحمد حسان، القاهرة: دار شرقیات للنشر والتوزيع، ١٩٩٤.

[8]  Bakhtin, Mikhail, Problems of Dostoevsky’s Poetics, translated by Caryl Emerson, Minneapolis: University of Minnesota Press, 1984

[9]  هەمان سەرچاوەی پێشوو.

The post لە وێڵگەی دەروونەوە بۆ زیندانی کۆمەڵگە: خوێندنەوەیەک بۆ ڕۆمانی “وێڵی”ـی “دلاوەر ڕەحیمی” appeared first on ژنەفتن.

​ئێستا نیوەشەوە. سوکنای کچم سەری لەسەر قۆڵمە و بەدیار چیرۆکی “نەرەمۆڵ؛ ئەو کرمەی دەبێتە پەپوولە”، خەو بردوویەتەوە. ئەو نووستووە، بەڵام من لەناو لاپەڕەکاندا ڕاوەستاوم و سەیری دووکەڵی ساڵانی دوور دەکەم. هەرکات باوکم باسی ئەو کتێبانەی دەکرد، دەنگی دەلەرزا؛ وەک ئەوەی ناوی هاوڕێیەکی نزیکی بهێنێت کە لەسێدارە دراوە. دەیگوت: «هەموویان کرد بە خۆڵەمێش…». من نەمبینیبوو کتێب چۆن دەسووتێت، بەڵام بۆنی کاغەزی سووتاو ببووە بەشێک لە هەناسەم. لە خەیاڵمدا هەمیشە دەستم بۆ ناو ئاگرەکە درێژ دەکرد تا ڕستەیەک، وشەیەک لە نەزانی ڕزگار بکەم.

ئەو ​ساڵانە هەر جارێک کە پێنووسم دەگرتە دەست، پەنجەکانم دەلەرزین؛ دەترسام نووسینەکانم ببنە دووکەڵ. ئێستا کە دەست بە قژی کچەکەمدا دەهێنم، ئەو نازانێت کاتێک دایکی چیرۆکی بۆ دەخوێنێتەوە، بۆچی پەنجەکانی دەلەرزن.

​ئەو هەینییە شوومەی کە “ترس” لە چیرۆکەوە بوو بە ڕاستی و ڕژایە ناو ماڵەکەمان، هەرگیز لە یادم ناچێت. حەوشەکەمان بەهۆی دەستە ڕەنگینەکانی باپیرمەوە، پڕ بوو لە بۆنی ڕێحان و نەعنا. باپیرم هەمیشە دەیگوت ئەم باخچەیە هێشتا «گریک»ی تێدا ماوە و زستانی تێپەڕاندووە. ئەو ڕۆژەش ئەو لە لای ئێمە بوو. نانی نیوەڕۆمان خوارد و باوکم بۆ کارێکی کتوپڕ چوو بۆ دەرەوە. ئێمە خەریکی تەماشای کارتۆن بووین و دایکم و باپیرم لە حەوشە خەریکی باخچەکە بوون.

​لەناکاو دەرگا بە توندی کوترا. منداڵێکی دراوسێمان بە هەناسەبڕکێوە خۆی کرد بە ماڵدا و تەنیا یەک ڕستەی گوت: «گرتیان… بردیان…». دایکم ڕەنگی پەڕی. بەپەلە جانتایەکی ڕەش و بۆخچەیەکی لەناو کارتۆنێک دەرهێنا و دایە دەستم: «بڕۆ… لە دیوارەکەی پشت حەوشەوە سەرکەوە و ئەمانە بگەیەنە دراوسێی ئەوبەر».

​من لەسەر ئەو بلۆک و ئاجوورانەی بۆ ڕۆژی تەنگانە کۆ کرابوونەوە، سەرکەوتم. ئەوەی من هەڵمگرت جانتایەک نەبوو، مێژوویەکی قورسم لەسەر شان بوو. بەپەلە ڕۆیشتم، بەڵام ترس لە هێزی من گەورەتر بوو. خزام… کەوتم… و خوێن لە چەناکەمەوە ڕژا. ئەو ڕۆژە ئازار و ترس و وشەکانی باوکم تێکەڵ بە خوێنی من بوون. برینی سەر چەناکەم بوو بە مۆرێکی هەمیشەیی کە پێم بڵێت: نووسین باجی هەیە. یادگاریی ئەو ڕۆژە هێشتا لەژێر پێستمدا ماوە.

​ئەو کات «ئۆڵدوز»م دەخوێندەوە. لە خەیاڵمدا، من و ئەو هەردووکمان لەژێر سێبەرێکی ڕەشی ستەمدا دەژیاین؛ ئەو لە دەست زڕدایک و من لە دەست ئەو نەزانییەی کتێبی دەسووتاند. دراوسێکەمان لەو بەری دیوارەکەوە من و ئەمانەتەکانی باوکمیان لە ئامێز گرت. من لە سووچێک کزۆڵەم کردبوو، لەناو ئازاری جەستەمدا چاوەڕوانی هەواڵێکی ماڵەوە بووم.

​بەڵام ئێستا کات گۆڕاوە. من چیتر ئەو کچە ترساوە یازدە ساڵانە نیم کە لەسەر دیوارەکە دەخلیسکێت. من ئێستا دایکم. سەیری کچەکەم دەکەم و کاتێک دەبینم چۆن بە هێمنی نووستووە؛ دەزانم کە من ئەو چیرۆکە سووتاوەم گۆڕی. من نەمێشت وشەکان بببنە خۆڵەمێش؛ من وشەکانم پاراست تا بیکەم بە لایەلایەیەک بۆ خەوی کچەکەم. بیری ئەم شیعرە دەکەومەوە:

“ئاگر هانێ باڵەکانم

پێی هەڵفڕە

لەوپەڕ جەنگەڵ

تاریکایی دەستی تا لای خودا چووە…”

باوکم ڕاستی دەکرد، هەموویان کرد بە خۆڵەمێش… بەڵام پێی نەوتم کە لەناو ئەو خۆڵەمێشەدا، پەپوولەیەک لەدایک دەبێت کە چیتر لە سێبەری هیچ دیوارێک و هیچ ئاگرێک ناترسێت. منیش ئیتر لە نووسین ناترسم؛ من ئێستا پاسەوانی وشەکانم.

The post خۆڵەمێش و پەپوولە appeared first on ژنەفتن.

*ئیرەیی لای نووسەری کورد بۆ؟

جۆرێک لە ئیرەیی لای ژمارەیەک لە نووسەری کورد هەیە. کاتێک نووسەرێکی گەنج کتێبێک دەنووسێت، ئەگەر یەکەم کتێبیشی نەبێت و  باشیش بێت نایخوێننەوە و پێیان ناخۆشە جگە لە خۆیان بۆ نموونە کەس رۆمان بنووسێت. جاری وایە نووسەرە گەنجەکە کتێبەکەی خۆی دەکات بە دیاری بۆیان و داوای ڕا و بۆچوونیشیان لێ دەکات، لەگەڵ ئەوەشدا نایخوێننەوە و فەرامۆشی دەکەن. چونکە خۆیان لەوە پێ گەورەترە کە بەرهەمی گەنجێک بخوێننەوە، بەڵام گەورەییی ڕاستەقینە ئەوە نییە، بەڵکوو گەورەییی راستەقینە ئەوەیە بوار بە کەسانی بچووکتر بدات بۆ ئەوەی خۆیان نیشان بدەن، لێکدانەوەی دێڕە شیعرێکی مەولانای رۆمی لە دیوانی شەمسدا بەم جۆرەیە “خۆر بۆ ئەوەی مانگ بتوانێت بدرەوشێتەوە، شەوان خۆی ون دەکات، بۆ ئەوەی بوار بدات، مانگ خۆی نیشان بدات.”  جۆرێکی تری ئیرەیی ئەوەیە هەندێک نووسەر لەسەر نووسەرە باشەکان دەنووسن و هەمیشە لە بۆسەدان بۆیان، تەنانەت ئەگەر بوارەکەشیان جیاواز بێت. سەیر لەوەدایە خۆیان باش دەزانن کۆمەڵێک نووسەری تر هەن و خراپ دەنووسن و بەردەوامیشن، بەڵام لەسەر ئەوان نانووسن و هەر بە نووسەرە باشەکانەوە گرتوویانە. لەمەشدا دوو مەبەستیان هەیە، یەکەمیان ئەوەیە دەیانەوێت ئەو نووسەرە بشکێنن و لەبەرچاوی خوێنەری بخەن. دووەمیشیان ئەوەیە دەیانەوێت خەڵک وا بزانن بلیمەتن و لەو رێگەیەوە بیانخوێننەوە. ئێستا با ئەو پرسیارە بکەین: ئیرەیی لای نووسەری کورد بۆ؟ من لەو باوەڕەدام باخچەی ئەدەبی کوردی هەتا فرەدەنگ و فرەڕەنگ بێت، جوانتر و رازاوەتر دەبێت، بۆیە هەتا سەرئێسقان دژی ئەو ئیرەیییەم و پشتیوانی هەموو نووسەرێکی نوێ و داهێنەر دەکەم. چونکە هیچ نووسەرێکی نوێ و داهێنەر نابێتە هۆی سڕینەوەی نووسەرێکی تر. رۆماننووسی بە ئەزموونی ئێرانی مەحمودی دەوڵەت ئابادی لە چاوپێکەوتنێکدا دەڵێت: “هەر مرۆڤێک بە شێوازی خۆی دەڕوات بەڕێوە، کەواتە هەر نووسەرێکی داهێنەریش بە شێوازی خۆی دەنووسێت و لاسایی کەسی تر ناکاتەوە”.

مەحموود نەجمەدین نزیکەی پانزە ساڵە هاوڕێمە و ئاگام لە نووسینەکانێتی، زیاتر لە دە ساڵیش پێکەوە ئیشمان کردووە. دەزانم لەو نووسەرانەیە ماندووبوون نازانێت و بە خوێندنەوە و خۆماندووکردن بەردەوام گەشە دەکات. جگە لەوەش ئاسۆی خەیاڵی بێسنوور و شێتانەیە، دەزانم مەحموودی ئەمساڵ چ لە رووی گەشەکردن و زمانی نووسینی و چ وەکوو دەق مەحموودی دوو ساڵ پێش ئێستا نییە. من نەک هەر ئیرەیی پێ نابەم بگرە پڕ بە دڵیش پێم خۆشە. نووسەر ئەگەر بیەوێت ببێتە نووسەرێکی داهێنەر و گەشە بکات، تەنیا یەک رێگای لەبەردەمدایە ئەویش خوێندنەوە و خۆماندووکردنە.

ولیام فۆکنەر دەڵێت: “هەتا دەتوانی بخوێنەرەوە، بخوێنەرەوە، بخوێنەرەوە، بخوێنەرەوە. هەموو شتێک بخوێنەرەوە، کتێبە بێکەڵکەکان، کلاسیکەکان، باش، خراپ، هەر هەموویان بخوێنەرەوە، بۆ ئەوەی تێبگەیت ئەوان چۆن رۆمانەکانیان نووسیوە. چۆن کۆتایییان پێ هێناوە، کاتێک یەکێک دەیەوێت فێری دارتاشی بێت، دەبێت ببێتە شاگرد و سەیری دەستی وەستایەک بکات، بەو شێوەیە فێر دەبێت، خوێندنەوە شێوازی سەیرکردنی دەستی نووسەرە. بنووسە، ئەگەر باش بێت، خۆت هەستی پێدەکەی، ئەگەر باشیش نەبوو، لە پەنجەرەی ژوورەکەتەوە فڕێی بدەرە دەرەوە”.[1]

عەباسی مەعروفی رۆماننووسی داهێنەری ئێرانیش لە چاوپێکەتنێکدا لەگەڵ سەدای ئەمریکا بەرنامەی (پرترە) دەڵێت: “کاتێک دەستم کرد بە چیرۆکنووسین چیرۆکێکم نووسی و تەلەفۆنم کرد بۆ هۆشەنگی گوڵشیری کە لە ماڵەوە بوو، بە تووڕەیییەوە وتی: تۆ کێیت بۆچی تەلەفۆن دەکەیت؟ وتم: من عەباسی مەعروفیم چیرۆکێکم نووسیوە دەمەوێت پیشانت بدەم بزانم رات چییە؟ وتی: باشە بەیانی وەرە بۆ زانکۆ، مامۆستای زانکۆ بوو، بەیانی چووم، چیرۆکەکەم بۆ خوێندەوە، وتی: بڕۆ بەلای کارتەوە تۆ نابیت بە نووسەر تۆ نەخوێندەواریت. ئەو دەڕۆیشت و من بە دوایەوە بووم، وتم باشە چی بکەم؟ چۆن ببەم بە نووسەر، وتی دەتەوێت ببیت بە چی، وتم دەمەوێت وەکو تۆ بم و ببم بە تۆ، وتی تازە من بووم بە خۆم، تۆ ئەگەر بتەوێت ببیت بە نووسەر دەبێت ببیت بە خۆت، وتم ئاخر چۆن ببم بە نووسەر، چۆن دەبم بە خۆم، وتی تۆ نەخوێندەواریت، بڕۆ دوو هەزار کتێب بخوێنەرەوە ئینجا بنووسە.

نەخشەی دیلبەرا ئانی چۆن داڕێژراوە؟

ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ داستانی شیعری (مەم و زین)ی ئەحمەدی خانی، دەبینین داستانێکی راستەقینەیە و پێشان لەسەر زمانی خەڵک بووە. ئەحمەدی خانی جارێکی تر بە شێوازی خۆی بە داستانێکی شیعری دایڕۆشتۆتەوە و کۆمەڵێک خاڵ و بابەتی بۆ زیاد کردووە و کردوێتی بە داستانێکی شیعری کامڵ، کە ئێستا لەسەر ئاستی جیهانیش ناسراوە، جگە لەوەی تەرجەمە کراوە بۆ زمانەکانی تر چەندان لێکۆڵینەوەشی لەسەر نووسراوە و فیلمێکیشی لەسەر دروست کراوە بە ناوی مەمی ئالان.

مەحموود نەجمەدین لە دیلبەرا ئانی-دا یان وردتر لە (بەیتی زادینا) یان لە (داستانی زادینا)دا رێک بە پێچەوانەی ئەحمەدی خانییەوە ئیشی کردووە، یانی لە واقیعدا شتێک نییە بە ناوی بەیتی زادینا یان داستانی زادینا، بەیتی زادینا زادەی خەیاڵی نووسەرە و دەقی بەیتەکەش هەر خۆی نووسیوێتی. ئەوەتا گێڕەرەوە سەبارەت بە کارەکتەری زادینا دەڵێت: “کارەکتەری چیرۆکێکی کلاسیکی نییە، تاکو پێتان بڵێم ساڵی ئەوەندە لەدایک بووە و ساڵی ئەوەندە مردووە. نەخێر ئەم زادینا نازدارەی دڵی فورات سەیدۆی بردووە، ساڵ و تەمەنی نادیارە، خانم خاسی ناو حیکایەتە و نامرێ و پیر نابێت”. ل ٢٢٣ بۆیە پێم وایە ئەمە شێوازێکی نوێی نووسینی بەیت یان داستانە و دەتوانم پێشی بڵێم شێوازێکە لە داهێنان. ئەگەر کورتترین پێناسەی فەنتازیاش وەربگرین کە دەڵێت: “فەنتازیا ئەوەیە خەیاڵ بکەیت بە واقیع یان واقیع بکەیت بە خەیاڵ.” شێوازەکەی مەحموود نەجمەدین ئەوەیە خەیاڵی کردووە بە واقیع، ئەمەش شێوازێکی  راست و دروستە و جێگای دەستخۆشییە.

*چۆن لەگەڵ مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە و فوئاد سەیدۆ مامەڵە بکەین؟

میشیل بۆتۆر لە بابەتی “رۆمان وەکو لێکۆڵینەوە”دا دەڵێت: “… تەنیا بە پشتبەستن بە قسەی رۆماننووس دەبێت کارەکتەرەکانی قبووڵ بکرێن و بژین، ئەگەرچی لە واقیعیشدا وجودیان هەبێت. گریمان ئێمە نامەی کەسێکمان دەست بکەوێت کە جێگای باوەڕە و لە سەدەی نۆزدەیەمدا ژیاوە، لە نامەکەیدا بۆ بەرامبەرەکەی نووسیوە ئەو زۆر چاک (بابە گۆریۆ)ی ناسیوە و ئەو کەسێتییە بەهیچ جۆرێک وا نەبووە کە بەلزاک بۆی وەسف کردووین، بۆ نموونە لە فڵان و فڵان لاپەڕەدا چەند هەڵەیەکی گەورە هەن. بێگومان ئەم ئیدیعایە بەلای ئێمەوە بچووکترین بایەخی نابێت. بابە گۆریۆ هەر ئەو کەسەیە کە بەلزاک بۆمان وەسف دەکات و هەر ئەو کەسەیە کە بە سەرنجدان لە بەرهەمەکەی بەلزاک دەتوانرێت لەبارەیەوە بنووسرێت و قسەی لەسەر بکرێت”[2]

بەم پێیە دەبێت تەنیا وەکو گێڕەرەوەیەکی هەمووشتزان مامەڵە لەگەڵ مەحموود نەجمەدین بکەین، چونکە مەحموود لەم کتێبەدا گێڕەوەیەکی هەمووشتزانە و جووڵە و گەڕانەکانیشی بە شارەکاندا تەنیا بە مەبەستی گێڕانەوەیە، کاتێک هەوڵدەدات بە راناوی کەسی یەکەم باسی رووداوەکان بکات، مەبەستی ئەوەیە خوێنەر بەلای رووداوەکاندا رابکێشێت و ئەم مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوەیە تەنیا لەناو دەقەکەدا هەیە و پەیوەندی بە مەحموود نەجمەدینی راستەقینەوە نییە و هەڵسوکەوتی بەپێی خواستی دەقە، نەک بەپێی خواستی خۆی و کارەکتەری راستەقینەی خۆی. ئەگەر ئاوا مامەڵەی لەگەڵ نەکەین دەکەوینە هەڵەی زەقەوە. بۆ نموونە لەلاپەڕە (34) دەڵێت: “هەڵاڵە خاتوون بەلەباریکێکی سپیکەلانە بوو، ئەوەندە سپی بوو مێوژەڕەشکەی بخواردایە وەک خاڵ لەسەر سینەی دەبینرا..” تەنیا مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە ئەو ئازادییەی هەیە ئاوا وەسفی ژنی هاوڕێکەی بکات، دەنا بۆ مەحموود نەجمەدینی راستەقینە جوان نییە بەو شێوەیە لە ژنی هاوڕێکەی ورد بێتەوە. هەروەها لە لاپەڕە (100)دا کە دەچنە ماڵەکەی عەقاری ئاوا باسی ژنی پیاوەکە دەکات: “ئەویش سپیپێست بوو، بەفری کەلیخان بوو…” لە لاپەڕە (132)شدا رۆژێ دوای ئەوەی لە قزلەر دەگەڕێنەوە لە سەعەتاکۆیی خاوەن ماڵەکەی قزلەر دەبینێت کە میوانداری کردوون و خزمەتی کردوون، پێی دەڵێت: “حاجی گیان من تۆ ناناسم، نازانم باسی کێ دەکەیت، کاکەڕەش کێیە؟ برام لێت تێکچووە. من بە کەسێکی تر تێگەیشتووی.” ئەم خۆگێلکردنە تەنیا لە کاتێکدا ئاساییە و دەگونجێت کە مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە لەگەڵ مەحموود نەجمەدینی راستەقینەدا تێکەڵ نەکەین. پاشان گریمان مەحموود نەجمەدین وەکو گێڕەرەوە ناوی خۆی  نەنووسیایە و هەروەکو کارەکتەری کەسی یەکەمی تاک قسەی بکردایە و شتەکانی بگێڕایەتەوە، یان ناوێکی تری بەکار بهێنایە. ئەوسا کەس هەبوو بڵێت گێڕەرەوە خۆیەتی؟

ئەم شێوازەی کە نووسەر ناوی خۆی وەکو گێڕەرەوەیەک بەکار دێنێت، دەشێت زۆر نووسەری تر بەو شێوازە بەکاریان هێنابێت. بۆ نموونە مارسیل پروست لە رۆمانی (گەڕان بەدوای زەمەنی لەدەستچوودا) ناوی خۆی و هەندێ سیفاتی خۆشی بەکار دەهێنێت و رۆمانەکەش بە شێوازی بیرەوەری نووسراوە، بەڵام کەس بەو شێوەیە قسەی لەسەر رۆمانەکەی پروست نەکردووە کە بڵێت ئەوە پروست خۆیەتی و بیرەوەرییەکانی خۆی دەگێڕێتەوە. لەبەر ئەوەی بۆچوونێکی ئاوا هەر زوو کورت دەهێنێت و هیچی لێ شین نابێت. چونکە پروست باسی عەشقی سوان و ئۆدێت دەکات و وردەکاری ئەو عەشقە بە شێوازێکی ئەوەندە جوان دەخاتەڕوو کە خوێنەر سەرسام دەبێت. ئەم عەشقەش هی سەردەمێکە پروستی گێڕەرەوە هێشتا لەدایک نەبووە.

     هەروەها میلان کۆندێراش لە رۆمانی (نەمری)دا ئەم شێوازەی  بەکار هێناوە. میلان کۆندێرا لە رۆمانی (نەمری)دا بە ناوی خۆیەوە وەکو کارەکتەرێک بەشداری لە گێڕانەوەی رۆمانەکەیدا دەکات و هەندێک رووداوی ناو رۆمانەکەی دەگێڕێتەوە، بەڵام وەکو مەحموود نەجمەدین لە (دیلبەرا ئانی)دا گێڕەرەوەی هەمووشتزان نییە. کەسیش بەو شێوازە باسی رۆمانی نەمری نەکردووە کە میلان کۆندێرای گێڕەرەوە و راستەقینە تێکەڵ بکات.

فورات سەیدۆ یان حەمدی بەگ:

فورات سەیدۆ یان حەمدی بەگ، گێڕەرەوەی هەمووشتزانی سنوورداری رووداوەکانە و کارەکتەری سەرەکیی دەقەکەشە. ئەم گێڕەرەوە و کارەکتەرە لە ئەسڵدا وجودی نییە و زادەی خەیاڵی نووسەرە، نووسەر بۆ ئەوەی مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە وەکو هەندێک رۆمانی تەقلیدی بە تەنیا خۆی رووداوەکان نەگێڕێتەوە، شێوازێکی نوێی بەکار هێناوە ئەویش ئەوەیە لە خەیاڵی خۆیدا هاوکارێکی بۆ مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە دروست کردووە و وەکو نووسەرێکی هاوبەشی دەقەکەش نەک هەر وێنای کردووە، بەڵکو ناویشی لەسەر کتێبەکە نووسیوە، ئەوەتا حەمدی بەگ دەڵێت: “ساڵانێکە ماڵم بەجێهێشتووە، گەڕیدەئاسا بەدوای حیکایەتەوەم، ئەوینی زادینا بۆ دونیای خەیاڵی بردووم و سەرقاڵی کۆکردنەوەی حیکایەتەکانم، ئێستاش دەمەوێت من و تۆ، بەیەکەوە کتێبێک بنووسین، دەمەوێت بەیەکەوە گەشتێک بەنێو کۆمەڵێک رووداوی سەیر و سەمەرەدا بکەین.ل 218” مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوەش دەڵێت: “زۆرم پێخۆش بوو، ئەگەرچی قەت ئەم جۆرە کارانەم جەڕب نەکردبوو، لەگەڵ هیچ چیرۆکنووسێکدا بە دوو قۆڵی کتێبم نەنووسیوە و حەزیشم بەکاری هاوبەش نەکردووە.” ل218 و 219 پاشان لە کۆتاییی کارەکەدا دەڵێت: “من و فورات دوای ئەوەی چیرۆکەکانمان کۆکردەوە، پێیدا چووینەوە و ئامادەمان کرد بۆ چاپ. چەلێک من پێیداچوومەوە بە تێلگرام بۆم نارد و ئینجا ئەو پێیداچووەوە…” ل238 لە لایەکی تریشەوە گێڕەرەوە سەبارەت بە فورات سەیدۆ یان حەمدی بەگ دەڵێت: “پیاوی ناو چیرۆکە، لە خەیاڵدا دەژی، ناتوانێ بگەڕێتەوە بۆ ژیانی راستەقینە … ل242” ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە وتم فورات سەدیدۆ یان حەمدی بەگ زادەی خەیاڵی نووسەرە. لەگەڵ ئەوەشدا حەمدی بەگ کارەکتەری سەرەکیی دەقەکەیە و دەتوانین حسابی شادەماری دەقەکەی بۆ بکەین و دەقەکە بەبێ حەمدی بەگ نەدەبووە ئەو دەقەی ئێستا لەبەردەستماندایە. لەلایەکەوە یەکێکە لە عاشقە سەرسەختەکانی زادینا یان دیلبەرا ئانی کە ئەویش کارەکتەرێکی تر سەرەکیی دەقەکەیە و لەلایەکی تریشەوە پەیوەندیی نزیکی لەگەڵ کارەکتەرەکانی تردا هەیە وەکو ژنە بە تەمەنەکەی بەشی کاکەجوان ئەوەتا وەکو دڵداری خۆی باسی دەکات: “ئاخ حەمدی بەگ لە کەیەوە رۆیشتووی؟! ساڵیانی ساڵە رۆیشتووی. حەمیدت تەرەکرد و بۆ خۆشت ون بووی، ئێستێ تەشریفت هێناوەتەوە، هەر باشە هێشتا زووە، درەنگ نییە، یاخوا بەخێر بێیتەوە…” ل189 هەروەها بەشداری رووداوەکانی دەقەکەیە و ئەڵقەی پێکەوەگرێدانی بەشەکانی دەقەکەشە.

ئەزموونی ئەوەی دوو کەس پێکەوە دەقێک بنووسن رۆمانی (عالم بلا خرائگ- جیهانێکی بێ نەخشە)ی جەبرا ئیبراهیم جەبرا و عەبدولڕەحمان مونیف-مان بیر دەخاتەوە کە ساڵی 1982 چاپ کراوە. خاڵی هاوبەشی ئەم دوو دەقە ئەوەیە هەموو بەشەکانیان بە هاوبەشی نووسراوە، واتە ئەوە نییە بەشێک نووسەرێک نووسیبێتی و بەشێکی تر نووسەرەکەی دیکە. بەڵام جیاوازیی سەرەکیی ئەم رۆمانە لەگەڵ دیلبەرا ئانی-دا لەوەدایە دەقی یەکەم دوو نووسەری راستەقینە نووسیویانە و دەقی دووەم نووسەرێکی راستەقینە و نووسەرێکی خەیاڵی نووسیویانە. لە ئەدەبی فارسیدا رۆمانێک هەیە تەقریبەن هاوشێوەی دیلبەرا ئانی نووسراوە ئەویش رۆمانی (هلال پنهان- کەوانەی شاراوە)ی نووسەری ئێرانی (عەلی ئەسغەر شیرزادی)یە. ئەم رۆمانە سەبارەت بە جەنگی هەشت ساڵەی (عیراق- ئێران) نووسراوە. رۆمانەکە لە رێگەی دوو گێڕەرەوەی نووسەرەوە بە راناوی کەسی یەکەمی تاک گێڕدراوەتەوە. گێڕەرەوەی یەکەم (نووسەری کتێبەکە) دەست بە گێڕانەوەی رۆمانەکە دەکات و بەرەو پێشەوەی دەبات هەتا دەگاتە سەر (یونس بەشیران)، (ملازمی دووەمی پێشوو) کە ئێستا وەکو نووسەرێک خەریکی نووسینی رۆمانێکە لەسەر بیرەوەرییەکانی خۆی لە ناوچەیەکی شەڕ لە باشووری ئێران. لە راستیدا هەردوو نووسەر چیرۆکی یەک رۆمان دەگێڕنەوە. رووداو و بەسەرهاتەکان لە کۆڕێکی خوێندنەوەی دەقدا بە ئامادەبوونی نووسەرێکی تر بە ناوی (مەسیح بەرۆشکی) بەش بەش و بەهاوبەشی لە فەزایەکی تەمومژاوی و نهێنیئامێزدا رێک دەخرێن و دەقی کۆتایی لەدایک دەبێت کە رۆمانەکەیە. (سەرچاوە: مجلە پگاە حوزە، 18خرداد 1381، شمارە 52). 

دیارە لە ئەدەبی جیهانی و ئەدەبی فارسیشدا ئەگەر بۆ ئەو رۆمانانە بگەڕێین کە دوو رۆماننووس یان زیاتر نووسیویانە هەندێ نموونەمان بەرچاو دەکەوێت، لەوانە رۆمانی (Good Omens) ئاماژە باشەکان-ی تێری پارچێت و نیل گیمەن. رۆمانی (Watchmen)  پاسەوانان-ی ئەلەن مۆر و دەیڤ گیبۆنس. لە ئەدەبی فارسیشدا رۆمانی (بی مرز بی مرز) بێسنوور بێسنوور-ی محەمەد رەحیم ئەخوەت و سەحەر موهەندیسی نمین. هەروەها رۆمانی (علایم حیاتی یک زن)، نیشانە ژیانییەکانی ژنێک- سێ ژن نووسیویانە کە ئەمانەن: فەرزانە کەرەم پور، لادن نیک نام، میهناز رەونەقی.

شایانی باسە نووسینی ئەم جۆرە رۆمانانە لە رۆمانی مۆدێرن و رۆمانی خەیاڵی زانستیدا لای رۆماننووسان رەواجی پەیدا کردووە.

دیلبەرا ئانی چ جۆرە ژانرێکە؟

وەکو دەبینن لە سەرەتاوە کە ناوی ئەم دەقەم هێناوە، خۆم لەوە بواردووە ژانرەکەی دیاری بکەم، چونکە دیاریکردنی ژانرەکەی پێویستی بە شرۆڤە و  هێنانەوەی بەڵگە هەیە بۆ سەلماندنی. بۆیە هەر وتوومە ئەم کتێبە یان ئەم دەقە. لەسەر بەرگی کتێبەکەش نووسراوە چیرۆک. واتە نووسەر بە راشکاوی ئاماژەی بۆ ئەوە نەکردووە ئەم کتێبە چ جۆرە ژانرێکە، تەنیا نووسیویەتی چیرۆک. بۆیە لێرەدا بەپێی ئەو بەڵگانەی دەیهێنمەوە دەمەوێت بیسەلمێنم ئەم کتێبە چ جۆرە ژانرێکە. بەڕای من ئەم کتێبە رۆمانە، بەڵام ئەو جۆرە رۆمانانە نا کە هەتا ئێستا لای خۆمان دیومانن، هەروەها لەو نۆڤڵێتانەش نییە کە هەتا ئێستا لای خۆمان دیومانن، بەڵکو جۆرە رۆمانێکی ترە کە پێم وانییە لای خۆمان هەبێت یان بەلای کەمەوە  من نموونەیەکی لەم شێوەیەم نەدیوە یان لەبەردەستمدا نییە.

 ئەم جۆرە رۆمانە پێی دەگوترێت (رۆمان کورتەچیرۆک)، نووسەر و توێژەری  بواری چیرۆک و رۆمان جەمال میرسادقی لە کتێبی (راهنمای  رمان نویسی، چاپ اول 1390 ) لە لاپەڕە (547)دا باسی رۆمان کورتەچیرۆکی کردووە و دەڵێت: “رۆمان کورتەچیرۆک یان چیرۆک رۆمان کۆمەڵەچیرۆکێکی پێکەوە گرێدراوە کە هەر یەکەیان لە هەمان کاتدا کە سەربەخۆن وەکو بەشێکی رۆمان رۆڵ دەبینن، لەم رووەوە، رۆمان کورتەچیرۆک هەم چەند خاسیەتێکی دیاریکراوی رۆمانی تێدایە هەم چەند خاسیەتێکی کورتەچیرۆکیشی تێدایە. ئەم جۆرە ژانرە لە کۆنەوە لە ئەدەبی خۆرئاوادا هەیە و باکگراوندی هەیە، نووسەرانی وەکو شیروود ئەندرسۆن (1876-1941)، جەیمس جۆیس، (1882-1941)، ولیام فۆکنەر (1897-1962)، ئەرنێست هەمەنگوای (1899-1961) لەم جۆرە ژانرەدا کۆمەڵێک ئەزموون و دەقیان هەیە. رۆمان کورتەچیرۆکی (وایسنبورگ ئۆهایۆ)ی شیروود ئەندرسۆن و (ئاڵاکان لەناو تەپوتۆزدا)ی ولیام فۆکنەر نموونەیەکی کۆنتر و (رێبەری کچان بۆ راو و راوەماسی) مەلیسا بەنک (1960ز) نووسەری ئەمریکی نموونەیەکی تازەترە. نموونەی لە ئەدەبی فارسیشدا (گۆرانی بۆ ژیان بڵێ)ی جەمال میرسادقییە (1933ز).

ئەگەر سەرنج بدەین هەر دە کورتەچیرۆکەکەی ئەم چیرۆک رۆمانە و بەشی یانزەش واتە حەمدی بەگ یان راستتر هەر یانزە بەشەکەی ئەم رۆمان کورتەچیرۆکە، بەشێوەیەک لە شێوەکان پێکەوە گرێدراون، یان دەتوانین بڵێین زنجیرەن و یەکتری تەواو دەکەن. ئەگەرچی گێڕەرەوە بەشێوەیەکی خەتی (واتە یەک لە دوای یەک لە سەرەتاوە بۆ کۆتایی) چیرۆکەکان یان بەشەکان ناگێڕێتەوە، بەڵکو بەشێوەی مونتاجی سینەمایی پێش و پاش بە چیرۆکەکان یاخود بەشەکان دەکات، بەڵام لە دواجاردا هەموویان پێکەوە خەتی درامی دەقەکە بەرەو لووتکە دەبەن و چیرۆکی رۆمان کورتەچیرۆکەکە تەواو دەکەن، کاتێک دەگەینە کۆتایی ئەوسا لە رۆمان کورتەچیرۆکەکە تێدەگەین. لەلایەکی تریشەوە ئەگەر یەک دوو کورتەچیرۆک لەگەڵ کورتەچیرۆکەکانی تردا زۆر پێکەوە پەیوەست نەبن، لەبەر ئەوەی پەیوەستن بە گێڕەرەوە و کارەکتەری سەرەکیی دەقەکەوە کە حەمدی بەگە، هەردووکیشیان لەناو رۆمان کورتەچیرۆکەکەدا رۆڵی گرنگیان هەیە، پێکەوە گرێیان دەدەن و دەبنە پردی پەیوەندی پێکەوەبەستنی خەتی درامی دەقەکە و چیرۆکی رۆمان چیرۆکەکە. وەکو (بەشی سێیەم کاکەسێ ل66-91، هەروەها بەشی شەشەم  کاکەباوە ل134-149). ئەگەر لەلای خۆمان بۆ نموونەی هاوشێوەی دیلبەرا ئانی بگەڕێین دەتوانین ئاماژە بە کۆمەڵەچیرۆکی (لەناکاو زەنگی تەلەفۆنەکە لێی دا)ی دانا فایەق بکەین، کە پێنج چیرۆکی پێکەوە گرێدراون و هێڵی درامیان یەکە بەڵام دەقەکە رۆمان نییە. 

لەلایەکی تریشەوە ئەگەر سەرنجی رۆمان کورتەچیرۆکی دیلبەرا ئانی بدەین، گێڕەرەوە وەکو رۆمان دەستی پێ کردووە. (دەستپێکردنی رۆمان، بەپێچەوانەی کورتەچیرۆکەوە، پێویستی بە زەمینەخۆشکردنە بۆ درێژەدان و بەرەوپێشبردنی دواتری رووداوەکان. لە زەمینەخۆشکردندا رۆماننووس دەبێت کات و شوێنی چیرۆکی رۆمانەکە ئاشکرا بکات، کارەکتەر یان کارەکتەرە سەرەکییەکان بە خوێنەر بناسێنێت، پەیوەندیی نێوان کارەکتەرەکان لەگەڵ یەکتردا دەستنیشان بکات).[3]

من کاتێک دەستم کرد بە خوێندنەوەی رۆمان کورتەچیرۆکەکە، ئاسایی لە کورتەچیرۆکی یەکەمەوە یان لە بەشی یەکەمەوە بە ناوی (کاکەشەکر) چاوەڕێی ئەوەم نەدەکرد دوای تەواوکردنی کۆتایی بە چیرۆکەکە بێت و لە بەشی دووەم و بەشەکانی دیکەدا درێژەی چیرۆکی رۆمان کورتەچیرۆکەکە نەخوێنمەوە. کەواتە گێڕەرەوە هەر لە سەرەتاوە زەمینە خۆش دەکات بۆ گێڕانەوەی رۆمانێک و دەیەوێت بەش بەش درێژە بە چیرۆکی رۆمانەکە بدات. بەم پێیە وردە چیرۆکی ناو تەکسییەکەی رێگای پێنجوێن شتێکی ئاسایییە و زیادە نییە. چونکە (رۆماننووس ناچار نییە دەقەکەی کورت بکاتەوە). دیارە گێڕەرەوە هەر لەم بەشی یەکەمەدا کارەکتەری سەرەکیی رۆمان کورتەچیرۆکەکەمان پێ دەناسێنێت و دەڵێت: “حەمدی بەگ هەر وەختێ باسی زادینای دەکرد هۆش و گۆشی لای خۆی نەدەما، دین و دەهری دەبوو بۆ ئەو شۆخە نازدارە. هەروا قسانی دەکرد و جوان جوان دڵیم دەبینی چۆن دەسووتا. وابزانم لە دووماهیدا شێتی دەکات و نایەت”. ل22. هەروەها گێڕەرەوە هەر لەم بەشەدا زادینای ئێزدیشمان پێ دەناسێنێت کە کارەکتەری سەرەکیی دووەمە لە دوای حەمدی بەگ و لایەنێکی سەرەکیی چیرۆکی رۆمانی کورتەچیرۆکەکەیە، ئەوەتا دەڵێت: “زادینا دیلبەرا ئانی، کەڤۆکێکی ئەفسانەیی دەشتی قەرسە یان کچی قەڵای کەونارای شاری ئانی هەر جارە بەجۆرێک خۆی نیشانی حەمدی بەگ دەدا، سەری لێ شێواندووە، سەرگەردانی کردووە. ل23”.

هەر لەم بەشەدا گێڕەرەوە سەبارەت بە کات و شوێنی رووداوەکانی رۆمان کورتەچیرۆکەکە زانیاریمان دەداتێ و دەگەینە ئەو باوەڕەی کات و شوێنی رووداوەکانی ئەم رۆمان کورتەچیرۆکە دیاریکراو نییە. بۆ نموونە لە مانگێک چەند مانگێک یان ساڵێکدا لە ژوورێک یان گەڕەکێک یان شارێکدا روو بدەن. بەڵکو کات و شوێن و فەزا بەردەوام لە گۆڕاندایە و نازانین لە کوێ کۆتایی دێت. ئەوەی لە بەشی یەکەمدا لێی تێدەگەین ئەوەیە لە سلێمانییەوە بەرەو کانی دینار لە مەریوان و لەوێشەوە بەرەو سنە دەچین. کەواتە چ گێڕەرەوە و چ کارەکتەری سەرەکیی دەقەکە وەکو دوو گەڕیدە شارە و شارمان پێ دەکەن و هێدی هێدی بەشەکانی داستانی زادینا و شەیداکانیمان بۆ دەگێڕنەوە. ئەم دەسپێک و ئامادەکارییەی هەر لە بەشی یەکەمدا دەرکی پێ دەکەین، دەمانگەیەننە ئەو باوەڕەی لەبەردەم دەقی رۆمانێکداین و وردە وردە حیکایەتەکەی لەتەک خۆیدا دەمانبات.

دواجار ئەگەر لەناو واقیعی دەقی رۆمان کورتەچیرۆکەکەدا سەیری کات و شوێنی رووداوەکان بکەین و ساڵ و شوێنی رووداوەکان حساب بکەین، دەبینین چیرۆکی رۆمان کورتەچیرۆکەکە ساڵانێکی زۆری پێچووە و لە چەندین شوێنی جیاوازدا رووی داوە. ئەگەر لە سەرەتای عەشقی حەمدی بەگەوە بۆ زادینا دەست پێ بکەین و کاتەکەی حساب بکەین کە پێی دەگوترێت کاتی زیندوو یان کاتی رووداوەکان: (ئەمەش ئەو کاتەیە کە تیایدا رووداوەکانی رۆمان چیرۆکەکە روویان داوە و بەسەر کارەکتەری سەرەکی هاتوون)، هەرچەندە سەرەتای عەشقی حەمدی بەگ و زادینا دیار نییە، بەڵام هەتا کۆتاییی دەقەکەش کە تەمەنی پەنجا و پێنج ساڵە هەر عاشقی زادینایە، ئەگەر تەمەنی دوای بیست ساڵیش حساب بکەین، کاتی دەقەکە زیاتر لە سی ساڵە، ئەم کاتەش بەپێی زۆر پێودانگ کاتی رۆمانە نەک کورتەچیرۆک.

دیارە جگەلەم چیرۆکە چیرۆکی عەشقی حەمدی بەگی شاعیر و زادیناشمان هەیە:” سەرەتای ناسینی زادینا و حەمدی بەگی شاعیر دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1928، زستانی ئەو ساڵە حەمدی بەگی شاعیر بە نهێنی گەشتێکی بۆ ئیستەنبووڵ کردووە. ل223″. هەروەها چیرۆکی عەشقی دربۆی ئێزدی و زادینای ئێزدیشمان هەیە: “رۆژێکی هاوینی 1958 بوو کیژەک بە ناوی زادینا لە پێش عەمارەت موشیر دیوان دەرکەتییە. کیژەکی خڕیلەی سپیکەلانە و خین شیرین بووە.  کچە سەمای دەکرد و دەگریا و هاواری دەکرد دربۆ، هۆ دربۆ … دربۆیە ئەز، لە کودەرێی؟ ل57 “. بەڵام ئەم دوو چیرۆکە دەکەونە کاتی مردووەوە لەگەڵ کاتی رۆمان کورتەچیرۆکەکە حساب ناکرێن. (کاتی مردوو ئەو کاتەیە کە دەکەوێتە پێش کاتی زیندووەوە “رابردوو” یان دەکەوێتە دوای کاتی زیندووەوە “داهاتوو”). چیرۆکی یەکەمیان لە رێگەی حەمدی بەگەوە دەزانین کە بیستوویەتی. چیرۆکی دووەمیشیان لە رێگەی مەغدیدەوە دەزانین کە ئەویش بیستوویەتی. لێرەدا دەمەوێت ئاماژە بۆ کاتێکی تریش بکەم ئەویش کاتی گێڕانەوەیە، کە بریتییە لە کاتی گەشتە خەیاڵییەکەی گێڕەرەوە و کارەکتەری سەرەکی حەمدی بەگ کە نازانین چەندە.

زمان لە دیلبەرا ئانی-دا:

زمان بەردی بناغەی هەموو ژانرەکانی ئەدەبە، لە دەرەوەی زمان هیچ ژانرێکی ئەدەبی وجودی نییە. زۆربەی هەرە زۆری ئەوانەی نووسەر و ئەدیبی گەورە و داهێنەر بوون، ئەو راستییە دەزانن کە مەحاڵە بەبێ زمانێکی  ئەدەبی تۆکمە و جوان دەقێکی داهێنەرانە بنووسرێت. هەر زمانزانین و زمانپاراوییە وادەکات هەر نووسەر و ئەدیبێکی داهێنەر بتوانێت ببێتە خاوەنی ستایلی تایبەتی خۆی لە نووسینی دەقدا. دیارە نووسەر و ئەدیب هەیە بە زمانێکی ئاڵۆز و تەمومژاوی دەنووسێت، نووسەر و ئەدیبیش هەیە بە زمانێکی سادە و قووڵ دەنووسێت. دەشێت نووسەر و ئەدیبیش هەبێت زۆر گوێ بە زمان نەدات و بە زمانی ئاسایی رۆژانە بنووسێت.

رەزا قاسمی رۆماننووس و شانۆنامەنووس و مۆسیقارێکی ئێرانییە، لە کۆڕێکدا لە لۆس ئەنجلۆس کە باسی رۆمان دەکات باس لە گرنگی زمان دەکات و دەڵێت: “زمان یەکێکە لە گرنگترین رەگەزەکانی هەر رۆمانێکی باش” هەروەها دەڵێت: “لە ئەدەبدا هەر کەسێک دەبێت زمانی تایبەتی خۆی بدۆزێتەوە، ئەگەرنا هیچی نەکردووە.” لە بەشێکی تری قسەکانیدا دەڵێت: “ئیشی زمان ئەوەیە کە بۆ وەسفی هەر دیمەنێک زمانی وەسفی ئەو دیمەنە دروست بکات.” سەبارەت بە کورتی و درێژی رستە و شوێنیش دەڵێت: “زمان هەم ملکەچ و هەم خوڵقێنەری شوێنە، درێژی یان کورتیی رستەکان دەبێت لەگەڵ کار و کردەوەی کارەکتەرەکاندا نزیکایەتی هەبێت و بگونجێت. لە شوێنێکی ئارامدا زیاتر ئەو وشانە بەکار دێن کە دەنگدانەوەی نەرم و نیانیان تێدا زۆر بێت، لە کاتی شەڕ و پێکداداندا ئەو وشانە بەکار دێن کە لەو پیتانە دروست بوون زەنگی توندوتیژی و شەڕ لێ دەدەن “.[4]

مەحموود نەجمەدین رۆمان کورتەچیرۆکی دیلبەرا ئانی بە کوردییەکی رەوان و جوان نووسیوە، ئەمەش پێش هەموو شتێک نیشانەی هەوڵ و ماندووبوونێکی تاقەتپڕوکێنە و کاتێکی زۆری دەوێت. ئەمەش لە نووسەرێکی دڵسۆز بۆ زمانی کوردی و ماندوونەناسی وەکو مەحموود نەجمەدین دەوەشێتەوە. ئەگەرچی لەم دەقەدا سەدان وشە و رستەی شێوەزارەکانی تر جێگەیان بۆتەوە و ئاوێتەی شێوەزاری کرمانجی خواروو یان سۆرانی کراون، بەڵام ئەمە نەبۆتە هۆی ئەوەی خوێنەر ماندوو بێت و دەقەکە بەلایەوە ئاڵۆز بێت و نەتوانێت لەسەر خوێندنەوەی رۆمان کورتەچیرۆکەکە بەردەوام بێت. بەڵکو ئەم زمانە جوان و شیرینە زیاتر هانی خوێنەر دەدات بۆ ئەوەی لەسەر خوێندنەوەی دەقەکە بەردەوام بێت.

لەلایەکی تریشەوە دەبینین ژمارەیەک لە کارەکتەرەکان بە وشە و زاراوەی ناوچەی خۆیان قسە دەکەن، بەڵام ئەمەش نەبۆتە هۆی ئەوەی خوێنەر ماندوو بکات و لە خوێندنەوەی رۆمان کورتەچیرۆکەکە دووری بخاتەوە، بەڵکو زیاتر هانی دەدات لەسەر خوێندنەوەی دەقەکە بەردەوام بێت، چونکە گێڕەرەوە زۆر شارەزایانە لە زمانی کارەکتەرەکانەوە لەسەر گێڕانەوەی رۆمان کورتەچیرۆکەکە بەردەوام دەبێت، بەڵام گێڕەرەوە نەهاتووە هەموو دەقەکە بە زاراوە و وشەی ناوچەیی یان بە شێوازی قسەکردنی ناوچەیی بگێڕێتەوە. چونکە نووسەر دەزانێت رۆماننووس نابێت رۆمانەکەی بە شێوازی قسەکردنی ناوچەیی بنووسێت، بەڵام دەکرێت چەند کارەکتەرێکی دیاریکراوی هەبێت و بە شێوازی قسەکردنی ناوچەکەی خۆیان قسە بکەن. ئەگەر نووسەر بە شێوازی قسەکردنی ناوچەیی بنووسێت ئەوە دەبێتە هۆی ئەوەی خوێنەر تووشی سەرئێشە بێت و دەقە نەخوێنێتەوە.

ولیام فۆکنەر لەبارەی وشە و زاراوەی ناوچەیییەوە دەڵێت: “باشترین شت ئەوەیە نووسەر لە کاتی نووسینی دەقدا کەمترین وشە و زاراوەی ناوچەیی بەکار بهێنێت، چونکە ئەو خەڵکەی ئاشنای ئەو جۆرە وشە و زاراوانە نین، گێژ دەبن. نووسەر نابێت رێگە بدات کارەکتەرەکانی بەتەواوی بە زاراوەی ناوچەیی قسە بکەن و زاراوەی ناوچەیی بەکار بهێنن. باشتر وایە بە چەند ئاماژەیەکی سادە و کورت کە بە باشی لە درێژەی رۆمانەکەدا باس دەکرێت، شێوەزاری کارەکتەرەکان نیشان بدرێت”.[5]

نووسەری دیلبەرا ئانی جگەلەوەی بە جوانی پەیڕەوی ئەم رێنمایییەی ولیام فۆکنەری کردووە، لە کۆتاییی رۆمان کورتەچیرۆکەکەدا فەرهەنگۆکێکی 15 لاپەڕەیی دروست کردووە و زۆربەی ئەو وشە و زاراوانەی لێکداوەتەوە کە دەشێت بەلای خوێنەرەوە قورس بن یان قابیلی تێگەیشتن نەبن.

ئەگەرچی لە سەراپای دەقەکەدا چەندان وشە و زاراوەی کرمانجی ژووروو دەبینین کە ئاوێتەی دەقەکە کراون، بەڵام تەنیا دوو کارەکتەر چەند لاپەڕەیەک  بە شێوازی قسەکردنی شارەکەی خۆیان قسە دەکەن و شتەکان دەگێڕنەوە، ئەوانیش لە بەشی کاکەدربۆ کامەران ئەحمەدی و هەڵاڵە خانمی ژنی بە شێوازی قسەکردنی سنە قسە دەکەن و شتەکان دەگێڕنەوە. “کامەران ئەحمەدی دەستی بە گێڕانەوەی ئەو بەشەی دیکەی چیرۆکەکە کرد: پیرە پیاگێک هەس لە ئاوایی قوڵغەتەی لای بۆکان، حافزە، ساڵانێکە ها لەویا کەس نازانێ چ کارەیە، بێکەسە و لەو دێیە ماڵێکیان بۆ دروس کردە، ناوی برایمە، بە بلەکوێر مەنشوورە، ئەو پیاگە بەیتبێژە، چەن ساڵە هەر یەک بەیت ئەڵێتەوە، بەیتی زادینا، ئەڵێن هەر وەختێ دڵی تون بێ ئەچێتە حەوشەی ماڵەکەی، روو بە میرقاز بە دەنگێکی غەمگین ئەو بەیتە ئەڵێتەوە. چەند پرسیاریان لێ کردە، زادینا کێ هەس. بەحس و ماجەرای چە؟ … ل38-39”.

هەر لەم بەشەدا مەغدید لە هەولێر بە شێوازی قسەکردنی هەولێر شتەکان دەگێڕێتەوە: “مەغدید: ئەها، ئەو تابلۆیە بەو قسانەی بە دەستی من کەتییە، ئەوەی دەیزانم لۆتان دەگێڕمەوە، هەمووی وەکی خۆی، نوقتەی لێ قوت نادەم. ئەو وێنەیەی مامۆستا محەمەد نیک پەی کە بە خۆم کتێبەکم لەسەری نووسیوە، وا لە چاپخانەیە، لەوانەیە سبیانێ چاپی خلاس ببی. هەر ئەو قسانەی بەنگۆی دەرێم لەو کتێبەشدا هەیە … ل56-57 “

هەروەها لەبەشی دوای ئەوەشدا بە ناوی کاکەسێ جارجار رستەی شێوازی قسەکردنی سنە دەبینین. بەڵام نووسەر لەمەشدا جوان توانیویەتی بە شێوازی قسەکردنی ئەو دوو شارە لە زمانی کارەکتەرەکانییەوە شتەکان بگێڕێتەوە. ئەمەش خۆماندووکردن و کاتێکی زۆری دەوێت. بۆیە پێی دەڵێم دەستخۆش و ماندوو نەبیت.

گەشتێکی خەیاڵیی قورس:

گێڕەرەوەی رۆمان کورتەچیرۆکی دیلبەرا ئانی لەگەڵ هاوکارەکەیدا حەمدی بەگ بە دوای داستانی زادینا و دڵدارەکانیدا، شارە و شار و گوندا و گوند و گەلێک کوچە و کۆڵان دەمانبات و گەشتێکی خەیاڵیی دوورودرێژمان پێدەکات، لە سلێمانییەوە بۆ مەریوان، کانی دینار، زۆربەی کوچە و کۆڵانەکانی سنە، کۆمەڵێک گوند و گەڕەک و بانی شارەکانی دیکەی رۆژهەڵاتی کوردستان، دیسانەوە بۆ سلێمانی،  ئینجا بۆ هەولێر و کۆمەڵێک شار و شارۆچکە و گەلێ ناوچەی باکووری کوردستان، دیسانەوە گەڕانەوە بۆ خاڵی دەستپێک، واتە شارە حەیاتەکە و دوای جێهێشتنی کۆمەڵێک پرسیار لای خوێنەر کۆتایی بە گەشتەکە دەهێنن.

دیارە گێڕانەوەی ئەم گەشتە لەم دەقەدا بە شێوەی گێڕانەوەی ئاسایی نییە، واتە لە سەرەتاوە بۆ ناوەڕاست و بۆ کۆتایی، بەڵکو بەشێوەی کامێرای سینەمایی هەر جارەی تیشک دەخاتە سەر جێگایەک و لەوێ بەشێک لە داستانەکە باس دەکات و دوایی دەگوێزێتەوە بۆ جێگایەکی تر. کەواتە خوێنەر بۆ ئەوەی لە تەواوی داستانەکە تێبگات دەبێت دەقەکە تەواو بکات، ئینجا لێی رابمێنێت بزانێت چی رووی داوە.

ئەوەی لێرەدا مایەی سەرنجە ئەوەیە، گێڕەرەوە و هاوکارەکەی بە شێوەیەکی فیزیکی ئەم گەشتەیان نەکردووە، دەشێت گێڕەرەوە کە گێڕەرەوەیەکی هەمووشتزانە لە ژوورەکەی خۆی جووڵەی نەکردبێ و هەر لەوێوە بەسەرهاتی ئەم گەشتە خەیاڵییەی گێڕابێتەوە، راستتر نووسیبێتەوە، چونکە گێڕەرەوە سەرەڕای ئەو هەموو وردەکارییەی سەبارەت بە شەقام و کۆڵان و گەڕەک و گەرماو و چایخانە و شوێنە جۆراو جۆرەکانی دیکەی رۆژهەڵاتی کوردستان بۆمان باس دەکات، نەک یەک شار یەک گەڕەک یان یەک گوندی رۆژهەڵاتی کوردستانی نەدیوە. بە هەمان شێوە هیچ جێگایەکی باکووری کوردستانیشی نەدیوە و ئەو هەموو وردەکارییەمان بۆ باس دەکات.

کەواتە مەحمود نەجمەدینی نووسەر بەرلەوەی دەست بە نووسینی دەقەکەی بکات، ماوەیەکی زۆر خەریکی کۆکردنەوەی زانیاریی ورد بووە سەبارەت بەو شوێنانەی ویستوویەتی بیکات بە شوێنی روودانی بەشەکانی چیرۆکی عەشقی زادینا ئەمەش لە رێگەی گێڕەرەوەیەکی هەمووشتزان و هاوکارەکەیەوە. تەنیا مەحموود نەجمەدین و ئەو نووسەرانەی تر کە دەیانەوێ بەم شێوازە رۆمان بنووسن دەزانن ئەم شێوازە چەند قورسە و چەندە پێویستی بە دیقەت و وردەکارییە. دەڵێن جەیمس جۆیس بۆ ئەوەی هەندێ شوێنی روودانی یۆلیسیس بەوردی لێک بداتەوە، زۆر لە هەندێ دیواری شاری دبلن ورد بۆتەوە، بەوەش دڵی ئاوی نەخواردۆتەوە و مەتری بردووە و هەندێ دیواری پێواوە. بەڵام ئەم شێوازەی مەحموود نەجمەدین دەقی دیبلەرا ئانی پێ نووسیوە شێوازێکی ترە و جگە لەوەی پێویستی بەخوێندنەوەی سروشتی خەڵکی ئەو شوێنەیە، پێویستی بە گۆگڵ ماپ و بەرنامەی لۆکەیشنە بۆ ئەوەی بتوانیت بەوردی و بەبێ هیچ هەڵەیەک شوێنەکە دەستنیشان بکەیت، ئەمەش بەڕاستی تاقەتپڕوکێنە.

ئەوەی ئێستا لێرەدا وەکو نموونەیەکی ئەم دەقەی مەحموود نەجمەدین بتوانین ئاماژەی بۆ بکەین لەناو رۆمانی کوردیدا بریتییە لە رۆمانی داگیرکردنی تاریکی بەختیار عەلی و لە رۆمانی جیهانیشدا بریتییە لە رۆمانی ئەمریکای فرانس کافکا. دەشێت دەیان نموونەی تریش هەبن، بەڵام پێم وایە ئەم دوو نموونەیە بۆ روونکردنەوەی ئەم شێوازە بەس بێت. دیارە زۆربەی خوێنەری کورد رۆمانی “داگیرکردنی تاریکی”یان خوێندۆتەوە، بۆیە تەنیا کەمێک باسی رۆمانی ئەمریکای کافکا دەکەم.

رۆمانی ئەمریکا رۆمانێکی واقیعی ئەڵمانییە، یەکێکە لە بەرهەمە سەرەتایییەکانی نووسینی فرانس کافکا کە ساڵانی (1911 بۆ 1914) نووسیویەتی و تەواوی نەکردووە، دوای مردنی خۆی لە ساڵی 1927 دا چاپ کراوە. رۆمانەکە باسی گەشتی گەنجێکی ئەوروپی دەکات بۆ ئەمریکا کە ناوی کارل رۆسمانە و تەمەنی شانزە ساڵە، دوای ئەوەی کارەکەرێک لە خشتەی بردووە و ئابڕووچوونێکی لەدەست قەوماوە بە ناچاری رێگای ئەمریکای گرتۆتەبەر و گەیشتۆتە نیویۆرک. کافکا لەم رۆمانەیدا لە رێگەی کارەکتەری سەرەکییەوە کە کارل رۆسمانە باسی کۆمەڵگای ئەمریکی دەکات کە لێوان لێوە لە بیرۆکراسی، دەسەڵات، فرت و فێڵ و دادۆشین، بێسەروبەرەیی و پاشاگەردانی. بۆیە کارل رۆسمان هەست بە غوربەتێک دەکات کە خۆشی و دنیاشی لەبیر بردۆتەوە و رزگاربوونیشی نییە. هەمیشە لە ململانێی نێوان خەون و ئاواتەکانی و واقیعی دڵڕەقدا دەژی. کافکا لەم رۆمانەیدا بە شێوەیەک باسی سروشتی کۆمەڵگای ئەمریکا و دڵڕەقی بەرامبەر خەڵکی غەریب دەکات وەک ئەوەی خۆی ساڵانێکی زۆر لەناو کۆمەڵگای ئەمریکادا ژیابێت. بەڵام راستییەکەی ئەوەیە کافکا پێی نەخسۆتە سەر خاکی ئەمریکا و رۆمانی ئەمریکای تەنیا لە رێگەی خوێندنەوە و کۆکردنەوەی زانیارییەوە نووسیوە، هەروەکو چۆن مەحموود نەجمەدین پێی نەخستۆتە سەر خاکی رۆژهەڵات و باکووری کوردستان و دیلبەرا ئانی نووسیوە. تاکە جیاوازیی سەرنجڕاکێش لە نێوان ئەم دوو دەقەدا ئەوەیە دەقەکەی کافکا (111) ساڵ پێش دەقەکەی مەحموود نەجمەدین نووسراوە. ئەمەش یەک شتمان بۆ ئاشکرا دەکات ئەو کاتەی کافکا رۆمانەکەی نووسیوە وەکو ئێستا ئینتەرنێت نەبووە و کۆکردنەوەی زانیاری لەسەر چەند ناوچەیەکی دیاریکراو و خەڵکەکەی وەکو رۆژگاری ئەمڕۆ ئاسان نەبووە و ئەو هەموو سەرچاوەیەی ئێستا لەبەردەستدا نەبووە.

ئەوەی پێویستە لێرەدا ئاماژەی بۆ بکرێت ئەوەیە، چەندان جار لە چەندان نووسەری ناودارەوە ئەوەمان بەرگوێ کەوتووە، پێویستە رۆماننووس لەبارەی ئەو رووداو و شوێنانەوە بنووسێت کە خۆی تیایاندا ژیاوە و ئەزموونی کردوون. ئەوەتا گابریل گارسیا مارکیز دەڵێت: “ئەگەر داوام لێ بکەن رێنماییی نووسەرە گەنجەکان بکەم، پێیان دەڵێم ئەوە بنووسنەوە کە سەروەختێ بەسەر خۆتان هاتووە.”[6] هەمەنگوایش دەڵێت: “رۆمانەکانت دەبێ دەربارەی ئەو کەسانە بن کە دەیانناسی، کە عاشقیانی، یان رقت لێیانە، نەک دەربارەی ئەو کەسانەی لێیان دەکۆڵیتەوە”.[7]

  بەڵام ولیام فۆکنەر رای جیاوازە لە هەمەنگوای و مارکیز، دەڵێت: “ئەو شتەی نووسەر دەیەوێ بینووسێت، نابێت سنووردار بێت. نووسەر دەبێت بەو شێوەیەی لە شتێک دەزانێت و شارەزایە لێی، بینووسێت، بەڵام دەشێت لە دەرەوەی ئەزموونی تایبەتی خۆشییەوە بنووسێت، هەموو ئەو شتانەی نووسەر دەیانزانێت، لە رێگەی بینین و ئەزموونەکانی ژینگەکەیەوە بەدەستیان دەهێنێت، بەڵام دیسان نابێت هەوڵەکانی سنووردار بن. باشتر وایە ئامانجی باڵاتر و گەورەتر لەبەرچاو بگرێت”.[8]

بەم پێیە بۆچوونەکەی مارکیز و هەموو ئەو بۆچوونانەی باس لەوە دەکەن پێویستە رۆماننووس باسی ئەو رووداو و شوێنانە بکات کە خۆی تیایاندا ژیاوە، راستی رەها و یەکلاییکەرەوە نین، بەڵکو راستی تریش هەیە و دەکرێت نووسەر لە رێگەی کۆکردنەوەی زانیاری و خوێندنەوەی قووڵیی سروشتی کارەکتەر و کۆمەڵگاکانەوە دەقی جوان و سەرکەوتوو بنووسێت، وەکو رۆمانەکەی کافکا و رۆمان کورتەچیرۆکەکەی مەحموود نەجمەدین.

لە کۆتاییی ئەم بەشەدا بە پێویستی دەزانم قسەیەک لەسەر رۆمانی بەندەر فەیلی بەختیار عەلی بکەم. دوای خوێندنەوەی رۆمانی بەندەر فەیلی ئەوەی بەلای منەوە مایەی سەرسامی بوو، ئەو هەموو زانیارییە وردە بوو لەسەر بەشی سێدارەی ئەبوغرێب، شێوازی لە سێدارەدان، رەفتاری دڕندانەی بەعسییە جەللادەکان، خوڵقاندنی ئەو فەزا ترسناکەی بەشی سێدارە و رەنگدانەوەی لە زەینی خوێنەردا، ئەگەر لە گێڕانەوەی ئەوانەی لەو بەشەدا ژیاون و دواتر دەرباز بوون زیاتر نەبووبێت کەمتر نەبووە، لە کاتێکدا بەختیار عەلی هەموو زانیارییەکانی لە رێگەی خوێندنەوە و لێکۆڵینەوەوە بەدەست هێناوە و تیایدا نەژیاوە.

   چیرۆکی رۆمان چیرۆکەکە:

لە راستیدا چیرۆکی رۆمان کورتەچیرۆکی زادینا دیلبەرا ئانی یەک چیرۆک نییە، بەڵکو سێ چیرۆکی پێکەوە گرێدراوە و هەرسێکیان پێکەوە یەکتری تەواو دەکەن و دەبنە یەک چیرۆک، ئەویش چیرۆکی عەشقی زادینا و سێ دڵدارە جیاوازەکەیەتی کە چیرۆکی سێ عەشقی ناکامە یانی چیرۆکی ئەو عاشقانەیە کە بە یەک ناگەن و عەشقەکەیان بە نەمری دەمێنێتەوە. تەنیا ئەو عەشقانەش بە نەمری دەمێننەوە کە عاشقانیان بە یەک ناگەن و بە ناکامی سەردەنێنەوە، یان دەژین و بۆ هەمیشە حەسرەتی ئەو عەشقە لە دڵیاندا دەمێنێتەوە. بۆیە ئەلبێر کامۆ لە ئەفسانەی سیزیفدا دەڵێت: “هیچ عەشقێکی ئەبەدی وجودی نییە، ئەو عەشقە نەبێت کە کۆسپی لەبەردەمدایە” واتە ئەو عەشقەی عاشقانی بەیەک ناگەن. لەلایەکی ترەوە ئەم سێ چیرۆکەی یەکتری تەواو دەکەن و دەبنە یەک چیرۆکی ناو دەقەکە، لەڕووی کاریگەری و داگیرکردنی رووبەری ناو دەقەکەوە جیاوازن. ئەگەر بەپێی زەمەنی چیرۆکی عەشقەکە لە چیرۆکی یەکەمەوە دەست پێ بکەین، واتە لە چیرۆکی عەشقی حەمدی شاعیر و زادیناوە، دەبینین ئەم چیرۆکە زیاتر چیرۆکی عەشقێکی راگوزەرە و بریتییە لە عەشقی رێبوارێک بۆ کچێک کە بەڕێکەوت یەک دەبینن و رووبەرێکی کەمی دەقەکەی داگیر کردووە. چیرۆکی دووەم بریتییە لە چیرۆکی عەشقی زادینا و دربۆی ئێزدی، ئەو دربۆیەی دوای هەڵاتن لەگەڵ زادینای عاشقیدا لە هەولێر دەگیرسێنەوە، بەڵام ئەفسووس دربۆ بە دەستی غەدر بە دەستی خەڵەف لەسەر عەشقی زادینا دەکوژرێ و عومری جوانی بە عەشقی زادینا دەبەخشێت، لە سۆنگەی ئەمەشەوە زادینا بۆ هەمیشە بە خەم و حەسرەتەوە دەژی و هەمیشە چاوەڕێیە دربۆکەی بێتەوە و ئاهو ناڵە و سەمای غەمگینی هەر چارەنووسە غەمگینەکەی ئەوە. بەیتی زادیناش زیاتر باسی ئەو غەدرە دەکات کە لە دربۆی ئێزدی کراوە و لاواندنەوەی ئەو عاشقە غەمگینە ناکامەیە. “زادینا بە سێ دەنگان گازی خوڵای دەکات- بەو خوێنەی لە دڵی کاکەدربۆوە هەڵدەقوڵێ …ل48”.

 چیرۆکی سێیەم چیرۆکی عەشقی حەمدی بەگ و زادینایە، ئەگەرچی هێندەی چیرۆکی یەکەم بەسوێ و کاریگەر نییە، بەڵام رووبەڕێکی فراوانی لەناو دەقەکەدا داگیر کردووە، بۆیە دەتوانین بڵێین چیرۆکی سێیەم چیرۆکی سەرەکی دەقەکەیە، ئەسڵەن ئەگەر چیرۆکی سێیەم و کارەکتەری حەمدی بەگ نەبێت، چیرۆکی یەکەم و دووەم هەر نابن و لە پەراوێزی چیرۆکی سێیەمدا چیرۆکی یەکەم و دووەمیش دەگێڕدرێنەوە و دەقەکە بە ئاراستەی کۆتایی دەڕوات. هەرچەندە هەرسێ چیرۆکەکە زیاتر لە چیرۆکی پەریان دەچن و زادینا زیاتر وەکو کارەکتەرێکی ئەفسانەیی دەردەکەوێت، بەڵام پەرییەکی هێندە بێ هەست و دڵ نییە، لە هەر سێ دڵدارەکەی نزیک دەکەوێتەوە و باوەشیان بۆ دەکاتەوە و ماچ و رامووسانیشی تێدەکەوێت، بۆیە هەر سێ چیرۆکەکە هێندە لە واقیع دوور نین، هیچ نەبێت لەو واقیعەدا روودەدەن کە پێی دەگوترێت واقیعی دەق. ئەرنێست هەمەنگوای جوان گوزارشت لەمە دەکات کاتێ دەڵێت: “هەموو رۆمانەکان خاسیەتێکی هاوبەشیان هەیە، ئەویش ئەوەیە کە چیرۆکەکەیان زۆر راستەقینەترە لەوەی کە بە راستی روو دەدات، دوای خوێندنەوەیان هەست دەکەیت هەرچیت خوێندۆتەوە، بەسەر خۆت هاتووە و لەوە بەدواوە رووداوەکان پەیوەندییان بەخۆتەوە هەیە”.[9]

ئەگەر باسی بابەتی رۆمان کورتەچیرۆکەکەش بکەین دەتوانین بڵێین بابەتی دەقەکە بریتییە لە عەشق، عەشقیش ئەو بابەتەیە کە هەرگیز کۆن نابێت و هەمیشە تازە دەبێتەوە و بابەتێکی ئینسانی نەمرە. بەڵام نووسەری دیلبەرا ئانی بە شێوەیەکی تر مامەڵە لەگەڵ بابەتی عەشق دەکات و نزیکی دەکاتەوە و لە ئەفسانە و بە تەواویش قاچی لە واقیع نابڕێت.

کارەکتەر و کارەکتەرسازی لە دیلبەرا ئانیدا:

یەکێک لە رەگەزە هەرە گرنگ و چارەنووسسازەکانی رۆمان بریتییە لە کارەکتەر، چونکە کارەکتەر ئەو رەگەزەیە کە رووداوەکانی ناو رۆمان بەسەر ئەو دێن و دواتر خۆی راستەوخۆ دەیانگێڕێتەوە یان گێڕەرەوەیەکی تر بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ  رووداوەکانی رۆمانەکە دەگێڕێتەوە. گرنگ نییە جۆری کارەکتەرەکە چییە؟ مرۆڤە، ئاژەڵە، ئامێرە، جن و پەرییە، بەڵام بوونی لەناو رۆمانەکەدا گرنگە و بەبێ کارەکتەر شتێک نییە پێی بگوترێت رۆمان و ئەسڵەن تەسەور ناکرێت. گرنگی کارەکتەر لەوەدایە زۆرجار خۆشەویستیی کارەکتەر و جوان و لۆجیکی هەڵسوکەوتکردن و هەڵسوڕانی لەناو رۆمانەکەدا دەبێتە هۆی ئەوەی رۆمانەکە لای خوێنەر خۆشەویست بێت، ببێتە پاڵنەرێکی باش بۆ خوێندنەوەی رۆمانەکە و وابکات رۆمانەکە بۆ ماوەیەکی زۆر لە یادەوەریی خوێنەردا بمێنێتەوە. زۆرجاریش خوێنەر بەسەرهاتەکانی رۆمانەکەی لەبیر نامێنێت، کەچی ناو و هەڵسوکەوتی کارەکتەرەکەی هەر لەبیر دەمێنێت. ئەوەش گرنگ نییە کارەکتەرەکە کارەکتەری خێرە یان شەڕ، بەڵکو ئەوە گرنگە تاچەند بە شێوەیەکی جوان و لۆجیکی هەڵسوکەوت دەکات و خۆشەویستی و متمانە لای خوێنەر دروست دەکات.

دروستکردنی کارەکتەر و هەڵسوڕاندنی لەناو رۆماندا بە شێوەیەکی وا کە ببێتە جێگای متمانەی خوێنەر و لای خوێنەر خۆشەویست بێت پێی دەگوترێت کارەکتەرسازی. رۆماننووسی زیرەک و شارەزا ئەو رۆماننووسەیە بتوانێت بە شێوەیەکی ژیرانە و لۆجێکی لە رۆمانەکەیدا کارەکتەرسازی بکات، وابکات خوێنەر کاتێک دەست دەداتە رۆمانەکەی هەتا تەواوی دەکات نەتوانێت لێی داببڕێت. کارەکتەرسازیش بە دوو شێوەیە کارەکتەرسازیی راستەوخۆ، ئەو شێوازەیە کارەکتەرەکە لەناو رۆمانەکەدا هەڵسوکەوت دەکات و هەڵدەسوڕێت و خوێنەر لە رێگەی هەڵسوکەوت و هەڵوێستەکانییەوە دەیناسێت و لێی شارەزا دەبێت، خۆشی دەوێت یان رقی لێی دەبێتەوە، دوور نییە لاساییی هەڵسوکەوتەکانیشی بکاتەوە. کارەکتەرسازیی ناڕاستەوخۆش ئەو شێوازەیە گێڕەرەوە وەسفی کارەکتەر بۆ خوێنەر دەکات، کێیە و چییە و چۆنە و چۆن رەفتار دەکات و سیفەتەکانی چین، بەڵام ئەوەی لێرەدا گرنگە ئەوەیە گێڕەرەوە نابێت کارەکتەرەکە بکاتە دەسکەلای خۆی و وەکو سەربازی شەترەنج بیدات بە داروبەردا، بەڵکو دەبێت دەرفەتێکیشی بداتێ بۆ هەناسەدان و جووڵە و رەفتارکردن.

ئەگەر بەم پێیە لە رۆمان کورتەچیرۆکی دیلبەرا ئانیدا سەیری کارەکتەرسازی بکەین، لەبەر ئەوەی مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە، گێڕەرەوەیەکی هەمووشتزانە، وەها باسی گێڕەرەوەی هەمووشتزان دەکرێت کە وەکو خودا وایە و هەموو شتێک لەبارەی کارەکتەرەکانییەوە دەزانێت. کەواتە کارەکتەرسازی لەم دەقەدا زۆربەی هەرە زۆری ناڕاستەوخۆیە، واتە لەجیاتی ئەوەی خۆمان لە رێگەی هەڵسوڕان و هەڵسوکەوتیانەوە کارەکتەرەکان بناسین، مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە خۆی بۆمان باس دەکات، بەڵام هیچ دەقێکیش نییە کارەکتەرسازی تیایدا سەراپا ناڕاستەوخۆ بێت، چونکە لەو کاتەدا کارەکتەرەکان بەدەست گێڕەرەوەوە وەکو رۆبۆتیان لێدێت و ئاست و چێژی دەقەکە دادەبەزێت. بۆیە رەنگە ئەم قسەیە تاڕادەیەکی زۆر راست بێت کە هەموو دەقێکی رۆمان ئاوێتەیەکە لە کارەکتەرسازیی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ، ئیتر کامیان لە کامیان زیاترە ئەوە گرنگ نییە و بەپێی پێداویستیی دەقەکەیە.

  لە رۆمان کورتەچیرۆکی دیلبەرا ئانیدا زیاتر لە سی کارەکتەر هەن، بەپێی گرنگی و دەرکەوتنیان دەتوانین ئەم سی کارەکتەرە بکەین بە چوار بەشی سەرەکییەوە:

یەکەم: ئەو کارەکتەرانەی لە سەرەتاوە هەتا کۆتاییی دەقەکە وجودیان هەیە و رۆڵ دەگێڕن. وەکو (حەمدی بەگ، مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە، زادینا) دووەم: ئەو کارەکتەرانەی لە چەند بەشێکدا هەن رۆڵ دەگێڕن. وەکو (کەڕە سایەقی حەمدی بەگ، دربۆ، خەڵەف، حەمدی شاعیر …هتد. ). سێیەم: ئەو کارەکتەرانەی لە بەشێکدا هەن و رۆڵ دەگێڕن و نامێنن، ئەمانە زۆرن (وەکو کامەران ئەحمەدی، رەسوڵ، بلەکوێر، مەغدید، کاکەسێ، کاکەوەلی …هتد.) چوارەم: ئەو کارەکتەرانەی تەواو راگوزەرن و لە دیمەنێکدا هەن و ئیتر نامێنن. وەکو (کوڕ و ژنەکەی ناو تەکسییەکەی رێگای پێنجوێن، چایچییەکەی کانی دینار، ژنەکەی رەسوڵَ … هتد.).

لێرەدا نامەوێت باسی هەموو ئەو کارەکتەرانە بکەم، بەڵکو قسە لەسەر هەندێکیان دەکەم:

یەکەم: مەحموود نەجمەدینی گێڕەرەوە:

گێڕەرەوەیەکی هەمووشتزانی ورد و بە سەلیقەیە کە هیچی لەبیر ناچێت و دەچێتە قووڵاییی وردەکارییەکانەوە. زۆرجار سەیری فیلمێک دەکەین و سوور دەزانین ئەوە سینەمایە و کارێکی هونەریی رووتە، کەچی لەگەڵ ئەکتەرەکاندا دەبینە شەریکی رووداوەکان و خۆمان دەخەینە شوێنی کارەکتەرەکە و بە سەرکەوتنەکانی دڵخۆش دەبین و بە شکستەکانی غەمگین. لە راستیدا ئەوە کامێرا و جۆرەها هونەری سینەماییە کە وامان لێ دەکات ببینە شەریک شعوری کارەکتەرەکان و خۆمان بخەینە شوێنی ئەوان. لەم دەقەشدا ئەگەرچی سوور دەزانین ئەمە گەشتێکی خەیاڵییە و گەشتێکی فیزیکی نییە، بەڵام سەلیقە و وردەکاریی گێڕەرەوە، کە دەڵێی بە کامێرا شتەکانمان پیشان دەدات دەمانخاتە سەر ئەو خەیاڵەی هەست بکەین گەشتێکی راستەقینەیە. لەگەڵ باسکردنی نانخواردنەکاندا حەز بە خواردنەکان دەکەین، لەگەڵ باسکردنی سەرماوسۆڵەدا هەست بە سەرما دەکەین لەگەڵ باسکردنی کارەکتەرە بێزارکەرەکاندا وەڕس و بێزار دەبین. مەحمودی دەوڵەت ئابادی لە رۆمانی (کلیدەر)دا کە رۆمانێکی درێژی پێنج بەرگییە، کاتێک گوڵ محەمەدی کارەکتەری سەرەکیی رۆمانەکە و سوارەکانی هاوڕێی دەچنە هەر گوندێک، ئەوەی لەبیر ناچێت کە سوارەکان نان دەخۆن و دەحەوێنەوە، ئەسپەکانیشیان پێویستیان بە تاقەتکردنە، یانی دەبێت کا و جۆ و ئاویان بدرێتێ و ببەسترێنەوە و بحەوێنەوە. وردەکارییەکانی گێڕەرەوەش لە دیلبەرا ئانیدا بە شێوەیەکە هیچی لەبیر ناچێت، دوای نانخواردن باسی چوونە سەر ئاویش دەکات. کاتی خەوتن وێنە و دیمەنی دیوارەکانی بیر ناچێت، کاتێک سواری ئوتومبیل دەبن شێوازی هەڵسوکەوت و قسەکردنی سایەقەکەی بیر ناچێت.

دووەم: حەمدی بەگ، کارەکتەری سەرەکی:

حەمدی بەگ جگەلەوەی کارەکتەری سەرەکیی رۆمان کورتەچیرۆکەکەیە، گێڕەرەوەی هەمووشتزانی سنووردارە، هاوکاری گێڕەرەوەیە لە گێڕانەوەی دەقەکەدا و هاوسەفەری گێڕەرەوەشە لە گەشتە خەیاڵییەکەیدا. یەکێکیشە لە دڵدارەکانی زادینا، هەمیشە لە هەوڵدایە بۆ دۆزینەوەی زادینا و هەرگیز لە هەوڵەکانی ماندوو نابێت و کۆڵ نادات. گێڕەرەوە هەر لە سەرەتاوە وەکو عاشقێکی سەوداسەر وەسفی حەمدی بەگمان بۆ دەکات و دەڵێت: “حەمدی بەگ هەر وەختێ باسی زادینای دەکرد هۆش و گۆشی لای خۆی نەدەما …ل22 “. هەروەها لە رووی قەد و باڵا و سەر و سیماشەوە ئاوا وەسفی حەمدی بەگ دەکات و دەڵێت: “پیاوێکی کەڵەگەتی سوور و سپی راوەستا بوو. سەراپا رەشی پۆشی بوو …ل84” حەمدی بەگ کەسێکی خەمخۆریشە و دەستی یارمەتی بۆ لێقەوماو درێژ دەکات، گێڕەرەوە دەڵێت: “چیرۆکی کاکەسێی بۆ گێڕامەوە، پاشان داوای لێکردم منیش یارمەتی بدەم و بە یەکەوە کارێکی بۆ بدۆزینەوە…ل78” بیرۆکەی نووسینی دەقەکەش هی حەمدی بەگە و داوای هاوکاری لە گێڕەرەوە دەکات بۆ نووسینی: “ئەوینی زادینا بۆ دنیای خەیاڵی بردووم و سەرقاڵی کۆکردنەوەی حیکایەتەکانم، ئێستاش دەمەوێت من و تۆ، بەیەکەوە کتێبێک بنووسین…ل218 “. حیکایەتی عەشقی حەمدی شاعیر و زادیناش هەر لە رێگەی حەمدی بەگەوە دەزانین. حەمدی بەگ رۆژێک زادینا دەبینێت و ئاوێزانی یەکدی دەبن و کەمێک کەف و کوڵی دڵی دادەمرکێتەوە: “زادینا یەکڕاست هەستاوەتە سەرپێ و باوەشیان بەیەکدا کردووە، دەمیان خستۆتە نێو دەمی یەکەوە. یەکتریان رامووسیوە …ل234” حەمدی بەگ سەرەڕای هەموو شتێک مرۆڤێکی دڵناسکە و بە مردنی دایکی تێکدەشکێ و رەنگی پیری لێ دەنیشێت: “وەها گۆڕابوو، هیچ شوێنێکی لەو حەمدی بەگەی پێشتر نەدەچوو. گوتم: ئەوە چیتە؟ بۆ وات لێهاتووە؟ بە خەمبارییەوە گوتی: دایک مردن گاڵتە نییە. فرمێسک لە چاوەکانییەوە دابارین…ل240 “.

کەواتە گێڕەرەوە زۆر بەجوانی لە هەر سێ رەهەندەکەوە رەسمی کارەکتەری سەرەکیی دەقەکەی بۆ کردووین، کە بۆ ناساندنی هەر کارەکتەرێکی سەرەکیی دەق پێویستن ئەوانیش رەهەندی فیزیکی “ناساندنی سیما و قەد و باڵای کارەکتەر”، رەهەندی کۆمەڵایەتی “کارەکتەر سەر بە کام چین و توێژی کۆمەڵایەتییە”، رەهەندی دەروونی “حاڵەتی دەروونی کارەکتەر”. رەسمکردنی ئەم رەهەندانەش دەبێتە هۆی ئەوەی کارەکتەری حەمدی بەگ هەتا ماوەیەکی زۆر لە یادەوەریماندا بمێنێتەوە.

   سێیەم: زادینای ئێزدی، دووەم کارەکتەری سەرەکی:

“زادینا کچێکی بەلەباریک و سپیکەلانە بووە، دێم قەمەر بووە. دایکی کوردی دەریا دیتوو بووە و باوکی لە کوردانی ئێزدی بووە. خەڵکی شاری قەرس بووە، کچی بەفر بووە و چەشنی بەفر سپیوسۆڵ بووە…ل222 “

ئەگەرچی زادینا کارەکتەرێکی خەیاڵی و ئەفسانەیییە، بەڵام لەناو واقیعی دەقدا دەبێتە کارەکتەرێکی واقیعیش، بە پێچەوانەی داستانی دڵداریی مەم و زین و قەیس و لەیلاوە کە زین و لەیلا هەتا مردن وەفادارن بۆ دڵدارەکانیان و دڵ بە کەسی تر نادەن، زادینا سەرەتا دڵی بۆ حەمدی شاعیر لێ دەدات و سەمای بۆ دەکات، دواتر عاشقی دربۆی ئێزدی هاودینی دەبێت لەگەڵی هەڵدێت، دوای کوژرانی دربۆ ماوەیەک بەدوایدا وێڵ دەبێت. دواتر عاشقی حەمدی بەگ دەبێت و دوای ماچ و رامووسان وەکو ماسییەکی سرک فرتەی بۆ دەکات و لە دەستی ئەویش هەڵدێت. کەواتە زادینا هێندەی کارەکتەرێکی خەیاڵی و ئەفسانەیییە، هێندەش کارەکتەرێکی واقعییە و دەیەوێت بژی و سەما دەکات و نایەوێت پشت لە ژیان بکات. بۆیە زادینا کارەکتەرێکی سەرەکیی دەقەکەیە، چونکە ئەڵقەی پێکەوە بەستنی هەموو چیرۆکەکانە و چیرۆکی سەرەکیی دەقەکەش چیرۆکی ئەوە. زادیناش ئەو کارەکتەرەیە بە جوانی رەسم کراوە و خوێنەر نەک خۆشی دەوێت عاشقیشی دەبێت. زادینا بزوێنەری نووسینی دەقەکەیە و بەبێ زادینا رۆمان کورتەچیرۆکەکە لەدایک نەدەبوو.

چوارەم: دربۆی ئێزدی، دڵدارێکی ناکام:

دربۆی ئێزدی ئەو کارەکتەرەیە کە بەڕاستی عاشقی زادینا بووە و گیانی خۆی لەپێناوی عەشقی ئەودا بەخت کردووە. عەشقی راستەقینەی زادیناش هەر بۆ دربۆ بووە، بۆیە ئامادە بووە لەگەڵی هەڵبێت و گیانی خۆی بخاتە مەترسییەوە و سڵ لە مەترسییەکان نەکاتەوە. ناکامی دربۆ لە بەیتەکەشدا رەنگی داوەتەوە کە چۆن بەدەستی خەڵەف بووە بە قوربانی عەشقەکەی.”ئەو خەڵەفە پیسە کوی زانی کاکەدربۆ لە چایخانەی مام خەلیل ئیش دەکات؟ ئیدی زانیتی و لۆی هاتییە. نێڕوانێک چایخانە چۆڵ و هۆڵ بووە، خەڵەف ئامبازی بووە و خەنجەری لەسەر دری چەقاندییە… ل60″. دربۆ هاوشێوەی ئەو عاشقانەی لە چیرۆکی رەدووکەوتندا بەسەرهاتەکانیان دەزانین عاشقێکی گەنجی کەم ئەزموونە و بە ئاسانی دەکەوێتە داوی دوژمنەکەیەوە و سەری تیا دەچێت. دربۆ وەکو کارەکتەری دەقەکە زیاتر کارەکتەرێکی تەمومژاوییە و لە بەشێکدا دەیبنین و لە بەشێکی تردا تارمایییەکەی دەبینین، بەڵام خەمی دربۆ وەکو عاشقێکی بەمراد نەگەیشتوو، ئەو خەمەیە کە لە دڵی خوێنەردا دەمێنێتەوە.

پێنجەم: برایم، بلەکوێر، بەیتبێژێکی هونەرمەند:

بلەکوێر لەناو دەقەکەدا کارەکتەرێکی لاوەکییە، بەڵام گێڕەرەوە ئەرکێکی گرنگی پێ سپاردووە ئەویش گێڕانەوەی حیکایەتی زادینا و دربۆی ئێزدییە بەشێوەی بەیتێکی جوان و غەمگین، کە نووسەر دوای چەندان جار خوێندنەوەی بەیتەکانی توحفەی موزەفەرییە و گوێگرتن لە حەیرانی عاشقانەی حەیرانبێژە ناودارەکان توانیویەتی بەشێوەیەکی جوان و ناسک بەیتی زادینا بنووسێت. “بەخوای یەک کەلیمە چییە لە زاری ناترازێ، ئەگەر بەتەمای ئەوەی بن، ئەوە چەند ساڵە ئەم پیرە غەوارەیە لەم گوندەی ئێمەیە، بەهۆی ئەوە وا هیچ ناڵێ. کەس نازانێ خەڵکی کوێیە و لە کوێوە هاتووە. تەنێ ئەو گۆرانییە دەڵێ وا باسی ژنێکە بە نێوی زادینا…ل42” ئەگەرچی بلەکوێر بەیتبێژێکی ئاسایییە و گێڕەرەوە راگوزەر وەسفی دەکات، بەڵام هەڵگری سیفاتی هونەرمەندی راستەقینە و بەهەڵوێستە کە تەنیا بۆ هونەرەکەی دەژی و هیچ کەسێک ناتوانێت ناچاری بکات شتێک بڵێت کە خۆی حەزی لێ نەکات و لەگەڵ چڕینی گۆرانییەکەیدا ئاوێتەی ئاوازەکەی خۆی نەبێت و نەهەژێت. بۆیە بلەکوێر رۆحی کردووە بە بەری بەیتی زادینادا و بەیتەکەی بە نەمری هێشتۆتەوە.

ماوەتەوە بڵێم، ئەوەی لێرەدا نووسیومە شیکردنەوە و لێکدانەوەی خۆمە وەکو خوێنەرێکی ئەم دەقە، دەشێت کەسێکی تر بەشێوەیەکی تر دەقەکە بخوێنێتەوە و بیروبۆچوونی جیاوازی هەبێت. ئەمەش شتێکی ئاساییە و دەقەکە دەوڵەمەند دەکات، گرنگ ئەوەیە خوێنەری زیرەک ئەو خاڵانە روون بکاتەوە کە رەنگە لەلای خوێنەرێکی ئاسایی روون نەبن. من پێم وایە ئەم دەقە شاکاری مەحموود نەجمەدینە و لووتکەی کاری ئەدەبی ئەوە، بۆیە دیسان پیرۆزبایی لێ دەکەم و هیوادارم بەردەوام بێت و هەمیشە بگەشێتەوە.

 *دیلبەرا ئانی، مەحموود نەجمەدین و فورات سەیدۆ، چیرۆک، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، چاپی یەکەم، 2025.

[1] رۆمان چییە؟ ئەوەی پێویستە رۆماننووس بیزانێت، زنجیرەی کتێبی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم 73. چاپی یەکەم، 2012، ل123-124.

[2] هەمان سەرچاوە، ل50.

[3] هەمان سەرچاوە، ل26.

[4] ئەدەب و هونەری کوردستانی نوێ ژمارە (1090). (29-5-2019)

[5] رۆمان چییە؟ ئەوەی پێویستە رۆماننووس بیزانێت، زنجیرەی کتێبی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم 73. چاپی یەکەم، 2012، ل116.

[6] هەمان سەرچاوە، ل99 و ل108.

[7] هەمان سەرچاوە، ل99 و ل108.

[8] هەمان سەرچاوە، ل121.

[9] هەمان سەرچاوە، ل106.

The post لێکدانەوەی دیلبەرا ئانی، شاکاری مەحموود نەجمەدین appeared first on ژنەفتن.