دامەزراوە جۆراوجۆرەکانی وەک بنەماڵە، حکومەت و ئایین هەوڵیان داوە لە ڕێگەی یاسا و نۆرمە کۆمەڵایەتییەکانەوە ڕەفتاری جنسی ژنان کۆنتڕۆڵ بکەن. کە یەکێک لە گرنگترین ئامرازەکانی کۆنتڕۆڵکردنی جەستەی ژنان، سنووردارکردنی مافی لەباربردنی کۆرپەلەیە بە شێوەیەکی تەندروست یان تەنانەت ڕێگریکردنە لە دروستکردنی منداڵ. پرسیارێک کە دێتە ئاراوە ئەوەیە کە ئایا ئەم کۆنتڕۆڵانە ئامرازن بۆ سنووردارکردنی ئازادیی ژنان؟ لە ڕوانگەی کۆمەڵناسییەوە سێکسوالیتە بە یەکێک لەو بوارە سەرەکییانە دادەنرێت کە دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان کۆنترۆڵیان بەسەریدا هەیە. نەک تەنها بۆ ژنان بەڵکوو بۆ هەر تاکێکی کۆمەڵگە ڕێگری هەیە لە پێناسە و ڕەفتاری جنسی و جنسیەتی لە هەڵبژاردن و جۆری پێوەندیی ئەوان. بەڵام تایبەتی تر بۆ ژنان، سێکسوالیتە و سێکسیەتی لەڕێگەی نۆرم و یاساکانی کۆمەڵگاوە سنووردارترە و وەک ئامرازێکیشە بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵگا و ڕاگرتنی بەها باڵادەستەکان.‌ بەجۆرێک کە ژنان وەک پارێزەری شەرەف و پاکیزەیی خێزانی و کۆمەڵایەتی دادەنرێت. ئاماری خەتەنەکان لە کوردستان هێشتاش سەرسووڕهێنەرە. هاوسەرگیرییە زۆرەملێکان و دایکایەتیی زۆرەملێ لە نموونە هەرە دیارەکانن کە چاوداخستن لەسەریان تاوانە لەوەی کە چەندە سڵامەتی گیانی و داهاتووی هەزارانی کچی خستووەتە ژێر کاریگەری.

هەر لەم پێوەندەدا گەر چاوێکیش لە تیۆرییە فێمینیستەکان بکەین دەبینین کە سێکسوالیتە و کۆنترۆڵکردنی سێکسیەتی ژن پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە دەسەڵاتی کۆمەڵایەتی و باڵادەستی ڕەگەزییەوە هەیە. بەزۆری ژنان وەک بوونەوەرێکی جنسی پێناسە دەکرێن کە دەبێ بپارێزرێن یان کۆنترۆڵ بکرێن. لە ئەگەری ڕەفتاری جنسیش لە دەرەوەی چوارچێوە دیاریکراوەکان (وەک سێکسی پێش هاوسەرگیری یان سێکسی «لەشفرۆش» )بە سزای کۆمەڵایەتی بەرەوڕوو دەکرێنەوە. بە گشتی ئەم کۆنتڕۆڵە کۆمەڵایەتییەی سێکسوالیتە ئامرازێکە بۆ سنووردارکردنی ئازادیی ژنان لە بڕیارە شەخسی و جنسییەکانیان.

زۆر پرس دەتوانێ لە ژێر ئەم باسەدا بخرێتەڕوو بەڵام ئامانجی من لە نووسینی ئەم بابەتە ڕاستەوخۆ پرسی مافی لەباربردنی کۆرپەلەیە بە ڕێگەی تەندروست و لە کاتی پێویست. کە یەکێکە لە بابەتە گرنگەکانی بواری مافەکانی ژنان و سێکسوالیتە. لە زۆرێک لە وڵاتان لەباربردنی کۆرپەلە قەدەغەیە یان بە توندی سنووردارە و ژنان ناچارن بەردەوام بن لە دووگیانیی نەخوازراو بە هۆکاری یاسایی و کۆمەڵایەتی. ئەم یاسایانەش بێگومان هەڵبژاردنی ژنان سەبارەت بە جەستەیان سنووردار دەکات و مافی بڕیاردانیان سەبارەت بە منداڵبوون پێشێل دەکات. هەروەتر تەندروستی ژنان دەخاتە مەترسییەوە کە یەکێکە لە گرنگترین بەشی ئەم باسە و دەسەڵاتی دەوڵەتان و دامەزراوەکانیش لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنی جەستە و ژیانی تاکەکەسییەوە پرسی تەواوی کۆمەڵگە بەرەو ئاقارێکی دیکە دەبات کە نەک هەر ئازادیی تاکەکەسی ژنان، بەڵکوو کاریگەریی قووڵی لەسەر تەواوی تاکی کۆمەڵگە دەبێت. بەجۆرێک کە دەتوانن ببنە هۆی نایەکسانیی جێندەری، زیادبوونی فشارە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکان و کەمکردنەوەی دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە تەندروستی و یاسایییەکانی پەیوەست بە منداڵبوون بەتایبەتی لەو ناوچانەی کە چینی هەژار و کەمداهاتی کۆمەڵگە تێیدا نیشتەجێن. بێگومان باری ئابووریی ژنان کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر هەڵبژاردن و تەنانەت جۆر  و شێوەی لەباربردنیش هەیە.

لەلایەکی دیکەشەوە لەباربردن پەیوەستە بە پرسی دایکایەتیی نەریتییەوە ئەویش بەهۆی ئەو چەمکە کولتووری و کۆمەڵایەتی و ئەخلاقییانەی کە لە دەوری دایکایەتیدا دەسووڕێنەوە. کەواتە کاتێک لەم کۆمەڵگایەدا باس لە مافی لەباربردن دەکرێت، دژایەتی دەکەن. چونکە پێیان وایە شکستهێنانە لە پاراستنی فۆرمەکانی بنەماڵە و دایکایەتی ئەویش بەپێی خواستی کۆمەڵگای باوکسالار. وەک چۆن دایکایەتی زۆرجار وەک بەشێکی ناوەندیی ناسنامەی ژن لە کۆمەڵگا پیاوسالارەکاندا سەیر دەکرێت. پاشان ئەو ژنانەی کە ئەم نۆرمانە بەدی ناهێنن، بۆ نموونە کاتێک هەڵیدەبژێرێت کە کۆرپەلەکەی لەبار بەرێت یان بڕیاری منداڵ دروستکردن نەدات، ڕووبەڕووی گوشار و فشاری کۆمەڵایەتی دەبێتەوە. دایکایەتی لە فۆرمی نەریتی زۆرجاریش وەک داگیرکارییەک وایە چ ئەوەی لە ڕووی جنسییەوە بێ مەیل و بێ ئاگا دەدرێتە بەر بابەتی جنسی و سێکس کە جەستە و دەروون دەخاتە ژێر کاریگەری و چ ئەوەی بێ پرس و ڕا دایکایەتیشی دەخەنە ئەستۆ. دیارە دوای لە دایکبوونی کۆرپەش دایک ناتوانێت خاوەنداری بکات. لە کاتێکدا دەبێت وەک دایکێکی دڵسۆزیش ئەرکی بەخێوکردن و ڕاپەڕاندنی ماڵ و منداڵی هەبێت. هەر بۆیە لێرە لەباربردنی کۆرپەلە دەبێتە پرسێکی ئاڵۆز و دەتوانم بڵێم ڕووبەڕووی دوو جۆر لە ڕوانگەی سەرەکی دەبێتەوە، لۆجیکی و دینی. ئەوانەی لەسەر بنەمای فکری ڕەها و مافی یەکسانی و ژنانن پێیان وایە ئەم پرسە پێوەندی بە مافی جەستەی ژنان و مامەڵەکردنەوە هەیە. کەواتە ئەوەی کە دەبێت بەردەوام جەختی لەسەر بکرێتەوە و گفتوگۆی لەسەر بکرێت ئەوەیە کە مافی یەکپارچەیی جەستە و تەندروستی جنسی یەکێکە لە پایەکانی مافی ژنان. هەرچەندە ئەم پرسە وەک مافێکی بنەڕەتی تا ڕادەیەک لە کۆمەڵگا پێشکەوتووەکاندا چارەسەر کراوە بەڵام لە جیهانی سێهەم و وڵاتانی ئایینی و کولتووری، ئەم مافە پشتگوێ خراوە و هێشتا ناکۆکییەکان زۆرن. بۆ نموونە لەم کۆمەڵگایانەدا کە شەرەف پرسێکی زیندووەو و وەک فەرمانێکی نەریتی  لە ژیانی ڕۆژانەدا پەیڕەو دەکرێت، وای کردووە ژنان بە ئاستەم بتوانن ئەو مافە بەدەست بهێنن چونکە پرسی مافی ژن بۆ جەستەی خۆی لە دەرەوەی بازنەی بڕیاردانی کەسیدایە.

هەروەتر لەباربردنی کۆرپەلە پەیوەستە بە سێکسیزمەوە. ژنان لە زۆرێک لە کۆمەڵگاکاندا بەهۆی ڕەگەزەکەیانەوە ڕووبەڕووی سنووردارکردنی یاسایی و کۆمەڵایەتی دەبنەوە کە دەستڕاگەیشتن بە لەباربردنی منداڵ قورستر دەکات. یان لە لایەکی دیکەوە «لەباربردنی هەڵبژاردە»ش هەیە. لە پێوەند لەگەڵ ئەوەی کە بەهای کوڕان زیاترە لە کچان. لێرەدا دەمەوێت ئاماژە بەوە بکەم کە پرسی جێندەر پرسێکی ئاڵۆزە و ناتوانین لە سەرەتاوە بە وردی دیاری بکەین. بەڵام بەپێی ئامارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان ساڵانە زیاتر لە دوو ملیۆن کچ لە جیهاندا لەبار دەبرێن کە 90%یان لە هیندستان و چینن. لەلایەکی دیکەوە ڕەنگە ئامارێکی ورد لە زۆرێک لە وڵاتانی جیهان و بەتایبەت ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نەبێت، بەڵام خەتەنەکردنی ژنان، هاوسەرگیریی منداڵ، توندوتیژیی شەرەف و هتد، ئەوەمان بۆ دەردەخات کە زۆرێک لە منداڵە کچەکان ڕێگەیان پێنادرێت لەدایک ببن. کۆمەڵگەی کوردستانیش لەمە بێببەری نییە. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە لەباربردن تەنها پرسێکی تەندروستیی جنسی نییە، بەڵکو پەیوەندی بە نایەکسانی قووڵتری جێندەرییەوە هەیە. هەروەها ئەم جۆرە لەباربردنەش نایەکسانیی ڕەگەزی گەورەتر دەکات کە لێکەوتەی کۆمەڵایەتی و دیمۆگرافی بەرچاوی هەیە. بۆ نموونە ژمارەی کوڕان بە شێوەیەکی بەرچاو زیاتر دەبێت لە کچان کە دواترەکان کێشەکانی وەک فرەژنییش سەرهەڵدەدەن و توندوتیژی ئەمجارە دەچێتە بەرگێکی ترەوە.

بەڵام ئایا چۆن دەکرێت پرسی مافی ئۆتۆنۆمی جەستە”Body autonom” لەبەرچاو نەگیردرێت لە کاتێکدا یەکێکە لەو بنەما بنەڕەتییانەی لە تیۆرییەکانی مافی مرۆڤ و ئەخلاقیدا جەخت دەکرێتەوە، لەوەی کە هەموو مرۆڤێک مافی خۆیەتی بڕیاری سەربەخۆ لەبارەی جەستەی خۆیەوە بدات. هەروەها ئۆتۆنۆمی جەستەیی بە مانای پاراستنی جەستەی ژنە لە توندوتیژی سێکسی و زۆرەملێ. ئەمەش مافی ڕەتکردنەوەی هەر جۆرە پەیوەندییەکی جنسی نەخوازراو و مافی پاراستنی لە دەستدرێژی سێکسی و مافی بڕیاردان لە کەی و چۆنیەتیی سێکسکردن دەگرێتەوە. لێرەدا پێم باشە ئاماژە بە یەکێک لە وتارە هەرە تایبەتەکانی جودیت جارڤیس تۆمسۆن بکەم کە ئارگومێنتێکە لەبارەی “بەرگرییەک لە لەباربردن‏” (A Defense of Abortion). تۆمسۆن زۆر بە ڕوونی ئاماژە بە جیاوازی نێوان “مافی ژیان” و “مافی بەکارهێنانی جەستەی کەسێکی دیکە” دەکات. ئەو دەڵێت لە کاتێکدا ڕەنگە کۆرپەلە مافی ژیانی هەبێت، بەڵام مەرج نییە ئەم مافە بۆ ژیان بەو مانایە بێت کە کۆرپەلە مافی بەکارهێنانی جەستەی دایکی هەیە. کەسێک ناتوانێت بە سادەیی جەستەی کەسێکی تر بۆ مانەوەی خۆی بەکار بهێنێت مەگەر ئەو کەسە ڕەزامەندی ڕاشکاوی نەدابێت. لەلایەکی دیکەشەوە ئاماژە بەوە دەکات کە جیاوازییەکی گرنگ لە نێوان “کوشتن” و “لەباربردن هەیە. باس لەوە دەکات کە لەباربردنی کۆرپەلە بە مانای “کوشتنی” کۆرپەلە نییە، بەڵکو بە مانای بەردەوام نەبوون لە پشتیوانیکردنی کۆرپەلە بۆ مانەوەیەتی. واتا بێبەشکردنی کۆرپەلەیە لە مافی بەکارهێنانی جەستەی دایکی، نەک ڕاستەوخۆ ژیانی خودی کۆرپەلەکە.

«Body Positivity» «ئەرێنی جەستە».

سەرەڕای ئەم کۆنتڕۆڵە کۆمەڵایەتی، ئایینی و یاساییانە، ژنان بە درێژایی مێژوو خەباتیان کردووە بۆ ئازادییە جنسی و جەستەیییەکانیان. بزووتنەوە فێمینیستەکان و مافەکانی ژنان بە بەردەوامی هەوڵیان داوە باسی جەستە و سێکسیەتی ژنان بکەنەوە. یەکێک لە گرنگترین دەرکەوتەکانی ئەم بەرەنگارییە، شەڕکردنە بۆ مافی لەباربردنی کۆرپەلە. کە پێم باشە لێرەشدا ئاماژە بە بزووتنەوەی  ‏«Body Positivity» «ئەرێنی جەستە» بدەم کە جۆرێکی دیکەی بەرخۆدانی ژنانە لە بەرامبەر کۆنتڕۆڵە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر جەستەی ئەوان. ئەم بزووتنەوەیە ژنان بیردەخاتەوە کە جەستەیان بەنرخە و نابێت لە ژێر کاریگەریی ستانداردە سنووردارەکانی جوانکاری یان ڕۆڵی ڕەگەزیدا بێت. هەر لەم چوارچێوەیەشدا جەستە وەک گۆڕەپانێک بۆ بەرەنگاربوونەوە لە بەرامبەر کۆنتڕۆڵە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر سێکسییەتی ژنان و مافی منداڵ بوون یان مافی لەباربردنی کۆرپەلە، پێناسە دەکرێتەوە. کچان و ژنان، بگرە هەر تاکێکی کۆمەڵگە دەبێت لەبنەڕەتەوە وشیار بکرێنەوە لەسەر لەش، سێکس، پێشگیریکردن و بەگشتی مامەڵەکردن بۆئەوەی تەنانەت کچانی خوار تەمەنیش لە تەندروستی جنسی و لەباربردنیش پارێزراو بن.

سەرچاوەکان:

1. Foucault, M., 2002. Sexualitetens historia. Övers. R. Furenhed. Göteborg:Daidalos. (Originalverk publicerat 1976).
2. Judith Jarvis Thomson. (1971).A Defense of Abortion.Philosophy&Public Affairs
3. FN:s befolkningsfond (UNFPA), 30 March 2022, Seeing the Unseen.

The post کۆنتڕۆڵ بۆ سەر سێکسوالیتە و لەشی ژنان، هەڕەشەیەک بۆ سەر ئازادی appeared first on ژنەفتن.

لە سەرەتای ئەم دانیشتنەدا خاتوو “نەسرین جەعفەری” لە وتارێکدا سەبارەت بە “جێگە و پێگەی ژنان لە ئەدەبیاتی کوردی” وێڕای ئاوڕدانەوە لە ڕەوتی ئەدەبیاتی هاوچەرخ و پێگە و ئاستی ئەو ئەدەبیاتە، باسی لەوە کرد کە ژنانی کورد چۆن و بە چ شێوازێک دەتوانن زیاتر بێنە ناو مەیدانی نووسین و بیرکردنەوە.

خاتوو جەعفەری بە گرێ‌دانەوەی دۆخی ئەدەبی ژنانی کورد بە هەلومەرجی ئابووری، سیاسی، مێژوویی و کۆمەڵایەتیی ڕۆژهەڵاتی ناوین‌، ڕایگەیاند: ئێمە لە وڵاتێکی لەت لەت‌دا دەژین و هەر بەشەی مێژوویەکی ئەدەبیی تایبەتی هەیە و کەم وایە دەستمان بە سەرچاوەکانی ئەو مێژوویەش بگات. ئەوەی ڕاست بێ ژن لەم بەشەی کوردستان لە ژێر کارتێکەریی ئەدەبیاتی فارسی‌دایە و ناتوانی لەوی جیا بکەیەوە.

ناوبراو وێڕای بەسەرکردنەوەی ژن لە ئەدەبیاتی کلاسیک وەک گراوی و بوونەوەرێکی خەیاڵی کە ڕۆڵێکی جیاواز لە کۆمەڵگا وەک بوونەوەرێکی بێبەش و ژێردەستەی پێی دراوە، وتی: ژن لەم قۆناغەدا تەنیا وەسیلەیەکە بۆ خزمەتی پیاو و بنەماڵە و هاوکات لە سەرەتایی‌ترین مافەکانی بێبەشە و خویندەواری نییە. لە ‌١٢٨٠دا کۆمەڵگا ئیزنی خوێندنی بە ژن نەداوە و تەنیا هێندێک ژن دەبینین کە لە ماڵە خۆیان ئیزنی خوێندنەوەیان هەبووە، نووسین هەر نا.

جەعفەری سەرهەڵدانی مەشرووتەی لە ئێران وەک خاڵێکی وەرچەرخانی دەرکەوتنی ژنان وێنا کرد و لەو بارەوە ڕوونی کردەوە: هاتنی مەشرووتەیە دەبیتە هۆی ئاڵ‌وگۆڕیی وەزعەکە و ئەوە زۆر گرینگە لە مێژووی ئەدەبیی ژن‌دا. چون یەکێک لە دروشمەکانی مەشرووتە بەرابەریی مافی ژن و پیاوە، دوای ئەوە دەرگای مەدرەسەکان دەکرێنەوە و ژن پەیجۆری شوناسی خۆی دەبێ و دێتە نێو دنیای ئەدەبیاتەوە. گۆڤار و چاپەمەنی کاریگەرییەکی گرینگیان هەبووە لە ڕەوتی ئازادیخوازی و داوای مافی بەرابەری لە سەد ساڵی ڕابردوودا. ژن وشیار دەبێتەوە و گرینگی ئەدەبیات دەناسێ و مافی تاکەکەسی و ڕێزنان لە مافی ژن لە کۆمەڵگا و بنەماڵە دێتە ئاراوە و ئەوەش ڕەوتێکی نوێی دروست دەکا.

نووسەری کتێبی “بڵیند و نەوی” لە درێژەدا باسی لە غەیابی ژنی کورد لە گۆڕەپانی دەستەبەرکرانی مافی تاکەکەسیی ژنانی ئێرانی لە دوای ڕەخسانی یاسا مەدەنییەکانی پاش مەشرووتەی کرد و وتیشی: لە کاتێکدا ڕۆماننووسی ژنان لە ئەورووپا تەمەنی پتر لە ٣٠٠ ساڵە و لە ئێرانیش نزیکەی ٧٠-٨٠ ساڵە ژنان کار دەکەن، یەکەم بەرهەمی ژنی کورد لە ناوچەی ئێمەدا لە ساڵەکانی ٢٠ و ٢٥ی هەتاوی بە دەستی “کوبڕا عەزیمی” تەنیا ژنی خوێندەوار کە خۆشی دەرس بە کچان دەڵێ و یەکەم بەرهەمی لە ڕۆژنامەی کوردستان‌دا بڵاو بۆتەوە، نووسراوە. ئەمە نیشان دەدا کە ئێمە هێشتا مەودایەکی دوورمان ماوە بگەینە ئەدەبیاتی ژنانی ڕۆژاوا.

ناوبراو وێرای گرێ‌دانەوەی ئەم غەیابە بە هەلومەرجی مێژوویی و سیاسیی ناوچە، زیادی کرد: دوای ساڵی ٥٨ی هەتاوی شایەدی نووسینی تاق‌ولۆقی ژنانین. سروە وەک یەکەم سەرچاوە و یەکەم بەرهەمەکانی ژنی کوردی ئێرانی لە بەر دەستە و چەند کەس تێیدا دەنووسن. دوای سروە چەند گۆڤار و ڕۆژنامەی تر وەک زرێبار و سیروان و ئاویەر و … کاری ژنانیان تێدا چاپ دەبێ. پێش‌تر ئێمە نیشتمان و گڕوگاڵ و کوردستان و …ـمان هەیە و شوێنەواری ژنی تێدا نییە.

خاتوو جەعفەری هەروەها لەبارەی مژارەکانی نووسینی ژنانی کورد ڕایگەیاند: ژیانی سوننەتی و کۆمەڵگای پیاوسالار و نەخوێندەواری گرفتی سەر ڕێگای ژنانن و ئەوە دەردی ئێستای ژنی کوردیشە و زیاتر لەوەش گەڕانی ژنی کورد لە شوناسی خۆی هەنگاوێک ئەولاتری کەڵکەڵەی ژنانی جیهانە؛ لە کاتێکدا ئیمکاناتێک کە وەک بەستێنی نووسین پێویستن، لە بەردەستی ژنانی کورددا نییە و نووسەرانی ئێمە خۆڕسکن.

پاشان “د. بەیان عەزیزی” لە وتارێکدا لە ژێر ناوی “نڤیساری ژنانە” بە نرخاندنی لایەنی زمان وەک یانەی هەستی و پێناسەبەخشی ژیان، جەختی لەوە کرد کە ئەگەرچی زمان فۆڕم‌بەخش و دیاریکەری ناوەڕۆکی ژیانە، بەڵام هەرگیز قەتیس و چەقبەستوو نییە و خۆی پێوەندییەکی دیالێکتیکی لەگەڵ کات-شوێندا هەیە.

ناوبراو لە درێژەدا ئاوڕی لە لایەنی کۆمەڵناسانە و مرۆڤناسانەی زمان دایەوە و ڕایگەیاند: کۆمەڵناسیی زمان لقێک لە زمانناسییە کە ئاوڕ لە کاریگەرییەتییەکانی زمان و کۆمەڵگە لەسەر یەکتر دەداتەوە و لەسەر ئەم باوەڕەیە کە هەر تاکێک لە پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و پەیوەست بە ڕەگەز و تەمەن و پێگەی خۆی، خاوەنی جۆرە زمانی خۆیەتی و هەر بەم پێوەرەش دەبینین کە زمانناسان، کۆمەڵناسان و مرۆڤناسان ئەم بابەتەیان بەلاوە گرنگە کە بابەتی ژن  و پیاوبوون چ پێوەندییەکی هەیە لەگەڵ بەرهەمهێنانی دەق کە خاوەن زمانی تایبەتی خۆیەتی.

ئەم توێژەرە بە دەستنیشان‌کردنی ئەم بابەتە وەک کاکڵەی سەرەکیی هۆی جیاوازیی شێوەکانی بەرهەم‌هێنانی دەق لای نووسەرانی ژن و پیاو، ئاماژەی بە سێ جۆرە ڕوانگە لەم بارەوە کرد و وتی: لە ڕوانگەی کۆمەڵناسی و ئەزموونییەوە باس لەوە دەکرێت کە زمان و ڕەگەز دوو سیستمی سەربەخۆ و جیاوازن بەڵام لە هەمان کاتدا کاریگەرییەتی لەسەر یەکتر دادەنێن. رابین لیکاف(١٩٧٥) وەک دامەزرێنەری ئەم باسە لەسەر ئەو باوەرەیە کە جیاوازییەکانی زمان لە دەقەکانی نووسەرانی ژن و پیاودا، بە هۆی جیاوازی پێگەی کۆمەڵایەتیی بەرهەم‌هێنەرەکانیەتی. کەواتە جیاوازیی دەسەڵات و چینی ئابووری و پێگەی کۆمەڵایەتی نێوان ژن و پیاو لەسەر زمان و دەق کاریگەرییەتی تۆخ دادەنێت. وەک نموونە دەکرێ ئاماژە بە مەستوورەی ئەردەڵان وەک یەکەم ژنی مێژوونووس لە ئاستی جیهاندا بکەین کە بێجگە لە زیرەکی و بلیمەت‌بوونی تاکی خۆی، خاوەنی خێزانێکی دەسەڵاتداریی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی بووە ، کچی ئەبولحەسەنبەیگی قادری  و هاوسەری خەسرەوخانی ئەردەڵان کە حاکمی ئەمارەتی ئەردەڵان بووە. وەها جێ و شوێنێک ئەو ئیمکانەی بەو دابوو کە بتوانێت بێ هەبوونی لەمپەر و جیاوازی بنووسێت و خاوەنی دەقی خۆی بێت. لە حاڵێکدا زۆربەی ژنانی ئەو سەردەمە لە سەرەتاییترین مافەکانیان بێبەش بوون و تەنانەت خوێندن بۆ بەشیکی زۆر لە پیاوانیش ئەستەم بووە، کەواتە فاکتەری ڕەگەز بە هۆی پێگەی دەسەڵاتداریی و چینی ئابووری و کۆمەڵایەتییەوە بەسەر لەمپەرەکانییدا زاڵ بووە.  

وەک دووەهەمین ڕوانگە سەبارەت بە جیاوازیی نڤیساری ژنانە بە گوێرەی وتەکانی د. عەزیزی بریتی بوو له ڕوانگەی دەروونناسی کە بەم جۆرە باسی لێ کرا :بیرمەندانی زماننناسی و دەرونشیکاری ئاوا لێکدانەوەی بۆ دەکەن کە زمانی پیاوانە هەر بەو جۆرە کە لاکان باسی لێ دەکات واتە زمانی پێوەر و دیسیپلینی باو، هەربۆیە ژنان لەبەر ئەوەی ناتوانن ئەم سیستمە زمانییە سەپاوە لە ناخیاندا جێگر بکەن، بایەخ و ڕۆڵ و باوەڕە کۆمەڵایەتییەکان بەسەریاندا دەسەپێت و لە ئاکامدا یان مەجبوورن بە هەمان زمانی دەسەڵاتداری پیاوانە بنووسن و قسە بکەن یان زمانی ژنانەیان بەشی جیهانەکەیان ناکات و ڵاڵەپەتەیە چوونکە لەوە پێش دەسەڵاتی باوی زمانی لە دەست پیاوادا بووە. لە لایەکی تریشەوە لە رێگەی ئەم زمانەوە ژن بە ژێردەست ئەژمار دەکرێت و ئەو وێنایە دیسان لە ناو دیالۆگەکاندا بەرهەم دێتەوە. نموونەی ئامادەی ئەم ڕوانگەیە، کۆمەڵێکی زۆر باس و نوکتە و پەند و بازنەی وشەیە کە بۆ ژێردەستەیی زەینی و مانایی هەبوونی ژنانە لە ناو کۆمەڵگەدا هەڵڕژاوە و نووسەری ژن سەرەتا دەبێ خۆی لەو خەسارە دەروونییانە ڕزگار بکات ئەو کات دەست بداتە نووسین و ئافراندنی هەر دەقێک. خاڵیکی گرنگی دیکەش دەگەڕێتەوە بۆ خودسانسۆرکردنی ژنی نووسەر لە پێگەی وەبەرهێنەری نڤیسار  کە دەبێ هەم پێرسۆناکانی خۆی تووشی گۆڕانکاری بکات هەم ڕوانگەی خۆی بە شیوازێک نیشان بدات کە بەر ڕەخنەی دەرەکی نەکەوێت. واتە لە باری دەروونی و زەینییەوە (ئەویدییەکی گەورە)ی لاکانی لەو دیو دەق چاودێری دەکات و لە ڕێگەی زمانەوە بەسەر وشیار و ناوشیاری ئەودا زاڵ دەبێ و لە ڕێگەی دالە زمانییەکانەوە سوژە پارچە پارچە دەکات. ئەویدیی گەورە دەتوانێ پیاوێکی  سەمبۆلیک و زاڵ بێت یان پیاوێکی واقعی لەناو خێزاندا کە بپرسێت ژنی ناو دەقەکە کێیە یان بە توندی بەرامبەر دەربڕینی ئەدەبی ڕاوەستێت و بەم شێوە خۆسانسۆکردن هەر لە سەرەتای نووسینەوە دەست پێ دەکات. نووسەری ژنی ئێمە کاتێک دەنووسێت، بێجگە لە گرفت و لەمپەرە دەرەکییەکان لەگەڵ خۆسانسۆرکردنیش بەرەوڕووه و بەردەوام لە کاتی نووسیندا ئەویدیی گەورە، سەرچاوەی فەرمان و خاوەنی مەیل بە وتەی لاکان لەبەر چاویدا ئامادەیە و نابێ لە یاساکانی ئەویدی لا بدات و بوونی خۆی و بایەخەکانی لە ژێر سێبەر و ئامۆژگاریی ئەودا ببینێت و بۆ ئەو مەبەستەش دەبێ زۆر شت بسڕیتەوە و نەنووسرێت. هەر بۆیە دەربازبوون لەم لەمپەرە مێژوویی و دەروونییە زۆر دژوارە.

ناوبراو سەبارەت بە ڕوانگەی سێهەم واتە زمانناسی وەک بابەتێکی پەیوەست بە ڕوانگەی هێلێن سیکسۆ(١٩٧٦) وتیشی: لەم ڕوانگەوە زمان و ئەدەبیات و دەسەڵات دەستکردی پیاوانە و سەرەتا دەبێ ئەم دووالیتە و دووژماردنە کۆتایی پێ بێت و بۆ ئەو مەبەستە پێگەی باڵادەست و ژێردەست تێک‌بڕووخێت و زمانی ژنانە کاتێ دەتوانێ دەق بخوڵقێنێت کە هەموو یاسا و ڕێسا داسەپاوە دەستکردەکان تێک بشکێنێت. هەر لێرەوەیه کە نڤیساری ژنانە دەخوڵقێت و خۆی لەسەر پێی خۆی ڕادەوەستێت. وەک نموونە سیکسۆ خۆی کەسێکی بیرمەند، جوولەکە، کەمینەیەک لە ژێر کۆلۆنالیزمی فەڕەنسادا و نووسەرێک بوو کە هەوڵی دا نڤیساری لە ژێر زمانی پیاوانەدا ڕزگار بکات و ستراکچێری دیالێکتیکی دەق بگوڕێت.

خاتوو بەیان لە کۆتاییشدا ڕایگەیاند: ئەگەر عەرەب شەمۆ بە باوکی رۆمانی کوردی ناو بەرین و شوانی کورد کە ١٨٩٣٥ چاپ کراوە وەک بەرهەمی یەکەم بژمێرین و پاشان دیکەی بەرهەمەکانی نووسەرانی پیاو لە دەیەی پەنجا و شەست بە دواوە، دەبینین کە لە سەردەمێکدا نووسراوە کە سەروبەندی پەیمانە نێودەوڵەتییەکانە دژ بە کورد و فەزایەکی تەواو سیاسی حاکمە، پەیمانی سیڤەر و سایکس بیکۆ و  لۆزان چارەنووسی کوردستان دیاری دەکات. دوای چەند دەیە ئێمە یەکەمین بەرهەمە چاپکراوەکانی ژنانی نووسەر دەبینین کە بە گشت لەمپەرەکانیانەوە خۆیان گەیاندۆتە مەیدانی ئەدەبیات. وەک نموونە بە خێرایی ئەم ناوانە دەبەم: پاکیزە خورشید ١٩٦١، خانم رەسوول، دیا جوان، د.کوردستان موکریانی، ئەحلام مەنسوور، د.نەزەند بەگیخانی، نەجیبە ئەحمەد، مەهاباد قەرەداغی، نەسرین جەعفەری، مەهپارە ئیبراهیمی، ژیلا حسێنی، مریم قازی، زێنەب یووسفی لە یەکەمین ژنانی نووسەرن کە بەرهەمەکانیان چاپ کردووە رچەشکێن بوون و دوای ئەوان جیلێکی دیکە دێت کە گەلێک ناوی تێدایە و زۆرێک لە کێشە سەرەتایییەکانی چارەسەر بوون بەڵام لە هەمان کاتیشدا ئەو سێ کوچکەی  لەمپەرە کۆمەڵایەتی، دەروونی و  زمانناسییەکان لەئارادان.         

د. خالق جەلیل‌نژاد وەک سێهەم وتاربێژی ئەم دانیشتنە لە وتارێکدا لە ژێر ناوی “لە ئۆبژەیەکی بێدەنگ بۆ سوژەیەکی پێشەنگ” وێڕای ئاماژە بە فرەڕەهەندبوونی پرسی بزووتنەوەی مافخوازیی ژنان و لێ‌کەوتنەوەی گۆشە‌نیگای فکری و مەعریفیی جۆراوجۆر، مێژووی بزووتنەوەی مافخوازانەی ژنانی بەسەر چوار قۆناغدا دابەش کرد و وتی: قۆناغی یەکەم قۆناغی “سرینەوە و وەلانان”ـه و لەخۆگری ئەو بەشە لە ژیانی مرۆیی و کۆمەڵایەتیی ژنانە کە تێیدا ژن وەک مڕۆڤێکی خاون ماف و پێگەی کۆمەڵایەتی سەیر ناکرێ و لەم بارەوە دەکرێ ئاماژە بە کتێبی پۆلێتیای ئەفلاتون بکەین کە لە باسی دروستکردنی کۆمەڵگای یوتۆپیکی خۆی لەو کتێبەدا، زۆر ڕاشکاو سێ چین واتە ژنان، ئەسیران و ئەو کەسانەی بە سەردان هاتوونەتە دەوڵەت-شار، لە ڕووی کۆمەڵایەتی و سیاسییەوە لە ماف بێ‌ىەش دەکات. لێرەدا بۆمان دەردەکەوێ ژن هیچ پلە و پێگەیەکی سیاسی-کۆمەڵایەتی نییە و ئەو فام و تێگەیە بەرامبەر بە مافی ژن تا سەدەکانی ناوەڕاست بەردەوام دەبێ و لەو دەورەیەشدا له ژێر سێبەر و هێژمۆنی دیکسۆرسی تیۆڵۆژیکی کلیسا دیسان بێ مافی ژن لە کەلام و فامێکی پێرۆز و ئاسمانی گرێ‌دەدرێت و ژن وەک ئۆبژەیه‌ک لە ژێر هێژمۆنی ئەو دیسکۆرسە پیاوسالارییە‌دا بە جۆرێک تووشی سڕینەوە دێت.

بە گوێرەی ئەم توێژەرە قۆناغی دووەم واتە “قۆناغی سەلماندنی وێکچوونی ژن بە پیاوە” لەباری مەعرفییەوە بە نووسینی کتێبی “بەرگری لە مافی ژنان” بەرهەمی “مەری وۆڵستۆن‌کرافت”ـه‌وە دەست پێ‌دەکا و زیادی کرد: ئەو قۆناغە لەڕووی مەعریفییەوە بە تەواوی کارتێکەری شۆرشی ڕۆشنگەری پێوە دیارە و ئێلەمانەکانی ئەم شۆڕشە وەک هیۆمانیسیم، ڕاسیۆنالیسم، ئازادی و عەدالەتخوازی هێزیکی مەعریفی نوێ بە بزووتنەوەی مافخوازانەی ژنان دەبەخشن و ڕێخۆش دەکەن بۆ لەدایکبوونی مرۆڤناسییەکی نوێ(anthropology) و دەربازبوونی کۆیلەی مڕۆڤ بەگشتی و ژن به‌تایبەتی لە ژێر هێژمۆنی دیسکۆرسی سوننەت و ئیلاهییاتی کلیسا. لەمناوە ئێلەمانکانی فکری شۆرشی ڕۆشنگەری و “مافی سروشتی”(Natural right) ڕێگا دەدەن بزووتنەوەی مافخوازانەی ژنان بتوانێ، ژن وەک بوونەوەرێکی هاوتا و هاوشێوەی پیاو پێناسە بکات. واتە له‌و قۆناغە، چەمکی “مڕۆڤ” وەک خالی ناوەندی دیسکۆرسی بزووتنەوەی مافخوازی ژنان بەرجستە دەکرێ و پێگەی کۆمەڵایەتی و مافی “ژنان” هاتاو و هاوشێوەی پیاو دەخوێندرێتەوە. بەو پێیە ئەو قۆناغە ویستی سەرەکیی خۆی لە “سەڵماندن” و “هاوسەنگ‌خوازی”ی ژن دەگەڵ پیاودا پێناسە دەکات.

وتیشی: نڤیساری ژنانە لەم قۆناغە‌دا، ڕەچاوی سونەتی باو دەکات کە پیاوسالاری لە نووسین بەرهەمی هێناوە. واتا لە دەقی ژنانیشدا، چۆنێتیی داڕشتنی کەسایەتی و تایبەتمەندییەکانی ڕێک لە درێژەی هەمان دیسکۆرسی باو و بەردەستدا خۆی دەبینێتەوە کە سوننەتی پیاوسالار لە مێژووی خۆیدا پێکی هێناوە. تەنانەت نووسەرانی ژن لەو دەورەیەدا لە ناسناوی پیاوانە کەڵک وەردەگرن، بۆ وێنە “جین ئاستین” یان خوشکانی “بونتە” زۆربەی نووسراوەکانیان بە نێوی پیاوانە بڵاو کردۆتەوە.

ناوبراو سەبارەت بە قۆناغی “جیاوازیی ژن و پیاو” وەک قۆناغی سیهەم ڕایگەیاند: لەم قۆناغەدا پێداگری لەسەر بەرابەربوونە‌. بەڵام ئەم ویستە لە چوارچێوەیەکی کورتی کۆنسێرڤاتیڤدا خۆی پێناسە ناکات، بەڵکوو ویستی بەرابەری لە سەر دوو بنەمای نوێدا خۆیی دەردەخات کە بریتین لە “بەرابەریی مەدنی”، “بەرابەریی کەڵک‌وەرگرتن لە دەرفەتەکان”. ئەو فامە لە بەرابەری، سەرەتای دابڕانێکی مەعریفی نوێ و دەستپێکی تێگەیەکی تازەیە لە “چۆنێتیی بوونی ژن”. لەم قۆناغەدا، ڕێژەی ئەو دەقانەی دەیانهەوێ پرسی بزووتنەوەی مافخوازانەی ژنان باس بکەن ڕوو لەزیادبوونە. بۆ وێنە دەقێک بە نێوی “ئینجلی ژنان” بڵاو بۆوە کە بە پشتبەستن بە سوننەتی مەعریفی لیبرالیستی و مافی سروشتی، ڕەخنە لەو دیسکۆرسە دەگرێ کە تیۆلۆژیی مەسیحی بۆ فامکردنی پرسی ژن بەرهەمی هێناوە. ئەو کتێبە، زۆر بە ڕاشکاوی باس لەوە دەکا کە ژنان نابێ هیج یاسا، ڕیسا یان نۆرمێک قبوول بکەن کە مافی سروشتی ژنان ڕەچاو ناکا.

د. جەلیل‌نەژاد هەروەها سەبارەت بە مێتۆد و ناوەڕۆکی نڤیساری ژنان لەو دەورەیەدا ڕاشیگەیاند: لەگەڵ بەرین‌تربوونی مەیدانی چالاکیی ژنان لەم قۆناغەدا، نووسینی ژنانیش گۆرانی بەسەردا دێت. دەقی ژنان نەک نایهەوێ سیمای ژنان له درێژەی گوتاری پیاوسالاردا پێشان‌بداتەوە، بەڵکوو لە حەوڵی خوڵقاندنی دەرفەتێکی مەعریفی دایە بۆ ڕەخنەگرتن لە سیمای خەوشێندراوی ژنان. ئەو قۆناغە سەرەتای لەدایکبوونی مێتۆدۆڵۆژیکی نوێیە لە چۆنێتیی بەرهەم‌هاتنی دەقی ژنانە. بە واتایەکی دیکە، سیمای ژن لە کانتێکێس و ئیپیستمۆڵۆژێکی دەرەوەی سوننەتی باو و پیاوسالار لە دەقدا بوون و مانا پەیدا دەکا.

قۆناغی “ڕەخنەی ڕادیکاڵ و سەرهەڵدانی کۆمەڵایەتی” چوارەمین قۆناغ لە گۆشەنیگای ئەم مامۆستای زانکۆیە بوو کە لەبارەیەوە ڕایگەیاند: لەم قۆناغەدا بە هۆی کارتێکەریی چەند ڕووداوی گرنگ، جەوهەری پرسی مافخوازانەی ژنانی ئاودیوی بارودۆخێکی نوێ کرا و ژنان وەک هێزێکی کۆمەڵایەتی، ئابووری و زانستی پێگەیەکی بەرجاوتریان دەستەبەر کرد. بەرچاوترینی ئەو ڕووداوانە بریتی‌بوون لە: ١) کەڵک‌وەرگرتن لە هێزی کاری ژنان لە پاش شەڕی جیهانیی یەکەم و ڕەخسانی هەلی بەشداریی ژنان لە پێکهاتەی ئابووری و پێویستیی ڕاهێنانی هێزی کار و کرانەوەی زانکۆکان بەڕووی ژناندا، ٢) بڵاوبوونەوەی جاڕنامەی مافی مڕۆڤ له ساڵی ١٩٤٨ و شوێن‌گۆڕکێی بزووتنەوەی مافخوازانەی ژنانی لە چوارچێوەی و پێگەیەکی لۆکاڵی بۆ بابەتێکی یۆنیڤێرساڵ و جیهانی گۆرێ پاش نووسەرانی ئەو جاڕننامەیە. ئەو پێشهاتە سەرنجدان بە پرسی ژنانی لە گرێبەستە نێونەتەوەیییەکاندا بەهێز کرد و سێ کۆنوانسیۆنی “سەبارەت بە مافی سیاسی”(١٩٥٢)، “سەبارەت بە پێشگرتن لە پەرەسەندنی گوشار و زۆرەمڵێ”(١٩٦٢) و “سەبارەت بە نەهێشتنی هەڵاواردنی ژنان لە هەموو بوارێکدا”(١٩٧٩)ی بەدوادا هات.

ناوبراو سەبارەت بە سەرچاوە هزرییەکانی ئەو قۆناغە، ڕوونی کردەوە: لە قۆناغی چوارەمدا ڕێخۆش دەبێ بۆ سەرهەڵدانی فێمێنیسمی ڕەخنەگرانە(critical feminism) کە لەباری فکری کارتێکەریی فەلسەفەی ئێگزێستیانسیالیسمی پێوە دیارە. ئەو فەلسەفەیە کۆمەڵێک ئێلەمانی مەعریفی بە بزووتنەوەی مافخوازانەی ژنان بەخشی کە ئەو بزووتنەوەی لە ڕووی ئیپیستمۆلۆژییەوە ڕایکال و ڕەخنەگرتر لە سوننەتەکانی پێش خۆی کرد و “ڕەگەزی دووەم”ی سیمۆن دو بۆڤوار نموونەی بەرچاوی ئەو هەڵوێستە مەعرفییەیە کە لە سالی ١٩٤٩ له ژێر کارتێکەریی فەلسەفەی ئێگزیستانسیالیسم ڕەخنەیەکی تووند لە ئۆنتۆڵۆژی ژن دەگرێت و بەوەی تۆمەتبار دەکات کە لە ڕێباز و سوننەتەکانی پیاوسالاردا بەرهەم هاتوون.

د. جەلیل‌نژاد سەرهەڵدانی چەشنێک فێمینیسمی ڕادیکاڵ و ڕەخنەگر کە چ له ڕووی ئیپیستمۆلۆژی و چ وەک بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی پێناسەی بزووتنەوەی مافخوازانەی ژنان ڕادیکاڵ و ڕەخنەگرتر دەکا، بە دەسکەوتی ئەم قۆناغە زانی و ڕاشیگەیاند: لە ژێر کارتێکەری ئەو دیسکۆرسە ڕەخنەگر و ڕادیکاڵە دەق و نڤیساری ژنانەش تەواو گۆرانی بەسەردا دێ و دەق و نڤیساری ژنانە له ڕووی واتا و بابەتەوە بەربڵاوتر دەبێ و چیتر پرس و مژاری دەقی ئەو دەورە تەنیا ژنانی چینی مامناوەند و سەرووی کۆمەڵگا نییە، بەڵکوو ڕوو دەچێتە ناو هەناوی قووڵی کۆمەڵگا و دەنگی ژنانی پەراوێزخراو وەک ژنانی ڕەش‌پێست، ژنانی سەر بە ئیتنێک یان ئایینە کەمینەکان، ژنانی چینی ڕەشۆک و دەست‌کورتیش دبنە بابەتی فکری. هەر بۆیە پرسی دەقی ژنان لەو دەوریەدا، پرسێکی فرەچەشنە و تەنیا لە چوارچێوی “جنسییەت”دا کورت و قەتیس نابیتەوە و لەگەڵ خۆی تێز و بیرۆکەیه‌ک دێنێتە ئاراوە بە نێوی “ڕزگاری و شۆرشی کۆمەڵایه‌تی”.

ئەم مامۆستای زانکۆیە لە بەشی دووەمی باسەکانی سەبارەت بە بارودۆخی ژنان لە چواچێوەی کۆمەڵگای کوردی، وێرای لێکدانەوەی کۆمەڵگای کوردی بە سەر سێ قۆناغی مێژوویی بەر لە مەشرووتە، مەشرووتە و پاش مەشرووتە، ڕایگەیاند: تا بەر لە هاتنی شۆرشی مەشرووتە ئێمە کۆمەڵێک پێش‌گریمانە و مکانیزمی تێگەییشتنمان هەبوو بۆ پرسگەلی جۆراوجۆر وەک پرسی ژن، جوانیناسی، شوناس، چۆنێتی فام‌کردنی جنسییەت، مۆرالیتەی گشتی و …، لەمناوە فام و ئیماژی زال سەبارەت بە بوونی ژن خۆی لە دیاردەیەک بەنێوی “زاوزێ”دا دەبینێتەوە کە لەلایەن دین و نەریتە کۆمەڵایەتییەکانەوە بە سەر کۆمەڵگای ژناندا سەپاوە. بەڵام شۆرشی مەشرووتە بەشێکی گەورە لە بیر و فامی فەرهەنگی-کۆمەڵایەتی مڕۆڤی کۆمەڵگای پرۆبلێماتیزە کرد و لەگەڵ خۆی پێکهاتەکانی کۆمەڵایەتیی ئێران بەگشتی و کوردستان بەتایبەتی بەرەوڕووی کۆمەڵێک دیاردەی نوێ کردەوە و وەک مورگان شۆستێر دەڵێ “ژنان لە ئێراندا بە هاتنی مەشرووتە توانیان لە بنکە نێوە شاراوەکانی سەردەمدا وەک قوتابخانه، ڕۆژنامەنووسی و … جێگر بن. کۆمەڵگای کوردیش لە دەرئەنجامەکانی ئەو شۆڕشە ڕەنگدانەوەی ئەرێنی باشی لێوەرگرت. واتە شۆڕشی مەشرووتە و شۆڕشی تەنزیمات لە ئیمپراتووریی عوسمانی دەکرێ وەک سەرچاوەکانی هاتنی مۆدێرنیسم بۆ کوردستان وێنا بکەین کە لە ئەنجامیدا هاوکاتی پەرەگرتنی شارنشینی، دروست‌بوونی قوتابخانە، لەدایکبوون و چالاک‌بوونی چینی مامناوەند، دەرفەتێکی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی تازە خەملا بۆوەی پرسی مافخوازانەی ژنان لە کۆمەڵگای کوردیش بڕسکێ و سەرەداوی لە مێژووی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی کوردیدا خۆی نیشان دا.

ناوبراو سەبارەت بە قۆناغی پاش مەشرووتە ڕوونی کردەوە: لەم قۆناغەدا کۆمەڵگا دەگەڵ دوو ڕەوتی ئیدئۆڵۆژیکی جیاواز ڕووبەروو دەبێتەوە کە یەکەمیان ڕەوتی دروستکردنی “دەوڵەت-نەتەوە” لە چواجێوەی ئیدئۆڵۆژی “ناسیونالیسمی باستانگەرای” پەهلەوی بە هاتنی ڕەزاخانە. ئەو دیسکۆرسە بۆوەی بتوانێ بە ئامانجەکانی خۆی بگات لە ئامرازێک بەنێوی “نوێکردنەوەی دەستووری” کەڵک وەردەگرێ. واتە کاتێک خۆیی دەگەڵ هەموو پێکهاتەکانی کۆمەڵگای ئێران ناتەبا دەبینێ، هەوڵی سەرەکی ئەوەیە ڕەنگی خۆی له هەموان بدا و لە هەناوی خۆییدا ئاسێمیلەیان بکات. بە هەمان‌شێوە سیاسەتی ئەو نیزامە بەرامبەر ژن بە دوو ڕێرەودا پراکتیزە دەکرێ. سەرەتا نیزامی ڕەزاخانی هەوڵ دەدا لە چواچێوەی “نۆکردنەوەی زۆرەملێ” بە داماڵینی ڕووسەری واتا “کشف حجاب” خۆی وەک پێشەنگی پرسی مافخوازی ژنان نیشان بدا. بەڵام ئەو سیاسەتە بەر لەوەی بۆ دابین‌کردنی مافی پێشلکراوی ژنان بێ، ڕێک بۆ بێ‌هێزکردنی گرووپە سوننەتییە ڕەکەبەرەکان بوو و هەنگاوی دووەم دامەزرانی “کانوونی بانوان” لە سالی ١٣١٥ بە سەرۆکی شەمسی کچیەتی. ئەو دوو دیاردەیە سەرەتای کۆتایی‌هاتنی چالاکی سەربەخۆیانەی ژنانی ئێران و هاتنەکایەی “فێمێنیزمی دەوڵەتی” یان ئەو نەزمە سیاسی-کۆمەڵایەتیی ڕەزاخانییەیە کە بۆ ژنان ڕەچاو کراوە.

ڕەوتی دووەم کە بە گوێرەی د. جەلیل‌نژاد هاوکاتە لەگەڵ ڕووخان و شاربەدەرکرانی ڕەزاخان، لەگەڵ خۆی کرانەوەیەک لە ئەنجامی ئەو بۆشایییە سیاسییە دێنێتە ئاراوە:

لەو دەورەیەدا هەموو جەریانە سیاسییەکان هەوڵی دروستکردنی ڕێکخراوی تایبه‌ت بە ژنان دەدەن. ئەوە نیشان دەدا کە لە ڕوویی کۆمەڵایەتییەوە ئەو شۆڕشە فکرییەی مەشرووتەی خستبووە گەڕ، بەردەوام بووە و ئیستبدادی موتلەقەی ڕەزاخان نەیتوانیوە ئەو بیر و فامە له بیر و نەستی گشتی کۆمەڵگادا جێگربووە، بکوژێنێتەوە. ئەو بزووتنەوە سەرەرای هەوراز و نشێوی گەورە کۆمەڵێک دەسکەوت بەدەست دەێنێ، وەک مافی دەنگ‌دان و مافی خۆپاڵاوتن لە سالی ١٣٤٨ بۆ یەکەمجار لە مێژووی سیاسی-کۆمەڵایەتیی ئێران.

لە کۆتاییدا ناوبراو بە هەژماردنی کۆمەڵێک گۆڕانکاری لە بواری نڤیساری ژنانە و لەوان خۆدەربازکردنی سیما و ویستی ژن لە زەین و زمانی باوی پیاوسالاری، دەرکەوتنی ژن وەک سووژەیەکی کۆمەڵایەتیی سەربەخۆ، چالاکی ژنان لە بوارەکانی زانستی سەرەڕای ئەدەبیات، خۆقەتیس‌نەکردنی ژنان تەنیا لە چوارچێوەی جنسییەت، خۆدەربازکردنی ژنان لە ژێر زەختی سیستمە داسەپاوەکان و بەرزبوونەوەی ئاستی ڕەخنەگریی ژنان لە چەند دیەی ڕابردوو بەملاوە، جەختی لەوە کرد: ئەوڕۆکە بیرمەندان دەڵێن یەک لەو ڕێگایانەی دەتوانێ گرفتەکانی سەر بزووتنەوەی مافخوازی ژن کەم بکاتەوە و بەستێنی توانستی فکری ژنان زیاتر بکات، کۆمەڵگایی‌کردنی جێنسیەتییە. واتە پرۆسەیەک کە بە شێوەیەکی بیرلێ‌کراوە و ئامانجدار لە لایەن گرووپ و فۆرماسیونە کۆمەڵایەتی و ئەخلاقی و ئایینییەکان شێوە فامێک لە جێنسیەتی مڕۆڤ لە بیر و نەستی گشتیی کۆمەڵگادا جێگر بکات. هەر بۆیە، پێویستە ئەو پرۆسەیە بە شێوەیەکی پراکتیزە ڕاپەڕێندرێ، بۆوەی مرۆڤ له دەرەوەی جێنسییەتدا بتوانێ تەعبیر لە بوون و مافی خۆی و هەمووی مرۆڤەکان بکات.

The post نڤیساری ژنانە؛ جیاوازی و خەسارناسی appeared first on ژنەفتن.

بەلای کۆمەڵەوە، لادانی کەسێک لەو نۆرم و بەهایانە، لادانە لە ڕەوشتی کۆمەڵ و لەو حاڵەتەشدا تاکی خۆتێپەڕ بە بێڕەوشت دادەنرێت؛ بەڵام تاکی بێڕەوشت وەک “نیچە” ناوی لێ دەنێت، تاکێک نییە خراپ و شەڕخواز بێت، بەڵکوو پێشکەوتنخوازە و تاکێکە دەیەوێت کولتوورە بازاڕییە چەقبەستووەکە تێ بپەڕێنێت و خۆی بە بەهایەکی  بەرزتر  لە ژوور بەها باوەکانەوە بگەیەنێت.

لە ڕوانگەی لێکۆڵینەوەکەی نیچەوە لەسەر چەمکی “ڕەوشت”، ماریا ئەو مرۆڤەیە کە لە بەها و نەریتە باوەکە یاخی بووە؛ کولتوور و بەها باوەکان ڕەت دەداتەوە و خۆی بە پلەیەکی بەرزتر لە ژوور کولتوورە بازاڕییەکەوە دەگەیەنێت. بەو پێیەی تاک لەنێو کولتووری بازاڕیدا خاوەنی بیرکردنەوە و ڕوانینی خۆی نییە و بوونی خۆی ناناسێت. هەر لەبەر ئەوەیش ویستی بۆ ئازادی نییە، وەک ڕۆبۆتێک بە خواستی ئەوانی دی دەجوڵێتەوە.

ماریا ئەو مرۆڤەیە، بە کۆمەڵێک بەها و حەقیقەتی نوێوە دەرکەوت و پوچییەتیی خۆمانی پیشانداین. پوچییەتییەک کە لە ناواخنی نەریتی دواکەوتووانە، ئایینی توندڕەو، دەسەڵاتی سیاسیی گەندەڵ… هتد دروست بووە. (من لێرەدا وەک کەسێک کە حزووری و ئامادە بێت ناوی ماریا دەهێنم، چونکە ڕاستە ماریا ئیدی خۆی لە ژیاندا نەماوە، بەڵام ئەو وەک بیرکردنەوە و تێڕوانینەکانی، هێشتا لێرە ئامادەیییان هەیە.)

  ماریا لە کۆمەڵگەیەکدا دەرکەوت نەوەک ژنەکان بە پلەی یەک، بەڵکوو پیاوەکانیش ئازاد نین تێیدا.

ماریا ئەو حەقیقەتە لەپێشترە دەبینێت کە مرۆڤانی ناو کولتوورە بازاڕییەکە ناتوانن بیبینن و کوێرانە دوای نەریت و بەها باوەکان کەوتوون. ئەوان نەک هەر تەنیا ئەو هەقیقەتە نابینن، بەڵکوو دژی هەموو ئەو کەسانەیش دەوەستنەوە کە بەو حەقیقەتە گەیشتوون. ئەگەرچی ماریا ئەوەیشی دەزانی، گوتنی حەقیقەت وەک میشێل فوکۆ باسی دەکات، ڕیسکە. (حەقیقەتبێژ کەسێکە، ڕیسک بە ژیانی خۆیەوە دەکات) بەڵام ئەو هێشتایش ئەو مرۆڤە بوێر و ئازایەیە کە نیچە بەشانازییەوە باسی دەکات؛ ئەو کەسەی حەقیقەت دەزانێت و بێدەنگ دەبێت، هیچی لەو مرۆڤە کەمتر نییە کە هەر لە بنەڕەتەوە نازانێت.

لەم سی چل ساڵەی دواییدا، ڕێژەی ژنکوشتن بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە. ڕەنگە لەبەر ئەوەش بێت، ئێمە لە ڕێگەی میدیا و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە، خێراتر و ئاسانتر لە جاران دەتوانین بگەین بە ڕووداوەکان. دیارە هاوکات،  کوشتنی کەسێکی ئازادیخوازی وەک ماریا و ئەو دەنگۆ و قسەوباسانەیشی لە دوای ڕووداوی مردنەکەی دروست بوون، ئەوەیان دەرخست کە دیدگەی خەڵک بۆ ڕووداوەکان کورتبینانە و بێ قووڵبوونەوەیە، لە ئەگەری هەر ڕووداوێکی لەو شێوەیەدا جەمسەرگیری دروست دەبێت و  کۆمەڵگە  بەسەر دوو بەرەدا دابەش دەبێت؛ بەرەیەکیان بەبێ بیرکردنەوە، دژی ستەملێکراو دەوەستنەوە، بەرەکەی تر دژی ستەمکەر. لێرەیشەوە بوارێک بۆ بیرکردنەوە و قووڵبوونەوە لە ڕووداوەکە و هۆکار و پاڵنەرە شاراوەکانی پشتی ڕووداوەکە نامێنێتەوە. دوا جاریش ئەم ڕووداوە وەک هەموو ئەوانی دی، بۆ چەند ڕۆژێک تەنیا ژاوەژاوێک دروست دەکات و  تێ دەپەڕێت، بێ ئەوەی ببێت بە سەرچاوەیەک بۆ توێژینەوە و وەک ڕێگەیەکیش بۆ چارەسەرکردنی ڕووداوی لەو شێوەیە.

لەگەڵ بەرەوپێشچوونی کات، گۆڕان، گەورەبوونی شارەکان و کرانەوە بە ڕووی دونیای دەرەوەدا لە ڕێگەی تەکنەلۆژیاوە، پێویستە عەقڵیش لە ڕێگەی زانین و بیرکردنەوەوە، بەردەوام خۆی نوێ بکاتەوە؛ ئەم گۆڕانە لە دەوروبەرماندا و هاوکات مانەوەی بیرکردنەوە و تێڕوانینەکانمان وەک خۆی، لێکدژییەک دروست دەکات کە دوا جار دەبێتە هۆی کێشە و دروستبوونی ڕووداوە نەخوازراوەکان. 

ماریا و چەمکی  “ئاکار”  لای نیچە

بۆ وەڵامدانەوەی ئەوە، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ لای نیچە و لەژێر ڕۆشناییی لێکۆڵینەوەی نیچە لەسەر چەمکی ” ئاکار” Morality  پەرە بە باسەکەمان بدەین.

بە بڕوای نیچە: “ئاکار وابەستە بە ژیانی تاک و هەڵبژادنی تاکەوە، لەسەر چاکە و خراپە. تاکێک دەتوانێت لە ڕەوشت یاخی بێت و بەها باوەکان ڕەت بکاتەوە بەڵام ناتوانێ بێبەها بژی؛ ئەو بەهایەی مرۆڤی بەرز دایهێناوە، سەرچاوەیەکی دەرەکی نییە، بەڵکوو خۆی دایهێناوە، بێجگە لە خۆی، بوونێکی دیکە نییە بڕیار لەسەر چاکە و خراپە بدات.” ئێمە ئەو حەقیقەتە دەبینین کە ماریا خاوەن ئاکارێکی چاک بووە.

وەک چالاکوانێکی مەدەنی، یارمەتیی لێقەوماوان و بێلانەکانی داوە و  وەک خۆیشی لە چاوپێکەوتنێکی تەلەڤیزیۆنیدا ئاماژەی بۆ دەکات، داوا لەو ڕێکخراوە خێرخوازییانە دەکات کە بە هانای کچ و دایکێکەوە بچن، چەند مانگێکە لە ماڵەکەی خۆیدا بەهۆی ئەوەی لەسەر جادە بێ ماڵ و حاڵ ماونەتەوە، داڵدەی داون. ئەمەیش ڕێک پێچەوانەی ئەو قسە و قسەڵۆکانەیە کە بنەمایەکی دەمارگیرییانەیە بەوەی ڕووی قسەیان تەنیا لەسەر جەستە، یان جگەرەکەی دەستی، جلوبەرگ و شتە ڕووکەشیەکانی دیکەی وەک  قۆڵ و قاچی ڕووتی و مەشروبخواردنەوەی گیرساوەتەوە.

مردنی ماریا:

لەگەڵ ئەوەیشدا، مردنی ماریا تەنیا مردنێکی ئاسایی نەبوو ، یان ڕوونتر بڵێین، ئەو وەک هەر کەسێکی ئاسایی کە دەمرێت و ماوەیەک دوای مردنەکەی لە بیر دەچێتەوە. چ جیاوازییەک هەیە لەنێوان مردنی کەسێک و کەسێکی تردا؟ بێگومان لێرەدا مەبەستی من لە مردن لە لایەنی بایۆلۆژییەوە نییە، ئەوەی کە ڕۆح جەستە جێ دەهێڵێت و دوای ماوەیەکیش  لاشەکەت شی دەبێتەوە و نامێنێت، ئیدی بوونی مرۆڤ لەسەر زەوی بۆ هەمیشە دەسڕدرێتەوە. بەڵکوو ئەو بیرکردنەوە و تێڕوانینانەیە کە بە مردنی تۆ و دوای تۆ سەبارەت بە بیروڕاکانت دروست دەبەن. نیچە  دەڵێت: “هەندێک کەس دوای مردنیان لە دایک دەبن. ڕۆژی منیش دێت، بەڵام لە ژیاندا نابم.” لێرەدا مەبەستی نیچە ئەوەیە، هەندێک کەس دوای مردنیان بیروڕاکانیان بەهەند وەردەگیرێت و خەڵکی پەیڕەوەی دەکەن. بەم شێوەیەیش ناو و بیرکردنەوەی تۆ، دەشێت بۆ هەزاران ساڵ دوای مردنەکەت بمێننەوە و خەڵکی کاری پێ بکەن.  ئەوەتا ماریاش هەمان شت دەڵێت، بەڵام بە دەربڕینێکی تر: ”هەست دەکەم من کار بۆ دونیایەک دەکەم کە خۆم کاتی ئەوەم نابێت تێیایدا بژیم.”

بەڵێ، ماریا لەوەدا ڕاستی گوتووە، بیروڕاکانی ئەو ئێستە هەن و دەشێ ڕۆژانێک ئازادانەتر خەڵکی پێڕەوی بکەن. ماریا ئەو مرۆڤە ڕاستە بوو کە دەیگوت: بەڵێ بۆ ئازادی و پاراستنی کەرامەت، بەڵێ بۆ ڕێزگرتن لە ویست و خەونەکانی مرۆڤ.

سەرچاوە:

کتێبی نیتشە و پاش تازەگەری  نووسینی د. محەمەد کەمال، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، ساڵی 2009

The post ماریا و چەمکی “ڕەوشت” لای نیچە appeared first on ژنەفتن.

بەدەر لە باسکردنی بنەما تیۆرییەکانی پرسی جێندەر کە خۆی باسێکی تێروتەسەلە و مەبەستی ئەم یادداشتە پەرژانە سەر ئەو بابەتە نییە، ئەم جۆرە بەرنامانە چەند کێشەیەکی بنەڕەتیی زۆر قووڵیان هەیە:

بە ئاستی یەکەم، بابەتێکی گرنگ (بۆ نموونە مافی ژنان و بزووتنەوەی فێمێنیزم) سادە دەکرێتەوە بۆ کۆمەڵە ڕستەیەکی سواو و کەمناوەرۆک کە نەک تەنها کۆی حەقیقەتی بابەتەکە وێنا ناکەن، بگرە تەنانەت زانیاریی ناڕاست و نیوەڕاستیش دەرخواردی خوێنەر دەدەن. هەر ئەمەش دەبێتە هۆی چەواشەبوونی بەردەنگ، چونکوو گواستنەوەی ناتەواوی بابەتێک زیاتر لە نەگواستنەوە و داشاردن و حاشالێکردنی، بابەتەکە بێمانا و ناشیرین دەکات. (ئەڵبەت لەم نموونە تایبەتانەدا ئامانجەکە ڕێک ناشیرینکردنی بابەتەکەیە، هەر بۆیە بەئەنقەست هەوڵ دەدرێت پەنجە بخرێتە سەر هەندێ لایەنی باسی مافی ژنان کە کۆمەڵگا لەسەریان هەستیارە و وەک تابۆ سەیریان دەکات.) چ پێشکەشکاران و چ مامۆستایانی بەرنامەکە گەلێ ڕووکەش و سادە باسی جێندەر و ژن دەکەن؛ پرسیارەکانی پێشکەشکار خۆیان وەڵامەکەیشیان تێدایە و مامۆستا تەنها دەبێ پشتڕاستیان بکاتەوە، بەڵام زۆر جار لە پشتڕاستکردنەوەکەیشدا کورت دەهێنن و بە ناچار پەنا بۆ سەرچاوەی متمانەپێنەکراوی نازانستی دەبەن. بۆ وێنە مامۆستا عالیە بەردەوام دەگەڕێتەوە بۆ بیرەوەرییەکانی خۆی و وەک بەڵگە و ئارگیۆمێنت بەکاریان دەهێنێت، ئاشکرایە لە هەموویشیدا خۆی پاڵەوان و کچە زیرەکەکەیە کە مامۆستاکانی موعجیب کردووە! یان مامۆستا بێخاڵ چیرۆکی سیاسەتمەداران و خەڵکانی تر دەگێڕێتەوە. ئەوەی کە مامۆستایەکی زانکۆ توانای سەلماندنی بابەتێکی بە شێوەی تیۆری نییە و ناچارە پەنا بۆ بیرەوەری و چیرۆک ببات و وەک «فاکت» بە بەردەنگی بفرۆشێتەوە، نیشانەی ئەوەیە کە بە پێچەوانەی ناونیشانی بەرنامەکە و بەڵگەنامەی دوکتورای میوانەکان، نەک تەنها هیچ بێلایەنییەکی زانستی لە باسەکەدا ڕەچاو نەکراوە بەڵکوو ئاستی مەعریفیی مامۆستایانیش بەشی بابەتەکە ناکات. یاخود دوکتور بێخاڵ ئەبووبەکر ئەگەرچی دەزانێت و خۆیشی لە سەرەتاوە ئاماژەی پێ دەکات کە یەک لە ڕووە جیدییەکانی پێناسە تازەکان بۆ جێندەری مرۆڤ لە زانستە پێوەندیدارەکان بە سایکۆلۆژیاوە سەرچاوە دەگرێت، کەچی بۆ ڕەتکردنەوەی ئەو پێناسەیە، لە ناو زانستەکاندا تەنها بۆ زانستی پزیشکی دەگەڕێتەوە و لە زانستی پزیشکییشدا تەنها کۆمەڵێک لە پزیشکان بە نموونە دەهێنێتەوە کە باوەڕە پێشوەخت دیاریکراوەکەی خۆی پشتڕاست دەکەنەوە. ڕەنگە ئەم گەڕانەوەیە شتێکی ئاسایی بێت، بەڵام کاتێک کە تۆ باوەڕەکەت نەک بەرهەمی توێژینەوە و تێرامانی بێلایەنانەی زانستی، بەڵکوو درێژەی هەمان ئەو کولتوور و نەریتەیە کە تێیدا گەورە بوویت و ژیاویت، ئیدی ناتوانین ئەم چەشنە گەڕانەوەیە بە شتێکی ئاسایی و سروشتی بزانین. چونکوو لەم جۆرە میتۆدەدا ئیدی شتێک بە ناوی «توێژینەوە» -چ بگا بە توێژینەوەی زانستی- بوونی نامێنێت، بەڵکوو ئەم کارە جۆرێک لە گەڕان و پشکنینە بەدوای هەر سەرچاوەیەکدا کە بۆچوونە هەمیشەیییەکەی خۆمان پشتڕاست دەکاتەوە. ئاشکرایە لە ئاوەها پرۆسەیەکدا مێشکی مرۆڤ تەنها ئەو نموونانە دەبینێت کە لەگەڵ باوەڕەکەیدان و هیچ جۆرە ئامادەیییەکی ڕەخنەگرانە بۆ گومانکردن لەوەی هەیە و لەوێشەوە هەوڵدان بۆ توێژینەوەی بێلایەن، لە ئارادا نامێنێت. ئەمە گەورەترین کێشەی میتۆدۆلۆژیکی دەستێوەردانی ئیماندارانی نەریتییە لە پرسی نانەریتی و تازەی پێناسەی جێندەردا. ڕەنگە بتوانین بڵێین لە باسکردنی پێناسە تازەکانی جێندەردا مامۆستایانی مزگەوتەکان زۆر ڕاستگۆترن لەم جۆرە مامۆستایانەی زانکۆ، چونکوو بە چوار وشەی ناتەواوی زانستی باسێکی ئایدیۆلۆژیکی ناشیرین جوان ناکەن و ڕاستگۆیانە دەڵێن ئێمە تەنها پشت بە قورئان دەبەستین نەک هیچ سەرچاوەیەکی نائایینیی دیکە. بەڵام ئەم مامۆستا خاوەن شەهادە و بەڵگەنامانە تۆسقاڵێک لە زانست بەکار دەهێنن بۆ ڕەتکردنەوەی کۆی زانست، کە بە ئاشکرا هەوڵێکی ناڕاستگۆیانەی پارادۆکسیکاڵە؛ ئەگەر زانست خراپە بۆچی دەگەڕێنەوە بۆی؟ ئەگەریش دەگەڕینەوە بۆی بۆچی بە سەقەتی و ناتەواوی بۆ خوێنەری باس دەکەن؟! ئەڵبەت مامۆستا عالیە دواجار بە ڕوونی قسەی دڵی دەدرکێنێت و ئەڵێ ئەو باسانە دەبێ تەنها لە ناو کتێبدا بمێننەوە و قەت هەوڵ نەدرێ لە ئەرزی واقیعدا تاقی بکرێنەوە! جێی خۆیەتی مامۆستای بەڕێز وەڵامی ئەو پرسیارە بداتەوە کە زانست ئەگەر خزمەت بە ژیانی حەقیقیی خەڵک نەکات بە کەڵکی چی دێت؟ ئینجا ئەو زانستە خەریکە شیکاری بۆ بابەتێک دەکات کە هەر ئێستەیش بوونی هەیە، کە وایە هەوڵدان بۆ تێڕامان و لێکۆڵینەوە لەو بابەتە یان برەودان بە هۆشیاری لەو بوارەدا، ناوی تاقیکردنەوە یان دابەزاندن نییە، بەڵکوو ناوی پەرەپێدانە بە زاستی پێوەندیدار بە ژیانی خەڵکەوە. ئەگەر بڕیارە «مەعریفە» و «زانست» کاریان پێ نەکرێت و لە دووتوێی کتێبەکاندا قەتیس بمێنن، ئیدی فەلسەفەی دروستکردن و بوونیان چییە و ئەگەر نەبن چ شتێک لە کۆمەڵگا کەم دەبێتەوە؟ بێگومان هیچ. کاتێک خەڵکانی عیلمانی دەڵێن با ئایین وەک بەها پیرۆزەکەی خەڵکان بمێنێتەوە و کۆنترۆڵی دەسەڵات و کۆمەڵگا نەکات، زۆربەی ئیماندارانی وەک ئەم مامۆستایانە قەڵس دەبن و بە گژ هەرچەشنە ڕەخنەیەک لەم بوارەدا دەچنەوە، لە حاڵێکدا کە ئەو داوایە پشت بە ئارگیۆمێنت و بەڵگەی تیۆری و مێژووییی زۆر جیدی دەبەستێت و ئایینیش ناشیرین یان ڕەت ناکاتەوە، بەڵکوو دەوری ئایین لە سیاسەتدا دەخاتە ژێر پرسیارەوە و دەڵێ بەم هۆکارانە نابێ ئەو دووانە تێکەڵ بن. کەچی مامۆستا عالیە زانستی جێندەرناسی هەر لە بنەڕەتەوە دوور دەخاتەوە بۆ ناو کتێبەکان و هیچ دەورێکی بۆ دیاری ناکات! گەرچی دەستەواژە و چەمک و وشەی تازە لە زاری ئەم بەڕێزانەوە دەبیسین، بەڵام پێناسە و باوەڕەکانیان بچووکترین جیاوازی لەگەڵ باوەڕی مێژووییی کۆمەڵگادا نییە و ڕێک درێژەی هەمان باوەڕی کۆنە. بۆ وێنە لە باسی باڵاپۆشیدا دەستەواژەی «لایف ستایل» بەکار دەهێنن بەڵام دەرئەنجامەکە هەر واجببونی باڵاپۆشییە کە فەرمانێکی خودایییە و ئازادی لە هەڵبژاردنی شێوەژیاندا هیچ جێیەکی پێ نادرێت! باسی «جێندەر ڕۆل» دەکەن بەڵام دیسان ڕۆڵی سەرەکیی ژن هەر دەگەڕێننەوە بۆ ناو خێزان و ستایشی خۆقۆربانیکردنی ژن لە ئەرکی خێزانیدا دەکەن! بە واتایەکی زۆر سادە، نە خوێندن تا دوکتورا و نە بەکارهێنانی زمان و دەستەواژەی مۆدێرن و نوێ و نە بینینی وڵاتانی تر نەیتوانیوە بچووکترین گۆڕانکارییەک لە ڕوانگەی ئەم مامۆستایانە لە ئاست پرسی ژن و جێندەردا بەدی بهێنێت.

بە ئاستی دووهەم، گەورەکردنەوەی بابەتێکی وەک «ئێڵ‌جی‌بی‌تی»یەکانە و پێناسەکردنی وەک گەورەترین مەترسی بۆ سەر ژیانی هەنووکەی مرۆڤایەتی. بەدەر لە هەرجۆرە ڕوانگەیەکی ئەرێنی و نەرێنی لەسەر فۆبیاسازی لە «ئێڵ‌جی‌بی‌تی»یەکان و مافەکانی ئەم کەسانە، لە ڕاستیدا نەک لە کوردستان بەڵکوو لە هیچ شوێنێکی ئەم جیهانەدا «ئێڵ‌جی‌بی‌تی» تەنانەت نەبووەتە بابەتێکی کاریگەر و هاوکێشەساز، چ بگا بەوەی کە ببێتە هەڕەشە و هێندە پەرەی سەندبێ و بەهێز بووبێ کە بتوانێت بنەوانی کۆمەڵگا لێک بپچڕێنێت! تەنانەت لە ئەورووپا و لە ڕۆژئاوایشدا بە گشتی، هێشتا کۆمەڵگەی «ئێڵ‌جی‌بی‌تی» کەمینەیەکن کە کۆمەڵگا وەریان ناگرێت و بە پەرچەکرداری توندئاژۆیانەی زمانی و فیزیکی ڕووبەڕوویان دەبێتەوە. بەتایبەت بەرەی نیۆکۆنسێرڤاتیست کە گرنگترین و بەدەسەڵاتترین بەشی دونیای سەرمایەدارین، زۆر زیاتر لە مامۆستا موسڵمانە کوردەکەی ئێمە دژی «ئێڵ‌جی‌بی‌تی»یەکانن، بە ئاستێک کە کەسانی وەک ترامپ کە نوێنەری بێئەملاولای سەرمایەدارین، لە کێبڕکێی هەڵبژاردندا دژایەتیکردنی کەمینە جێندەرییەکان و مافی لەباربردنی ژنان دەکەنە بانگەشەیەک بۆ سەرکەوتن بەسەر ڕکابەرەکانیاندا. کە وایە ئەو بانگەشانە کە پرسی «ئێڵ‌جی‌بی‌تی» یان پێوەندیی سێکسی لە دەرەوەی زەواج وەک پرۆژەیەکی سەرمایەداری پێناسە دەکەن کە «فاندی بۆ دیاری کراوە و دەیانەوێ کۆمەڵگای ئێمە لە ئەخلاق خاڵی بکەنەوە» زیاتر لەوەی هەڵگری حەقیقەتێکی کۆنکرێت و سەلمێنراو بێت، نیشاندەری زاڵبوونی «تیۆریی پیلان»ـە بەسەر مێشکی سادە و سەرەتاییی مامۆستاکانی ئێمەدا. ئەم مامۆستایانە بە چەشنێک پرسی جێندەر و ئێڵ‌جی‌بی‌تی دەبەستنەوە بە سەرمایەدارییەوە کە بینەر وادەزانێت هیچ ڕەگێکیان لە ناو مێژووی مرۆڤایەتیدا نەبووە، لە حاڵێکدا کە بە درێژاییی مێژووی ئینسان شێوە و فۆرمی هاوڕەگەزخوازی هەبووە و خەڵکانێک مەیلی سێکسیی لەم چەشنەیان تاقی کردووەتەوە. چیرۆکی قەومی لووت یەکێکە لەو چیرۆکە بەناوبانگانەی کە دەیسەلمێنێت هاوڕەگەزخوازی دیاردەیەکی مێژووییی کۆنە، یان وێنای عەشق لە یۆنانی کەونارادا کە لە «عەشقی پیاو بۆ پیاو»دا ڕەنگی دەدایەوە. لە مێژووی ئیسلامیشدا هاوڕەگەزخوازی نەتەنها بوونی هەبووە بەڵکوو بە درێژاییی چەندین سەدە ئاسانگیریشی بەرانبەر نوێنراوە، بە چەشنێک کە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا یەک لە ڕەخنەکانی مەسیحیان لە ئیسلام ئەوە بووە کە لە بەرانبەر هاوڕەگەزخوازەکاندا زۆر نەرمونیان و ئاسانگیرە. لە مێژووی ئیسلامیدا هاوڕەگەزخوازی بە ئاستێک بەربڵاو و ئاسایی بووە کە تەنانەت هەندێ لە پاشاکانی سەردەمی ئومەوی و عەباسی بە ئاشکرا لەگەڵ هاوڕەگەزی خۆیاندا خۆشەویستی و سێکسیان کردووە. هەر لەم مێژوو و کولتوورەدا وشەی وەک «موخەنەس: مخنث» هەبووە کە تەعبیر لەو پیاوانە دەکات کە مەیل و سیمای ژنانەیان هەیە (لە کوردیدا نێرەمۆک) و ئەمەیش بەڵگەیە بۆ بوونی ترەنس لە دونیای کۆندا. هەر لە خودی زمانی کوردییشدا دەستەواژەی تایبەتی زۆر کۆنمان بۆ کرداری هاوڕەگەزخوازانە هەیە: سەربەسەر، پانپانۆکێ، قوزەخشانێ، کوزەتەقانێ، گونەتەقانێ و… . ئەمانە کۆمەڵە وشەیەکن کە مێژوویەکی زۆر کۆنیان لە زمانی کوردیدا هەیە و دەیسەلمێنن کە ئەو دیاردەیە بە ئاستێک بوونی هەبووە کە زمان بە پێویستی زانیوە دەستەواژەی بۆ دابهێنێ. کە وایە مەیلە جیاوازە سێکسییەکان بە هیچ شێوەیەک دیاردەیەکی تازە یان بەرهەمی پیلانی سەرمایەداری نین، بەڵکوو بەشێکن لە بوونی مرۆڤ کە لە بەشێکی گەورەی مێژوودا کراونەتە مایەی شەرم و هەوڵ دراوە بەتەواوی پشتگوێ بخرێن و حاشایان لێ بکرێت. بەڵام ئێستە تا ڕادەیەک ئەو شەرمە شکاوە و مرۆڤ خەریکە باسیان دەکات و هەوڵ دەدا لێیان تێبگات. ئەوەشی کە دەڵێن سەرمایەداری پرسی جێندەر بە ئاڕاستەی قازانجی مادیدا بە کار دەهێنێت، هیچ شتێک لەم پرسە ناگۆڕێت، چونکوو سەرمایەداری هەوڵی داوە نەک تەنها جێندەر بەڵکوو هەر شتێکی پێوەندیدار بە مرۆڤەوە لەناو ئەم گەردوونەدا بکاتە کەرەستەی ئابووری بە مەبەستی بەرزکردنەوەی ڕێژەی سەرمایە لە بەرژەوەندیی سیستەمەکەدا. کە وابوو ئەم مەیلەی سەرمایەداری لە خۆیدا ناتوانێ ڕەوایەتی لە شتێک بسێنێتەوە یان بە پێچەوانەوە ڕەوایەتی بە شتێک ببەخشێت. ئێستە تەنانەت ئاویش بووەتە کاڵایەک و سەرمایەداری لە هەزاران ڕێگاوە دەیهەوێ کۆنترۆڵی سەرچاوەکانی ئاو بکات و پارەیان لێ دەربهێنێت، خۆ بە میتۆدی ئەو مامۆستایانە بێ، دەبێ بایکۆتێک بخەینە سەر ئاویش و لەبەر ئەوەی بووەتە هۆکاری پارەدەرهێنانی سەرمایەداری، ڕەوایەتیی لێ دابماڵین و بە کاری نەهێنین!

بە ئاستی سێهەم، لە ڕێگەی بچووککردنەوەی پرسی زۆر گرنگی مافی ژن یان کەمینە جێندەرییەکانەوە بۆ لایەنی سێکسواڵیتەی ڕووت، لەمپەرێکی گەورەی کۆمەڵایەتی دەخەنە بەردەم هەموو هەوڵێکی یەکسانیخوازانە بۆ دەستەبەرکردنی مافی یەکسانیی هەموو هاووڵاتییان. بزاڤی یەکسانیخوازی هەڵگری بنەمای مەعریفی و فەلسەفیی زۆر قووڵە و لایەنی سێکسواڵیتە تەنها بەشێکی بچووکی ئەم بزاڤەیە، بەرجەستەکردنەوەی ئەو لایەنە کە لە هەموو دونیادا تا ئێستایش کەمتازۆر وەک تابۆ و بڤە چاوی لێ دەکرێت، بەرکورتکردنەوەی ئیمکانی خەباتە لە پێناو مافی ڕەوای مرۆڤەکاندا. ئاخۆ مامۆستایەکی ژنی زانکۆ بە پلەی دوکتۆراوە کە باسی جێندەر یان ژن دەکات، چ شتێک وای لێ کردووە کە ڕێک هەمان ئەو تێڕوانین و زمانە پیاوسالارانەیە بەکار بهێنێت کە چەندهەزار ساڵە ژنانی کردووەتە مرۆڤی پلەدووی زەعیفە و ئۆبژە و لە بەرانبەریشدا پیاوی کردووەتە خودای سەرزەوی و خاوەنی کەون و کائینات؟! کە وایە بە ئاسانی دەتوانین بڵێین ئەو مامۆستا ژنەیش هەر پیاوێکی نێرسالارە و لە ڕێگای چەواشەکردنی حەقیقەتی بزاڤە کۆمەڵایەتییەکانەوە، خەریکە خزمەت بە کولتووری دزێوی پیاوزاڵی و نێرسالاری دەکات. مخابن ئەم جۆرە دابڕاندن و لێکپچڕاندنەی گوتارە فیکری و کۆمەڵایەتییەکان، بووەتە نەریتێکی ڕووخێنەر لە ناو ئەکادیمیاکان و لە لای مامۆستایاندا.

بە ئاستی چوارەم، زەقکردنەوەی لەڕادەبەدەر و ناڕاستی ئەم پرسانە یارمەتیی دەسەڵاتە گەندەڵەکان دەدات بۆ خۆڵکردنە چاوی خەڵک و مەشغووڵکردنیان بەو بابەتانەوە تاکوو بەبێ هیچ لەمپەر و بەربەستێکی کۆمەڵایەتیی جیدی درێژە بە دەسەڵاتی ستەمکارانە و گەندەڵی خۆیان بدەن. ئاشکرایە کۆمەڵگای سوننەتیی ئێمە بە بەراورد لەگەڵ کۆمەڵگا ڕۆژئاوایییەکاندا زۆر دەمارگرژترە بەرانبەر بەو پرس و دیاردانەی بە دروست یان بە هەڵە وەک بەشێک لە ئەخلاق (بەتایبەت لە بواری سێکسواڵیتەدا) لە قەڵەم دراون. هەموو دەسەڵاتێکی نادیمۆکرات لە هەموو شوێنێکی جیهاندا شەیدای میکانیزمەکانی خافڵاندن و دوورخستنەوەی جەماوەرە لە سیاسەت، چونکوو لەم ڕێگایەوە پرۆژەی «ناسیاسیکردنەوە»ی کۆمەڵگا دەباتە پێشەوە و بەم چەشنە زۆر ئاسانتر درێژە بە دەسەڵاتی خۆی دەدات. بێگومان هیچ میکانیزمێک ناتوانێت یارمەتیدەری ئەم مەبەستەی سیاسەتبازان بێت مەگەر ئەوەی ڕەگێکی قووڵی لە ناو کولتووری کۆمەڵگاکەدا هەبێت. ئاشکرایە کولتووری ئێمە بە قورسی بارگاوییە بە ئایین و بەها ئایینییەکان، هەر بۆیە دەسەڵاتە زاڵە نادیمۆکراتەکان هەمیشە ئایینیان بە ئاڕاستەی خۆڵکردنە چاوی خەڵکدا بەکار هێناوە و کردوویانەتە کەرەستەیەک بۆ دوورخستنەوەی خەڵک لە کێشە سەرەکییەکانی کۆمەڵگایەکی لێقەوماوی ستەملێکراو. سەدام حسێن لە چەمکی ئیسلامیی «ئەنفال» بۆ جینۆسایدکردنی کورد کەڵکی وەردەگرت، خومەینی چەمکی ئیسلامیی «جیهاد»ی گۆڕیبوو بۆ هۆکاری هێرشکردنە سەر کوردستان، ئەردۆغان هەر ئێستە پرسی ئیسلامیی «حیجاب» بۆ بردنەوەی هەڵبژاردن بەکار دەهێنێت. لەم نێوانەدا بەشێک لە ئیماندارانی کوردستانیش خوازراو و نەخوازراو، بە ئاگایییەوە یان لەڕووی نائاگایییەوە، ڕاستگۆیانە یان لەڕووی نیفاقەوە، ڕێک بە ئاڕاستەی ئەم ویست و گەڵاڵەیەی هەردوو دەسەڵاتی گەندەڵی زەرد و سەوزدا دەجووڵنەوە. کۆمەڵگا لە ئەنجامی گەندەڵیی دەسەڵاتداراندا تووشی هەژاری و هەڵاواردن و درزی چینایەتی بووە، بەڵام تەنها یەک پۆستی سادە لەسەر کچێکی مۆدێل بەقەدەر هەموو هەواڵە پێوەندیدارەکان بە گەندەڵی و بەتاڵانبردنی سەرمایەی گشتییەوە سەرنجی جەماوەر بۆ لای خۆی ڕادەکێشێت. ڕۆژانە بە دەیان بەرپرس و مەسئوولی دز و جەردە لە شەقامەکان و لە تەنیشت دانیشتووانی شارەوە تێدەپەڕن و خەڵک تەنانەت دەست لەسەر سنگ، ڕێزیشیان لێ دەگرن، بەڵام کچێک دەچێتە شوێنی ماتۆرلێخوڕین و بە سەدان پیاوی گەنج نەتەنها سووکایەتی بە کەرامەتی دەکەن بەڵکوو دەکەونە گیانی و تا ئاستی مردن لێی دەدەن، کەچی ئەم وەحشیگەرییە لە فەزای گشتیی سۆشیاڵ میدیادا پێشوازیشی لێ دەکرێت! ئەم فەزا بێمانا و توندئاژۆیە خۆی بەشێکی گەورەیە لە پرۆسەی سیاسەتسڕینەوە و نغرۆکردنی کۆمەڵگا لە ناو «کێشەی ساختەی ناواقیعی»دا کە وەک وترا یارمەتیدەرێکی گەورەیە بۆ بەردەوامکردنی ستەمکاری و گەندەڵیی سیاسەتبازانی دژەخەڵک.

«ئەگەر دەتانەوێ نەتەوەیەک لەناو ببەن، باشترین و شاراوەترین کەرەستە بریتییە لە هەڵئاوسان. هەڵئاوسانێکی درێژخایەن دروست بکەن، چونکوو وردەوردە هەرهەموو بنەما ئەخلاقی و ئابوورییەکانی ئەو نەتەوەیە دادەڕووخێت.»

جان مینارد کینز، ئابووریزانی ناسراوی سەدەی بیست، ڕستەیەکی بەناوبانگی هەیە، ئەو دەڵێت: «ئەگەر دەتانەوێ نەتەوەیەک لەناو ببەن، باشترین و شاراوەترین کەرەستە بریتییە لە هەڵئاوسان. هەڵئاوسانێکی درێژخایەن دروست بکەن، چونکوو وردەوردە هەرهەموو بنەما ئەخلاقی و ئابوورییەکانی ئەو نەتەوەیە دادەڕووخێت.» ڕەنگە بتوانین هەندێ دیاردە و بەڵای دیکەی وەک درزی چینایەتی و ئیستیبداد و گەندەڵیی ئابووری و سیاسییش هەر لەم ڕیزەدا دابنێین. لە ڕاستیدا ئەوەی بنەما ئەخلاقییەکانی کۆمەڵگایەک دادەڕووخێنێ، بە هیچ شێوەیەک کردار یان حەزێکی سێکسیی دوور لە عورفی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵە تاکێکی کەمهەژمار و تەنانەت پڕهەژماریش نییە، بەڵکوو بڵاوکردنەوەی هەژاری، هەڵاواردن، گەندەڵی و گرانییە، زەوتکردنی مافی خەڵکە لە دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان و بەشداریکردن لە سیاسەتدا، کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگایە لە لایەن مافیا ئابووری و سیاسییەکانەوە، نەمانی هەستی ئارامی و جێگیربوونە و… . ئەم چەشنە بەرنامانە کە لەژێر ناوی دڵسۆزی و خەمخۆری بۆ ئەخلاقی کۆمەڵایەتی و بەها ئایینییەکاندا دروست دەکرێن، خۆیان یەکێکن لە هۆکارەکانی کوێرکردنی چاوەکان و کەڕکردنی گوێیەکانی جەماوەرێکی ستەملێکراو و لە هەمان کاتدا میکانیزمێکی زۆر کاریگەرن لە کۆمەڵە میکانیزمەکانی دەسەڵاتە نادیمۆکراتەکان بۆ شاردنەوەی کێشە حەقیقی و سەرەکییەکان و قوتکردنەوەی دیاردەی ساختە و دەستکرد. لەم نێوانەدا ڕەنگە مەبەستی هەندێ لەو کەسانە خێر بێت، بەڵام هێندە ئاستی خوێنەواری و مەعریفییان نزم و کەمە کە ناتوانن لە لێکەوتەکانی ئەو چەشنە کارانەی خۆیان تێبگەن، هەر بۆیە زەمینەی ئەوە فەراهەم دەکەن کە دەسەڵاتداری گەندەڵ بە داخستنی دوو قومارخانە و بەشداریکردن لە نوێژی چێژندا و کردنەوەی چوار مزگەوتی گەورە و ڕازاوە، خۆڵ بکەنە چاوی خەڵکانی ئیماندار و لە ئاست ستەمە ڕاستەقینەکاندا بێ‌ئینتیما و ناکاریگەریان بخەن. بەشی هەرەزۆری ئەو کێشانەی هەنووکە بەرۆکی کۆمەڵگای کوردستانیان گرتووە بەرهەمی ئەو گەندەڵی و ئیستیبدادە سیاسییەیە کە بە ساڵانە خۆی بەسەر کۆمەڵگادا سەپاندووە، بەرهەمی ئەو دەسەڵاتدارانەیە کە خۆیان وەک پاشا و خودان و خەڵکیش وەک ڕەعییەت و ڕەشۆک وێنا دەکەن و بەبێ سنوور لە ئەدەبیاتی ئایینییش بۆ ئەم مەبەستە کەڵک وەردەگرن. وەک نموونە، بە پێچەوانەی بۆچوونی مامۆستا بێخاڵ، بەرزبوونەوەی تەمەنی هاوسەرگیری لە کوردستاندا هیچ پێوەندییەکی بە تاکگەرایی یان پێناسە جێندەرییە تازەکانەوە نییە، بەڵکوو دەرئەنجامی نادڵنیاییی گەنجانە لە داهاتووی خۆیان و نیشتمانەکەیان. لە وڵاتێکدا کە درزی چینایەتی و ستەمی سیاسی و کۆمەڵایەتی بوونی هەیە هیچ دڵنیایییەک لە ئاست داهاتوودا بوونی نابێت و هاووڵاتییان هەست بە جێگیربوون و ئاسوودەیی ناکەن، هەر بۆیە وردەوردە و بە ناچار ئاستی ڕیسککردنیان دادەبەزێت و بڕیاردان لەسەر بەرنامەکانی ژیان، بۆ وێنە هاوسەرگیری یاخود تەنانەت کردنەوەی دووکانێک بۆ کەسابەت، دەبێتە کارێکی ئەستەمتر بۆیان.

نەناسینی هۆکارە ڕاستەقینەکانی دیاردە یان قەیرانێکی کۆمەڵایەتی و دەستنیشانکردنی هۆکاری ناڕاست، تەنها خیانەتکردن لە حەقیقەت نییە، بەڵکوو یارمەتیدانی هۆکارەکانی قەیرانە بۆ درێژەدان بە کارەکانیان. ئەگەر بە میتۆدی خودی ئەو مامۆستایانە بۆ ڕوونکردنەوەی مەبەستەکەمان بمانەوێ نموونەیەکی بابەتییانە بهێنینەوە، باشترە ئاوا بڵێین: سەیارەیەک کێشەی بۆ دروست بووە و دووکەڵی زۆر دەکات، فیتەرەکە دەڵێت ئەوە هیی بەنزینی خراپە و پێویستە بەنزینخانەکەت بگۆڕیت، کەچی کێشە لە مەکینەکەوەیە و فیتەرەکە پێی نەزانیوە و بۆی چاک ناکاتەوە، خاوەنەکەی لەسەر قسەی فیتەر بە کاری دەهێنێت و تەنها بەنزینی بۆ دەگۆڕێت، دەرئەنجام سەیارەکە یەکسەر پەکی دەکەوێت و مەکینەکەی دەسووتێت. واتە نەناسینی هۆکاری ڕاستەقینە بووە هۆی قووڵتربوونەوەی کێشەکە و دواجاریش لەخشتەچوون و لەناوچوونی سەیارەکە. ئەم پرەنسیپە لە ئاست کێشە کۆمەڵایەتی و مرۆیییەکانیشدا هەر دروستە: بە ئاستی یەکەم نابێ ناکێشە بکەینە کێشە، بە ئاستی دووهەم نابێ دیاردە مرۆیییەکان لە پێشینە مێژوویییەکانی خۆیان داببڕین، بە ئاستی سێهەم نابێ هۆکاری ناڕاست و ساختە بۆ کێشە و دیاردە کۆمەڵایەتییەکان دەستنیشان بکەین، بە ئاستی چوارەم دەبێ لە باسکردنی کێشە ئاڵۆزە مرۆیییەکاندا هەستیارییەکی گەورە و زانستی پێویستمان هەبێت و ڕوانگە ئایدیۆلۆژیکە پێشوەختەکەی خۆمان وەک فاکتی سەلمێنراو بەکار نەهێنین، بە ئاستی پێنجەمیش نابێ دیاردە کۆمەڵایەتییەکان یەکسەر ببەستینەوە بە ئەخلاقەوە و هەرتەنها لەو ڕۆچنە و سۆنگەیەوە ئاوڕی لێ بدەینەوە.

چالاکان و مامۆستایانی سەر بە تەیاری ئیماندارانی کوردستان کە ڕۆژوشەو شیوەن بۆ نەمانی ئەخلاق دەگێڕن و بانگەشەی گەڕانەوە بۆ بەهاکان دەکەن، بەو میتۆد و تێگەیشتنە ڕووکەش و سواوەی خۆیان، دەورێکی بەرچاویان هەیە لە بەردەوامبوونی دۆخی هەنووکەی سیاسەت لە کوردستاندا و بەو پێیەیش لە بەتاڵبوونەوەی کۆمەڵگا لە مانا و واتای ژیان و بەهای ئینسانیدا. کەچی گەلێ دەمارگرژیشن لە ئاست ڕەخنەکاندا و بە میتۆدی تەکفیر و تەشهیر وەڵامی خەڵکانی ڕەخنەگر دەدەنەوە. ئەم بەرنامە تەلەڤیزیۆنییانەیش کە بوونەتە پرۆژەیەکی ئایدیۆلۆژیکی ئاییندارانەی بەردەوام، دەورێکی نیگەتیڤی گەورەیان هەیەلە بەلاڕێداچوونی کۆمەڵگا و دوورکەوتنەوەی جەماوەر لە هۆکارە ڕاستەقینەکانی کێشە و قەیرانەکان. کە وایە بەتەواوی شیاوە کە بڵێین بە ناوی ئەخلاقەوە خزمەتی دەسەڵاتی گەندەڵ و ستەمکار دەکەن.

[1]. یەکەمیان بە بەشداریی دوکتور عالیە فەرەج مامۆستای بەشی کۆمەڵناسی لە زانکۆی سلێمانی و دووهەمیانبە بەشداریی دوکتور بێخاڵ ئەبووبەکر، مامۆستای بەشی ئینگلیزیی زانکۆی سلێمانی. ئەڵبەت ژێرخانی مەعریفیی ئەو مامۆستایانە لە بەرنامەو نووسینەکانیتریشیاندا تا ڕادەیەک لە بەرچاو گیراوە.

The post <strong>بە ناوی ئەخلاقەوە و لە خزمەتی دەسەڵاتدا</strong> appeared first on ژنەفتن.

ڕەگەز (Sex)

بە شێوەیەکی زۆر فراوان، «ڕەگەز» ئاماژەیە بۆ جیاوازییە بایۆلۆژی و فیزیۆلۆژییەکانی نێوان ڕەگەزی نێر و مێ. زاراوەی ڕەگەز بریتییە لە جیاوازییەکی جەستەیی لەنێوان نێری بایۆلۆژی و مێی بایۆلۆژیدا. بە شێوەیە کاتێک کۆرپەیەک لەدایک دەبێت، کۆرپەکە بەپێی ڕەگەز بە «کوڕ» یان «کچ» ناوزەد دەکرێت. جیاوازی کۆئەندامی سێکسی نێوان نێر و مێ بنەمای ئەو جۆرە تایبەتمەندییەن. جیاوازی بایۆلۆژی لەنێوان ڕەگەزەکاندا هەیە و زۆربەی مرۆڤەکان (جگە لە چەند حاڵەتێکی کەم) ئەوانی تر وەک یەک ڕەگەز لەدایک دەبن، بەڵام دواتر بەپێی چاوەڕوانی و ڕۆڵی تایبەت بە جێندەر کۆمەڵایەتی دەکرێن. نێرە بایۆلۆژییەکان فێر دەبن ڕۆڵی پیاوانە بگرنە ئەستۆ. ئەوان کۆمەڵایەتی دەکرێن بۆ ئەوەی بە شێوازی پیاوانە بیر بکەنەوە و مامەڵە بکەن. مێیینە بایۆلۆژییەکان فێر دەبن ڕۆڵی ژنانە بگرنە ئەستۆ. ئەوان بەکۆمەڵایەتی کراون بۆ ئەوەی بە شێوازی ژنانە بیر بکەنەوە و ڕەفتار بکەن. وەک نووسەری فێمینیست، سیمۆن دو بۆڤوار دەڵێت «کەس بە پیاوی لەدایک نابێت بەڵکوو دەبێتە پیاو»، و «کەس بە ژنی لەدایک نابێت بەڵکوو دەبێتە ژن». جیاوازییە بایۆلۆژییەکانی نێوان ڕەگەزەکان تا ڕادەیەک هەندێک جیاوازیی دەروونی و کۆمەڵایەتی بنیاتنراو ڕوون دەکەنەوە. ئەم بۆچوونە لەلایەن هەندێک نووسەری فێمینیستی وەک جودیس باتلەرەوە ڕەخنەی لێ دەگیرێت.

باتلەر دەڵێت ڕەگەز سروشتییە و لە پێش هەموو شتێکەوەیە. جێندەر وەک بنیاتێکی لاوەکی هەست پێ دەکرێت کە بەسەر لووتکەی ئەم جیاکارییە سروشتییەدا سەپێنراوە. هەروەها دەڵێت ڕەگەز «سێکس» خۆی دەبێتە پۆلێکی کۆمەڵایەتی. ئەمەش بەو مانایەیە کە جیاوازیی نێوان «نێر» و «مێ» جیاکارییەکی کۆمەڵایەتییە کە کۆمەڵگا کردوویەتی و شێوازێکی تایبەتە بۆ هەستکردن و دابەشکردنی جیاوازییەکانی نێوان «نێر» و «مێ». نیگەرانی باتلەر ئەوەیە کە خودی «بایۆلۆژی» وەک دیسپلینێکی زانستی سیستەمێکی کۆمەڵایەتی نوێنەرایەتیکردنە و لەوە گرنگتر کۆمەڵێک جیاوازی لەنێوان مرۆڤەکاندا هەیە، بەڵام تەنیا هەندێکیان دەبنە بنەمایەک بۆ دابەشکردنی مرۆڤ بۆ جۆرە جیاوازەکان. بە واتایەکی تر، تەنانەت ئەگەر قبووڵ بکەین کە جیاوازیی بنەڕەتی لەنێوان «ڕەگەزەکان»دا هەیە، هیچ هۆکارێکی لۆژیکی یان عەقڵانی بۆ بەکارهێنان نییە. ئەمەش بنەمای دابەشکردنی مرۆڤە بۆ دوو گرووپ یان ڕەگەز. باتلەر زیاتر ڕوونی دەکاتەوە کە ڕەگەز «سێکس» تەنیا پۆلێکی شیکاری نییە. هەروەها پۆلێکی نۆرماتیڤە. دیاری دەکات کە ژن و پیاو چین. هەروەها دیاری دەکات کە ژن و پیاو دەبێت چی بن. ڕێساکان دادەڕێژێت بۆ ڕێکخستنی ڕەفتاری ژن و پیاو. باتلەر بەو ئەنجامە دەگات کە سێکس هەروەها پۆلێکی کۆمەڵایەتییە. هەندێک نووسەری فێمینیست هەن کە لەگەڵ باتلەر هاوڕا نین و «سێکس» بە سروشتی بایۆلۆژی لە بنەڕەتدا دەزانن.

جێندەر:

بە زاراوەیەکی سادە، جیندەر جیاوازیی نێوان ژن و پیاو لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە ڕوون دەکاتەوە، بۆیە جێندەر پۆلێکی شیکارییە کە لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە بۆ جیاکردنەوەی جیاوازیی بایۆلۆژیی نێوان ژن و پیاو بنیات نراوە. هەروەها جێندەر بۆ وەسفکردنی جیاوازیی ڕەفتاری نێوان ژن و پیاو بەکار دێت کە بە «پیاوانە» و «ژنانە» وەسف دەکرێن. فێمینیستەکان تیشک دەخەنە سەر ئەم لایەنە و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ئەم جیاوازییانە بایۆلۆژی نین بەڵکوو بنیاتنانی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگەیەکی پیاوسالارین. هەندێک لە تیۆریستەکان باس لەوە دەکەن کە جیاوازییە بایۆلۆژییەکانی نێوان ژن و پیاویش لە ئەنجامدا جیاوازیی دەروونی و جەستەیییان لێ دەکەوێتەوە. ئەوان دەڵێن لە ڕووی بایۆلۆژییەوە پیاوان لە ڕووی جەستەیی و دەروونییەوە لە ژنان باڵاترن. تیۆریستەکانی تریش باس لەوە دەکەن کە جیاوازی بایۆلۆژیی نێوان ژن و پیاو زیادەڕۆی تێدایە. جیاوازییەکان لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە لەلایەن سیستەمی پیاوسالاری کۆمەڵگاوە بنیات دەنرێن کە بە هۆیەوە پیاوان بە باڵادەست لە ژنان وەسف دەکرێن. بۆیە ژنان لە کۆمەڵگادا دەبنە ژێردەستەی پیاوان. بەڵام مرۆڤ پێویستە لەوە تێ بگات کە ڕۆڵی کۆمەڵایەتیی مرۆڤ بۆ هەمیشە نییە و دەتوانرێت بگۆڕێت.

چەمکی جێندەر بەبێ فێمینیزم نەدەکرا بەم شێوازە پەرە بستێنێت، هەوڵ و داواکاری فێمینیستەکان بۆ ئەوەی ژنان تێ بگەن کە چۆن ڕۆڵەکانیان لە کۆمەڵگادا بە درێژاییی مێژوو دروست بووە کارێکی گرنگ بوو. بەرهەمەکانی سیمۆن دو بۆڤوار و هەروەها ڕەنگدانەوەکانی میشێل فوکۆ لەسەر سێکسوالێتی پشتگیرییان لەو بیرۆکەیە کرد کە ڕەگەز پەیوەندی بە سێکسەوە نییە و ئەم بۆچوونە لە ماوەی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، بە تایبەت لە کۆمەڵناسی و ئەنترۆپۆلۆژیای کولتووریدا زەمینەی پەیدا کرد. ڕوانگەیەکی لەو جۆرە بانگەشەی ئەوە دەکات کە مرۆڤ دەتوانێت بە ئەندامی سێکسی نێرەوە لەدایک بێت بەڵام هێشتا ڕەگەزی مێیینە بێت.

لە بیرکردنەوە لە پۆلێنکردنە جێندەرەکاندا پێویستە سەیری ڕەگەز و جێندەر بکرێت کە لە ڕووی چەمکییەوە جیاوازن. هەر یەکەیان لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە بە شێوازی جیاواز بنیات نراون. جێندەر پۆلێکی سەرتاسەرییە_پێگەیەکی کۆمەڵایەتیی سەرەکییە کە نزیکەی هەموو بوارەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی ڕێک دەخات. جیاوازی جێندەر/ڕەگەز پرسەکانی نێر-مێ دەورووژێنێت؛ پیاوانە و ژنانە. لەگەڵ هەر بنیاتنانێکدا جیاوازییە بایۆلۆژییەکانی نێوان ژن و پیاو دەگۆڕێن بۆ زاراوە و وەسفە کۆمەڵایەتییەکان. نووسەرانی فێمینیست دەڵێن جیاوازییە بایۆلۆژییەکان لە ڕێگەی وەسفە کۆمەڵایەتییەکانی پیاوسالاری و مێیینەیییەوە بەرزتر دەبنەوە. شێوازەکانی جیاوازی بەپێی جێندەر کاتێک دەبینرێن کە کارەکتەرەکە نێرینە یان مێیینە بێت. بۆ نموونە، پەمەیی و شین ڕەنگی ڕەگەزین، یەکەمیان وەک «مێیینە» و دووەمیان وەک پیاوانە سەیر دەکرێت. زیاتر «بەهێز» و «توند» پیاوانەیە. «لاواز» و «نەرم» پەیوەستن بە کارەکتەری ژنان. چەند سیفەتێکی تریش هەن کە بە پیاوانە و مێیینە پۆلێن دەکرێن. پیاوێتی و ژنێتی چەمکگەلێکن کە دەرئەنجامە کۆمەڵایەتییەکانی نێربوون یان مێیینەبوون دەردەخەن ئەو سیفەت و تایبەتمەندییانەی کە باس لە ژن و پیاو دەکەن، پیاوان سوودێکیان پێ دەبەخشن بەسەر ژناندا.

پیاوێتی یان ژنێتی بەهای نییە مەگەر ئەو کاتەی لەلایەن ڕەگەزی بایۆلۆژییەوە ئەنجام بدرێت و پەرەی پی بدرێت. پیاوانە/ژنانە، نێر/مێ ئەو پۆلێنانەن کە خزمەت بە شاردنەوەی ئەو ڕاستییە دەکەن کە جیاوازییە کۆمەڵایەتییەکان هەمیشە سەر بە نەزمێکی ئابووری، سیاسی، ئایدیۆلۆژین. لێکۆڵینەوەی ڕیشەیی لەو گریمانەیەی کە لە کاتێکدا جێندەر لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە دیاری کراوە، ڕەگەز بایۆلۆژییە و لێرەوە ڕەگ و ڕیشەی لە سروشتدا هەیە.

تێبینی/ بۆ نووسین و ئامادەکردنی ئەم بابەتە سوود لەم سەرچاوانە گیراوە:

1. https://www.academia.edu/33049366/BASIC_CONCEPTS_SEX_AND_GENDER_MASCULINITY_AND_FEMININITY_PATRIARCHY_Unit_Structure.
2. https://www.apa.org/pi/lgbt/programs/safe-supportive/lgbt/key-terms.pdf.
3. Francis, B., 2010. Re/theorising gender: Female masculinity and male femininity in the classroom?. Gender and education, 22(5), pp.477-490.
4. https://www.academia.edu/33402276/50_Key_Concepts_in_Gender_Studies

The post <strong>سەرەتایەک بۆ چەمکە بنەڕەتییەکانی جێندەر و ڕەگەز (Sex)</strong> appeared first on ژنەفتن.

پێوەندیی فێمینیستەکان لەگەڵ دەوڵەت و حکوومەتەکان دەبێ چۆن بێت؟ ئایا دەبێ یارمەتییان لێ وەربگرن؟ یان لە دەوڵەتەکان دوور بکەونەوە و کار لە سەر کۆمەڵگای مەدەنی بکەن؟ ئایا دەبێ هەوڵی چوونە ناو دەسەڵات و بەدەستەوەگرتنی کاروباری سیاسی و سیاسەتدانان بدەن یان ئێنێرژیی خۆیان بۆ تواناسازیی ژنان تەرخان بکەن؟ یان ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ بەرەنگاری ئەم دەوڵەت و حکوومەتانە – کە هەر هەموویان درێژکراوەی ئۆتۆریتیی باوک‌سالارین – ببنەوە؟ ئایا کارکردن لەگەڵ دەوڵەتەکان بە مانای ئەوەیە کە چوویتەتە خزمەتی دەوڵەتەوە یان دەبێ وەک جۆرێک لە هەوڵدان بۆ دەستەبەرکردنی خواست و داوا فێمینستییەکان نیشانی بدەی؟ و لە کۆتاییدا ئایا مەگەر دۆخی ژنان لە هەموو کات و شوێنێکدا هاوشێوەیە کە بکرێت وەڵامی هاوشێوەش بەم پرسیارانە بدرێتەوە و وەڵامەکان لە هەموو دۆخ و حاڵەتێکدا وەک یەک بن؟لەم وتارەدا هەوڵ دەدەین لەگەڵ پێناسەکردن و ناساندنی سەرجەم بوارەکانی ئەم تەوەرە نوێباوە و باسکردن لە پێشینە و شوێنگەی سەرهەڵدان و زاراوە و دەستەوشە پێوەندیدارەکان، ئاماژە بە هەندێ لەو بەربەستانەش بدەین لە کە کۆمەڵگاکانی جیهانی سێیەمەدا بەرەوڕووی ئەم ڕێبازە فیکری و پراکتیکییە دەبنەوە. هەم لەبەر ئەوەی کە تەوەرەکەمان بابەتێکی تازە و کەمتر باسکراوە و هەم لەبەر ئەوەی کە دەتوانێ وەک زانستێکی نێوان لقەکان ئەو کەپاسیتییەی هەبێت کە کۆمەڵێک توێژینەوەی مەیدانی و لۆکاڵی بە دوای خۆیدا بێنێت،ئەم وتارە بە ئامانجی ناساندنی ئەم ڕووکردە هاتۆتە نووسین و بەهیوایە ببێتە سەرەتایەک بۆ ڕێگایەکی پڕ بەرهەمی توێژینەوەی هاوشێوە و بەسوود.

پێشەکی

زۆرێک لە تیۆرڤانانی فێمینیست، دەوڵەت یان حکوومەتەکان لە دروستکردن، جێگیری و پەرەدان بە نایەکسانییە کۆمەڵایەتی و بەتایبەت نایەکسانییە جێندەرییەکان بەکاریگەر دەزانن. ئەم بەرە هاوکاری‌کردن لەگەڵ دەوڵەت سەرکۆنە دەکەن، چونکە بونیادی بۆرۆکراتیک و زنجیرەپلەیی دەوڵەت و دامەزراوە دەوڵەتییەکان دژ بە بەها فێمینیستییەکان دەبینن. بە بڕوای ئەوان، بە فەرمی دانانی دەوڵەت وەک “هاوکار” یەکسانە بە سەقامگیریی دەستوور و هزریزاڵ. ئەم بەرە، فێمینیزمی دەوڵەتی بە کردەوە بە فێمینیزم لە خزمەتی دەوڵەتدا دەبینن و لەسەر ئەو باوەڕەن کە چالاکانی مافەکانی ژنان باشتر وایە ئێنێرژیی خۆیان بۆ بەهێز و پتەوکردنی کۆمەڵگای مەدەنی و تواناسازیی ژنان تەرخان بکەن و هەوڵ بۆ دروستکردنی یەکگرتوویی لە دەرەوەی فەزای دەوڵەتی و لەنێوان “پەڕاوێزنشینان”ی سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتییدا بدەن. بەڵام بەرەیەکی دیکە لە فێمینیستەکان لایان وایە ئەوڕۆکە دەوڵەت بۆتە ناوەندی کۆبوونەوەی دەسەڵات و سەرمایە سیاسی، ئابووری و کولتوورییەکان و کەوابوو پچڕاندنی پێوەندی لەگەڵ دەوڵەت واتا خۆکوژی. بە بڕوان ئەمان، کشانەوە لە فەزای دەوڵەتی و وەڵامی “نا” بۆ سەرچاوە و ئیمکانیاتی دەوڵەتی، تەنها ئەو کاتە مومکینە کە هەلومەرج بۆ بیچم‌گرتن و گەشەی دامەزراوەی هاوتەریب و سەربەخۆ لە ئارادا بێت؛ شوێنێک کە کۆمەڵگای مەدەنی بتوانێ هەناسە بدات و دەوڵەت بەردەوام هەڕەشەی لێ نەکات و ئاستەنگی نەکاتەوە.

ئەی چارە؟ لەگەڵ دەوڵەت هاوکاری بکەین یان نەیکەین؟ لە کەرستە و سەرچاوەکان و ئیمکانیاتی دەوڵەتی بۆ کەمکردنەوەی نایەکسانییە کۆمەڵایەتییەکان کەڵک وەربگرین یان نەیگرین؟ داوای پشتیوانی و خزمەتگوزاری و هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی لە دەوڵەت بکەین یان نەیکەین؟ بۆ داخڵ‌بوون بە دەوڵەت و بە ژنانەکردنی پۆستەکانی بەڕێوەبەرێتی هەوڵ بدەین یان هەوڵ نەدەین؟ وەڵامدانە بەم پرسیارانە ئاسان نییە. لە ڕاستیدا هەروەک لەم وتارەدا زیاتر باسی دەکەین، ناکرێ لەم بارەوە بڕیارێکی گشتی دەرکەین؛ ناتوانین بۆ هەموو چالاکانی مافەکانی ژنان و لە هەموو هەلومەرجێکدا ڕاسپاردەیەکی هاوشێوەمان هەبێت.

لێرەدا پرسیارێکی دیکە دێتە ئاراوە: کاتێک باسی دەوڵەت دەکەین ئاماژە بە چ دامەزراوە و کەسانێک دەدەین؟ پچڕانی هاوکاری لەگەڵ دەوڵەت دەتوانێ لەسەر ئاستی نەتەوەیی بێت (واتا کاتێک لە هەڵبژاردنی سەرۆک‌کۆماردا بەشداری دەکەین یان بایکۆتی دەکەین). بەڵام دەوڵەت تەنها چەند دامەرزراوەی وەک سەرۆک‌کۆماری، پاڕلەمان، وەزارەتخانەکان و … نییە؛ دەوڵەت لە کۆمەڵێک کەس و دامەزراوە پێکهاتووە کە لە ژیانی ڕۆژانەماندا سەروکارمان لەگەڵیاندا هەیە. وەک ئەنترۆپۆلۆژیستەکان دەڵێن، ئەم دەوڵەتە ڕۆژانە (Everyday State) بە تانوپۆی ژیانی ڕۆژانەمانەوە گرێ دراوە. ئایا پچڕانی هاوکاری لەگەڵ پاسەوانی پارک و یاریدەدەری کۆمەڵایەتی یان کارمەندانی دائیرەی کارەبا و کەرتی هاتوچۆی شارەکان و شارەوانی و بەڕێوەبەری قوتابخانە مومکین و پێویستە؟ چۆن؟ و بۆچی؟ وەڵامی ئەم پرسیارانە هەمیشە هاوشێوە نییە و گرێدراوی کۆمەڵێک فاکتەری جیاجیایە کە هەوڵ دەدەین لە درێژەی باسەکەماندا ئاماژەی پێ بدەین.

کەواتە پرسیارە سەرەکییەکە هێشتا بێ وەڵام ماوەتەوە: لە دەوڵەتدا بین و لە ناوەوە هەوڵ بۆ گۆڕانکاری بدەین؟ لەگەڵ دەوڵەت هاوکاری بکەین؟ یان واز لە دەوڵەت بێنین و لێی دوور بکەوینەوە و لە دەروەی فەزا دەوڵەتی و حکومییەکان هەوڵ بۆ بەهێزکردنی کۆمەڵگای مەدەنی و گرووپە سەربەخۆ ژنانەکان بدەین؟ شیرین ڕای یەک لە باشترین وەڵامەکان دەداتەوە، کە لە درێژەدا ئاماژە بە باسەکەی دەدەین: ئەو جەخت لەوە دەکاتەوە کە زۆرێک لە ژنان، بە تایبەت لە جیهانی سێیەم ئەو دەرفەت و ئیمکانەیان نییە کە لەنێوان ئەم دوو بژاردەیە یەکیان هەڵبژێرن؛ تێچووی بەرامبەرکێ لەگەڵ دەوڵەت لە هەندێ لە دەوڵەتەکاندا زۆر گرانە (بۆ نموونە لە ئێران کە هەوڵدان بۆ مافەکانی ژنان لە زۆرێک لە حاڵەتەکاندا بە هاوواتای دژایەتیکردنی سیستەم لە قەڵەم دەدرێت و دەستگیرکردنی ژنانی ئەکتیڤیستی لێدەکەوێتەوە).

دەگوترێ بۆ زۆرێک لە ژنان، پرسی سەرەکیی هاوکاری کردن یان بەرامبەرکێ لەگەڵ دەوڵەت نییە؛ مەسەلەکە هاوکاری و بەرامبەرکێی هاوکاتە. ئەو بە بەرجەستەکردنەوەی ئەزموونی ژنانی جیهانی سێیەم دەڵێ دەوڵەت و کۆمەڵگای مەدەنی هەردووکیان دەتوانن هەم لە خزمەتی ژناندا بن و هەم دژ بە ژنان یەک بگرن؛ چون لە هەردووکیاندا سیستەمی دەسەڵات و زاڵێتیی بوونی هەیە. کەواتە هاوکاری و بەرامبەرکێ لەگەڵ هەر دووکیان زەروورە.[1]

پێشینە و پێناسە

ئایا فێمینیستەکان لە شوێنێکدا لەگەڵ دەوڵەتەکاندا پێوەندیی باشیان بووە؟ ئایا توانیویانە بە شێوەیەکی کاریگەر داخڵ بە ڕەوتی سیاسەت‌دانان ببن و ئەندێشەکانی خۆیان بخەنە بەرکار؟ زاراوەی “فێمینیزمی دەوڵەتی” کە لە باس و دەقە فێمینیستییەکاندا بەدی دەکرێت خۆی لە خۆیدا دەلالەت لە چی دەکات؟

ئیمی مەزوور و دۆرۆتی مەک براید، لە توێژینەوەیەکدا سەبارەت بە فێمینیزمی دەوڵەتی لە دەیەی ١٩٨٠ بە دواوە ئاخێزگە و گۆڕانکارییەکانی ئەم چەمکە لێکدەدەنەوە.[2] ئەم دووانە لەو توێژەرانەن کە لە دەیەی یەکەمی ئەم سەدەدا، هەڵسەنگاندنیان بۆ ئەم چەمکە لە وڵاتە دیمۆکراتیکەکاندا کردووە و ڕاپۆرتی ئەم هەڵسەنگاندنەشیان بڵاو کردۆتەوە کە پرسیاری سەرەتای ئەم تێکستەی بەردەستتانی لەخۆ گرتووە. ئەم توێژەرانە نیشانی دەدەن کە چۆناوچۆن ئەم چەمکە لە دەهەی ١٩٨٠دا کەوتە ڕوو و لە ماوەی دەیەکانی دواییدا گۆڕانی بەسەردا هات و لە کۆتاییدا لەلایەن توێژەرانێکەوە، بۆ نموونە خۆیان، لە چەمکێکەوە کە زیاتر ڕاسپاردەیی و ئایدۆلۆژیک بوو، گۆڕا بۆ چەمکێكی بەسوود لە ڕاڤە و شیکرنەوەی بان‌نەتەوەییی پرسەکانی ژنان. بەم چەشنە، نیشانی دەدەن کە توێژەرانی فێمینیست سەرەتا زاراوەی “فێمینیزمی دەوڵەتی”یان لە مانایەکی نەک زۆر ورددا دەخستە بەرکار تاکوو لە ڕێگەیەوە زنجیرەیەک لە چالاکییە دەوڵەتییەکان تەوسیف بکەن کە لەسەر پرس و بابەتەکانی ژنان و جێندەر چڕ بۆتەوە. دواتر ئەم زاراوە بۆ لێکدانەوەی دامەزراوەکانی سیاسەت‌دانان لە کاروباری ژنان کەڵکی لێ وەردەگیرا. و لە کۆتاییدا هەندی توێژینەوە لەم بارەوە هاتە ئەنجامدان کە نیشانی دەدا دامەزراوکانی سیاسەت‌دانان لە کاروباری ژنان لە وڵاتە دیمۆکراتیکەکاندا کە خۆیان لەناو دەوڵەتدان چۆن کاریگەرییان لەسەر بەدیهاتنی دەستکەوتە فێمینیستییەکان داناوە.

بەڵام کاتێک باسی فێمینیزمی دەوڵەتی دەکەین، دەبێ تیگەیشتن و خوێندنەوەمان بۆ خودی “فێمینیزم” چی بێت؟ فێمینیزم بەپێی خوێندنەوەی هاوبەشی نێوان توێژەرانی ئەم ئاقارە بریتییە لە جۆرێک “فام”کردنی ژنان وەک گرووپێک کە لەسەر بەستێنی کۆمەڵایەتی، ئابووری و کولتووریدا خاوەن و هەڵگری فرەچەشنییەکی تایبەت بە خۆیانن؛ ئەم فامکردنە هاوکات بە دوای باشترکردنی بارودۆخی مافەکانی ژنان، باشترکردنی پلە و مەنزلەت یان پێگەیان وەک ئەندامانی ئەو گرووپە، هەم لە پانتاییی گشتی و هەم لە پانتاییی تاکەکەسییەوەیە؛ و هەروەها مەبەستی کەمکردنەوە یان نەهێشتنی زنجیرەپلەییی پشتبەستوو بە ڕەگەز و زنجیرەپلەییی باوک‌سالارانەیە کە نایەکسانییەکانی نێوان ژن و پیاو لە پانتایییە گشتی و تاکەکەسییەکاندا پتەو و بە‌هێز دەکات. با بزانین ئەم چەمکە چۆن بەدیهات و چ گۆڕانکارییەکی بەسەردا هاتووە.

سێ قۆناغی “فێمینیزمی دەوڵەتی

قۆناغی یەکەم: خوێندنەوەی گشتی بۆ جێندەر، فێمینیزم و دەوڵەت

توێژەرانی فێمینیست کە لە سەرەتاکانی دەیەی ١٩٨٠ی زایینی بە دوای تێگەیشتن لە هۆکارەکانی کزبوونی بزووتنەوە فێمینیستییەکان لە ئەورووپا، ئەمریکای باکوور و ئۆسترالیاوە بوون، بە تایبەت تیۆرڤانانی فێمینیزم لە بریتانیا و ئەورووپای قاڕڕەیی، گەیشتنە ئەو ئەنجامە کە هۆکاری سەرەکیی ئەم کزبوونە بەرەوڕووبوونەوەی سیستەماتیکی باوک‌سالارانەی دەوڵەتی لەگەڵ بەرنامە فێمینیستییەکاندا بووە. بەم چەشنە، ئەم فێمینیستانە بەرامبەر بە دەوڵەتەکانیان گەشبین نەبوون.

بەڵام بارودۆخەکە لە هەموو وڵاتانی ڕۆژئاوایی هەر بەم شێوە نەبوو. لە وڵاتانی نۆردیک و بە تایبەت خۆدی نۆروێژ فێمینیستەکان بە هۆی پێشینەی جیاوازەوە، کەمتر دژ بە سیستەم بوون و ئامادەی هاوکاری لەگەڵ دەوڵەت لە ڕێگەی حیزبەکان، یەکیەتییە کرێکارییەکان و پاڕلەمانەکانەوە بوون. هەر لەم وڵاتانەدا بوو کە زاراوەی “فێمینیزمی دەوڵەتی” گەڵاڵە کرا؛ وڵاتانیک کە بەهۆی لەسەر کار بوونی دەوڵەتی خۆشگوزەران، دەوڵەت خۆی بە فاکتەرێک بۆ بەدیهێنانی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی دەهاتە ئەژمار و پێوەندیی نێوان کۆمەڵگای مەدەنی و دەوڵەتیش پێوەندییەکی ئاریکارانە بوو و سیاسەت‌دانانیش بە زۆری لە هاوکاریی سێ لایەنەی دەوڵەت، کرێکاران و بەڕێوەبەراندا بیچمی دەگرت. هەر بۆیە فێمینیستی ئەم وڵاتانەش بواریان بۆ داخڵ‌بوون بە پانتاییی سیاسەت‌دانان و چالاکیی دەوڵەتی بە مەبەستی پێکانی مەبەستەکانی خۆیان لەبار دەدیت. لێرەوە هێلکا هارنز، فێمینیستی ئەڵمانی/ نۆروێژی کە داهێنانی زاراوەی “فێمینیزمی دەوڵەتی” بۆ ئەو دەگەڕێننەوە، بەم شێوە پێناسەی دەکات: “کۆمەڵێکی فرەچەشن لە سیاسەت‌دانانی گشتی و یاسا و ڕێسای دامەزراوەیی، کە هەم بۆ چارەسەرکردنی پرس و بابەت‌گەلی گشتییکۆمەڵایەتی و ئابووری گەڵاڵە کراوە و هەم بۆ دابینکردنی خواستەکانی ژنان”. هارنز فێمینیزمی دەوڵەتی بە جۆرێک لە “پێوەندی و دانوستانی نێوان جووڵە و بزاوتی لە خوارەوە و پەسەندکردنی لە سەرەوە” دەزانێت. توێژەرانی نۆردیکی دیکە ئەم فێمینیزمە “لە سەرەوە” کاتێک بە قابیلی بەدیهاتن دەزانن کە ژنانێکی داواکاری خواست و ویستە فێمینیستییەکان بۆ پلە و پۆستە حکوومەتییەکان هەڵبژێردرێن یان دابنرێن.

هەر لە سەرەتاوە ئەو شتەی لەم ئاقارە گونجاوەدا بواری بۆ بەدیهاتنی فێمینیزمی دەوڵەتی دەستەبەر کرد، ئامادەییی تاک و تەرای ژنانی فێمینیست لە پلە و پۆستە جیاجیا حکوومییەکان و هاوکاریی دڵسۆزانەیان لەگەڵ بزووتنەوە فێمینیستییەکان لە وڵاتانی نۆردیک و وڵاتانی سکاندیناوی بوو. هەڵبەت ئاماژە بەو خاڵەش سەرنجڕاکێشە کە هەر لە سەرەتای ساڵی ١٩٨٠وە زاراوەی “فێمینزمی دەوڵەتی” بە شێوەیەکی سووک بەکار دەهێنرا: لە ڕاستیدا توێژەرانی ئەڵمانی ئەم زاراوەیان بۆ ئاماژە بە دۆخی بەدواداچوونی خواستە فێمینیستییەکان لە وڵاتانی هاوشێوەی سۆڤییەت دەخستە بەرکار، واتا لە شوێنێکدا کە دەوڵەتەکان خۆیان دەستیان دابووە دامەزراندنی ئەو گرووپانەی کە بڕیار بوو بە شێوەی فەرمی کار بۆ باشترکردنی دۆخی ژنان بکەن، بەڵام بە کردەوە لە ڕەوتی بەربەست‌دانان لەسەر ڕێگای چالاکییەکانی ژناندا کاریان دەکرد.

قۆناغی دووهەم: چڕبوونەوە لە سەر فێمۆکراتەکان و دامەزراوەکانی سیاسەت‌دانانی ژنان

سەرەتاکانی دەیەی ١٩٦٠ بوو کە توێژەرانی ئۆسترالیایی چەمکێکی دیکەیان گەڵاڵە کرد و باسی فێمینیزمی دەوڵەتییان قۆناغێکی دیکە پێش خست. ئەم توێژەرانە زاراوەی فێمۆکرات(Femocrat)یان خستە بەرکار. پێشنیاری ئەم چەمکە لەوێوە سەرچاوەی گرتبوو کەئەم توێژەرانە لە خوێندنەوەی یەکپارچە بۆ دەوڵەت بەگومان بوون: دەوڵەت گشتێتییەکی یەکپارچە نییە، بەڵکوو کۆیەکی پێکەوە پەیوەستی پێکهاتوو لە پانتایییە جیاجیاکانە کە بۆ ئاستەکانی سیاسەت‌دانان، حکوومەتداری و دەور و ڕۆڵی بەڕێوەبەرێتیی دابەش دەکرێت. ئەم شڕۆڤە لە ڕوانگەی تیۆریکەوە ڕێگای بۆ بە مومکین زانینی بەڕێوەچوونی دەوری ژنان لە دەوڵەتدا دەکردەوە؛ نەک تەنها وەک کەسانێک کە بڕیار بوو تەنها جۆرێک لە هاوکارییان لەگەڵ چالاکانی دەرەوەی دەوڵەتدا هەبێت، بەڵکوو وەکفاکتەرگەلی تاکەکەسی و کۆیی کە خاوەنی بەرنامەی دیاریکراوی فێمینیستی بوون. لە ڕێگەی ئەم شرۆڤەوە ژنان دەیانتوانی لە پانتایییە جیاجیاکانی دەوڵەتدا ئامادەیییان هەبێت بەو ئامانجەوە کە بەرەنگاری ڕەوتی سیاسەت‌دانانی باوک‌سالارانە ببنەوە. ئەم دەرفەتە لەوێوە دەهات کە ژنان لە دەوڵەتدا لەگەڵ گشتێتییەکی یەکپارچەدا ڕووبەڕوو نەبوون کە لە بەڕێوەبردنی سیاسەتە باوک‌سالارانەکاندا بە تەواوی یەکگرتوو و یەکپارچە کار بکات و بەدواداچوون بۆ سیاسەتەکان و گێڕانی ڕۆڵە ئاڵترناتیڤەکان نامومکین بکات.

زاراوەی فێمۆکرات هەر لەم بوارەدا لەلایەن تیۆرڤانانی ئۆسترالیایی گەڵاڵە کرا کە بە دوای هاندانی فێمینیستەکان بۆ ئامادەیی لە چوارچێوەی دامەزراوەکانی دەوڵەتی فێدڕاڵی ئۆسترالیاوە بوون: فێمۆکرات بە مانای ئەو فێمینیستانەیە کە لە قاڵبی دەوڵەتی دیمۆکراتیک بۆ پێشخستنی بەرنامە فێمینیستییەکان، هەم وەک سیاسەت‌دانان و هەم بە گێڕانی ڕۆڵ لە دامەزراوە دەوڵەتییەکاندا، ئامادەییان هەیە. ئەم تیورڤانانە دەیەی ١٩٩٠ وەک “فێمینیزمی فەرمی” یان “فێمۆکراسی” باسی ئامادەییی فێمینیستەکان لە دەوڵەتیان دەکرد و کەمتر زاراوەی “فێمینیزمی دەوڵەتی”یان بەکار دەهێنا.

بەرهەمی توێژەرانی نۆردیک و ئۆسترالیایی بوو بە هۆی ئەوەی کە ئەو ڕوانگە کە دەوڵەت دەتوانێ پانتایییەک بێت بۆ چالاکیی فێمینیستەکان، لە نێو فێمینیستە ئەزموونگرا و پۆزیتیڤیستەکاندا زیاتر مەقبوولییەت وەربگرێت و ئەم توێژەرانە فێمینیزمی دەوڵەتی بە ڕەوتێکی ئاڵۆز ببینن کە فێمۆکراتەکان، دەستکەوتەکانی سیاسەتدانانی یەکسانیخواز، و هاوپەیمانیی نێوان فاکتەرە دەوڵەتییەکان و بزووتنەوەکانی ژنان، کاریگەرییان لە سەری دەبێت. هاوکات، لە دەوڵەتە ڕۆژئاوایییەکانیشداڕەوتی پێکهاتنی ئەو دامەزراوانەی کە سیاسەتدانانی پەیوەست بە کاروباری ژنانیان لە ئەستۆدا بوو، برەوی سەند و گەیشتە تەشقی خۆی. جگە لەمانە، ئەو چالاکییانەی لە قاڵبی دەوڵەتەکاندا ئەنجام دەدرا،دەیەی ١٩٩٠ سەردەمی چرۆگرتنی سیاسەت‌دانان بۆ ژنان لە قاڵبی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بوو کە لەم بوارەدا ساڵی ١٩٩٥کۆنفڕانسی ژنان لە پەکین خاڵێكی وەرچەرخان لە یەکگرتنی فێمینیستەکان لە وڵاتە جیاجیاکانی جیهان لەوانە وڵاتانی جیهانی سێیەم دەهاتە ئەژمار. ئەکتیڤتربوونی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لەم بوارەدا و پێکهاتنی دامەزراوەکانی تایبەت بە سیاسەت‌دانانی ژنان لەگەڵ ئەندامێتیی وڵاتانی زیاتر لەم دەیەدا کاریگەرییەکی هەرە بەرچاوی لەسەر دۆخی جیهانیی ژنان هەبوو، بە شێوەیەک کە پێشتریش بەڕێوەچوونی “دانیشتنی جیهانیی ژنان” لە ساڵی ١٩٧٥ لەلایەن ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە، ببوو بە هانە و هاندەری کردنەوەی نوێنەرایەتی و نووسینگەی سیاسەت‌دانان بۆ کاروباری ژنان لە وڵاتە جیاجیاکاندا.

قؤناغی سێیەم: بەرەو پێناسەیەکی ورد بۆ فێمینیزمی دەوڵەتی

هەر وەک لە سەرەتای ئەم باسەدا ئاماژەمان پێدا، مزوور و مەک براید وەک “ئەندامی تۆڕی توێژینەوەیی سیاسەتە جێندەرییەکان و دەوڵەت” بەشدارییان لە توێژینەوەیەکدا کردووە کە لەلایەن ئەم تۆڕەوە و وابەستە بە زانکۆی دەوڵەتیی واشنتۆن سەبارەت بە چالاکییە فێمینیستییەکانی دەوڵەت لە سیانزە وڵاتی دیمۆکراتیکی پۆست پیشەسازی لە ماوەی چوار دەیەدا ئەنجام دراوە و ساڵی ٢٠٠٦ بڵاو بۆتەوە. ئەم توێژینەوە بە دانانی جۆرێک لە میتۆدۆلۆژیا بۆ پێوان و هەڵسەنگاندنی ڕێژەی چالاکییە دەوڵەتییەکان لەم بوارەدا، ئەم زاراوەی لە چەمكێکی گشتییەوە بۆ ئاستی چەشنێک چەمکی قابیلی هەڵسەنگاندن و پێوان بەرز کردەوە. ئەم توێژینەوە فێمینیزمی دەوڵەتی بەپێی وەڵامێک هەڵدەسەنگێنێت کە لەلایەن دامەزراوەکانی تایبەت بە سیاسەت‌دانانەوە بە ئەکتیڤیستەکانی بزووتنەوەی ژنان دراوەتەوە. ئەم توێژینەوە بەرەوڕووی ئەو بابەتەش بۆتەوە کە لە گەلێک حاڵەتدا خواستەکانی بزووتنەوەی ژنان خواست و داواکاریی فێمینیستی نین؛ ئایدۆلۆژیا و چالاکییە فێمینیستییەکان تەنها بەشێک لە بزووتنەوەکانی ژنانیان بیچم داوە و هەموو بزووتنەوە و چالاکییەکانی ژنان فێمینیسی نین.

هەروەها لە ڕەوتی توێژینەوەکەدا زەروور بوو توێژەران چەمکی “فێمینیزمی دەوڵەتی” بە وردی لێکبدەنەوە. بەپێێ ئەم لێکدانەوە وردە، فێمینیزمی دەوڵەتی تەنها کاتێک دێتە ئاراوە کە دامەزراوەکانی تایبەت بە سیاسەت‌دانان ژنان، چالاکان و ئەندێشە فێمینیستییەکان بخەنە ناو دەوڵەتەوە؛ واتا بەدیهاتنی فێمینیزمی دەوڵەتی سەرتر و زیاترە لە نوێنەرایەتی‌کردنی بەرژەوەندییەکانی ژنان و یان تەنانەت خواست و داوکارییەکانی بزووتنەوەی ژنانە. فێمینیزمی دەوڵەتی واتا نوێنەرایەتی‌کردنی بەرژەوەندی و چالاکانی فێمینیستی کە بە ئامانجی پێکانی دەرەنجامی فێمینیستی، خواست و داواکاریی فێمینیستی گەڵاڵە دەکەن.

تا ئەو ئاستەی پێوەندی بە پرسیاری سەرەتاییی ئەم بەشەوە هەیە، دەکرێ بڵێین ئەم توێژینەوە نیشانی دەدات کە لە ماوەی چەند دەیەی ڕابردوودا لە وڵاتانی پێشکەوتووی پۆست پیشەسازیی دیمۆکراتیکدا، پێوەندی و دانوستانی نێوان دەوڵەت و فێمینیستەکان پێوەندییەکی کارامە بووە: ڕەوتێک کەسەرەتا لە هەندێ لە وڵاتە ڕۆژئاوایییەکان دەستی پێکرد و لە وڵاتانی دیکەدا بە گەشبینییەوە بەرەوڕووی نەدەبوونەوە، بەڵام بەرە بەرە ژمارەی ئەو وڵاتانەی، هەرچەند بە خاوی، ئەزموونێکی سەرکەوتوویان سەبارەت بەم هاوکارییە هەبوو، زیادی دەکرد. ئەمە لە حاڵێکدایە کە لە وڵاتانی جیهانی سیێەم فێمینیستەکان هێشتا دەبێ مەسەلەی بەقا و مانەوەیان لە دەوڵەتدا لە پێش بگرن.

فێمینیزمی دەوڵەتی و وڵاتانی جیهانی سێیەم

فێمینستەکانی جیهانی سێیەم لەگەڵ دەوڵەتەکانیاندا چێ بکەن؟ ئەوان تا چەند دەتوانن سوود لە ئەزموون و تیۆریی فێمینیستە ڕۆژئاوایییەکان سەبارەت بە پێوەندی لەگەڵ دەوڵەت وەربگرن؟ شیرین ڕای، مامۆستای بە ڕەچەڵەک هیندیی زانکۆی وارویک، لە سەر ئەو باوەڕەیە کە ئەو ڕوانگانەی ژنانی ئەکتیڤیستی وڵاتانی لیبڕاڵی ڕۆژئاوایی لەم بارەوە بیچمیان داوە، بەپێی پێویست دەقاودەقی دۆخی ژنان لە وڵاتانیجیهانی سێیەم نییە.[3]

ڕوانگەی فێمینیستەکانی جیهانی سێیەم چۆناوچۆن بووە؟ فێمینیستەکانی جیهانی سێیەم سەرەڕای جیاوازییەکانیان کاتێک کە سەیری کۆمەڵگاکانی خۆیانیان کردووە، تووشی مەسەلەی پێوەندیی باوک‌سالاریی زاڵ لەگەڵ دەوڵەت هاتوون: ئایا ئەم پێوەندییە پێکەوە ژیانە؟ یان بەرامبەرکێ؟ و بە هەر حاڵ دەبێ چی لەم دووانە بکرێت؟

هەر دوو ڕوانگەکە لەلایەن کەسانێکەوە ڕوون کراونەتەوە. بەرەیەک لە فێمینیستەکان شوناسی دەوڵەتە نوێکانیان لە وڵاتانی خۆیاندا بە تەواویی دژ بە باوک‌سالاریی سوننەتی بینیوە، و گرووپێکی دیکە باوەڕیان بە پێکەوەژیانی ئاشتییانەی ئەم دووانە هەیە. بەڵام هەر دوو بەرە کەم تا زۆر لەسەر ئەو خاڵە هاوڕان کە نە دەبێ لە دەوڵەت وەک کەرستەیەک لەژێر ڕكێفی زاڵێتیی نێرینەدا چاو دابخرێت و نە دەکرێ بە باوەشی کراوەوە هاوکاری لەگەڵدا بکرێت، بەڵکوو لە هەلومەرجی تایبەتدا دەکرێ گەڕانەوە [بۆ دەوڵەت] وەک کەرستەیەک بۆ گۆڕانکاری لە ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتیی ژناندا لەبەرچاو بگیریەت.

دانوستان لەگەڵ دەوڵەت

ژنان لە جیهانی سێیەمدا هەم بەرامبەر بە کۆمەڵگای مەدەنی و هەم بەرامبەر بە دەوڵەت لەگەڵ کێشە و گرفتی هاوشێوەدا بەرەو ڕوون: هەردووکیان لێکدابڕاو، سەرکوتکار و هەڕەشەکەرن و هاوکات فەزایەک بۆ دانوستان و خەبات دەستەبەر دەکەن. دەوڵەت و کۆمەڵگای مەدەنی هەردووکیان بیچم بە ئاستەنگییەکانی ژنان دەدەن.گەر ژنان ئەم ئاستەنگییانە لەبەرچاو نەگرن، دەکەونە بەر توندوتیژی.

هەروەها دەوڵەت خاوەنی کەسایەتییەکی چەند لایەنەیە. لە بەرپرسانی ناوچەیییەوە تاوەکوو کارمەندانی کەرتی خزمەتگوزاری، لە پۆلیسەوە تا دادوەر، ژنان بە بەرین کردنەوەی داواکاری و خەباتەکانیان، ئەزموونی جۆراوجۆریان لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ دەوڵەتدا هەیە. پرسیار ئەوەیە کە شوناسی دەوڵەتانی پەرەگرتنخوازی جیهانی سێیەم چ مەجالێک بۆ پێشخستنی ستراتیژەکان بۆ ژنان دەستەبەر دەکات؟

زۆربەی ئەم دەوڵەتانە خۆیان بە فاکتەری گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی و ئابووری دەزانن، و هاوکات توانایی تەواویان بۆ بەڕێوەبردنی سیاسەتەکانیان نییە. دەوڵەتانی جیهانی سێهەم چونکە بەزۆری لەڕووی ژێرخانەوە لاوازن، بەڕێوەچوونی سیاسەتەکانیان گرێدراوی پێوەندی و دانوستانی نوخبەکانی دەسەڵات و کۆمەڵگای مەدەنییە. کاتێک کە ئەم سیاسەتانە لەلایەن ئەو گروپانەوە کە لێی سوودمەند دەبن پەسەند نەکرێت، بەڕێوەچوونیشیان پێوستی بە پێوەندیی پشتبەستوو بەزۆر و ناچارکردن دەبێت. لەم جۆرە هەلومەرجانەدا پلە و پایە ئیداری و دادوەرییە “باشەکان” دەتوانن تا ڕادەیەک دۆخی ژیانی خەڵک باشتر بکەن، بەڵام ئامادەییی ئەم جۆرە کەسانە دژ بە بونیادێکی حکوومییە کە بەڕێوەبردنی سیاسەتەکانی پێویستی بە زۆرداری و ناچارکردنە.

تایبەتمەندییەکی دیکەی ئەم دەوڵەتانە گەندەڵییە. ژنان لەو دەوڵەتە گەندەڵانەدا کە کاربەدەستانی بۆ جێبەجێکردنی کارەکان بەرتیل وەردەگرن، بە شێوەیەکی جیاواز لە پیاوان دەکەونە بەر کاریگەریی ئەم حاڵەتانەوە. کارمەند یان خاوەن پلەیەک کە دەبێ ڕەزامەندی لەسەر جێبەجێ‌کردنی کارەکانیان دەرببڕیت، لەوانەیە جگە لە داواکاریی پوول و پارە، داخوازیی دیکەشی لەوان هەبێت. جگە لەمە، گەندەڵی شتێکە کە دەوڵەتەکان لە کار دەخات، لێرەوە ئەو ژنانەی بەنیازن داواکارییە فێمینیستییەکانیان گەڵاڵە بکەن، لە دەوڵەتانی جیهانی سێیەمەدا یەکەم شت بەرەوڕووی بەربەستی گەندەڵی دەبنەوە کە ئەنجامدانی هەموو کارێک نامومکین دەکات. ئەنجام، کارکردن لەناو دەوڵەتەکاندا بۆ جێبەجێکردنی ئەم داواکارییانە هەمیشە مومکین نییە.

بەم چەشنە، ئەو پێوەندییەی چالاکانی مافەکانی ژنان لە جیهانی سێیەمەدا لەگەڵ دەوڵەت دروستی دەکەن لە پێوەندیی ژنانی ڕۆژئاوایی زۆر ئاڵۆزترە و جیاوازە لەویش. واتا کاتێک کە دەچینە سەر باسی پێوەندیی ژنان و دەوڵەت، دەبێ دوو هەڵوێستی جیاوازمان لەبیر بێت.

یەکەم مەسەلە ڕاستییەکانی ژیانی ڕۆژانەی زۆربەی هەرە زۆری ژنانە. کاتێک کە لەسەر ئەم تەوەرە دەکەوینە مشتومڕەوە هەم دەبێ شوناسی بیچم‌گرتنی ئەو دەوڵەتەی گرووپە دیاریکراوەکانی وەک ژنان تێیدا دەژین، لەبەرچاو بگرین و هەم ئەو بگۆڕە کۆمەڵایەتی و سیاسییانەی کاریگەری لەسەر پێوەندیی ئەوان لەگەڵ دەوڵەت دادەنێن، ڕەچاو بکەین.

مەسەلەی دووەم کاردانەوەی فێمینیستییە بەرامبەر بە دەوڵەت. وەک دیاری‌کردنی ستراتیژی خەبات بێت یان وەک ڕەخنەگرتن لە دۆخەکە، دەبێ وشیارانە هەڵبژاردنی فێمینیستەکان لە هەڵبژاردنی زۆرینەی ژنان جیا بکەینەوە تاکوو بتوانین لە پێگەیەکدا جێگیر بین و هەردووکیان بە باشی دەرک بکەین. یەک لە جیاوازییەکانی نێوان دۆخی ژنان لە دەوڵەتانی لیبڕاڵی ڕۆژئاوایی و دۆخی ژنان لە جیهانی سێیەم ئەوەیە کە دەسەڵاتی ڕێکخەری دەوڵەت تا چەند دەتوانێ کایگەرییان لەسەر دابنێت. ژنانی وڵاتانی جیهانی سێیەم زیاتر لە ژنانی ڕۆژئاوایی لە هەموو دەرکەوتەکانی دەولەت سڕاونەتەوە. هۆکاریش ئەوەیە کە لە جیهانی سێیەمدا دەوڵەت بە زۆریی ئەو شێوازە لە تۆڕی پارێز و پشتیوانی کە جێبەجێ‌کارانی خۆشگوزەرانیی دەوڵەتانی لیبڕاڵی رۆژئاوایی پێیان دەکرێت، دەستەبەر ناکات. بەم چەشنە، هەم ژنانی چینەکانی خوارەوە و هەم ژنانی چینە باڵاکان لە ئاقاری کارکردەکانی دەوڵەت بەرپەرچ دەدرێنەوە. ژنانی چینە باڵاکان کە دەستیان بە سەرچاوەگەلی زیاتر ڕادەگات، بۆ دابینکردنی تەندروستی، فێرکاریی خزمەتگوزاریی چاوەدێریی منداڵ و کارکردن بە شێوەی نەریتی کەڵکیان لە کەرتی تایبەت وەرگرتووە و ژنانی چینەکانی خوارەوەش ناتوانن پشت بە دەوڵەت ببەستن، چونکە بە ڕادەی پێویست پشتگیرییان ناکات.

جیاوازیی دیکە ئەوەیە کە لەم دەوڵەتانەدا ژنان بەزۆری ئاگاداری پانتاییی کار و کردەوە و یاسادانانی دەوڵەت نین. دەیتا و زانیاریی نوێ لە مەڕ یاسادانانی تازە بەزۆری بە شێوەی پچڕ پچڕ و شپرز بڵاو دەبێتەوە. نەخوێندەواری و بێبەریبوونی ژنان لە چالاکییە کۆمەڵایەتییەکانیش ئەم نائاگادارییە گرژتردەکات. یەک لە تایبەتمەندییە هەرە دیارەکانی ئەم دەوڵەتە باوک‌سالارانە ئەوەیە کە نایانهەوێ بە هیچ شێوەیەک لەگەڵ بەها نەریتییەکانی خێزاندا بەریەککەوتنیان هەبێت و گەر چەند دروشمێکیشیان سەبارەت بە مافەکانی ژنان دابێت، هەر کە هەستیان کرد گرووپەکانی پشتیوانیان زۆر حەزی پێ ناکەن، بە ئاسانی چاوپۆشی لێ دەکەن و گەر یاسایەکیان پەسەند کردبێت، جگە لە ناتواناییی هەمیشەیییان لە بەڕێوەبردنی یاساکاندا، کەمتر بەدواداچوون بۆ بەڕێوەچوونی ئەو یاساش دەکەن.

 لە لایەکی دیکەشەوە، زۆرێک لە دەوڵەتانی جیهانی سێیەم، قووڵ ڕەگیان لە کۆمەڵگای مەدەنیی ئەم وڵاتانەدایە. ژنانی ئەم وڵاتانە هەم لەلایەن دەوڵەتەکانەوە گوشاریان دەخرێتە سەر و هەم لەلایەن کۆمەڵگای مەدەنییەوە. لەم وڵاتانەدا پێچەوانەی وێنای تیۆرڤانانی ڕۆژئاوایی، فەزایەکی لێوانلێو لە هەڕەشە کە کەشی داتەنیوە کە کۆمەڵێک مەترسیی شاراوە و ئاشکرا تێیدا بۆسەی بۆ ژنان ناوەتەوە.

لەم ڕووەوە، “ڕەگدار”بوونی دەوڵەت لە کۆمەڵگای مەدەنیدا، هەروەک ژمارەیک لە تیۆریسیەنەکانی ئابووریی پەرەگرتن لەسەر ئەو باوەڕەن، بابەتێکی پۆزەتیڤ نییە و بەکارهێنانی تواناکانی دەوڵەت هاوئاسۆ لەگەڵ نۆڕمە کۆمەڵایەتییەکان دەتوانێ بۆ ژنان پێکهاتەیەکی ترسناک بێت کە هەڕەشە لە هەر چەشنە هەوڵدانێک بۆ ڕەخساندنی گۆڕان لە واقیعەکانی ژیانیان بکات. لێرەدایە کە لە بەر یەک هەڵوەشانی بەش و پاژەکانی دەوڵەت گرنگ دەبێت.

شتێک کە ڕاهاتووین پێی بڵێین دەوڵەت، تەنها تۆڕێک لە پێوەندییەکانی دەسەڵاتە کە بەش و پاژەکانی هاوکاریی یەکدی دەکەن و هەڵبەت ناکۆکییەکیش هەیە لە نێوانیاندا. ڕێک هەر بەهۆی ئەم سەیالییەت و پرش و بڵاوییەی دەسەڵاتە کە ناتوانین هاوشێوەی فێمینیستە ڕۆژئاوایییەکان بڵێین گەڕانەوە بۆ دەوڵەت بۆ پارێزگاریی لە ئێمە بەو مانایە کە “لە دامەزراوە نێرینەکان داوا بکەین لە دژایەتیکردنی پیاواندا یارمەتیمان بدەن”. گەر تێگەیشتنی خۆمان لە ئاڵۆزییەکانی کۆمەڵگای مەدەنی سەبارەت بە ژنانیش بخەینە سەر ئەم تەفسیرە بۆ پێوەندییەکانی دەسەڵات، ئەوسا بۆمان دەردەکەوێت هەڵوێستی ڕاشکاوی “دژی دەوڵەت” بوون دەتوانێ بۆ ژنان زۆر مەترسیدار بێت.

ئایا مەسەلەکە نزیکبوونەوە یان نزیکنەبوونەوە لە دەوڵەتە؟

هەروەک بینیمان لە نەبوونی پشتیوانییە فەرمییەکاندا، ئامادەییی دەوڵەت لە ژیانی زۆرێک لە ژنانی جیهانی سێهەمدا پەڕاوێزییە. ئەم ئامادەیییە زۆربەی جاران تەنها کاتێک تۆخ و پڕڕەنگ دەبێتەوە کە ژنان لەو سنوورانەی دەوڵەت دیاریی کردووە لا بدەن و لەلایەن دەوڵەتەوە بکرێنە ئامانجی سەرکوت یان داواکراوی دادوەری. کەوابوو، بۆ زۆبەی زۆری ئەم ژنانە مەسەلە ئەوە نییە کە لە دەوڵەت نزیک ببنەوە یان نزیک نەبنەوە؛ ئەوە دەوڵەتە کە تەنها کاتێک ئاوڕیان لێ دەداتەوە کە دەیهەوێ بیانکاتە ئامانجی بێ‌بەزەیییەکانی خۆی.

بەم چەشنە، ئایا ناکرێ بڵێین “پارێزراو بوون” لە لایەن هەمان ئەو دەوڵەتەوە کە دەترسین بمانکاتە ئامانجی توندوتیژی، ئەنجامەکەی بەردەوامیی هەمان بێ‌دەسەڵاتیو وابەستەیییە کە ئەزموونی زۆربەی زۆری ژنانی لە قۆناغ و کولتوورە جیاجیاکاندا پێک‌هێناوە؟

ئەزموونی ژیانی ڕۆژانەی ژنانی جیهانی سێیەم دەڵێ کاتێک کە بەرەوڕووی دەسەڵاتی توندوتیژیی دەوڵەتی دەبینەوە، ڕەنگە جیاوازیی وەرگرتن یان وەرنەگرتنی دەنگی دادگایەک کە بەرامبەر بەو توندوتیژییە دەمانپارێزێت، جیاوازیی نێوان مەرگ و ژیان بێت. وەکی تر مەسەلەکە بۆ ژنی جیهانی سێیەم لە بنەڕەتدا نزیک بوونەوە لە دەوڵەت یان “داواکردنی پشتیوانی”ی دەوڵەت نییە، بەڵکوو بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژیی دەوڵەتە. لەوانەیە شێوە و شێوازی ئەم بەرەنگاربوونەوە لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی دیکە گۆڕانی بەسەردا بێت، بەڵام شێوەی ڕاستی گەڵاڵەکردنی مەسەلەکە هەر ئەمەیە و لەبەرچاونەگرتنی بە مانای گرنگی‌نەدان بە ژیانی ملوێنان ژن دەبێت. لەمەش خراپتر ئەم ڕێگا بەرەو بێکردی و پووچی دەگاتە کۆتایی.

خەباتی ژنانی جیهانی سێیەم بەردەوام بەرامبەر بە ئاستەنگییە تازەکان وشیاریی زیاتر بەدەست دێنێت کە نەزمی حکوومەتی لە دژیان دایدەنێت. هەر بۆیە ژنان بەردەوام خەبات و تێکۆشانەکانیان دەگوازنەوە بۆ بەرەکانی دیکە بۆ ئەوەی لەو پشتگیرییە جۆراوجۆرانەی دامەزراوەکانی حکوومەت پێیان نادات، بەهرەمەند بن. لێرەوە دەتوانین بڵێین مەسەلەی لەگەڵ دەوڵەتدا بوون یان دژ بە دەوڵەت بوون پێویستی بە ڕوانینێکی نوێیە.

ئەنجام

هەرچەندە چەمکی “فێمینیزمی دەوڵەتی” لە مانای ئەرێنیی خۆیدا لە ئەورووپای دەیەی ١٩٨٠دا پەروەردە کراوە، بەڵام لە ساڵی ١٩٧٥ەوە کە ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان داوای لە دەوڵەتەکان کرد کە دامەزراوەی تایبەت بە سیاسەت‌دانان لە بونیادی خۆیاندا دابمەزرێنن، هەم ئەم جۆرە دامەزراوانە لە سەرتاسەری جیهاندا کرانەوە و هەم بزووتنەوە فێمینیستییەکان لێرە و لەوێ پێوەندییان لەگەڵیان دروست کرد. لەو سەردەمەوە دەور و کاریگەریی ئەم دامەزراوانە و ئەم پێوەندیی‌گرتنانە بوونەتە تەوەری توێژینەوەی جۆراوجۆر و لە گەلێک ڕوانگەوە لێکدانەوەیان بۆ کراوە. ستراتیژی بەدواداچوون بۆ داواکارییە فێمینیستییەکان لەناو دەوڵەتەوە بوو بەهۆی ئەوەی کە چەندین جۆر گومان و پرسیار لەم بارەوە بێتە ئاراوە: وابەستەیی بە دەوڵەت؟ چاکسازی یان شۆڕش؟ زنجیرەپلەیی یان بڕیاردانی کۆیی بەدەر لە زنجیرەپلەیی؟

“فێمۆکرات” بە مانای ژنێکی فێمینیستە کە بە بەرنامەی تایبەتەوە دەچێتە ناو دەزگا دەوڵەتی و حکوومییەکان تاوەکوو بەدواداچوون بۆ خواست و داواکارییە فێمینیستییەکان بکات. لە دەیەی ١٩٨٠ بەدواوە زاراوەی فێمۆکرات ئاماژەیە بۆ ژنانێکی بەهێز و بەدەسەڵات کە بەڵێنی ئایدۆلۆژیک و سیاسییان بەرامبەر بە فێمینیزم هەیە و هەوڵی بۆ دەدەن.

سەبارەت بە پێوەندیی فێمینیزم و دەوڵەت لە وڵاتانی جیهانی سێیەم دەتوانین بڵێین ئەم پێوەندییە گەلێک جیاوازیی گرنگی لەگەڵ پێوەندیی فێمینیستە ڕۆژئاوایییەکان لەگەڵ دەوڵەتەکانیاندا هەیە و ناکرێ ئەو تیۆرییانەی بە نیسبەت ئەم ڕووکردەوە لە ڕۆژئاوا بەدیهاتوون بۆ فامکردنی دۆخی فێمینیزمی دەوڵەتی لە جیهانی سێیەمدا بەکار ببرێت. وردتر بدوێین ئەم تەوەرە بەپێی هەر کات و شوێنێکی جیاواز تایبەتمەندیی جیاواز و یەکەی دەبێت و لێرەوە توێژینەوە و لێکدانەوەی سەربەخۆ و یەکە داوا دەکات.

[1]Shahrokni, Nazanin. “Women in Place, the politics Gender Segregation in Iran.pdf

[2]Mazur, Amy G., and Dorothy Mc Bride. “State Feminism since the 1980s: From Loose Nation to Operationalized Concept.” Politics & Gender 3.4 (2007)501-505

[3]Rai. Shirin. “Women and State in the Third World” in Women and politics in theThird World. HalehAfShar (ed), Taylor & FrancisGroup, 1996

The post <strong>فێمینیزم و دەوڵەت؛</strong> appeared first on ژنەفتن.

ئینتێرسێکشناڵیتی یەک لە چەمکە کلیدییە فێمینیستییەکانە کە بۆ ڕوونکردنەوەی فرەڕەهەندی و چەند لایەنەبوونی ئەو جیاوازییانەی دەستکردی کۆمەڵگان، دەخرێتە بەرکار. هەرچەندە ئەم زاراوە بەرهەمی کار و چالاکیی فێمینیستە ڕەش‌پێستەکانی دەیەی ١٩٧٠ی زایینییە، بەڵام ئاماژە بە بابەتێک دەکات کە بۆ چەندین و چەند دەیە و ئێستاشی لەگەڵدا بێت، لە ڕیزی پێشەوەی خەباتە جیهانییە فێمینیستییەکاندا بووە. پرسیار سەبارەت بەوەی کە چۆن دەبێ بونیادی ژیانی مرۆڤ بەپێی نیژاد، ڕەگەز، سێکسواڵیتی، چین، تواناییی (جەستەیی و زەینی) و هتد دەرک بکەین، و پڕۆژە سیاسییەکانمان چۆناوچۆن وەڵامی ڕەنگاڵەیی و پڕئەژماریی ئەم فاکتەرانە لە واقیعی ژیاندا دەدەنەوە، تەوەری سەرەکیی ئینتێرسێکشناڵیتی پێک دێنێت. چەمکی ئینتێرسێکشناڵیتی یەک لەو وەڵامانەیە کە دەکرێ بەم پرسیارە بدرێتەوە. سەردێڕە سەرەکییەکانی تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی و پەرژانە سەر ئەزموونی ژنانی کەمیینە لە هەموو شوێنێکی جیهان، لە هەموو ڕوویەکەوە دەتوانێ بۆ تێگەیشتنی دروستمان لە کەمیینەبوون و کەوتنە بەر چەندین و چەند جۆر ستەمی یەکتربڕی ئەو ژنانەی لە دۆخێکی هاوشێوەدان، یارمەتیدەر بێت. ئەم وتارە بە ئامانجی ناساندنی کەپاسیتی و توانستی ئەم ڕووکردە تیۆریکە بە نیسبەت “ژنی کورد”ەوە هاتووەتە نووسین و دەیهەوێ بە پەرژانە سەر ئەزموونەکانی ژنی کورد، وەک کەمیینە لەو وڵاتانەی تێیدا دەژین، ڕێگایەکی تازە بۆ دەرکی باشتری پێگەی کەمیینەبوون و ئەو ستەمە دووقاتەی بەسەریاندا دەسەپێت، دەستنیشان بکات و توێژەرانی ئاقاری ڕەگەز و جێندەر بانگهشێتی ئەم هەوڵە زەروورە بکات.

پێشەکی

ئینتێرسێکشناڵیتی  (Intersectionality)یان تێکچڕژاوی و لێکئاڵاوی، چوارچێوەیەکی ڕاڤەیییە بۆ ناساندنی سیستەمە لێکئاڵاوەکانی دەسەڵات کە زیاتر لە هەمووان کاریگەری لەسەر ئەو کەسانە دادەنێن کە بەرەو پەڕاوێزەکانی کۆمەڵگا پاڵ‌نراون. ئینتێرسێکشناڵیتی لەسەر ئەو بنەمایە دامەزراوە کە شێوازە جۆراوجۆرەکانی توێژە کۆمەڵایەتییەکان لەوانە چین، تەمەن، سێکسواڵیتی، ئایین، ئایینزا، ئەتنیسیتی و ڕەگەز جیا لە یەکدی بوونیان نییە، بەڵکوو لێکئاڵاون و یەکێکن. ئەم تیۆرییە کە لەژێر ناوی بزووتنەوەی دژ بە سەرکوتی ژنانی ڕەنگین‌پێست لە کۆمەڵگادا دەستی پێ کرد، ئەوڕۆکە ڕەوتێکی ڕاڤەیییە کە دەکرێ بڵێین بۆ سەرپاکی دەستەبەندییە کۆمەڵایەتییەکان لەوانە شوناسە کۆمەڵایەتییەکان کە بەزۆری کاتێک سەربەخۆ لەبەرچاو دەگیرێن، بە شێوەی زاڵ بەدی دەکرێن، دەگشتێندرێ.

خوازەی چوارڕێیان یان خاڵی یەکتربڕ (Intersection) یەکەمجار لەلایەن کیمبرلی ویلیامز کرێنشاو، فێمینیستی ڕەش‌پێستەوە بۆ بەیانی ئەندێشەیەک خرایە بەرکار بریتی لەوەی کە شێواز و جۆرە جیاجیاکانی هەڵاواردن تێکچڕژاو و لێکئاڵاون. بەم پێیە ئاڵۆزیی ستەمەکان بەتایبەت بە نیسبەت کەسانێکەوە کە بە چەندین شێوە بندەستیی ئەزموون دەکەن، دەبێ ڕەچاو بکرێت. ئەو دەڵێ: “هەڵاواردن وەک هاتوچۆ لە چوارڕێیانێکدا، ڕەنگە لە لایەکەوە بێت یاخود لە سایدەکانی دیکەشەوە. گەر ڕووداوێک لە سایدێکدا ڕوو بدات، ڕێی تێدەچێت کە هۆکار و سەبەبکاری ئەو پێکدادانە، ئۆتۆمبیلەکانی هەریەک لە سایدەکان یان هەموو سایدەکان بن… بەڵام هەمیشە دەستنیشانکردنی ئەوە ئاسان نییە.

تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی لەسەر ئەزموونی ژنانی ئەفریقی – ئەمریکی بەهۆی بوونیان لە خاڵی یەکتربڕی لانی کەم دوو سیستەمی دەسەڵاتدار و زاڵی ڕەگەز و نیژاددا، بیچمی گرتووە. هاوکات ئەم تیۆرییە بە دوورەپەرێزی لە میحوەرییەتی ڕەهای نیژادپەرەستی و پیاوسالاری، بەگشتی یەکتربڕبوونی سیستەمەکانی دەسەڵات و زاڵێتی تاوتوێ دەکات. ئەوەی لە دەقەکانی ئینتێرسێکشناڵیتیدا سەبارەت بە شێوازەکانی بندەستی لەبەرچاو دەگیرێت، زۆربەی جاران بندەستیی ڕەگەزی، نیژادی و چینایەتییە. هەروەها سێکسواڵیتە وەک فاکتەرێکی دیکە ئامادەیە. نەتەوە و ئەتنیستی و جیهانی ‌سێهەم ‌بوون و کۆچبەری لەبەر ئەوەی لەگەڵ نیژاددا نزیکایەتییان هەیە، لەوانەیە بەپێی پێگە تایبەتییەکان لێک بدرێنەوە. هەندێجاریش ئاماژە بە چەند بابەتێکی دیکەی وەک ئایین و ئایینزا و تەمەن و تەندرووستی/خاوەن پێداویستی تایبەت‌بوونیش دەدرێت. بەڵام دەبێ ئەوە لە بەرچاو بگیریەت کە ئینتەرسێکشناڵیتی نەک وەک فرەچەشنییەکی بێ‌کۆتا لە “دەستەبەندییەکانی شوناسی تاکەکەسی” بەڵکوو وەک “زنجیرەپلەیییە کۆمەڵایەتییەکان” بابەتێتیی بەم فاکتەرانە دەدات.[1]

ئینتێرسێکشناڵیتی لە ئێستادا بووە بە کەرستەیەکی ڕاڤەیی کە توێژەرانی فێمینیست و دژ بە ڕەگەزپەرەستی بۆ داڕشتنی تیۆریی پێوەندیدار بە شوناس و ستەم و هەروەها بۆ بەبینراوکردنی ئەزموونە فرەجۆرەکانی بندەستی کەڵکی لێوەردەگرن. ئەم چەمکە هەروەها ڕەگی لە فێمینیزمی ڕەشدایە و ڕووکردی ڕەخنەگرانەی نیژادیی لەگەڵدایە. لێزلی مەک کاڵ، ئینتێرسێکشناڵیتی بە “گرنگترین پشکی تیۆریک” دەزانێت کە لێکۆڵینەوەکانی ژنان (Women Study) لە پێوەندی لەگەڵ بوارە پێوەندیدارەکاندا تا ئێستا بەڕێوەی بردووە.[2] لە ڕاستیدا زۆرێک لە فێمینیستەکان ئەم چەمکەیان بەکار هێناوە و پەرەیان داوە. گەرچی هەموویان لە شیکردنەوەکانیاندا لە سەری چڕ نەبوونەتەوە. ئینتێرسێکشناڵیتی لە بەش و لقەکانی پەیوەست بە ژناندا پەرەی سەندووە و هەروەها لە ئاستی ئاکادمیکیشدا لە بەشەکانی دیکە و لە کۆمەڵێک بواری وەک پەروەردە، ئەنترۆپۆلۆژیا، لێکدانەوەی کولتووری، ئەتنیسیتی، لێکدانەوەی وڵاتانی ناڕۆژئاوایی، ڕەگەزپەرەستی و لێکدانەوەی نێونەتەوەیی وەکی تر هەم لە ئاستی میتۆدۆلۆژیکی و هەم لە ئاستی تیۆریکدا کاریگەری هەبووە. لەم ناوەدا، پۆست مۆدێڕنیستەکان و پۆست سترەکچراڵیستەکان بە شێوەیەکی تایبەت هۆگری ئەم تەوەرە بوون و لە گەشە و پەرەیدا دەوریان هەبووە. بەم چەشنە ئینتێرسێکشناڵیتی هەنووکە مۆدێلێکی بەرچاو و دیاری فێمینیستییە بە پانتایییەکی بەرینی نێوان‌دەقییەوە کە بەردەوام لەگەڵ پاڕادۆکس، نائامادەیی و کەموکوڕییەکانی بەرەوڕوو دەبێتەوە. دڵخوازبوونی ئەم چەمکە هەم لەسەر ئاستی تیۆریک و هەم لەسەر ئاستی سیاسی لەنێو زانکۆییەکان و ئەکتیڤیستە ناسپی‌پێستەکان و چالاکانێک بە شوناسی پەڕاوێزییەوە بەرچاو و دیارە.

لە ئاستی تیۆریی سیاسیدا، ئامانجی ئینتێرسێکشناڵیتی یەکەم هەنگاو دابڕان لە چەشنێک لە فێمینیزمی سپیی زاڵ و باو بوو کە نوێنەرەکانی بەزۆری لیبڕاڵ و نوخبە بوون. سەرچاوەی زاراوەی ئینتێرسێکشناڵیتی بۆ نەریتی ڕەخنەگرانەی فێمینیزمی ڕەش و هەروەها بزووتنەوە فێمینیستییە فرەنیژادییەکان لە دەیەکانی ١٩٦٠-١٩٧٠ دەگەڕێتەوە کە لەو کاتەدا فێمینیستەکان هەوڵیان دەدا نیشانی بدەن کە چۆن پێگەی بندەستی ژنێکی ڕەش‌پێست وێڕای شوناسی ژن‌بوون و ڕەش‌بوونی بە شێوەیەکی تێکچڕژاو لێک‌ئاڵاوە. بە جۆرێک کە تێگەیشتن لەم دووانە جیا لە یەکدی مومکین نییە.

کەوابوو ئەوان بەرەنگاریی ئەم ئایدیا بوونەوە کە ڕەگەز گرنگترین یان تەنها فاکتەری دیاریکەری چارەنووسی مرۆڤە. بەڵام ئینتێرسێکشناڵیتی هاوکات میتۆد و خواست و چەشنێ کەرستەی داهێنەرانە و ڕاڤەییشە کە بەنیازە نیشانی بدات شێوازەکانی ستەم/سەرکوت و چەندین دەستەبەندیی وەک ڕەگەز، نیژاد، چین، کۆچبەری، سێکسواڵیتی و تەنانەت خاوەن‌پێداویستیی تایبەت‌بوون و ڕەهەندەکانی دیکەی شوناس وەک بەرهەمی بونیادی کۆمەڵایەتی، هاوکات لە پێوەندیی ناڤۆکیی چەندلایەنەدان و لە بیچمگرتن و بەرهەمهێنانەوەی هەموو جۆرەکانی هەڵاواردن و نایەکسانییە سیستەماتیکە کۆمەڵایەتییەکاندا ڕۆڵ دەگێڕن.

سەرباری ئەوەی کە زیاتر لە سێ دەیە بەسەر سەرهەڵدانی ئەم تەوەرە لە ئاقاری زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا تێدەپەڕێ و گەلێک کتێب و نووسین لە بارەیەوە بە زمانە جۆراوجۆرەکانی جیهان هاتووەتە نووسین و بڵاوکردنەوە، بەڵام لای ئێمەی کورد و بە زمانی کوردی جگە لە چەند هەوڵێکی کەم و ئاستەنگ شتێکی ئەوتۆ بەدی ناکرێت. ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشایییە لە ئاقاری لێکدانەوەکانی ڕەگەز و جێندەر بە زمانی کوردی بێ ئەوەی بانگەشەی ئەوە بکات کە هەموو تەوەرە پێوەندیدارەکان یاخود ئەو ڕەخنانەی سەبارەت بەم تیۆرییە لەئارادان، دەگرێتەوە. سەرەتا سەرچاوە مێژوویییەکانی ئینتێرسێکشناڵیتی لێک دەدەینەوە و دوای ناساندنی نوێنەرە سەرەکییەکانی ئەم تیۆرییە، پاڕامێترە سەرەکییەکانی دەخەینە بەرباس و لە کۆتاییدا بە ڕوانینێکی لۆکاڵییەوە کەپاسیتی و خاڵە هێزەکییەکانی ئەم بابەتە بۆ توێژەرانی بواری ژنان لەناو کوردیشدا لێک دەدەینەوە. ئەم ڕووکردە بە زۆریی بۆ وەسف و لێکدانەوەی شێوازە فرەچەشنەکانی ستەم کە یەکانگیرن، دەخرێتە بەرکار. لەو ڕووەوە کە ژنی کورد ئەزموونێکی تاک و تایبەتی لە ستەم و بەربەستە جۆراوجۆرەکان هەیە، دەکرێ پێویستیی “ئینتەرسێکشناڵ بوون” ببێتە گوزارەیەکی باو و ناسراو کە لە بزووتنەوە پێوەندیدارەکاندا کاری پێ بکرێت و ئەمە بەو مانایە کە هەر خەباتێکی دیاریکراو لە باتیی چڕبوونەوە لەسەر گرووپ یان ستەمێکی دیاریکراو، دەبێ نوێنەر و لەخۆگری ئەو کەسانە بێت کە ستەمە یەکانگیرەکان ئەزموون دەکەن.

سەرچاوە مێژوویییەکانی ئینتەرسێکشنالیتی

“شەپۆلی یەکەمی فێمینیزم” دەیەکانی یەکەمی سەدەی بیستەم بە هەوڵدان بۆ بەیاسایی‌کردنی مافی دەنگدان بۆ ژنان دەهاتە ناسین کە بە دانی مافی دەنگدان بە ژنان لە ساڵی ١٩٢٠ لە ئەمریکا گەیشتە تەشقی خۆی و لە وڵاتانی دیکەدا بە مەودای زەمەنیی جیاجیاوە، کەم تا زۆر بەدواداچوونی بۆ دەکرا. نیوەی دووهەمی سەدەی بیستەم، دوای دوو ڕووداوی گرنگی جەنگی جیهانیی دووهەم و مەی ٦٨ی فەڕەنسا، دوو بەرهەمی کاریگەری “ڕەگەزی دووهەم“ی سیمۆن دو بۆڤوار و “ڕاز و ڕەمزی ژنانە“ی بێتی فریدان، بە شێوەیەکی سەیر بۆ ڕەوتە جۆراوجۆرە فێمینیستییەکانی ناسراو بە “شەپۆلی دووهەمی فێمینیزم” ئیلهام‌بەخش بوون. ڕەوتێک کە خوازیاری ئامادەیی و بەشداریی زیاتری ژنان لە پانتاییی گشتی و ئابووریدا بوو. سیمۆن دو بۆڤوار لە کتێبی ڕەگەزی دووهەمدا دەپەرژێتە سەر دەوری کولتووری زاڵ، کە بەردەوام هاوئاسۆی بەرژەوەندیی هێزە ئابوورییە دەسەڵاتدارەکانی کۆمەڵگایە لە بیچمدان بە ڕەگەزی بندەستی ژنانە و ڕەگەزی باڵادەستی پیاوانەدا و جەخت لە گرنگیی شێوەڕێژبوونی شوناسی تاک‌تەوەری ژنانە بۆ ڕزگاربوون لە بندەستی دەکاتەوە. بێتی فریدانیش وەکی تر لە کتێبەکەیدا لەسەر بەرەیەک لە ژنان واتا ژنانی کابانی ئەمریکی چڕ بووبووە بۆ ئەوەی ئەم کڵێشە باوە بخاتە ژێر پرسیارەوە کە “ژنانی کابان لەوەی کە خزمەتی خێزانەکانیان دەکەن ڕازی و دڵخۆشن”. ئەو دەریخستووە کە چۆن ژنان سەرەڕای بەهرەمەندبوون لە خوێندنی باڵا، زۆربەیان لە چەشنێک لە بێزاری و بێ‌هیوایی هەمیشەییدا بەسەر دەبەن و لێرەوە بۆ کارکردن لە دەرەوەی ماڵ هانی دەدان. دواتر ئەم کتێبە بەهۆی گرنگیدانی لە ڕادەبەدەری بە بەردەنگی خوێندەواری سپی‌پێستی سەر بە چینی مامناوەندی ئەمریکی، لەلایەن فێمینیستە ڕەش‌پێستەکانی بڕوادار بە یەکتربڕبوونی ستەم، لەوانە ئەنجێللا دیویز و کرێنشاو بە شێوەیەکی جیددیی درایە بەر ڕەخنە. ئەم ناوانە کە دواتر وەک نوێنەرانی سەرەکیی نەریتی فیکریی “ئینتێرسێکشناڵیتی” ناسران، هاوڕێ لەگەڵ هاوخەباتە فێمینیستەکانی دیکەیان، ڕەخنەگرتن لە فێمینیزمی شەپۆلی دووهەمیان کردە خاڵی دەستپێکی بزووتنی فیکری – سیاسیی خۆیان بەرەو ڕێبازێکی نوێ، بە مەبەستی ناسین و دیاریکردنی گرووپ و بەرەیەکی نەبینراوکراو، واتا ژنانی پەڕاوێزی، کە بەزۆری بریتی بوون لە ژنانی ڕەنگین‌پێستی چینی کرێکاری پەراوێزنشینی شاری لە ئەمریکا.

کەوابوو، ئینتێرسێکشناڵیتی، کە زۆرکەس بە بوارڕەخسێنی شەپۆلی سێهەمی فێمینیزمی دەزانن، بە پلەی یەکەم کاردانەوەیەک بوو بەرانبەر بە پاوانخوازیی شەپۆلی دووهەم کە دواتر ڕەخنەگران ناوی “فێمینیزمی سپی‌پێست”یان لێنا بەو مانا کە ئەو فێمینیزمە بە ڕادەی پێویست پەڕگیر نەبووە و نەیتوانیوە خواست و ئەزموونەکانی ژنانی ڕەنگین یان ڕەش‌پێست یان ژنانی سەر بە چینی خواری کۆمەڵگا بگرێتەخۆ. ڕەخنەگران لایان وایە فێمینیزمی شەپۆلی دووهەم لە سەر دەستی ژنانی سپی‌پێستی بەزۆری چینی مامناوەندی خوێندەوار داڕێژراوە و هەروەها هەمیشە لە خزمەتی ئەواندا بووە. بەم چەشنە ئەزموونی بەرەیەک لە ژنانی باڵای کۆمەڵگا وەک ئەزموونی هەموو ژنان هاتووەتە ناسین و پەسەند کراوە. لەم قۆناغەدا، فێمینیستە سپییەکان بە پشتبەستن بە ئایدیای خوشکایەتیی فێمینیستی و داکۆکی‌کردن لە وێکچووییەکانی ژنان بۆ تێگەیشتنیان لە بابەتی ڕەگەز، سەبارەت بەو جیاوازییانەی لە ناوخۆی ژنان خۆیاندا بە هۆی شوناسی فرەچەشنی نیژادی و ئاخێزگەی چینایەتیی جۆراوجۆرەوە لەئارادا بوو و دەبووە هۆی شێوەڕێژبوونی پێوەندیی وەستاو لەسەر دەسەڵات لەناو ژنان خۆیاندا، خەمسارد و بێ‌هەڵوێست بوون. ئەم ڕووکردە یەکدەستە، سەبارەت بە جیاوەک و بەهرەمەندییەکانی بەرەیەکی تایبەت لە ژنانی زاڵ و خاوەن دەسەڵات لە چاو ژنانی پەڕاوێزخراو و کەمیینە هیچ ناڵێت. کرێشناو سەبارەت بە لێدوانی بەناوبانگی فیمینیستی ڕەش‌پێست واتا “سوجورنەر ترۆس” بە ناوی “مەگەر ئێمە ژن نین؟” دەنووسێت: “کاتێک کە ترۆس دەستی بە قسەکردن کرد، ژمارەیەک لە ژنانی سپی‌پێست ویستیان بێ‌دەنگی بکەن چون دەترسان وتەکانی ئەو سەرنجەکان لەسەر گرنگیدان بە مافی دەنگدانی ژنان بگوازێتەوە بۆ ڕزگاریی ژنان.”[3] ئەم نموونە بە باشی خواستی سڕینەوە و ڕوانینی تاک‌ڕەهەندی نوێنەرانی شەپۆلی دووهەمی فیمینیزم دەخاتە ڕوو. ئینتێرسێکشناڵیتی وەک ڕوانینێکی نوێ نیشانی داوە کە ئەگەری ئەوە هەیە ژنانی ڕەش یان ڕەنگین‌پێست نەک تەنها لەلایەن پیاوانی ڕەش یان ڕەنگین‌پێستەوە بەڵکوو لەسەر دەستی ژنانی سپی‌پێستیشەوە سەرکوت بکرێن و هاوکات جیهانگری یان زاتگەرایەنەبوونی چەمکی ڕەزگەی ژنانە بخەنە ژێر پرسیارەوە. ئەم جارەیان بە پەنجە ڕاکێشان بۆ جیاوازی و ڕەنگاڵەییی ئەزموونە شوناس‌تەوەرەکان، ڕەگەز لە پێوەندییەکی بێ‌دابڕان لە بونیادە چەند لایەنەکانی شوناس یاخود سیستەمە فرەڕەهەندەکانی سەرکوت پێناسە کرایەوە.

ئەو ڕەخنانەی لە نائامادەییی ژنانی ڕەش‌پێست لە ڕەوتی گوتارسازیی فێمینیزمی شەپۆلی دووهەم دەگیرا هەروەها بوو بەهۆی کۆمەڵێک هەڵسەنگاندنی تیۆریکی دیکە و لە بەرانبەردا، بەرگرییان لە ئایدیای دەرچوون لە فێمینیزم لە مانای تاک و ڕۆیشتن بەرەو فێمینیزمەکان لە مانای کۆدا، بە مەبەستی سەریەکخستنی ئەزموونە جۆراوجۆرەکانی ژنان دەکرد. ئەم پێداچوونەوانە وەکی تر تووشی گەلێک ئالنگاریی تیۆریکی فرەچەشن بۆ گەیشتن بە مانایەکی پەسن و شیاو بۆ چەمکی “ژن” بووەوە کە بتوانێ لە مەترسیی کەوتنە داوی پێوەندییەکانی “زاڵێتی” ڕزگاری بێت و ڕەنگاڵەییی ناوگرووپی هەبێت.

مەعریفەناسیی نوێی فێمینیستیی پشتبەستوو بە ئینتێرسێکشناڵیتی پێشنیار دەدات ئەو ژنانەی لە زنجیرەپلەییی دەسەڵاتدا لە پێگەی بندەستدان، بتوانن خۆیان باسی ئەزموونەکانی خۆیان لە ڕەگەزەکەیان بکەن لە باتیی ئەوەی کە ژنانی پلە و پێگە باڵاکان نوێنەرایەتیی ئەوانیش بکەن. مانای ئەم بابەتە بۆ ژنی کورد ئەوەیە کە خۆی بتوانێ لە بەستێنی کۆمەڵایەتیی خۆیدا زیاتر لە هەمووان باسی ئەزموونەکانی خۆی لە مەڕ ڕەگەز یان لەو توندوتیژییانەی بەرانبەری دەکرێت، بکات، نەک ئەوەی کە ژنانی زاڵ بەسەر ڕەوتی فێمینیزمدا بە نوێنەرایەتیی لە ئەمان و لە زمانی ئەمانەوە داخوازییە ڕەگەزییەکانیان پێناسە بکەن.

پاڕامێترە سەرەکییەکانی ئینتێرسێکشناڵیتی

ئینتێرسێکشناڵیتی وەک یەک لە چەمکە کلیدییە فێمینیستییەکان بەنیازە فرەچەشنی و ڕەنگاڵەییی نیژادی لە ڕەگەزدا بخاتە ڕوو[4] و بۆ ڕوونکردنەوەی چەندجۆریی جیاوازییە درووستبووەکانی ناو کۆمەڵگا دەخرێتە بەرکار.[5] تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی لە پەرەی ئاقارە نەریتییەکانی وەک زانستە سیاسییەکان لەوانە تیۆرییەکانی دادپەروەری یان پەرەی سیاسی، و هەروەها لە لێکدانەوەی شوناسە پەڕاوێزییەکانی وەک ڕەگەز، نادادپەروەریی نیژادی و سێکسواڵیتی ئەکتیڤە. سەرنج و ڕوانگەی تازەی داخڵ بە زۆرێک لە بوارەکانی ماف و یاساکانی پێوەندیدار بە مافی مرۆڤ، بنەماڵە و خێزان، کۆمەڵناسیی کار، یاسای جەزایی (کەیفەری) و کۆچ و کۆچبەری کردووە.

ئەزموون و شوناس بە دوو چەمکی سەرەکیی تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی دێنە ئەژمار کە لەگەڵ ئەزموونی زەینی و ئەندێشەی تاکەکەسیدا پێوەندیی نزیکیان هەیە. ڕوانگەی ئینتێرسێکشناڵیتی لەسەر ئەو باوەڕەیە کە شوناسی جۆراوجۆر ئەزموونی جۆراوجۆری لێ دەکەوتەوە. هەموو ئەزموون و شوناسەکان هەڵگر و خاوەنی ڕەگی خۆیانن و هیچ بەشێک یان تایبەتمەندیی هیچ بەشێک بۆ ئەوانی دی ناگشتێندرێ. کەوابوو بەردی بناغەی ئئینتێرسێکشناڵیتی ئەوەیە کە هەندێ کەس یان گرووپبە پێی “ئەزموونەکانیان” لە کەس یان گرووپەکانی دی جیاواز دەبن. کەواتە کەسانێک بە شوناسی هاوبەشەوە لەوانە ڕەش‌پێست یان لێزبینەکان، خاوەنی ئەزموونی هاوبەشن کە دەتوانێ بە شێوەی ئۆرگانیک کەسەکان یەکگرتوو بکات. ئەوان دەستەبەندییە زانستی و سیاسییە هەبووەکانیان بۆ شیکردنەوەی ئەزموونە فرەچەشن و ڕەنگاڵە و تێکچڕژاوەکان بە تەواو نەدەزانی. بەپێی ئەم تیۆرییە لە چەمکسازییە کۆنەکان سەبارەت بە سەرکوت، بۆ نموونە هەڵاواردنی نیژادی، ڕەگەزی و هتد زۆربەی زۆری تیۆرییەکانی کۆمەڵناسی تووشی هەڵە دەبن و هەموو جارێک تەنها یەک بگۆڕ لێک دەدەنەوە. ئەمە لە حاڵێکدایە کە بگۆڕەکان بەکۆمەڵ کار دەکەن و کاریگەری دادەنێن. کەوابوو تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی، دژ بە لێکدانەوە و ڕاڤەی گرووپە زوڵم‌دیتووەکانە لەسەر بنەمای ستەم و زوڵمێکی میحوەری و لای وایە شێوازەکانی سەرکوت پێکەوە لە پێوەندیی بەرانبەردان و بەریەککەوتنیان هەیە و سیستەمێکی سەرکوتی ئاڵۆز و تێکچڕژاو دروست دەکەن کە خاڵی هاوبەشی سەرجەم هەڵاواردنەکانە. قایل‌بوون بەم هەڵوێستە ئەگەر و دەرفەتی بینین و ناسینی ژمارەیەکی زۆر فەزای دیکەی شوێنگەی بەریەککەوتنی هەڵاواردنەکان دەستەبەر دەکات.[6] بۆ نموونە ئەوان جەختیان لەوە دەکردەوە کە دەرکی ئەزموونی ژنێکی ڕەش‌پێست، بەپێی لێکدانەوە جێندەری و ڕەگەزییەکانی پێشوو وێڕای لێکدانەوە پێشوویییەکان بۆ نیژاد نەکردە و نامومکین دەبێت. چون یەکەمیان لەسەر ژنانی سپی‌پێست و دووهەمیان لەسەر پیاوانی ڕەش‌پێست چڕ بووبوونەوە. بۆ نموونە ژنێکی ئەمریکیی کۆچبەری عەرەبی سەر بە چینی بندەست و جڤاتی کوییر دەکەوێتە خاڵی بەریەککەوتنی چەندین ستەمی (نیژادی، ئەتنیسیتی، نەتەوەیی، چین، ڕەگەز و سێکسواڵیتی)یەوە. مۆنا کەریم دواتر لە هەناوی ئەم نەریتە فیکرییەوە نووسی: “من دژ بەو ژنە دەنووسم کە بە بێ‌شەرمییەوە وا دەزانیت ئێمە یەکێکین. ئەو کە پاڵی بە کورسیی ئاسوودەی هاووڵاتیبوون، چین و نیژادەوە داوەتەوە.”[7] لێرەوە توێژەرانی ئینتێرسێکشناڵیتی جەخت لە پێویستیی بەکارهێنانی سیاسەتی ڕوو لە “جیاوازی” دەکەنەوە کە بتوانێ هەموو ستەمەکان لە “ماتریسی زاڵێتی”[8] ڕەچاو بکات، چون لەسەر ئەو باوەڕەن کە ناکرێ جیا لە زنجیرەی ستەمەکانی دیکەی گرێدراوی یەکدی، لێکدانەوە و بەدواداچوون بۆ ستەمێکی دیکە بکرێت[9]. جگە لەمە، لێکدانەوەی شێوەکانی کارلێکی ڕەگەز، نیژاد، ئەتنیسیتی، چین و سێکسواڵیتی پێکەوە و چۆنێتیی بەکارهێنانیان بۆ ڕۆنان و پاراستنی نایەکسانی و سیستەمەکانی سەرکوت و هەروەها بەدیهێنانی شێوە و شێوازی جۆراوجۆر لە بەرخۆدان لای بیرمەندانی ئەم تیۆرییە، گەلێک گرنگە. هەر بۆیە ئینتێرسێکشناڵیتی پەیڕەویی لەو بەڵگاندنە دەکات کە هەرچەندە ژمارەی دەستە و تاقمە پەڕاوێزییەکان زیاتر بێت، ژمارەی ئەو هەڵاواردنانەی تاکێک ئەزموونی دەکات، زیاترە.[10] بەپێی تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی، ژنانی ڕەش‌پێست لە ئەمریکا وەک نموونەیەک لە ژنانی کەمیینە، بەرەوڕووی ستەمێکی زیاتر و دوو ئەوەندەی شوناسی ڕەگەزی، نیژادی و چینی کۆمەڵایەتی دەبنەوە کە دواتر چەند هەڵاواردنێکی دیکەی وەک سێکسواڵیتی و یاخود تاتوانیی جەستەیی لێ زیاد بووە. ‌‌

تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی خۆی بەرانبەر بە نیشاندانی ستەم‌دیتووترین و پەڕاوێزیترین و بندەستترین تاک و گرووپەکانی کۆمەڵگا بە بەرپرس دەزانێت و وەک فاکتەری گۆڕانی پێوەندییەکانی دەسەڵات و زاڵێتیی لە بەرچاویان دەگرێت.

کەوابوو، ئەم تیۆرییە خۆی بەرانبەر بە نیشاندانی ستەم‌دیتووترین و پەڕاوێزیترین و بندەستترین تاک و گرووپەکانی کۆمەڵگا بە بەرپرس دەزانێت و وەک فاکتەری گۆڕانی پێوەندییەکانی دەسەڵات و زاڵێتیی لە بەرچاویان دەگرێت. چونکە ئەوان لەسەر ئەو باوەڕەن کە “پەڕاوێزی‌بوون” تاک دەخاتە پێگەیەکی تایبەتەوە بۆ خەبات و بەرەنگاری[11]. بەم چەشنە تاکە پەڕاوێزییەکان بۆ تیۆرڤانانی ئینتێرسێکشناڵیتی خاوەنی جیاوەکی مەعریفەیین. وەک میتۆدێکی لێکدانەوەیی، ئینتێرسێکشناڵیتی دەتوانێ تێکەل بە میتۆدە سەرەکییەکانی زانستە کۆمەڵایەتییەکان ببێت کە لە ئەنجامدانی توێژینەوە و بەدیهێنانی زانست و مەعریفەدا ڕۆڵی دیاریکەریان هەیە. ئینتێرسێکشناڵیتی هاوکات ڕووکردێکە بۆ جێبەجێکردنی توێژینەوەی ئەزموونی.[12] لە ڕوانگەی میتۆدناسییەوە، ئینتێرسێکشناڵیتی وەک میتۆدێکی ڕوو لە گەشە و پێشکەوتن کە کۆتایی نەهاتووە و بەردەوام لە گەشەدایە، کار دەکات. بەم چەشنە ئەم تیۆرییە بەردەوام هەوڵ دەدات دەرکی یەکتربڕبوونی شوناس و پێوەندییەکانی دەسەڵات و زاڵیتیی تێکئاڵاوی بەرەو شوێنە نەدۆزراوەکان بگوازێتەوە. ئینتێرسێکشناڵیتی وەک میتۆدێکی نوێ توانیویەتی پانتاییی یەکتربڕبوونی ستەم بۆ شەپۆلێکی بەرین لە ئەکتیڤیستەکان لەوانە کۆمەڵەی پێوەندییە ئەتنی/گروپییەکان و دیکەی میحوەرە شوناس‌سازەکان، خاوەن‌پێداویستییە تایبەتەکان و بەساڵاچووان بەرین بکاتەوە. میتۆدی ئینتێرسێکشناڵیتی وەک زانستێکی نێوان‌لقی، وەکی تر دەتوانێ تێكچڕژاویی نیژادپەرەستی، پیاوسالاری، ستەمی چینایەتی و هەڵاواردنەکانی دیکە کە نایەکسانیی جۆراوجۆر لە ئاستی لۆکاڵی، نەتەوەیی و نێونەتەوەییدا بەدی‌دێنن کە پلە و پێگەی پەڕاوێزیی ژنان، نیژادەکان، کەمیینە ئەتنیکییەکان، چینەکان و هتد بونیاد دەنێن. ئەم پێناسە لە ئاستێکی بەرینتردا، هەلومەرجی مێژوویی– کۆمەڵایەتیی خۆجێیی لە پێوەندی لەگەڵ دەسەڵاتی بان‌نەتەوەیی و بونیادی بە بەدیهێنەری سەرەکیی جیاوازی و ناوێکچووییەکان دێنە ئەژمار. کەوابوو ئەم بەڵگاندنە کە خاڵی یەکتربڕ تەنها لەسەر ئەزموونەکانی ژنانی ڕەش‌پێست لە ئەمریکا چڕ بۆتەوە و کەواتە ناتوانێ ئەزموونی ژنانی دی لێکبداتەوە، دەرکێکی ناتەواو و ڕووکەشییە سەبارەت بەم تیۆرییە. بە دەربڕینی دی، پێناسەی ئینتێرسێکشناڵیتی وەک هەرەمێكی گونجاو لەگەڵ سەرچەشنە فیکری و پڕاکتیکییە لۆکاڵییەکان پێش بە جووڵە و بزووتنی لە ئاستی جیهانی و دیسکۆرسە نێونەتەوەیییەکان ناگرێت.

نوێگەرییە تیۆریکە فێمینیستییە ئینتەرسێکشناڵەکان، زۆرێک لە گریمانە و بۆچوونە سیاسییەکانمان دەخەنە ژێر پرسیارەوە. لەبەر ئەوەی لە ڕێگەی ئاراستەکردنی مەعریفەناسییەکی نوێوە، زیاتر لە هەمیشە پێوەندیی نێوان زانست و دەسەڵات لە ئاقاری ڕەگەزدا ئاشکرا دەکەن. ئەم تیۆرییە هاوکات کۆمەڵێک ئاڵتەرناتیڤی جیاجیا وەک شێوازەکانی خۆڕاگریی بەرانبەر بە بونیاد و دەسەڵاتدارەکان پێشنیار دەدات. چونکە لەو شوێنەی ستەم چەند لایەنەیە، دژایەتی و خەباتێکی چەند لایەنە، یەکتربڕ و تێکچڕژاو داوا دەکات کە ئەوەش خۆی گەلێک ئالنگاری و دژواری دەخاتە سەر ڕێی فێمینیستەکان.

ژنی کورد و ئینتێرسێکشناڵیتی

ئینتێرسێکشناڵیتی لە مانایەکی گشتیدا یارمەتیی دەرکی باشتری ژنانی کۆمەڵگا جۆاوجۆرەکان سەبارەت بە دۆخی پەڕاوێزییان  و دەرکیان لە مەڕ سیستەمەکانی دەسەڵات و زاڵێتی و پێوەندییەکانی دەسەڵات دەدات؛ بە نیسبەت ژنی کوردەوە ئەم تیۆرییە بۆ توێژەر و ئەکتیڤیستەکان ئەو بابەتە دەخاتە ڕوو کە بۆچی هاوشێوەی ژنانی ناسپی‌پێست لە ئەمریکا و ئەورووپا، ژنی کوردیش یان ئەو ژنانەی لە بازنەی ناوەندگەرایی بەدەرن، وەک قوربانیی بێکردی بێبەری لە سۆبێکتیڤیتی و بێتوانستی ئیرادە بۆ گۆڕان، بەرەو پەڕاوێزەکان پاڵ نراون. ژنانی سەر بە “فێمینیزمی کەمیینە” کە بەداخەوە لەنێو کورددا هێشتا بە شێوەی ئەوتۆ تیۆریزە نەکراوە، خۆیان لە “فێمینیزمی ڕەوتی سەرەکی” جیا  دەکەنەوە و بە نووسین و هەوڵی جۆراوجۆر دەپەرژێنە سەر گرنگیی تیۆرییە یەکتربڕەکانی ڕەگەز بۆ ڕاڤە وشیکردنەوەی  پێگەی پەڕاوێزی و سەرکوتکراوی ئەم کەمیینە تایبەتییەی خۆیان. بەم چەشنە ژنی کوردیش لە سەریەتی بە گۆڕینی ئەزموونەکانی وەک چینی بندەستی بەرەیەکی کەمیینە و پەڕاوێزیی نەتەوەیەکی نازاڵ و ناسەرەکیی ئەو وڵاتەی تێیدا دەژی، بۆ کەرستەی پێوانی ڕادە و ئاستی سەرکوتی ڕەگەزی و دەستنیشانکردنی ڕووگە پەڕگیر و فرەڕەهەندەکانی، هەوڵی جیددیی بخاتە گەڕ. لەم ڕێگەیەدا بێگومان ئینتێرسێکشناڵیتی دەتوانێ چارە و ئاسۆیەکی ڕووناک بێت. لەم بەشە لە وتارەکەماندا وێڕای پێناسەیەک کە بۆ “ژنی کورد” بەدەستەوە دراوە، کەپاسیتی و خاڵە هێزەکییەکانی تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی و ژنی کورد و شێوازەکانی کارکردن بەم تیۆرییە و ئەو بەربەستانەی دەکەونە سەر ڕێگای چالاکیی پێوەندیدار بە داڕشتنەوەی ئینتێرسێکشناڵیتییەوە خراوەتە بەرباس و لێکدانەوە بەو هیوایەی کە ژنی کوریش بتوانێ بەو ئەزموونە یەکەوە کە لەسەر یەکخستنی هەموو جۆرەکانی هەڵاواردن و ستەم و سەرکوت ئەزموونی دەکات، ڕێبازێکی نوێ لە زانستی فێمینیستیدا بکاتەوە و لەو سەکنینەی تێیدایە ڕزگاری بێت. چونکە لام وایە “ژنی کورد” ئەو کەپاسیتییەی هەیە کە وەک ئەوی ژنانی “ڕەش‌پێست” یان “ڕەنگین‌پێست” لە نیوەی دووهەمی سەدەی ڕابردووەوە کردیان و سەرکەوتووانە بوون بە خاوەنی ناو و ڕێبازێکی جیاواز و دیاریکراو و توانییان تەوەرێکی تایبەت بە خۆیان بکەنە ڕەوتێکی جیهانی، و ئێمە و چەندانی دیکەی وەک ئێمەش بیانهەوێ بە ڕیبازی ئەواندا بڕۆن و کارێکیان بۆ خۆیان کردبێت، ئەویش هەنگاوێک لەم ڕێگادا هەڵبگرێت و بەرە بەرە ناو و پێگەیەک لە ڕەوتە جیهانییە فێمینیستییەکاندا بۆ خۆی دەستەبەر بکات.

کەپاسیتی و خاڵە هێزەکییەکانی تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی بۆ ژنی کورد

بنەما سەرەکییەکانی تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی و پەرژانە سەر ئەزموونی ژنانی کەمیینە لەو وڵات و شوێنانەی لەسەر ئەم تەوەرە لێکدانەوەی چڕوپڕ ئەنجام دراوە، لە زۆر ڕووەوە بۆ دەرک و تێگەیشتنی باشتری پێگەی کەمیینەبوون و ئەو ستەمە دووقاتەی ژنانی کورد لەگەڵی دەژین، یارمەتیدەر دەبێت. ئەزموونی ژنی کورد سەبارەت بە هەڵاواردن و کەمیینەبوون زۆر هاوشێوەی ئەو شتەیە بەسەر ژنانی ڕەش‌پێست یان ڕەنگین‌پێستی چینی کرێکار لە ئەمریکادا دێت. هەر دوویان زنجیرەیەک لە هەڵاواردنی دووبەرانبەری سیاسی، کۆمەڵایەتی، کولتووری و ئابووری بەهۆی کەوتنە بەر خاڵی یەکتربڕی ڕەگەزی و ئەتنیکی، نیژادی و چینایەتییەوە، ئەزموون دەکەن کە لە چاو بەرەی زاڵ یان ژنانی سپی‌پێستی سەر بە چینی مامناوەند لە ئەمریکا، ئەمیان سەبارەت بە ژنانی ڕەش‌پێست و هەروەها ژنانی سەر بە چینی مامناوەندی غەیری کورد و سەر بە ئایینی زاڵی ئەو وڵاتانەی تێیدا دەژین، بە نیسبەت ژنی کوردەوە، دەیانخاتە پێگەیەکی بندەست و جیاوەک و ئیمتیاز لێ‌وەرگیراو.

باشتر وایە وەک گوزارەیەک پێناسەیەکی تایبەتیش بۆ دەستەوشەی “ژنی کورد” و مەبەستمان لە بەکارهێنانی لەم وتارەدا بکەین. ئەوەی لەمە بەدوا لەم وتارەدا بە ناوی “ژنی کورد”ەوە ناو دەبرێت بە ڕەچاوکردنی واقیعی جوگڕافیاییی ئەو وڵاتانەی ژنی کوردیان تێدا دەژی و ئەو دابەشبوونەی ئەم ژنانەی خستووەتە چوارچێوەی چەند وڵاتێکەوە، دەبێت. واتا لەم کارەدا گەر پێشنیار یان ڕێکار و یاخود هەر میکانیزمێکی پێوەندیدار دێتە باسکردن، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ڕاستییە مێژوویی، سیاسی و جوگڕافیایییەوە دەبێت. دەکرێ بڵێین “ژنی کورد” سەرەتا وەک ڕەگەز و بێ ڕەچاوکردنی ژنانی کۆچکردوو و نیشتەجێی شوێنی بەدەر لەو شوێنانەی ئێمە مەبەستمانە، لە چوارچێوەی چوار وڵاتی ئێران، عێراق، تورکیا و سووریادا بەردەوام وەک نەتەوەیەکی ناسەرەکیی ئەو وڵاتانە، کەمیینە و پەڕاوێزخراو و ئەنجام لە ڕووی سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئابوورییەوە خوارتر لە ژنانی نەتەوەی سەرەکی و دەسەڵاتداری وڵاتەکە، ژیان بەسەر دەبەن. ژنی کورد لە هەریەک لەم وڵاتانەدا هاوشێوەی یەکدی لەگەڵ خاڵێکی یەکتربڕی هەموو جۆرەکانی ستەم و هەڵاواردن بەرەو ڕوون. ئەو ساتەوەختەی بە زمانێک جگە لە زمانی فەرمیی ئەو وڵاتانە دەدوێن، سەر بە ئەتنێکی جگە لە ئەتنی سەرەکی و زاڵی وڵاتەکەن، باوەڕیان بە ئایینێکی جگە لە ئایینی باڵادەستی وڵاتەکەیە و بەپێی نیژادیان لە سیما و ڕواڵەتیشدا لە فارس و تورک و عەرەبەکان جیاوازن. زۆربەی هەرە زۆری ژنانی کورد، بەم تایبەتمەندییانەوە، بەراورد بە ژنانی دیکەی ئەو وڵاتەی لە چوارچێوەیدا ژیان بەسەر دەبەن، ئاستی دەستڕاگەیشتنیان بە دەرفەت و ئیمکانی پەروەردەیی و خۆشگوزەرانی یان  بازاڕی کار زۆر نزمترە و بە ڕادەی پێویست لە توانست و دەرفەتی ئەوتۆ بۆ بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتی گوتاری ناوەندگەرا بەهەرەمەند نین. هەروەها دەبێ ئەوەش لە بەرچاو بگرین کە ئەو سەرکوتکردنەی بەرانبەر بە هەوڵ و خەبتینە تاکەکەسی و کۆییەکان بۆ بەرگری لەم شوناسانە و لە ناوچە کوردنشینەکاندا دەکرێت، قورستر و فراوانترە. کەواتە بێگومان دەرکی ئەم ژنانە سەبارەت بە پرسی ڕەگەز و جێندەر بە هیچ شێوەیەک بەراورد بە ژنانی ناوەندنشینی چینی باڵا و مامناوەندی نەتەوە و ئایینە سەردەستەکان یەک شت نییە. هەروەک لایەنگرانی تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی ئاماژە بە دەرکی جیاوازیی ژنانی ڕەش‌پێست و ڕەنگین‌پێست سەبارەت بە ڕەگەزی خۆیان لە چاو ژنانی سپی‌پێست دەکەن. کەوابوو ناکرێ زۆرێک لەو پێناسانەی لەلایەن ژنانی چینی مامناوەندی ناوەندەکانەوە (بۆ نموونە لە ڕۆژئاوا ژنانی سپی‌پێست)، واتا ژنانی فارسی تارانیی شیعە مەزهەبەوە (ئێران)، ژنانی عەرەبی خەڵکی بەغدا یان دەمیشق و شارە گەورەکانی هەریەک لەو وڵاتانە (عێراق و سووریا) و هەروەها ژنانی تورکی سەر بە چینی باڵا و مامناوەندی ئەنکەرا و ئیستانبووڵ (تورکیا)، بۆ ژنانی هاوجۆری خۆیان داڕشتووە، هەر بەو ڕادە لەسەر “ژنی کورد”یش فەرز بکرێت. هەروەها جەخت‌کردنەوە لەسەر کۆمەڵێک چەمکی وەک “هاووڵاتی بوون”، لە هەریەک لەو وڵاتانە، یان “ژن‌بوون” وەک کۆمەڵێک شوناسی یەکدەست، زیاتر لە هەموو شتێک دەبێتە هۆی نامەرئی‌بوونی زنجیرەی ئاڵۆز و تێکچڕژاوی ستەم لە هەریەک لەم وڵاتانەدا بێ تۆمارکردن و گرنگیدان بە شوناسە یەکتربڕەکانی وەک ئەتنیک، یان ئایین و چین. لێرەوە دەتوانین بڵێین چەندین جۆر جیاوازیی مانادار لەنێوان ئەم ژنانە و هەوڵ و کارەکانیاندا، لەگەڵ “ژنی کورد” لە ئارادایە کە چەندین جۆری جیاواز لە هەڵاواردن و ستەمیشیان بەرهەم‌هێناوە و گەر بە فەرمی وەرنەگیرێن و وەک دەگوترێ بە ڕەسمی نەناسرێن، ئەو هەوڵ و کارانە بەردەوام عەیب و کەموکوڕیی یەکدەستبوونیان لەسەر دەمێنێتەوە و پێویستیی گرنگیدان بە تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی بۆ ژنی کوردیش تۆختر دەخەنە ڕوو.

لە حاڵێکدا کە دەزانین ژنانی نیشتەجێی ناوچە کوردنشینەکان، کە بەزۆری لە ڕوانگەی پێکهاتەی حەشیمەتی و ئەتنیکییەوە بە پەڕاوێزخراو و کەمیینەکراو لە قەڵەم دەدرێن، زیاتر لە ژنانی دی گیرۆدەی هەڵاواردنی نەتەوەیی، سیاسی، کۆمەڵایەتی و کولتوورین و قەیرانی ئابووری و هەژاریی هەردەم‌زیادکەر، بێکاری و هتد ئەزموون دەکەن و کەم و کوڕییە ڕفاهییەکانی وەک کەمیی ئاو و پیسبوونی ژینگە و نەبوونی قوتابخانە و ئیمکانیاتی پەروەردەیی هاوشێوە و هاوئاستی ناوەند و ئەتنیکە زاڵەکان، چۆڵبونی لادێکان و نەبوونی خزمەتگوزارییە دەوڵەتی- کۆمەڵایەتییەکان ئەزموون دەکەن، هاوکات لەگەڵ قەیرانی سیاسیی وەک نەبوونی پەروەردە بە زمانی دایکی، هەڵاواردنی ئەتنیکی و ئایینی کە خۆی دەبێتە هۆی دەستگیرکردن و گوشار و زیندان و ئێعدامی بەربڵاو و کۆمەڵیک بابەتی هاوشێوەی ئەمانە بەرەوڕوون، قەت ناکرێ بڵێین ئەزموونی ئەوان لە ستەم تەنها گرێدرای ڕەگەزەکەیانە و تەنانەت ئەزموونی ئەوانلەم بوارەدا هاوشێوەی ئەزموونی گرێدراوی ڕەگەزی ژنێکی ناوەندنشینی چینی مامناوەندی سەر بە هەریەک لەو ئەتنە سەردەستانە نییە. دەبێ ئەوەش لە بەرچاو بگرین کە ئەو کێشە و قەیرانانەی ناوبران، زۆربەی جار گوشارێکی بەربڵاو بەسەر خێزانە کوردەکاندا دەسەپێنن کە بار و قورساییی بەشی هەرە زۆریشیان دەکەوێتە ئەستۆی ژنی کوردەوە؛ ژنان لە ئەو شار و لادێ کوردنشینانەی لە ئاوی پاک و مسۆگەر بەهرەمەند نین، دەبێ ئەرکێکی زۆر زیاتر بکێشن تاوەکوو ئاو و خاوێنیی ماڵ و خێزانەکەیان دابین بکەن و لەم ڕیگەدا تووشی دەیان گرفت و هیلاکی و نەخۆشیی سەخت دەبن. ئەو حاڵەتانەی ژنانی بەهرەمەند لە دەرفەتە خۆشگوزەران و ڕفاهییەکانی چینی باڵا و ناوەندنشین و دەسەڵاتداری وڵات لێی دوورن و یان کەمتر تووشی ئەم دەردیسەرییانە دەبن. یان نموونەیەکی دیکە، لەو خێزانانەدا کە پیاو یان باوکی ماڵ بە ساڵان بە تاوانی سیاسی‌بوون زیندانی دەکرێت، لە بەر هۆکاری سیاسی لە کارەکەی دەردەکرێت، یان مەترسیی ئێعدام و ئەشکەنجە و دوورخستنەوە و نەخۆشینە دەروونییەکانی لە سەرە، ئەوە ژنی کوردە کە دەبێ بە شێوەی دووقات بۆ گوزەرانی ژیانی خۆی و منداڵەکانی و دابین‌کردنی پێداویستییە سەرەتاییەکانی خێزانەکەی، قۆڵ هەڵماڵێت و جوانی و سەلامەتیی خۆی فیدا بکات.

شێوازەکانی بەکارهێنانی ئینتێرسێکشناڵیتی بۆ ژنی کورد

هاوشێوەی تیۆرییەکانی دیکەی کۆمەڵناسیی ڕەگەز و جێندەر، کۆمەڵێک خوێندنەوەی و لایەنگریی جیاجیا سەبارەت بە تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی لە ئارادایە کە هەندێکیان تەنانەت دژ بە یەکدین. خوێندنەوە لیبڕاڵی و پۆست‌مۆدێڕنەکان بە نیسبەت وتەزای هەڵاواردنی کۆمەڵایەتی و مێکانیزم و ئاقارەکانی بەرهەم‌هێناوەی، بەزۆری دژ بە تەفسیرەکانی فێمینیستە چەپە مارکسیستەکانە لە مەڕ ئینتێرسێکشناڵیتی. ئەم تیۆرییە لە لایەکەوە بۆ ڕەچاوکردنی ڕاڤەی ڕەگەزی و نیژادی لە ماتریالیزمی مێژووییدا و لە لایەکی دیکەشەوە بۆ فێمینیستە لیبڕاڵەکان بە هۆی دەرکی پێوەندی و دانووستانە ماددییەکانی زاڵێتی یارمەتیدەر بووە. ئینتەرسێکشناڵەکان هەروەها توانیویانە فێمینیزمی سپی ناچاری ڕەچاوکردنی جیاوازی و زنجیرەپلەییی ڕەگەزی، نیژادی، چینایەتی و سێکسواڵیتی بکەن. زۆرێک لە توێژەرە فێمینیستەکان ئەم جۆرە شیکردنەوانە بەهۆی بڕوایان بە پۆتانسیەڵی ڕادیکاڵی [ئینتێرسێکشناڵیتی] بۆ گۆڕینی شێوازە کۆمەڵایەتییەکان، تێکدانی نەزمی سەرکوتکاری زاڵ و بەسیاسی‌کردنی زۆربەی سووژەکانی کۆمەڵگا، بەکار دێنن، وێڕای جەختکردنەوە لەو خاڵەش کە دەرچوونی تەواو لە پێوەندییەکانی دەسەڵات و زاڵێتیی نامومکینە چون پێوەندیی نوێی هێز/ زانست بەردەوام لە سیستەمە تازەکانی پۆلێنبەندیدا دووبارە جێگیر دەبنەوە. هەروەک تیتی باتچاریا لە لێدونێکیدا لەسەر تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی دەڵێ؛ “ئەم تیۆرییە لە ڕوانگەی سیاسییەوە هەڵگری گەلێک تایبەتمەندیی بەرز و باڵایە و بەرەو چەشنێ هەڵوێستی “دژ بە نیژادپەرەستی” دەڕوات کە بەرزی دەنرخێنین. ئەمە بەو مانەیە کە گەر فێمینیستێک پێمان بڵی خۆی بە ئینتێرسێکشناڵ دەزانێ، لێمان ڕوونە کە ئەم کەسە دژ بە نیژادپەرەستییە و لایەنگری مافی کەمیینەکانیشە و ئەمەش گەلێک باشە. بەڵام هەر کە باسەکە دێتە سەر تیۆری و ڕاڤە تیۆریک و میتۆدۆلۆژیکەکان، ناکرێ بە دیدێکی ڕەخنەگرانەوە لە ئینتێرسێکشناڵیتی نەڕوانین. چونکە بەشێكی زۆر لەو ڕەخنانەی ئاراستەی کراون، لە مەڕ موزائیکی‌بوونی ئەم تیۆرییە و نەبوونی پێوەندییەکی دینامیک لەنێوان شوناسە فرەجۆرەکان، بەجێ و دروستن.”[13] کەوابوو، سەرەڕای ئەو دەستکەوت و بەرهەمانەی ئەم تیۆرییە بۆ لێکدانەوەکانی ژنان و لە ئاستێکی سەرتردا بۆ زانستە کۆمەڵایەتییەکان و زانستە مرۆیییەکان هەیبووە، ئینتێرسێکشناڵیتی بە هۆی نەبوونی میتۆدناسییەکی یەکتربڕی دیاریکراو، بەکارهێنانی ژنانی ڕەش‌پێست وەک سووژەی جەوهەری و زاتگەرایەنای یەکتربڕ، سیاسەتی شوناس و ستراکچڕاڵیزمی کولتووری، تیۆریی‌بێزی، بەرپەرچدانەوەی ئاستە ڕاڤەیییە ماتریالیستییەکان و لە کۆتاییدا لەبەر میتۆدۆلۆژیی تاکگەراییانە لەلایەن توێژەر و بیرمەندانی سەر بە شەپۆلە جیاجیاکانی ئاقاری ڕەگەز و جێندەرەوە ڕەخنەی ئاراستە کراوە. کەسانێکی وەک مەک کال[14] و چانگ[15] وەک دوو کەس لە گرنگترین توێژەرانی ئەم تەوەرە باس لەوە دەکەن کە “سەرباری سەرهەڵدانی ئینتێرسێکشناڵیتی وەک مۆدێلی سەرەکیی توێژینەوە لە لێکدانەوەکانی ژناندا، باسێکی کەم سەبارەت بە لێکدانەوەی، واتا میتۆدەکەی، لە ئارادایە.”[16] کەواتە بە بڕوای مەک کاڵ، ئەوەی توێژینەوەی فێمینیستی لە مەڕ ئینتێرسێکشناڵیتی ئاستەنگ دەکاتەوە بە پلەی یەکەم دەگەڕیتەوە بۆ میتۆدەکان، نەک بۆ ناوەرۆک، یان تیۆری یاخود فەلسەفە.[17] لە لایەکی دیکەوە ڕەخنەی جێنیفێر ناش بۆ پێناسەی تەمومژاویی خودی ئینتێرسێکشناڵیتی و ئێعتیباری ئەزموونی دەگەڕیتەوە[18]. بە بڕوای یوواڵ داویس یەک لە کێشەکانی مۆدێلی پێشنیاردراوی ئینتێرسێکشناڵیتی ئەوەیە کە ئەم مۆدێلە بەزۆری لە ئاستێکی ڕاڤەیی، واتا ئاستی ئەزموونیدا دەمێنێتەوە و جیاوازییەک لەنێوان ئاستە جۆراوجۆروکاندا دانانێت؛ واتا ئاستەکانی ماددی و نواندنەوەیی لێک جیا ناکاتەوە و شێوازەکانی ڕێکخراوەیی، دامەزراوەیی، نێوان‌زەینی و بنەماڵەیی زۆربەی جار ڕەچاو ناکرێت.[19] ڕەخنەگران لەسەر ئەو باوەڕەن کە ئەم تیۆرییە زیاتر لەوەی پێویستە گرنگی بە سۆبێکتیڤیتیی دەدات و دەوری بونیادەکان لە بەرچاو ناگرێت.

دەکرێ بڵێین ئەمانە کۆکراوەی سەرجەمی ئەو ڕەخنانە بوون کە ئاراستەی ئەم تیۆرییە کراون. بەڵام دەبێ ئەوەش بڵێین کە بابەتەکە بە نیسبەت ئێمەی کوردەوە زۆر جیاوازە. ژنی کورد هێشتا نەکەوتووەتە سەر ڕێگا سەرەکییەکە و هەر خۆشی وەک دیاردەیەکی نوێباو بە شک و گومانەوە لێی دەڕوانرێت و خودی تیۆرییەکە بە نیسبەت ژنی کوردەوە تیۆریزە نەبووە. مانای ئەوەی کە ئەزموونی ژنی کورد تا ئێستاش بە داڕشتنەوەیەکی پەسن و گونجاو نەهاتۆتە ڕۆژەڤەوە. ژنی کورد هێشتا جیاوازی و بێبەری‌بوونەکانی نەگواستووەتەوە بۆ پانتاییی باسێکی زانستی و وەک دەگوترێ مەحکەمەپەسەند. ژنی کوردیش هاوشێوەی ژنانی ئەمریکیی بە ڕەچەڵەک ئەفریقی کوژرانی باوک و برا و کورەکانیان بینیوە، منداڵی خۆیان بە هۆکاری سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووییەوە لەدەست داوە، بۆ دیداری کچان و کوڕانیان ڕوویان لە زیندانەکان کردووە و گەلێک خەساری گەورە و بچووکی تاکەکەسی و کۆییان بەسەردا هاتووە. ئەم ڕەنجانە کە هەموو دەکەونە سەر سنوورەکانی هەڵاواردنی نیژادییەوە کەسانێک ئەزموونی دەکەن کە خۆیان لە کەوشەنی هەڵاواردنە ڕەگەزی و جێندەرییەکاندا هەموو ستەمە پێناسەکراوەکانیان بە زیادیشەوە بە سەردا هاتووە. ژنی کورد هاوئاسۆ لەگەڵ ژنبوونی، شایەتی ڕەنجی ئازیزەکانیشی بووە، لە هەموو ژنێکی دی زیاتر بە پەرۆشی بارودۆخی پیاو و گەنجەکانی هاونەتەوەی خۆیەوە بووە. بێ‌جێگە نییە گەر بڵێین هەستیاریی سیاسی و کۆمەڵایەتی بەهۆی هەمان هۆکاری سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە، کە بە تانوپۆی ژیانیدا چنراون، لە ژنانی دیکە زیاترە. دەرکی ژنی کورد لە شوناسی ئەو توندوتیژییەی بە سەر خەڵکەکەیدا دێن و ستەمێک کە هەمیشە بەردەوامە وای لە ژنی کورد کردەوە کە لە چاو دیتران ستەمێکی دوولایەنەیان بەر بکەوێت و کاریگەری لەسەر کۆمەڵگایان دابنێت.

ئەو جیاوازی و بێبەری‌بوونە تاک و تایبەتییانەی زۆر قووڵ کاریگەرییان کە سەر ژیانی “ژنی کورد” داناوە گەر بە شێوەیەکی ڕاست و دروست کاریان لە سەر بکرێت بێگومان دەتوانن دەنگ و داخوازییەکانیان بەگەیەننە شوێنی مەبەست و پێناسەیەکی نوێ بۆ پرسی “دادپەروەریی کۆمەڵایەتی” و “ستەمە چەندلایەنەکان” پێشکەش بکەن. باش دەزانین کە ناکرێ شوناسی ئەم ژنانە تەنها بەپێی ڕەگەزیان دیاری و پێناسە بکرێت. ژنی کورد دەبێ خۆی باسی ژن‌بوون و ستەمە گرێدراوەکانی بکات و پێشنیاری خۆی بۆ ڕێگاکانی گۆڕینی پێوەندییەکانی وەستاو لە سەر زاڵێتی هەبێت. دەبێ بە شێوە و شێوازی جۆراوجۆر دەنگی خۆی بگەیەنێتە گوێی هەمووان و لێرەوە بۆ ڕێخستنی بزووتنەوەیەکی گەورەی فێمینیستی بەکاری بێنێت. کۆمەڵێک کار و شێوازی چالاکی هەن کە لەم بوارەدا ژنی کورد دەتوانێ ئەنجامیان بدات و سوودیان لێ وەربگرێت. یەکەم هەنگاو دەبێ ژنی کورد هەوڵ بدات بوون و هەستییەکی سەربەخۆ لەوانەی پێشتر وەک پێناسە و پێداهەڵگوتنەکان لێی ئاڵابوون، بە پیاو و خێزان و نیشتمانیشەوە، بۆ خۆی دەستەبەر بکات.  پێویستە پڕۆژەیەکی گشتی بۆ ئازادیی ژنی کورد، بێتە ناساندن و تێیدا زۆر گرنگە کە نیژاد و چین لە ناوەندا جێگیر بکرێت و میحوەرییەتی هەیبێت.

دەبێ بەرەنگاری هەموو ئەو بەربەستانە ببێتەوە کە کەوتوونەتە سەر ڕێگای. هەنگاوە کردەوەیییەکان لەم بارەوە بریتین لەوەی کە ژنی کورد دەبێ بە کەڵک‌وەرگرتن لە کەرستە مۆدێڕن و هەنووکەیییەکان باس لە ئەزموونەکانی خۆی وەک “ژنی کورد” بکات. بانگ هەڵدان و نووسین بکاتە یەک لە شێوازەکانی قسەکردن لەسەر “زنجیرەی هەڵاواردنەکان” و بە وەرگێڕانی دەقە فێمینیستییەکان ڕۆشنبیرییەکی کۆیی لەنێو ژناندا بەرهەم بێنێت. پێکهێنانی بەرەیەکی هاوبەش لە هەموو ژنانی کورد بە هەموو بیر و باوەڕێکەوە، بەڵام بەو خاڵە هاوبەشەوە کە سەرپاکیان ژنی کوردن وێڕای ئەو ستەمە فرەڕەهەندانەی بە درێژاییی مێژوو ئەزموونیان کردووە، بێگومان دەبێتە هۆی یەکانگیرییەکی بەسوود و کاریگەریی زۆری لە ناوەندە جیهانییەکاندا دەبێت. لە ڕاستیدا گەر بڕوامان بە تیۆرییەکی وەک ئینتێرسێکشناڵیتی هەبێت بەڵام تەوەری “ژنی کورد” وەک دیاردەیەک کە ئەو کەپاسیتییەی هەیە جێگەی خۆی لەنێو دیالکتیک و گوتارە جیهانییە پێوەندیدارەکاندا بکاتەوە، نەبینین، یان تەنها بیر لە پاراستنی جیاوەکە چینایەتی، سیاسی و کولتوورییەکان دەکەینەوە و یان تووشی جۆرێک لە ڕیاکاریی ڕۆشنبیریی ناسیۆنالیستی هاتووین. بە گشتی پێویستە بگوترێ ژنی کورد دەبێ بە دوای جۆرێک لە یەکگرتوویی لەنێو بزووتنەوەیەکی پەڕگیردا بکەوێت تاوەکوو بتوانێ پێگە و دۆخی خۆی بە ڕەسمی بە هەمووان بناسێنێت.

بەربەستەکانی سەر ڕێگای ئینتێرسێکشناڵیتی بۆ ژنی کورد

ڕاستە کە بندەستیی ژنان و ئەو هەڵاواردن و ستەمەی بەسەریاندا دێت، ڕەگی لە بونیادی پیاوسالاریدایە بەڵام ئەم بونیادە پڕ لە هەڵاواردنە، لە پێوەندی لەگەڵ بونیاد و قڵەشە کۆمەڵایەتییەکانی دیکەدا کار دەکات؛ بۆ نموونە سیستەمی چینایەتی و نەتەوە و ئایین؛ و هەروەها ئیستیبدادی سیاسی کە دەتوانێ بە فاکتەرێکی کاریگەر لەم بارەوە بێتە ئەژمار. هەریەک لەم بونیادانە بە تەنها یان لە پاڵ یەکدیدا، هەڵبەت بە ئۆلگووی “جیاواز”ەوە، لەسەر بندەستیی ژنان لە کۆمەڵگادا کاریگەری دادەنێن. هەر ئەو جیاوازییانەی بابەتەکەی لێ ئاڵۆز کردووین بریتی لەوەی کە کام داخوازی لە پێشدایە  یان پێشەمیی بە کامیان بدرێت؟ کام داخوازییان و چۆن دەبێ بچێتە ئەجیندای کاریی بزووتنەوەکەوە؟ ئەمانە کۆمەڵێک پرسیارن کە بەردەوام کاتی گەیشتن بە باسێکی پێوەندیدار بە دۆخی ژنانەوە دێنە ئاراوە و قەتیش وەڵامێکی جێ‌متمانەیان پێ نەدراوەتەوە. بەڵام هەروەک لەم وتارەدا چەندین جار ئاماژەی پێدراوە توێژینەوە لەم بوارەدا پێویستی بە دەرکی شوناسی ستەمە چەند ڕەهەندییەکانە، دەرکی شوناسیش کارکردنێکی هەمەلایەنە و پەڕگیر داوا دەکات کە لە لایەکەوە پێداویستییەکانی بەشی تیۆریکی بابەتەکە دابین بکات و لە لایەکی دیکەشەوە بە پەروەردەیەکی وەهاوە کاری کردبێت کە لە پراکسیس و کردەوەشدا هەست بە کەموکوڕییەکی ئەوتۆ نەکرێت. بەداخەوە کورد لەم بوارەدا نەک هەر کەم‌کار بگرە خەمساردیش بووە. ژنی کورد لە نەبوون و فێقدانی گەلێک پاڕامێتری زەروور بۆ ڕەخساندنی مەیدانێکی گونجاو بۆ کارابوون و خۆ پێناسەکردن، دەتوانین بڵێین هیشتا تەنانەت نەکەوتووەتە سەر ڕێگای سەرەکیی کارکردن لەسەر ئەم تیۆرییە. ژنی کورد هێشتا نەیتوانیوە خاوەنی دیسکۆرسی تایبەت بە خۆی بێت، بەردەوام کەوتووەتە پەڕاوێزی حیزب و ڕێکخراوەکانەوە و هەر ئەمەش وای کردووە کە نەکرێ هاوپەیمانییەکی گشتگر لە هەموو ئەوانەی وەک “ژنی کورد” پێناسەیان بۆ کرا، پێک بێنێت یاخود کۆڕ و کۆنفڕانسێکی گشتی و هەمەلایەنە کە بکرێ بۆ دەستکەوت و مانیفێستی بگەڕێینەوە، ببەستێت. دیالکتیکێکی بزۆز لەنێوان “ژنی کورد”دا بەدی ناکرێت. فێمینیزم یەکەم ڕێبازێکی فیکرییە کە هەموو کورد، بۆ دژایەتی‌کردنی، یان لانی کەم بۆ هەوڵنەدان بۆ تێگەیشتن و پەرەگرتنی، لەسەری کۆک و هاوڕان. ئەنجامی ئەم ڕوانگانەش بێ‌گومان گرنگی‌نەدان بەو مێکانیزمانەیە بۆ گەشە و پەرەی هەر تەوەرێک پێویست و زەروورە. چوارچێوەیەکی تیۆریک لەم بوارەدا بۆ کورد دابین نەکراوە. ئەمەش بە نەبوونی بەرچاوی کاری فیکری و کولتووری لەم بارەوە دەسەلمێندرێت. کەم تا زۆر دەتوانین بڵێین زیاتر لە ٩٩٪ی دەقە فێمینیستییە کاریگەر و جیهانییەکان وەرنەگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی. هیچ گۆڤارێکی تایبەت بە ژنان کە پسپۆڕانە بپەرژێتەر سەر ئەو مژارە کارا نییە و یان گەر بوونێتیش لە چەند ژمارەیەک زیاتری نەخایاندووە. بەرەیەکی هاوبەش کە زۆربەی زۆری لایەن و ناوەندەکان بگرێتەوە پێک نەهاتووە و قەت بابەتی “ژنی کورد” نەچۆتە ڕۆژەڤەوە، لە ئاقارێکدا کە هیشتا گومان لە بوونی خۆی دەکرێت، بازنەی وشە تایبەتییەکانی هێشتا ئەوەندە بەرتەسکن، گومان لە بەکارهێنانیان لە شوێنی ڕاستی خۆیاندا دەکرێت وخاوەنی ناوی وەک دەگوترێ بیرمەند وئەکتیڤیستی ڕاستەقینە نین و ئەوانەی لەم بوارەدا کار دەکەن تەنها بە ناوی هەڵسووڕاو و چالاکەوە ناو دەبرێن، لە جوگڕافیایکدا کە زمانی ژنی لە زمانی شێعر تێنەپەڕیوە و ئەندێشەیەکی پشتبەستوو بە زانست و مەعریفەی بەسوود لە مەڕ ژنان تێیدا ڕەگی دانەکوتاوە، ئەستەمە چاوەڕێی سەرهەڵدانی دەستبەجێی کارکردن بە تۆرییەکی وەک ئینتێرسێکشناڵیتی بکەین.

هەموو ئەمانە و گەلێک تەوەری دیکە کە دەکرێ وەک بەربەستی سەر ڕێگای ئینتێرسێكشناڵیتی بۆ ژنی کورد ناویان ببەین، لە حاڵێکدایە کە لەوانەیە زۆربەمان گوێبیستی ئەم بابەتە بووبێتین کە ژنی کورد بەراورد بە ژنانی دیکە ئازادتر و لەبەر ئەوەی لە کۆمەڵگایەکی کراوەتردا دەژی، سەربەخۆترە و تەنانەت ڕەنگە بگوترێ ژنی کورد لە پەڕاوێزدا نییە و چەندین هۆکار و شایەتحاڵیش بۆ ئەم وتە پێشکەش بکرێت. بەڵام لە وەڵامدا دەبێ بڵێین ژنی کورد بەردەوام لە چەندین کڵێشەی بەڕواڵەت پارێزەری مافەکانی و لە بنەڕەتدا دوورخەرەوە لەو هەوڵ و پراکتیکەی پێویستە پێی بگات، لە قاڵب دراوە. ئاشکرا کردنی ئەو داڕێژگەیەی ژنی کوردی تێدا یەخسیر کراوە، دەبێتە یەکێکی دی لە مەبەستەکانی ئەو ڕێگایەی لەم وتارەدا بە جەختەوە باس کراوە. دۆخی ژنی کورد هەم بەراورد بەو نەتەوانەی لە ڕووی جوگرافیایییەوە لێی نزیکن و هەم بەراود بە ئەزموونی ژیانکردی لەگەڵ پیاوی کورد، خاوەنی کۆمەڵێک تایبەتمەندیی ناوازەیە کە ڕێگە بۆ شیکردنەوە و ڕاڤەی ئینتێرسێکشناڵیتی دەکاتەوە. لە لایەکەوە دەگوترێ ژنی کورد لە چاو ئەو ژنانەی ئاماژەیان پێدراوە لە ماف و ئازادیی زیاتر بەهرەمەندە و تەنانەت بە جۆرێک لە پێداهەڵگوتن و بە شان و باڵدا هاتنیش وەسف بکرێت؛ یەک جلی کوردیی پیاوانەی لە بەر بکات و  یەک بە ناوی “تەوار”ەوە بیناسێنێت و تەلار و تاوەری بە ناوەوە بکات. بەڵام ئەم وەسف‌کردن و ناساندنە لۆکاڵییەش گەر نەچێتە خانەی مەعریفە و تیۆرە فیمینیستییەکانەوە، هیچ دادێک بە ژنی کورد نادات.

ئەنجام

سیاسەتی شوناس و تیۆریی ئینتێرسێکشناڵیتی بەهۆی ئەو پاڕادۆکسە واقیعییانەوە هاتوونەتە ئاراوە کە ژنانی ڕەنگین‌پێست لە دەیەکانی ٦٠ و ٧٠ی سەدەی ڕابردوودا لە ویلایەتە یەککگرتووەکانی ئەمریکا ئەزموونیان کردووە. ئەم تیۆرییە بەرانبەر بە خەبات دژی زنجیرەپلەیییەکانی دەسەڵات و پاوانخوازیی فیمینیستی، خۆی بە بەرپرس دەزانێت و بۆ ئەم مەبەستەش، وەک ئالتەرناتیڤ و ڕێگەچارە، جەخت لە “فرەڕەهەندی”ی ئەزموونی ژیانکردی تاکەکانی پەڕاوێزی کۆمەڵگا و هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی دەنگ و ئەزموونەکانیان دەکاتەوە. نابێ ئەوەشمان لە بیر بچێت کە هەر لە سەرەتای دروستبوونیەوە تا ئێستا، ئینتێرسێکشناڵێتی هۆگری خاڵێکی یەکتربڕێ تایبەت بووە: بەریەککەوتنی ئەتنیسیتی و ڕەگەز. هەروەها ئینتێرسێکشناڵیتی ڕێگایەکی تایبەت بۆ تێگەیشتن لە پێگەی کۆمەڵایەتییە لە سیستەمەکانی ستەمی یەکتربڕ و فرەلایەندا. ئینتێرسێکشناڵیتی بەتایبەت ڕاڤەیەکە بانگەشەی ئەوە دەکات کە سیستەمەکانی هەڵاواردنی نیژادی، چینە کۆمەڵایەتییەکان، ڕەگەزی، سێکسواڵیتی، کەمیینەیی، نەتەوایەتی و تەمەن لە تایبەتمەندییەکانی بونیادی دوولایەنەی ڕێکخراوە کۆمەڵایەتییەکانە کە ئەزموونەکانی ژنی کورد بەئاسانی تێدا جێگیر دەبێت و لە ڕاستیدا ژنی کورد ەتوانێ دەنگ و شێوازێکی تازەی پێببەخشێت. ئێستا کە ئینتێرسێکشناڵیتی خۆی گۆڕاوە بۆ پڕۆژەیەکی فیکریی جیددی و بووە بە ئامرازێکی بەهێز بۆ دەرخستنی دەنگی پەڕاوێزنشینان، ئەو بەرپرسیارێتییە دەکەوێتە ئەستۆی توێژەرانی بواری ژنان بە گشتی و  بواری ئینتەرسێکشناڵیتی بە تایبەتی کە تیۆریزەکردنی دۆخی ژنی کورد بکەنە ئامانجی خۆیان و بە شێوەی بنچینەیی هەوڵ بۆ توێژینەوە و لێکدانەوەی ئەم تیۆرییە بدەن. ڕوونە کە ژنی کورد لە بەر ئەوەی وەک بەرەیەکی زۆر دیار لەو ژنانەی لێکئاڵاویی هەموو جۆرەکانی هەڵاواردن و ستەم ئەزموون دەکەن،هاتۆتە ناسین، بێ‌گومان گەر بە ڕێگایەکی کاریی دروست و بەجێدا ڕێ بکات، دەتوانێ داهاتوویەکی بەسوود و کاریگەر بە نیسبەت ئەم تیۆرییەوە بۆ خۆی دەستەبەر بکات.

[1] Collins, Patricia Hill. Black feminist thought: Knowledge, consciousness, and the politics of empowerment. routledge, 2002

[2] McCall, Leslie. «The complexity of intersectionality.» Signs: Journal of women in culture and society 30, no. 3 (2005): 1771-1800. 1771

[3] Crenshaw, Kimberle. Demarginalizing the intersection of race and sex: A Black feminist critique of antidiscrimination doctrine, feminist theory, and antiracist politics [1989]. Routledge, 2018

[4] Nash, J.C., 2008. Re-thinking intersectionality. Feminist review, 89(1), pp.1-15.

[5] مارکسیسم، فمینیسم، و «اینترسکشنالیتی»، شهرزاد مجاب و سارا کارپنتر، ترجمه جلوه جواهری، منتشرشده در سایت بیدارزنی

[6] نشانگان خستگی فمینیسم سفید، بِرِنا بهندر و دنیس فِرِایرا داسیلوا، ترجمه فیروزه مهاجر. ۱۳۹۲

[7] مانیفستی علیه آن زن، مونا کریم، ترجمه هما مداح، منتشرشده در میدان، ۱۳۹۴

[8] Collins, Patricia Hill. «Black feminist thought in the matrix of domination.» Black feminist thought: Knowledge, consciousness, and the politics of empowerment 138, no. 1990 (1990): 221-238.

[9] Smith, Barbara. «The Truth That Never Hurts Writings on Race, Gender, and Freedom.» (1998). 112

[10] Crenshaw, Kimberlé (2001) ‘Mapping the Margins: Intersectionality, Identity Politics and Violence against Women of Color’, paper presented at the World Conference Against Racism.

[11] Hooks, B., 2000. Feminist theory: From margin to center. Pluto Press. P. 16.

[12] Hancock, A.-M. (2007). «When Multiplication Doesn’t Equal Quick Addition: Examining Intersectionality as a Research Paradigm». Perspectives on Politics, 5(1), 63-79. 63

[13] https://www.youtube.com/watch?v=AGAXenvbIjEهەروەها بڕوانن:

Bhattacharya, Tithi. «Social reproduction theory: Remapping class, recentering oppression.

[14] McCall, L. (2005) ‹The complexity of intersectionality› Signs, Vol. 30, No. 3

[15] Chang, R.S. and Culp, J.M. (2002) ‹After intersectionality› University of Missouri-Kansas City Law Review, Vol. 71.  P. 485

[16] McCall, Leslie. «The complexity of intersectionality.» Signs: Journal of women in culture and society 30, no. 3 (2005): 1771-1800. P. 1795.

[17] McCall, Leslie. «The complexity of intersectionality.» Signs: Journal of women in culture and society 30, no. 3 (2005): 1771-1800. P. 1795.

[18] Nash, Jennifer C. «Re-thinking intersectionality.» Feminist review 89, no. 1 (2008): 1-15.

[19] Yuval-Davis, Nira. «Intersectionality and feminist politics.» European journal of women’s studies 13, no. 3 (2006): 193-209.197

The post ژنی کورد و ئینتێرسێکشناڵیتی appeared first on ژنەفتن.

شارستانییەتی ئینسانی لە لەحزەی دروستبوونییەوە تا ئێستا، هەمیشە تەنها لە ڕێگەی ئیستیفزازکردنی کۆنەپارێزان و یاخیبوونی تاکەکان لە کۆنەپارێزیی، تیایدا ڕووبەری ئازادی بەرفراوانتر بووە، وە لەوێوە شارستانییەت بەرەو پێش چووە.

٭٭٭

«ماریا سام» هەم باوەڕی بە یاخیبوون هەبوو و، هەمیش جورئەتی هەبوو تەنها بە دوو دەیە تەمەنەوە، یاخی بێت و پشت لە چاوەڕوانییەکانی کۆمەڵگایەکی ترادیشناڵ و داخراوی وەک کۆمەڵگای کوردی بکات کە زۆرینەی ڕەهایان، پێکەنین و متمانەهەبوونی کچێک بە خۆی، عەقڵیان پێ ناهێڵێت. کۆمەڵگایەک کە پێداگریی کچێک لەسەر ئەوەی تەنها ئەوەندەی کوڕێکی ئەو کۆمەڵگا نائازادە ئازاد بژی، لە جەنگی ناوخۆ و، لە مووچەدزین و، لە ئەشکەنجەدانی هاووڵاتییان لە زیندانی نهێنیدا و، لە کوشتنی خۆپیشاندەر و بەتاڵانبردنی هەموو موڵکی گشتی، زیاتر ئیستیفزازیان دەکات و دەیانخاتە ئامادەباشییەوە.

کۆمەڵگای کوردی لە سەردەمی سەردەشت عوسمانەوە ئینسانی تری ئاوا گەورەی وەک ماریای تیادا هەڵنەکەوتووە کە بڕیار بدات بەبێ ترس کۆمەڵگا بێحیساب بکات و، پێداگری لەسەر خۆڕیالیزەکردن و مومارەسەکردنی ئازادیی شەخسیی خۆی بکات و ڕووبەڕوو ببێتەوە، تەنانەت ئەگەر ئەو ڕووبەڕووبوونەوەیە بە نرخی گیان لەدەستدانیشی تەواو بێت. جیاوازییەک هەبێت ئەوەیە کە ماریا تەنیاباڵتر لە سەردەشت عوسمان جورئەتی نواند و سەنگەری گرت.

کوژرانی سەردەشت بەشێکی گەورەی کۆمەڵگاکەی تووڕە کرد و ئێستاش سارد نەبوونەتەوە. بەڵام سەیرکە لە چلەی کوژرانی ماریادا جگە لە ئەکاونتی شەخسیی کەسانێکی کەم لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا، ماریا لە هیچ جێگەیەکی تر باسی نەبوو.

٭٭٭

بۆ ئەوەی ببینیت ماریا لەناو چی خەڵکێکی زیهنداخراودا جورئەتی کرد پێداگریی لەسەر ئینسانبوونی خۆی بکات، بگەڕێرەوە بۆ ئەو کۆمێنت و پەرچەکردارانەی بە دوای کوژرانیدا هاتن. جگە لەوەی کە بەشی هەرە گەورەی ئەو خەڵکەی کۆمێنتیان نووسی، دڵخۆشییان بۆ کوشتنەکەی پیشان دا و دەستخۆشییان لە قاتیلەکەی کرد، زۆرینەی ئەوانەشی کە لایەنگری ئازادکردنی ژنانن لە کۆتوبەندەکانی پارتریاکییەت، ئەوانیش لە ڕێگەی تەرکیزکردنە سەر ئەوەی کە ماریا ئازاد دەژیا، ئاگادارانە یان بێئاگا، بە ناوی واقیعبینییەوە، تێگەیشتنیان بۆ کەمتەحەمولیی کۆمەڵگا لە ئاست ئەو جۆرە یاخیبوونەی ماریادا پیشان دەدا و بەشێکی خەتاکەیان دەخستە ئەستۆی ماریا خۆی، بەوەی کە گوایە چاونەترسانە قسە و ڕەفتاری کرد.

ئەمە ئاکامی ئەوەیە کە کۆمەڵگای هەرێمی کوردستان، لە هەر کاتێک زیاتر، بە هۆی مەددێکی گەورەی  ئاینداری و فەندەمێنتاڵیزمی ئیسلامیی دژە ژنەوە، شەپۆلێک لە میسۆجینی (Misogyny) و ڕق لە ژن لەناو ئیسلامی و نائیسلامییاندا گەشەی کردووە، بە جۆرێک کە ڕوانگەی کۆنسەرڤاتیڤانە بۆ ڕۆڵی ژن و، بەهای کۆنتڕۆڵکردنی سێکسواڵیتیی ژنان، بۆتە یەکێک لە بەها هەرە گرنگەکان لە زیهنی بەشی گەورەی خەڵکەکەیدا.

ئیجماع بە دەوری ئەو موحافەزەکارییە دژە ژنەدا بە ئەندازەیەک لەم ماوەیەی دواییدا جێی گرتووە کە ئیتر وەک ئایدۆلۆجیایەک لەو کۆمەڵگایەدا ژیانی سەربەخۆی خۆی دەژی و جێگەی هیچ بیرکردنەوەیەکی عەقڵانی و ڕێفلێکتکردنێکی ئەخلاقی لای خەڵک نەهێشتۆتەوە. گەورەترین جینایەت لە بەرامبەر ژنێکدا هەر ئەوەندەی دەوێت بۆ ڕەوایەتیپێدان و دەربازبوون لە تووڕەییی خەڵک و تەنانەت دادگاش کە ڕایبگەیەنیت ژنەکە لەو نۆرمە کۆنسەرڤاتیڤانانە لایدابوو کە زۆرینەی کۆمەڵگا کۆکن لە سەری.

٭٭٭

ئەو ئیجماعە زۆرەی ئێستا لە کۆمەڵگای هەرێمی کوردستاندا بە دەوری بەهای عیففەت و ئاینداریدا دروست بووە، ڕێک ئەو تۆتالیتاریزمە یەخسیرکەرەیە کە هانا ئارێنت لە کتێبی «بنەچەکانی تۆتالیتاریزم»دا وەک میکانیزمی یەخسیرکردنی ئیندیڤیدواڵیزم باسی دەکات، کە تاکەکانی کۆمەڵگا دەخاتە زیندانی ئایدۆلۆجیا و ناسنامەی هاوبەشەوە و، خەڵکەکەی دەکاتە ئۆردووی گوشاربۆهێنان و سزادانی ئەو هاووڵاتییانەی لە ڕیز دەردەچن و،«عەیبە» و چاوەڕوانییەکانی دەوروبەر و دەوڵەت لێیان پشتگوێ دەخەن.

هەر ئەو جۆرە گوشارەیە بۆ سەر پلورالیزم و، ئەو هەوڵی یەکڕەنگکردنە تۆتالیتارییەیە کە ئێستا لەناو تراجیدیای کوژرانی کچێکی نۆزدە ساڵ و ئینسانێکی گەورەی وەک ماریادا، نەک شەرمەزار نابێت و سەر کز ناکات، بەڵکوو هێرشبەرانە دێتە قسە و پەنجەی تۆمەت بەرەو ڕێکخراوەکانی ژنان درێژ دەکات و داوای داخستنیان دەکات.

٭٭٭

لە هەرێمی کوردستاندا، بە هۆی چەند فاکتەرێکی جیاوازەوە، (لەوانە زاڵبوونی یەکجارەکیی ڕۆژنامەگەریی تابلۆیید کە بڵاوکردنەوەی قسەیەکی بێعەقڵانەی مەلایەکی گەمژە یان بانگخوازێکی سەرسەری، لە ڕیپۆرتاژی دواکەوتنی کەیسی ژنکوژییەک لە دادگا زۆر زیاتر کلیک و لایکی بۆ دەست دەخات، یان تەمویلکردنی ئۆردوویەک لە پیاوی دەبەنگ و بێمۆڕاڵی عەرەبیزان بە ناوی مەلاوە لەلایەن وڵاتانی دەوروبەرەوە بە مەبەستی کارکرددانان لەسەر ناسنامەی جیاوازی خەڵکی کورد)، ئاینداریی ئیسلامی بە ئەندازەیەک لە هەرێمدا گەشەی کردووە کە ئیتر نەک هەر گرفتێکی دیموکراتییە لەو هەرێمەدا، بەڵکوو ڕاستەوخۆ خەتەرە بەسەر ژیانی کەسە چاونەترس و ئینسانە گەورەکانی ئەو کۆمەڵگایەوە.

بکوژەکەی ماریا بەو تەمەنە کەمەوە هیچ شتێکی تر نەیکرد بە ئینسانکوژ و ئەو خەتا گەورەیەی بەرامبەر بە ئینسانێک و بەرامبەر بە کۆمەڵگای کوردی پێ نەکرد جگە لەو مێشکشتنەوەیەی کە گەشەی ئیسلامەتی لەناو فەزای گشتیی هەرێمدا بەسەر تەنانەت نەوەی نوێی هەرزەکاریشیدا هێناوە .. جگە لە بەربڵاویی ئەو پڕۆپاگەندە کوشندەیەی کە پیاوانی ئاینیی ساختەچی ساڵانێکە سیستەماتیک بە پارەی قەتەر و سعودییە و ئێران و تورکیا، لە مینبەری مزگەوتەکانی کوردستان و لە ڕۆژنامە حیزبییەکان و ڕۆژنامە بە ناو ئەهلییەکان و لە بەرنامە تەلەڤزیۆنییەکان و لە سۆشیاڵ میدیادا هەڵیدەڕێژن.

٭٭٭

لە سەردەمی خۆپیشاندانەکانی شوباتی ساڵی (٢٠١١)دا، ژمارەیەک لە سەرپەرشتییکارانی پرۆتێستەکان کاتێک بینییان کارەکە خەریکە بەرەو ئەوە دەچێت ئیسلامی سیاسی بە ناوی دژایەتیی دەسەڵاتەوە، ڕەواج بۆ ئایدۆلۆجیای تۆتالیتارییانە و دژە ژن و دژە ئازادیی خۆی پەیدا دەکات، پەرچەکرداریان پیشان دا و خۆیان لە پرۆتێستەکان کشاندەوە. لەو کاتەدا، لەبەر ئەوەی حیزبی گۆڕان لەپێناو دەنگگرتندا پێویستی بە هاوپەیمانی لەگەڵ گروپی کۆنەپەرستی وەک یەکگرتوو و کۆمەڵ و بزووتنەوەی ئیسلامی هەبوو، چەند ئەکادیمیست و نووسەرێکی کوردی دەوروبەری نەوشیروان مستەفا کەوتنە ڕەخنەی ئەوانەی خەتەری دیموکراتییان لە گەشەسەندنی ئیسلامی سیاسیدا لە کوردستان دەبینی. وەک ئارگیومێنت دەهاتن ئەو تێزەی ناو دیبەیتی  ئاین لە ڕۆژئاوایان دەهێنایەوە کە باس لەو ڕۆڵە پۆزەتیڤە دەکات کە  ئاین دەتوانێت لەناو فەزای گشتی و لە سیاسەتی دەوڵەتیدا بیبینێت. کەسێکی وەک مەریوان وریا ئێستا و ئەوساش نەکرا ئەو قسە سادەیە تێبگات کە بیرمەندانی ئەوروپا (بۆ نموونە یۆرگن هابەرماس) لەپێناو جێگرتن و گەشەکردنی دیموکراتیدا، وە لەبەر ئەوەی  ئاینداران لە ڕۆژئاوا ڕوویان نایەت باوەڕداریی خۆیان لە فەزای گشتیدا بەیان بکەن و دەیشارنەوە، لەو پێناوەدایە پێی وایە گرفتێکی دیموکراتی لە عەلمانییەتی ڕۆژئاوادا هەیە و دەبێت ڕێگە خۆش بکرێت باوەڕداران بەها و پرەنسیپەکانی ناو  ئاینەکەی خۆیان تەرجەمە بکەنە سەر خواستی دونیایی و هەوڵی جێپێگرتنی بدەن وەک پۆڵەسیی لەناو سیاسەتی دەوڵەتدا و، وەک نۆرم لەناو کولتووری کۆمەڵگادا. ئەو نەیدەتوانی ئەوە تێبگات کە گواستنەوەی میکانیکیی ئەو تێزەی هابەرماس بۆ ناو دیبەیتی ئاین لە کورستان و، ئیسقاتکردنی ئەو تێزە بەسەر بەشداریی ئیسلامی سیاسی لە فەزای گشتیدا ڕێک گرفتی خەتەرناکی دیموکراتیی لێ دەکەوێتەوە نەک گرفتێکی دیموکراتی چارەسەر بکات.

ئەو ناحاڵییبوونەی ئەو ڕۆشنبیرانەی کورد لەوەی کە مەسیحییەتی ئەم سەردەمە و ئیسلامی سیاسیی ئەم سەردەمە دوو شتی تەواو جیاوازن، وە دیبەیتی ئاین لە ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات لە دوو قۆناغی جیاوازدایە، گەیشتبووە ئەو ئاستە کۆمیدییەی کە دەهاتن تێزی «ئەولەوییەت بۆ دیموکراتییەت نەک عەلمانییەت»یان لەناو دیبەیتی عەلمانییەت لە ڕۆژئاواوە دەهێنا و وەک ئارگیومێنتی پاڵپشتی بۆ ڕێگەدان بە بەشداریی ئیسلامی سیاسی لە سیاسەتدا بەکاریان دەهێنا. ئەوان نەیاندەزانی ئەسڵەن ئەو تێزەی ناو دیبەیتی ئاین لە ڕۆژئاوا، لە سیاقی کوردستاندا ڕێک ئارگیومێنتە بۆ خەمخواردن لە بەشداریی دیموکراتیی بێباوەڕوان نەک ئاینداران، چونکە لە کوردستاندا، ڕێک بە پێچەوانەی ئەوروپاوە، ئەوە بێباوەڕانن کە بەشداریی دیموکراتییەتیان لێ زەوت کراوە و لەژێر گوشاری تۆتالیزتاریزمی باوەڕداریی ئیسلامییدان. ئەوە ڕەخنەگرانی ئاینن کە گەشەی ئیسلامیزم و زاڵیی دیسکۆرسی ئیسلامی ناچار بە خۆسانسۆرکردن و ئامادەنەکردنی ڕای خۆیان لەناو فەزای گشتیدای کردوون. بیهێنە پێش چاوی خۆت چەند خەڵک لە کوردستاندا لەم مانگی ڕەمەزانەدا بەبێ ویستی ڕاستەقینەی خۆیان ڕۆژوو دەگرن، یان لە ترسی موناقەشەی ئەگرەسیڤانە و موزایەقەکەرانەی باوەڕداران، دەیشارنەوە کە بەڕۆژوو نین. ڕۆشنبیرانی کورد ناتوانن ئەو کەمە لێک بدەنەوە کە ڕێک بە هۆی پرەنسیپی ئەولەوییەتی دیموکراتییەت بەسەر عەلمانییەتەوە، مادامێک ئیسلامیزەبوونی سەرتاپاگیری فەزای گشتی گرفتی گەورەی بۆ دیموکراتییەت دروست کردووە، دەبێت یەکێک لە ئەولەوییات و کارە هەنووکەیییەکان لە کوردستان و وڵاتانی ئیسلامیدا هەوڵدان بێت بۆ عەلمانیزم و بەعەلمەنەکردن و عەلمانییەت.

بەشداریی داڕوخێنرانەی ڕۆشنبیرانی کورد لە دیبەیتی ئیسلام و ئیسلامیزم و ناسنامەی کورد و دەسەڵاتی سۆفتی وڵاتانی دراوسێ لەو سەردەمەدا گەیشتبووە ئەوەی کە، وەک ئەوەی ئەوان لە هەر یەکێك لە ئێمە بە تۆڵێڕانستر بن و لە ئێمە زیاتر لایەنگریی فرەیی و هەمەچەشنەیی بن، وتنەوەی دروشمی کەمتۆلێرانسانە و دژە فرەیییانەی «ئەڵڵاهوئەکبەر»یان وەک بەشدارییەک لە گەشەی دیموکراتیدا دەبینی. ئەو بەشدارییە داڕوخێنەرەی ئەو ڕۆشنبیرانە گەیشتبووە ئەو  ئاستە عەبەسییە لە ئارگیومێنتکردن کە دەهاتن باسی بە هەڵە دەرکەوتنی پێشبینییەکانی ماکس ڤیبەریان بۆ ئاوابوونی ئاین لە سەردەمی مۆدێرنتییدا، وەک بەڵگەی پەیوەنددار بە دیبەیتەکە دەهێنایە ناوەوە.

هیوادارم ئێستا دوای ئەوەی کۆمەڵگای کوردی بە جەدارەتەوە خۆی شایان بەوە کردووە وەک کۆمەڵگایەکی زیهنداخراوی ژنکوژ سەیر بکرێت و، ئاینداریی ئیسلامیی دیسکۆرسێکی کۆمەڵایەتیی دەستوپێگری دیموکراتی، ئێستا تێگەیشتبن کە دیبەیتەکە سەبارەت بە چی بوو و، ئەوان چی موساهەمەیەکی نێگەتیڤیان هەبووە لە دۆزی فرەییی بیروڕا و تۆڵێرانس لە کوردستاندا.

ڕەنگە خاڵێکی پۆزەتیڤ ئەوە بێت کە عاممەی کۆمەڵگای کوردی ئاگاداری ئەو تێکست و کتێبە کورت و کوێرانە نین کە بڕێک لە ڕۆشنبیرانی کورد بەرهەمی دەهێنن، وە بەشێکی گەورەی ئەوانەشی کە دەخوێننەوە، ئێستا لە سنوورداریی توانای لێکدانەوە لای ئەو نووسەرانە تێگەیشتوون و بە جیددی وەریان ناگرن. بەڵام هەرچییەک بێت، من پێم وایە ئەو ڕۆشنبیرانەی کورد، بەو ئەندازە کەم و زۆرەیکە سەهمیان هەبووە لەو گەشە خەتەرناکەی ئێستای ئیسلامەتی و ئیسلامی سیاسیدا لە کوردستان، ڕێک بەو ئەندازەیە بەرپرسیارێتیی مۆراڵییان لە کوژرانی ماریا و کوژرانی هەموو ئەو ژنانەی تردا دەکەوێتە ئەستۆ کە بەشداریی نێگەتیڤانەی مەلاکان و ئیسلامی سیاسی لە سیاسەت و لە فەزای گشتیی کوردستاندا لەم دەیەی دواییدا، پلەی موعەڕەزییانی زیاتر کرد.

٭٭٭

بیهێنە پێش چاوی خۆت کچێک بیت لە قوتابخانەیەکی هەڵەبجە و پێت خۆش نەبێت موحەجە بیت، بەڵام یەکگرتووی ئیسلامی بە تەنسیق لەگەڵ ڕژێمی بەدناوی ئێراندا، بۆ پیرۆزکردنی شۆڕشی ئیسلامی لە ساڵی (١٣٥٧)دا، ڕێک (١٣٥٧) کچ ببات داوا بکات ئەو درۆیەی بۆ بکەن کە تازە موحەجەبە بوون و تاجی ناو ئاڵای ڕژێم بکەنە سەریان. لەمەدا هەموو هاوپۆلەکانت بڕۆن تەنها تۆ نەبێت پێداگری لەسەر ڕێز بۆ بیر و بیرکردنەوەی سەربەخۆی بکەیت و نەچیت؛ بیهێنە پێش چاوی خۆت چی گوشارێکت دێتە سەر لەلایەن هاوپۆلەکانتەوە و، چۆن دەخرێیتە لاوە و، چۆن ناچار دەبیت هەموو قەناعەتێکی خۆت پشتگوێ بخەیت و تۆش لەگەڵیان بکەویت.

دیارە تەواو جێگەی تێگەیشتنە ئەگەر ئاوا کۆڵ بدەیت و، لەپێناو لەدەستنەدانی هاوڕێکان و دەوروبەرەکەتدا، دەست لە ویستی ڕاستەقینەی خۆت و لەو مافی مرۆڤە موسەلەمەش هەڵگریت کە ئازادیت چی لەبەر دەکەیت. ئاخر لەدەستدانی دەوروبەر و خۆڕەنجاندنی ڕەفیقان و هەوڵی تەریککردنەوەت و گوشارهێنانی بەردەوامی دەوروبەر بۆ وادارکردنت بە لەیەکچوون و کۆنفۆرمیتی، بارێکی ئەوەندە قورسە کە دەگمەن هەیە کەسێک ئامادە بێت لەپێناو ڕێزی بۆ خۆی و، لەپێناو کۆمەڵگادا، کۆڵی بداتە بەر.

بۆ ئەوەی ببینیت ئەو ماریایەی کە کۆمەڵگای ئێمە لە مانگی ڕابردوودا لە دەستی دا، چی ئینسانێکی مەزن بوو، ئەو فاکتە ببینە کە ماریا کۆڵی دابووە بەر بارێکی زۆر لەوە قورستر. ئەو تەنها بە نۆزدە ساڵ تەمەنەوە پشتی کردە پەروەدەیەکی تەواو موحافەزەکارانەی ناو خێزان و، باوکێک و حیزبێکی تەواو کۆنەپەرست و، زەواجێکی بەزۆر و هەموو دۆست و دەوروبەری بەجێ هێشت و، وەک کچێک وێرای خۆی ئاوارەی ناو کۆمەڵگایەکی سەرتاپا پیاوسالار بکات و، ئینجاش سەنگەری لێ بگرێت.

ماریا سەرکێشێکی ژیر بوو، وە بە هۆشیارییەوە سەنگەری گرتبوو. ئەو دەیزانی خۆی «ماسییەکی ڕەشی بچکۆلانە»یە و فەزای دەوروبەری بە ڕۆحی بەرتەسکە. دەیزانی دەوروبەرەکەی قەڵسن لە سەرکێشییەکانی. بۆیە وەک کاپشنی پرۆفایلی فەیسبووکەکەی نوسیبووی: «من بووم بە ماسیی، بە ئێوە چی؟».

٭٭٭

پێشتر من سەبارەت بە سەردەشت عوسمان وتم سەردەشت پرۆژەی هەڵکەوتنی ئەدیبێکی بەتوانا بوو کە لە سەروەختی چرۆکردنیدا قرتێندرا. ئێستا کە هەندێک تۆماری دەنگی و گۆرانیی تۆمارکراو و دەقی کورتی ماریا دەبینم، هەمان ئەسەفم لە دڵدا دروست دەبێت.

ماریا پرۆژەی هەڵکەوتنی ڕۆشنبیرێکی کارا و هونەرمەندێکی گەورەی خاوەن پەیام لە چەشنی «ئەحمەد کایا» و «بی کیدودە» بوو بۆ ژنانی سەرکوتکراوی کورد. ئەو خۆی ڕۆشن دەیزانی دەیەوێت چی پەیامێک بگرێتە ئەستۆ و لە بەرامبەر چییدا بوەستێتەوە. بۆیە لە پۆستێکی فەیسبووکدا دەنووسێت:

«من ئەزانم ڕۆژێک دەنگم باشتر دەبێت. ئەو کاتە پڕ بە دەنگم دانە بە دانەی تاڵییەکانی چێشتوومە، بە گۆرانیی دەیچرپێنم بە گوێی تاک بە تاکتاندا».

ئەو بەو تەمەنە بچووکەوە ئەوەندە واقیعبین و ڕۆشن بوو کە دەیزانی ڕێگەیەکی سەخت و درێژ و خەتەرناکی گرتووە. بۆیە لە دوو پۆستی تری فەیسبووکدا دەنووسێت:

«هەندێک جار وا هەست دەکەم من شەڕ بۆ دونیایەک ئەکەم کە خۆم کاتی ئەوەم نابێت تیایدا بژیم».

«من خۆم دەڕۆم ناگەڕێمەوە، بەڵام جوامێرییەکانم دەمێننەوە».

ئەو خۆی دەیزانی لەخۆبردووانە بڕیاری داوە ئەرکێکی گەورە بۆ کۆمەڵگای کوردی بگرێتە ئەستۆ بەڵام ئەو کۆمەڵگایە بە هەڵە لێی تێدەگات. بۆیە لە فەیسبووک دەنووسێت: «من هەموو شتێکم کرد کە کەسێکی باش دەیتوانی بیکات. من باشم. من ڕووبارێکی هەست بووم. شایەنی باشتر بووم».

بەداخەوە، پێدەچێت ماوەیەکی زۆر درێژ ببات پێش ئەوەی کۆمەڵگای کوردی ڕۆژێک ویژدانی ناڕەحەت یەخەی بگرێت و، تێبگات کە ماریا سام چەند شایان بە مامەڵەیەکی باشتر بوو، وە لەناوبردنی چی کەتنێکی گەورە بوو.

١٦/٤/٢٠٢٢

The post «ماریا بوو بە ماسییەکی ڕەشی بچکۆلانە – بە ئێوە چی؟» appeared first on ژنەفتن.

پرسیارە ساکارەکان زۆر جار ئاڵۆزترین و گرنگترین باسەکان بەدوای خۆیاندا دەهێنن. لەژێر پێستی ئاشناترین پرسیارەکانیشدا دنیایەک باسی نووستوو بوونی هەیە کە دەکرێ لێک بدرێتەوە. پرسیارەکانی تەوەری فێمینیزم  لە لایەن ژنەڤتنەوە بەم ڕستانە دەست پێ دەکات: وا دەردەکەوێ نەک تەنیا لەنێو خەڵک بەگشتی بەڵکوو لەنێو نووسەران و خاوەن ڕا و چالاکان و تەنانەت ڕێکخراوەکانی ژنانیشدا فێمینیزم چ وەک چەمک چ وەک بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی و سیاسی و ڕەوتێکی خەباتکردن، هەروەها فێمینیست بوونیش بە لارێدا چووە. ئەم ڕستانە پیشاندەری ئەو ئاڵۆزییە کە تا ئێستاش لە ئێپیستمۆلۆژی چەمکی فیمینیزم و پێناسە و شیکردنەوەی لە کوردستاندا هەمانە. لەم وتارەدا دوو مەبەستی سەرەکی ڕەچاو دەکەم کە یەکەمینیان پۆلێنکاریی هەوڵەکانی لایەنگریی لە مافەکانی ژنانە بەم سەرنجەوە کە کاتێک باس لە لایەنگرانی ئەم قوتابخانە فکرییە دەکەین دەبێ ئەم پۆلێنکارییە بەم شێوە باس بکەین کە هەموو ئەندامانی ئەم گروپە ژنان نین، بەڵکوو ژمارێک لە پیاوانیش دەگرێتەوە و هەروەها گروپێک لە ئەندامانی سەر بە LGBTیش لەبەرچاو دەگرین کە هاوکات هەم بۆ مافەکانی خۆیان و هەم بەتایبەتی بۆ بزووتنەوەی فێمینیستی (ئەگەر بتوانین لە کوردستاندا پێناسەی بکەین) هەوڵ دەدەن. مەبەستی دووهەمیش نیشاندانی ئەو قەیرانە ئێپیستمۆلۆژییەیە کە لە دەڤەری پێناسەی ژن بوون و ئۆبژە-سۆبژەبووندا تووشی بووین.

فێمینیزم؟ نا، تکایە!

ریچارد ڕۆرتی لە فێمینیزم، ئیدئۆلۆژی و بنەماشکێنییدا ئەم باوەڕه شی دەکاتەوە کە ئەگەر لە ڕۆژگاری ئەمرۆماندا، مارکس و ئەنگڵس زیندوو ببوونایەوە، بە ڕاستی گاڵتەیان دەهات بە گەلێک لە تیۆرییەکانی فێمینیزمی هاوچەرخ و شێواز و ئامانج و کارکردەکانی بە هەمان شێوە کە بە فۆیەرباخ و هێگل و بۆئێر پێدەکەنین. دەیانوت تیۆریسیەنە فێمینیستەکان وشەی “فێمینیزم”یان کردووە بە بابەتێکی ڕەها و تا ئەو کاتەی کە نەبێت بە حزبێکی شۆڕشگێڕانەی داڕێژراو، چاوەڕوانی لەمە زیاتریشی لێ ناکرێت. ڕۆرتی پاشان باس لەوە دەکات کە ئەمڕۆکە فێمینیزم زیاتر لەوەی شۆڕشگێڕانە بێت بووەتە بزووتنەوەیەکی ڕێفۆرمیست و ئامانج گەلێکی دیاریکراوی هەیە و لە باری سیاسییشەوە خۆی یەکلا نەکردۆتەوە و مەبەستەکانیشی وەها پلانسازی کراوە کە بەدەستهێنانی ئەستەم نەبێت و کەمترین هەزینە و زۆرترین چێژ نەک دەستکەوتی هەبێت. لە ڕاستیدا ئامانجەکانی فێمینیزم زۆرترین هاوشێوەیی لەگەڵ بزووتنەوەی سڕینەوەی کوێلایەتی لە سەدەی هەژدەدا هەیە تاکوو بزووتنەوەی مارکسیزم لە سەدەی نۆزدەدا. هەمووان دەیانزانی کە سیستمی کۆیلایەتی لە ڕوانگەی ئەخلاقی مەزن چ کارەساتێکە و تا چ ڕادە دژە مرۆییە. لە هەمان کاتدا زۆرێک لە لایەنەکان لەم سیستمە ئابوورییە کەڵکیان وەرگرت و گەیشتنە قازانجیکی مەزن. ئەگەر قیاسەکەمان سادە بکەینەوە دەردەکەوێت کە ئەمرۆکە بۆ نموونە نایەکسانی مووچە بەرامبەر بە کاری یەکسان لەنێوان ژن و پیاودا و نەبوونی عەداڵەت بۆ خوێندن، دەستکەوتی ئابووری و دەرفەتی کار و خۆ پێگەیاندن لەنێوان ئەم دووڕەگەزە لە ڕوانگەی ڕای گشتییەوە چەندە بە ناحەز ناو دەبرێت لە هەمان کاتدا دیسان بەرهەم دێتەوە و ئەم سازکردنەوە بۆ چەندین هەزار و چەندین ملێۆن پیاو بەسوودە. باسی بنەڕەتی لەسەر ئەمەیە کە تێکدانی بنەماکانی نایەکسانی و پرسیارکردن لە چییەتی دەسەڵات و ئەو میکانیزمانەی کە عەداڵەت بەلاڕێدا دەبەن، دەبێ مەبەستی بزووتنەوەیەکی شۆڕشگێڕانە بێت نەک چاکسازیی لە هەمان سیستمی دروستکردنی کۆیلە و ژنی بندەستە یان وەرگرتنی بودجە لە دەسەڵاتێک کە خۆی پێکهێنەری هەڵاواردن و توندوتیژی ستراکچێری دژ بە ژنە. دەکرێ مەبەستی ڕۆرتی ئاوەها لێک بدەینەوە کە بۆ نموونە باس لە نەبوونی عەداڵەت بەرامبەر بە سزای کوشتنی ژن بە ناوی شەرەف دەکرێت، ئەم بابەتە بە دیاردەیەکی ناحەز و دژ بە ئەخلاقی گشتی ناو دەبرێت و ڕەخنە لە سیستمی دەسەڵات و یاسا دەگیردرێت کە بۆچی بۆ وێنە پیاوی بکوژ دوای سێ مانگ ئازاد دەکرێت؟ لە هەمان کاتدا هیچ هەوڵێکی بنەڕەتی و ڕادیکاڵ بۆ لابردنی ئەم مادە و تەبسەرە یاساییانە نادرێت کە پێکهێنەری ئەم دۆخەن یان ئەو میکانیزمە پتەوانە بۆ گۆڕانکاریی ڕادیکاڵ لەناو فەرهەنگدا ناچەسپێت کە ئەم بارودۆخە یەکلا بکاتەوە. کەواتە بەو لێکدانەوەی ڕۆرتی سەبارەت بە پیاوسالاریی دەیکات کە دەڵێت دێوەزمەیەکی زۆر بەهێز و گەورەیە، زۆر قەبەتر و توندتر لەوەی وێنا دەکرێت و هەر کەسیش کە “مێدۆسا” بێت، سەری دەبرێت و هەموو هێزەکەی لەناو دەبات. دەسەڵاتی مێدۆسا و گۆرگەن بوونی لە لایەن “پێرسێئۆس”ەوە تێکدەشکێت و سەری دەبڕدرێت. کەواتە هەموو باسەکان لەسەر فێمینیزمی بناغە هەڵوەشێن و دامەزرێنەری دووبارەی چەمکەکان بێئەنجامە و دەتوانین بیر لە سێبەری فێیمینیزم بکەین لەم کات و شوێنەی ئێستاماندا.

پۆلێنکاری هەوڵەکان

بە گەلێک تۆلێرانس و لێبوردەییەوە دەتوانین گشت هەوڵ و ئامانج و هیوا وپلانەکانی کەسانێک کە بە شوێن یەکسانی و دامەزراندنی بنەماکانی عەداڵەتن بە فێمینیزم ناو بەرین و بییخەینە خانەی تەواوی ئەو شتانەی کە لە ئێستادا هەمانە و دڵخۆشمان دەکات. خاڵی گرنگ لەم باسەدا ئەوەیە کە ئەم تێگەیشتنە لە فێمینیزم بەرەو لای دەرکێکی ڕیالیستیمان دەبات لە چەند لایەنەوە وەک نەژاد/نەتەوە، چین و جێندەر کە لە ڕوانگەی ئینتەرسێکشواڵیتەوە خاڵی سەرەکیین. ئەم خاڵانەش چ لە باری چییەتییەوە واتە (essential) و چ لە باری شیکارییەوە لێک جودا ناکرێنەوە. بابەت گەلێکن کە دەلالەتی ڕاستەقینەی کۆمەڵایەتی، سیاسی، فەرهەنگی و ئابووری و ئیدئۆلۆژیکیان هەیە لەناو چارتی تایبەتدا. هەموو ئەم بابەتانە کاریگەریەتی ماددی و کۆمەڵایەتی بەهێزییان هەیە کە ڕێگەی تایبەتی خۆیان دادەڕێژن. فێمینیزم ئەگەر لە هەوڵ بۆ سڕینەوە نایەکسانی و بێعەداڵەتیدا هاوبەش و یەک قەبارە بێت بەڵام لە ژێ-سیاسییەکانیدا لێک جودا دەبێتەوە و تایبەتمەندی ناوچەیی بەخۆوە دەگرێت. فوکۆ لە ١٩٧٠ دا چەمکی ژێ-سیاسی(بیۆسیاسی) بەربڵاوتر کرد و باسی لە سەپاندنی دەسەڵات بەسەر ژیاندا کرد. پاشان ئەو پرۆسە مێژووییانەی لێک داوەتەوە کە ژیان لەوێدا دەبێتە سەنتەر و خاڵێ ناوەندی ستراتێژییە سیاسییەکان و دەسەڵات چنگی دەخاتە ناو قورگی ژیانەوە. فۆکۆ ئاماژەی بە ڕۆڵی دەسەڵاتداوە لە بواری جەستە و حەشیمەت و پاراستن یان سڕینەوەی جەستەکان و هەروەها دەستەمۆکردنیان. چەمکی عەداڵەت، سیاسەت، دەوڵەت، ئاشتی و ئەمنییەت لەو ڕیزە چەمکانەیە کە فێمینیستەکان لێکدانەوەی جیایان بۆی هەیە و لە ناویاندا چەمکی دەوڵەت-نەتەوە بایەخ و قورسایی تایبەتی خۆی هەیە. لە ڕاستیدا پێوەندیی نێوان ناسیۆنالیزم و فێمینیزم یەکێک لەو پێوەندییە پارادۆکسیکاڵ و دژوازانەیە کە هەموو بابەتەکانی تر وەک عەداڵەت یان یەکسانی و بە تایبەت ژێ-سیاسەت دەخاتە ناو چەکمەجەی پۆلێنکاریی خۆیەوە. ناسیۆنالیزمی کوردیش تا ڕادەیەکی زۆر کاریگەریەتی لەسەر ژێ-سیاسەتی هەبوونی ژن دادەنێت. کەواتە ئەم ڕوونکردنەوە و بەرهەمەی کە لەم بەستێنەدا باسی لێ کرا، دەتوانین بنەمایەکی زانستی بۆ داڕێژین و بارودۆخی هەبووی هەوڵە فێمینیستییەکان پۆلێن بکەین. بەپێی توخمە سەرەکییەکانی تیوری جۆرج ڕیتزێر و هەروەها مانوئێل کاستێلز سەبارەت بە ڕوانین و لەم بنەما فکرییەدا بەپێی وڵامدانەوە بە دوو پرسیار تیۆرەکە دادەڕێژرێت. یەکەم ئەوەی کە: “چی سەبارەت بە ژنان دەزانین؟” و، هەروەها “بۆ چی بارودۆخی ژنان بەم شێوەی لێهاتووە؟” بەپێێ وڵامدانەوە بۆ ئەم پرسیارانەش سێ تیۆری بنەمایی لێکدانەوە و پۆلێنکاریی هەوڵە فێمینیستییەکانی داڕشتووە کە جیاوازن لەو پۆلێنکارییە جیهانی و قبووڵکراوە لە فێمینیزم کە هەموومان دەیزانین. لێرەدا ئێمە هەر لەم ڕوانگەیە کەڵک وەردەگرین و هەم تیۆرەکان و هەم پۆلێنکارییەکە دەخەینە بەر دەست. جیاوازیی جێندەری، نایەکسانی جێندەری و زوڵم و زۆری جێندەری.

وەک نموونە بۆ فێمینیزی مافخوازانە دەتوانین ئاماژە بە هەموو هەوڵەکانی پارێزەران و ڕاوێژکارانی یاسایی و هەروەها ئەو کەمپەینانە بکەین کە بۆ چاکسازیی لە دەڤەری یاسا و گۆڕینی مادە و تەبسەرەکانی دەقی یاسای باری کەسی و سزادانەکان بکەین بە تایبەت لە باشوور و ڕۆژهەڵاتی کوردستان. لێرەوە هەوڵی ئەم جۆرە لە فێمینیزم تووشی بنبەستێک دەبێت لەگەڵ ئەو مادانەی کە لە شەریعەتەوە هاتوونەتە ناو یاسا و ناکرێت بە ئاسانی بگۆڕدرێن. ئەو “قیمومیت” و هەروەها “حضانت” کە سپێردراوەتە پیاو، خۆی بنەما و پێکهێنەری هەڵاواردن و نایەکسانییە. بەپێێ تیۆرییەکانی گۆڕانکاریی بریجز، لە قۆناغی سێهەمی گۆڕان لە بارودۆخی هەبوودایە کە زۆرێک لە هەوڵەکان دەچێتە دەڤەرێکی بێکاریگەریەتی واتە نە دەتوانن پۆزەتیڤ بن نە نیگەتیڤ. یاسای ژمارە هەشتی بەرەنگاری توندوتیژی دژ بە خێزان لە هەرێمی کوردستان و هەروەها مادەی سێ لە لایەحەی ڕاگرتنی توندوتیژی دژ بە ژنان و خێزان لە ئێران کە ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش بەپێێ ئەو یاسایانە کار دەکات. وەک نموونە بۆ فێمینیزمی فەرهەنگی دەکرێ ئاماژە بەو گروپانە بدەین کە بە تایبەت لەناو تۆڕه کۆمەڵایەتییەکان و سایت و فەزای ئاکادیمیکی ئێمە داهێنەری دەقی تیۆریک و سەرچاوەی زانستین. بەشێکی زۆریان لە لقێکی کۆمەڵناسی، فەلسەفە، ماف یان دیکەی بابەتە پەیوەندیدارەکاندا خاوەنی بڕوانامەن و هەوڵی گۆڕانکاریی بنەڕەتیان هەیە. وەک نموونە دەکرێ ئاماژە بە چەندین وەفد و گروپی تایبەت بکەین کە لەنێوان ساڵەکانی ٢٠١٠ پاش دامەزراندنی ئەنجوومەنی باڵای کاروباری خانمان و بەر لەوەش هەتاکوو ئەم ماوەیە بانگهێشت کراون بۆ هەرێمی کوردستان بۆ چارەسەرکردنی گرفت و پرسەکانی تایبەت بە ژنان. لە حاڵێکدا کە هیچکامیان خاوەنی شاکلیلێک بۆ کردنەوەی درگا داخراوەکانی پرسی ژنان نەبوون . لە بوارێکی تریشدا چەندین کەس لە فێمینیستەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش بە دامەزراندنی سایت و گروپ لەناو سۆشیاڵ میدیاکاندا هەوڵی داڕشتنەوەی بنەماکانی یەکسانیخوازیی و چاکسازیی بواری کۆمەڵایەتی و فەرهەنگییان داوە پێوەندییەکانیان پێکەوە لەسەر بنەمای هاوڕێیەتی دامەزراوە. لە چەند دۆسیەی تایبەت بە باسی توندوتیژی جنسی ڕەفتاری دوو لایەن و دوو ڕوخساریان هەبووە و هێشتا لەسەر ئاسایترین پرەنسیپەکاندا ڕیک نەکەوتوون. سەرکەوتنەکان بەو گەڵاڵەی کە باسیان کردووە تا ئێستاش بەردەوامە بەڵام ئەم جۆرە لە فێمینیزم پێوەندیی لەگەڵ چینە خوارووەکان و بەستێنی مەیدانیی گروپە کۆمەڵایەتییەکان، قوربانییە جیاوازەکانی هەڵاواردنی جێندەری پچڕاوە و نەبوونی فیزیکی لەناو سەنتەری کێشەکان و جوگرافیای مەسەلەکان بەشیکی زۆر لە هەوڵەکان لە ئاستی ئاکادیمیک و تیۆریدا دەهێڵێتەوە. ئەم گروپە لە چالاکانی بواری فێمینیزمی فەرهەنگی زۆر جار پێوەندییان لەگەڵ کوردستاندا پێوەندییەکی ئێمۆشناڵ و عاتیفییە نەک حەقیقی.

وەک نموونە بۆ فێمینیزمی پراکتیکاڵ دەتوانین گشت پرۆژە و هەوڵەکانی ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی ناوبەرین کە مێژوویەکی دوور و درێژیان هەیە. کۆمەڵەی ژنانی ڕۆژهەڵات، یەکیەتیی ئافرەتانی دیمۆکراتی کوردستانی ڕۆژهەڵات ١٩٤٦، کۆمەڵەی ئافرەتانی کوردستان لە باشوور، ڕێکخراوەی پێوەندییەکانی ئافرەتانی کوردستان و هەروەها یەکیەتیی ژنانی وڵاتپارێزی کوردستان ١٩٨٧ لە باکوور، ڕێدۆزیا ڕزگاریا ژنانی کوردستان، پارتی ژنانی کرێکاری کوردستان، کوردیناسیۆنی ژنانی بەرێوەبەری سەربەخۆ لە ڕۆژئاوا، یەکیەتیی ژنانی گەنج لە ڕۆژئاوا و گەلێک ڕێکخراوی دیکە کە بە تایبەت لەدوای ٢٠٠٣ لە باشوور و دوای ١٣٧٦ لە ڕۆژهەڵات، ژمارێکی زۆر لە ڕێکخراوەکانی تایبەت بە بواری مافخوازی ژنان پێک هات. ئەم ڕێکخراوانە کە تۆمارکردنیان و کارکردنی پراکتیکی ئەوان لەژێر کاریگەریەتیی بارودۆخی ئابووری و سیاسیی وڵاتی لکاودایە، ڕۆڵی بەرچاویان هەیە لە پێشکەوتنی بزاڤی دەستەبەرکردنی مافەکانی ژناندا. گەلێک پرۆژەی کارامەیی و فێرکاریی و وەگەرخستنی تواناکانی ژنانیان بەڕێوە بردووە لە هەمان کاتدا ڕەخنەی گەورەشیان لە سەرە بۆ نموونە گەندەڵی ئابووری و نیگای کۆلۆنیالیستی سەبارەت بە پرۆژەکانی ژنان کە هیچ کات تەواوبوونی نییە. بەشێک لەم پرۆژانە کاتین و بۆ پڕکردنەوەی جەدوەلی چالاکی ڕێکخراوەکان پێویستن و بەشێکی تریان هەرگیز پراکتیکاڵ نابنەوە لە لایەن ژنانی چینی مامناوەندی بەرەوخوار.

وەک نموونە بۆ فێمینیزمی ئایینی دەتوانین گشت هەوڵەکانی لایەنگرانی ئایین ناو بەرین کە پێیان وایە دەکرێ لەنێوان فێرکارییەکانی دەقە ئایینی و شەرعییەکاندا لەگەڵ وانە فێمینیستییەکاندا پێوەندییەکی ساغ و پێویست ساز بکرێت واتە ئایین لەم مەجالەدا بابەتیکی فرێدراو واتەExclusion  نییە و دەتوانین ئەم پێوەندییە سەر لە نوێ پێناسە بکەین. دەیان گروپی حەقیقی و گروپی دامەزرێنراو لەناو ڕایەڵە مەجازییەکاندا ئەوەمان پیشان دەدەن کە کەسانێکی زۆر لەسەر ئەم باوەڕەن کە  دەکرێ ئاشتکردنەوەی فێمینیزم و ئایین بکەین بە جێژنێکی ڕاستەقینە و لەسەر ئەم باوەڕەن کە عورف و دابونەریت و بایەخە کۆمەڵایەتییەکانن کە بەریان بە یەکسانی جێندەری گرتووە نەک شەرع و ئایین.

وەک نموونە بۆ فێمینیزمی ڕادیکاڵ و بنەماشکێن دەتوانین بزووتنەوەی ژنانی ڕۆژئاوا ناو بەرین و هەروەها بابەتی پێناسەکراو لەژێر باس و کۆدی ژنۆلۆژی واتا و چەمکێک کە پارادایمی جێگری ژنانە و بۆتە ناوەندی ڕاستەقینەی هەوڵ و تیکۆشانی بزووتنەوەکانی ژنان. ژنۆلۆژی هاوکات کە لێکدانەوەیەکی مێژوویی هەیە لە بارودۆخی ژێردەستەبوونی ژنان، هەوڵ دەدات بۆ بنبڕکردنی ڕیشەکانی هەڵاواردنی دژ بە ژنان و چوونە ناو هۆکارەکانی پەراوێزخستنی ژنان. نادیە ئەلعەلی، لە دوای توێژینەوەکانی سەبارەت بە پێوەندیی نێوان ناسیۆنالیزم و فێمینیزم لە ئێراق و تورکیادا، گەیشتۆتە سوریا و لەگەڵ ئیزابێل کیسێر، گەلێک توێژینەوەی ئەتنۆگرافیکی بەڕێوە بردووە لە سێ بەشی کوردستاندا بێجگە لە ڕۆژهەڵات. ژێنۆلۆژی(بایۆلۆژی) چەمکی سەرەکی و توخمی سەرکەوتووی هەوڵەکانی ژنان بووە. هەر بەو شێوە کە باس کراوە خەساریی تایبەت بەم هەوڵانە، بەرتەسک کردنەوەیەتی لەناو جوگرافیا و زەمەن و شوینێکی تایبەتدا. واتە ژێنۆلۆژی وا وێنا کراوە کە بەستراوەتەوە بە بیۆ-سیاسەتێکی دیاریکراو لە حاڵیکدا کە وانەکانی دەکرێ بگوازرێتەوە بۆ هەموو شوێنەکان و هیوای ژیانەوەی بزووتنەوەکانی لێ دەکرێت. وەک پاندۆرا کە هەموو هونەر و نیعمەتەکانی پێ بەخشرا و لە ئاکامدا سەری ئەو سندووقەی کردەوە کە پێی وترا هەرگیز نەیکاتەوە. هەموو بەهرە و خۆشییەکانی جیهان یەک لەدوای یەک بوونە هەڵم و ڕۆیشتن بێجگە لە هیوا کە پاندۆرا لەناو سندووقە بچووکەکەدا هێشتییەوە. ژنۆلۆژی هەمان هیوای ئێمەیە لەناو دەستەکانی پاندۆرادا.

ڕوخساری ژانووسی پێگەی ژن

لەناو ئوستوورە ڕۆمییەکاندا ژانووس یان یانووس، خوداوەندی دەروازەکان، دەرگا و بان و ڕێگەکانی ناو دەریایە و لە هەمان کاتدا خوداوەندی سەرەتا و کۆتایییەکانە. دوو سەری هەیە و دوو ڕوخساری هەیە کە یەکێکیان دەڕوانێتە بەرامبەر و یەکێکی تریان دەڕوانێتە پشتی سەریەوە. ئەو هەموو شوێنەکان دەبینێت و هیچی لێ بزر نابێت بەڵام لە هەمان کاتدا دوو لایەن و دوو ڕوخسار و دوو ڕووی جیاواز لە یەکتری هەیە کە دژ بە یەکتر دەوەستن و ئەمەش ترسناکی دەکات و پارادۆکسیکاڵی دەکات. گێڕاویانەتەوە کە لەناو شاری فۆرۆمدا دەروازەیەکی تێدا بووە کە هیچ دیوارێکی نەبووە و هەرگیزیش بە کەس نەدەکرایەوە و هەر لێرەوە بووە کە ژانووس حوکمی دەکرد بەسەر هەموو شوێنەکاندا. ژانووس واتە پیاوێکی دوو سەر کە هەموو شوێنیک دەبینێت و هەموو کلیلەکانی بە دەستەوەیە و ئەوە خۆیەتی کە سۆبژەیە و شتەکان پێناسە دەکات. دوو ڕوخساری دژ بە یەک و دوور لە یەک و لە هەمان کاتدا پەیوەست بە یەک خوداوەند کە تووشی سەرسوڕمانت دەکات. دەتوانێ هاوکات هەم ژیان بێت و هەم مەرگ هەم دەرگای کراوە بێت و هەم دەرگای داخراو هەم ڕۆژ بێت هەم شەو، هەم ستایشتی ژن بوون بکات و هەم بیکوژێت، هەم ژن بکاتە خواوەند و ئیلهام و هەم بیکاتە بە وتەی خۆی سۆزانی و لەشفرۆش و پاشان حوکم بە کوشتنی بدات و ئاڵقەی گوڵ بکاتە گەردن بکوژەکەی. ‘لەناو کات-شوێنی ئێستماندا و بە فوکوس کردن لەسەر بارودۆخی ژن و ڕوخساری پارادۆکسیکاڵی هەبوونی ئەم کەسە، دروستکردنی دوو خوێندنەوەی جیاواز لە بارودۆخێکی یەکسان دەگەڕێتەوە بۆ هەمان ڕوخساری ژانووسی دیاردەکان. بارودۆخی ڕاستەقینەی ئێستا و پێگە و داتاکانی پەیوەست بە ناسینی بارستایی و کێش و قەبارەی هەبوونی ژن لەم کۆمەڵگەدا ئەو ئیمکانەمان پێ دەدات کە پرسی ژن و bio politics  یان ژێ-سیاسەتی هەبوونی ئەو بەو ڕوخسارە جیاوازە ژانووسییە بخوێنینەوە. دەکرێ بە هەمان شێوە کە لە گوتاری فوکۆدا و لە بەرگی یەکەمی مێژووی سێکسوالێتەدا باسی لێ کراوە ژێ -یەکسانی، ژێ-فەرهەنگ، ژێ- سەرمایە، ژێ- کۆمەڵ قبووڵی ژن واتە ئەو بەو پێناسانە زیاد بکەین. فوکۆ لە لێدوانی کۆلێژی دو فرانس لەنێوان مانگی ژانویە و ئاپریلی ١٩٧٨دا بەم شێوەیە باسی لێ دەکات: من ئێستا لەم تریبۆنەوە ئەوەتان پێ ڕادەگەیێنم کە بڕێک لە دیاردەکان و پێکهاتەکان زۆر گرنگ و بەرچاون. وا دیارە کە تایبەتمەندییە بایۆلۆژیکەکانی جۆری مرۆڤ دەکرێ ببێتە ئۆبژەی ستراتێژییەکی سیاسی، ستراتێژییەکی گشتیی دەسەڵات، ئەمە بابەتێکە کە من پێی دەڵیم ژێ-سیاسەت(بیۆسیاسەت). سیاسەتێکی ئاناتۆمی جەستەی مرۆڤ و کۆنترۆڵکاریی و سەپاندنی دیسیپلینییەکان کە دەکرێ بەسەر هەموو پێناسەکاندا زاڵ ببێت. داڕشتنی دابونەریتەکان، ڕاهاتنەکانی پەیوەندیدار بە سڵامەت و لەشساغی، سک و زاکردن، پێکهاتەی خێزان، خوێن و شێوەی ژیان، ئەمانە هەموو نموونەگەلێکن لە ژێ-سیاسەت. ئێمەش دەتوانین ئەم بوونە و ئەم ژن بوونە و ژێ-سیاسەتی لە دوو ڕوخساری ژانووسیدا بدۆزینەوە. ڕوخسارێک کە ستایشتی ژن بوون دەکات و ڕێز لە جەستەی خاوێن و بێگەردی  دەگرێت و بە فریشتە، ئازا، سەرکەش، خاوەنی متمانە بە خود و کارامە و لێهاتوو وەسفی دەکات یان بە ئۆبژەیەکی جوان و سەرنجڕاکێش لەناو تەوەری مەیل و ویستەکانی سۆبژەدا. لە هەمان کاتدا ڕوخسارێکی تر کە بێبەزەییە و سزا و ئەشکەنجەی جەستەی تاوانبار و لادەری ئەخلاق دەدات و بە هەمان شێوە کە مێری داگلاس باسی لێ دەکات ئەو “جەستە  پیس”ه، کە لە بۆهۆنییەکان واتە یاسا و چوارچێوەی پاکداوێنی لای داوە، فرێ دەداتە دەرەوە و حوکم  دەدات کە دەبێ بکوژرێت یان ڕیسوا ببێت. ئەم دوو ڕوخسارە ژانووسییە چۆن پێکەوە کۆ بوونەوە؟ کامیان حەقیقەتە و کامیان مەجاز؟

The Good Master, Good Slave

ئۆبژەی ژنی کورد لە هەمان کاتدا کە دەتوانێت ببێتە بابەتی ناسین و دیتنی سۆبژە، دەتوانێ پیشاندەری پێوەندییەکانی نێوان کەسەکانیش بێت و بنەمای پێوەندی و ڕەفتاری بەرانبەریان پێناسە بکات. فرۆید لە سەرەتادا، چەمکی ئۆبژەی لەناو پاڵنەرە غەریزییەکاندا و لەناو کۆنتێکستی پێوەندی دایک-منداڵ بەکار برد و پاشان ئەوەی گواستەوە بۆ زۆرێک لە پێوەندییە تاکی و کۆییەکان. لە ئێستادا دەتوانین باس لەو بەدواهات و پاشماوە دەروونی و فەرهەنگییانە بکەین کە لە ڕابردووە هەتا ئێستا بەجێماوە و ڕەفتارەکانی ئێستای تاکەکان دیاری دەکات و بە تایبەت لەسەر پێوەندیی نێوان ژن و پیاودا کاریگەریەتی دادەنێت. زۆرترین بارستایی وێنەکانی ژنی کورد کە بە تایبەت ڕوانگەی ناسیۆنالیستی پەسندی دەکات بریتییە لەم وێنانە کە ژنێکی کوردبوونی هەیە، جوانە، لەسەر بەرزایی شاخەکاندایە، لەناو ڕەشماڵ یان بە ئەسپێکەوەیە، خاوەنی متمانە بە خۆیە، خاوەنی داهاتی خۆیەتی، بێمنەتی پیاوه، پاک داوێنه، حیجابی هەڵبژاردەی خۆی هەیە، شێوازی ژیانی زۆرەملی نییە، ئازاد و ڕەهایە، خوێندەواره یان زیرەکە، پابەند بە ماڵ و منداڵە و لە ڕابردووە تا ئێستا جێی ستایشت و پێهەڵگوتن بووە. ئەم ئۆبژەیە ڕەگ و ڕیشەی لەناو مێژوودا هەیە و لە لایەکی تریشەوە بووەتە بەشێک لە ئەزموونی دەروونی و کۆمەڵایەتی ئێمە و بەو شێوە کە یۆنگ خستوویەتییە بەر باس بەشێکن لە collective unconscious بە واتای نەست و ناوشیاریی گشتی ئێمە کە لای خۆمان و لای کەسانی تر کە دەمانبینێت یان ناومان دەبیستێت و بیرمان لێ دەکاتەوە، ئەگەر خۆشمان غایب بین، دیسان ئەو ئیماژانە  ئامادەن و پێناسەمان دەکەن. ئەمە ڕوخساری ژانووسی میهرەبان و پرەسەندوو، ڕوو لە داهاتووی ڕووناکە کە هەموو ماتێریاڵە خراپەکانی سەرکووت کردووە و شتەکانی لەناو دیسیپلینی خۆیدا کۆ کردووەتەوە. کاتێک دەمانهەوێ باس لە ژن -کوردبوون بکەین ئەم ئیماژانە ئەوەندە زۆرن و ئەوەندە بێخەوشن کە ئێمە دەتوانن بۆ ماوەیەکی زۆر و بۆ گەلێک شوێنی جیاواز یارمەتی لێ بگرین. ئیماژەکانی ژنی کورد و بایۆسیاسەتی هەبوونی ئەو، لەم ڕوخسارە ژانووسییەدا هەموویان بێ هەزینەترین و جوانترین وێنەکان بەرهەم دەهێنێت کە بەدواهاتی سیاسی کۆمەڵایەتی و ئابووری و فەرهەنگی نییە و هیچ قەیرانێکی مەعریفی دروست ناکات و ئەو گشتە پارادۆکسانە پیشان نادات کە لەناو پێناسەکردن خودی ئۆبژە و پێوەندییەکانی نێوان ئەو و سۆبژەدا هەبوونی ئەو دەخاتە ژێر پرسیارەوە. لێرەدا ئەم نواندنەوە دوو قاڵبی گشتی و قەبەی هەیە یەکەمیان دەڤەری کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی ئۆبژەیە کە ئاخێندراوە بەم وێنانە و ڕۆژانە بەرهەم دێتەوە ئەوی تریشیان دەڤەری دەروونی و جیهانی ناوەکی نێوان ئەوانە کە دیسان لەژێر هێزی نواندنەوەدایە و سۆبژەیەکی گشتگیر و فرە ڕەهەند دروستی دەکاتەوە و ئایدیاڵ سازی کردووە. بەم شێوەیە کە خودی پیاو ناتوانێت ئامێرەکانی جۆرە ناسینێکی تر لای خۆی دەست بخات و ئەزموونی هاوبەش واتەshared experiences  لەگەڵ دیکەی پیاوەکاندا ئەم ئیماژانەیەکە کات-شوێن دەبەزێنێت و دەکرێ لە هەزاران ئەژماردا بەرهەم بێت. وێنەی تەشی ڕستن و منداڵ بەخێو کردن و هەنار دانکردن و کڵاش چنین و هەڵپەرکێی کوردی ئاوێتەی سانتیمانتالیزم و هاوکات لەگەڵ ئەوەدا پیشاندانی دوایین پرۆژەکانی ڕێکخراوەکانی تواناسازیی ئافرەتان، تەرخانکردنی بودجە بۆ سڕینەوەی جیاوازیی ڕەگەزیی لە ڕووکەشدا، پیشاندانی ئاستی متمانە بە خودی ژنان و نەبوونی توندوتیژی بە مێکەپکردنی میدیایی، پرۆژەکانی سێلێبریتیسازیی بە گشت لق و پۆکانییەوە، نمایشتکردنی ئێگزەجەرەی جەستەی ژنانە بە کامێرای واق وڕماویی پیاوانە، ڕاخستنی فەرشی سوور و دروستکردنی دەیان بۆنەی دەستکرد بۆ ئەو جەستانەی کە هێزی سێلیکۆن و نەشتەرگەریی جوانیمان نیشان دەدەن، ئەمانە گشتیی ئەو ئیماژانەن کە ژانووسی میهرەبان پیشانمان دەدات وێنەگەلێکی تازە کە پیشانی خۆمان و ئەوانی دی دەدات، ئەم وێنانە چ دەستکرد بن و چ  تایبەت بە جیهانێکی هاوتەریب، وەک پێشتر باس کرا، لەناو نەستی گشتیی ئێمەدا هاتوچۆ دەکات و بەتەواوەتی سۆبژە دەگەیەنێتە ترۆپکی چێژگرایی و کەمترین مەترسیی دروست دەکات.

ڕوانین بەم ڕوخسارەی ژانووس بۆ هەبوونی ژن و بایۆپۆلێتیکی ئەو، نموونەی لەناو دەقی ڕۆژهەڵاتناسەکاندا زۆرە کە لەسەر بناغەی کڵێشە، نیگای توریستی، تاکبێژیی، سیستمی دووانەسازیی، دروستکردنی خود-ئەوی دی پێک هاتووە. (ڕوانین بۆ ڕۆژهەڵتناسیی ئێدوارد سەعید، زانستی مەترسیدار، رۆژهەڵاتناسی و بەڵاکانی نووسینی ڕابێرت ئێروین). لێرەدا مەجالی ئەوە نییە و مەبەست کردنەوەی ئەو باسە قووڵ و زانستییەش نییە، ئەوەی پێویستمانە هێنانی چەند نموونەیەکە لەو جۆرە پێناسەکردن و پیشاندانی فیزیکی ژن کە تا ئێستاش بەرهەم دێتەوە و لە خوازراوترین وێنەکانە کە حەز دەکەین لە ئیمە بیبینن و خۆشمان بەردەوام ئاپدەیتی دەکەینەوە و نیشان خۆمانی دەدەینەوە. هەروەک

برۆگێش پۆلاک دەڵێت: ژنانی ڕەشماڵ و گوندەکان لەناو کورداندا بارودۆخێکی جیاوازیان بە نیسبەت ژنانی عەرەب و تورک هەیە، ئەوان دەموچاویان لە پیاوانێ بێگانە داناپۆشن و بە دیتنی ئەو پیاوانه ناشڵەژێن. هەروەها هێنری بایندێر دەڵێت “ئەوان زۆر جار لە بابەتە کۆمەڵایەتییەکاندا لەگەڵ مێردەکانیان قسە و ڕاوێژ دەکەن تەنانەت کوڕەکان بە ناوی دایکیانەوە بانگ دەکەن”. بارۆن دۆبێدن لە سەفەرنامەکەیدا دەنووسێت: ئەو متمانەی کە بە پاک داوێنی ژنی کورد کراوە بووەتە هۆی ئەوەی کە پلە و پێگەی باش ببەخشرێتە ژنی کورد و کەسایەتیی خودی ژنەکانیش ئەم ڕێزەی بۆ خۆیان دابین کردووە و ئەمەش ژنی کوردی کردووە بە ڕەفیق و یارێکی باشتر بۆ پیاو”. سێرجان مالکۆلم لە ١٨٠١دا کاتێک  لە کرماشانەوە ڕێ دەکەوت بۆ وەسفی سەرۆکی عەشیرەی ماهی دەشت نووسیویەتی: ئەم سەرۆکە ژنێکی ئازا و بەهێز و پتەوە و نزیکەی پەنجا ساڵی دەبێت، دەسەڵاتدارە و بڕیاردەرە هەروەک کاترین ئیمپراتۆری ڕووسیا. کلارا کۆلیۆرایس، بەڵام لە کتێبی دابونەریتی ژیانی ژناندا ئەمە باس دەکات “ئەوان لە کاتی نەبوونی مێردەکانیاندا، میواندارییان دەکرد. ژنانی کورد داوێن پاکن بەڵام ئەگەر هەڵەیەکیان بکردایە دەکوژران”، لاپەرەی ٧٦. ژانووسی میهرەبان کە ڕوو لە داهاتوو و ڕووناکییە و درگاکانی کراوە بوو، لێرەوە ڕوخسارەکەی تری دەردەخات.

گرێی مەدۆنا 

لە ئێپیستمۆلۆژیی چەمکی فێمینیزمدا گەلێک گرنگە کە بزانین خودی پیاوانی ئەو کۆمەڵگە و بەستێن جوگرافیایی-مێژووییە چ ڕوانینێکیان هەیە سەبارەت بەو باسە. ڕوخساری باش و ڕووناکی ژانووسیمان گێڕایەوە بەڵام هەر ئەم ڕوخسارە ڕوومەتێکی تری هەیە کە تاریک و توند و بێبەزییە. ڕوانینێک کە ئەسیری گرێی مەدۆنایە و هەموو ژنەکان یان بە شێوەی سۆزانی دەبینێت یان فریشتە. بە لای ئەوەوە ئەگەر ژنەکان شیاوی ئەو مەدح و گێڕانەوە مێژووییانە نەبن کە باس کراوە کەواتە کەسانێکی بێبایەخن و شایستەی هیچ جۆرە ڕێزگرتنێک نین. لەم حاڵەتەدا لە پێگەیەکی پارانوئید-ئێسکیزۆئیدەوە دەڕوانن واتە Paranoid-Schizoid Status کە هەموو چەمکەکانیش دەخەنە خزمەت ئەم پۆلێنکارییانەوە .لای ئەوان ژنەکان یان شیاوی پێ هەڵگوتن و هاوسەنگی پیاوان و جێگەی متمانە و کاریگەریەتی دانانن یان وەک حەوا بە ڕەوایەتی تەورات، فریودەری پیاو و ساحیرە و لادەر و تێکشکێنی یاسا و دیسیپلینن. دەکرێ لە ڕوانگەیەلی پۆست مۆدێرنیستییەوە هەموو مرۆڤەکان بە هاووڵاتییانی یەک جیهان بزانین و سنوورەکان بە دەستکرد دانێین بەڵام لە ڕوانگەیەکی سیاسی و ڕیالیستییەوە ئەم هاووڵاتییانە لەژێر دەسەڵاتی پێوەندییەکانی سیاسەت-ئابووری و سیاسەت-کۆمەڵگەدان و کاریگەریەتی ئەم دەسەڵاتە ژێ-سیاسییەکانیان  دەگۆڕێت. فێمینیزمیش لە وەها پێناسەیەک لە وڵات و دەوڵەت-نەتەوەدا خۆی گەلێک جیاوازی و هەوڵ و ڕێکخراو سیستمی لێ دەبێتەوە. یووال دیویز و فلۆریا ئانیتاس، هەبوون و مانەوەی ژنانیان لەناو بزووتنەوە نەتەوەییەکاندا بە پێنج شێوە دیاری کردووە: هۆکار و ژێدەری وەبەرهێنانی بایۆلۆژی ئەندامانی نەتەوە، هۆکاری وەبەرهێنانی سنووری نێوان گرووپەکانی ناونەتەوەیی، هۆکاری بەرهەمهێنان  و گواستنەوەی فەرهەنگی نەتەوەیی، پێوەری سەمبۆلیکی دژایەتییە نەتەوەییەکان و هەروەها بەشداری چالاک لەناو گرفت و کێشە نەتەوەییەکاندا.

هەر ئەم ڕوخسارە ڕوومەتێکی تری هەیە کە تاریک و توند و بێبەزییە. ڕوانینێک کە ئەسیری گرێی مەدۆنایە و هەموو ژنەکان یان بە شێوەی سۆزانی دەبینێت یان فریشتە

ناسیۆنالیزم هەر لە سەرەتاوە گوتارێکی جنسییەتی بووە و لە ناو ئەو بەستێنەدا دەخوێندرێتەوە. ئەم گوتارە پارادۆکسێکی بنەڕەتی لەگەڵدایە لە حالێکدا کە تیوریسیەنە پیاوەکان هەموو جیاوازییە جنسییەتیەکان لە بەرچاو ناگرن تەنها ئامانج لە وەدیهاتنی خواستی نەتەوەدا کۆ دەکەنەوە و نکۆڵی لە هەڵاواردن و سەرکوتکاریی جنسییەتی دەکەن. لە لایەکی دیکەشەوە ژنان لەناو بزووتنەوەکاندا هەر بەو شێوەیە کە ئاماژەی پێ درا هەڵگری بارێکی قورسی شوناس و نیشانە فەرهەنگییەکان و هێماکانی نەتەوەن و لادان لەم ئەرکانە هەر لەناو ئەو کۆنکرێتەدا سزا و بەدواهاتی پێناسە کراوە. وەک نموونە “اخلاص بسام”  ژنێکی تەمەن ٣٨ ساڵان کە کەمپەینیکی زۆر گەورە و بەدووسی ڕێکخست بۆ ئەوەی کە بتوانێت یارمەتیی زۆر و داهاتی ئابووریی باش دەست بخات بۆ گروپە دەرووزییەکان و خۆی کە نیشتەجێی نیۆیورک بوو لە کاتی گەڕانەوە لە سنووری نێوان خاکی فەلەستین و ڕێژیمی ئیسرائیل لە لایەن براکەیەوە کوژرا. بۆ چی؟ چونکە وەک بیانییەکان تەنوورەی لەبەر کردبوو و هەروەها سووراوێکی تۆخی هەبوو، قاقا پێکەنیوە و هەموو بنەماڵەکەیانی سەرشۆڕ کردووە. بابەتی سەرنجڕاکێش ئەوە بووە کە نە ئەو بڕە پارە زۆرە کە “اخلاص” کۆی کردەوە گرینگ بوو نە ئەو ئەکت و وزە و ژێدەرە کۆمەڵایەتییە کە خستییە ناو ڕێکخراوێک. پیاوانی بنەماڵە و عەشیرەکەی هیچ کات قاتڵەکە کە براکەی “اخلاص” بووە ڕادەستی پۆلیسیان نەکرد و تەنانەت پشتی ئەو پیاوەیان گرت لە کوشنیدا و تەنها خوشکەکەی “اخلاص” تووشی ترۆما و شۆک بوو لەدوای مردنی خوشکەکەی، بەڵام دیکەی پیاوانی هۆز و عەشیرەت و خێزانەکەی هەستیان بە شانازی کرد. سەرۆکی خێزان وتی ئێمە دەبێ پارێزگاری لە  دابونەریت و عورف و یاساکانی کۆمەڵگە ۆ هۆزەکەمان بکەین ئەو ئیتر پێی لە هەموو بنەماکان درێژتر کردبوو سزاکەی مەرگ بوو. واتە ئەم عەشیرە و ئێتنیک  و بزووتنەوە سیاسییە بە تەواوەتی پشتی قاتڵی پیاو دەگرێت ئەگەر تەنانەت کوژراوەکە (ژن) سوود و قازانجێکی و دەسکەوتێکی زۆریشی بۆ ئەو کۆمەڵگەیە بووبێت. “اخلاص” ‌بە هێمای سووککردنی نەتەوەیی ئەژمار کرا و ئەم سووکایەتی و بچووککردنه واتە “Humiliation”  جێی  لێبوردن و بەخشینی تێدا نەبوو. لە کوشتنی “دوعا ئەسوەد خەلیل” کچێکی ئێزیدی کە عاشقی کوڕێکی موسڵمان بوو، دوو برا و دوو ئامۆزاکەی ئەویان لە پەناگەکەی دەرهێنا و لە مەیدانی ئاواییدا یەکەمین بەردەکانیان پێدا کێشا و دوای ئەوانیش دیکەی پیاوان و منداڵان و چەند ژنێک بەردبارانیان کرد، لەبەر ئەوەی بە باوەڕی ئەوان ئەم شەرمەزارییە جێی بەخشش نییە و دەبێ سزاکان بسەپێندرێت. هەروەها کوشتنی “ماریە” و ” فادیمە” و”بەناز” و چەندین ژنی دیکە لە ئەوروپا بە ناوی پاراستنی نامووس ئەوەمان پیشان دەدات کە هیچ شوێنێک بۆ ژنان ئەمن نییە و دەکرێ شوێنە جیاوازەکان ببنە قوربانگەی کوژراوەکان. بەپێی پۆلێنکارییەکەی دیویز و ئانیتاس ئەم ژنانە کە لە کۆنکرێتێکی ناسیۆنالیستیدا هۆکاری وەبەرهێنانی سنووری نێوان گرووپەکانی نێوان نەتەوەیی، هۆکاری بەرهەمهێنان و گواستنەوەی فەرهەنگی نەتەوەیین، نابێ سنوورەکان ببەزێنن و ئەو دیسیپلینە سەپاوە تووشی داڕووخان بکەن. 

کوبێنا مێرسێر (١٩٩٠) باس لە چەمکی “بارستایی قورسی نواندنەوە” دەکات کە دەبێتە هۆکاری دروستبوونی شوناسە زۆرەملێکان. ئەم بارە قورسەش لەسەر شانی ژنانە کە دوو لایەنی تاکی و گشتی هەیە و بە هەڵگرانی سەمبۆلیکی شوناس و شەرەفی جەماعەتێک ناو دەبرێن.

لە بزووتنەوەی لاوانی هیتلەرخوازدا دوو وانە بۆ کچان و کوڕان داڕێژرابوو. بە کوڕانیان دەوت: “وەفادارانە بژین، ئازایانە شەڕ بکەن و بە پێکەنینەوە بمرن”.  بە کچانیش دەوترا: “بەوەفا بن، پاک بن و ئاڵمانی بن”. ئەرکی سەر شانی کوڕان ئەوە بوو کە ژیان و گیانیان بەخت بکەن بۆ نەتەوە و حزب بەڵام کچان پێویستیان بەمە نەبوو تەنها ئەوەی کە شوناسی نەتەوە بن بەس بوو. لە زۆربەی فەرهەنگەکاندا شەمایل و وێنەی ژنێک کە زۆر جار دایکە، دەبێتە سەمبۆلی نەتەوە و ڕۆحی جەماعەتێک. دایکی ڕووسیا، دایکی ئیرلەند، دایکی هیند و بگرە دایکانی تر. دەکرێ دایکی کوردیش بەم ناوانە زیاد بکرێت.

لەم بەستێنەدا دەتوانین باس لەوە بکەین کە ڕوانینی پیاوان بۆ ژنان و ڕوخساری سزادەری ژانووسی، ڕوانینێکی مازوخیزمی ئەخلاقییە، خودئازاردەرە بەرامبەر هەموو چەمکەکان و وینەکانی تایبەت بە ژن و بە ئەرکی سەر شانی خۆی دەزانێت کە  نمود و پێکهاتە و دەرکەوتەکان بگەڕێنێتەوە سەر جێگەی خۆی. وەک نموونە دەتوانین هەموو هەوڵەکانی پشت و بەرامبەری بزووتنەوەی “me too” یان نزیک بەوە ناو بەرین کە لە لایەن پیاوانەوە سەرکوت کرا. لە کەیسی “ک.ل” تاوانبار بە دەستدرێژی سێکسی بەرامبەر بە کچان و ژنانێک کە هەر ئەوانە هاوکاری خۆی بوون لە پرۆژە توێژینەوەکانی تایبەت بە بواری مافەکانی ژنان، بینیمان کە تەنانەت بە هەبوونی لانی کەم پێنج شایەتحاڵ و قوربانی لەم کەیسەدا، ڕای گشتی، کۆر و کۆبوونەوە پیاوانەکان، چالاکانی ئەم بوارە ئامادە نەبوون تاوانی سۆبژە قبووڵ بکەن و بە هۆی لایەنگریی ناسیۆنالیستی لە تاوانبار هێرشیان کردە سەر قوربانییەکان و پاکانەی ئەخلاقییان بۆ تاوانبار کرد. من وەک نووسەری ئەم وتارە دەتوانم ئەوە بسەلمێنم کە لانی کەم یازدە کەس مامۆستای زانکۆ، پارێزەر، چالاکی مافی مرۆڤ، بەرپرسی ئەنیستیتۆ، ڕۆژنامەڤان و نووسەری پیاو، لەگەڵ من گفتوگۆیان کردووە بۆ ئەوەی کە ئەنگی تاوانبار لەسەر ئەو کەسە لا بچێت تەنها لەبەر ئەوەی پیاوێکی کوردە و لەناو ئێراندا نەشیاوە کوردان بەم باسە تاوانبار بکرێن و ئەمە سیناریۆی خودی حکوومەتە  کە ئەم کەسەی بەو ئاوەڵناوە ناحەزەوە پێناسە کردووە. ئیمە ئەو سوبژەی کە بەم شیوە ڕەفتار دەکات بە قوربانی کار واتە Sacrifier ناو دەبەین. سوبژە هەندێ جار تەنها یەک کەس یان یەک ژنە، هەندێ جار حەشیمەت و گروپ و خێزانێک. هێنری ئۆبێر و مارسێل موس لە پێناسەکردنی قوربانی و ژێ-سیاسەتی ئەودا، ئەوەمان پیشان دەدەن کە هەندێ جار ئەم قوربانییە نوێنەر و دەنگ و سەمبۆلی دیکەی قوربانییەکانە لەم بوارەدا. کەواتە ئەو پێنج کەسە لە دۆسییەی “ک. ا”دا ڕوخساری دیکەی قوربانییەکانن و ئێمە هەموومان بێپشت و پەنا و بە داخکردنی کۆمەڵایەتییەوە بەجێ هێشتووە و دەستی تاوانبارمان کردووە. ئەمەیە لایەنی دیکە ژانووسی ئێمە. لەبەر ئەوەی بەپێی گرێی مەدۆنا، پێمان وایە هەموو ژنەکان دەبێ پاکیزە بن و هەر کەس دوور بێت لەم یاسایە کەواتە سۆزانییە، حوکمی کوشتنی ئەو ژنە دەدەین و گەر نەتوانین بیکوژین، بە شێوەیەکی سەمبۆلیک دەیکوژین. دەچینە پشت دەستدرێژیکارەکە و بە حوکمی ناسیۆنالیزم هەموو قوربانییەکان دەمکووت دەکەین.

روو لە فرانکێنشتاین، دووبارە دروستکردنەوەی دێوەکان

سوننەتە فەرهەنگییەکان و دووبارەسازکردنەوەیان یان داتاشینی ئەم دابونەریتانە بەشێکی کۆنکرێتن لە توێژینەوە فەرهەنگی و کۆمەڵایەتییەکان. لای ئێمە ئەم بابەتە دژە ژنانە هەموو کات لە ڕوخساری تازەدا خۆیان نیشان دەدەن. هەر وەک چۆن ئێرک هابسبام و ڕینجر و بە تایبەت هابسبام لە کتێبی “داهێنانی سوننەت(ترادیسیۆن)” باس لەوە دەکات کە زۆربەی دابونەریتەکان، جێژن و بۆنەکان بابەتگەلێک نین کە ڕاستەقینە بن بەڵکوو دەستکردن و هەر بەم شێوەیە دەکرێ سیاسەتگەلێک داڕێژین کە بۆ سەرکوتکاری و گوشار خستنەسەر ژنان بەکار دێن.

هابسبام سێ گروپ لە سوونەتە دەستکردەکان ناو دەبات: ئەو دەستە لە دابونەریتەکان کە یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی یان بوون بە ئەندام لەناو گروپ و تاقم و دەستە ڕاستەکان یان دەستکردەکان دابین دەکات و سەمبۆلیکیان دەکاتەوە. دووهەم ئەو دەستە دابونەریتگەلە کە دامەزراوە، پلە و پێگە یان پێوەندییەکانی دەسەڵات تەئید دەکەن و ڕەوایەتی پێ دەبەخشن. سێهەم ئەو دەستە لە دابونەریتگەلەی کە مەبەستی سەرەکییان کۆمەڵ قبووڵکردن، پەسندکردنی باوەرەکان سیستمە بایەخییەکان و ئادابی ڕەفتارکردنه. ئەم سازکردنەوەی بایەخەکان میکانیزمێکە بۆ دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی تازە کە لە ڕوانگەی هابسبامەوە   دابونەریتگەلێکی دەستکردن کە لەگەڵ نەتەوە، ناسیۆنالیزم و دەوڵەت-نەتەوە و هەروەها گشت سەمبۆل و هێما نەتەوەیی و مێژووییەکان لە پێوەندییەکی قووڵ و بنەڕەتیدایە. ئێمە لە هەر سێ جۆرەکەیدا تووشی بەرهەم هاتنی قەبە و فرانکینشتاین ئاسا بووین. ڕوخساری ژانووسی کە سۆزانی بوونی ژنان وێنا دەکات و تووشی گرێی مەدۆنایە، باوەڕی بەوە هەیە کە دەبێ گشت نەریتەکان بە پاڵپشتی ناسیۆنالیزمی کوردی سەر لە نوێ بەرهەم بێنەوە. کەواتە ناتوانین بەوە دڵخۆش بین کە دێوەکانمان کوشتووە و ئیترهیچ سوننەتێکی فڕێدراو لەناو مێژوو بەدواماندا نایەت. هەموو ژنەکانیش لەم کاتانەدا ڕوو دەکەنە میکانیزمە پارێزەرییەکانیان و ئەو دابونەریت و ستراتێژییە تایبەتانە دادەڕێژن ک دەتوانێت بیانپارێزێت. لە کۆتاییدا ئاماژە بەو باسە گرنگەی کاترین مەک کینۆن دەدەم کە دەڵێت مێژووی پێوەندییەکانی نێوان ژنان و پیاوان هیچ شوبهە و تاریکاییەکی نییە بەڵکوو لەژێر گشت ئەم دەریا و بیابان و جەزر و مەد و تۆفان و وشکەساڵییانەدا یەک شت نەگۆڕ بووە ئەویش بە ئەسیرکردنی ژنان و زاڵبوونی پیاوانە. ڕیچارد ڕۆرتی باسەکەی بەم شێوە تەواو دەکات و منیش حەز دەکەم ئاوا کۆتایی پێ بێنم کە: گروپێک لە پیاوەکان کە ماسولکەکانیان تۆزێک گەورەتر بووە بۆ گروپێک لە ژنەکان کە ماسولکەکانیان تۆزیک بچووکتر بووە، خۆیان  نواندووە و لە خۆیان بایی بوون. هەر ئەمە و هیچی تر.  

The post ڕوخساری ژانووسی ژنبوون لە کوردستاندا appeared first on ژنەفتن.

پێشەکی

ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ بەرهەمهێنانی تێگەشتنێکی داینەمیک و زیندوو لە چۆنێتی ئامادەیی فێمینیزم لە کۆمەڵگەی کوردستاندا لەنێو کار و خەبات و هەوڵی ڕۆژانەی ژناندا. هەروەها دەیەوێت تیشک بخاتە سەر فێمینیزمە جیاوازەکان لە کوردستان و پەیوەندیی نێوان ئەوان و ژنان لەنێو کۆمەڵگەدا. ئەم وتارە لە چەند بەشكێدا نووسراوە، لە سەرەتادا بە پشتبەستن بە پێناسێکی سادە و گشتی لە “فێمینیزم” دوو پێوەر بەکار دێنێت بۆ ڕوانین لە ئامادەیی فێمینیزم لە کوردستان. یەکەم؛ ناسینەوە و دەستنیشانکردنی نموونەکانی پراکتیسی فێمینیستانە لە ژیانی ڕۆژانەی ژنان و کۆمەڵگەدا و دووەم؛ ئاستی بەرهەمی تیۆری، هزر و بیرکردنەوەی فێمینیستی لە کوردستان. بە تێڕامان و سەرنجدانی ئەم دوو پێوەرە، تێگەیشتنمان دەدەنێ سەبارەت بە فێمینیزم لە کوردستان وەک بەشێک لە خەباتی بەردەوامی ژنان بۆ بەدەستهێنانی ماف و پێگەی زیاتر و ڕووبوڕووبوونەوەی ستەم وچەوسانەوە لەسەریان. 

لە بەشی دووەمدا ئەم وتارە گوزەرێک دەکات بەسەر جۆر و جیاوازەکانی فێمینیزم و گەشەکردنیان لە ئەوروپا و ڕۆژاوا لەگەڵ کاتدا. لێرەوە ئەو ڕاستییە دووپات دەکاتەوە کە فێمینیزم لە هیچ کات و سەردەمێکدا خاوەنی یەک گوتار و، پێناسێکی سادە و ڕاستەوخۆ نەبووە. بەم پێیەش هیچ کات یەک جۆری فێمینیزم نەیتوانیوە ئامرازێک بۆ خەباتێکی یەکگرتوو بۆ هەموو ژنان پێکەوە بەدەست بهێنێت. بەڵکوو ژنان وەک بەشێکی دانەبڕاو لە کۆمەڵگەی دابەش بوو بەسەر بەرژەوەندیی چینایەتیی جیاوازدا، ئەوانیش هەمیشە بەپێێ جێگا و ڕێگای چینایەتییان، بەپێی ئینتمایان بۆ بزووتنەوە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی تر، لە گروپی جیا جیادا جۆرەکانی فێمینیزمیان گەشەپێداوە و هەڵبژاردووە و، یان ڕەتیان کردۆتەوە، ڕێگای کار و خەباتی جۆراو جۆریان گرتووە بۆ بەدەستهێنانی ماف و ئازادی زیاتر، و وەستانەوە بە ڕووی هەڵاواردن و جیاکاری ڕەگەزی. لە بەشی کۆتاییی وتارەکەدا لە ڕیگەی چەند ئەنجامگیرییەکەوە، ڕەنگدانەوەیەی جۆرەکانی فێمینیزم و جیاوازییان لەنێو خەباتی ژناندا لە کوردستان ڕۆشنتر دەبێتەوە و، خاڵە هاوبەشەکانی کە دەتوانێت هەوێنی خەباتێکی یەکگرتووی ژنان بێت بەرجەستەتر دەردەکەوێت و پەیوەندیی خەباتی فێمینیستی لە کوردستان بە فێمینیزمەکانی ئەوروپی و جیهانییەوە ڕوونتر دەبێتەوە.

١.  پراکتیسی فێمینیستی لە کوردستان چییە؟

ئەگەر تێگەشتنێکی سادە و ئایدیاڵ لە پراکتیسی فێمینیزم بریتی بێت لە هەر هەوڵ و خەباتێکی بەردەوامی ژنان و “پیاوانی یەکسانیخواز” لە کات و شوێنێکی دیاریکراودا بۆ وەستانەوە بەرامبەر بە جیاکاری و هەڵاواردن لە دژی ژنان کە بە هۆی “ژنبوونەوە” ڕوو دەدەن، بە ئامانجی بەدەستهێنانی ماف و ئازادیی زیاتر لە بوارەکانی ژیانی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیدا. ئەوا کۆمەڵگەی کوردستان وەک هەر کۆمەڵگەیەکی تری زیندوو و داینەمیکی دنیا، خەباتی ژنان لە بەرامبەر بە نایەکسانی و بێمافیدا پێ بە پێی جۆرەکانی تری خەبات و تێکۆشانی نێو کۆمەڵگە، بوونی هەبووە.

هەندێک بەڵگەی کەم بەردەستن کە باس لە دەوری ژنان دەکەن لە سەرەتای سەدەی ٢٠دا کە پێ بە پێی گۆڕانکارییە سیاسییەکان هەوڵی باشترکردنی جێگا و پێگەی ژنیان داوە لە کۆمەڵگە و لەنێو خێزاندا. نموونەی زۆرتر بەردەستن لە دوای ساڵی ١٩٥٨ و، بە تایبەتتریش لە ساڵانی هەفتاکانی سەدەی بیستەوە هەتا ئەم سەردەمەش، کە دەکرێت وەک نموونەی خەباتی ژنان بۆ ئازادی و مافی زیاتر و ڕزگاری لە دەست پیاوسالاری، واتە وەک نموونەی پراتیکی فێمینیستی لە کوردستان بناسێندرێن.

کۆمەڵگەی کوردستان لە سەدەی بیستدا خەباتی دژە کۆلۆنیالیزم و دژە داگیرکاری، خەباتی چەپ و سۆشیالیستی حیزبی شیوعی ساڵانی پەنجا و شەستەکان، خەباتی چەکداری ناسیۆنالیزمی پارتی و یەکێتی دەیەی هەفتاکان و هەشتاکان و، لە نەوەدەکان خەباتی چەپ و کۆمۆنیسیشی بە خۆیەوە بینیوە، ژنانیش چ وەک تاک یان وەک گروپ هەمیشە لە تەنیشتی ئەم جووڵانەوانەی تر هەوڵیانداوە کە پێگە و جێگەی خۆیان لە بەرامبەر پیاواندا باشتر بکەن و فرسەتی زیاتر بە دەست بهێنن بۆ بەشداریکردن لەو بوارانەدا کە ئەم بزووتنەوانە ڕەخساندوویانە. ئەو هەوڵدانانەی ژنان لەژێر هەر ناوێکدا یان لەنێو هەر چوارچێوەیەکی سیاسیدا بووبێت نموونەی جۆری جیاواز لە پراکتیسی فێمینیستی ژنان بوون لەو مێژووانەدا. 

ئەوەی کە زۆر بەرجەستەیە لە هەموو ئەم دەورانەدا، ئەو ڕاستییەیە کە خەباتی ژنان بۆ ڕزگاری و یەکسانی و، پراتیکی فێمینیستی ئەوان زیاتر وابەستە و هەمیشە تێکهەڵکێش بووە بە خەباتی سیاسیی حیزب و گروپە سیاسییەکانەوە، بە بیر و بۆچوون و ئایدیۆلۆجیای جیاوازەوە. چەندە ئەم حیزب و گروپانە سیاسەتێكی پێشکەونخواز و یەکسانیخوازیان هەبووبێت، ژنانیش فرسەتی باشتر و زیاتریان بەدەستهێناوە کە خواست و ئامانجە فێمینیستییەکانیان بەرنە پێشەوە و جێگە و ڕێگەی خۆیان لەو چوارچێوانەدا باشتر بکەن.

بۆ نموونە، لە سەردەمی خەباتی حیزبی شیوعیی بەر لە ساڵانی هەفتاکان هەزاران ژن بەشداری خەباتێکیان کردووە بۆ بەدەستهێنانی یەکسانی و ئازادی و ڕزگاریی خۆیان. لەنێو ڕیزەکانی خەباتی چەکداری پارتی و یەکێتی(بەتایبەت یەکێتی)ی لە کۆتاییی هەفتاکان و  هەشتاکان لە خەباتی شاخ، سەدان ژن هەوڵیان داوە کە خەباتی چەکداری بکەن و بە ئامانجی ئەوە کردوویانە کە جێگە و پێگەی ژنان لە “شۆڕش”دا بکەنەوە. تەنانەت لەنێو یەکێتیی ژنانی حیزبی بەعسیشدا لە هەفتاکان و  سەرەتای هەشتاکان ژنانێك هەبوون کە هەوڵیانداوە بۆ زیادکردنی فرسەتی خوێندن و کارکردن و تەندروستی بۆ ژنان و بەهێز کردنی پێگەی ئابوورییان. لە ساڵی نەوەدەکان و دەرکەوتنی بەرجەستەتری ڕێکخراوەکانی ژنانی پارتی و یەکێتی و حیزبی شیوعی و ئیسلامییەکان، بە سەدان ژن و کچ لە ڕیزی ئەم حیزبانەدا کاریان کردووە و خەریکی بردنە سەری توانایی و پێگە و شوێنی ژنان بوون بەو مەرجانەی کە بۆیان دیاری کرابوو. تەنانەت هەر لەم سەردەمەدا ژنانی نێو پارتە ئیسلامییەکان هاتبوونە پێش و باسیان لە خەبات لە دژی توندوتیژی و دادپەروەری بۆ ژنان دەکرد.

هەر لەو دەیەیەدا ئەوەی کە پێشەنگی خەبات بوو بۆ یەکسانی و مافەکانی ژنان و دژی توندوتیژی و تیرۆری ژنان، بە سەدان ژنانی کۆمۆنیستی نێو ڕێکخراوی سەربەخۆی ئافرەتان بوون، کە ئەم ڕێکخراوەش لە باری سیاسی و ئایدیۆلۆجییەوە سەر بە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بوو. ئەم ژنانە توانیان نموونەی گەورە لە نەریتەکانی چەپ بۆ خەبات بۆ یەکسانی و ئازادیی ژنان زۆر ڕادیکاڵانە لە کۆمەڵگەی کوردستان بۆ یەکەم جار نمایش بکەن. پلاتفۆرمی ماف و داواکارییەکانی ژنان، نووسینەوەی یاسای یەکسانی، وەک بەدیلی یاسای باری کەسێتی، دانانی پەناگای داڵدەدانی ژنانی هەڕەشەلێکراو لە کوردستان و کارکردن بۆ یەکەم جار لەگەڵ ژنانی کرێکاری نێو کارگە بچووک و ئەهلییەکان، بەشێکی کەمن لەو جۆرانە لە چالاکی و خەبات. هەرچەندە ژنانی کۆمۆنیست هیچ کات بە خۆیان نەووت فێمینیست، لەبەر ئەو باوەڕەی کە بەدیهاتنی یەکسانیی تەواو بۆ ژنان لە خەبات بۆ سۆشیالیزم و بەدیهێنانی کۆمەلگەیەکی یەکساندا دەبینن، بەڵام ئەمە ناتوانێت ئەو ڕاستییە ڕەت بکاتەوە کە ئەم سەدان ژنە خەریکی خەبات بوون بۆ مافەکانی تایبەت بە ژنان و، وەستانەوە بەرامبەر ستەم و چەوسانەوەی ژنان.

لە دوو دەیەی ڕابردووشدا، بەتایبەت دوای ٢٠٠٣وە، بە سەدان ژن بە هۆی کۆتای سیاسی و کرانەوەی دەرفەتی بەشداری لە هەموو بوارەکاندا، چوونەتە نێو ڕیزی سیاسەت و لەوێوە خەریکی بەدەستهێنانی پلە و پۆستی حیزبی و سیاسی و پۆستی باڵای نێو دەسەڵات بوون و، هێشتا ساڵانە سەدانی تریش هەر خەریکی ئەو کارەن. لە بەشی خوارەوەی کۆمەڵگەدا، بە سەدان ژنانی چالاک لەنێو ڕێكخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی کار دەکەن، ڕێکخراویان دروست کردووە و، ڕۆژانە کار بۆ بەدەستهێنانی مافەکانی ژنان دەکەن و لە ڕیزی پێشەوەی خەباتن بۆ گۆڕینی یاسا بە قازانجی ژنان و دەستەبەرکردنی مافی زیاتر، چاودێریی یاسا، داڵدەدانی ژنان، پاراستنیان لە دەست توندوتیژی، دابینکردنی پارێزەر و ؛ جگە لە چەندین گروپی فشار و هەڵمەتەکانی هوشیاری و خۆپێشاندان و نووسینەوە و بڵاوکردنەوەی پلاتفۆرمی مافەکانی ژنان.

کەمپینە جۆراوجۆرەکانی ژنان بە درێژاییی ١٧ ساڵی ڕابردوو بەردەوام هەبوون، کە هەندێکیان جێگای گرنگیان لە خەباتی ژناندا هەیە. کەمپینەکانی دژی توندوتیژیی لەسەر ژنان، کەمپینەکانی دژی تیرۆری ژنان، کەمپینەکانی دژی بەردەبارانکردنی دوعا، کەمپینی “ناوی من ناوی دایکمە”..، هتد. سەدان کۆنفرانس و سیمیناری جۆرا وجۆر، بەرنامەی هوشیاری و تواناسازیی ژنان، نوێنەرایەتی و قسەکردن و بەشداریکردنی چالاکانی ژنان لە میدیادا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڵاواردن، سووکایەتی و هەڕەشە و توندوتیژیی لەسەر ژنان.

ژنانی کارمەند و کرێکار و چینی خوار مامناوەندی لە کوردستان، هەم وەک تاکەکەس و، هەم وەک گروپ لەسەر دوو تەوەرەی جیا خەبات دەکەن، یەکیان بۆ بژێوی و ژیان و گوزەرانی خۆیان هەموو ڕۆژێک وان لە ڕیزی پێشەوەی خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی، ئەمە بەشداری ئەوانە لە خەباتی چینایەتیی ئەوان بۆ بەدیهاتنی خواستە ئابووری و خزمەتگوزارییەکان. و لە سەر ئاستێکی تر هەموو ڕۆژ بەرەنگاریی دەستدرێژی سێکسی لە شوێنی کار دەبنەوە، بەرەنگاریی لەگەڵ جیاوازی کرێ و دەرماڵە دەکەن بە هۆی هەڵاواردنی ڕەگەزییەوە، دژی توندوتیژی دەوەستنەوە و، دژ بە کۆنەپەرستی دینی و خێڵەکی دەنگ هەڵدەبڕن.

ئەمانە هەمووی دەکرێت نمونەی پراکتیسی فێمینیستی جۆراوجۆر بن کە ژنان لە کوردستان کردوویانە و بەردەوامن لەسەری. ئەمانە تایبەتمەندییەکانی خەبات و پراکتیسی ڕۆژانەی ژنانی کوردستانن لەم سەردەمەی ئیستادا. جا چ بۆ قایمکردنی پێگەی ژنان بێت لەنێو دەسەڵاتی سیاسی و ئابووری و پۆست و پلە باڵاکاندا و، یان بۆ خواستە گشتییەکانی تری وەک بەدیهێنانی مافی زیاتر و یەکسانی و وەستانەوە بێت بە ڕووی جیاکاریی ڕەگەزی لە کۆمەڵگە و لە مەیدانی کار و ماڵدا. ئەوەی کە پێویستە بۆ تێورناسە  فێمینیستەکان، کە ئەم پراکتیسانەی خەباتی ڕۆژانەی ژنان، ببێتە جێگای تێڕامان و لێکۆڵینەوە و پێناسکردنەوە. لە جیاتی ئەوەی بە نامۆ لە “فێمینیزم” لێک بدرێنەوە، دەبێت لە پەیوەند بە “فێمینیزم”‘ و جۆرەکانییەوە، لەو مێژووە دیاریکراوانەدا پێناسە بکرێن و تێگەشتنی تێوری بەرامبەریان بەرهەم بهێنرێت.

ئەگەر کەسێک بپرسێت چۆن کرداری ژنانی “ئیتحاد نیسائی بەعس” بە فێمینیزم ناو دەبرێت؟ وەڵامەکەی ئەوەیە کە ئەوان خەریکی بەدەستهێنانی پلە و پۆستی باڵای سیاسی و ئابووری بوون بۆ خۆیان لەنێو پەیکەرەی ئەو دەسەڵاتەدا و، توانیشیان بڕێک فرسەت بۆ ژنانی تر بەدەست بهێنن کە بچنە بەر خوێندن و ببنە خاوەنی کار و ئابووریی سەربەخۆ، هەر ئەم ژنانەش لە هەمان کاتدا چاویان دەپۆشی لە سەرکوتی سیاسی و ئەنفال و جینۆسایدی خەڵکی کوردستان. ئایا ئەمە هەر نموونەیەکی تری ئەو بەشە لە فێمینیزم نییە کە لە زۆر جێگەی تری جیهاندا هەمیشە پاڵ دەسەڵاتی گرتووە و خەریکی کردنەوەی جێگای خۆیەتی لەنێو پۆست و پلە باڵاکاندا و، بۆ ئەمەش هەمیشە چاوپۆشی کردووە لە هەمو نەهامەتییەکانی ٪٩٩ ی ژنانی تر و خەریکی بەدەستهێنانی دەستکەوت بووە بۆ ژنانی ئیلیت و نێو چینی باڵادەست. لە ڕاستیدا ئەمەش جۆرێکە لە فێمینیزم کە لە بەشی داهاتوودا ڕۆشنتر دەبێتەوە.

٢– هەژاری تێوری فێمینیستی لە کوردستان:

پێوەرێكی تر بۆ ئاست و ئامادەییی فێمینیزم لە کوردستان بریتییە لە ئاستی بەرهەمی بیرکردنەوە و تێوری فێمینێستی لە کوردستان. بەرهەمی هزرێك کە بەرئەنجامی لێکۆڵینەوە و توێژینەوەی مەیدانی و لێکدانەوە و شیکاری بێت بۆ بارو دۆخی ژنان و سەرچاوەی ستەمی ڕەگەزی و هەوڵەکانیان بۆ ئازادی و یەکسانی، بێت. ئەمەش پێوەرێكی باشە چونکە هەم دەژمێردرێت و هەم لە باری چۆنایەتییەوە دەبینرێت، بۆ نموونە دەتوانین بڵێین چەند لێکۆڵینەوە و کتێب و وتارمان هەیە کە فۆکەسی لەسەر لایەنە گرنگەکانی ئەم بابەتەی بەردەستمان کردبێت؟

 بە گوزەرێکی خێرا بەسەر ئەوەی تا ئێستا بەرهەم هاتووە، لەم بارەوە کەلێنی گەورە هەست پێ دەکرێت، بەتایبەت لە بواری لێکۆڵینەوەی مەیدانی و لێکدانەوە و شیکاریدا سەبارەت بە ئەزموونی ژنانی کوردستان و پەیوەندیی بە تێوری فێمینیستی لە جیهاندا. هەڵبەت وەک زۆرێک لە بوارەکانی تری گەشەی کۆمەڵگە، لەم بوارەشدا کاری باش دەستی پێ کردووە لە چەند ساڵی ڕابردوودا، بە تایبەت کاری وەرگێڕان و گواستنەوەی ئەزموونی فێمینیزمی ئەوروپی و جیهانی. بەڵام ئاستی ئەم کارە لە کوردستان هێشتا زۆر سەرەتایییە. لێکۆڵینەوە مەیدانییەکان و لێکدانەوەی پشتبەستوو بە زانستەکانی وەک (مێژووناسی، کۆمەڵناسی، جێندەرناسی) لەسەر بارودۆخی ژنان و شێوازەکانی خەباتیان تا ئاستی نەبوون وایە.

هەژارییەک بەدی دەکرێت کە لە ژمارەی وتار و نووسینەکاندا نییە، بەڵکوو زیاتر لە کوالێتی و بەڵگە و ئاراستەکانیاندایە. کاتێک کەسێک دەگەڕێت بە دوای بابەتی فکری و لێکۆڵینەوە، بۆ نموونە سەبارەت بە میژووی ژنان، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی ئەوان، ئامارەکانی کارکردن و خوێندەواری و تەندروستی و.. هتد، پەیوەندیی هێزی ژن لە لادێ لەنێو خێزان و لە کێڵگە، هێزی ژن لە خێزانی ناو شار، بەشداری ئابووریی ژنی کرێکار، خەسڵەتەکانی ژنی ماڵەوە! بە دەگمەن بابەتی لەم جۆرانەی دەستکەوێت.  هەر بۆیەشە تا ئێستا تیۆرییەکی سیاسی و کۆمەڵایەتیی فێمینیستی نییە کە بە بنەما بە بەڵگە و ئامار و بارودۆخی تایبەت بە ژنانی کوردستان، تێگەیشتنێکی فراوانی لەسەر ژنان و خەباتی ڕزگاریخوازیان  دروست کردبێت. سەرباری بوونی چەند سێنتەری خوێندنی جێندەر و هەروەها چەند بەرهەمێکی ئەکادیمی لەسەر فێمینیزم لە کوردستان، هێشتا سەرەتای ئەو ڕێگایەیە بۆ پڕکردنەوەی ئەم کەلێنە.

پێویستە ئەوە ڕۆشن بێت کە بەرهەمهێنانی لێکۆڵینەوەی زانستی و فیکری و تێوریی تایبەت بە ئەزموونی خەبات و پراتیکی فێمینیستی ژنان لە کوردستان، کارێکی زۆر قورستر و درێژ خایەنتر و زۆر فراوانترە لە چاو گوتارێکی فێمینیستی کە ئێستا بوونی هەیە و، هەوڵی نوێنەرایەتی کردنی فێمینیزم لە کوردستان دەدات.

لەم بارەوە فێمینیزمی ڕۆشنگەری لە چەند کۆنفرانسێکدا بە گوتارێکی نیمچە سێکولارەوە بۆ نێو ژنان و پیاوانی سێکولار و شاری و ئیلیت دەبینین.گوتاری ئەم فێمینیزمە، دەبێت هەمیشە سەری نەویتر بێت لە سەقفی “پاراستنی پیرۆزییە ئایینییەکان”. واتە هەر لە سەرەتاوە ڕێگەی ڕەخنەی ڕادیکاڵانەی ئایینی لێ گیراوە. سەرباری پشتیوانی حیزبێکی نێو دەسەڵات و بوونی سەرچاوەی دارایی و  مرۆیی، بەم چالاکی و کۆنفرانسانە نەیتوانیوە ببێتە ئامرازی بەرهەمهێنانی تێورییەکی تایبەت بە فێمینیزم لە کوردستان و، تا  ئێستا گوتارێکی ڕۆشنی نەبووە سەبارەت بە فێمینیزم و خەبات بۆ ڕزگاریی ژنان، بەڵکوو خەریکی تێکەڵکردنی “دیموکراسی و ئایین و سیکولاریسم و کولتوور”ە و هەر لە سەرەتاشەوە دژایەتی خۆی لەگەڵ چەپ و سۆشیالیزم و ڕەخنەی مارکسیستیشان داوە.

 هەروەها گوتارێكی تری سەر بە بۆچوونی فێمینیزمی ڕادیکاڵ هەیە، کە دژی داگیرکاری پیاوانە بۆ هەموو کایەکانی زانین و کولتوور و نووسین و سیاسەت و .. هتد دەنگی هەڵبڕیوە، وە خەریکی گواستنەوەی ئەزموونی فێمینیزمی ئەوروپی و ڕۆژاوایە بۆ ژنان لە کوردستان. هەرچەندە ئەم گوتارە هەوڵی داوە کە دەنگێکی ئەرێنی بۆ فێمینیزم و ناساندنی لە کوردستان دروست بکات، بەڵام کێشەکە ئەوەیە کە لە هەوڵی سەپاندنی جۆرێک لە تێگەشتنی تایبەت لە فێمینیزم و چوارچێوەیەکی نامۆن بەسەر ژنان لە کوردستان، کە بەرهەمی خوێندن و تێگەشتنی کەسەکان خۆیانە لە فێمینیزمی ئەوروپایی و ڕۆژاوایی. بەشێک لەم گوتارە فێمینیزمی کردۆتە دەفرێكی نامۆی فڕیو بەسەر ئاسمانی کۆمەڵگەوە، ژنانی لە کوردستان، بەتایبەت ژنانی چالاکی نێو ڕێکخراوەکانی خستۆتە بەردەم تاقیکردنەوەی فێمینیست بوون، لەو ئاسمانەوە شەهادە دەبەخشێت و بڕیار دەدات کێ فێمینیستە و کێ فێمینیست نییە! ئەوە ڕاستە کە هەندێک فاکتەری جیهانداگر هەیە، لەوانە سەرمایەداری و پیاوسالاری کە لە هەموو جێگایەک، هەرچەندە بە شێوازی جیاواز، کاریگەرییان لەسەر نایەکسانی و ستەم لەسەر ژنان داناوە. بەڵام ژنان لە کوردستان بارو دۆخی ژیانی ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسیی تایبەت بە خۆیان هەیە، بەو پێیەش ئەزموونی خەباتی جیاوازییان هەیە دژی ستەمکاری.کاری لێکۆڵینەوە و هزر، تێوری فێمینیستی، ئەوەیە کە تێگەشتن لەسەر ئەمە دروست بکات، نەک ژنان و هەوڵەکانیان بە دواکەوتوو یان “نەزانی” یان نائاگایی تاوانبار بکات.

 گوتارێکی تری فێمینیزم لە کوردستان، کە ئەمیش وەک ئەوانی تر نامۆیە بە خەباتی ڕۆژانەی ژنان لە کوردستان، ڕێبازی ژنۆلۆجی عەبدوڵا ئۆجەلانە کە لەم سالانەی دواییدا هەوڵی پڕکردنەوەی ئەو کەلێنە فکرییەی خەبات بۆ ڕزگاریی ژنان دەدات. لەسەر دەستی ئەم دۆکتۆرینە، گەریلا ژنەکانی کۆبانی، کە نەبەردییەکی بێوێنەیان لە دژی داعش نیشان دا، کراونەتە نموونەی ئەم جۆرە فێمینیزمە. نموونەی ژنێکیی خەیاڵی و بەهەشتی، کە ئازادە، ئازایە، جەنگاوەرە، بەڵام بێ سێکسە، و هەموو خواست و ئارەزوویەکی سێکسی هەڵگرتووە بۆ دوای ئازادی و ڕزگاریی گشتی. ئاسۆ کەمال لە کتێبی ژنۆفۆبیای ئۆجەلان جەخت دەکات لەوەی کە “ئەم تێوریەی ئۆجەلان بۆ لادێکانی کوردستانی تورکیا،کە لە لایەن دەوڵەتی فاشیستی ڕەگەزپەرستی تورکیاوە لە دواکەوتویی ئابووری و کۆمەڵایەتیدا هێڵراوەتەوە، دەتوانێ “بەئاسانی خەڵکی سادە” لە دەوری خۆی کۆ بکاتەوە، بەڵام ناکۆکە بە ژیانی شارنشینی کۆمەڵگەی کوردستان.”

٣-جۆرەکانی فێمینیزم لە جیهان و جیاوازییەکانیان 

ناسینی فێمینیزم وەک بزووتنەوەیەکی فراوانی فرە ڕەهەند، بە هەموو ئاراستە و تێگەیشتنە جیاوازەکانییەوە یارمەتیمان دەدات کە ئەزموونی ژنان لە کوردستان لەبەر ڕۆشنایی ئەم ڕەهەندە جیاوازانە ببینین و پێناسیان بکەین. هەرچەندە لە چوارچێوەی وتارێکی لەم جۆرە، تەنها دەتوانرێت گوزەرێکی خێرا بکرێت بەسەر جۆرەکان و جیاوازییەکانی فێمینیزمدا. خۆشبەختانە ئەم کارە لەلایەن چەندین کەسی ترەوە کراوە و لەم بارەوە کتێبخانەی کوردی هەژار نییە.

مارتا ئێ گیمینزی، بە ڕەچەڵک ئەرجەنتینی و پرۆفیسۆری سۆسیۆلۆجی لە زانکۆی کۆلارۆدۆ،  دەڵێت، فێمینیزم یەک شت نییە، بەڵکو چەترێکە بۆ ڕێگای جۆراوجۆر. زۆرێک لە لێکۆڵەرانی بزووتنەوەکانی فێمینیزم هاوڕان لەسەر ئەوەی کە فێمینیزم هەرگیز نەبووەتە جەستەیەکی یەکخراوی فیکر، هەر بۆیە شێوازی فرەجۆری هەیە و، بەردەوام شێوازی تازەشی لێ بەرهەم دێت کە لە ئەنجامی دایەلۆگ و مشتومڕی فکری و پراکتیس و ئەزموونکردنی ژنان لەنێو جووڵانەوەکان و خەباتی ڕۆژانە لەکۆمەڵگەدا، فێمینیستەکان لێکۆڵینەوەی لێ دەکەن، بیری لێ دەکەنەوە و لێکدانەوەی بۆ دەکەن، هەر بۆیە بەردەوام گەشە دەکات و، تەنانەت جار جارە جۆرێکیان کە پاشەکشەی کردووە، لە جێگای جۆرێکی تر بەرهەم هاتووە.

یەکێک لە میتۆدە باوەکانی پۆلێنکردنی فێمینیزم جیاکردنەوەیانە بەپێی ئاراستەی سیاسی و ئایدیۆلۆژییان، چونکە یەکێک لە خاڵە جیاکەرەوە بەرجەستەکانانە. هەروەک جاکلین کۆک و مێگ لۆکستون دەڵێن ئەوەی فێمینیستەکان کۆ دەکاتەوە پێکەوە، پابەندبوونیانە بە دژایەتیکردنی ستەم لەسەر ژنان، بەڵام ئەوەی وای کردووە کە بوونی یەک تیوری فێمینیستی یەکگرتوو هیچ کات ئیمکانی نەبێت تێوەگلانی فێمینیزمە لەگەڵ تیۆری و سیاسەتی جۆراو جۆردا.

ئەم وابەستەیییە بە ئایدیۆلۆجیا و سیاسەتی ترەوە لە چەند مشتومڕی سەرەکیدا لەنێوان فێمینیستەکاندا ڕەنگیان داوەتەوە بە فراوانی؛ لەوانە جیاوازیی سەبارەت بەوەی کە ژنان جێگا و ڕێگای چینایەتی و بەرژەوەندیی جیاوازیان هەیە، یان گروپێکی هۆمۆجینیەسن بە هۆی سەرکوتی ڕەگەزییەوە. و یان جیاوازییان لە گەڕانەوە بۆ سەرچاوەی مێژووییی ستەم و چەوسانەوەی ژنان؛ لە ئەنجامیشدا هەمیشە گەیشتوونەتە ڕێگاچارە و شێوازی خەباتی جیاواز بۆ کۆتاییهێنان بە ستەمی ژنان. کۆک و لۆکستون خەجت لەوە دەکەنەوە کە هیچ کات ململانێ تیۆرییەکان لە دەرەوەی ململانێی چینایەتییەکاندا ڕوو نادەن، بەڵکوو جیاوازیی چینایەتی بەردەوام کاریگەریی لەسەر دابەشبوونی فێمینیستە تێوریسەنەکان داناوە.

بەپێی ئەم شیوازە لە پۆلێنکردن، مارتا ئێ گیمینزی، چوار ئاراستەی سەرەکیی فکری فێمینیزمی دیاری کردووە لەنێو بزووتنەوەی ژناندا:

یەکەم: لیبرال فێمینیزم، کە بە فیمینیزمی ژنانی چینی ناوەڕاست و باڵا دەستیش ناسراوە. ئەم جۆرە لە فێمینیزم ئاماجی سەرەکیی یەکسانکردنی ژنانە لە پێگا و جێگای دەسەلاتی سیاسی و ئیداریدا لەگەڵ پیاوان هەر لە چوارچێوەی سیستەم و نیزامی ئابووری و سیاسیی سەرمایەداریدا. کێشەی ئەم فێمینیزمە لەگەڵ بەربەستە فەرمییەکاندایە کە وان  لە بەردەم فەراهەمبوونی دەرفەتی یەکسان بۆ ژنان لە بوارەکانی پەروەردەیی و سیاسی و یاساییدا. بەرگریکارانی ئەم فێمینیزمەیە، پێیان وایە کە ژنان دەبێت بەردەوام لە هەوڵی ئەوەدا بن کە چۆن مافی زیاتری سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی لەنێو کۆمەڵگا و سیستەمی ئیستادا بەدەست بێنن.

دووەم: فێمینیزمی ڕادیکاڵ کە کێشەی سەرەکی بە باڵادەستی پیاو لە بوارەکانی ژیاندا دەزانێت، وە پیاوسالاری وەک هۆکاری سەرەکیی سەرکوت و ستەم لەسەر ژنان دەناسێنێت. فێمینیزمی ڕادیکاڵ تەواو بڕوای وایە هەموو کێشە و نایەکسانییەکانی تر پلە دوون لە چاو نایەکسانی ژن و پیاودا. گوتاری ئەم فێمینیزمە بە جۆرێکە کە هەندێک جار وا دەردەکەوێت کە هەموو پیاوان هەموو ژنان دەچەوسێننەوە.  پێویستە ئەوەش بوترێت کە فێمینیستە ڕادیکاڵەکان لە گەڕانیان بەدوای سەرچاوەی ستەم و پلەدووییی ژناندا، بوونەتە خاوەنی تێگەیشتن و هزری فراوان کە هەوێنی بەشێکی زۆر لە جووڵانەوە و خەباتی ژنانیان ئاراستە کردووە. بەپێی ئەم ئاراستەیە ژنان وەک گروپێکی چەوساوە، دەبێت لە پێناو ئازادکردنی خۆیان لە دەست ستەمکارەکانیان کە پیاوانن، تێبکۆشن.

سێهەم: فێمینیزمی سۆشیالیستی کە لە لایەک ڕەخنەگری سیستەمی ئابووریی سەرمایەدارییە و، تەواو بروای وایە کە یەکسانییەکی مانادار لەنێو کۆمەڵگەی چینایەتیدا بەدی نایەت، لە لایەکی دی ڕەخنەگرە لە لێکدانەوەی مارکسیستی بۆ سەرچاوەی ستەم و چەوسانەوەی ژنان. بەشیک لە فێمینیستە سۆشیالیستەکان وەک فردریچی، دەلا کۆستا و ماریا مایەس، پێیان وایە کە مارکسیزم بەشێك لە چالاکی و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی وەک (کاری سێکسی، دروستکردن و گرنگیدان بە منداڵان و کاری نێوماڵ، کە کاری ژنان بووە) بەبێ لێکدانەوە جێهێشتووە، لە کاتێکدا کە زۆر گرنگن بۆ بەرهەمهێنانی هێزی کرێکاران. لە بواری ئەکادیمیا و هزردا فێمینیزمی سۆشیالیستی، بە سوودوەرگرتن لە ماتریالیزمی مێژووییی مارکسیزم، کەوتنە لێکدانەوەی پەیوەندییە جێندەرییەکان. یەکێ لە ئەنجامە کاریگەرەکانی ئەم فێمینیزمە گەیشتن بوو بە تێوری “دووانەی سەرمایەداری و پاتریارکی” وەک سەرچاوەی ستەم و چەوسانەوەی ژنان. لە باری کردارییەوە ئەم فێمینیزمە لە ساڵەکانی هەفتاکان و هەشتاکاندا زۆر چالاکانە کاری کرد لەسەر کەمپینی “کرێ بۆ کاری نێو ماڵ”.

چوارەم: فیمنیزمی مارکسیستی، هەروەک سۆشیالیستی، بەرگری لەوە دەکات کە ئازادی و ڕزگاریی تەواوی ژنان پابەندە بە هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی سەرمایەدارییەوە. بەڵام جیاوازییان ئەوەیە کە خەریکی پەرەدان بوون بە توانایی تیۆری مارکسیستی بۆ لێکدانەوەی چەوسانەوەی ژنان بە هۆی سیستەمی سەرمایەدارییەوە، بەم جۆرەش ئەوان لە هەوڵی پڕ کردنەوەی ئەو کەلێنەدان کە وەک “کەم بەهاکردنی کێشەی ژنان لەنێو مارکسیزمدا” لە لایەن فێمینیستە سۆشیالیستەکانەوە ڕەخنەی لێگیرا . ئەم فێمینیستانە خەریکی ئەوەبوون کە پەیوەندیی نێوان چەوساندنەوەی ژنان و سەرمایەداری ڕۆشن بکەنەوە. لە هەمان کاتدا دژی ئەو فۆرمە لە مارکسیزمی سەدەی بیست بوون کە بە شێوەیەکی دۆگما دژی فێمینیزم دەوەستێتەوە.

ئەم چوار ئاراستەیەی فێمینیزم کە باس کران، بوونە خاوەنی هەزاران لێکۆڵینەوە و دراساتی مەیدانی، و چەندین تێوری و پراکتیس کە کەمپینی فراوان و بزووتنەوەی جۆراجۆری لێ هاتە دەر، هوشیاریی فراوانی بڵاو کردەوە، گۆڕانکاریی گەورەی دروست کرد تەنانەت لەنێو سیاسەت و پۆلیسیەکانی سەرانی دەوڵەت و سیستەمی سەرمایەداری، دام و دەزگاکانی وەک نەتەوە یەکگرتووەکان و بانکی نێودەوڵەتی و بەرنامەکانی گەشەپێدانی جیهانی. هەروەها کاریگەریی گەورەی لەسەر سیاسەتی هەردوو بلۆکی ئەوکاتەی ڕۆژاوا و ڕۆژهەڵات دانا، بە جۆرێك کە لە سەردەمی مۆدێرنیتەدا وڵاتانی جیهان کە لەنێوان ئەم دوو قوتبەدا دابەش ببوون، مەسەلەی گەشەدان بە تواناییی ژنان و دابینکردنی فرسەتەکانی خوێندن و کارکردن و تەندروستی باش ببووە یەکێ لە خاڵەکانی پیشبڕکێیان. ئەمانە هەرچەندە وەک دەستکەوتی ژنان دەرکەوتن، بەڵام لە هەمان کاتدا دەستکەوتی مۆدێرنیتە و ئەو ئاراستەیە بوون کە پێیان وابوو هەموو  وڵاتانی جیهان بە یەک ئاراستە دەڕۆن و گەشەکردنی ئابووری و تەکنەلۆجیا و بارو دۆخی ژنانیش لەگەڵیاندا بەردەوام بەرەو پێش دەچێت.

بەڵام ئەم شەپۆلەی فێمینیزمی ئەوروپایی – خۆراوایی بەرەووخامۆشی چوو .  هەندێک لە چاودێران باس لەوە دەکەن کە ئەم پاشەکشەیە لە لایەک بە هۆی کەوتنە بەردەم ڕەخنەی فێمینیزمی ڕەشپێست و فێمینیزمی کولتووری، بە پاڵپشتی تێورییەکانی پۆست – مۆدێرنیتە، ڕووی دا. فێمینیزمی ڕەش جەختی لەوە کردەوە کە سێکسیزم و چەوساندنەوەی چینایەتی و ناسنامەی جێندەری و ڕاسیزم تەواو پێکەوە گرێدراون و یەکتربڕن. بەو شێوەیەی کە ئەم چەمکانە پەیوەندییان بە یەکترەوە هەیە پێی دەوترێت یەکتربڕایەتی. فێمینیزمی کولتووریش جەختی لە جیاوازیی بنەڕەتیی نێوان ژن و پیاو کردەوە؛ لە ڕووی بایۆلۆجی و کەسایەتی و هەڵسوکەوتەوە ژنان وەک خاوەنی ڕەوشتێکی جیاواز و باڵا، هەمیشە هاوسۆزی و خوشکایەتی بناغەی ناسنامەیان دابین دەکات. ناوەڕۆکی ڕەخنەی ئەمانە ئەوە بوو کە ئەم فێمینیزم تەنها وەک بەرهەمی ئەزموونی ژنانی ئەوروپایی و خۆراوایی سپی پێست ناسراوە، لە کاتێکدا ئەوان ناتوانن ئەزموونی هەموو ژنانی جیهان نیشان بدەن و نوێنەرایەتی بکەن، ژنان لە شوێنە جیاجیاکان ئەزموونی جیایان هەیە، تەنانەت ژنان وەک تاکە کەسیش ئەزموونی جیایان هەیە.

بەڵام لە لایەکی ترەوە هەندێک لە فێمینیستەکان باس لە وە دەکەن کە فشاری کەوتنی بلۆکی خۆرهەڵاتی (سۆڤیەت) و، هەڵای “پاشەکشەکردنی مارکسیزم” و بیری چەپ و سۆشیالیزم بە گشتی، تەشەنەی نیولیبرالیزم بە ئایدیۆلۆجی ئیندیڤدوالیزم و بازاڕی ئازاد و ..هتد، هۆکاری گەورەی ئەم پاشەکشەیە بوون، ئەمەش بە تایبەت لە کۆتاییی دەیەی هەشتاکان و دەیەی نەوەدەکان. نانسی فرەیسەر باس لەوە دەکات کە لە کاتێکدا کە نۆلیبرالیزم دەیویست گرنگیی زمانی “یەکسانی و دادپەروەری” و مافە گشتییەکان بگۆڕێتە سەر فۆکەس خستنە سەر ‘ناسینەوەی ناسنامە و جیاوازی’،  لەو چوارچێوەیەدا فشار بۆ سەر فێمینیزم دروست بوو داوای ڕەخنەی کولتووری بکات و کەمتر بچێتە سەر شیکردنەوەی کێشە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان. هەر بۆیەشە بە ڕای نانسی فرەیسەر لە کۆتاییی سەدەی بیستەم مەیلێک هەبوو کە ڕەخنەی فێمینیستی گرنگ لە کایەی ‘ئابووری’ بگۆڕن بۆ ڕەخنەیەکی “کولتووری یەکلایەنەی یەکسان”

ئەم پاشەکشەیە، زیانی گەورەشی دا لە ڕێڕەوی گەشەی جیهانی فێمینیزم وەک بزووتنەوەی جیهانی ژنان، لە تێرمی کۆلێکتیڤیزم، واتە کارکردن وەک بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی و جەماوەری لە بەرامبەر فۆرمە جیهانییەکانی ستەم و چەوسانەوەی ژنان وەک پیاوسالاری، سێکسیزم و جیاوازیی چینایەتی، سەرمایەداری. واتە ئەم د ەورەیە بۆ ماوەیەک ئەم یەکگرتنەی لە خەباتی سەرتاسەری لە دژی سەرچاوەی ستەم و چەوسانەوەی ژناندا بردە دواوە. نانسی فرەیسەر دەڵێت کە لە کاتێکدا داهێنانەکانی فێمینیزمی شەپۆلی دووەم لە ئەو توانایدایە بوو کە نایەکسانی جێندەری لە سێ ڕەهەندی فراواندا لێک بداتەوە: ئابووری، کولتووری و سیاسی. کەچی لە ماوەی چەند دەیەی ڕابردوودا ئەو ڕەهەندە شیکارییانە نەک تەنها جیاکراونەتەوە لە یەکدی، بەڵکوو تەنانەت لە “ڕەخنەی کاپیتالیزمیش” دابڕێنراون. بە بڕوای نانسی جەختکردنەوەی فێمینیستەکان لەسەر ڕەخنەی کولتووری، ڕێکوپێک لەگەل هەوڵەکانی نیۆلیبرالیزم دەهاتەوە کە ئامانجی سەرەکیی سەرکوتکردنی هەموو بیرۆکە یەکسانیخوازییە کۆمەڵایەتییەکان بوو لەو سەردەمەدا. بەم شێوەیە جەختکردنی فێمینیستەکان لەسەر ڕەخنەی کولتووری، لە کاتێکدا بوو کە هەلومەرجەکە پێویستی بە دوو هێندە فۆکەس و سەرنجدان بوو لەسەر ڕەخنەی ئابووریی سیاسی.

جۆرە جیاوازەکانی فێمینیزم بەگشتی دابەش بوون بەسەر دوو بەرەدا و دوای دوو ئایدیۆلۆجی و ئاراستەی فکریی جیاواز کەوتوون، لیبرالیزم کە ئایدۆلۆجی و بونیادی فکریی سەرمایەداری پێک دێنێت و، مارکسیزم کە ڕەخنەی ڕیشەیی هەیە لە پێكهاتەی ئابووری سیستەمی سەرمایەداری

بەشێک لە فێمینیستەکان لەژێر ناوی فێمینیزمی ماتریالیستی، بە هاوکاری لەگەڵ فێمینیستە مارکسیستەکان، توانیان دەست بگرن بەو ڕەخنەگرتن لە ئەو کۆیانە کە کاریگەرییان لەسەر ژیانی ژنان هەیە لە هەموو جێگایەک، لەوانە: پاتریارکی و سەرمایەداری. ئەوان جەختیان کردەوە کە ژیانی ژنان لە هەموو شوێنێک کەوتۆتە ژێر کاریگەریی سەرمایەداریی جیهانی و پیاوسالارییەوە. ڕایانگەیاند کە لە باری سیاسییەوە کارێکی خۆکوژی دەبێت کە ئەم ڕەخنەی بونیادی لە سەرمایەداری و پاتریارکی، جێگەی بگیرێتەوە بە ڕەخنەی ستراتیجییە سیاسییە لۆکاڵییەکان و ڕوانگەی واقیعی کۆمەڵایەتیی پارچەپارچەکراو. لەم هەوڵانەدا میتۆدی شیکاریی ئینتەسێکشنالیتی سەری دەرهێنا، کە لە یەک کاتدا ڕەخنە لە جیاوازیی چینایەتی و ڕەگەزی و ئەتنیکی و هەموو سەرچاوەکانی تری سەرکوت دەگرێت. بەم جۆرە ئەم فێمینیستانە دەورێکی گرنگیان گێڕا لە جارێکی کە پێناسکردنەوەی تێوری فێمینیستی، و لێکدانەوەی پرسەکانی چین، جێندەر و ڕەگەز (race). ئەم جارەیان ئەم فێمینیزمە نەک تەنها بۆ ڕزگاری ژنان، بەڵکوو وەک بزووتنەوەیەک کە باس لە ڕزگاریی کۆمەڵگە دەکات، دژە سەرمایەدارییە و، ڕەخنەی بونیاتی لە سیستەمی ئابووریی سەرمایەداری و سیاسی نیولیبرالیزم هەیە.

لەدوای ٢٠٠٨وە، واتە دوای قەیرانێکی گەورەی سەرمایەداری و ئابووریی نیۆلیبرالیزم، فۆرمەکانی ئێکۆفێمینیزم، ترانسناشناڵ فێمینیزم، فێمینیزمی ڕەش و ئینتەرسێکشنال بە هێزەوە هاتوونەتەوە و خەریکی خەباتی فێمینیستین. فێمینیزمی ترانسناسیۆنالی یان جیهانی کە لە خۆیدا لە هەوڵی کۆکردنەوەی هەموو فۆرمەکانی فێمینیزمی دژە سەرمایەدارییە، بەتایبەت هاتۆتە مەیدان بۆ بڵاوکردنەوەی هوشیاری سەبارەت بەوەی کە چۆن جیهانگیری و سەرمایەداری کاریگەریی لەسەر هەموو خەڵک بەگشتی، بە جیا لە نەتەوە و ڕەگەز و سێکس و چین و جێگای نیشتەجێی خەڵك داناوە. ئەم فۆرمە لە فێمینیزم، فێمینیزمی دژە سەرمایەداری، دژە سیستەمی ئابووریی نیۆلیبرالیزم، بە دەستەوەگرتنی تێوری ئابووریی مارکسیستی و لێکدانەوەی چینایەتی خەریکە جارێکی کە خۆرێکخستننە و، بەرپاکردنی بزووتنەوەی فراوانی جەماوەری و کۆمەڵایەتی کە هەم داوای ماف و چاکسازی دەکات لە بارو دۆخی ژیانی ژنان و چینی کرێکاردا، هەروەها خۆی وەک بەدیلێکی شۆڕشگێڕانە نیشان دەدات کە خەریکە هەموو بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکانی تری وەک، دژە ڕاسیسزم، یەکسانی بۆ هۆمۆسێکسواڵەکان و گروپە کەمایەتییە سەرکەوتکراوەکانی تر لە دەوری خۆی کۆ دەکاتەوە و پێشەنگی خەباتێكی فراوانی دژە سەرمایەداری دەکات، بەبێ ئەوەی ئەو ئاسۆیە لەدەست بدات کە سەرچاوەی هەموو نایەکسانییەکان کۆمەڵگەی چینایەتی، سەرمایەدارییە.

پریشکی ئەم هەستانەوەیە لە ساڵی ٢٠١٧ لە خۆپێشاندانی سەدان هەزار ژن و پیاوی یەکسانیخواز بە بۆنەی ڕۆژی جیهانیی ژنانەوە لە ئەمریکا و چەندین وڵاتی تر نمایشی خۆی کرد. دواتریش مانیفێستی خۆی لە نامیلکەی فێمینیزم بۆ ٪٩٩ی خەڵك ڕاگەیاند کە تیایدا نیازی خۆی بۆ دژە سەرمایەداری بوون، ئیکۆ بوون، ئینتەرسێکشنال، پارێزەری مافی هەموو کەمایەتییەکان و ئێل جیبیتی… هتد ڕاگەیاندووە.

پێویستە باس لە جۆرێکی تری ترسناک لە “فێمینیزم” بکەین کە لە هەندێک ئەدەبیاتدا بە ناوی “فێمینیزمی نیولیبراڵ” باس کراوە. نموونەیەکی ئەم جۆرە لە فێمینیزم، شێریل ساندبێرگ دایهێنا لەژێر ناوی ‘لین ئین’، کە تیۆرییەکەی لەسەر ئەوە بونیاد ناوە کە بازاڕی ئازادیی سەرمایەداری چارەسەری نایەکسانی ڕەگەزیی بەرامبەر بە ژنان پێیە. ئەو بانگەوازی ژنان دەکات کە سەر دانەوێنن و هەوڵ بدەن و شەڕی تاکەکەسی بکەن لە بازاڕدا.

نموونەی تری ئەم فێمینیزمە، ئەو هەڵمەتەیە کە بۆ بەكاڵاکردنی جەستەی ژنان و، پارچەکانی جەستەی ژنان، قبوڵکردنی سێکسیزم وەک ڕاستییە نەگۆرەکان، پراکتیسی فێمینیستی کردۆتە ئەم بیرۆکە تاکپەرستانەیە کە بە ژنان دەڵێت بچۆ  لە ڕێگەی ئیستحقاقەوە دەستکەوتەکانت بە “هەر ڕێگایەک” بێت بەدەست بێنە. نموونەی بڵاوبونەوەی دەیان جۆری پیشەی مۆدێل، کۆسمەتیک، مەیکئەپ ئارتیست، کاری لاپ دانس و مەساج، ..هتد؛ لەبری ئەوەی ئەمانە وەک ئارەزوو و هەڵبژاردەی بەشێکی کەم لە کچان و ژنان وەک مافێکی ئازادیی هەڵبژاردن پارێزراو بێت، کەچی بوونەتە پیشەسازی گەورە و بەدیلێکی پیشە و کار و ڕێگای نان پەیداکردن و گەشتن بە ئامانجی و ئاواتی “دەوڵەمەندبوون” و کۆکردنەوەی سەرمایە بۆ ژنان

٤-کێشەی لیبراڵ فێمینیزم

جۆرە جیاوازەکانی فێمینیزم بەگشتی دابەش بوون بەسەر دوو بەرەدا و دوای دوو ئایدیۆلۆجی و ئاراستەی فکریی جیاواز کەوتوون، لیبرالیزم کە ئایدۆلۆجی و بونیادی فکریی سەرمایەداری پێک دێنێت و، مارکسیزم کە ڕەخنەی ڕیشەیی هەیە لە پێكهاتەی ئابووری سیستەمی سەرمایەداری. ئەم دوو بیرکردنەوەیە لەنێو خەباتی ژنان بۆ ڕزگاری و یەکسانی جگە لەوەی درێژترین تەمەنیان هەیە، هەروەها گەورەترین هۆکاری دابەشبوونی جۆرەکانی فێمینیزمن لە بواری تێوری و پراتیکدا .

لیبراڵ فێمینیزم، خاسیەتی تایبەتی ئەوەیە کە هەوڵ بۆ ئەوە دەدات کە ژنانی چینی باڵادەست بچن لەم سیستەمە نایەکسان و پڕ لە نەهامەتییەی سەرمایەداری بەشدار بن لە دەسەڵاتدا

لیبراڵ فێمینیزم، کە لە سەرەتای سەدەی بیستدا بە فێمینیزمی ژنانی بورژوازی ناسراوە، هەمیشە پاڵپشت و هاوکاری دەسەڵاتی سیاسی و ئابووری چینی دەسەڵاتداری سەرمایەدارییە لە هەموو جیهاندا. فۆرمی دەسەڵات هەرچی بووبێت، دیکتاتۆری، دیموکراسی، سەرمایەداریی دەوڵەتی، ئەم جۆرە فێمینیزمە لە نێویدا جێگەی بووەتەوە. لە سەردەمی ئێستادا، بە هۆی کۆتای سیاسی بۆ ژنان لە زۆربەی زۆری وڵاتانی دنیا، ئەم فێمینیزمە دەسەڵاتی پەیدا کردووە و خۆی کردۆتە نوێنەری هەموو ژنان لە دامودەزگا نێودەوڵەتییەکاندا و، هەموو سەرچاوە ماددییەکان دەبات بۆ خۆی وەک بەشی ئیلیتی ژنان.

لیبراڵ فێمینیزم، خاسیەتی تایبەتی ئەوەیە کە هەوڵ بۆ ئەوە دەدات کە ژنانی چینی باڵادەست بچن لەم سیستەمە نایەکسان و پڕ لە نەهامەتییەی سەرمایەداری بەشدار بن لە دەسەڵاتدا . ئیتر گرنگ نییە کە بە هۆی ئەم دەسەڵاتەوە ملیۆنان ژن بێکار دەبن، نانبڕاو دەبن، خوێندن و تەندروستی و خزمەتگوزاری تریان  نابێت. کەم نین ئەو فێمینیستە لیبراڵانەی کە بە شان و باڵی ژنانی وەک مارگرێت تاتشەر، هیلاری کلینتۆن و مادلین ئۆبرایت هەڵ دەدەن و وەک پێشەنگی دەستکەوتەکانی فێمینیزم باسیان دەکەن. ئەمە لە کاتێکدا کە بڕیار و سیاسەتەکانی ئەم ژنە سەرکردانە، هەمیشە هۆکاری نەهامەتی گەورە و هەژاری و بێکاری و ستەمی زیاتر بوون لەسەر ژنان. مێژووی فێمینیزم پڕیەتی لەم جۆرە کە خۆی کردۆتە خاوەنی هەموو دەستکەوتەکانی ژنان لە ئەوروپا و تەنانەت لە جیهانیشدا. ئەم دەستکەوتانەش بە ملیۆنان ژن دەفرۆشنەوە، گوایا ئەمانە بە قازانجی هەموو ژنانن. ئەم جۆرە فێمینیزمە دەتوانیت چاوپۆشی لە هەموو نایەکسانییەکانی تری زۆرینەی ژنان بکات و تەنها چاوی لەوەبێت کە ژمارەی لە ژنانی نێو چینی دەسەڵاتدار بخاتە نێو ناوەندەکانی بریاردان و سەرۆکی کۆمپانیاکان.

خەباتی ژنان و فێمینیزم، نە تەنها گوتارێكی میدیایی ڕادیکاڵی دژە پیاو ە و، نە تەنها هی ئەوانەیە بە دوای بەدەستهێنانی جێگای سەرکردە و بڕیاردانی ژنانن لەنێو پارتە سیاسییەکان و کۆمپانیا و دەسەڵاتدا.

لە سەردەمی ئێستادا  زۆربەی ئەو “پێشکەوتنە”انەی کە بە هۆی “جیاکاریی ئەرێنی”ەوە، بەدەست هاتوون، بوونەتە پەیژەیەک بۆ سەرکەوتنی ژنانی نێو چینی دەسەلاتدار . ئەم چینە دەسەڵاتدارە هەرچۆنێک بێت توانیویەتی سامان و جێگایەکی زیاتر بۆ ژنە پەرلەمانتارەکان، ژنە بەڕیوەبەرەکان، دادوەرەکان، بانکدارەکان، خاوەن کۆمپانیاکان دروست بکات. بەڵام کاتێک ئەم ژنانە کێشەی خۆیان لە نێو ڕیزەکانی دەسەڵاتدا چارەسەر دەبێت، ٪٩٩ ەکەی تری ژنان لە بیر دەکەن کە بە ترسناکترین جۆری ستەم و چەوسانەوەدا دەڕۆن. هەندێک لە لێکۆڵەران پێیان وایە کە دیاردەیەکی هاوشێوە لەگەڵ چینی ناوەڕاستی ڕەشپێستی ئەمریکا و ئەروروپادا ڕوویدا، کاتێك بە هۆی بزووتنەوەی دژە ڕاسیزمەوە  هەندێکیان خۆیان گەیاندە پلە و پۆستی باڵا، ئەمەشیان وەک دەستکەوتی گەورەی هەموو ڕەشپێستەکان نیشان دا. لەهەر دوو نموونەکەدا زۆربەی کات ئەو دەستکەوتانە بەناوی هەموو خەڵکەوە وەردەگیرێت، لە کاتێکدا بەرهەمەکەی ناچیتەوە لای جەماوەرە نایەکسانەکە، هەر بۆیە هیچ کات نە کۆتای ژنان و نە جیاکاریی ئەرێنی نابێتە هۆی چارەسەرکردنی کێشەی جیاکاری، بەڵکوو زیاتر هەڵاواردن و پشتبەستن بە تۆکنیزم زیاد دەکات.

لەگەل هەموو ئەمانەشدا، خەباتی ژنان و فێمینیزم، نە تەنها گوتارێكی میدیایی ڕادیکاڵی دژە پیاو ە و، نە تەنها هی ئەوانەیە بە دوای بەدەستهێنانی جێگای سەرکردە و بڕیاردانی ژنانن لەنێو پارتە سیاسییەکان و کۆمپانیا و دەسەڵاتدا. بزووتنەوەی ژنان و خەباتی ژنان هەروەها خاوەنی ژنانی چالاک و نووسەر و ئەکادیمی و گەنجانی تینوو بە ئازادی و یەکسانین. بۆیە دەبێت جۆرەکانی فێمینیزم بناسینەوە، لەیەکیان جیا بکەینەوە و، بەوردی هاوخەباتەکانی خۆمان دیاری بکەین.

٥-ئەنجامگیری

یەکەم: فێمینیزم لە کوردستانیش فرە لایەن و فرە ڕەهەندە

 فێمینیست لە کوردستان دەشێت ئەو ژنە شۆڕشگێڕە بێت کە ئامادەی گیان بەختکردن بووە بۆ ڕزگاری خۆی و هاوڕەگەزەکانی، هەروەها دەشێت ئەو ژنە پەرلەمانتارە بێت کە باس لە یاسایەکی باشتر بۆ مافی ژنان دەکات، بەڵام بەرژەوەندیی حیزبەکەشی دەپارێزێتک یان دەشێت ئەو ژنە موسوڵمانە بێت کە دەیەوێت تەفسیرێکی میانەڕەوتر لە ئیسلام بکات، یان ئەو ژنەی کە لە دام و دەزگایەکدا چاودێری ئەوە دەکات کە ژنان تەحەروشیان پی نەکرێت، مامۆستایەکی ئەکادیمی بێت کە خەریکی جێگیر کردنی خویندنی یەکسانیی جێندەرییە، ئەو کارمەندە بێت کە ڕۆژانە یارمەتیی ژنان دەدات بۆ پاراستنیان لە توندوتیژی، ئەو ژنەی کە خۆی بریار لەوە دەدات کە مافی خۆیەتی چ جۆرە جلێک لەبەرکات، کچانی گەنجانی زانکۆ بن کە دژی هێزە ئەمنییەکان دەوەستانەوە کە بە هۆی کچ بوونیانەوە سوکایەتیان پێ دەکردن و سێکسیت دەجووڵانەوە لەگەڵیان.

فێمینیزم لە کوردستانیش یەک شت نییە، یەک فۆرم نییە، یەک تێگەشتن و یەک پێناسی نییە.  لە کوردستانیش هەتا ئەم جیاوازییە سیاسییانەی نێو ڕەوتەکانی فێمینیزم نەناسینەوە، دەستنیشانیان نەکەین، مەحاڵە کە بەهیچ جۆرێک بکەوینە دایالۆگێکی تیوری جدییەوە لەسەر ڕزگاریی ژنان. هەروەک چۆن ناکرێت بەسەر جۆرە جیاوازەکانی فێمینیزمدا تێپەڕین و گرنگیان پێ نەدەین، بە پێچەوانەوە دەبێت ئەم جۆر و جیاوازییانە ببنە هەوێنی دایەلۆگ و لێكۆڵینەوە و کاری داهاتوو .

فێمینیزمی لیبراڵ بە فراوانی هەیە و نوێنەرەکانی لە کوردستان ژنانی سیاسی و نێو دەسەڵات و خاوەن پۆستە باڵا  و ئیدارییەکانن، ئەوانەی کە شارنشین و خوێندەوارن و لەپال یەکێ لە حیزبەکانی نێو دەسەڵاتدا یان ڕاستەوخۆ یان ناراستەوخۆ کار وچالاکی دەکەن، ڕەخنەی نەرم و نیان دەگرن و داوا و نەسیحەتی چاکسازی لە دەسەڵاتدا دەکەن و، هەوڵی پلە و پۆستی بەرز دەدەن. هەڵبەت بەشێکیش لەم لیبراڵ فێمینیزمە وان خەریکی کاری ڕێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی و لە بواری ئەکادیمیا کار دەکەن. ئەم جۆرە لە فێمینیزم دەبێت بناسینەوە، بەرپرسیاریان کەین و بیریان بێنینەوە کە یان باس لە ڕزگاریی ژنان نەکەن و بە ناوی ژنانەوە بەگشتی قسە نەکەن؛ یان دەبێت ئەو پێگە و دەسەڵاتەی پەیدای دەکەن دەستکەوتی گشتی تر بۆ ژنانیش بێنێت، وەک یاسای باشتر، مافی زیاتر، سەلامەتی و پاراستنی زیاتر لە توندوتیژی. 

 بەشێکی زۆر لە ژنان لە نێو ڕیکخراو و لەسەر ئاستێکی تر هەموو ڕۆژ ڕووبەڕووی توندوتیژی دەبنەوە و، دژ بە کۆنەپەرستی و هەڵاواردن و توندوتیژی دەوەستنەوە. ئەمە تایبەتمەندیی خەباتی ژنانی کوردستانە لەم سەردەمەی ئیستادا کە وەک پراکتیسێکی ڕۆژانە خەبات بۆ یەکسانی و دژی جیاکاری لە مەیدانی کارو ماڵدا دەکەن. هەرچەندە ئەم بەشەیان هێشتا سیمایەکی تێوری فێمینیستی نەداوە بە چالاکی و کاری خۆی لە خوارەوە دەیکات لە دژی سیستمی زاڵ، مەیدانێکی بەرفراوانی تێکەڵە لە فێمینیزمی جۆرا و جۆر ی ڕادیکاڵ، سێکولار و چەپ و سۆشیالیست و ڕادیکاڵەوە، تا دەگات بە ژنانی موسوڵمانی سێکولار. بۆیە کاری ڕێکخراوەکان و چالاکوانانی ژنان لە یەکتر جیاوازن، ناچنە ژێر یەک پێناسە و یان یەک جۆری فێمینیزمەوە .ناشکرێت خەباتی ڕۆژانەی سەدان ژن بخەینە یەک تای تەرازوو لەگەڵ لیبراڵ فێمینیزمێکی بەرژەوەندخواز، یان فێمینیزمێکی ئیسلامی کە زیاتر وا لە خەمی پاراستنی دینەکەی وەک لە ماف و ئازادییەکانی ژنان و، تێکەڵاویان کەین .

 کەوایە فێمینیزم لە کوردستان نەشێوێنراوە، بەڵکوو خۆی بەم جۆرەیە کە باڵ و تێروانینی جیاوازی لێ دەبێتەوە و خاوەنی یەک تێگەیشتنی یەکگرتوو نییە و هەروەها بواری لێک تێگەشتنی جیا جیا دروست دەکات. کەسێک کە وادەزانیت شێوێنراوە، ئەو فۆرمەی ئەو شێوێنراوە نەک فێمینیزم خۆی. ژنان لە کۆمەڵگەدا دەژین و زیندوون و بکەرن، هەموو ڕۆژ خەبات دەکەن بۆ یەکسانی بە شێوازی جۆراو جۆر . ئەوە ئەرکی تێوریسێنە فێمینیستەکانە لیکدانەوە بۆ ئەمانە بکات لە پەیوەند بە ئاراستە فکری و تیۆرییەکانی فێمینیزمەوە، جۆرەکانیان و تایبەتمەندییەکانیان جیابکاتەوە، تا بتوانێت تێورییەکی سیاسی و کۆمەڵایەتیی فێمینیستی کە تێگەشتنێکی فراوانی لەسەر ژنان لە هەرێمی کوردستان دروست کردبێت، بەرهەم بێنن لێرەشەوە ئاراستەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی خەباتی ڕزگاریی ژنان ڕۆشن کەنەوە. ئێمە وەک زۆریک لە بوارەکانی تری فکر و مەعریفە لەم بوارەشدا سەرەتایەکمان دەست پێ کردووە کە هێشتا تازەیە، پێویستی بە هاوکاری و کاری درێژخایەن و دایەلۆگ و گەشەکردنە.

کاتێك بەشێک لە ڕێکخراوەکان و چالاکوانانی بەرگریکردن لە مافەکانی ژنان بە خۆیان ناڵێن فێمینیست، کەچی هەر ئەوانیشن ڕۆژانە بە کردار لە بەردەم هەڕەشە و فشاری کۆنەپەرستی و پیاوسالاریدا خەبات دەکەن، ئەوە بابەتێکی پێویستی بە لێکۆڵینەوە هەیە. لە بارو دۆخێکی وەک کوردستاندا،  هۆکاری جیاجیا هەیە کە کەسێک یان گروپێک ڕاستەخۆ بە خۆیان نەڵێن فێمینیست. یەکێ لەوانە لەوانەیە ترس بێت، هەروەک چۆن  ترسیش هەیە ئەگەر ژنان لە شوێنی کاریان یان لەنێو دراوسێکانیان بە خۆیان بڵێن کۆمۆنیست، یان ئەنارکیست. هۆکاری ئەمەش لە یەکەم ڕامانیندا ئەوەیە کە هەموو ئەم بزووتنەوە و ئایدیایانە بە ڕادیکاڵ و مەترسیدار دادەنرێن لەسەر کۆمەڵگە و خێزان و بەها دینی و خێڵەکییە زاڵەکانی نێو کۆمەڵگە. لەسەر ئاستی گروپ و ڕێکخراوی ژنانیش، ئەوا دەسەڵاتی سیاسی و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانیش کە پشتیوانی ماددی ئەمانە دەکەن، ئەم جۆرە ئایدیا چەپ و ڕادیکاڵانەیان پێ خۆش نییە و هەر جۆرە ڕێکخراوێک یان چالاکێك ئیدعای ئەوانە بکات، پەراوێزیان دەخەن.

فێمینیزم لە کوردستان نەشێوێنراوە، بەڵکوو خۆی بەم جۆرەیە کە باڵ و تێروانینی جیاوازی لێ دەبێتەوە و خاوەنی یەک تێگەیشتنی یەکگرتوو نییە

بەڵام هۆکاری تریش زۆرن، لەوانە دابڕانێك کە لەنێوان گوتاری فێمینیزم و بارو دۆخی ژنان و خەباتی ڕۆژانەیان هەیە، ئاشنا نەبوونی ئەم گوتارە بە کار و کردەی فێمینیستی لە کوردستان، وەک پێشتر باس کرا. هۆکارێکی تر ئەو تێگەشتنەیە لە فێمینیزم کە بە بزووتنەوەیەکی “دژە پیاو “ی دەبینێت. نەیارانی ئازادی و یەکسانی ژنان ئەم مەسەلەیە بەکاردێنن وەک بەهانەیەک بۆ دژایەتی هەر هەوڵێک کە بەرگری لە ماف و یەکسانیی ژنان بکات. بەڵام ئەوەی کە ئەم کێشەیەی توندتر کردۆتەوە، دژە پیاوبوونی بەشێک لەگوتاری ئەو فێمینیستانەیە کەلە ئەوروپا دەژین و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی ژنان و پیاوان لە کوردستان لە لێکدانەوەکانیاندا ڕەچاو ناکەن. زۆرینەی ژنان نە خاوەنی داهات و ئابووریی سەربەخۆن، نە دەتوانن لە خێزان و پیاو داببڕێن و بە تەنها بژین، نە لە باری دەروونییەوە ئامادەییان بۆ هەنگاوگەلێکی لەو جۆرە هەیە. بۆ تێگەشتن لەمە دەبێت سەیری ئەم بەربەستانەی بەردەم ژنان و ڕێکخراوەکان بکرێت و شیکارییان بۆ بکرێت نەک وەک ڕق لە فێمینیزم یان ناهوشیاری ژنان لێك بدرێتەوە.

هەروەها ژنانی چەپ و کۆمۆنیست، کە بە پێویستی نازانن کە وەک فێمینیست خۆیان بناسێنن، چونکە بڕوایان وایە کە خەبات بۆ ئازادی و یەکسانیی ژنان بەشێکی دانەبڕاوە لە خەباتی ئەوان بۆ سۆشیالیزم. سۆشیالیزم دەتوانێت هەموو ئەو مافانە بەدەست بێنێت بۆ ژنان کە فێمینستەکان داوای دەکەن و، یەکسانییەکی مانادار لە کۆمەڵگەدا دروست بکات. بەڵام ئەمانە دژە فێمینیزم نین، خۆیان بە هاوپشت و هاوخەباتی فێمینیستەکان دەزانن کە هەوڵ بۆ یەکسانی و ئازادیی ژنان دەدەن، بەتایبەت هەموو ئەوە فێمینیستانەی کە ڕەخنەی بونیادی لە سیستەم و ئابووریی سەرمایەداری دەگرن.

دووهەم: کاریگەریی گۆرانکارییە ئابووری و سیاسییەکان و سەرمایەداریی گڵۆباڵ لەسەر فێمینیزم لە کوردستان

کرانەوە بە ڕووی دنیای دەرەوەدا لە ڕیگەی تەکنەلۆجیای جیهانییەوە، هەروەها سیاسەتە ئابوورییە نیۆلیبراڵەکانی حکومەتی هەرێم بە پاڵپشت و ڕێنوێنی بانکی نێودەوڵەتی، لە ١٥ ساڵی ڕابردوودا گۆڕانکاریی گەورەی بەسەر کۆمەڵگەی کوردستاندا هێناوە.

 یەکێ لەو گۆرانکارییانە لە ئەنجامی تێکەڵکردنی کۆمەڵگەی کوردستان لەگەڵ دنیای گڵۆباڵدا لە ڕێگەی تەکنەلۆجیا، و کراونەوەی بازرگانی و بازاڕی ئازاد، ئەم کۆمەڵگەیەی لە ماوەیەکی کورتدا خستە بەر لێشاوی دیاردەی بە “کاڵاکردن”. یەکێ لە کاریگەرییەکانی ئەم پرۆسەی بەکاڵا کردنە، کە پرۆسەیەکی جیهانییە، جەستەی ژنانیشی کردە مەیدانی بە کاڵابوون بۆ ئاڵوگۆڕ لە بازاڕدا، لێرەدا لەشفرۆشی ئاشکرا و نهێنی و کاری یانەی شەوان تەنها بەشێکی کەمی ئەم بەکاڵاکردنەیە، هەڵتۆقینی ژمارەی کچە مۆدیلەکان و بەکارهێنانی جەستە و جوانی ژنان بۆ ڕیکلام و کارکردن لە کۆمپانیا و یانە و مۆڵەکاندا و دەیان جۆری تری کار کە بەکارهێنانی جەستەی ژن وەک ئامرازی سەرنجڕاکێشانی کڕیار و گەرمکردنی بازاڕی ئاڵوگۆڕ، بەشێکی تری بازاڕی کۆسمەتیک و مەیکئەپ و کلینیکەکانی جوانکاری و ددان و ..هتد، هەمووی نموونەی ئەم بەکاڵاکردنەن .

ئەم دیاردەی بەکاڵاکردنەی جەستەی ژنان، لە لایەکەوە، بەشێكی زۆر لە بەها خێڵەکی و دینی و کۆنەخوازەکانی خستۆتە ژێر پرسیارەوە و تووشی تۆقاندنی کردوون . لە لایەکی ترەوە، کاردانەوەیەکی دژ بە ژنانی لیکەوتۆتەوە، کە لە ئەنجامدا پیاوانی ئایینی لە هەموو کات زیاتر فرسەتیان بۆ ڕەخساوە هێرش بکەنە سەر ماف و ئازادیی ژنان لە مینبەرەکانی میدیا و مزگەوت و بوارە گشتییەکاندا. لەنێو خێزانیشدا، ئەم ترسە بووەتە هۆی توندکردنەوەی سەرکوت لەسەر ژنان و کچان و زیاتر پارێزگاربوونی خێزان و توندکردنەوەی ژنانی لە بواری تایبەت و چوار دیواری ماڵدا پەرە پێداوە.

بەڵام ئەم کرانەوەیە هەروەها نەوەیەکی تریشی لە ژنانی ڕووناکبیر و ئازادتر دروست کردووە کە لە باری زمان و فەرهەنگ و ئاستی خوێندن و پەیوەندی بە دنیای دەرەوە، وەک هەر گەنجێکی تری جیهان لەم سەردەمەدا خاوەنی هوشیارییەکی باڵایە بە مافەکانی خۆی، کە نموونەیان لە خۆپیشاندانەکانی خوێندکاران و، وەرگێڕان و خوێندنەوە و مۆسیقا و هونەر و کاری کۆمەڵایەتی و سۆشیال میدیا دەرکەوتووە.

سێهەم: خاڵی هاوبەشی کارکردنی ژنانە بەیەکەوە

ئەم گۆڕانکارییە گلۆباڵ و ناوخۆییانەی دۆخی ژنانی کوردستان ڕووبەڕووی سیستمێکی خێڵەکی و پیاوسالاری و دینییە لە کوردستان. ئەمەش وای کردووە فێمینیستەکان سەرەڕای جیاوازی و فرە ڕەهەندیان خاڵی هاوبەشیان هەبێ لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دۆخ و سیستمە زاڵەی دژی ژنانە بەگشتی.

هێرش بۆ سەر ژنانی یەکسانی و ئازادیخواز و چالاکانی نێو ڕێکخراوەکان کە باس لە ڕزگاریی ژنان و مافی ژنان دەکەن، گەورەترین پریشکی ئەم ڕق و توڕەیییە کۆنەپارێزانی بەرکەووتوە. ئەم هێرشە ئایینی-خێڵەکییە کە بە پاڵپشتی دەسەڵاتی سیاسی دەکرێت، ناوێرێت یان نایەوێت ڕەخنە لە بەرژەوەندیی ئابووریی کۆمپانیاکان و دەسەڵاتی سیاسی بگرێت، یان دژی بەكاڵابوون بوەستێت. هەروەها ناشتوانن ڕێگری لە دەرکەوتنی کچە مۆدێڵەکان بکەن، بۆیە ئاسانترین نێچیر بۆیان ئەو ژنانەن کە وان لە بواری گشتیدا کار دەکەن. ژنانی چالاک کە هەموو ڕۆژێک وان لەسەر جادە و بەردەم داداگاکانیان گرتووە ئەم دەسەڵاتەیان هەراسان کردووە بۆ مافەکانی ژنان، پشکی شێریان بەرکەوتووە لەم هەڕەشانە. هەر بۆیە پریشکی ئەو کاردانەوانە بە توندی دەیدا لە هەر بیرۆکەیەکی ئازایخوازی، ژنانی چالاک، لەگەڵ ئەمانەشدا فکر و هزری یەکسانیخوازی فێمینیستی و سۆشیالیستی.

هەروەها پرسی فێمینیزم و خەباتی ژنان ڕووبەڕووی کۆنەپارێزیەکی ئاراستەکراوە کە لە ڕێگەی مینبەرەکانی میدیا و مزگەوتەوە پەخش دەبێتەوە بۆ نێو کۆمەڵگە. هێنانە سەر شاشە و زەقکردنەوەی ئەو بانگخوازە ئاینییانە کە بە ئاشکرا دژی مافەکانی ژنان و یەکسانی و ئازادی قسە دەکەن. یان دەرخستنی ئەوانەی باس لە جادووگەری، فاڵ و ترس و ڕیچوالە دینی و فیستڤالە خێڵەکییەکان دەکەن. ئەمانە خەریکی برەودانن بە هێشتنەوەی بەها دینی و خێڵەکییەکان،کە کۆنەپارێزترینن لە کۆمەڵگەدا، و زیندوو هێشتنەوەیان لەنێو کۆمەڵگەیەکدا کە تازە بە ڕووی دەرەوەدا کراوەتەوە، ناکۆکیی زۆری تێدایە و  هەژاری و بێکاری لە ڕاددە بەدەریش ڕووی تێکردوە . ئەمەش دووبارە ژنان و کچان دەخزێنێتە ماڵەوە، لەژێر چنگی پیاوسالاریدا، لە نەبوونی یاسای پارێزگاری و دامودەزگای توندوتۆڵ بۆ پاراستنیان لە دژی توندوتیژی.

لە ڕاستیدا ترس لە گۆرانکاری، ترس لە “بەرەڵایی” ژنان، ترس لە تێکچوونی خێزان، باجەکەی زۆرینەی ژنان و کچان دەیدەن . هەرچەندە ئەم ترسە بەرجەستەیە و دیارە، بەڵام هێشتا وەک ترسێکی کۆمەڵایەتی دەردەکەوێت . هەرچەندە نە فێمینیزم وەک ئەوەی کە ئیستا هەیە  وە نە شێوازی تری خەباتی ژنان بۆ یەکسانی و ڕزگاری لە کوردستان، نەببونەتە هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ لەسەر دەسەلاتی سیاسی. لەگەڵ ئەوەشدا ئەم پشتگیرییانەی دەسەڵاتی سیاسی لە کۆنەپارێزی، تەواو سیاسی و ئاراستە کراوە، چونکە مەسەلەی ئازادی و مافەکانی ژنان تەواو مەسەلەیەکی سیاسییە.

لە کۆمەڵگەی کوردستان بوار بۆ پراکتیسی فێمینیستی هەموو ژنان پێکەوە هەیە، چونکە خاڵێکی هاوبەش و دوژمنێکی هاوبەشیان هەیە لە ئێستادا، کە کۆنەپەرستی ئایینی و دەسەڵاتی پیاوسالارییە.

لەکۆتاییشدا پێویستە ئەوە بوترێت، کە ئەوانەی بەگشتی دژی فێمینیزم دەوەستنەوە،  هێزی پاریزگار و کۆنەپەرستن کە بەرژەوەندییان هەیە لە ڕاگرتن و هێشتنەوەی پێگە و جێگای ژنان لە پەراویزی کۆمەڵگەدا، وە ئامانجیان پاراستنی سیستەمی ئیستا و هێشتنەوەی دەسەڵاتی پیاوسالارییە لە هەموو بوارەکانی ژیانی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیدا. دەکرێت خەبات لە دژی ئەم کۆنەپەرستییە خاڵی هاوبەشی کارکردنی ژنان و فێمینیزمەکانیان بێت بەیەکەوە. لە کۆمەڵگەی کوردستان بوار بۆ پراکتیسی فێمینیستی هەموو ژنان پێکەوە هەیە، چونکە خاڵێکی هاوبەش و دوژمنێکی هاوبەشیان هەیە لە ئێستادا، کە کۆنەپەرستی ئایینی و دەسەڵاتی پیاوسالارییە.

ژنان دەبێت پێشەنگی خەبات بن بۆ یەکسانی و نەهێشتنی هەڵاواردن لە دژ جیاکاریی ڕەگەزی و پیاوسالاری لە هەموو بوارەکادا، بەڵام گەیشتن بە یەکسانییەکی مانادار نە بە تەنها ئەرکی ژنانە و نە بە تەنها بە خەباتی ژنانیش بەدەست دێت. بۆیە پیویستە ئەم خەباتە ئەرێنییە جەماوەری فراوانی ژنان لە خۆی کۆ بکاتەوە و و شان بە شانی خەباتی چین و تویژەکانی تری کۆمەڵگە بن کە لە پێناو یەکسانی هەمەلایەنە و خۆشگوزەرانی وکۆمەڵگەیەی خاڵی لە ستەم وچەوسانەوەی چینایەتی تێبکۆشین. لە ڕاستیدا ژنان بەشدارییەکی چالاک دەکەن لەم خەباتەی کۆمەڵگەدا .

دیسێمبەری ٢٠٢١

سەرچاوەکان:

Bhardwaj, Ananya. “Marxist Feminism and its Importance in Today’s.” Contemporary Literary Review India (February 2021): Vol.8 No.1 , p 43-51.

Bryson, Valerie. “Adjusting the lenses: Feminist analysis and.” Contemporary Politics, (1995): 1:1, 3-18,.

“Marxism and feminism: can the ‘unhappy marriage” be saved ? .” Journal of Political Ideologies (2004): 13–30.

Cock, Jacklyn, and Meg Luxton. “”MARXISM AND FEMINISM:’UNHAPPY MARRIAGE’OR CREATIVE PARTNERSHIP.” .” Cock, Jacklyn, and Meg Luxton. Marxisms in the 21st Century: Crisis, Critique & Struggle. 2016. 116-142.

Gimenez, Martha E. “What’s material about Materialist Femeinsim .” R a d i c a l P h i l o s o p h y 1 0 1 (2000).

Haines, Brigid. “Beyond Patriarchy: Marxism, Feminism, and Elfriede Jelinek’s “Die Liebhaberinnen”.” The Modern Language Review (Jul., 1997, Vol. 92, No. 3 (Jul., 1997), ): pp. 643-655.

Hartmann, Heidi I. “”The unhappy marriage of Marxism and feminism: Towards a more progressive union.” .” Capital & Class 3.2 (1979): 1-33.

Hatem, Mervat. “Class and Patriarchy as Competing Paradigms for the Study of Middle Eastern Women.” Comparative Studies in Society and History (Oct., 1987, Vol. 29, No. 4): pp. 811-818.

Haug, Frigga. “”Marxism-feminism.” .” Historical Materialism 24.4 (2016): 257-270. .

Heidi Hartmann, Ellen Bravo, Charlotte Bunch, Nancy Hartsock, Roberta Spalter Roth, Linda Williams, Maria Blanco. “Feminist Theory and Practice; A Collective Interview.” Signs, Vol. 21, No. 4 (1996): pp. 917-951.

“Historical-Critical Dictionary of Marxism.” Historical Materialism. 2016. 257–270.

“Marxist Feminist Dialectics for the 21st Century.” Source: Science & Society , Fall, 1998, Vol. 62, No. 3, Dialectics: The New Frontier .. (1998): pp. 400-413.

Nancy Fraser. “Feminism, capitalism and the cunning of history,.” New Left Review (2009): 97-117.

Orr, Judith. “Marxism and feminism today.” International Socialsm Issue: 127 ( June 2010).

Sandberg, Sheryl. Lean In. 2013.

WILLIAMS, CHRISTINE. “The Happy Marriage of Capitalism and Feminism.” Contemporary Sociology 43,1 (n.d.): 58-62.

Wright, Erik Olin. “Explanation and Emancipation in Marxism and Feminism.” Sociological Theory (1993): pp. 39-54.

رەئوف, لوقمان. “فێمێنیستی و هەستی گەڕان بە دوای شوناسدا.” ئایدیا (n.d.): ل. ٣٩-٤٣.

کەمال, ئاسۆ. ژنۆفۆبیای ئۆجەلان . London, ٢٠١٦.

The post پرسی فێمینیزم لە هەرێمی کوردستان appeared first on ژنەفتن.