• ڕێگه‌ بده‌ با له‌ ده‌ستپێکی ئاشنابوونت به‌ فه‌لسه‌فه‌‌وه‌ ده‌ست پێ بکه‌ین، وه‌ک خوێندکارێک، چ فه‌یله‌سووفێک له‌و کاته‌دا که‌ له‌ سه‌ره‌تای گه‌شته‌ فه‌لسه‌فییه‌که‌تدا بوویت، زۆرترین کاریگه‌ری له‌سه‌رت هه‌بووه‌؟ چۆن وه‌سفی ئه‌و کاریگه‌رییه‌ ده‌که‌یت‌؟

سینگه‌ر: کاتێک خوێندکاری زانکۆ بووم، کاریگه‌رترین فه‌یله‌سووف له‌سه‌رم “هنری جۆن مه‌ککلۆسکی-H.J. McCloskey” بوو، که‌ یه‌که‌مین کۆرسی ئه‌خلاقی پێ وتم. ئه‌مه‌ش له‌ به‌شی فه‌لسه‌فه‌ی له‌ زانکۆی مێلبۆرن بوو، که‌ زۆر کاریگه‌ریی ڤیتگنشتاین و جۆن ئۆستن و فه‌لسه‌فه‌ی “زمانی ئاسایی” له‌سه‌ر بوو، که‌ بریتییه‌ له‌ شیکردنه‌وه‌ی واتای وشه‌کان. مه‌ککلۆسکی له‌سه‌ر ته‌رزی کۆن ئه‌ژمار ده‌کرا، چونکه له‌و کاته‌دا‌ هێشتاکه‌ بڕوای وابوو که‌ مشتومڕکردن له‌سه‌ر پرسه‌ جه‌وهه‌رییه‌کانی ئه‌خلاق و فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی، کارێکی سوودبه‌خشه‌. به‌لای منه‌وه‌، ئه‌وه‌ زۆر مایه‌ی گرنگیپێدان بوو -له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ پێچه‌وانه‌ی شیکردنه‌وه‌ی زمانه‌وانییه‌وه‌، ده‌کرێت جیاوازییه‌ک له‌سه‌ر ئاستی جیهاندا درووست بکات. هه‌رچه‌نده‌ زۆر ناکۆک بووم له‌گه‌ل مه‌ککلۆسکی له‌باره‌ی ئه‌و بابه‌ته‌ ئه‌خلاقییه‌ جه‌وهه‌رییانه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌و نه‌بوایه‌، پێ نه‌ده‌چوو له‌گه‌ڵ فه‌لسه‌فه‌دا به‌رده‌وام بم.

• له‌ ماوه‌ی  گه‌شته  فه‌لسه‌فییه‌که‌تدا که‌ ده‌گاته‌ ٥٥ ساڵ، ئه‌و ڕووداوه‌ (یان ڕووداوانه‌) چی بوو که‌ به‌هۆیه‌وه‌ ده‌رکت به‌وه‌ کرد که‌ له‌ ڕێگادای به‌وه‌ی ببیته‌ زیاتر له‌ فه‌یله‌سووفێکی ئاسایی؟ پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، چۆن مامه‌ڵه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌م به‌شه‌ ژیانتدا کرد؟

سینگه‌ر: ڕووداوه یه‌کلاکه‌ره‌وه‌که‌‌ له‌ ساڵی ١٩٧٠دا ڕووی دا، کاتێک خوێندکاری خوێندنی باڵا بووم له‌ زانکۆی ئۆکسفۆرد. خوانێکی نێوه‌ڕۆ به‌ ڕێککه‌وت، له‌گه‌ڵ ڕیچارد کیشن – که‌ خوێنکارێکی که‌نه‌دیی خوێندنی باڵا بوو- ژیانی گۆڕیم، چونکه‌ کاتێک مه‌عکه‌رۆنیی سپاگێتی بۆ پێشنیاز کرا، پرسیاری کرد ئایا گۆشت له‌ ناو سۆسه‌که‌دایه‌، کاتێک پێی وترا به‌ڵێ تێیدایه‌، ڕه‌تی کرده‌وه قاپه‌که‌ وه‌ربگرێت‌. من پێشتر ڕێککه‌وتی هیچ ڕووه‌کخۆرێکم(vegetarian) نه‌کردبوو، بۆیه‌ پرسیارم لێ کرد بۆچی گۆشت ناخوات. پێی گوتم شتێکی درووست نییه‌ ئه‌و مامه‌ڵه‌یه‌ی له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵاندا ده‌یکه‌ین پێش سه‌ربڕینیان بۆ خواردن. سه‌رم سوڕما. بێگومان ده‌مزانی ئاژه‌ڵه‌کان سه‌ر ده‌بڕدرێن بۆ دابینکردنی گۆشت بۆمان، به‌ڵام هیچ زانیارییه‌کم نه‌بوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ زۆربه‌ی ئه‌و ئاژه‌ڵانه‌ی که‌ بۆ خواردن به‌خێو ده‌کرێن تێده‌ته‌پێنرێنه‌ نێو گه‌وڕ و ته‌ویله‌کانه‌وه‌،‌ که‌ ئه‌مه‌ش وایان لێ ده‌کات ژیانێکی مه‌ینه‌تبارانه‌ بژین، که‌ به‌ هیچ به‌شێوه‌یه‌ک ‌ ناگونجێت له‌گه‌ڵ پێویستییه‌کانیاندا. ئه‌مه‌ش پاڵی پێوه‌نام که‌ بیر بکه‌مه‌وه‌ له‌ ئه‌خلاقیبوونی مامه‌ڵه‌مان له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵه‌کاندا، ده‌رکم به‌وه‌ کرد که‌ من ناتوانم به‌رگری له‌وه‌‌ بکه‌م. له‌و کاته‌دا‌ خوێندکاری خوێندنی باڵا بووم له‌ فه‌لسه‌فه‌دا، و به‌تایبه‌تی ته‌رکیزم له‌سه‌ر ئه‌خلاق بوو، که‌چی هه‌موو ڕۆژێک شتێکم ده‌کرد که‌ چیتر نه‌مده‌توانی پاساوی بۆ بهێنمه‌وه‌. بۆیه‌ وازم له‌ خواردنی گۆشت هێنا و بۆ یه‌که‌مین جار به‌شێوه‌یه‌کی ڕیشه‌یی بیرکردنه‌وه‌م له‌باره‌ی ئه‌خلاقه‌وه‌ گۆڕا، نه‌ک ته‌نیا بیروڕام، به‌ڵکوو ژیانی ڕۆژانه‌شم. ئه‌مه‌ش منی  له‌ “فه‌یله‌سووفه‌ ئاسایییه‌کان” جیا کرده‌وه‌، وای لێ کردم ببمه‌ یه‌کێک له‌ داکۆکیکه‌ره‌ سه‌ره‌تایییه‌کانی “ئه‌خلاقی کرده‌یی-پراکتیکی”.

• پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، با که‌مێک بچینه‌ نێو گفتوگۆوه‌ له‌باره‌ی کاره‌ فه‌لسه‌فییه‌کانت. زۆربه‌ی کاره‌ فه‌لسه‌فییه‌کانت له‌باره‌ی ئه‌خلاقه‌وه‌یه‌، بۆچی ئه‌خلاق له‌ پێشینه‌ی کاره‌کانه‌ لای تۆ؟

سینگه‌ر: من له‌ ڕاستیدا هه‌ندێک سه‌ره‌داوم له‌باره‌ی ئه‌و پرسیاره‌وه‌ پێ دایت. ئه‌خلاق له‌ پێشینه‌ی کاره‌کانمه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی په‌یوه‌سته‌ به‌و شێوازه‌ی که‌ پێویسته‌ ژیانی پێ به‌ڕێ بکه‌ین. جیاوازییەک لە ژیانماندا درووست دەکات و لە ڕێگەی کردارەکانمانەوە کاریگەری لەسەر جیهانیش دادەنێت. چ بوارێکی تر هه‌یه‌ به‌و شێوازه‌‌ ژیان بگۆڕێت وه‌ک ئه‌وه‌ی خوێندنی ئه‌خلاق ده‌یگۆڕێت؟

• بێگومان، ئه‌خلاق جیاوازییه‌ک له‌ ژیانماندا دروست ده‌کات، به‌ڵام هێشتاکه‌ سه‌رم سوڕماوه‌ بۆچی پێت وایه‌ تێگه‌یشتن له‌وه‌ی “پێویسته‌ چۆن بژین” کاریگه‌ریی زیاتره‌ له‌سه‌ر ژیانمان تا تێگه‌یشتن له‌وه‌ی “چۆن پێویسته‌ بزانین” -بۆ نموونه‌- یان له‌ تێگه‌یشتن له‌وه‌ی “چۆن له‌ واقیعدا ده‌ژین و ده‌زانین”؟

سینگه‌ر: ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستت له‌ ده‌ربڕینی “تێگه‌یشتن له‌وه‌ی چۆن پێویسته‌ بزانین” تێگه‌یشتن بێت له‌وه‌ی کام ڕێگه‌یه‌ دروسته‌ پشتی پێ ببه‌سترێت بۆ ناسینی ئه‌وه‌ی که‌ ڕاسته‌، و کامه‌شیان وا نییه‌، ئه‌وا ئه‌مه‌‌ پرسیارێکی زۆر سه‌رنجڕاکێش و گرنگه‌. ستیڤن بینکه‌ر به‌م دوایانه‌ کتێبێکی نایابی له‌باره‌ی ئه‌م بابه‌ته‌وه‌ بڵاو کرده‌وه‌، به ‌ناوونیشانی “عه‌قڵانیه‌ت: چییه‌؟ بۆچی ده‌گمه‌ن ده‌رده‌که‌وێت؟ و بۆچی گرنگه‌؟“، که‌ من پێشنیاری ده‌که‌م بۆ خوێنه‌ران. ڕه‌نگه‌ ئه‌م بواره‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ و ده‌روونناسیشدا، به‌ هه‌مان شێوه‌ی بواره‌ ئه‌خلاقییه‌که‌ بتوانێت ژیان بگۆڕێت. له‌ لایه‌کی تره‌وه‌، له‌و بڕوایه‌دام تێگه‌یشتن له‌و شێوازه‌ی که له‌ واقیعدا پێی ده‌ژین، چاوه‌ڕوان ناکرێت ژیانمان بگۆڕێت، یان لانی که‌م دووره‌ له‌وه‌ی بیگۆڕێت مه‌گه‌ر هاوشان بێت له‌گه‌ڵ‌ هه‌ڵوێستێکی ئه‌خلاقیدا. ئه‌وه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تێگه‌یشتن له‌ چۆنیه‌تیی ژیانمان بابه‌تێکی وه‌سفییه‌‌ (Descriptive). که‌ ئه‌و پرسیاره‌ ناوروژێنێت: ئایا ئه‌مه‌ باشترین شێوازی ژیانه‌؟ خستنه‌ڕووی ئه‌م پرسیاره،‌ ئه‌رکی بواره‌‌ ئه‌خلاقییه‌که‌یه‌‌‌.

• پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، با بچینه‌ سه‌ر ئه‌و ناڕه‌زایه‌تییه‌ی که‌ ڕه‌نگه‌ له‌سه‌ر گرنگیدان به‌ بواری ئه‌خلاق بخرێنه‌‌ ڕوو. هه‌ندێک که‌س ده‌شێت دژی گرنگیدان به‌ ئه‌خلاق بن، به ‌تایبه‌تی وانه‌وتنه‌وه‌ی ئه‌خلاق، ئه‌وه‌ش له‌سه‌ر ئه‌و گریمانه‌یه‌ی که‌ خه‌ڵکی بڕیاره‌‌ ئه‌خلاقییه‌کانیان له‌سه‌ر بنه‌مای بیرکردنه‌وه‌ی ئه‌خلاقی داده‌ڕێژن، له‌ کاتێکدا زۆرێک له‌ توێژینه‌وه‌کانی ده‌روونناسیی ئه‌خلاق ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌که‌ن که‌ بڕیاره‌ ئه‌خلاقییه‌کانمان زۆربه‌یان له‌سه‌ر بنه‌مای حه‌دسه‌ ئه‌خلاقییه‌کانمان بونیاد نراون، ته‌نانه‌ت کاتێکیش بیرکردنه‌وه‌ی ئه‌خلاقیش به‌کار ده‌هێنین، ئه‌وا به‌شێوه‌یه‌کی پاشه‌کی (بعدی) به‌کاری ده‌هێنین، بۆ پاساوهێنانه‌وه‌ بۆ حه‌دسه‌ ئه‌خلاقییه‌کانمان. به‌م شێوه‌یه‌، وا دیاره‌ که‌ وانه‌وتنه‌وه‌ی ئه‌خلاق کارێکی کاریگه‌ر نه‌بێت، ماده‌م توانامان له‌ به‌کارهێنانی بیرکردنه‌وه‌ی ئه‌خلاقیدا سنوورداره‌. چۆن به‌رسڤی ئه‌مه‌ ده‌ده‌یته‌وه‌؟

سینگه‌ر: وه‌ڵامی ئه‌م ئاڵه‌نگارییه‌م به‌ سه‌لماندنی پووچه‌ڵییه‌که‌ی داوه‌ته‌وه‌، یان له‌ باشترین دۆخدا، ته‌نیا به‌شێکه‌ له‌ ڕاستی. بواری ئه‌خلاق شێوازی ژیانی خه‌ڵکی ده‌گۆڕێت. بێگومان هه‌مووان به‌ بواری ئه‌خلاق کاریگه‌ر نابن، به‌ڵام هه‌ندێک پێی کاریگه‌ر ده‌بن. ئه‌مه‌شم ده‌مێ ساڵه‌ زانیوه‌، چونکه‌ که‌سانێک که‌ کتێبه‌کانی منیان خوێندۆته‌وه‌ یاخود هاتوونه‌ته‌ پۆله‌کانمه‌وه‌ ئاگاداریان کردوومه‌ته‌وه‌ که‌ چۆن تێفکرینه‌کانم ژیانیانی گۆڕیوه‌. ئه‌مه‌ش له‌ ڕاستیدا ته‌نیا چیرۆکگه‌لێکن. به‌ڵام له‌گه‌ڵ دوو هاوپیشه‌م، ئه‌وانیش ئێریک شویتزگێبڵ و برادفۆرد کۆکلێت، له‌ دوو توێژینه‌وه‌ی توند کۆنتڕۆڵکراودا، پیشانمان دا که‌ ئه‌و خوێندکارانه‌ی که‌ به ‌شێوه‌یه‌کی هه‌ڕه‌مه‌کی هه‌ڵبژێردرابوون بۆ به‌شداریکردن له‌ پۆلێکی گفتوگۆکردن له‌سه‌ر ئه‌خلاقیاتی خواردنی گۆشت‌، دواتر داوای ئه‌و ژه‌مانه‌یان کردبوو که‌ گۆشتی که‌متر تێدابوو، به‌ به‌راورد به‌ کۆمه‌ڵه‌ خوێندکارێکی هاوشێوه‌ که‌ گفتوگۆیان له‌سه‌ر بابه‌تێکی جیاواز‌ له‌گه‌ڵدا کرابوو. بڕوانه‌ ئه‌م دوو توێژینه‌وه‌یه‌: “ئایا بابه‌ته‌کانی ئه‌خلاق کاریگه‌ری له‌سه‌ر ڕه‌فتاری خوێندکاران داده‌نێت؟ لێکۆڵینه‌وه‌ی حاڵه‌ت: وانه‌وتنه‌وه‌ی ئه‌خلاقیاتی خواردنی گۆشت“، cognition، به‌رگی ٢٠٣، (ئۆکتۆبه‌ری ٢٠٢٠)، (له‌گه‌ڵ ئێریک شویتزگێبڵ و برادفۆرد کۆکلێت)، و “خوێندکاران بڕێکی که‌متر گۆشت ده‌خۆن دوای خوێندنی ئه‌خلاقیاتی گۆشت“، پێداچوونه‌وه‌ی فه‌لسه‌فه‌ و ده‌روونناسی (Review of Philosophy and Psychology)، ٦ی نۆڤه‌مبه‌ری ٢٠٢١، (له‌گه‌ڵ ئێریک شویتزگێبڵ و برادفۆرد کۆکلێت).

• ئایا پێت وایه‌ هۆکاره‌کانی ده‌ره‌وه‌ی به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌ ‌-وه‌ک کاریگه‌ریی یاریده‌ده‌رانی وانه‌وتنه‌وه‌- بووبێته‌‌ ‌هۆی گۆڕێنی ڕه‌فتاری خواردن لای ئه‌م خوێندکارانه‌؟

سینگه‌ر: ئێمه‌ له‌ دووه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ ئه‌و دوو توێژینه‌وه‌یه‌ی که‌ باسمان کرد، ئه‌و بابه‌ته‌مان تاقی کرده‌وه‌، وادیاره‌ وه‌ڵامه‌که‌ نه‌خێره‌‌، ئه‌وه‌ پاڵنه‌ری گۆڕانکارییه‌که‌ نه‌بووه‌.

• ئایا پێت وایه‌ درووست بێت‌ که‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی له‌باره‌ی ئه‌خلاقیاتی خواردن له‌و دوو توێژینه‌وه‌یه‌دا پێی گه‌یشتوون، به‌سه‌ر بواره‌کانی تری ئه‌خلاقدا بگشتێنرێت؟ چۆن؟

سینگه‌ر: پێده‌چێت وابێت. به‌پێی که‌سییه‌کانه‌وه‌، زۆر له‌ خه‌ڵکی پێیان ڕاگه‌یاندووم که‌ له‌ژێر کاریگه‌ریی ئه‌و کۆرسانه‌ی که‌ ده‌یانڵێمه‌وه‌‌، هاندراون تاوه‌کوو زیاتر ببه‌خشن به‌و که‌سانه‌ی که‌ که‌متر له‌وان به‌ختیان هه‌یه‌، واته‌ ئه‌وانه‌ی له‌ هه‌ژارییه‌کی ڕه‌هادا ده‌ژین. هه‌روه‌ها ڕێکخراوی (ئه‌و ژیانه‌ی که‌ ده‌توانیت ڕزگاری بکه‌یت-The life you can save) -که‌ دامه‌زراوه‌یه‌کی خێرخوازییه‌، خۆم داممه‌زراندووه‌، به‌ ئامانجی هاندانی خه‌ڵکی بۆ کۆمه‌ککردن به‌و دامه‌زراوه‌ خێرخوازییه‌ زۆرتر کاریگه‌رانه‌ له‌ هاوکاریکردنی ئه‌وانه‌ی له‌ هه‌ژارییه‌کی ڕه‌هادا ده‌ژین- پیشانی داوه‌، که‌ به‌ڵگه‌ ئه‌خلاقییه‌کان بۆ یارمه‌تیدانی هه‌ژاران، هاوشان له‌گه‌ڵ ئه‌و زانیارییانه‌ی له‌باره‌ی باشترین ڕێگاکانی ئه‌نجامدانی ئه‌و کاره‌، ده‌کرێت ببێته‌ هۆی زیادبوونی ژماره‌ی به‌خشه‌ران، به‌ جۆرێک که‌ ده‌یان ملیۆن دۆلاری زیاتر بۆ هاوکارییکردنی هه‌ژاران فه‌راهه‌م ببێت.

• له‌ وه‌ڵام به‌ ته‌نگه‌ژه‌ی ئاواره‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی پاکستان له‌ ساڵی ١٩٧٢دا، وتاره‌ به‌ناوبانگه‌که‌ت نووسی به ‌ناوونیشانی: “قاتوقڕی، خۆشگوزه‌رانی و ئه‌خلاق”، له‌و کاته‌وه‌ تۆ به‌ توندی پابه‌ندی به‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌وه‌، مه‌به‌ستم فه‌لسه‌فه‌ی “ئه‌ویتردۆستی کاریگه‌ر”ه‌. ده‌کرێت به‌ کورتی فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌ویتردۆستی کاریگه‌رمان بۆ شی بکه‌یته‌وه‌؟

سینگه‌ر: ئه‌ویتردۆستی کاریگه‌ر فه‌لسه‌فه‌ و بزووتنه‌وه‌یه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌. له ڕووی فه‌لسه‌فییه‌وه‌‌، بیرۆکه‌که‌ به‌ واتای کردنی جیهان به‌ شوێنێکی باشتر پێویسته‌ ببێت به‌ یه‌کێک له‌ ئامانجه‌کانمان له‌ ژیاندا. ئه‌مه‌ به‌ واتای ئه‌وه‌ نایه‌ که‌ تاکه‌ ئامانجی ژیانمان بێت، که‌مینه‌یه‌ک له‌ خه‌ڵکی له‌ قه‌دیسه‌کانن (پیاوچاکان-saints). به‌ڵام ده‌بێت ئه‌وه‌ گرنگ بێت به‌لامانه‌وه‌، و مانا و ئاسووده‌گی به‌ ژیانمان ببه‌خشێت. ئه‌مه‌ به‌شی په‌یوه‌ست به‌ “ئه‌وتردۆستییه‌” له‌ چه‌مکی “ئه‌ویتردۆستی کاریگه‌ر”. به‌ڵام ئه‌وه‌ی په‌یوه‌سته‌ به‌ به‌شی “کاریگه‌ر”ه‌وه‌، ئه‌وه‌ زۆر به‌ ساده‌یی، بریتییه‌ له‌ به‌ده‌ستهێنانی باشترین به‌های گونجاو له‌ هه‌ر سه‌رچاوه‌یه‌ک که‌ ته‌رخانی ده‌که‌یت بۆ به‌دیهێنانی ئه‌و ئامانجه‌ی که‌ خۆی له‌ کردنی جیهان به‌ شوێنێکی باشتردا ده‌بینێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش ئه‌و بنه‌مایه‌یه‌ که‌ زۆربه‌مان له‌به‌رچاوی ده‌گرین کاتێک شمه‌کێکی به‌کاربردن ده‌کڕین، که‌مێک به‌دواداچوون ده‌که‌ین بۆ ئه‌وه‌ی زیاتر له‌وه‌ خه‌رج نه‌که‌ین که‌ پێویستمانه‌ له‌ کاتی کڕینی مۆبایلێک، کۆمپیوته‌رێک یاخود ئۆتۆمبێلێکی نوێدا. به‌ڵام ئه‌وه‌ی سه‌یره‌، کاتێک بۆ‌ کاره‌ خێرخوازییه‌کان ده‌به‌خشین، که‌مینه‌یه‌ک له‌ خه‌ڵکی ئه‌و بنه‌مایه‌ جێبه‌جێ ده‌که‌ن، زۆربه‌یان به‌ هه‌ڕه‌مه‌کی پاره‌ خه‌رج ده‌که‌ن، به‌ بێ زانینی بڕی ئه‌و سووده‌ی که‌ ده‌شێت به‌خشینه‌کانیان به‌دی بهێنێت. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، توێژینه‌وه‌کان ده‌ریده‌خه‌ن که‌ باشترین دامه‌زراوه‌ خێرخوازییه‌کان، ڕه‌نگه‌ سه‌د هێنده‌ زیاتر له‌ دامه‌زراوه‌ خێرخوازییه‌ ئاسایییه‌کان کاریگه‌رییان هه‌بێت. بۆ ده‌ستڕاگه‌یشتن به‌ باشترین دامه‌زراوه‌ خێرخوازییه‌کان، ده‌توانیت سه‌ردانی ماڵپه‌ڕی  ‌https://www.thelifeyoucansave.org/ بکه‌یت‌.

• ئایا ئه‌مه‌ به‌ واتای ئه‌وه‌یه‌ که‌ که‌سی خاوه‌ن باڵاترین ڕه‌وشت، زیاتر گرنگی ده‌دات به‌ کردنی جیهان به‌ شوێنێکی باشتر؟ ئه‌گه‌ر بابه‌ته‌که‌ به‌م شێوه‌یه‌ بێت، ئه‌وا ژیانی ئه‌خلاقیی ته‌واو، به‌ بڕوای من، ژیانێکی زۆر سه‌رنجڕاکێش نابێت. چونکه‌ که‌سێک که‌ زۆر گرنگی ده‌دات به‌وه‌ی جیهان بکات به‌ شوێنێکی باشتر، کاتی پێویستی نابێت بۆ شادی و هاوڕێیه‌تی و خولیاکانی..، هتد. ئایا له‌و بڕوایه‌دا نیت شتێکی هه‌ڵه‌ له‌م تیۆرییه‌ ئه‌خلاقییه‌دا هه‌بێت که‌ جۆره‌ تێگه‌یشتنێک له‌سه‌ر ژیانی ئه‌خلاقیی ته‌واو به‌رهه‌م ده‌هێنێت؟

سینگه‌ر: به‌ڵکوو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، پێم وایه‌ ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ به‌ دیار ده‌خات که‌ شتێکی هه‌ڵه‌ له‌و جیهانه‌دا هه‌یه‌ که‌ ئێمه‌ تێیدا ده‌ژین: زۆر شت هه‌ن‌ که‌ ده‌توانین بیانکه‌ین بۆ ئه‌وه‌ی جیهان بکه‌ین به‌ شوێنێکی باشتر، که‌چی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا زۆربه‌ی خه‌ڵکی نایکه‌ن! هه‌ر به‌و بۆنه‌یه‌وه‌، من هاوڕا نیم له‌گه‌ڵ ئه‌و ڕوانگه‌یه‌دا که‌ ده‌ڵێت، بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ به‌ شێوه‌یه‌کی ئه‌خلاقی بژی، پێویسته‌ ده‌ستبه‌رداری شادی و هاوڕێیه‌تی ببێت. که‌مینه‌یه‌ک له‌ ئێمه‌ له‌ قه‌دیسه‌کانین، به‌بێ بوونی سروشتێکی قه‌دیسانه‌ی ڕاسته‌قینه‌ و زۆر ده‌گمه‌ن، مه‌حاڵه‌‌ بتوانین خۆمان به‌ ته‌واوی ته‌رخان بکه‌ین بۆ پرسه‌ چاکه‌کارییه‌کان به‌ جۆرێک واز له‌ هه‌موو چێژه‌کان بهێنین، و چیتر هیچ کاتێکمان بۆ هاوڕێکانمان نه‌بێت. زۆر خه‌ڵکم بینیوه‌ که‌ هه‌وڵیان داوه‌ به‌و شێوازه‌‌ بژین، به‌ڵام زۆربه‌یان بۆ ماوه‌یه‌کی درێژ خۆیان ڕانه‌گرتووه‌ و هێزیان له‌به‌ر بڕاوه‌، هه‌ر بۆیه‌، کاریگه‌ریشیان زۆر که‌متر بووه‌ته‌وه‌ به‌راورد به‌وه‌ی‌ ئه‌گه‌ر که‌مێک پشوویان بدایه‌.

• پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، ئه‌وه‌ی سه‌رنجڕاکێشه‌ له‌ گرنگیدانی تۆدا به‌ ئه‌ویتردۆستیی کاریگه‌ر، ئه‌وه‌یه‌ که‌ ته‌نیا له‌ ڕێگه‌ی تێڕامانه‌‌ فه‌لسه‌فییه‌کانته‌وه‌ ڕه‌نگی نه‌داوه‌ته‌وه‌‌، به‌ڵکوو له‌ ڕێگه‌ی چالاکییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانیشته‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ بووه‌‌. چۆن ده‌کرێت تێڕامانی فه‌لسه‌فیی فه‌یله‌سووفێک و چالاکییه‌کانی پێکه‌وه‌ هه‌ڵبکه‌ن، به‌بێ ئه‌وه‌ی یه‌کێکیان ئه‌ویتر بشێوێنێت و وزه‌که‌ی په‌رت بکات؟

سینگه‌ر: فه‌یله‌سووف و چالاکوان ده‌کرێت له‌ناو یه‌ک که‌سدا کۆ ببنه‌وه‌، به‌ڵام  له‌ هه‌مان کاتدا نا. وه‌ک مامۆستایه‌کی فه‌لسه‌فه‌، هه‌میشه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م خوێندکاره‌کانم له‌سه‌ر چۆنیه‌تیی هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌رگۆمێنته‌کان په‌روه‌رده‌ بکه‌م. بۆیه‌، ئه‌و بابه‌تانه‌ی که‌ ده‌یانڵێمه‌وه‌ هه‌رچییه‌ک بن، من هه‌م ئه‌و به‌ڵگانه‌ ده‌خه‌مه‌ ڕوو که‌ پاڵپشتی له‌و هه‌ڵوێسته‌ ده‌که‌ن که‌ خۆم گرتوومه‌ته‌ به‌ر، و هه‌م ئه‌و به‌ڵگانه‌ش که‌‌ دژ به‌ ڕاکانی منن. من خۆم به‌ بێلایه‌ن نیشان ناده‌م، ئه‌مه‌ کارێکی ڕاستگۆیانه‌ نییه‌، و به‌هه‌ر شێوازێک بێت خوێندکاره‌کانم به‌ خێرایی ئه‌وه‌ی ده‌دۆزنه‌وه‌ که‌ نووسیومه‌‌. به‌ڵام داوایان لێ ده‌که‌م ڕه‌خنه له‌وه‌ بگرن که‌ نووسیومه‌، وه‌ دڵنیا ده‌بمه‌وه‌ له‌وه‌ی بزانن نمره‌کانیان به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ ئاستی کوالێتی و جۆری گفتوگۆکانیانه‌وه‌، و ئه‌وان ئه‌نجامێکی زۆر باشتر به‌ده‌ست ده‌هێنن ئه‌گه‌ر بتوانن به‌ڵگه‌ی به‌هێز دژ به‌ ڕاکانی من بدۆزنه‌وه‌، به‌ به‌راورد به‌وه‌ی که‌ ته‌نیا هه‌ستن به‌ دووباره‌ داڕشتنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی من نووسیومه‌. له‌ کتێب و توێژینه‌وه‌ فه‌لسه‌فییه‌کانمدا، هه‌وڵ ده‌ده‌م سه‌رنجه‌ دژه‌کان و ڕه‌خنه‌یییه‌کانی سه‌ر ڕاکانی خۆم به‌ ویژدانانه‌ترین شێوه‌ بخه‌مه‌ ڕوو. ته‌نانه‌ت وه‌ک چالاکوانێکیش، مامه‌ڵه‌کردنی نه‌یاره‌کان به‌ ڕاستگۆیی و دادپه‌روه‌رییه‌وه‌‌ شتێکی زۆر گرنگه‌، به‌ڵام ڕوونه‌ ئه‌گه‌ر ڕۆژنامه‌نووسێک داوای لێدوانم لێ بکات، و بزانم که‌ ته‌نیا لێدوانێکی ده‌نگیی کورتم پێ ده‌درێت که‌ پێکهاتووه‌ له‌ هه‌شت چرکه‌، ئه‌وا ناچارم ته‌نیا ئه‌و قسانه‌ بکه‌م که‌ پێم وایه‌ زۆر ڕاست و له‌ هه‌موو شتێک گرنگترن، له‌وکاته‌دا چیدیکه‌ کاتێکی وا نییه‌ بۆ ده‌ربڕینی وه‌رده‌کارییه‌کانی بابه‌ته‌که‌، که‌ هه‌میشه‌ ئاره‌زوو ده‌که‌م له‌و بۆنانه‌دا پێشکه‌شی بکه‌م که‌ ده‌رفه‌تی زیاترم هه‌یه‌ بۆ قسه‌کردن.

• پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، کاتێک خه‌ڵکی ده‌چنه‌ نێو چالاکییه‌که‌وه‌ به‌ ئامانجی داکۆکیکردن له‌ دۆزێک، زۆرجار په‌یوه‌ندییه‌کی سۆزداریی به‌هێز له‌گه‌ڵ ئه‌و دۆزه‌دا دروست ده‌که‌ن، ئه‌مه‌ش وایان لێ ده‌کات زیاتر ڕووبه‌ڕووی “بیرکردنه‌وه‌ی پاڵنه‌رئامێز‌- Motivated Reasoning– التفکیر المتحفز” ببنه‌وه‌، ئایا پێت وانییه‌ کاتێک یه‌کێک بیه‌وێت ڕۆڵی فه‌یله‌سووف بگێڕێت، مه‌ترسییه‌ک هه‌یه‌ ڕووبه‌ڕووی زه‌حمه‌تی ببێته‌وه‌ له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ئه‌م کاریگه‌رییه‌ نه‌رێنییه‌ له‌سه‌ر بیرکردنه‌وه‌‌‌؟ ئه‌گه‌ر  دۆخه‌که‌ به‌م شێوه‌یه‌ بێت، ئایا هاوڕایت له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا که‌ فه‌یله‌سووفه‌کان به‌رپرسیارێتیی ئه‌وه‌یان ده‌که‌وێته‌ ئه‌ستۆ که‌ خۆیان به‌دوور بگرن له‌و شتانه‌ی که‌ وا چاوه‌ڕوان ده‌کرێت ببنه‌‌ هۆی خراپتربوونیان له‌ ڕاپه‌ڕاندنی ئه‌رکه‌کانیاندا؟

سینگه‌ر: سه‌رباری ئه‌و مه‌ترسییه‌ ڕاسته‌قینه‌یه‌ی که‌ ئاماژه‌ی بۆ ده‌که‌یت، پێم وایه‌ که‌ ده‌کرێت، به‌ڵکوو په‌سه‌ندتریشه‌‌ له‌ هه‌ندێک دۆخدا، فه‌یله‌سووفه‌کان چالاکوانیش بن. ئه‌مه‌ش به‌ بڕوای من له‌به‌ر دوو هۆکاره‌ په‌سه‌نده‌، یه‌که‌م: له‌به‌ر ئه‌وه‌ی فه‌یله‌سووفه‌کان ده‌توانن داکۆکی له‌و دۆزه‌ بکه‌ن  که تێیدا‌ چالاکن، ئه‌مه‌ش له‌ ڕێگای هاوکارییکردن دیاریکردنی پاساوه‌کانی ئه‌و گۆڕانکاریانه‌ی که‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن به ‌شێوه‌یه‌کی زۆر ڕوونتر و توندوتۆڵتر به‌دی بهێنن. دووه‌م: کاتێک خوێندکاره‌کان ده‌بینن ‌ مامۆستاکانیان له‌ واقیعدا گرنگی به‌و پرسانه‌ ده‌ده‌ن که‌ گفتوگۆیان له‌سه‌ر ده‌که‌ن، ئه‌مه‌ش لانی که‌م پاڵ به‌ هه‌ندێک له‌ خوێندکاره‌کانه‌وه‌ ده‌نێت که‌ ده‌رک به‌وه‌ بکه‌ن که‌ فه‌لسه‌فه‌ ته‌نیا ڕاهێنانێکی فیکری بێ ئامانج نییه‌، وه‌ک چاره‌سه‌کردنی مه‌ته‌ڵێکی شه‌تره‌نج-، به‌ڵکوو بابه‌تێکی به‌ڕاستی گرنگه‌. ئێستا، وه‌ک پێشتریش ددانم پێدا نا، ده‌شێت مه‌ترسی ئه‌وه‌ هه‌بێت که‌ چالاکوانێک له‌ ڕووی سۆزدارییه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌ک وابه‌سته‌ بێت که‌ ببێته‌ هۆی دابه‌زینی کوالێتیی بیرکردنه‌وه‌ی سه‌باره‌ت به‌و دۆزه‌ی که‌ داکۆکی لێ ده‌کات. به‌ڵام پێویسته‌ فه‌یله‌سووفه‌کان ده‌رک به‌م مه‌ترسییه‌ بکه‌ن، به‌تایبه‌تی له‌ کاتی  وانه‌وتنه‌وه‌یاندا، وه‌ دڵنیاببنه‌وه‌ له‌وه‌ی هه‌میشه‌ ته‌نیا به‌ خستنه‌ڕووی ئه‌و ڕوانگه‌یه‌ی که‌ خۆیان پاڵپشتی ده‌که‌ن سنووردار نه‌که‌ن، به‌ڵکوو هه‌روه‌ها پێویسته‌ ئه‌و به‌ڵگانه‌ش بخه‌نه‌ ڕوو که‌ نه‌یاره‌کانی ئه‌و ڕوانگه‌یه‌ ده‌یانهێننه‌وه‌، ناکرێت پۆلی فه‌لسه‌فه‌ ببێته‌ مه‌یدانێک بۆ چالاکوانی، به‌ڵکوو له‌بری ئه‌وه‌، به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌کانیان هه‌ڵبسه‌نگێنرێن، نه‌ک له‌سه‌ر بنه‌مای ڕاده‌ی هاوڕابوونیان له‌گه‌ڵ بیروبۆچوونی مامۆستاکانیاندا.

• پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، با بڕۆینه‌ سه‌ر بوارێکی تری ئه‌خلاق، وه‌ک ده‌زانیت، “ژیریی ده‌ستکرد” شێوازی ژیان و کارکردنمان ده‌گۆڕێت. به‌ بڕوای تۆ، ژیریی ده‌ستکرد چ کاریگه‌رییه‌ک له‌سه‌ر بیرکردنه‌وه‌ی ئه‌خلاقیمان داده‌نێت، و ده‌رئه‌نجامێکی بۆ بواری ئه‌خلاق به‌ گشتی چین؟

سینگه‌ر: ببووره‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ بابه‌تێکی ته‌واو جیاواز و فراوانه‌ و ئێستا کاتم نییه‌ گفتوگۆی له‌باره‌وه‌ بکه‌م.

• ئه‌گه‌ر ته‌نیا یه‌ک ئامۆژگاریت هه‌بێت بۆ فه‌یله‌سووفه‌ لاوه‌کان، ئه‌و ئامۆژگارییه‌ چی ده‌بێت؟

سینگه‌ر: بگه‌ڕێن به‌دوای ئه‌و بابه‌ته‌‌ گرنگانه‌دا که‌ ده‌تانه‌وێت گفتوگۆی له‌باره‌وه‌ بکه‌ن، بابه‌تگه‌لێک که‌ ده‌توانن گۆڕانکاریی تێدا درووست بکه‌ن. توانای عه‌قڵانی خۆتان به‌کار بهێنن، به‌شێوازێکی ڕه‌خنه‌گرانه‌ له‌و بیرۆکانه‌ بکۆڵنه‌وه‌‌ که‌ خه‌ڵکانی تر وه‌ک یه‌کلابووه‌وه‌‌ (به‌ڵگه‌نه‌ویست) لێیان ده‌ڕوانن.

• پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، سه‌رقاڵییه‌کانی ئێستات چین، بابه‌تی کتێبی داهاتووت له‌سه‌ر چییه‌؟

سینگه‌ر: خه‌ریکی پێداچوونه‌وه‌ی کتێبی “ئازادکردنی ئاژه‌ڵ-Animal Liberation”م،  نوێکردنه‌وه‌ی ئه‌م کتێبه‌‌ له‌مێژه‌ کاتی هاتووه‌. ئارگۆمێنته‌ فه‌لسه‌فییه‌کانی‌ به‌ درێژاییی ساڵان به‌ به‌هێزی ماونه‌ته‌وه‌، به‌ڵام زۆرێک له‌و ڕاستییانه‌ی که‌ له‌وێدا باسم کربوون گۆڕانیان به‌سه‌ردا هاتووه‌. من هێشتاکه‌ گرنگی به‌و پابه‌ندییانه‌ ده‌ده‌م که‌ ئێمه‌ی خۆشگوزه‌ران له‌ ئه‌ستۆماندایه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وانه‌ی که‌ له‌ هه‌ژارییه‌کی ڕه‌هادا ده‌ژین. هه‌روه‌ها جاروبار کار له‌سه‌ر ئه‌و پرسانه‌ ده‌که‌م که‌ په‌یوه‌ندیدارن به‌ بایۆئه‌خلاق (Bioethics)، چه‌ندین وتارم له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌تانه‌ نووسیوه‌ که‌ په‌تاکه (کۆرۆنا)‌ وروژاندی. زۆر له‌ وتاره‌ کورته‌ گشتییه‌کانی خۆشم به‌ ناوونیشانی “ئه‌خلاق له‌ جیهانی واقیعیدا-Ethics in the Real World” کۆ کراونه‌ته‌وه‌‌، و ئێستا خه‌ریکی ئاماده‌کردنی چاپێکی نوێی ئه‌و کتێبه‌م.

سه‌رچاوه‌: https://mana.net/peter-singer/

*  حه‌سه‌ن ئه‌لشه‌ریف مامۆستای فه‌لسه‌فه‌ له‌ زانكۆی تیبه‌، هاودامه‌زرێنه‌ری سه‌نته‌ری سعودییه‌ بۆ فه‌لسه‌فه‌ و ئه‌خلاق (سكۆپ-) ئه‌م گفتوگۆیه‌ی له‌گه‌ڵ پیته‌ر سینگه‌ر ساز كردووه‌ و له‌ به‌رواری ٧ی ئاداری ٢٠٢٤ له‌ ماڵپه‌ڕی عه‌ره‌بی مانا نێت- https://mana.net/ بڵاوبووه‌ته‌وه‌.

The post ئەوپەڕی چاکە، کە لە تواناتدایە ئه‌نجامی بده‌یت appeared first on ژنەفتن.

پوختە:

ئەم وتوو‌ێژە لەگەڵ پرۆفیسۆر کرایگ کاڵهۆن، دەپەرژێتە سەر باسەکانی ناسیۆنالیزم و جیهانوەتەنخوازی لە پەیوەندیی لەگەڵ پرسی بێدەوڵەتیدا. کاڵهۆن لە ساڵەکانی نەوەدەوە کاری لەسەر ناسیۆنالیزم و ئەتنیسیتە و جیهانوەتەنخوازی کردووە. بە باوەڕی کاڵهۆن نەتەوەکان سەرەڕای باسوخواسی پاشنەتەوەیی[2] و جیهانوەتەنی و ڕەتکردنەوەی ناسنامە ناوچەیی و باژێڕییەکان، هێشتا گرینگیی تایبەتی خۆیان هەیە. کاڵهۆن لەم وتووێژەدا باس لە هەلومەرجی ماددی، سیاسی و فەرهەنگیی کورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕۆڵی ناسیۆنالیزمی کوردی لە کۆدەقی[3] بێدەوڵەتیدا دەکات. بە بۆچوونی کاڵهۆن تێگەیشتنی چینایەتی- تەوەر لە نایەکسانی لە نێوان کورد و ئەوانی تری سەردەست لە ڕۆژهەڵاتی ناڤیندا، کێشەساز و ناتەواوە چونکە نایەکسانیگەلی فەرهەنگی، سیاسی و ماددی، پەیوەند و گرێدراوییەکی نزیکیان پێکەوە هەیە بۆ ئەوەی کورد لەو وڵاتانەی لێی نیشتەجێیە بکەوێتە دۆخی ژێردەستییەوە. هەروەها وتووێژەکە دەپەرژێتە سەر ناسنامەی دیاسپۆرا و لێکۆڵینەوە لەوە دەکات کە چۆن وڵاتانی نیشتەجێبوون دەتوانن لەسەر پێکهاتنی ناسنامەی دیاسپۆرا کاریگەری دابنێن و چۆن ڕێگری یان ئاسانکاری بۆ کۆچبەران دەکەن لە گۆڕانی دۆخی هاووڵاتیبوونیان بۆ مافی هەبوونی مافەکان (ئارێنت). بابەتێکی گرینگ کە کاڵهۆن شەنوکەوی دەکات مەسەلەی پەیوەندیی دەسەڵاتی ناهاوسەنگ لە نێوان ناسیۆنالیزمی ژێردەست (ناسیۆنالیزمی کوردی) و ناسیۆنالیزمەکانی سەردەست (ناسیۆنالیزمی تورکی، ئیراقی، ئیرانی و سوریایی) و لە نێوان خودی ئەو ناسیۆنالیزمانەیشدایە.

وشە سەرەکییەکان:  چارەی خۆنووسین، کورد، دادگای دەستووری تورکیا، ئۆتۆنۆمی، دیموکراسی.

ئەلیاسی: چی تۆی هاندا لەسەر ناسیۆنالیزم بنووسیت؟

کاڵهۆن: یەکەم جار کە لەسەر ناسیۆنالیزم نووسیم، بانگهێشتنامەیەکم پێ گەیشت بۆ نووسینی بابەتێک لە پێداچوونەوەی گۆڤاری ساڵانەی کۆمەڵناسی لەسەر پێکهاتە و بکەر. پێم وا بوو ئەوە کەمتر سەرنجڕاکێشە چونکە زۆر دەرهەست و زەینییە و پەیوەندیی بەو شتەوە نییە کە لە جیهاندا دەگوزەرێت. منیش نووسیم و گوتم خۆشحاڵ دەبم کە وتارێک لەسەر ناسیۆنالیزم بنووسم نەک پێکهاتە و بکەر. ئەوان لە وەڵامدا نووسییانەوە و گوتیان نەخێر، چونکە ئێمە پرسیارە کۆمەڵایەتییە سەرەکییەکانی وەک پێکهاتە و بکەرییەتمان دەوێت نەک ناسیۆنالیزم، چونکە ئەو باسە ئەوەندە گرنگ نییە. ئەمە لە ساڵی ١٩٩١دا بوو بۆیە وای لێ کردم بیر لە پچڕانی پەیوەندیی نێوان ئەو شتانە بکەمەوە کە خەڵک پێیان وایە لە ڕووی ئەکادیمییەوە گرنگن و ئەوەی لە جیهاندا دەگوزەرێت. ئەمە سەردەمی تێکچوونی یەکێتیی سۆڤییەت و هەموو ئەو ململانێیانە بوو کە لە ئاسیای ناوەڕاستدا سەری هەڵدەدا. پێم وا بوو کە ناسیۆنالیزم گرنگییەکی یەکجار زۆری هەیە و بۆیە لە کۆتاییدا وتارێکم نووسی و زیاتر و زیاتر هۆگریم بە خوێندنەوەی ناسیۆنالیزم پەیدا کرد. پرسی یەکانگیری و وەفاداریی کۆمەڵایەتی[4] بە لامەوە گرنگ بوو. من لەسەر پرسەکانی وەک چینایەتی، جڤاک، ناڕەزایەتی و کردەوەی بەکۆمەڵ کارم کردبوو. نەتەوە چییە و چۆن بیر لەم بابەتە دەکەینەوە؟ هەڵبەت خەڵک وشەی وەک جڤاکی نەتەوەیی بە کار دەهێنن. جڤاکی نەتەوەیی بە هەمان مانای جڤاکی لۆکاڵی نییە؛ خوازەیەکە. جڤاکی لۆکاڵی هەموو ئەم پەیوەندییە چڕانەی هەیە، بە شێوازێک کە مرۆڤەکان یەکتر دەناسن. جڤاکی نەتەوەیی لە ڕووی پێناسەوە، ئینتزاعی و دەرهەستترە. ئەوە بوو بە هۆی ئەوەی بیر لە ناسیۆنالیزم و لە مانای یەکانگیری و وەفاداری لە جڤاکی ئاوا گەورەدا بکەمەوە. لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا زیاتر و زیاتر دەستم کرد بە بیرکردنەوە لەم بابەتە و بە تایبەتی کارەکانی بینێدکت ئەندەرسۆن لەسەرم کاریگەری دانا. لە ساڵی ١٩٨٩دا لە کاتی کارکردنم لە چین لەسەر بزووتنەوەی خوێندکاران لەژێر کاریگەریی ئەزموونەکانمدا بووم، لەوێدا تایبەتمەندییەکی سەرنجڕاکێشم سەبارەت بە بزووتنەوەی خوێندکاران دۆزییەوە کە لە زمانی زانست و دیموکراسیدا بە زمانی ئینگلیزی و نێودەوڵەتی خۆی پێشکەش کرد، بەڵام لە چیندا خۆی وەک بزووتنەوەیەکی نەتەوەییی خۆبەهێزکەر پیشان دا. وتم باشە لێرە چی دەگوزەرێت؟ بۆچی ئەمە بەشێکی نەتەوەیییە بەڵام بە مانا ئاسایییەکەی ناسیۆنالیستی نییە؟

ئەلیاسی: کەم لەو تویژەرانەی کە لەبارەی ناسیۆنالیزمەوە دەنووسن، لەگەڵ ناسیۆنالیزم هاوڕان و خۆیان زۆر ڕەخنەگرانە لە بەرامبەر ئەم ئایدۆلۆژیایەدا دەوەستن. بینێدکت ئەندەرسۆن لە ساڵی ٢٠٠٥ لە وتووێژێکدا بە ئاشکرا پشتگیریی خۆی لە ناسیۆنالیزم ڕاگەیاند. لە وەڵامی پرسیارێکدا کە ئایا ناسیۆنالیستە یان نا؟ ئەندەرسۆن وەڵامی دایەوە: بەڵێ، بە تەواوی. دەبێ من تاکە کەسێک بم کە لەسەر ناسیۆنالیزم بنووسم و ناسیۆنالیزم بە شتێکی ناشیرین نەزانێت. ئەگەر بیر لە توێژەرانی وەک گێلنەر و هۆبسبام بکەیتەوە، ئەوا هەڵوێستێکی تەواو دوژمنکارانەیان هەیە بەرامبەر بە ناسیۆنالیزم. من بەڕاستی وا بیر دەکەمەوە کە ناسیۆنالیزم دەتوانێت ئایدیۆلۆژیایەکی ڕاکێشەر بێت. خۆشم لە توخمە یوتوپیاییەکانی دێت. ئایا لەگەڵ ئەندەرسۆن هاوڕایت لەسەر هەڵوێستی لایەنگرانەی لە ناسیۆنالیزم؟

کاڵهۆن: من بە تەواوەتی لەمەدا لەگەڵ ئەندەرسۆن هاوڕام. ئەمە بەشێکە لەو بابەتانەی من لە کتێبەکەمدا “نەتەوەکان گرینگن[5]” توەژینەوەم لەسەر کردووە. من پێم وا نییە ناسیۆنالیزم هەمیشە ئایدۆلۆژیایەکی سەرنجڕاکێش بێت بەڵام پێم وایە ناسیۆنالیزم دەتوانێت هێزێک بێت بۆ چاکە و دەتوانێت مرۆڤەکان لە دەرەوەی بەرژەوەندیی تەسک و خۆپەرستی، بە شێوازی جۆراوجۆر بەرز بکاتەوە. پێم وایە کە دەتوانێت ببێتە هۆی لێکترازان و کێشەیشی لێ بکەوێتەوە. مرۆڤەکان هەوڵ دەدەن لە نێوان نیشتمانپەروەری و ناسیۆنالیزم جیاکاری بکەن. ئەوان پێیان وایە نیشتمانپەروەری شتێکی باشی نەتەوەیییە و ناسیۆنالیزم شتێکی خراپە. پێویستە پرسیاری ئاڵۆزتر و تایبەتتر سەبارەت بە ناسیۆنالیزم بکەین. ئەگەر یەکانگیریی نەتەوەیی[6] نەبوایە، دیموکراسی ئەمڕۆ لە جیهاندا بوونی نەدەبوو. لە دەوڵەتشارەکاندا پۆتانسێل بۆ ڕێکخستنی دیموکراسی هەبوو بەڵام ئێمە ئەمڕۆ ئەوەمان نییە. لە ڕاستیدا دیموکراسی زۆر وابەستەی ناسیۆنالیزم بووە و سەرهەڵدانی دیموکراسی لەسەر ئەو بیرۆکەیە بەند بووە کە کێ دەتوانێت هاووڵاتی بێت و کێ دەتوانێت دەنگ بدات. ئەم بیرۆکەی هاووڵاتیبوونە پەیوەندییەکی قایمی بە ناسیۆنالیزمەوە هەیە. ئەمە بەو مانایە نییە کە هەر کەسێک لایەنگری ئەتنیکی یەک ڕەچەڵەک و یەک زمان بێت. زۆر ڕێگەی جۆراوجۆر هەیە بۆ بنیاتنانی نەتەوە وەک لە کتێبەکانمدا باسم کردووە. دەکرێت ڕێگەی کەم تا کورت باشت هەبێت بۆ ئەنجامدانی. هەندێک نەتەوە لە لەخۆگرتنی بیانییەکاندا باشترن لە هەندێکی تر. شتێکی باشە کە بتوانیت کۆچبەران لە خۆ بگریت، بۆیە هەموو ناسیۆنالیزمەکان نەرێنی نین. بە ئیلهاموەرگرتن لە تێگەی وەفاداری و دڵسۆزی[7]، ئەو جۆرە بەڵگاندنانە باش دەنوێنن کە بۆ نموونە سیاسەتی پارتی کرێکارانی بریتانیا[8] گرتوویە بەر کە دەڵێت: باشە ئێمە یەک نەتەوەین و نابێت ڕێگە بدەین جیاوازیی نێوان دەوڵەمەند و هەژارەکان زۆر گەورە بێت و نابێت ڕێگە بدەین هەندێک ناوچەی دیاریکراو لە وڵات هەژار بێت لەکاتێکدا ئەوانیتر دەوڵەمەند بن. پێویستە هەوڵ بدەین بیر لە هەموو میللەت بکەینەوە. ئەوە شتێکی سەرنجڕاکێشە. باش نییە ئەگەر بڵێیت ئێمە نەتەوەین و پێویستە هەموو کۆچبەران لە دەرەوەی نەتەوەکەمان بهێڵینەوە. ناسیۆنالیزم دەتوانێت بانگەوازی خەڵک بکات کە گرنگی بەو شتانە بدەن کە بەسەر خەڵکانی دیکەی وڵاتاندا دێت.

ئەلیاسی: ئایا بە ڕاستی دەتوانین بیرۆکەی نەتەوە وەک هەڤاڵایەتییەکی ئاسۆیی[9] ناو ببەین سەرەڕای ئەو نایەکسانییە گەورە ئابوورییانەی لە نێوان چین و توێژە جیاوازەکاندا هەیە؟

کاڵهۆن: پێم وایە ناسیۆنالیزم بە شێوەی زۆرینە ئاسۆیییە. هەبوونی تێگەیشتنێکی ئاسۆییی بەهێز لە نەتەوە بۆ خۆی بەس نییە بۆ ئەوەی گەرەنتیی ئەوە بکەیت کە سیستەمێکی ئابووریی سەرمایەداریی زۆر نایەکسانیشت نابێت. ناسیۆنالیزم بنەمای بانگەوازکردنی خەڵکە بۆ ئەوەی کارێک بکەن و ئەو نایەکسانییە سنووردار بکەن. ئەو وڵاتانەی کە حکوومەتە سۆسیال-دیموکراتەکان بە ڕێوەی دەبەن زۆر جار یەکسانترن و سۆسیال-دیموکراسی وابەستەی بیرۆکەیەکی نەتەوەییی بەهێزە. ئەوە بەو مانایە نییە کە هێرشی بێگانەهەراسی[10] لە سوید و نەرویج بۆ سەر کۆچبەران ناسیۆنالیستی نییە. ناسیۆنالیستە و دەتوانێت ناسیۆنالیزمێکی قێزەوەن بێت. بەڵام کێشەکە کاتێکە کە خەڵک هەوڵ دەدەن لە خراپترین نموونەکانیەوە گشتاندن بکەن. ئەوان مەیلیان هەیە سەیری ئەڵمانیای نازی بکەن و سەیری پاکتاوی نەتەوەیی لە یوگۆسلاڤیای پێشوو بکەن. ناسیۆنالیزم ئەم شتە ناشیرینانەیە. بەڵام چاو لە دەستکەوتەکان و وەفاداری و دڵسۆزییەکان ناکەن.

ئەلیاسی: بۆچی ناسیۆنالیزم ئەوەندە سەرکەوتوو بووە؟

کاڵهۆن: ناسیۆنالیزم بە تایبەتی ئایدۆلۆژیایەکە کە زۆر پەیوەستە بە دەوڵەتی نەتەوەیییەوە و یارمەتیدەرە بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارگەلێک کە وەڵامی دەوێت. ناسیۆنالیزم لەسەر ئەم پرسیارانە دەڕوات: کێ لە ناوەوەیە، کێ دەتوانێت دەنگ بدات، کێ دەتوانێت پاسپۆرت وەربگرێت و کێ ئەندامە [لەو کۆمەڵگەیەدا]؟ سەرهەڵدانی دەوڵەت پەیوەست بوو بەم پرسیارەوە. سەرهەڵدانی دەوڵەت جۆرێک لە پۆتانسێلی دروست کرد و ناسیۆنالیزمی بەهێزتر کرد. ئایدۆلۆژیاکانی تری وەک ئایینیش سەرنجڕاکێشن. تەنانەت بینێدکت ئەندەرسۆن، ناسیۆنالیزم لەگەڵ ئایین و خزمایەتی بەراورد دەکات تا لەگەڵ ئایدۆلۆژیاکانی دیکەی وەک لیبڕالیزم و سۆسیالیزم. ئێمە سەرهەڵدانی ئایدۆلۆژیا ئایینییەکانمان وەک ئوممەی ئیسلامی بینیوە کە زۆر جار بە ڕاشکاوی سەروونەتەوەیین[11]. ئوممە لە دژی دابەشبوون لە لایەن ناسنامە نەتەوەیییەکانەوە دامەزراوە. چاوەڕوان دەکرێت موسڵمانان جەخت لەسەر یەکگرتووییی خۆیان لەگەڵ موسڵمانانی دیکە بکەنەوە. کڵێسەی کاتۆلیکیش بەو شێوەیە. کەواتە ئایین بەراوردێکی گرنگە لەگەڵ ناسیۆنالیزم. بەڵام بە بۆچوونی من ناوەندێتیی دەوڵەتەکان بۆ شێوازی ڕێکخستنی سیستەمی جیهانی مۆدێرن، جۆرێک لە خواستی وەڵامدانەوەی ئەوەیە کە کێ بە شێوەیەکی ڕەوا بەشێکە لە دەوڵەت، چ کەسانێک خەڵکی ئەو دەوڵەتەن؟ هەر بۆیە پێشتر باسی دیموکراسیم کرد. ناسیۆنالیزم لە ڕاستیدا بە هەوڵدان بۆ هەبوونی سەروەریی جەماوەر[12] لە دەوڵەتێکدا بەهێزتر دەبێت. ناسیۆنالیزم هەمیشە ئایدۆلۆژیایەکی نێودەوڵەتییە و تەنیا پرسی یەک دەوڵەتی نەتەوەیی نییە و هەمیشە لە جیاکاری لە نێوان “ئەوان” و “ئێمە”دا گەشە دەکات. کەس تەنها بە بیرکردنەوە لە “ئێمە” نابێتە نەتەوەیی بەبێ ئەوەی بیر لە “ئەوان” بکاتەوە یان دژایەتی “ئەوان” بکات. بۆ نموونە ئەوروپا لە پرۆسەیەکدا دەبێتە نەتەوەیی کە جیاوازی و دژایەتی بەرهەم دەهێنێت و دەتوانێت بزووتنەوەی سەرووسنووری بۆ دیموکراسی دروست بکات. زۆر جار ئەم بیرۆکەیە ناسیۆنالیستی نییە، بەڵکوو ئەوە بیرۆکەی نەتەوەیە کە گرینگە. ئەوە کلیلی تێگەیشتنمانە لە ناسیۆنالیزم. ناسیۆنالیزم وەک ئایدۆلۆژیایەکی سیاسی جەخت لەسەر نەتەوە دەکاتەوە. وێناکراو[13] دژایەتی لەگەڵ واقیع[14] نییە. بیرۆکەی نەتەوە ئەوەیە کە پێکەوە کار بکەین و هیچ شتێک لە یەکتر جیامان نەکاتەوە.

ئەلیاسی: ئایا بیرۆکەی نەتەوە گوزارشت لە نەبوونی ناسنامە ناکات؟

کاڵهۆن: بەڵێ، بە دڵنیایییەوە. من پێم وایە نەتەوە ڕاستییەکی پێش-بوون[15] و پێشوەختە نییە. ئەوە نییە کە پێشتر هەبووبێت. هەموو نەتەوەکان لە ڕێگەی پەیوەندیکردن و توانای پەیوەستبوونەوە نەشونما دەکەن. ئەگەر ڕێگاوبانتان نەبێت، ناتوانن هەموو وڵات بەیەکەوە ببەستنەوە کە لە بەرامبەردا دەتوانێت هەستی یەکانگیریی نەتەوەیی کەم بکاتەوە. ئەوە کە تا چەند یەکگرتوویی بوونی هەیە یان بەرهەم دێت، لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر جیاوازە. نەتەوەکان زیاتر لە لایەن دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکانی وەک قوتابخانە و میدیا و پەیوەندی و گواستنەوە و ژێرخانەکان و هەمووی ئەو شتانەی کە پەیوەندی دروست دەکەن، بەرهەم دەهێنرێن. ئەمە دەتوانێت کەم ببێتەوە و دواتر یەکگرتنی ئەوروپی بە دەست بهێنیت. خەڵکێکی زۆر وا گریمانە دەکەن کە نەتەوەکان دوای یەکگرتنی ئەوروپی بە شێوەیەکی خۆبەخۆ لە بەین دەچن، بەڵام پێم وا نییە کە هیچ بەڵگەیەک بۆ ئەوە هەبێت. لە ڕاستیدا لە پێنج ساڵی ڕابردوودا و دوای قەیرانی دارایی، پێچەوانەکەی ڕووی داوە. لە زۆر ڕووەوە ئەوروپا زیاتر ناسیۆنالیست بووە. بەڵام نابێت وا بیر بکەینەوە کە ناسیۆنالیزم تەنیا ئایدۆلۆژیایەکی سیاسیی ڕاستڕەوی دابڕاوە لە میللەت. لە جیهانی سێیەمدا خەڵک هەوڵیان دەدا جیاوازی دابنێن لەوەی کە بڵێن من ناسیۆنالیست نیم بەڵام باوەڕم بە ڕزگاریی نەتەوەیی هەیە. بەڵام من دەڵێم ناسیۆنالیزم هەمووی لەسەر ئەو ڕزگارییەیە. ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نموونەیەکی زۆر سەرنجڕاکێشە. لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی عەرەبیدا ئەو پرسیارەت هەیە کە میللەت چییە؟ ئایا عەرەبە؟ ناسیۆنالیزمی پان-عەرەبییە؟ لە ماوەی سەدەی بیستەمدا ناسیۆنالیزمێکی پان-عەرەبی زۆر بەهێزت هەبوو وەک جەمال عەبدولناسر (١٩١٨-١٩٧٠). میراتەکەی لەنێو ڕژێمەکانی بەعس لە عێراق و سوریا بوونی هەبووە. ناسیۆنالیزم عادەتەن خەریکی نوێبوونەوەیە. لەم بارەیەوە، بەڵگاندنی سەرنجڕاکێش هەیە. هەندێک کەس دەڵێن نەتەوە هەمیشە بووە و بەشێکە لە ئەتنیسیتەی ڕابردوو (ئەنتۆنی سمیت). بەردەوامی هەیە بەڵام هەندێک گۆڕانکارییش هەیە. گریمانە دەکرێت کە نەتەوە کۆنەکان بگۆڕدرێن بۆ ناسنامەی نەتەوەییی مۆدێرن (ئەنتۆنی سمیت) لەکاتێکدا کەسانی دیکەی وەک هۆبسباوم و ڕەنجەر پێیان وایە کە هەمووی پەیوەندیی بە نەریتە داهێنراوەکانەوە هەیە و نیشانی دەدەن کە ئەم نەریتانە لە سەردەمی کۆنەوە نین بەڵکوو تەنها لە سەد ساڵ لەمەوبەرەوە داهێنراون. تەنها لەبەر ئەوەی ئەم نەریتانە لە سەد ساڵ لەمەوبەرەوە هاتوون، نەتەوە و نەریتەکان وەک ڕاستەقینە سەیر ناکرێن. بەڵام لێرەدا هۆبسباوم و ڕەنجەر ئەو خاڵە لە بەرچاو ناگرن کە ئەوەی باسی دەکەن پرۆسەی گونجاندنە لەگەڵ ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی بە قەبارەیەکی گەورەتر و ژیانی مۆدێرنەوە (گێلنەر). نەتەوە [لێکەوتەی] گۆڕانکارییەکە و بە تەواوی نوێ نییە، چونکە ڕەگوڕیشەی پێشوویان هەیە و سمیت لەم ڕووەوە دروستی بۆ دەچێت. بەڵام نەتەوەیش تا ئاستێک نوێیە و نوێبوون، بیرۆکەی نەتەوە بێ‌ئیعتبار ناکات. هۆبسباوم پێی وایە ئەگەر تەنها بتوانێت خەڵک بەو قەناعەتە بگەیەنێت کە نەتەوەکان دەستکردن و جۆرێکن لە هۆشیاریی درۆیین، ئەوا نەتەوە ئیتر گرنگیی نەدەما و لە بەین دەچوو چونکە ئەو کاتە تۆ لە ڕێگەی خوێندنەوەدەرمانی[16]، هۆشیارییە درۆیینەکەت سەبارەت بەو بیرۆکەیەی کە نەتەوە داهێنراوە چارەسەر کردووە. ئەم قسەیەی هۆبسباوم قسەیەکی بێسەروبەرە. بیرۆکەکانی یەکانگیری دەتوانن هەڵکشان و داکشانیان هەبێت و لە درێژاییی زەماندا گۆڕانیان بەسەردا بێت. من باوەڕم بە بیرۆکەی هۆشیاریی ڕاستەقینە یان دروست بەرامبەر بە هۆشیارییەکی ساختە نییە. من باوەڕم وایە کە تێگەیشتنگەلێک هەیە کە ئێمە چۆن چاکتر یان خراپتر دەبین و دەرەنجامەکانیان چین. بۆ نموونە دەتوانیت بە ناسیۆنالیستە سکۆتلەندییەکان بڵێیت کە پارتی نەتەوەییی سکۆتلەندا شیکاریی ئابووریی خراپی هەیە و بۆیە نابێت باوەڕیان پێیان هەبێت یاخود دەنگ بە سەربەخۆیی بدەن و لە ئینگلیز جیا ببنەوە. بەڵام دەست پێ مەکەن بە سکۆتلەندییەکان بڵێن ئێوە ناسیۆنالیستی ڕاستەقینەن. هێرش مەکەنە سەر ناسیۆنالیزم، هێرش بکەنە سەر سیاسەتی ئابووری و وەڵام بدەنەوە بە ئەوەی چی دەتوانێت بۆ نەتەوەی سکۆتلەندا باش بێت! بۆیە پێم وایە بەشێکی زۆری باسی ناسیۆنالیزم، بیرۆکەی بێسوودی جیاکاریی وەک ئەم بیرۆکەیە دروست دەکات کە دەتوانیت بە نیشاندانی ئەوەی کە نەتەوە لە ڕووی مێژوویییەوە نوێیە لە شەڕی نەتەوە ڕزگاری پەیدا بکەیت. ئەمە هیچ کاریگەرییەکی نییە.

بە بۆچوونی من بۆ هەموو نەتەوەیەک، ئەوەی پێشتر و لە مێژوودا هەبووە لە بنیاتنانی نەتەوەدا گرنگە. چین لە ڕاستیدا پێش کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەم نەتەوە نەبوو. بەڵام بە دڵنیایییەوە زمان و کولتوورێکی چینی هەبوو و کۆمەڵەگۆڕانکارییەکی نوێ لە ساڵانی ١٨٩٠ تا ١٩١٠ هاتنە ئاراوە کە شێوازی بیرکردنەوەی خەڵکیان لەبارەی چایناییبوونەوە و خەیاڵی کۆمەڵایەتی سەبارەت بە کۆمەڵگەی چایناییبوون گۆڕی. سەرهەڵدانی خەیاڵێکی ناسیۆنالیستی، لەگەڵ ڕزگاربوون لە ئیمپراتۆرەکان و هەروەها ڕزگاربوون لە ئەندێشەی کۆن دەربارەی چایناییبوونەوە دەستەویەخەیە. ئەوە نەک هەر ڕاستڕەوەکان بەڵکوو چەپەکانیش بوون کە دژایەتیی ئیمپراتۆرەکانیان دەکرد و ویستیان لە ڕێگەی نەتەوەییبوونەوە بە شێوازێکی نوێ مۆدێرن ببنەوە. هەندێک لە کۆمۆنیستەکان لە چین سڕینەوەی جیاوازیی چینایەتی لە پێشەنگ دادەنێن، بەڵام ئەوان ناسیۆنالیستی کۆمۆنیستن، چونکە هێشتا سەرنجیان لەسەر [کۆمەڵگەی] چینە. هەندێکی تریش دەڵێن ئەمە تەنها بەهێزکردنی نەتەوەیە. هەم چەپ و هەم ڕاست لە چین ناسیۆنالیست بوون، چونکە بەهێزکردنی نەتەوەیان وەک ئامانجی سەرەکیی خۆیان دادەنا.

ئەلیاسی: بە باوەڕی تۆ ئایا ناسیۆنالیزم پابەرجایە؟

کاڵهۆن: ناسیۆنالیزم بەشێکە لە جیهان. پێم وا نییە کە بۆ هەمیشە بمێنێتەوە. هیچ شتێک لە ژیانی مرۆڤدا هەرمان نییە. لەگەڵ سەرهەڵدانی سیستەمی دەوڵەتی مۆدێرن و سیستەمی سەرمایەداری، نەتەوە و دەوڵەتەکان پەیوەندییان بەیەکەوە هەیە و ئاسان نییە تەنها بڵێین بیرۆکەی نەتەوە وەلا نێن و باقیی ئەم ڕێکخستنەی جیهان بهێڵنەوە. ئەگەر هەندێک شێوازی تەواو جیاوازی ڕێکخستن هەبوایە، ئەوا ڕەنگە بگۆڕێت بەڵام من ئەو گۆڕانە نابینم ڕوو بدات. لە هەندێک شوێن جۆرێک لە گەڕانەوەی ئەندێشەی ئیمپراتۆری دەبینم.

ئەلیاسی: بیر لە ڕووسیا دەکەیتەوە؟

کاڵهۆن: بەڵێ، من بۆ نموونە بیر لە ڕووسیا دەکەمەوە. کەواتە پێکدادان و گرژییەک لە نێوان ناسیۆنالیزمێکی بەهێزی ڕووسی و بیرۆکەیەکی ئیمپراتۆریی تر بۆ بنیاتنانەوەی جیهان هەیە. بەڵام ئەوە دژایەتییەکی تەواو نییە چونکە ئەگەر بیر لە سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی بەریتانیا بکەیتەوە، ئەوە لە هەمان کاتدا لەگەڵ ئیمپراتۆرییەتەکەیدا ڕووی داوە.

ئەلیاسی: مشتومڕەکانی هاوچەرخەکان سەبارەت بە پاش-ناسیۆنالیزم[17] چۆن دەبینیت؟

کاڵهۆن: وەشانی[18] کورتی وەڵامی من بۆ ئەم باسە ئەوەیە کە دژایەتییەکی درۆیینە لەگەڵ ناسیۆنالیزم هەیە و ئەمە دۆخێکی مەترسیدارە کە خەڵک خەیاڵی ئەوە دەکەن کە ناسیۆنالیزم لەنێو دەچێت و هەموومان دەبینە جیهان‌وەتەن (و لێم مەپرسن ئەمە یانی چی؟). ئایا مەبەستیان یەک جیهانە، یان یەک حکوومەت یان مەبەستیان کولتوورەکانە وەک تێکەڵاوێک لە هەموو جیهاندا؟ هەندێک جیهانوەتەنخواز هەن وەک چالاکوانانی مافی مرۆڤ و یان کەسانێک کە گوێ لە مۆسیقای جیهانیی دەگرن و بە چەندین زمان دەدوێن (هەرچەندە کەمترن لەوەی چاوەڕێی دەکەین). پێم وایە خەیاڵی خاوە  و ئارەزووئەندێشەیییە کە بڵێین ناسیۆنالیزم لە بەین دەچێت و ئێمە دەبین بە هاووڵاتیی جیهانی. بەڵام ئایا دەتوانیت وەک هاووڵاتییەکی جیهانی پاسپۆرت وەربگریت؟ فۆرمەکانی تایبەتتری پێوەندارێتی[19] هێشتا گرنگن. کەوایە نابێت پاش-ناسیۆنالیزم، بە توندی لە بەرامبەر ناسیۆنالیزمدا دابنرێت؛ واتە ئێمە لە ناسیۆنالیزمەوە دەڕۆین بۆ پاش-ناسیۆنالیزم و لە پاش-ناسیۆنالیزمەوە تێدەپەڕین بۆ جیهانوەتەن‌خوازی. بیرۆکەی جیهانوەتەن‌خوازی لەسەر ئەو بیرۆکەیە دامەزراوە کە پێشتر شوناسی کولتووری دواکەوتوومان هەبووە و ئێستا خۆمان لەوە ڕزگار دەکەین و لە جیهانێکی کۆسمۆپۆلیتی مەنتقیتر و عەقڵانیتردا بەشداری دەکەین. پێم وایە بزووتنەوەکە لە فۆرمێکی بیرۆکەی کولتوورییەوە بۆ فۆرمێکی کولتووریی دیکەیە. جیهانوەتەن‌خوازەکان گرنگی بە پاشخانی چینایەتیی خۆیان نادەن. نەتەوەکان دەتوانن زیاتر جیهانوەتەن بن، وەک بۆ نموونە لە لەخۆگرتنی کۆچبەران باشتر بن. هەندێک نەتەوە لەم بارەوە خەریکن باشتر دەبن. ئەڵمانیا وڵاتێک بوو کە لە لەخۆگرتنی کۆچبەران زۆر خراپ بوو و ئێستا کەم تا زۆر بۆ داهاتووی ئابووری خۆی بڕیاری داوە کە پێویستە لە لەخۆگرتنی غەیرە ئەڵمانییەکاندا باشتر بێت، بەشێوەیەک وابزانن ئەلمانیا ماڵی خۆیانە. ئەڵمانیا درک بەوە دەکات یەکەم: پێویستی بە ئەندازیار هەیە بە هەموو جۆرەکانیەوە، دووەم: پێویستی بە کرێکار هەیە، سێیەم: دانیشتووانێکی بەساڵاچووی هەیە کە کێشە بۆ ئابووریی ئەڵمانیا دروست دەکات. بەڵام کێشەکە لەوەدایە کە ئەڵمانیبوون ئایدۆلۆژیایەکی تا ڕادەیەک نالێبوردە[20] بووە. پێشتر ئەڵمانییەکان وەک ئیمانوێل کانت باسی جیهانوەتەن‌خوازییان دەکرد و دواتر ئایدۆلۆژیایەکیان گرتە بەر کە لەسەر بنەمای باڵادەستی و سەرتری ڕەگەزی دامەزرابوو. جیهانوەتەن‌خوازی و ناسیۆنالیزم هەموویان لە ئەڵمانیا بوونیان هەبوو. پێم وایە کاتێک مرۆڤەکان دەبنە جیهانوەتەن‌خواز، ناسیۆنالیزم بەشێکە لەو پێناسەیە، چونکە ئیتر نە جیهانوەتەن‌خوازی و نە ناسیۆنالیزم، ئەوە نییە کە دەستبەرداری هەموو شتە نەتەوەیییەکان بیت و ببیتە جیهانوەتەن. پێویستە زیاتر بیر لە وڵاتەکەت بکەیتەوە، وەک لەخۆگرتنی جیاوازی و فرەکولتوورخوازی لەوێدا و دروستکردنی پەیوەندییەکی باش لە نێوان وڵاتەکەت و وڵاتانی دیکەی جیهاندا.

ئەلیاسی: چۆن لە بێدەوڵەتی و ناسیۆنالیزم دەڕوانیت؟

کاڵهۆن: دەتوانیت بە دوو شێوە باس لەمە بکەیت. ئەندامێتیی نەتەوەیی کاریگەریی لە ئازار و ڕەنجی گەلانی بێدەوڵەتدا هەیە. هانا ئارێنت دەڵێت بێدەوڵەتی تراژیدیای گەورەی جیهانی مۆدێرنە. ڕێگەچارە چییە؟ هەڵوەشاندنەوەی ناسیۆنالیزم یان بەدەستهێنانی ئەندامێتیی دەوڵەت بۆ خەڵکانی بێدەوڵەت؟ ئەمەش بەردەوام بەسەر پەنابەراندا ڕوو دەدات. من دەڵێم دەوڵەت-نەتەوە هێشتا دەسەڵاتێکی زۆری هەیە و ئەمەیش پیشانی دەدات کە بێدەوڵەتبوون چەندە کێشەدارە، تا چەند کۆچی زۆرەملێ ئیعتبار لە خەڵک دەسەنێتەوە. تۆ دوکتۆر بوویت و لە کۆتاییدا چونکە خاوەنی دەو‌ڵەت-نەتەوە نەبوویت بوویتە پاککەرەوە یان شۆفێری تاکسی. پێم وایە کە ناسیۆنالیزم دەتوانێت لەم ڕووەوە باش یان خراپ بێت. ڕێگەچارە بۆ دەوڵەتەکان ئەوە نییە کە زیاتر ناسیۆنالیستی بن بەڵکوو گۆڕینی توانای وڵاتانە بۆ لەخۆگرتن و دانپێدانانی کۆچبەران. یەکەم: پێم وا نییە کە هەڵوەشاندنەوەی ناسنامەی نەتەوەیی ئەم کێشەیە چارەسەر بکات، مەحاڵە و پێم وایە بەم شێوە مەبەستەکەت نەپێکاوە. دووەم: پێویستە نەتەوە بگۆڕین بۆ کۆمەڵگەیەکی کراوەتر و پەزێراتر. من سەبارەت بە بیرۆکەی “لەودیوی ناسنامە[21]” لەگەڵ بروبەیکەر و کوپەردا هاوڕا نیم. ئەمەش جیهانوەتەنەکانم بیر دەخاتەوە کە پێیان وایە ناسنامە بۆ پێوەندارێتییە کۆنەکان دەگونجێت نەک ئەو شتە نوێیانەی کە ئێمە وەریاندەگرین.

ئەلیاسی: ڕێناتۆ ڕۆساڵدۆ لە کتێبەکەیدا ‘کولتوور و حەقیقەت: سازاندنەوەی شیکاری کۆمەڵایەتی[22]‘ (١٩٩٣) باس لە پەیوەندیی نێوان هاووڵاتیبوون، کولتوور و دەسەڵات دەکات و لەوە دەکۆڵێتەوە کە چۆن گرووپە سەردەستەکان زۆر جار خۆیان لە ناونانی کولتووری/قەومی دەپارێزن و ناسنامەی پاش-قەومی یان پاش-کولتووری وەردەگرن.

کاڵهۆن: گرووپێک هەن ئەو ئیدیعایە دەکەن. پێم وایە نابێت پێناسەکانیان قەبووڵ بکەین کە ئەوان کولتووری نین یان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە قەومی نین بەڵام ڕواڵەتیان زۆر سپیپێست دەردەکەوێ، هەموویان بە ئینگلیزی قسە دەکەن و ئەوە نییە کە چین و کولتوور و نەتەوە و ڕەگەز نەبێت بەڵکوو ئیدیعای ئەوانە کە ئەو شتانە نییە. دەبێت لە شیکردنەوەی ئیدیعاکانیان و وەسفکردنی ئایدۆلۆژیاکانیان وریا بین. ڕاستە گرووپێک هەن پێیان وایە چین و ڕەگەز و نەتەوەیان تێپەڕاندووە بەڵام ئەمە ئایدۆلۆژیایەکە چونکە لە شێوازە نوێیەکانی تایبەتمەندبوونیان ئاگادار نین. ناسنامەیەکی کولتوورییان هەیە و تا ئێستا کەس لە کولتوورەکان تێنەپەڕیوە. پێم وایە هەندێک کەس وا بیر دەکەنەوە کە توانیویانە کولتوور تێپەڕینن، بەڵام ئەمە زیاتر بە گۆڕانی کولتوورییەوە پەیوەندیی هەیە و هەندێک کەس دەتوانن کەمتر گرنگی بە نەتەوە بدەن. ئەوە ڕاستە؛ دەتوانیت ببیتە ئەفسەری هاوکارییەکی فرەنەتەوەیی و بە ڕاستی فرەنەتەوەیی کار بکەیت. ئەو کەسایەتییە نوخبەیەی کۆمپانیاکان کە بە جیهاندا دەگەڕێت و بە سێ زمان قسە دەکات و جیهان‌وەتەنە هێشتا ناسنامەیەکی کولتووری و ناسنامەیەکی چینایەتیی هەیە و ڕەنگە پاسپۆرتی وڵاتێکی هەبێت کە ئاسانکاری بۆ ئەم کەسە دەکات سنوورەکان ببڕێت. کەواتە ئەو کەسە بێدەوڵەت نییە لەبەر ئەوەی توانای سەفەرکردنی لەسەر بنەمای بێدەوڵەتییەکەی نییە بەڵکوو چونکە خەڵکی دەوڵەتێکە بە پاسپۆرتی موعتەبەرەوە. ئەگەر پاسپۆرتی سودانیت هەبێت لە هەموو سنوورێکدا کێشەت بۆ دروست دەبێت. لەم بارەوە ناهاوسەنگی[23] و نایەکسانییەکی زۆر هەیە. هەر بەم شێوەیە: کە ئەندامانی گرووپە باندەستەکان بە هەڵە لە تایبەتمەندییەکانیان تێدەگەن و بە هەڵە دەیناسن. ئەو کەسانەی کە ژێردەستەن، ئاگاداری ئەمەن، چونکە ڕۆژانە ڕووبەڕووی ئەم نایەکسانییانە دەبنەوە. بەڵام ئەوانەی باندەستن توانای لەبیرکردنی ئەو نابەرابەرییەیان هەیە چونکە ژێردەستەکان بۆ ئەوان کار دەکەن. فۆرمێکی تایبەت و گرینگە لە ئیمتیازات. ئەگەر ئۆتۆمبێلت هەبێت، بیر لەو کەسانە ناکەیتەوە کە ئۆتۆمبێلیان نییە. هەمیشە لەبیرکردنی جیاوازییەکان لەلایەن خاوەن ئیمتیازەکانەوە هەیە.

ئەلیاسی: لە ئۆکسفۆرد چاوپێکەوتنم لەگەڵ پەنابەرێکی کورد کرد کە لە سووریاوە هاتبوو، وتی ڕۆژانە بیر لە کوردستان و ناسنامەی کورد و بێدەوڵەتی دەکەمەوە. چۆن لەم دۆخە دەڕوانیت؟

کاڵهۆن: ئەمە ئەو شتەیە کە من هەوڵ دەدەم باسی بکەم؛ کاتێک دەڵێم ناسیۆنالیزم هەندێک جار دەتوانێت باش بێت وەک چۆن بینێدکت ئەندەرسۆنیش ئاماژەی پێ دەکات. دووەم: ناسیۆنالیزم تەنها هەڵەیەکی فیکری نییە کە پێم وایە هەڵوێستی هۆبسباوم لەسەر ئەمەیە و ناسیۆنالیزم بە هەڵەیەکی فیکری دەزانێت، هەروەک ئەگەر بە ڕاستی مارکس بخوێنیتەوە دەزانیت کە پێویستە ناسنامەیەکی چینایەتیت هەبێت نەک ناسنامەیەکی نەتەوەیی. من دەڵێم نەخێر، مرۆڤی کورد بە دروستی تێدەگات و نەک هەر هەستیارییە بەڵکوو بیری دەخرێتەوە کە پێویستە کار بۆ نەتەوەکەی بکات و ئەمە گرنگە.

کوردستان وەک کولێرەیەکی گەنمەشامی وایە کە ئێران بەشێک لەو کولێرە دەبات، عێراق و سووریا و تورکیا هەریەکەو بەشێکی دەبەن.

ئەلیاسی: یەکێک لەو چرکەساتە ئازاردەرانەی بۆ ئەو کوردانە کە لە سوید و بەریتانیا چاوپێکەوتنم لەگەڵدا کردوون، پەیوەندیی بەو پرسیارەوە هەیە کە: خەڵکی کوێیت؟ بۆ زۆرێک لەوانە بڵێن کە هاووڵاتیی سویدین یان بەریتانیایین، بەس نییە وەک وەڵامێک بۆ پرسیاری خەڵک سەبارەت بە پێوەندارێتییان. جگە لەوەش زۆرێک لەو کوردانە دەیانەوێت بڵێن خەڵکی کوردستانن. ئەوان دەیانەوێت ناسنامەیەکی کوردستانی وەربگرن. هەندێک لە هاووڵاتییە باندەستەکانی تورکیا و ئێران و عێراق و سووریا کێبڕکێ لەسەر بوونی کوردستان دەکەن و بە کۆچبەرە کوردەکان دەڵێن ئەگەر بە ڕاستی کوردستان بوونی هەیە لەسەر نەخشە نیشانی بدەن.

کاڵهۆن: بەڵێ، بە ڕاستی خەڵکی کوێیت؟ بە ڕاستی دایک و باوکت خەڵکی کوێن؟ ئارەزوو و خواستی نەتەوە بەو مانایە لە هەر یەکێک لەو وڵاتانەدا کە ژمارەیەکی زۆر کوردیان تێدایە، تەواو مەنتقییە. کورد کۆنترۆڵی سیاسیی بەسەر وڵاتەکەیدا نییە و بە تەواوی بەشداری و یەکگرتووییی نییە و شانسی ئابووریی یەکسانی لەو دەوڵەتانەدا نییە. ئێستا لە عێراق هەوڵی بەدەستهێنانی ئەو مافانە دەدەن. کوردستان وەک کولێرەیەکی گەنمەشامی[24] وایە کە ئێران بەشێک لەو کولێرە دەبات، عێراق و سووریا و تورکیا هەریەکەو بەشێکی دەبەن. کەواتە لە هەر یەکێک لەو وڵاتانە کەسێکی تر یان ئایدۆلۆژیایەک باڵادەستە و زۆرێکیان ئایدۆلۆژیای باڵادەستی نەتەوە و بنیاتنانی نەتەوەیییان هەبووە. بۆ نموونە مستەفا کەماڵ ئەتاتورک تورکایەتیی مۆدێرنی دروست کرد و کورد وەکوو کێشە بۆ ئەو پڕۆژەیە سەیر دەکرا. کەم تا زۆر هەمان شت لەگەڵ بەعسییەکان لە عێراق و سووریادا ڕووی دا کە ڕژێمی ناسیۆنالیستی مۆدێرنیان ساز کرد. ئەگەر هەڵاواردنێک بەرامبەر کورد نەبووایە، ئەگەر بە ڕاستی بیرۆکەی نەتەوەیی، یەکسانیی هەمووانی لە خۆ بگرتبا، ئەوا هاندەرێکی کەمتر بۆ تەرکیزکردن لەسەر ناسنامەی کورد لە ئارادا دەبوو و ڕەنگە هەر وەکوو پرسێک بووایە و دەتوانیت بڵێیت کە پرسێکی تەواو کولتووری دەبوو. بەڵام ئێستا هەمیشە و لە هەموو حاڵەتێکدا هەم کولتووری و هەم ماددییە چونکە وەرگرتنی زانکۆکان، چاپکردنی کتێب بە زمانی خۆت، دەرفەتی ئابووری و چۆنیەتیی مامەڵەی خەڵک لەگەڵ تۆ، لێکەوتەی ماددیی هەیە. ئەمانە بارودۆخی ماددین کە هۆبسباوم بە هەڵە ڕاڤەی دەکات و بە چەمکی چینایەتی بە باشی دەرکی پێ ناکرێت. ئەوانە بە ڕاستی گرنگن. ئەندێشەی ناسیۆنالیستی، ئەو بیرۆکەیە کە ئێمەی (کورد) پێویستمان بەوەیە کوردستانێکی سەربەخۆمان هەبێت، بە هەلومەرجی ماتریاڵی نایەکسانیی ڕاستەقینەی ژیان بەهێزتر دەبێت و ئەمە هەڵەیەکی فیکری نییە. ئەمە کێشەیە چونکە بنیاتنانی کوردستان سەختە. سەختە نەک هەر بەرامبەر هەر یەکێک لەم دەوڵەتانە کە کورد تێیدا ژێردەستە، بەڵکوو لەبەر ئەوەی کە کوردەکانی ئەم دەوڵەتانە بە تەواوی لەگەڵ یەکتردا ناگونجێن. پێکهێنانی کوردستان، هەم پڕۆژەی یەکخستنی کوردە، هەم پڕۆژەی جیاکردنەوەی کوردە لە ئەوانی دیکە. ئەمە تەقریبەن بۆ هەموو پڕۆژەیەکی نیشتمانی لە قۆناغە ئیجرایییەکانی بەراییدا ڕاستە. پڕۆژەیەکی نەتەوەیی دەبێت یەکیەتیی نەتەوەیی دروست بکات و هەروەها ئیدیعایەکی سەرکەوتوو بۆ سەربەخۆیی لە ئەوانی دیکەی هەبێت. ئەم پڕۆژەیە دەتوانرێت بە شێوازی پێشکەوتنخوازانە بە هەندێک ئایدۆلۆژیا یان بە شێوازی زۆر پاشکەوتووانە ئەنجام بدرێت. زۆرێک لە بزووتنەوە ناسیۆنالیستییەکان لە باسی جێندەردا زۆر خراپن. ئەوان پەیوەندییە جێندەرییە پیاوسالاره زۆر نایەکسانەکان قەبووڵ دەکەن و تەنانەت دەیانخەنە ناو بیرۆکەی نەتەوەییی خۆیانەوە و دەڵێن: ‌”ئەمە نەریتی ئێمەیە و دەبێت نەریتی خۆمان بپارێزین”. بەڵام هەندێک بزووتنەوەی نەتەوەیی جیاوازن و دەڵێن بیرۆکەی نەتەوەییی مۆدێرن ئەوەیە کە ژنانیش بەشێکن لە میللەت. ژنانیش دەبێ مافیان هەبێت. پەکەکە تا ڕادەیەک لەو بوارەدا سەرکەوتوو بووە. ئەمەیش بۆ بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەییی ئێریتریاش دەگونجێت. ئەم گرووپە ناسیۆنالیستییانە زۆر جار زیاتر سۆسیالیستین و سەبارەت بە مافەکانی ژنان ئەندێشەی گۆڕانخوازییان هەیە. زۆرێک لەناو پەکەکەدا ئەو بیرۆکەیەیان هەیە کە شۆڕش لە یەک کاتدا هەم کۆمەڵایەتییە و هەم نەتەوەیییە. پەکەکە بەمۆدێرنکردنی ژیانی کورد، پەیوەندییە جێندەرییەکانی ناو کۆمەڵگەی کوردیی وەک بەشێک لە بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی و نەتەوەییی خۆی چاو لێ کردووە.

ئەلیاسی: ڕات لەسەر بیرۆکەی ناسیۆنالیزمی سەردەست و ژێردەست[25] چییە؟

کاڵهۆن: پرسیارێکی گرینگت هێنا ئاراوە. ناسیۆنالیزمەکان لەم ڕووەوە جیاوازییان هەیە. واتە جیاوازی هەیە لە نێوان ناسیۆنالیزمی کوردی یان ناسیۆنالیزمی فەڵەستینی کە بە دوای دەوڵەتدا دەگەڕێن و ئەو ناسیۆنالیزمانەی بەرگری لە دەوڵەت دەکەن، وەک ئەوەی ئێمە پێشتر دەوڵەتمان هەیە و پێویستە لە بەرامبەر کەسانی دەرەکیدا بەرگریی لێ بکەین. لە هەموو حاڵەتێکدا ناسیۆنالیزمی سەردەست و ژێردەست هەیە. تەنانەت لە فەرەنسا کە پێمان وایە حاڵەتی توندڕەوی فۆڕماسیۆنی نەتەوەیییە، خەڵکی شاری بێرن بوون (شوێنی لەدایکبوونی پیێر بۆردیۆ)، بە بەراورد لەگەڵ خەڵکی پاریس بوون و سەر بە نوخبەی ئەوێ بوون، وەشانێکی ناسیۆنالیزمی ژێردەستەیە. لە هەموو شوێنێک ناسیۆنالیزمی سەردەست و ژێردەست هەیە. ناسیۆنالیزم بەپێی شوێنەکان و هەلومەرجەکان فۆڕمی جیاواز بە خۆوە دەگرێت. ئەمە دەتوانێت تەواوی نەتەوە بێت لە پەیوەند لەگەڵ حاکمییەتێکی ئیستعماریدا یان لە ناوخۆی نەتەوەدا لە پەیوەند لەگەڵ ناسنامەی نەتەوەییدا. کەواتە لە زۆربەی وڵاتاندا وەشانێکی باڵادەستیی ناسنامەی نەتەوەیی هەیە و ئەمەش یەکێکە لەو شتانەی کە هەمیشە لە کاتی باسکردن لە ناسیۆنالیزم دەرکی پێ ناکرێت. ئەو بیرۆکەیەی کە تەنیا واقیعێکی یەکگرتووی کولتووری و نەتەوەیی هەیە و هەمیشە گومڕاکەرە چونکە بەردەوام پڕۆژەیەکی کەم و زۆر گشتگیر و لەخۆگرە و جۆرەکانی نایەکسانی و فەرقوفرووقی ناوچەییی لەگەڵدایە. زۆر کەس بە توندی ناسیۆنالیستن بەڵام دەتوانن بڵێن ئەم ناوچەیە لەو ناوچەیە باشترە. ئەندێشەی نەتەوەیی دەبێت بە شێوەیەک نایەکسانییەکان بسڕێتەوە بەڵام هەمیشە ئەو کارە ناکات.

ئەلیاسی: ئیتاڵیا نموونەیەکی باشە.

کاڵهۆن: بەڵێ ئیتاڵیا نموونەیەکی زۆر باشە. چینیش نموونەیەکی دیکەیە. بیرۆکەیەک هەیە کە چاینای ناوەوە بە جۆرێک زیاتر چاینایییە. لە لایەکەوە بیرۆکەیەک هەیە کە ئەگەر لە چیندا بیت ئەوا چایناییت [بێ تەماشاکردنی ناوەند و قەراغ]، لە لایەکی ترەوە ئەگەر خەڵکی ئەم ناوچەیە ناوەزێڵە (ناوەوەی چین) بیت، ئەوا زیاتر چایناییت. ئەگەر خەڵکی ناسنامەی نەتەوەییی “هان” بیت، زیاتر چایناییت. ناسنامەی هان وەک پێناسەکردنی ناسنامەی چاینایی و چایناییبوون سەیر دەکرێت. بەڵام ژمارەیەک کەس هەن کە لە گرووپەکانی ترن لە چین و بە زمانی جیاواز قسە دەکەن. زمانی نڤیساری چاینایی لە هەموو شوێنێک یەکشێوەیە بەڵام زمانی قسەکردنی جیاواز لە بەشە جۆراوجۆرەکانی چین هەیە کە زۆر جار لە یەکتر تێناگەن. لە چین کاتێک دەچیتە کۆنفرانسی ئەکادیمی زۆر جار چینییەکان دەبێت تێبینی یەکتر بگوازنەوە بۆ ئەوەی بۆ یەکتر ڕوونی بکەنەوە کە چی دەڵێن. بۆ نموونە یەکێکیان بە زمانی کانتۆنی قسە دەکات و ئەویتریان بە زمانی ماندارین قسە دەکات. بە تەواوی هەمان نووسینە بەڵام زمانی قسەکردن جیاوازە، ژمارەی تۆنەکانی جیاوازە. هەمان وشە دەتوانێت بە زمانێک بە مانای دایک و بە زمانەکەی تریش بە مانای ئەسپ بێت. مەسەلەکە ئەوەیە کە هۆشیارییەکی نەتەوەییی بەهێز لە چین هەیە و ئیدیعای چایناییبوون دەکات بەڵام لە ناوخۆدا جیاوازیی هەیە. هەندێک لە خەڵکی چین زۆر جار بە شێوەیەکی بەهێز ئەو ئیدیعایە دەکەن. کەوایە دابەشبوون بە ژێردەستە و باندەست هەر وەک چۆن لە نێوان ناسیۆنالیزمەکان و سوڵتە دەرەکییەکاندا هەیە، لە نێوان یەک نەتەوەشدا هەیە.

ئەزموونی جوولەکەکان یەکێکە لە مێژووی دوورودرێژی ئاسمیلەکردن و گواستنەوە و بێدەوڵەتی و خەساری لاوازی و هێرش. تایبەتمەندییەکی جیاوازی بێدەوڵەتیی هاوچەرخ، ئیدیعای سەرزەوین و خاکە.

ئەلیاسی: چەمکاندنی بێدەوڵەتی لە سەدەی بیستەم و بیستویەکەمدا تا چ ڕادەیەک گۆڕانکارییان بەسەردا هاتووە؟ (بە دەسپێک لە هانا ئارێنتەوە).

کاڵهۆن: زۆر. ئارێنت شتە سەرەکییەکانی خۆی سەبارەت بە بێدەوڵەتی لە دەوروبەری ساڵانی جەنگی جیهانیی دووەم و لە پەیوەندیی لەگەڵ ئاوارەبوونی گەورەی پەنابەراندا وتووە. بیرۆکەی ئەو لە بێدەوڵەتی، زیاتر لەژێر باندۆری ئەزموونی جوولەکە و هەروەها ئەوانی دیکە فۆڕمڕێژ بووە. ئەزموونی جوولەکەکان یەکێکە لە مێژووی دوورودرێژی ئاسمیلەکردن و گواستنەوە و بێدەوڵەتی و خەساری لاوازی و هێرش. تایبەتمەندییەکی جیاوازی بێدەوڵەتیی هاوچەرخ، ئیدیعای سەرزەوین و خاکە. ئارێنت بە تایبەتی زایۆنیست نەبوو و پشتیوانیی ئیسڕائیلی نەدەکرد. بۆ فەڵەستینییەکان، بۆ کورد و گەلانی دیکەی بێدەوڵەت، بیرۆکەیەکی ڕوون هەیە کە دەوڵەتەکانیان دەبێ لە کوێ بن. کێشەکە لەوەدایە کە ئەم سەرزەوینانە وەک دەوڵەتی خۆیان بە فەرمی نەناسێندراون. کورد سەرزەوینی خۆی دەناسێت بەڵام خەڵکی تر بە فەرمی نایناسن یان ناهێڵن سەرزەوینی خۆیان هەبێت. لە ساڵانی پەنجاکانەوە تا ئێستا، جیهان زۆر زیاتر بە کۆمەڵێک پەیماننامەی نێودەوڵەتی و دانپێدانانی مافەکانی مرۆڤ، پرۆتۆکۆڵ و دەزگاکانی مامەڵەکردن، لەگەڵ بێدەوڵەتیدا هەڵسوکەوتی کردووە. ئێمە وەڵامێکی ڕێکخراوترمان هەیە بۆی. لەماوەی ٣٠ یان ٤٠ ساڵی ڕابردوودا جیهانێکی سەرمایەداریی دارایی و خێراتربوونی جیهانیبوون هاتە ئاراوە و لەو جیهانەدا گەڕانەوە بۆ کۆچکردن لەگەڵ قۆناغی دوای جەنگ کە ئاستی کۆچکردن زۆر بەرز بووە، بەراورد دەکرێت. هەندێک گرووپی بێدەوڵەت توانییان ئەندامێتیی دەوڵەت بە دەست بهێنن و هەندێکیش نەیانتوانی. کەواتە هەلومەرجێکی گشتی بۆ بێدەوڵەتی نەبووە و هەموو دەوڵەتەکان هەوڵیان دەدا کەم تا زۆر ئیدیعای ناسیۆنالیزمی مافی لەدایکبوون (هاووڵاتینامە) بکەن. بەدەستهێنانی هاووڵاتینامەی فەرمی زیادی کردووە؛ هەرچەندە ئێستا ئەوروپا هەوڵی داخستنی سنوورەکانی دەدات. گۆڕانکاریی گەورە لە سەردەمی هانا ئارێنتەوە ئەوەیە کە لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە زۆر زیاتر ئەگەری ئەوە هەیە کە هاووڵاتینامەی فەرمی بە دەست بهێنرێت، بۆیە سوید نموونەیەکی کلاسیکە لەم ڕووەوە. ئایا بە وەرگرتنی هاووڵاتینامەی فەرمیی سویدی دەبیتە سویدی؟ مانای دوولایەنەی هەیە. بەڵێ دەتوانیت بچیتە قوتابخانەی سویدی و بە سویدی قسە بکەیت و پاسپۆرتی سویدیت هەبێت، بەڵام وەک سویدییەکی ڕاستەقینە سەیر ناکرێیت چونکە سویدیی ڕاستەقینە بە واتای ئیتنۆ-ناسیۆنالیست دێت. زۆرێک لە خەڵکی بێدەوڵەتی هاوچەرخ لە ڕووی ناسنامەیەکی نەتەوەیییەوە بێدەوڵەتن بەڵام لە ڕاستیدا خاوەنی دۆخی دەوڵەتین. زۆرینەی فەڵەستینییەکان توانای وەرگرتنی پاسپۆرتیان لە ئەمریکا یان ئەوروپا هەیە، بەڵام هەندێکیان لە فۆڕمی ئەوپەڕی بێدەوڵەتیدان و لە کەمپی پەنابەراندا دەژین و بەڵگەنامەی کۆمیساریای باڵای پەنابەرانی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکانیان[26] هەیە. بۆیە پێم وایە ئەو بێدەوڵەتییە بەو مانایە ئاڵۆزتر بووە. خەڵکی بێدەوڵەت دەتوانن لە دەوڵەتێکدا هاووڵاتی بن بەڵام ئەو هاووڵاتینامەیەیان لێ بسەنرێتەوە. ئەمە هەر ئەو شتەیە کە هانا ئارێنت لە کارەکانیدا دەیڵێت. جوولەکەکان لە کۆمەڵگەی ئەڵمانیادا ئاسمیلە کران و کاتێک نازییەکان هاتن، بە جوولەکەکان گوترا کە ئیتر ئەڵمانی نین و هاووڵاتینامەی ئەڵمانییان لێ سەندەوە. ئارێنت دەڵێت کە ئەمە دەتوانێت دووبارە ببێتەوە. پێم وایە کە هەمیشە نائەمنییەت هەیە بەڵام تەنها ئەوە نییە. ئەوەی دەمەوێت بیڵێم دوو هەستی بێدەوڵەتی هەیە، ئەویش حاڵەتی توندی فەڵەستینییەکانی دانیشتووی لوبنانە کە بەڵگەنامەی سەفەریان نییە، هەروەها حاڵەتی خەڵکی دیاسپۆرایش هەیە کە ڕەنگە لە هەر وڵاتێکدا بووبێتن هەستیان بە نائەمنییەتی هەمیشەیی کردبێت تەنانەت ئەگەر هاووڵاتینامە و مافی خۆشبژێویی کۆمەڵایەتی و پەروەردە و ئەوانی تریشیان پێ درابێت. هەستی بێدەوڵەتی لە بەین ناچێت و ڕەنگە چەندین نەوە بخایەنێت تا کاڵ ببێتەوە. دیاردەی ڕۆماکان لەبارەی بێدەوڵەتییەوەیە بەڵام هەروەها ڕوانگەیەکی بێڕێزیکردن بە ڕۆماکان هەیە کە ڕۆما گەلێکی خراپە.

ئەلیاسی: بەشێک لەو کوردانەی وتووێژم لەگەڵ کردوون، ڕۆماکان وەک میتافۆرێک بۆ بێدەوڵەتی بەکاردەهێنن بۆ ئەوەی گوایە ناسنامەیەکی سەرزەوینیی جێگیریان نییە، دۆخێک کە دەیانەوێت لێی هەڵبێن و نایانەوێت پەیوەندییان پێوەی هەبێت. ئایا بە ڕاستی دەکرێت ناسنامەیەکی ناشوێنی[27] هەبێت؟

کاڵهۆن: جوولەکەکان نموونەیەکی باشن. زایۆنیزم ناسنامەی شوێنیی بۆ جوولەکەکان لە ئیسرائیل دروست کرد. لە بنەڕەتدا زایۆنیزم ویستوویەتی بڵێت “ئێمەی جوولەکە پێویستمان بە شوێنێک و سەرزەوینێکە بۆ ئەوەی ناسنامەی جوولەکەبوونەکەمان سەقامگیر بێت”. کەواتە سەرزەوین و خاک هەموو جۆرە کێشە و گرفتێکی لەگەڵ هەیە، وەک شەڕ، بەڵام لە ڕادەبەدەر بەهێزە. لە هەمان کاتدا ناسنامەی نەتەوەییی تا ڕادەیەک بەهێز هەن کە هەمان جۆری سەرزەوینی جێگیریان نییە. پرسی ماڵدیڤ، گەلێک کە دوورگەکەیان بەهۆی گەرمبوونی جیهانەوە ژێرئاو کەوتووە و ئەگەر شوێنێک هەبێت کە خەڵکی لێ بێت و لە ناکاو نەمێنێت، بۆ ناسنامەی نەتەوەییی خۆیان چی دەگەیەنێت؟ لەوانەیە لە ئوسترالیا یان هەندێک شوێنی تر کۆتایییان پێ بێت و هۆشیارییەکی نەتەوەیی بهێڵنەوە. کەواتە پەیوەندیی نێوان ئەو کەسانەی کە لە شوێنێکی تردا نەتەوەیین و لەگەڵ ئەوەی بە ئیستیلا‌‌ح لە وڵاتی خۆیاندا نەتەوەیین، شتێکی گەورەیە. بە باوەڕی من ئەمە بۆ کوردستان ڕاستە. هەرچەندە کوردێکی زیاتر لە هەندێک وەشانی کوردستانی هێزەکیدا بە شێوەیەکی ڕێژەیی هەیە، بەڵام ژمارەی کەیسی فەڵەستینییەکان، ئەو ڕێژەیەی کە لە شوێنێکی دیکەدایە زۆر زیاترە. کاتێک ناسنامەی نەتەوەیی لە لایەن کەسانێکەوە زیندوو دەهێڵرێتەوە کە لە شوێنێکدا ناژین کە پەیوەندییان بە نەتەوەوە هەبێت، ئەوە بە ڕاستی ئەو ناسنامە دەگۆڕدرێت.

ئەلیاسی: فەڵەستینی هەیە پێی وایە ئەو فەڵەستینیانەی وڵاتیان بە جێ هێشتووە “خیانەت”یان لە ماڵی نەتەوەییی فەڵەستین کردووە و ڕێگەیان بۆ داگیرکاری و نیشتەجێبوونی ئیسرائیل خۆش کردووە.

کاڵهۆن: تەنانەت خەڵکی ئیرلەندییش کە ڕوویان لە ئەمریکا کردووە. بۆچی خەڵکی ئیرلەندی ئەمریکی پارەیان بۆ سوپای کۆماریخوازانی ئێرلەندا دەنارد؟ بەڵێ، چونکە هەستیان بە تاوانباریی دیاسپۆرا دەکرد.

ئەلیاسی: تێگەی دیاسپۆرای بێدەوڵەت چۆن دەبینیت؟

کاڵهۆن: پێم وایە کە تێگەکە مانای هەیە و زۆر گرنگە کە مرۆڤەکان چۆن پەیوەندییان بە دەوڵەتە ئەگەرییەکانەوە هەیە.

خەڵکی دیاسپۆرا سەبارەت بە کولتووری نەتەوەیی لەچاو ئەو کەسانەی کە لە زێدی خۆیان دەژین، خۆپارێز و موحافزکارترن

ئەلیاسی: ڕات چییە لەسەر فۆرماسیۆنی ناسنامەی دیاسپۆرا؟

کاڵهۆن: خەڵکی دیاسپۆرا سەبارەت بە کولتووری نەتەوەیی لەچاو ئەو کەسانەی کە لە زێدی خۆیان دەژین، خۆپارێز و موحافزکارترن. ئەمەش بەشێکی لەبەر ئەوەیە کە ئەوان بیریان دێتەوە کاتێک لە زێدی خۆیان بوون شتەکان چۆن بوون. کەواتە ئەوەی کە خۆیان لەگەڵیدا دەناسێنن، کولتوورێکی نەتەوەیییە کە لەسەر بنەمای یادەوەرییەکی ئایدیالیزەکراو دامەزراوە. بۆ ئەو کەسانەی کە لە شوێنێکی دیکەی دەرەوەی نیشتیمانی سەرەکیی خۆیان دەژین، ژیانی خۆیان لەگەڵ کۆمەڵگەی دەوروبەریدا بەراوەرد دەکەن و بیر لە بەرگریکردن لە ناسنامەکانیان و کولتووری نەتەوەیی دەکەنەوە. بە هۆی ئەو ڕۆڵەی کە لە ژیانیاندا دەیگێڕێت ئاسانترە بۆیان کە کولتووری نەتەوەیی مۆمیا[28] بکەن و لە ڕووی کولتوورییەوە دیدێکی خۆپارێزانەتریان هەبێت بۆی. تۆ کوردایەتی لە بەستێنی خۆکەسیی[29] ژیانتدا ڕێک دەخەیت، بۆیە لە کۆتاییی حەفتە یان ئێواراندا لەگەڵتە و لە ڕۆژی کاردا کەمتر جەختی لەسەر دەکرێتەوە. ئەمە پەیوەست دەبێت بەو چالاکییە کولتوورییانەوە کە دەتوانیت بە جۆرێک لە جۆرەکان کوردایەتی بکەیتە کردەیی. لە لایەکی ترەوە کەسێک لە ئەنادۆڵ دەژی، ئەوان هەموو کاتێک کوردن لە هەموو ئەو کۆدەقە جیاوازانەدا. ئەمە هەمان جۆری قەڵیشت لە نێوان بەشی کوردی و ناکوردیی ژیان لە نیشتمانە سەرەکییەکەدا نییە. ئەو خۆپارێزییە بە ئەم قەڵیشتەی دیاسپۆرا گڕوتینی پێ دەدرێت.

ئەلیاسی: ڕات چییە لەسەر چەمکی هاووڵاتیی بێدەوڵەت؟

کاڵهۆن: هاووڵاتیبوون چەمکێکی دەوڵەت-تەوەرە. من وەک میتافۆرێک ڕاڤەی دەکەم نەک تەنها وەک بابەتێکی تەوسیفی.

ئەلیاسی: چۆن شرۆڤەی ئەوە بکەین کە کورد هەیە هاووڵاتینامەی سویدی/ بەریتانی وەردەگرێت هەرچەندە بە جۆری ژێردەستە بەڵام هێشتا ئیدیعای بێدەوڵەتی دەکات؟

کاڵهۆن: پێم وایە ئەمە پەیوەندیی بە هۆشیاریی دووفاقەوە[30] هەیە کە ئێمە دەوڵەتمان نییە. ئەو “ئێمە”ی کە من وەک کوردێک خۆی پێ دەناسێنم، دەوڵەتی نییە بەڵام من دەوڵەتم هەیە بە شێوەیەک کە دەتوانم پاسپۆرتی بەریتانی یان سویدی خۆم بە کار بهێنم. دەتوانم دەنگ بدەم و کار بکەم. بەڵام لە کۆتاییدا، چ شتێک وەک “ئێمە”یەکی موعتەبەر ئەژمار دەکرێت. کەواتە لە سوید ئایا تۆ “ئێمە” بە کار دەهێنیت بۆ ئەوەی خۆت و سویدییەکان بگرێتەوە و ئەمە چ کاتێک؟ هەروەها ئێوە ئاگاداری زۆر کۆدەقن لە سوید کە تۆ بەشێک نیت لە “ئێمە”. ئەم “ئێمە” و “ئەوان”ـە هەستی بێدەوڵەتی بەهێزتر دەکات.

ئەلیاسی: ئایا پێت وایە ئەو “بەردەنگی زەروورە[31]” کە زانایانی وەک ڕیچارد کیلی، فرانک بێچۆفەر و دەیڤید مەکرۆن (2005) لە وتارەکەیاندا بە سەرناوی “لەدایکبوون، خوێن و پێوەندارێتی: ئیدیعای ناسنامە لە سکۆتلەندای دوای وەرگرتنی دەسەڵاتدا[32]“، بۆ پێناسەکردنی گرووپە سەردەستەکان باسی دەکەن، لەسەر پێکهاتنی ناسنامەی خەڵکی بێدەوڵەت باندۆر دادەنێت بۆ ئەوەی خۆیان بە بێدەوڵەت پێناسە بکەن؟

کاڵهۆن: بەڵێ، کاریگەریی زۆری لەسەری دەبێت. بە گشتی ناسنامەی باڵادەست کاریگەریی لەسەر پێکهاتنی ناسنامەیان هەیە. بەڵام گرینگایەتییەکەی بەستە بەوەی چەندە هەستێکی بەهێزی پێوەندارێتی بە نەتەوەی دیاسپۆراوە بپارێزیت نەک نەتەوەی میواندار، بەپێی ئەوەی کە نەتەوەی میواندار چەندە پێشوازیی لێ دەکات و چەندە دەرفەتت بۆ یەکگرتن بۆ دەڕەخسێنێت، جیاوازە. کەواتە تۆ کۆمەڵێک نموونەت هەیە، سوید یەکێکە لەو وڵاتانەی کە لە هەندێک کاتدا کراوەن بەو مانایەی کە بەدەستهێنانی هاووڵاتینامەی فەرمی تا ڕادەیەک ئاسانە بەڵام داخراون بەو مانایەی کە سەختە ببیتە ئەندامی فەرهەنگی. ئەوەش بە پێچەوانەی ئەمریکایە، کە سەختی و ئاسانی گرتنی هاووڵاتیی فەرمی لە هەڵکشان و داکشاندایە. بەڵام ئاسانترە ببیتە ئەندامێکی فەرهەنگی چونکە لە خۆتێگەیشتنی[33] فەرهەنگی لە ئەمریکادا لەسەر بنەمای مۆزایکێک لە فەرهەنگە جیاوازەکان دامەزراوە. ئەگەر سپیپێست بیت ئاسانترە لەوەی کە سپی نەبیت. پێم وایە تا نەتەوەی میواندار زیاتر یەکگرتن و پێوەندارێتیی تەواو و قەبووڵکردن سەختتر بکات، خەڵک زێدەتر هەست بە ناسنامەی سەرەکیی خۆیان لە وڵاتانی دوورەدەستیان دەکەن.

 ئەلیاسی: ئیلینۆر کۆفمان لە وتارێکدا سەبارەت بە “کەسایەتییە جیهانوەتەنەکان: هاووڵاتیانی ئیمتیازدار و دەرەکییە نەتەوەیییەکان[34]” (٢٠٠٥) باس لە جوولەکەکان دەکات لە ئەوروپا کە لە ڕووی مێژوویییەوە وەک دەرەکییەکی ناوەوە[35] بیریان لێ کراوەتەوە، ئەمەش تا ئاستێک لە مشتومڕە هاوچەرخەکانی دژەموسڵمانان لە ئەوروپا دەچێت. بەڵام لە ڕووی مێژوویییەوە جوولەکەکان وەک کەسێکی تەواو ئاسمیلەکراو سەیر دەکران و بەم شێوەیە وەک مەترسییەک دەنوێندرانەوە. ئەمڕۆ موسڵمانان بە تەریک و جیاکەوتە دەبیندرێن کە لە کۆمەڵگەیەکی هاوتەریب لە ئەوروپادا دەژین.

 کاڵهۆن: ئەمە بە باوەری من ڕاستە. بابەتێکی سەرنجڕاکێشە بۆ لێکۆڵینەوە سەبارەت بەوەی کەسانی بیانی و نامۆ، چ کاتێک ڕاکێشەرن و چ کاتێک خراپن. لە ئەڵمانیا، سەد ساڵ لەمەوبەر، جۆرێک لە کولتووری ڕۆشنبیری هەبوو کە بە شێوەی ڕۆژهەڵاتناسییەکی تەلتیفکراو زۆر خەریکی ئیسلام بوو، بەهیخۆکردنێکی کولتووری[36] لە ئارادا بوو و تا ئاستێکیش لەبەر ئەوەی هیچ موسڵمانێکی ڕاستەقینە لەوێ نەبوو. ئەو موسڵمانانەی لەوێ بوون جۆرێک لە ڕاکێش و سەیروسەمەرە بوون، لە کاتێکدا جوولەکەکان وەک کێشەیەک سەبارەت بە ئەڵمانییەکان سەیر دەکران. ئەمە دەگۆڕێت. ئێستا، هۆشیاریی ئەڵمانی دەڵێ موسڵمانان کێشەن و لێرە زۆرن و ئەوەی لێرە دەیکەن گۆڕینی ناسنامەی ئەڵمانیایە. کولتووری موسڵمانەکان ئیتر سەرنجڕاکێش نین. لە لایەکی ترەوە دوای هۆلۆکۆست جۆرێک لە سەرسامیی سەرنجڕاکێش بۆ جوولەکەکان هەیە، کاتێک جوولەکەکان لە ئەڵمانیا خۆیان نیشان دەدەن، خەریکە دەیسەلمێنن کە ئەڵمانیا چیتر ئەڵمانیای خراپ نییە و وەک شتێکی زۆر ئەرێنی ئەزموون دەکرێت. بڕوانن! جوولەکەکان لێرەن و ئێمەش وەک باپیرە و داپیرە ئەڵمانییەکانمان خراپ نین! کەواتە پێچەوانەبوونەوەی هەڵوێست بۆ موسڵمانان و جوولەکەکان ڕووی داوە.

ئەلیاسی: دەتوانی باسێک دەربارەی دیاسپۆرای بێدەوڵەت (بۆ نموونە کورد و تامیل) و دیاسپۆرای دەوڵەتدار (بۆ نموونە تورک) بکەیت؟

کاڵهۆن: مەسەلەی دەسەڵات و هۆشیاری، دووفاقەیییە. کاتێک بێدەوڵەتیت، هەمیشە دەبێت بۆ هەموو کاروبار و کەلێن و قوژبنەکانی ژیانت دەوڵەتەکانی تر بە کار بهێنیت. لاوازی و خەسار بەرامبەر بە جۆرێک لە برینداری و لاوازیی بەردەوامیی هەلومەرج یان سووکایەتیپێکردن بە هۆی ئەوەی لە لایەنێکی بێدەوڵەتەوە هاتوویت. نموونەی ئێوەی کورد کە دەیەوێت بڵێ خەڵکی کوردستانم بەڵام ناتوانێ لەسەر نەخشە، کوردستان پیشانی خەڵکی بدات. ئەمە لاوازی و خەساری ئەو وەزعییەتەیە. ئەگەر لە وڵاتێکی هەژاریشەوە هاتبیت، وڵاتێکت هەیە و شانازییەکت هەیە و لەگەڵ هەموو کەسێکی دیکە کە وڵاتێکی هەیە، یەکسانیت. بەڵام ئەگەر لە دۆخێکی بێدەوڵەتییەوە هاتبیت، ئەوا تۆ بە جۆرێک لە جۆرەکان لەم بێبەشی و تەنگەژەیەدای و بەردەوام ئامادەیت بۆ ئەوەی سوکایەتیت پێ بکرێت و بخرێیتە خوارەوە بە هۆی ئەو سەختییەی کە دەبێ وەڵامی ئەو پرسیارە بدەیتەوە کە خەڵکی کوێیت؟ چی بکەین لەم بارەیەوە؟ زۆربەی تیۆریستەکانی جیهانوەتەنی وتوویانە کە دەبێ هەموومان بێدەوڵەت بین. بەڵام بێدەوڵەتی زۆر ترسناک دەردەکەوێت بۆیە بە ڕاستی پێویستە ئیمکانەکانی ئەندامێتیی کاریگەرانەی دەوڵەت دروست بکەین و کراوە بین بۆ دووبارە کێشانەوەی سنوورەکان. پێم وا نییە ئەو چارەسەرە کە هەموو کەسێک بێدەوڵەت بێت، زۆر واقیعی بێت. دەبێت دانە دانە لەگەڵ نموونەی بێدەوڵەتەکان هەڵسوکەوت بکەیت و بزانیت ئەگەرەکان چین؟ بەڵام ئەمە ئاسان نییە. پێشبینیی من بۆ کورد ئەوە نییە کە کوردستانێک هەبێت بەڵکوو ڕەنگە دوو سێ کوردستان هەبێت نەک کوردستانێکی یەکگرتوو. ئەمەش بۆ ناسیۆنالیزمی کورد بە شێوەیەکی مەترسیدار تێکدەر دەبێت. ئاسان نابێت تەنها بڵێین هەموومان یەکین و هەموومان کوردین. وەک عەرەبی لێ دێت. خەڵک دەیانەوێت عەرەب بن بەڵام هەر میسری و تونسی و ئوردنین.

ئەلیاسی: بۆچی پێت وایە ناسیۆنالیزمی گرووپە سەردەستەکان، داگر و گشتگیر سەیر دەکرێن لەکاتێکدا ناسیۆنالیزمی گرووپە ژێردەستەکان وەک جوداخواز سەیر دەکرێن کاتێک مرۆڤە بێدەوڵەتەکان باس لە چارەی خۆنووسینی نەتەوەیی دەکەن؟

کاڵهۆن: کاتێک دەوڵەتێکت دەوێت یان دەتەوێت دەوڵەتێک بگۆڕیت، ئەمە تێکدەرانەیە. ئەگەر سەر بە لایەنی سەردەستی دەوڵەت بیت، دەتەوێت بەردەوام کۆنترۆڵی سیاسی بمێنێتەوە. لەبەر ئەوە نییە کە یەکێکیان ناسیۆنالیستە لەکاتێکدا ئەوی دیکەیان نییە. مەعموولە کە زۆرێک لە ئەمریکییەکان دەڵێن ئەمریکا ناسیۆنالیست نییە بەڵکوو فرەکولتوورییە، بەڵام لە ڕاستیدا زۆر ناسیۆنالیستە بەو پێیەی کولتوورێکی نەتەوەییی زۆر باڵادەستی هەیە و دەسەڵاتی دانانی یاساکەی هەیە. گرووپە باڵادەستەکان ناسیۆنالیستن بەڵام دان بەوەدا نانێن. ئەوە یەکێکە لە ئیمتیازەکانی باڵادەستبوون کە توانای ئەوەت هەیە ئەوەی دەیکەیت وەک بابەتێکی سروشتی ببینیت نەک وەک باڵادەستبوون. بەڵام ئەگەر ژێردەستە بیت، ئەوا ئەو ئیمتیازەت نییە. تۆ بەردەوام دەزانیت ئەوەی دەیکەیت لەم پەیوەندییەدایە.

[1] . دەقی ئینگلیزی ئەم وتارە لە ساڵی 2014 لە گۆڤاری ‘خوێندنەوە کوردییەکان Kurdish studies’، بەرگی 2، لاپەڕەی 61-74 بڵاوە کراوەتەوە.

[2] . post-national.

[3] . context.

[4] . social solidarity and loyalty

[5] . Nations Matter

[6] . national solidarity

[7] . loyalty

[8] . Labour پارتی کرێکاران کە بنکەکەی لە بەریتانیادایە.

[9] . horizontal comradeship

[10] . xenophobic attacks

[11] . transnational

[12] . popular sovereignty

[13] . Imagined

[14] . real

[15] . pre-existing fact                                                                                                                       

[16] . reading therapy

[17] . post-nationalism

[18] . version

[19] . belonging

[20] . intolerant

[21] beyond identity

[22] . Culture & Truth: The Remaking of Social Analysis

[23] . asymmetry

[24] . کالهۆن لە دەقەکەدا وشەی pieدەکار دەکات، pie جۆرە شیرینی یا dishێکە (جا دەتوانێ میوە یا گۆشت یا کەیک بێت) تایبەت بەو فەرهەنگە . ئەمن بەپێی فەرهەنگی کوردی، لە وشەی کولێرەی گەنمەشامی کەڵکم وەرگرتووە کە لە حەسەنی قزڵجی قەرزم کردووە.

[25] . dominating and dominated na-tionalism

[26] . UNHCR

[27] . non-place identity

[28] . fossilise

[29] . private realm

[30] . double consciousness

[31] . crucial audience

[32] . Birth, blood and belonging: Identity claims in post-devolution Scotland

[33] . self-understanding

[34] . Figures of the cosmopolitan: Privileged nationals and national outsiders

[35] . exotic outsiders

[36] . cultural appropriation

The post ناسیۆنالیزم، جیهانوەتەنخوازی و بێدەوڵەتی appeared first on ژنەفتن.

 (سلاڤۆی ژیژەک)

ڕوونکردنەوە:

ئەم بابەتەی لێرەدا دەیخوێنیتەوە وتار نییە، هەروەک نووسینیش نییە، بەڵکوو بەشێکە لە گفتوگۆیەکی هاوبەشی تۆمارکراو کە لەلایەن پێگەی (Progressive International)ەوە و لەڕێی بەرنامەی زوومەوە، تایبەت بە ڕۆژی ڤالانتاین ڕێک خراوە. هەریەک لە (ئێڤا ئیلۆز، مایکڵ هارت، ئێجە تەمەلکوران، ئەلێنکا زوپانچیچ و سلاڤۆی ژیژەک) تیایدا بەشدارن و لە ئاستی جیاوازی (سیاسی- بەکاڵاکردن- ئیرۆس- ئاگاپێ- دەروونشیکاری)دا سەرنج و خوێندنەوەی خۆیان دەخەنە ڕوو. دەکرێت بڵێین ئێمە لێرەدا پوختەی بەشی یەکەمی گفتوگۆکەمان نووسیوەتەوە و تا ڕادەیەک هەوڵمان داوە ڕێکخستنێکیان بۆ بکەین و پاشان وەریبگێڕین و، ڕەنگە لە داهاتوودا بەشەکەی دیکەشی ئامادە بکەین، ڕەنگە نەشیکەین بەهۆی ئەو سەرنج و ڕەخنەیەی کە لە بەشی دووهەمی گفتوگۆکە هەمانە، چ لە ڕووی خوێندنەوە و ڕەمزاندنی دەروونشیکارییانەی عەشق و ئارەزووەوە کە بە ڕای ئێمە زیان بە کۆی عەشق و پەیوەندییە مرۆیییەکان دەگەیەنێت، چ لە ڕووی ئەو بەهەندوەرنەگرتنەی تایبەتمەندکردنی سێکس و ئیرۆس کە ڕایەڵەی سەرەکیی ڕاگرتنی پەیوەندییە مرۆیییەکان و خودی ژیانیشە لەلایەن مایکڵ هارتەوە.  (وەرگێڕ).

ئێڤا ئیلۆز:

لێرەدا بەکورتی سەرنجی خۆم دەخەمە ڕوو، لەبەر ئەوەی ڕۆژی خۆشەویستییە (ڤالانتاین)، دەمەوێت بە شیعرێک دەست پێ بکەم کە لە سەدەی حەوتەمی پێش زایینیدا لەلایەن شاعیری گریکی سافۆ(Sappho)ەوە نووسراوە. بەم شیعرە دەست پێ دەکەم، لەبەر ئەوەی پێم وایە لەو تاکە قەسیدەیەدا، سافۆ ئەو توخمە بنەڕەتییانە دادەڕێژێت کە ئێمە وەک جەوهەری هەستی عەشق پێناسەیان دەکەین. ئەمەش شیعرەکەیە:

لەبارەی ئەوەی باشترینە

سافۆ

هەندێک ئاهەنگی جوانی دەگێڕن

لە شۆڕشگێڕان، یان جەنگاوەران،

یاخود کەشتی دەم شەپۆل

لە شەڕدا لەسەر دەریا.

جەنگ شکۆمەندیی خۆی هەیە،

بەڵام من، باڵاتر لە لوتکەی ئەم شکۆمەندییە سەربازییانە

ئەو تاکە شتە بەرز دادەنێم کە تۆ خۆشت ئەوێت.

بۆ سەلماندنی ئەم وتەیە

مێژوو تاقی بکەرەوە:

هەموو هێلینمان لە یادە،

کە خێزانەکەی خۆی جێهێشت،

منداڵەکەی، و هاوسەرە شاهانەکەی،

بۆ گرتنی دەستی غەریبەیەک:

جوانییەکەی هاوتای نەبوو،

بەڵام کڕنوشی بۆ ئەمری عەشق برد.

کەواتە عەشق هێزە

کەس ناتوانێت لێی لا بدات،

بیرکردنەوەکانی منیش

دەبێت بۆ زۆر دوور، شوێن ئازیزەکەم بکەون:

تەلیسمی پێکەنینەکەی

مەزنترین شادیم پێ دەبەخشێت

مەزنتر لە هەموو پاڵەوانە بڕۆنزپۆشەکان.

بە تێڕوانینی من، سافۆ زۆر زیاتر لەوەی لە دایۆتیما(Diotima)ی ئەفڵاتووندا هاتووە- کە قسە لەسەر ئەوە دەکات عەشق چییە- ئەو ئایدیایە دەربارەی ئیرۆس؛ خوداوەندی عەشق، دەخاتە ڕوو کە تاوەکوو ئەمڕۆ لەگەڵ ئێمەدا ماوەتەوە. وەک دەزانین لای ئەفڵاتوون بیرۆکەی پشت ئیرۆس ئەوەیە بە شێوەیەکی کوشندە مرۆڤ بریندار دەکات و وایان لێ دەکات عەقڵ لەدەست بدەن. بۆ سافۆ و ئەوانەی کە هەڵگرەوەی تێڕوانینی ئەون، عەشق هەم دژ بە دونیای نێرانە و هەمیش لە سەروو ئەو جیهانە نێرانەیەی گەڕان بەدوای شکۆمەندی و شەڕدا، وەستاوە. تەنانەت پارمەنیدس، ئیرۆس وەک یەکەمینی نێو هەموو خوداوەندەکان دەستنیشان دەکات. وەک دەبینن، لای گریکەکان بە تووندی هەست بە هێز و دەسەڵاتی ئیرۆس کراوە و سافۆ لێرەدا دەیکاتە هێزێک، دەسەڵاتێک بەرزتر، باڵاتر لە کارامەیی و ئازایەتیی نێرانە. وەک خۆی ئاماژەی بۆ دەکات: ئەو تاکە شتەی کە کەسێک خۆشی ئەوێت لە سەروو شکۆمەندی سەربازییانەوەیە. بۆیە ئەمە جەختکردنەوەیەکی ڕوونە کە عەشق سەروەرە بەسەر ئەو بابەتانەی پەیوەندییان بە وڵات و بردنەوە و سەرکەوتنەوە هەیە. وەک چۆن ژیژەک ئاماژەی پێ دەدات: عەشق ئاکتێکی شۆڕشگێڕانەیە و لە سەروو بەرژەوەندیخوازی و لە سەروو خود-پارێزییەوەیە (Self-preservation).

جگە لەوەش، ڕەنگە تێبینیی ئەرکی دایکانەش بکەین، بەو پێیەی ناچاری دەکات و پاساوی پێ دەدات، ژن، هێلین وەک ژنێک، منداڵەکەی جێ بهێڵێت، لەبەر ئەوە لە شیعرەکەی سافۆدا پێم وایە عەشق وەک هێزێک ئاکت دەکات، یاخود وەک هێزێک خۆی پیشان دەدات، هێزێکی دەرەکی کە تاکەکان ناچار دەکات  گرووپەکانیان جێ بهێڵن، وە مرۆڤ لە خێڵەکەی، لە نەتەوەکەی، خێزانەکەی، بەکورتی لە خودی کۆمەڵگا جیا دەکاتەوە. بەکورتی، ئەم میتۆلۆژیایەی عەشق هەتا ئەمڕۆ بەردەوامە و لەگەڵیدا دەژین و بە شیوازێک لە ڕۆژێکی وەک ڤالانتایندا ئاهەنگی بوونی دەگێڕین.

با بیر لە ڕۆژی ڤالانتاین بکەینەوە، مەبەستم خودی ڕۆژەکەیە، کە ئێمە و عەشق دەبێت ئاهەنگی تیادا بگێڕین. ئەوەندەی من ئاگادار بم، ئەمڕۆ، لانی کەم، لە هەشت وڵاتدا ئاهەنگی ڤالانتاین ساز دەکرێت؛ ئەمریکا، کەنەدا، مەکسیک، بەریتانیا، فەڕەنسا، ئوسترالیا، دانیمارک، ئیسرائیل، و ئیتاڵیا، لە ڕاستیدا نۆ وڵات. خەڵکی دیاری دەکڕن بۆ خێزان، هاوڕێ، تەنانەت سەگ و پشیلەکانیان. لە ساڵی ٢٠١٩دا، تەنیا لە ڕۆژی ڤالانتایندا زیاتر لە ٢١ ملیۆن دۆلار خەرج کراوە، گەر لە هێڵی سەر نەخشەی داتاکان بڕوانین دەبینین ئەو ژمارانە بەپێی ساڵەکان بە شێوەیەکی دیار لە زیادبووندایە. یەکێکی دیکە لە ڕاستییە گرنگەکان ئەوەیە کە ٦٠٪ی خەڵک لەنێوان تەمەنی ٢٥-٣٥ ساڵیدا، ئاهەنگی ڕۆژی ڤالانتاین دەگێڕن، ئەم ژمارەیەش بەپێی زیادبوونی تەمەن بە شێوەیەکی دراماتیکی دادەبەزێت، وە ئەمە دەریدەخات، بەپێی کات، جۆرێک لە گۆڕان لە گرنگیدانی خەڵک بەم رۆژە بەدی دەکرێت. لە هەندێک بڕگە(ئارتیکڵ)دا ئەوەم بینی کە وا چاوەڕوان دەکرێت لە ڕۆژی ڤالانتایندا هەر تاکێکی ئەمریکی بە تێکڕا بڕی ١٦٢ دۆلار لە کڕینی شمەکەکانی وەک شیرینی، کارتی پیرۆزبایی، گوڵ، چوونەدەرەوەی ئێوارە، خشڵ، جلوبەرگ، کارتی دیاری، خەرج بکات. کۆمپانیاکانیش لە ڕۆژی ڤالانتایندا لە دەسەویەخەی ڕکلامکردندان بۆ هاندانی خەڵک بۆ کڕینی بەرهەمەکانیان. دەنکن دۆنەت (Dunkin Donuts) کەمپینێکیان ئەنجامدا کە تیایدا کڕیارەکان دەتوانن لەڕێی ئینستاگرامەوە لە کێبڕکێی بەدەستهێنانی زۆرترین خۆشەویستی دەنکندا بەشدار بن، بە بەکارهێنانی ئەو دۆنەتانەی کە لە شێوەی دڵدا بۆ فرۆشتن دروست کراون. هەروەک لە چەندین شوێنی دیاریکراوی دیکەدا، بە شێوەی پەخشی ڕاستەوخۆ پێشبڕکێکە ئەنجام دەدەن، ئامانجیش لەم گواستنەوەیە ئاشکرایە، دروستکردنی کەشێکی چالاکە بۆ کڕینی ئەو دۆنەتانە لەلایەن کڕیارەکانەوە. هەموو ئەمانە تەنیا بۆ بەکورتی ناساندنی تێزەکەم بوو کە لە چەند کتێبێکدا پەرەم پێداوە، ئەویش ئەوەیە کە سەرمایەداری، بەتایبەت لەپاش جەنگی جیهانیی دووهەمەوە، بەردەوام لە بەرهەمهێنانی کاڵا سۆزدارییەکاندا بووە کە من ناوی دەنێم ‘Emodities‘، ئەو کاڵا سۆزدارییانەی کە پێم وایە لەژێر چاودێری تیۆرەکانی بەکاربردندا بەرهەم دەهێنرێن، بەڵام لە نیوەی سەدەی بیستەم بەدواوە، ڕیشاڵێکی زۆر بەهێزە بۆ گەشەی سەمایەداری. بۆیە بابەتەکە، تێڕوانینەکە سەبارەت بە کاڵا بەو شێوەیە نییە بڵیین سۆزەکان پاڵنەرن بۆ بەکاربردن، ئەوە شتێکی ئاسایییە، هەرکەس زانیاری لەبارەی مارکێتینەوە هەبێت ئەوە دەزانێت، بەڵکوو بە شێوەیەکی زۆر مەترسیدارتر سۆزەکان (Emotions) بوونەتە جۆرێک لە کاڵا (Commodities)، ئەمەش تاڕادەیەک هاوشێوەی تێگەیشتنە لە ئەزموونکردنی (بەکارهێنانی) کاڵا (Commodity Experience)، وەک گەشتیاری و کات بەسەربردن، کە ئەمانە کاڵای مەعنەوین، بەکاربەر دەکەن بە ئۆبێکتێک بۆ ئەو شتەی کە کاری لەسەر دەکەن. بۆیە لەڕاستیدا، داینەمیکییەتی مەترسیداری گەشەی سەرمایەداری ڕووەو فراوانکردنی ئەزموونکردنی کاڵایە، ئەوەی کە دەیکڕین چیتر کاڵایەک نییە لە دەرەوەی ئێمەدا، بەڵکوو بەپێچەوانەوە، ئەوە خودی خۆمانە کە بەکاری دەبەین. خودی خۆمان لە ئەزموونی سۆزداریی تایبەتدا بەکار دەبەین، بەوەش دەبینە هاو-بەرهەمهێن (Co-Producers)ی ئەو کاڵایانەی کە بەکاریان دەبەین. لەبەر ئەوە هەست و سۆز و کاڵاکان پێکەوە بەرهەم هێنراون، بەکاربردن و دەربڕینی سۆزدارییانە پێکەوە دێن، سۆز لەگەڵ بەکاربردندا دروست دەکرێت. کاتیگۆری کاڵا ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە دروستکردن و بەهێزکردن و بەردەوامیدانی پەیوەندییەکانمان لەگەڵ ئەوانی تردا، ئەو پەیوەندییانەی کە گرنگییان پێ دەدەین، عەشق، ڕۆمانسییەت، خێزان، هاوڕێیەتی، کاڵای بایەخپێدراون، ئەو کاڵایانەی کە لە کۆنتێکستی پاشەکشەی خێزان بۆ ڕووبەرێکی دیاریکراو لەخۆیدا، لە ئەنجامی سەرمایەدارییەوە سەریان هەڵداوە، وە پێناسەکردنەوەی خێزان وەک یەکەیەکی سۆزداری و زیادبوونی جەختکردنەوە لە هەست و سۆز و خۆشەویستی بۆ دروستکردنی تاک و شوناس بەگشتی. بۆیە لەم سیاقەدا، لە چوارچێوەیەکدا کە ژیانی کەسی، ژیانی ئەویندارانە، بووەتە ئایدیاڵێک، سۆزەکان دەکرێن بە کاڵا، ئەمەش لەڕێی گەشەی سەرنجڕاکێشی مومارەسەکانی پێشکەشکردنی دیارییەوە ئەنجام دەدرێت، وەک ئەنترۆپۆلۆجیستەکان پێمان دەڵێن؛ بەخشینی دیاری بۆ بەردەوامبوونی پەیوەندییە کەسییەکان گرنگە.

پراکتیکە ڕۆژئاوایییەکانی بەخشینی دیاری، بە هەمان شێوە وەک بەکاربەر و پراکتیکە سۆزدارییەکان، بەدامەزراوەیی کراون. بۆ نموونە، هەندێک بۆنەی وەک ڕۆژی دایک، یان ڕۆژی ڤالانتاین ڕێوڕەسمی بەکاربردن و خۆشەویستییە پێکەوە. لە ناوەڕاستەکانی سەدەی نۆزدەوە تا ئەمڕۆ، ڤالانتاین بووەتە بۆنەیەکی ناسراو و پشووی کڕیار لە ناو ئەمریکادا. لە کاتێکدا ڕۆژی دایکان لە دەوروبەری ١٩٢٠ەوە سەری هەڵداوە. ئەم دوو ڕۆژە هەر لە سەرەتاوە، بەکاربەر و پراکتیزە سۆزدارییەکان لە یەک کاتدا ڕووەو بەخشینی دیاری ئاڕاستە کراون، وە ئامانج لەمەیش بۆ دڵنیابوونەوەی بەشداری تاکە هەم لە بازاڕ، و هەم ئەوەی من ناوی دەنێم یەکەی بایەخپێدان. ئەوان هەستەکان دروست ناکەن، کە ڕەنگە دروستیشی بکەن؛ ئەوەندەی خواستی دووبارە نوێکردنەوەی ڕێوڕەسمی دووپاتکردنەوەی هەست و سۆز دەکەن، ئەمەش بۆ من ئەو شێوازانە دەردەخات کە کولتووری بەکاربردن تەنیا پەیوەندییەکانی ڕێک نەخستووە، بەڵکوو ئەخلاقی ئابوورییانەی دەربڕینی (ئەدای) هەستەکانیشی چڕ کردووەتەوە. وە ئەم جۆرە بەیەکداچوونەی بایەخدان و بەکاربردن تەنیا بۆ دەربڕینی بایەخ و خۆشەویستی دیزاین نەکراوە، بەڵکوو بۆ دامەزراندنی هەستە تایبەتەکانی وەک خۆشم دەوێیت، لە ڕۆژی ڤالانتایندا دووبارە دەریدەبڕمەوە، دیزاین کراوە.

پێم وایە ڕۆژی ڤالانتاین فۆڕمێکی سەرەتایییە بۆ بیرکردنەوە لەو جۆرە پڕۆسێسەی چڕکردنەوەی پەیوەندییە کەسییەکان و بەکاڵاکردن لە هەمان کاتدا. هەروەها تیشک دەخاتە سەر ڕاستییەکی سەرەکی سەبارەت بە سەرمایەداری، ئەویش ئەوەیە کە کاپیتاڵیزم تەنیا نامۆبوون و جیاوازی دروست ناکات، بەڵکوو لە ڕاستیدا، لەڕێی خودی پێکهاتەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانەوە کار دەکات و پەیوەندییە کەسییەکان چڕتر دەکاتەوە. وە پێم وایە خۆشەویستیی ڕۆمانسی کلیلی ئەم پڕۆسەیەی ئاوێتەبوونی تەواوەتی و نەرمی بەکاربردنە لەناو سوبێکتیڤیتەدا.

****

مایکڵ هارت:

پێم وایە، بەتایبەت لە ڕۆژی ڤالانتایندا، پێویستە مرۆڤ ڕەخنەیەک بەرامبەر بە خۆشەویستی سەرپێ بخات، بۆ کردنەوەی ڕووبەرێک بۆ بیرکردنەوە لە ڕووانگەی سیاسییانەی عەشق، بێگومان بەو شێوەیەی ئێڤا لەگەڵ بەکاڵاکردندا کردی. لە ڕۆژی ڤالانتایندا پێویستە هێرش بکرێتە سەر بیرۆکەی خاوەندارێتیکردنی یەکتر (دووانەی خاوەندار)، دووانەی دژە-کۆمەڵایەتی، ئەو کەپڵەی خۆی وەک گشت (Whole) دەبینێت، لەبەر ئەوە پێویستی بە کۆمەڵگا نییە، ئەم جووتە دژە- کۆمەڵایەتییە لێرە لە زیادبووندایە، کە من پێم وایە ڕێگری لە ئەگەری سیاسییانە، یان تەنانەت شۆڕشگێڕییانەی چەمکی خۆشەویستی دەکات. بەڵام ڕاستییەکەی من نامەوێت قسە لەسەر ئەوە بکەم، یاخود لانیکەم لەم کورتە باسەدا.

پێم وابوو باشتر دەبێت گەر بە جیا هۆکاری گرنگیدانم بە خۆشەویستی وەک کۆنسێپتێکی سیاسی و تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی ڕوون بکەمەوە. سەرەتا گرنگیم بۆ بیرکردنەوە لە بابەتەکە هەبوو، چونکە لەو باوەڕەدا بووم لەگەڵ ئەزموونی من و ئەزموونی زۆرێک لە خەباتگێڕانی نێو چالاکییە سیاسییەکاندا دەگونجێت. پێدەچێت شۆڕش کارەکتەری هاوبەشی لەگەڵ خۆشەویستیدا هەبێت، یاخود تەنانەت ناوی خۆشەویستی هەڵگرتبێت. ئەوەی بە پلەی یەکەم مەبەستمە ئەمەیە، یاخود ئەمە سادەترین شێوازی بیرکردنەوەیە لێی. خۆشەویستیی لێرەدا، لانیکەم، هەڵگری دوو خەسڵەتە، دوو تایبەتمەندی، ئەو دوو تایبەتمەندییە سەرەکییەی کە ئێمە بیری لێ دەکەینەوە؛ یەکەمیان سروشتی پەیوەندییەکەیە کە دروستی دەکات، وە دووەمیان تایبەتمەندیی گۆڕانکارییە، ئەزموونی گۆڕانکارییە، بۆ من ئەمە شتێکە کە وا لە خۆشەویستی دەکات تێڕوانینێکی ئەخلاقی هەبێت، زیاتر لە هاوڕێیەتی، یان سۆڵیدارێتی. بۆیە دەمەوێت ئەم دوو خاڵە ڕوون بکەمەوە، بەو شێوەیەی کە من دەیبینم، یان بیناسێنم لای سپینۆزا، بێگومان بە لەبەرچاونەگرتنی ئەو ڕووبەرەی کە لێوەی وەردەگرین، بەڵام زۆر پراکتیکییە، بۆ من زۆر پراکتیکییە. ئەم دوو توخمەی کە باسم لێوەکردن، لە پەیوەست بە تایبەتمەندیی پەیوەندی و گۆڕانکارییەوە.

یەکەمیان سەبارەت بە پەیوەندی، سپینۆزا وەک هەمیشە، پێناسەیەکی جیۆمێتریکی جوان پێناسەی عەشق دەکات، عەشق شادییە، لەگەڵ ناسینی هۆکاری دەرەکیدا (External Cause). بۆ تێگەیشتن لەمە، پێویستە شادی وەک پێناسەیەک بۆ زیادبوونی هێزی من بۆ بیرکردنەوە و ئاکتکردن، ببینیت. کەواتە عەشق زیادبوونی هێزی منە بۆ بیرکردنەوە و ئاکتکردن لەگەڵ ناسینی هۆکاری دەرەکی. بۆ من ئەمە زۆر پراکتیکییە. مەبەستم، سەرەتا لە پەیوەست بە بیرکردنەوەوە لە ڕووبەرێکی فیکرییدا بیری لێ بکەمەوە. زۆربەی بەرکەوتنەکانم لەگەڵ کەسانی تردا شادیبەخش نین. دڵتەنگ دەبم، بەو مانایەی یارمەتیدەر نین، وام لێ ناکەن بەهێزتر بیر بکەمەوە، زۆرکات پێم وایە لە شتێک تێدەگەم، و دەست دەکەم بە ئاخاوتن لەگەڵ کەسانی تردا، دواتر هەست بە گەمژەیی دەکەم، چیتر تێناگەم. بەڵام هەندێک کەس هەن ئەزموونی ئەوە دەکەیت کاتێک پێکەوەن و پێکەوە بیر دەکەنەوە، بەڕاستی زۆر بەهێزتر دەبیت، زۆر بەهێزتر بیر دەکەیتەوە، دەمەوێت بڵێم دەست بەو کەسانەوە بگرن، بیانپارێزن، بەتووندی دەستیان بگرن. لانیکەم، ئەمە یەکەمین تێگەیشتنە لەوەی کە خۆشەویستی چییە، کە زۆر بەهێزتر کراویت، وە ناسینەوەی پەیوەندیت بە ئەوانەوە وەک هۆکاری دەرەکی، بەهێزترت دەکات. بۆیە جارێکی دیکە دەیڵێمەوە؛ گەر تۆ بتوانیت لە پرسی بیرکردنەوەدا بیناسیتەوە، بۆ نموونە: ئەو گرووپەی لەگەڵیاندا دەخوێنیت، وات لێ دەکەن بەهێزتر بیت، گرووپی ڕۆشنبیرەکان بەهێزترت دەکەن، بەڵام کەسانی زۆر دیاریکراون. من لە ڕووی شۆڕش و خەباتەوە بەتەواوی بە هەمان شێوە بیر لەم بابەتە دەکەمەوە. دەزانیت؟ هەندێک کەسی دیاریکراو و تایبەت هەن کە تۆ زۆر بەهێزتریت لەگەڵیاندا بۆ ئاکت، دەتوانیت زیاتر ئاکت بکەیت و زیاتر بیر بکەیتەوە. ئەمە یەکەم ڕوونکردنەوەم بوو دەربارەی پەیوەندی. ئەمە تاڕادەیەک ئەو شتەیە کە هەوڵ دەدەم خۆشەویستی لە کۆنتێکستی سیاسیدا جێ بکەمەوە بە بیرکردنەوە لە پەیوەندی لەو ئاستەدا.

دووهەم توخمی سپینۆزا کە یارمەتیم دەدات، وەک ئاماژەم پێدا دەبێتە هۆی ئەم تێڕوانینە لە کارەکتەری گۆڕانکاری. سپینۆزا بەم تێڕوانینە لە هێزی کاریگەر دەست پێ دەکات، ئاماژە بەوە دەدات هێزی کرانەوە بۆ کاریگەربوون وەڵامدەرەوەی دەسەڵاتی ئاکتکردنە. دەبینین زۆرکات بە شێوازێک بیر لە هێزی کاریگەربوون دەکرێتەوە کە وەک لاوازییەک دەبینرێت، وەک بێدەسەڵاتی سەیر دەکرێت، یاخود بە نەبوونی سەروەرێتی بەسەر ئەوی دیکەدا لێک دەدرێتەوە، یان ڕادەی کاریگەربوون بە ئەوی دیکە پەیوەندی بە لاوازی تۆوە هەیە، سپینۆزا پێداگری لەسەر نەخێر، لەسەر پێچەوانەی ئەمە دەکات، لە ڕاستیدا ئەوە هێزە، هێزێک کە توانای تۆ بەرز دەکاتەوە بۆ ژیان لەنێو جیهاندا، بۆ کاریگەربوون بە ئەوانی دیکە، وە ئەو کاریگەربوونە، ئەو کارتێکراوییە شتێکی پاسیڤ نییە، بەڵکوو وەڵامدەرەوەیە، وەک ئەوەی ناتوانیت بەهێز بیت لە ئاکتەکانتدا ، لە بیرکردنەوەتدا، بەبێ هەمان کرانەوە بۆ هەستیاری (لاوازی)(Vulnerability) ڕەنگە ئەوە وشەکە بێت، تەواو دڵنیا نیم- لە بەرامبەر ئەوانی تردا. دەسەڵاتی تۆ بۆ ئاکت بەتەواوی پەیوەستە بە هێزی تۆوە بۆ کاریگەربوون بە ئەوی تر. ئەمەی کە من بیری لێ دەکەمەوە تێگەیشتنە لە توانای گۆڕانکارییانەی عەشق، ئەو هێز، یاخود دەسەڵاتەی پەیوەستە بە توانای تۆوە بۆ ئامادەبوون و گۆڕان لەلایەن جیهانەوە. جارێکی تر لەوێدا بیرم لەم کارەکتەرە گۆڕانکارە کردۆتەوە کە جیاوازە لە تێگەیشتنی من بۆ هاوڕێیەتی، بیرکردنەوەی جیاواز هەن سەبارەت بە هاوڕێیەتی، سۆڵیدارێتی، یان هاوپەیمانییەکی تایبەت، بەڵام ئەم خەسڵەتەی خۆشەویستی جیاوازترە، تۆ دەبیتە ئەوی تر، دەگۆڕێیت، جیاواز لە پێشتر لە خۆشەویستیدا، وە بیرکردنەوە لەمە بە مانایەکی سیاسی، بە مانای خەبات، کە بەهۆیەوە گۆڕانت بەسەردا هاتووە، بوویتەتە شتێکی تر. ئەمە هێزی تۆیە بۆ ڕێگەدان بە کاریگەری. وە ڕەنگە لەڕووی جیاوازییشەوە درکی پێ بکەین، لە نەریتی شۆڕشگێڕانەدا، یاخود لەنێوان کۆنسێپتەکانی ڕزگاری و ئازادیدا. ڕزگاری شتێکی ئاسایییە، هەمان شتە، هەمان پێشووە، وەک خۆت مانەوەیە، سوبێکت، هیچ گۆڕانکارییەکی سوبێکتیڤ لە ڕزگاریدا نییە، مرۆڤ ئاسایی بە هیچەوە نەبەستراوەتەوە. لە کاتێکدا ئازادی شتێکی تەواو جیاوازە، لە ئازادیدا سوبێکت گۆڕانی بەسەردا هاتووە، تۆ وەک پێشتر نەماویتەتەوە. لێرەدا کۆتایی پێ دەهێنم. تەنیا ویستم ئەو دوو شێوازە سەرەکییەی بیرکردنەوە لە خۆشەویستی لە سیاقی سیاسی، یان تەنانەت شۆڕگێڕانەدا وەک کواڵیتی پەیوەندییەکە کە بەهێزترە لە مەرگ، یان هەر شتێکی تر، بخەمە ڕوو. ئەوی تر کارەکتەری  گۆڕانکارییە. توانا، یاخود هێزی جیاوازبوون، بۆ من دوو توخمی بنەڕەتین بۆ دەستپێکی قسەکردن دەربارەی خۆشەویستی لە کۆنتێکستی سیاسی یان شۆڕشگێڕانەدا.

*****

ئێجە تەمەلکوران:

زۆرێک لە ئێمە بوێری بەکارهێنانی ئەم دوو وشەیەمان نییە، بێ لکاندنیان بە بنەمایەکی ڕەجعییەوە. هەر کاتێک قسە لەسەر عەشق و شۆڕش بکرێت پێویستیان بە ڕوونکردنەوەی زیاتر دەبێت. ئەوان دەڵێن نەخێر، ئێمە هێند ساویلکە نین بڕوا بەم وشانە بکەین. ئەو خەندەیەی کە لە کاتی وتنی، یان بیستنی، ئەم دوو وشەیەدا خۆی سەپاندووە بەسەرماندا، لە ڕاستیدا نیشانەی شکستێکی ترسناکە، گەر ڕای من وەردەگریت. ئەمە تاڵیی شکستخواردن و سینزمی دۆڕاوە لەڕووی پڕۆگرێسەوە. ئەم بزەیە وام لێ دەکات بیر بکەمەوە، لەبەر ئەوەی تراژیدییە، ئەمڕۆ تەنیا ئایین، یان با بڵیین مەسیحییەت، ئەو وشەیە (خۆشەویستی) بە بڕواوە بەکار دەهێنێت، بە بێ پێویستبوون بە گاڵتەجاڕیییەک لە کاتی بەکارهێنان، یان بیستنیدا. ڕاستییەک کە جێی بەزەیییە ئەوەیە؛ کۆتاجار کە بینیبێتم خەڵک هاواری وشەی شۆڕشیان کردبێت ئەو کاتە بوو کە (Capitol Hill) لەلایەن لایەنگرانی دۆناڵد ترەمپەوە ڕووبەڕووی ئاژاوە و پشێوی بوویەوە. پێدەچێت لەم چوار دەیەی دواییدا چەمکی شۆڕش لەلایەن دانیشتووانە نوێیەکانەوە دەستی بەسەردا گیرابێت، دواجار بەتەواوەتی قۆرخیان کردووە. لەبەر ئەوە کاتێک پێشکەوتووخوازان قسە لەسەر سیاسەت دەکەن نیازیانە خۆیان دوور بگرن لەم دوو وشەیە. بەتایبەت خۆشەویستی. مایەی داخە ئەو کەسانەی بوێری ئەوەیان هەیە بیر لە دونیایەکی باشتر بکەنەوە، بەڵام، لە وشەی عەشق و پرسە سۆزداری و ئەخلاقییەکان دەترسن. بەداخەوە، وا دیارە ئەخلاق و خۆشەویستی بۆ مۆنۆپۆلی ئایین جێهێڵراوە. لە پەیوەست بەم بابەتەوە، خەیاڵم چوو بۆ لای کتێبەکەی سپینۆزا، بۆیە خۆشحاڵم کە مایکڵ بەر لە من ئاماژەی پێ دا، بۆیە نامەوێت باس لە دیوە فەلسەفییەکەی بکەم، بەڵام لەبری ئەوە بیر لە عەباکەی سپینۆزا دەکەمەوە. وەک دەزانن، پاش ئەوەی سپینۆزا وەک گومڕا دەناسێنرێت، هەستی بەوە کرد کە دەکرێتە قوربانیی دەستی لینچ (Lynch)، ئەوەبوو لە هەوڵی کوشتنەکەی لینچ ڕزگاری بوو، بەڵام پشتی عەباکەی دەدڕێت، دەڵێن گوایە تا ڕۆژەکانی کۆتاییی ژیانی ئەو عەبایەی هەڵگرتووە، وەک ڕمزێک بۆ بیرخستنەوەی خۆی کە بەخت یاوەری بووە. بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ڕاستییەی کە سپینۆزا بڕێکی بەرچاو لە نووسین دەربارەی عەشق و هاوڕێیەتی دەنووسێت، پێم وایە شتێکی قووڵتر لەژێر هەڵگرتن و پاراستنی عەباکەیدا هەیە تا کۆتاییی ژیانی. من وەک بەڵێنێک سەیری عەباکەی سپینۆزا دەکەم، بەڵێنێک بۆ خۆشویستنی مرۆڤ سەرەڕای واقیعیەتەکەی، کە بۆ ئەمڕۆمان زۆر گرنگ و لە کاتی خۆیدایە، لەبەر ئەوەی ئەمڕۆ ئێمە ڕووبەڕووی خراپترین نوێنەرەکانی ئەلگۆریزمی چەشنی خۆمان و ئەو تۆڕە داراییەی کە چواردەوری پەیوەندییەکانمانی داوە، لە خۆشەویستیدایە لەگەڵ شەڕێکی دراماتیک و فەزیحدا، بۆیە ئێستا سەختترین کاتە بۆ خۆشویستنی مرۆڤ. لەلایەک خراپەیەکی سەیر هەیە، باش وایە بۆ خۆپاراستن تەنیا پشیلەیەکت هەبێت. عەشق پێدانی شمشێرێکی داری شکاوە بۆ پارێزگاریکردن لە خۆی. بۆیە پرسیارەکەی من ئەمەیە: ئایا دەتوانین خۆشەویستی لە سیاسەت وەرگرینەوە لەپێناو سیاسەتێکی پێشکەوتووخوازدا؟ دەتوانین خۆشەویستی، کە شتێکی بنەڕەتییە بۆ جیهانێکی باشتر، وەرگرینەوە؟ وەڵامەکەی من زۆر زۆر سانایە: بەڵێ دەتوانین، دەشبێت ئەوە بکەین، چونکە پێویستە من زیاترم خۆش بوێت، وەک لەوەی خۆش بویسترێم. ئەم بازدانە لە سانایی بە گرنگ دەزانم بۆ سیاسەتێکی پێشکەوتووخواز لەمڕۆدا.

سەرچاوە:

The post <strong>ڤالانتاینی سوور: عەشق و شۆڕش</strong> appeared first on ژنەفتن.

وەک کارێکی جادووییانە، لاکان بە هەموو هێزی خۆیەوە لەم چاوپێکەوتنەدا ئامادەیی هەیە کە لە ساڵی ١٩٧٤ بۆ ڕۆژنامەی پانۆرامای ئیتاڵی ساز دراوە. پێشکەشکارە ئیتاڵییەکە ئیمیلیۆ گرانزۆتۆ ئاماژەی دا کە “زۆر دەبیستین و دەڵێین لەبارەی قەیرانی دەروونشیکاری”، خۆشبەختانە لای ژاک لاکان دەتوانین ڕاشکاوی، هەستی ڕاستەقینە، ڕوونی و وردی بدۆزینەوە، دوور لە دەروونشیکاریی “دڵدەرەوە” کە لەلایەن هەندێک لە قوتابییەکانی فرۆیدەوە دامەزرابوو کە تەکنیکەکانی دەروونشیکارییان وەک ڕیچواڵێک بۆ چارەسەر دانابوو لە هەوڵی ئەوەی نەخۆشەکە بگونجێ لەگەڵ پانتایییە کۆمەڵایەتییەکەی وەکچۆن لاکان بۆمان ڕوون دەکاتەوە “ئەوەی فرۆید بە توندی ڕەتی دەکردەوە.” ڕاڕایییەکانی لاکان لەو سەردەمەدا چی بوون، بەو بەهرەدارییەی خۆی لە پێشبینیکردن، لاکان لە ساڵی ١٩٧٤ لە گەڕانەوە بۆ ئایین لەلایەک و، لە هەیمەنە و سەرکەوتنی زانست لەلایەکی دی دەترسا. سێکس وەک بەڵگەیەک لە هەموو شوێنێکە؟ نەخێر، پێدەچێ لیبڕاڵیزەیشنێکی ساختە بێ و گرنگییەکی ئەوتۆی نییە. بەڵام هاتنەنێوەوەی زانست، ئەوەیان بابەتێکی ترە.

ئیمیلیۆ گرانزۆتۆ: زۆر گوێمان لە قسەوباسی قەیرانی دەروونشیکاری[1] دەبێت، وەک دەڵێن زیگمۆند فرۆید تێپەڕێندراوە و، کۆمەڵگای مۆدێرن ئاشکرای کردووە کە کارەکانی بەسندە[2] نین بۆ تێگەیشتن لە مرۆڤ یان لێکۆڵینەوەیەکی قووڵ لە پەیوەندییەکانی بە جیهانەوە.

ژاک لاکان: ئەمانە تەنێ قسەوقسەڵۆکن. لە پێگەی یەکەمدا، ئەوەی ناو نراوە قەیران، بوونی نییە، ناتوانێ بوونی هەبێت. دەروونشیکاری هێشتا نزیک نەبووەتەوە لەوەی سنوورەکانی خۆی بدۆزێتەوە. زۆر شت ماوە کە بدۆزرێتەوە لە پڕاکتیزەکردن و نائاگاییدا. لە دەروونشیکاریدا، هیچ وەڵامێکی ئامادە و دیاریکراو بوونی نییە، پشودرێژی و گەڕانێکی زۆر بەدوای هۆکاردا هەیە.

دووەمین خاڵ ئەوەیە، چۆن دەتوانرێ بگوترێ فرۆید تێپەڕێندراوە، لە کاتێکدا هێشتا بەتەواوی تێی نەگەیشتووین؟ ئەوەی بەدڵنیایی دەیزانین ئەوەیە فرۆید وای کرد ئاگاییمان لەبارەی شتانێکی نوێوە هەبێ، کە بەر لەو نەماندەتوانی تەنانەت خەیاڵیشی بکەین. لە کێشەکانی نائاگایییەوە بگرە تاکوو گرنگێتی سێکسواڵیتە، لە چوونە نێو پانتاییی سیمبولییەوە تاکوو کەوتنەژێر یاساکانی زمانەوە.

دۆکترینی فرۆید تەنانەت خودی حەقیقەتیشی خستە ژێر پرسیارەوە و ئەمە پەیوەندی بە هەمووانەوە هەیە، شەخسیی هەر تاکێک. ئەمە شتێکی جیاوازە لە قەیران، دووبارەی دەکەمەوە: هێشتا دوورین لە فرۆید. ناوەکەی بووە مایەی داپۆشینی زۆر شت و ئەمەیش چەندین لادانی لێ کەوتەوە، هەندێک لە شوێنکەوتووەکانی بەوەفاوە بەتەواوی دوای مۆدێلەکەی وی نەکەوتن و ئەمەیش بووە هۆی دروستبوونی ڕاڕایی لەبارەی ئەوەی فرۆید مەبەستی چی بوو. لە ساڵی ١٩٣٩ و پاش مردنی، هەندێک لە قوتابییەکانی بە شێوازی تر پڕاکتیزەی دەروونشیکارییان دەکرد، بچووککردنەوەی تەکنیکەکانی بۆ چەند فۆرمیوڵەیەکی ناچیز: تەکنیک وەک ڕیچواڵێک، بچووککردنەوەی چارەسەر لەسەر خەڵکی وەک میتۆدێک بۆ پڕۆسەی گونجاندنەوەی تاک لەگەڵ ژینگە کۆمەڵایەتییەکەی، ئەو کارەی فرۆید بە توندی ڕەتی دەکردەوە، دەروونشیکارییەکی دڵدەرەوەی نێو ساڵۆنەکان.

ئەو پێشبینیی ئەوەی کرد؛ فرۆید گوتی کە سێ پێگەی سەخت هەن، سێ ئەرکی مەحاڵ: حوکمڕانی، پەروەردە و پڕاکتیزەکردنی دەروونشیکاری. لەم ڕۆژگارەدا، گرنگ نییە کێ بەرپرسیارێتیی حوکمڕانی لەخۆ دەگرێت، هەمووانیش خۆیان بە مامۆستا دادەنێن. بەڵام بۆ دەروونشیکاران، سپاسگوزارانەیش وەک لێزان و جادووگەران زیادیان کردووە، پێشنیازی چارەسەرێک بۆ خەڵک دەکەن بە گەرەنتییەوە و مشتەرییەکانیش لە دەرگایان دەدەن. دەروونشیکاری زۆر جیاوازە لەمە.

گرانزۆتۆ: بەدیاریکراوی چییە؟

لاکان: وەک سەمپتۆمێک پێناسەی دەکەم، شتێک کە نەخۆشیی ئەم کۆمەڵگایەی تێیدا دەژین ئاشکرا دەکات. بێگومان فەلسەفە نییە، من ڕقم لە فەلسەفەیە، بۆ ماوەیەکی درێژە هیچ شتێکی سەرنجکێشی نوێی پێ نییە بۆ گوتن. دەروونشیکاری باوەڕیش[3] نییە، حەزیش ناکەم وەک زانستێک ناوی بێنم. با ناوی بنێین پڕاکتیزەیەکە و لە خەمی هەر شتێکدایە کە ڕاست نییە، کە ئەمە زۆر سەختی دەکات چونکە بانگەشەی پێشکەشکردنی مەحاڵ[4] و خەیاڵی[5] دەکات بۆ نێو ژیانی ڕۆژانە. تا ئێستا گەیشتووەتە هەندێک دەرئەنجام بەڵام هێشتا یاسای نییە و بەرئەگەرە بۆ هەموو جۆرە ناڕوونییەک.

دەبێ بیرمان نەچێ کە [دەروونشیکاری] تەواو نوێیە، هەم لە ڕەهەندی پزیشکییەوە، هەم لە ڕەهەندی دەروونزانی بە هەموو لقەکانییەوە، هێشتا زۆر گەنجیشە. فرۆید تەنها بەر لە ٣٥ ساڵ مردووە. یەکەم کتێبی “لێکدانەوەی خەونەکان” لە ١٩٠٠ بڵاو بوویەوە و سەرکەوتنێکی کەمی بەخۆیەوە بینی. پێم وابێ لە ساڵانی سەرەتایدا تەنها ٣٠٠ چاپیان لێ فرۆشت، چەند قوتابییەکی کەمی هەبوو، ئەوانەی بە شێت دادەنران، تەنانەت لەنێو خۆیشیاندا هاوڕا نەبوون کە چۆن ئەوە پڕاکتیزە و شرۆڤە بکەن کە فێری بوون.

گرانزۆتۆ: کێشەی خەڵک لەمڕۆژانەدا چییە؟

لاکان: ئەم داهێزراوییە[6] گەورەیەی نێو ژیان، لە دەرئەنجامی ئەم ئارەزووە توندە بۆ پێشڤەچوون. لەڕێی دەروونشیکاریشەوە، خەڵکی هیوادارن کە بزانن تا چەنێک دەکارن ئەم داهێزراوییە دەرکەن.

گرانزۆتۆ: پاڵنەری خەڵکی چییە لەوەی دەیانەوێ شیکارییان بۆ بکرێت؟

لاکان: ترس. کاتێک شتێ بەسەر کەسێکدا دێ و تێی ناگەن، تەنانەت گەر ویستبێتیان ڕوو بدات، ئەوان دەترسن. ئازار دەچێژن کاتێ تێناگەن، هێواش هێواش سەرلێشێواو و شڵەژاو دەبن[7]. ئەمە نیرۆسیسە (دەروونشێواوی- عوسابە- Neurosis). لەگەڵ دەروونشێواویەکی هیستیری[8]، جەستە لە ترسی نەخۆشکەوتن، نەخۆش دەکەوێت، بەبێ ئەوەی بەڕاستیش وا بێت. لەگەڵ دەروونشێواویەکی وەسواسی[9]، ترس شتی سەیر دەهێنێتە نێو مێشکەوە، بیرساگەلێک کە کۆنتڕۆڵ ناکرێن. فۆبیاگەلێکی جۆراوجۆر و ئۆبێکتەکان مانای تر وەردەگرن کە وا دەکات مرۆڤەکان بترسن.

گرانزۆتۆ: بۆ نموونە…

لاکان: کەسی (دروونشێواو-نیرۆسیس) هەست دەکا ناچارە بە پێویستییەکی ترسناک بۆ ئەوەی دەیانجار دڵنیا بێتەوە لەوەی ئاخۆ بەلووعەکەی داخستووە یان نا، یان ئایا دەبێ ئەو شتە لەو شوێنە بێ کە دەبێ لێی بێ، وێڕای ئەوەی تەواو دڵنیان کە بەلووعەکە داخراوە و شتەکە لە شوێنی خۆیەتی. حەبێک نییە بۆ چارەسەرکردنی ئەمە. پێویستە بزانرێ بۆچی ئەمە ڕوو دەدا و مانای چییە.

گرانزۆتۆ: ئەدی چارەسەرییەکە؟

لاکان: کەسی نیرۆسیس نەخۆشێکە لەڕێی قسەکردنەوە مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، شتە تایبەتییەکەی بەر لە هەموو شتێک. پێویستە قسە بکا، بگێڕێتەوە و خۆی ڕوون بکاتەوە. فرۆید وا پێناسەی دەروونشیکاری دەکات کە سوبێکت دەخاتە بەر مێژووە تایبەتەکەی خۆی بەو ئەندازەیەی ئەو مێژووە لە وشەگەلێک پێکهاتووە کە ئاڕاستەی کەسێکی تر کراوە. دەروونشیکاری پانتاییی قسە و ئاخافتەیە، هیچ چارەسەرییەکی تر نییە. فرۆید ڕوونی کردووەتەوە کە نائاگایی ئەوەندە قووڵ نییە کە ئاگایی نەتوانێ بیپشکنێت. لەنێو ئەم نائاگایییەیشدا، قسەکەر وەک سوبێکتێک دەچێتە نێو سوبێکتێکەوە کە سوبێکتەکە ترانسێندێنتاڵ دەبێت. هێزی گەورەی دەروونشیکاری، ئاخاوتنە.

گرانزۆتۆ: ئاخاوتنی کێ؟ هی نەخۆشەکە یان دەروونشیکارەکە؟

لاکان: لە دەروونشیکاریدا، چەمکگەلێکی وەک “کەسی نەخۆش” و “پزیشک” و ” پەرایزی-چارەسەری”، هیچ نین جگە لە چەند وشەیەکی باو کە بەکار دەهێنرێت. گەر بێتو بڵێین “خۆت بخە ژێر شیکاریی دەروونییەوە” ئەوەیان هەڵەیە. ئەوەی کارە ڕاستەقینەکە دەکات لە شیکاریدا، کەسی قسەکەرە، سوبێکت خۆی شی دەکاتەوە. تەنانەت با بە پێشنیازی دەروونشیکارەکەیش بێت کە ئاگای لە چۆنیەتیی بەڕێوەچوونی پڕۆسەکەیە و بە موداخەلاتەکانی هاوکاری دەکات.

هەروەها سوبێکت شرۆڤەیەک بۆ خۆی دەستەبەر دەکات، کە بە ڕواڵەت وا دێتە پێشچاو کە خۆی مانا بۆ قسەکانی خۆی دادەتاشێ. لە ڕاستیدا شرۆڤە وردتر و دەقیقترە، چونکە ئەو واتایانە لەو بابەتە دوور دەخاتەوە کە سوبێکتەکە پێوەی دەناڵێنێت. ئامانجەکەی ئەوەیە بۆ سوبێکتی ئاشکرا بکات، لەڕێی شێوازی گێڕانەوەیدا، کە سەمپتۆمەکە -یان با ناوی بنێین نەخۆشییەکە- پەیوەندی بە هیچ شتێکەوە نییە و کێماسی (نوقسانی)[10] هیچ مانایەکی نییە. تەنانەت گەر [سەمپتۆمەکە] واقیعیش بێت، بوونی نییە.

ئەو پێودانگانەی لە ڕێیانەوە جووڵەی ئاخاوتە دەست پێ دەکات، پێویستی بە پڕاکتیزەکردن و پشودرێژییەکی ناکۆتایە. پشودرێژی و نەرمڕەوی ئامرازەکانی دەروونشیکاریین، ئەوەی تەکنیک لەخۆ دەگرێت نەرمڕەوی ڕێژەی ئەو هاوکارییەیە کە دەدرێتە سوبێکتەکە لەکاتی شیکردنەوەی خۆیدا. دەروونشیکاری ئاوهایە، بابەتێکی سانا نییە.

گرانزۆتۆ: کاتێک باسی ژاک لاکان دەکەین، ناوەکەی پێوەند دەکەینەوە بە فۆڕمیولەیەک “گەڕانەوە بۆ فرۆید”، مانای ئەم ڕستەیە چییە؟

لاکان: مانای ئەوەیە کە نووسراوە. دەروونشیکاری یانی فرۆید[11]. گەر دەتەوێ دەروونشیکاری بکەی، ئەوا دەبێ بگەڕێیتەوە بۆ کارەکانی فرۆید، تێرم و پێناسەکانی ئەو، بە وردی بابەتەکان بخوێنینەوە و شرۆڤەی بۆ بکەین. بۆ ئەم ئامانجە قوتابخانەی فرۆیدم لە پاریس دامەزراند. هەرزوو دیدگای خۆمم بەر لە بیست ساڵ یان زیاتر ڕوون کردنەوە: گەڕانەوە بۆ فرۆید مانای ئەوەیە ئەو لادان و دانەپاڵانەی فینۆمینۆلۆژییە بوونگەرایانە لا بدەین. بۆ نموونە، ئەو دەزگا فۆرماڵییانەی کۆمەڵەی دەروونشیکاری و، دووبارە خوێندنەوەی فێرکارییەکانی فرۆید لەڕێی ئەو پڕەنسیپە سەرەکییانەی لەنێو کارەکانی دایناوە. دووبارە خوێندنەوەی فرۆید تەنها مانای دووبارە خوێندنەوەی فرۆیدە. ئەوەیشی وا ناکات، تێگەیشتنی خراپ دەڵێ کاتێ لەبارەی دەروونشیکارییەوە قسە دەکات.

گرانزۆتۆ: فرۆید قورسە، گوایە لاکانیش وای کرد بەتەواوی تێنەگەیشتراو (بەدەرلەتێگەیشتن) بێت. لاکان قسەکردنی لە ئەستۆیە و بەتایبەت شێوەیەک دەنووسێ تەنها کەمینەیەک لە زانستکاران هیوایان هەیە تێی بگەن…

لاکان: دەزانم، دەزانم، وای دەبینن کەسێکی ناڕوونم کە بیرساکانی لەپشت پەردەیەکی دووکەڵینەوە دەشارێتەوە. لە خۆم دەپرسم بۆچی؟ وەک فرۆید دووبارەی دەکەمەوە کە شیکاری “یارییەکی نێوسوبێکتییە و حەقیقەت بانگهێشتی نێو واقیع دەکات.” ئەمە بە ئەندازەی پێویست ڕوون نییە؟ دەروونشیکاری گەمەی مناڵان نییە.

دەڵێن کتێبەکانم تێنەگەیشتراون، بەڵام بۆ کێ؟ من بۆ هەمووانم نەنووسیون تا هەموو کەسێک وابزانێ دەتوانێ تێی بگات، بە پێچەوانەوە، هیچ ئەرکێکم نەکێشاوە بۆ ڕازیکردنی زەوقی خوێنەرەکانم جا هەرکێیەک بن. شتم هەبوون بۆ گوتن و گوتوومن. بۆ من بەسندەیە هەبوونی کەسانێک کە کارەکانم دەخوێننەوە، گەر تێی ناگەن، کەوایە با پشودرێژ بین. بۆ ڕێژەی خوێنەرانیش، من لە فرۆید بەبەخترم، کارەکانی من زیاتر دەخوێندرێنەوە و ئەمەیش جێی سەرسامیمە.

هەروەها بەتەواوەتی دڵنیام پاش لانی زۆر ١٠ ساڵ، ئەوانەی کارەکانم دەخوێننەوە دەبینن کە بەرتێگەیشتنە وەک پەرداخێکی خۆشی بیرە. ڕەنگە ئەوکات بڵێن “ئەم لاکانە، چەند ئاسایی و سەرپێییە.”

تەنها وشەکانن کە مانایەکی دیاریکراو دەبەخشنە چییەتیی شتەکان. بەبێ وشە، هیچ شتێک بوونی نەدەبوو. چێژ دەبوو بە چی بەبێ پەیوەندییەکی زمانەوانی؟

گرانزۆتۆ: تایبەتمەندییەکانی لاکانیزم چییە؟

لاکان: زووە تاکوو وا بڵێین، چونکە هەنووکە لاکانیزم بوونی نییە. دەتوانین تەنێ بۆنێکی بکەین، یان ئاگادارییەکی پێشوەختە.

بەهەرحاڵێک بێت، لاکان بەڕێزێکە لانی کەم ٤٠ ساڵە پڕاکتیزەی دەروونشیکاری دەکات، کە ساڵانێکی دوورودرێژیشە دەیخوێنێت. متمانەم بە بونیادگەرایی[12] و زانستی زمان هەیە. لە یەکێک لە کتێبەکانم نووسیومە “ئەوەی فرۆید پاڵمان دەنێ بۆ دۆزینەوەی ئەو بەربڵاوی و قەبەیییەیە کە دەچینە نێوی، ئەوەی کە -با بڵێین- دووبارە تێیدا لەدایک بووینەوە و لە دۆخێک دەرباز دەبین کە پێی دەڵێین قۆناغی ساوایی، ئەو دۆخەی بەبێ زمانین.”

ئەوە زمانە -وەک ساتی گوتارێکی گەردوونی دەستلێدراو- ئەو سیستەمە سیمبولییەی پێک هێنا کە فرۆید پشتی پێ بەست بۆ دۆزینەوەکانی. ئەوە جیهانی زمانە کە جیهانی شتەکان دەئافرێنێت، کە لە سەرەتادا دەچێتە نێو هەموو ئەو شتانەی خەریکە دەبن (in-becoming). تەنها وشەکانن کە مانایەکی دیاریکراو دەبەخشنە چییەتیی شتەکان. بەبێ وشە، هیچ شتێک بوونی نەدەبوو. چێژ دەبوو بە چی بەبێ پەیوەندییەکی زمانەوانی؟

بیرکردنەوەی من ئەوەیە کە فرۆید لە کارەکانی سەرەتایدا -“لێکدانەوەی خەونەکان“، “لەودیو پڕەنسیپی چێژەوە“، “تەوتەم و تابۆ“- یاساکانی نائاگایی ئاشکرا کرد، فۆڕمیولەیشنەکانی فرۆید پێشەکییەک بوو بۆ ئەو تیۆرییانەی کە فیرناندۆ دو سۆسیێر پاش چەند ساڵێک ڕێی بۆ زانستی مۆدێرنیی زمان کردەوە.

گرانزۆتۆ: ئەدی چی لەبارەی بیرسای ڕەسەنەوە؟

لاکان: وەک هەموو شتێکی ترە، سوبێکتێکە لەژێر یاساکانی زمان. ئەوە وشەکانن کە ئیمکانییەتی بەرهەمهێنانی دەداتێ و یەکگرتنی پێ دەبەخشێ. بەبێ زمان، مرۆڤایەتی ناتوانێ یەک هەنگاو لە توێژینەوە فکرییەکاندا بچێتە پێشەوە. هەمان شت بۆ دەروونشیکاری ڕاستە. هەر کارکردێک درابێتە پاڵی -شێوەیەکی چارەسەر، شێوەیەکی ڕاهێنان یان شێوەیەکی ڕوانین و دۆزینەوەیەک- تەنها یەک میدیۆم هەیە کە دەبێتە کارکرد، ئەویش ئاخاوتنەکانی نەخۆشەکەیە. هەروەها هەموو قسەکردنێک وەڵامدانەوەیەکی پێویستە.

گرانزۆتۆ: کەوایە دەروونشیکاری دیالۆگە. خەڵکانێک هەن وەک جێگرەوەیەکی دانپێدانان دەیبینن…

لاکان: بەڵام چ دانپێدانانێک؟ دان بە هیچ شتێکدا نانێی بۆ دەروونشیکارەکە، بەڵکوو زۆر بەسادەیی تۆ هەرشتێکی پێ دەڵێی کە بە مێشکتدا دێ. وشەکان، ئەمە هەموو شتێکە. دۆزینەوەکەی دەروونشیکاری ‘مرۆڤ وەک گیانەوەرێکی بوێژ.’ ئەوە بۆ دەروونشیکار دەگەڕێتەوە کە ئەو وشانە ڕێک بخات کە دەیبیستێ و واتایان بداتێ. بۆ ئەوەی شیکارییەکە بەپێی پێویست بچێتە ڕێوە، دەبێ ڕیکەوتن و تێگەیشتنێک هەبێت لەنێوان دەروونشیکار و ئەو سوبێکتەی خۆی خۆی شی دەکاتەوە.

لەڕێی قسەکانەوە، دەروونشیکار هەوڵ دەدات بیرسایەک بدۆزێتەوە لەبارەی ئەوەی گرفتەکە چییە و لەودیو سەمپتۆمەکان بنۆڕێ و بگەڕێ بۆ دۆزینەوەی ئەو حەقیقەتە شاراوەی بنجوبنەوانی بابەتەکە. کارێکی تری دەروونشیکارەکە لەوێوە دەست پێ دەکات کە مانای ئەو وشانە ڕوون بکاتەوە لەو پێناوەی نەخۆشەکە ئەوە هەرس بکە کە لە شیکاری پێشبینی دەکات.

گرانزۆتۆ: ئەوە پەیوەندییەکە متمانەی زۆری پێویستە…

لاکان: زیاتر ئاڵوگۆڕێکە، گرنگەکە ئەوەیە یەکێکیان قسە دەکات و ئەوی تریان گوێی ڕادێراوە، هەروەک بێدەنگیش. دەروونشیکار پرسیار ناکات و بیرۆکەی خۆی ناخاتە سەر. تەنها ئەو وەڵامانەی کە خۆی دەیخوازێ بۆ ئەو پرسیارانەی کە خۆی دەیەوێت، دەداتەوە. بەڵام لە کۆتاییدا ئەو سوبێکتەی خۆی شی دەکاتەوە هەمیشە دەڕوا بەرەو ئەو شوێنەی دەروونشیکارەکە دەیبات.

گرانزۆتۆ: باسی پەرایزی(چارەسەری)ت[13] کرد، ئایا ئیمکانێک بۆ چاکبوونەوە هەیە؟ کەسێک دەتوانێ لە دەروونشیواوی دەرباز بێت؟

لاکان: دەروونشیکاری ئەوکاتە سەرکەوتووە کە مەیدان ڕۆشن دەکات، دەچێتە ئەودیو سەمپتۆمەکان، دەچێتە ئەودیو واقیعەوە. بە دەربڕینێکی تر، کاتێ لەمسی ڕاستی دەکات.

زانست خۆی گۆڕییە ئایینێک، کە لە هەر ئایینێک زیاتر چەوسێنەرتر و گەوجتر و تاریکخوازترە. خودا-ئەتۆمێک هەیە، خودا-فەلەکێک و تد. لەو شوێنەی زانست یان ئایین سەر دەکەوێت، دەروونشیکاری کۆتایی پێ دێت

گرانزۆتۆ: دەکرێ کۆنسێپتەکە کەمتر لاکانییانە بڵێیتەوە؟

لاکان: ناوی ‘سەمپتۆم’ لە هەر شتێک دەنێم کە لە واقیعەوە دێت. واقیعیش هەموو ئەو شتەیە کە ڕاست نییە، ئیش ناکات، هەموو ئەو شتەیە کە دەبێتە بەربەستی ژیانی کەسێک و ڕێککەوتنەکەی لەگەڵ کەسایەتیی خۆیدا. واقع هەمیشە دەگەڕێتەوە هەمان شوێن و، هەمیشە لەوێ دەیبینیتەوە، بە هەمان شکڵ و شێوە. هەندێک لە زانستوانان بانگەشەی نەبوونی مەحاڵ دەکەن لە واقیعدا. -پێویستی بە ئازایەتییەکی زۆر هەیە بۆ گوتنی شتی لەم جۆرە، یان وەکئەوەی من پێم وایە ناهۆشیاریی تەواو لەمەڕ ئەو شتەی مرۆڤ دەیکا و دەیڵێت. واقیع و مەحاڵ دوو شتی دژیەکن و پێکەوە ناسازێن. شیکاری دنەی سوبێکت دەدا بەرەو مەحاڵ، بەوەی پێشنیازی بۆ بکات کە دەبێ وا تەماشای جیهان بکات وەکچۆن هەیە.- ئەمە جیهانێکی خەیاڵی بەبێ مانایە. لە کاتێکدا واقیع وەک نەورەسێکی زۆرخۆرە و تەنها لەسەر شتە مانادارەکان دەژی، ئاکتگەلێک کە مانایان هەیە.

زۆر دەبیستین کە دەبێ مانایەک بەم شتە و بەو شتە ببەخشین، بۆ بیروڕاکانی کەسێک، بۆ ئارەزوو و مەراقەکان، بۆ سێکس، ژیان. بەڵام ئێمە هیچ لەبارەی ژیانەوە نازانین، هەناسەی دانایان دەبڕێ لە ماندوویەتیی گەڕان بۆ ڕاڤەیەک بۆ ژیان.

ترسەکەم ئەوەیە کە لەڕێی شکستەکانیانەوە، واقیع -ئەم دێوەزمەیەی بوونی نییە- سەرکەوتن بەدەست بێنێت. زانست خۆی گۆڕییە ئایینێک، کە لە هەر ئایینێک زیاتر چەوسێنەرتر و گەوجتر و تاریکخوازترە. خودا-ئەتۆمێک هەیە، خودا-فەلەکێک و تد. لەو شوێنەی زانست یان ئایین سەر دەکەوێت، دەروونشیکاری کۆتایی پێ دێت.

تاکە زانستی ڕاستەقینە و جددی کە شایەنی ئەوەیە دوای بکەوین خەیاڵیی زانستییە. بەڵام ئەوی تر، زانستە فەرمییەکە بە هەموو کوشتارگەکانی لە تاقیگەکان، بەرەو پێش دەجووڵێ بەبێ ئەوەی بگاتە هیچ میدیۆمێکی بەختەوەر. تەنانەت ئێستا لە سێبەری خۆیشی دەترسێ.

گرانزۆتۆ: پەیوەندیی نێوان زانست و دەروونشیکاری چییە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا؟

لاکان: بە تێگەیشتنی من، تاکە زانستی ڕاستەقینە و جددی کە شایەنی ئەوەیە دوای بکەوین خەیاڵیی زانستییە.[14] بەڵام ئەوی تر، زانستە فەرمییەکە بە هەموو کوشتارگەکانی لە تاقیگەکان، بەرەو پێش دەجووڵێ بەبێ ئەوەی بگاتە هیچ میدیۆمێکی بەختەوەر. تەنانەت ئێستا لە سێبەری خۆیشی دەترسێ.

پێدەچێ بەمزووانە زانایان ڕووبەڕووی ساتی ڕاڕایی ببنەوە، جلکە فەرمییەکانیان لەبەرە لەنێو تاقیگە پاکژکراو(تەعقیمکراو)ەکانیان، ئەو پەککەوتە ئەقڵبچووکانە یاری بە شتانێک دەکەن کە هیچی لەبارەوە نازانن، ئامێری ئاڵۆز دروست دەکەن، فۆڕمیولەی ناڕوونتر بەرهەم دەهێنن، دەست دەکەن بە پرسیارکردن لەبارەی ئاخۆ سبەی چی ڕوو دەدات، ئاخۆ پڕۆژەی ئەم توێژینەوە نوێیانە چییان لەخۆ هەڵگرتووە. من دەڵێم بەسە! چی گەر درەنگی کردبێ؟ ئەمێستا هەریەک لە بایۆلۆژیست و کیمیاگەر و فیزیازانەکان لە خۆیان دەپرسن، من پێم وایە شێت بوونە. ئەوان پێشوەختە وا خەریکن ڕووخساری گەردوون دەگۆڕن و ئێستا خەریکن بیر لەوە بکەنەوە کە ڕەنگە ئەمە مەترسیدار بێت و چی ئەگەر ئەمە بەرەوڕووی خۆیان تەقییەوە؟ چی گەر بەکتریاکان بە خۆشەویستییەوە لەنێو تاقیگە بریقەدارەکانیان گۆڕدرا بۆ دوژمنێکی هەمیشەیی؟ چی گەر ئەو لەشکری بەکتریایە جیهانی داگیر کرد وەکچۆن ئەو پیسایییەی لەوێ دەژی، بە زانایانی نێو تاقیگەکانیشەوە دەست پێ بکات؟

لەبارەی ئەو سێ پێگە سەختەی فرۆید باسی کرد -حوکمڕانی، پەروەردە و دەروونشیکاری-، من چوارەم زیاد دەکەم، ئەویش زانستە. بەڵام زانایان بایی ئەوەندە زانا نین تا بزانن پێگەکەیان سەختە.

گرانزۆتۆ: کەوایە تۆ تێگەیشتنێکی ڕەشبینانەت هەیە لەمەڕ ئەوەی ئەوان ناوێ دەنێن بەرەوپێشچوون…

لاکان: نەخێر، بەتەواوی شتێکی ترە. من ڕەشبین نیم، هیچیش ڕوو نادات ئەویش بە هۆکارێکی زۆر سادە ئەویش ئەوەیە کە مرۆڤ ناکارێ هیچ بکات و ناتوانێ جۆری خۆی وێران بکات. وەک شتێکی شەخسی بە شتێکی سەرنجکێشی دەبینم دروستکردنی تاعوونێکی گشتی لەڕێی مرۆڤەوە، ئەوە دەبێتە بەڵگەیەک لەسەر ئەوەی مرۆڤ ئامادەیە کە لەڕێی دەستەکان و سەرییەوە شتانێک بکات بەبێ دەستتێوەردانی هێزێکی ئیلاهی یان سروشتی یان هتد.

هەموو ئەم بەکتریایانە زێدەڕۆیانە خواردنی دەدرێتێ بەمەبەستی گەمە و، بەنێو جیهاندا وەک کوللەی نێو کتێبی پیرۆز (ئینجیل)، دەبێتە نوێنەری سەرکەوتنی مرۆڤ. بەڵام ئەوە ڕوو نادات، زانست دڵخۆشانە هاموشۆیەتی بەنێو قەیرانی بەرپرسیارێتیی خۆی: وەک دەڵێن، هەموو شتێک دەچێتەوە شوێنی سروشتی خۆی، وەک منیش گوتم، واقیع وەک هەمیشە سەر دەکەوێ، هەروەها نابینە هیچ شتێکیش جگە لە شوێنکەوتە، وەکچۆن هەمیشە وابووین.

گرانزۆتۆ: پارادۆکسێکی تری ژاک لاکان، لەپاڵ سەختی زمانەکەت و ناڕوونی کۆنسێپتەکانت، گلەییت لێ دەکرێ لەمەڕ نوکتەکانت و یاریکردنت بە وشە و لێڵکردنەکانت، یان بەدیاریکراوی پارادۆکسەکانت. ئەوەی کە دەتخوێنێتەوە یان گوێی لێت دەبێ، مافی خۆیەتی دۆش دامێنێ…

لاکان: من گاڵتە ناکەم، بەڵکوو بابەتی جددی باس دەکەم. زۆر بەسادەیی تەنها وشەکان بەکار دەبەم، وەکچۆن باسم کرد زانایان ئامرازەکانی پاڵاوتن و بازنەبەندییە ئەلیکترۆنییەکانیان بەکار دەبەن، بابەتەکە ئەوەیە من لە ئەزموونەکانی دەروونشیکارییەوە وەک سەرچاوەیەک قسە دەکەم.

گرانزۆتۆ: تۆ دەڵێی: واقیع بوونی نییە. لە کاتێکدا مرۆڤێکی سادە درک دەکات کە واقیع جیهانە، ئەوەیە کە دەوری داوە و بە چاوی خۆی دەیبینێ و، دەستی لێ دەدا.

لاکان: سەرەتا با واز لەم مرۆڤە سادەیە بێنین، ئەوەی کە بوونی نییە. ئەو پێدراوێکی ئاماریی خەیاڵییە. تاکەکان بوونیان هەیە و ئەمە هەموو شتێکە. کاتێ دەبیستم خەڵکی باس لە مرۆڤێکی سەرشەقام دەکەن، تێڕوانینی ڕای گشتی، دیاردەی حەشامات[15] و هتد. بیر لە هەموو ئەو نەخۆشانەم دەکەمەوە کە لەماوەی ٤٠ ساڵ گوێگرتن چاوم پێیان کەوت، هیچکامیان بە هەرپێوەرێک بێ، لەوی تر نەدەچوو، کەسیان هەمان فۆبیا و دڵەڕاوکێیان نەبوو، هەمان شێوەقسەکردنیان نەبوو، هەمان ترسیان لە تێنەگەیشتن نەبوو. مرۆڤی سادە کێیە، منم، تۆی، پاسەوانی باڵاخانەکەمە یان سەرۆککۆمارە؟

گرانزۆتۆ: قسەمان لەبارەی واقیعەوە دەکرد، ئەو جیهانەی هەمووان دەیبینین…

لاکان: باشە، جیاوازی نێوان واقیع -ئەوەی ڕێک نییە- و سیمبولی، خەیاڵی -کە ڕاستییەکەیە- ئەوەیە کە واقیع جیهان پێک دێنێت [واقیع جیهانە]. بۆ درککردن بەوەی جیهان بوونی نییە، ئەوەی کە جیهانێک نییە، هەر ئەوەندە بەسە بیر لەو تڕوهاتە زەبەلاحانە بکەینەوە کە گەمژەگەلێکی لەژماردننەهاتوو پێیان وایە جیهان بەو شێوەیە دەبێت. پێشنیاز بۆ هاوڕێکانم لە پانۆڕاما [ڕۆژنامەکە] دەکەم کە بەر لەوەی تۆمەتی دژیەکیم بدەنە پاڵ، باش بیر لەوە بکەنەوە کە هەنووکە خوێندییانەوە.

گرانزۆتۆ: خەڵکی پێیان وایە کە پتر ڕەشبینتر دەبیت…

لاکان: ئەمە ڕاست نییە، من ناچمە نێو کاتیگۆری نە ترسنەرەوەکان، نە خاوەن دڵەڕاوکێکان. واوەیلا بۆ ئەو دەروونشیکارەی قۆناغی دڵەڕاوکێی تێنەپەڕاندووە. ڕاستە لە هەموو شوێنێکی چواردەورمان کێشە و ڕاڕایی هەیە، وەک تەلەڤزیۆن کە لەسەر بەشێکی گەورەی ئێمە مشەخۆری دەکات. بەڵام ئەمە بۆ قابیلییەتی خەڵکی بۆ ڕادەستبوون بۆ تەلەڤزیۆن گەڕاوەتەوە، ئەوان تەنانەت بەهایەک بۆ ئەوە دروست دەکەن کە دەیبینن.

لەلایەکی ترەوە ئەو بابەتە زەبەلاح و چەوسێنەرانە بوونیان هەیە: ناردنی ڕۆکێتەکان بۆ مانگ، توێژینەوە لەنێو قووڵاییی دەریادا و هتد. هەموو ئەو شتانەی خەڵک بەکار دەهێنێت بەڵام هیچ سوودێک لە کردنی زۆرینەیان نییە. من دڵنیام گەر بڕێکی باش ڕۆکێت و کەناڵی تەلەڤزیۆنی و ئەم ئەرکە بێچارەیەمان لە فەراغدا هەبوو، ئێمە بەدوای شتێکی تر دەگەڕێین بۆ ئەوەی خۆمانی پێوە سەرقاڵ بکەین. سووڕی گۆڕانی ئایینە، ئەی وانییە؟ چ دێوەزمەیەکیش داگیرکەر و تێرنەخۆرترە وەک ئایین؟ ئەوە گۆڤەندێکی بەردەوامە تاکوو بۆ چەندین سەدە چێژی لێ ببینرێت، وەکچۆن هەمیشە لە ڕابردوودا بینیومانە.

وەڵامی من بۆ ئەم هەموو شتە دەرخستنی ئەوەیە کە مرۆڤ هەمیشە دەتوانێ خۆی لەگەڵ خراپەدا بگونجێنێ. تاکە واقیع کە دەتوانین ئەندێشەی بکەین و هیوادار بین بیگەینێ، پێویستبوون بە هۆکارە: تاکوو مانایەک بە شتەکان ببەخشین، وەکچۆن پێشتر باسمان کرد. جگە لەوە، مرۆڤ دڵەڕاوکێی نابێ، فرۆید بەناوبانگ نابێ، منیش دەبمە مامۆستایەک لە قوتابخانەیەکی ناوەندی.

گرانزۆتۆ: ئایا دڵەڕاوکێ[16] هەمیشە لەم جۆرەیە، یان دڵەڕاوکێیەکی دی هەیە پێوەند دەبێتەوە بە کۆمەڵێک هەلومەرجێکی دیاریکراوی کۆمەڵایەتییەوە، یان بە سەردەمێکی مێژوویییەوە، یان لە ناوچەگەلێکی جوگرافیی دیاریکراودا؟

لاکان: پێدەچێ دڵەڕاوکێی زانایەک لە دۆزینەوەکانی، دیاردەیەکی نوێ بێت. بەڵام ئێمە چی لەبارەی سەردەمەکانی تر دەزانین؟ درامای توێژەرانی تر؟ دڵەڕاوکێی کرێکارێکی بەکۆیلەکراو لە ڕیزی ڕێکخستنی بەرهەمەکانی کارگەیەک وەک ڕیزی سەوڵلێدەرانی کەشتییەک؛ ئەمە دڵەڕاوکێی ئەم ڕۆژگارەیە. یان سادەتر، ئەم دڵەڕاوکێیە پێوەندە بە وشە و پێناسەکانی ئەم ڕۆژگارەوە.

گرانزۆتۆ: بەڵام دڵەڕاوکێ لە دەروونشیکاریدا چییە؟

لاکان: شتێکە دەکەوێتە دەرەوەی جەستەوە، ترسێکە، بەڵام ترس لە هیچشتێک کە دەکرێ پاڵنەرێکی جەستەیی یان تەنانەت پاڵنەرێکی ئەقڵیش [زەینی] بێت. بە دەربڕینێکی تر، ترسە لە ترس. کۆی گشتیی ئەم ترس و دڵەڕاوکێیانە لەو ئاستەی دەتوانین درکیان بکەین، پێوەندە بە سێکسەوە. فرۆید باسی ئەوەی کرد کە سێکسواڵیتە بۆ گیانەوەری بێژەر -ئەوەی پێی دەڵێین مرۆڤ-، نە چارەسەرێکی هەیە، نە ئومێدێک. یەکێک لە ئەرکەکانی دەروونشیکاریش ئەوەیە لە ناوەڕۆکی قسەکانی نەخۆشدا پەیوەندیی نێوان سێکس و دڵەڕاوکێ بدۆزێتەوە، ئەم نەزانراوە مەزنە.

گرانزۆتۆ: ئێستا کە لە هەموو شوێنێک سێکس دەبینین -سێکس لە سینەما، سێکس لە شانۆ، لە تەلەڤزیۆن، لە ڕۆژنامە، لەنێو گۆرانیدا، لە کەناردەریا-، دەبیستین گوایە خەڵکی کەمتر دڵەڕاوکێیان هەیە لەمەڕ ئەو کێشانەی پێوەندن بە سێکسەوە. وەک دەڵێن تابووەکان دەڕووخێن و، خەڵکی ترسێکیان لە سێکس نەماوە.

لاکان: ئەو هەوەسە سێکسییەی[17] بەربڵاوە، تەنها دیاردەیەکی ڕیکلامکردنە. دەروونشیکاری بابەتێکی جددییە، دووبارەی دەکەمەوە، پەیوەندییەکی شەخسی ڕاستەوخۆی نێوان دوو تاکە، سوبێکت و دەروونشیکارەکە. دەروونشیکاریی جەماوەر بوونی نییە، وەکچۆن دەروونشێواوی و دەڵەڕاوکێیەکی جەماوەری بوونی نییە.

ڕاستینەی ئەوەی لەبارەی سێکسەوە قسە دەکرێ و، نیشاندانی لەلاکۆڵانەکاندا و، مامەڵەکردن لەگەڵیدا وەک هەر ماددەیەکی پاککەرەوە کە لە تەلەڤزیۆن وەک ڕێکلامێکی دووبارە دەردەکەوێ، بەڵێنی هیچ دڵخۆشییەکی پێ نییە. من ناڵێم ئەوە شتێکی خراپە، بە دڵنیایییەوە بەسندە نییە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ دڵەڕاوکێ و کێشە تایبەتییەکان. بەشێکە لە مۆدە، وەک ئەو مۆدە ساختانەی لیبڕالیزەیشنی ئەو کۆمەڵگایەی ناوی دەنێین کۆمەڵگای شلگر و ڕێپێدراوی، کە وەک دیارییەکی ئاسمانی دەمانداتێ. بەڵام لەسەر ئاستی دەروونشیکاری، هیچ کەڵکێکی نییە.

[1]crisis of psychoanalysis

[2]Insufficient – بەشنەکردوو – ناکافی

[3]Faith

[4]Impossible

[5]Imaginary

[6]Listlessness

[7]Fall into a panic

[8]Hysterical neurosis

[9]Obsessive neurosis

[10]Lack

[11]“Psychoanalysis is Freud”

[12]Structuralism

[13]Therapy

[14]Science fiction (Sci-Fi)

[15]Mass phenomena

[16]Anxiety

[17]Sex-mania

The post <strong>“شتێک بە ناوی قەیرانی دەروونشیکاری، بوونی نییە”</strong> appeared first on ژنەفتن.

گاوس دەرگای گفتوگۆکە بەوە دەکاتەوە کە دەڵێت ئارێنت یەکەمین ژنە بەشداری لەو زنجیرە گفتوگۆیەدا بکات کە ئەو بەڕێوەیان دەبات و ئەنجامیان دەدات. هەر بۆیەشە ڕاستەوخۆ ئاماژە بەوە دەدات کە ئارێنت (خاوەن پیشەیەکی نێرانەیە) کە ئەویش بەتایبەتی هی فەیلەسووفەکانە. هەر ئەمەیشە کە دەبێتە دەستپێکی یەکەم پرسیاری گاوس: سەرباری ئەو دانپیانان و ڕێزەی لێی گیراوە، ئایا ئارێنت پێی وایە کە ڕۆڵی ئەو وەک فەیلەسووف شتێکی نائاسایی و سەیرە، لەبەر ئەوەی کە خۆی ئافرەتە؟ ئارێنت وەڵام دەداتەوە:

ئارێنت: دەترسم لەوەی کە پێت بڵێم وا نییە، چونکە من سەر بە بازنەی فەیلەسووفان نیم. پیشەکەم – گەر شیاو بێت پێی بڵیین پیشە- بواری تیۆرەی سیاسییە. من هەرگیز هەست ناکەم فەیلەسووف بم، وەک چۆن پێیشم وا نییە – وەک ئەوەی ئێوە لە دڵسۆزیی خۆتانەوە دەیڵێن – لە بازنەی فەیلەسووفاندا دەموچاوێکی زۆر ئارەزووکراو بم. بەڵام سەبارەت بەو پرسیارەی ترت کە دەروازەی گفتوگۆکەت پێ کردەوە: کە دەڵێیت فەلسەفە بە گشتی وا بیری لێکراوەتە و وێنا کراوە کە بەتەنها پیشەیەکی پیاوانە بێت! من دەڵیم زۆر شیاوە دەشێت ڕۆژێک بێت کە ئافرەتیش ببێت بە فەیلەسووف.

من هەرگیز هەست ناکەم فەیلەسووف بم، وەک چۆن پێیشم وا نییە لە بازنەی فەیلەسووفاندا دەموچاوێکی زۆر ئارەزووکراو بم

گاوس: من خۆم وای دەبینم کە فەیلەسووف بیت.

ئارێنت: باشە، ئێ کە تۆ وات وت، ئیدی من ناتوانم هیچ بڵێم. بەڵام بە ڕای خۆم، من فەیلەسووف نیم. من بۆ هەتاهەتایە ماڵاواییم لە فەلسەفە کردووە. وەک دەزانیت، من فەلسەفەم خوێندووە، بەڵام ئەمە مانای وا نییە کە هێشتا هەر لەگەڵیدا ماومەتەوە.

گاوس: حەز دەکەم زۆر بە بەدیاریکراوی لە دەمی خۆتەوە بیبیستم کە ئایا جیاوازی چییە لەنێوان فەلسەفەی سیاسی و ئەم کارەی ئێستای تۆ وەک پرۆفیسۆری بواری تیۆرەی سیاسی؟

ئارێنت: گوزارشتی (فەلسەفەی سیاسی) کە من زۆر خۆمی لێ لادەدەم، گوزارشتێکە بارکراو بە زنجیرەیەک ترادیسیۆن و نەریت. کە من باسی ئەو شتانە دەکەم، جا ئەکادیمییانە بێت یان نا، هەمیشە ئەوەم لەبەر چاوە کە جۆرە هەستیاری و پەشۆکانێکی زیندوو لەنێوان فەلسەفە و سیاسەتدا، هەیە، ئەوەیە مەسەلەکە، جۆرێک لە ناڕوونی لەنێوان مرۆڤدا وەک بوونەوەرێکی بیرکەرەوە و وەک بوونەوەرێکی کارا و کردە. بۆ نموونە پەشۆکانێک هەیە کە لە فەلسەفەی سروشتییدا بوونی نیە، هەر بۆیەیشە لەو لایەنەوە کە تایبەتە بە گرفتەکانی سروشت، فەیلەسووفیش دەتوانێت وەک هەر کەسێکی تر، بابەتییانە کێشەکان ببینێت. کاتێکیش ئەو شتانە دەدرکێنێت کە بیریان لێ دەکاتەوە، ئەوا لەجیاتی و بە ناوی هەموو ڕەگەزی مرۆیییەوە قسە دەکات، لێ کە باس دێتە سەر سیاسەت، ناتوانێت کەسێکی بابەتی، ئاسایی و بێلایەن بێت، لانی کەم لە دوای پلاتۆوە.

گاوس: تێدەگەم مەبەستت چییە.

ئارێنت: لەگەڵ بوونی هەندێک دۆخی زۆر تایبەتی و ئاوارتەدا نەبێت، کانت بۆ نموونە، زۆربەی زۆری فەیلەسووفەکان جۆرێک لە کینە و دوژمنایەتییان بەرانبەر بە هەموو چەشنەکانی سیاسەت هەیە. خۆی دەرککردن بەو دوژمنایەتییە زۆر گرنگە بۆ ناسینی کێشەکە، چونکە پرسیارێک نییە تاکەکەسی بێت، بەڵکوو لە سروشتی بابەتەکە خۆیدایە.

گاوس: تۆیش بۆیە ناتەوێت بەشێک بیت لەو دوژمنایەتییە بەرانبەر بە سیاسەت، چونکە باوەڕت وایە کار دەکاتە سەر ئیشەکانت؟

ئارێنت: بێگومان. من نامەوێت ببمە بەشێک لەو دوژمنایەتییە، من دەمەوێت بە نیگا و چاوێکەوە سەیری سیاسەت بکەم کە فەلسەفە لێڵ و تەمومژاوی نەکردووە.

گاوس: تێدەگەم. ئێستا با بچینە سەر کێشەی ڕزگارکردنی ئافرەت. ئایا ئەوە هەرگیز بۆتە مایەی پرسیار بەلای تۆوە و ڕۆژێک لە ڕۆژان بە گرفتت زانیوە؟

ئارێنت: بەڵی بە دڵنیایییەوە. هەمیشە کێشەی لەم چەشنە بوونی هەیە. بەڕاستی من لەمەدا بڕێک مۆدێل کۆنم. هەمیشە باوەڕم بەوە هەبوو کە پیشەگەلێک هەن کە شایستە بە ژن نین و لەگەڵیدا تەبا نایەنەوە، مەبەستم لەو پیشانەیە کە بۆ ئەوان ناشێت. بۆ نموونە بەلای منە شتێکی باش نییە کە ژن ببێتە فەرماندار بەتەنها کارەکەی ئەوە بێت کە فەرمان بدات.

ئەو ئەگەر بیەوێت دۆخی مێیینەیانەی خۆی بپارێزێت، نابێت بهێڵێت کار بگاتە ئەوە و خۆی بخاتە دۆخ و هەڵوێستێکی لەو شێوەیەوە. نازانم تا چەندە ڕاستم لەمەدا، بەڵام هەمیشە باوەڕم وا بووە، بەبێ ئەوەی هیچ هۆشیارییەکی ئەوتۆیشم بەوە هەبووبێت. یان بە مانایەکی تر با بڵێین، هەرگیز هۆشیار نەبووم بەوەی کە ئەو کێشەیە ڕۆڵێکی تایبەتی لە ژیانی مندا وەک خۆم گێڕاوە. زۆر بە سادەیی بیڵێم، من هەمیشە ئەو کارەم کردووە کە خۆم ویستوومە.

گاوس: سەبارەت بە کارەکانت، ئەوەیان شتێکە پاشتر دەچینە ناو وردەکارییەکانیەوە. کارەکانت پەیوەندییەکی توندوتۆڵیان هەیە بە تێگەیشتن لەو بارودۆخانەی بەهۆیانەوە کردەی سیاسی بەرهەم دێن. دەخوازیت لە ڕێی ئەو کارانەوە کاریگەرییەکی بەرفراوانترت هەبێت؟ پێت وایە کە لەم سەردەمەی ئێستادا کاریگەری دانان لەسەر ئەوانی تر هەروا ئاسان نییە، یان هەر بەلاتەوە گرنگییەکی ئەوتۆی نییە و بایەخێکی لاوەکی هەیە؟

ئارێنت: وەک دەزانیت ئەمە پرسیارێکی ئاسان نییە. لێ گەر زۆر ڕاستگۆیانە بدوێم ئەوا دەڵێم: کاتێک کە کار دەکەم بۆم گرنگ نییە چۆن کاریگەری لەسەر خەڵکی بەجێ دەهێڵێت.

گرنگترین شت بەلای منەوە ئەوەیە کە تێبگەم. نووسین بەلای منەوە بەشێکە لە پرۆسەی تێگەیشتن

گاوس: ئەی کە لە کارەکەت تەواوبوویت؟

ئارێنت: ئێ تەواو، ئیدی لەوێدا تەواو بووم. ئەوەی دەمەوێت بڵیم گرنگترین شت بەلای منەوە ئەوەیە کە تێبگەم. نووسین بەلای منەوە بەشێکە لە پرۆسەی تێگەیشتن، چونکە هەندێک شت لە ڕێی نووسینەوە گەڵاڵە دەبن. من گەر یادەوەرییەکی باشم هەبووایە و بمتوانیایە هەموو ئایدیاکانم بپارێزم، ئیدی گومان دەکەم بمویستایە هیچ بنووسم. من خۆم دەزانم کە چەند تەمەڵم. ئەوەی بۆ من گرنگە پڕۆسەی بیرکردنەوە خۆیەتی. هەرکات توانیبێتم بیر لە بابەتێکی دیاریکراو بکەمەوە، ئەوا لە خۆم ڕازی بووم. گەر دوای ئەوەیش توانیبێتم لە نووسینەکەمدا بە شێوەیەکی باش گوزارشت لە پڕۆسەی بیرکردنەوەکەم بکەم، ئەوەیش وام لێدەکات لە خۆم ڕازی بم.

لێت پرسیم کە داخۆ کاریگەریی کارەکانم لەسەر ئەوانی تر چۆنە؟ گەر بکرێت تۆزێک گاڵتەجاڕانە بدوێم، ئەوا دەڵێم پرسیارەکەت زۆر نێرانەیە. ئەوە پیاوانن کە هەمیشە دەیانەوێت کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر ئەوانی تر هەبێت. من خۆم تا ڕادەیەک وەک تەماشاکەرێک لەدەرەوە، سەیری ئەوە دەکەم: ئایا من خۆم وەک کەسێکی کاریگەر دێتە پێش چاو؟ نا. من دەمەوێت تێبگەم. گەر ئەوانی تریش بە هەمان ئەو شێوەیە لە بابەتێک تێگەیشتن کە من لێی تێگەیشتووم، ئەوا ئەو هەستەم لا دروست دەبێت کە لە خۆم رازی بم وەک ئەوەی لەناو کۆمەڵێک تاکەکەسدا بژیم کە وەک خۆم بیر دەکەنەوە.

گاوس: ئایا نووسین شتێکە ئاسان بەدەستتەوە دێت؟ ئایا بە ئاسانی بیرۆکەکان پێکەوە دەلکێنیت و بابەتیان لێ دروست دەکەیت؟

ئارێنت: هەندێک جار بەڵی، هەندێک جاریش نا. بە شێوەیەکی گشتی من تا نەتوانم بنووسم، نانووسم. بە مانایەکی تر، تەنها ئەو کاتە دەتوانم بنووسم کە پڕم و خۆم کردووەتە کەرەستە و ڕەشنووسێک بۆ نووسینەکەم.

گاوس: تەنانەت گەر هاتوو بیریشیت لێ کردبێتەوە؟

ئارێنت: بەڵێ. من دەزانم دەمەوێت لەسەر چی بنووسم. من تا بیرم نەکردبێتەوە لە بابەتیک، ناینووسم. من وا ڕاهاتووم کە هەر هەموو بابەتەکە بە یەکجار دەنووسم. ئەوە پڕۆسەیەکە کە زۆر بەخێرایی دەگوزەرێت، تەنها پەیوەستی بڕی خێرایییەکەمە لە چاپکردنیدا.

گاوس: بایەخدانت بە تیۆرەی سیاسی، بە کردار و ڕەفتاری سیاسی، لەمڕۆدا بە چەقی کارەکانت دادەنرێن. هەر لەبەر رۆشنایی ئەوەیشدا نامەگۆرینەوەکانت لەگەڵ پرۆفیسۆری ئیسرائیلی (شۆلیم)دا بۆ من زۆر جێی سەرەنج بوون. لە یەکێک لە نامەکانتدا نووسیبووت: کە گەنج بوویت، هیچ بایەخێکت نە بە سیاسەت و نە بە مێژوو نەداوە. خاتوو ئارێنت وەک یەهودییەک لە ساڵی ١٩٣٣ەوە لە ئەڵمانیا هەڵاتوویت. ئەو دەمە تەمەنت ٢٦ ساڵ بووە. ئایا بایەخدانت بە سیاسەت ڕاستەوخۆ دەگەڕێتەوە بۆ بەلاوە گرنگ نەبوونی سیاسەت و مێژوو لە پەیوەست بەو ڕووداوانەوە لە کاتی خۆیدا؟

ئارێنت: بەڵی بێگومان. چیدی لە ١٩٣٣ەوە بایەخنەدان و بۆ گرنگ نەبوو شتێکی نەشیاو بوو، تەنانەت بەر لەو کاتەیش.

گاوس: ئەمە بۆ تۆیش وا بوو؟

ئارێنت: بەڵی بە دڵنیایییەوە. من خۆم بە ویستی خۆم ڕۆژنامەکانم خوێندەوە، هەندێک ڕا و بۆچوونیشم دەربارەی شتەکان هەبوو. سەر بە حیزبێک نەبووم، سەرباری ئەوەی کە هەر پێویستیشم بەوە نەبوو. دواجار لە ساڵی ١٩٣١دا چوومە سەر ئەو باوەڕەی کە نازییەکان دەسەڵات دەگرنە دەست، بە بەردەوامییش لەگەڵ خەڵکی تردا باسی ئەو مەسەلەیەم دەکرد و دەمدواندن. بەڵام تا هەڵنەهاتم، بە شێوەیەکی سیستماتیکی خۆمم پێوە سەرقاڵ نەکرد.

گاوس: پرسیارێکی ترم هەیە هەر دەربارەی ئەوەی کە ئێستا باست کرد. تۆ کە هەر لە ساڵی ١٩٣١ەوە باوەڕت وا بوو کە ناکرێت بەر بە نازییەکان بگیرێت لەوەی دەسەڵات بگرنە دەست، هەستت بەوە نەکرد پێویستە چالاکانە شتێکی تر بکەیت تا بەر بەو کارە بگریت؟ بۆ نموونە ببوویتایە بە ئەندامی حیزبێک؟ یا بە شتێکی بێمانات دەزانی و پێت وابوو کە تازە کار لە کار ترازاوە؟

ئارێنت: وەکوو خۆم، باوەڕم نەدەکرد کە ئەوە مانایەکی ئەوتۆی هەبێت. گەر بیرم لەوە بکردایەتەوە – ئەزانی زۆر سەختە بەراورد بە ڕابردوو، لە ئێستادا ئەم قسەیە بکەیت –  لەوانە بوو شتێکم بکردایە، لێ هەستم کرد هیچ ئومێدێک نییە.

سەرچاوە:

HANNAH ARENDT: THE LAST INTERVIEW AND OTHER CONVERSATION: “WHAT REMAINS? THE LANGUAGE REMAINS”: A CONVERSATION WITH GÜNTER GAUS

Zur Person, ZDF TV, Germany

October 28, 1964

Translated by Joan Stambaugh

. 2013 – Melville House Publishing

The post لە زمان زیاتر، چی تر مایەوە؟ appeared first on ژنەفتن.

نەبوونی ژوورێک

“دایکانی ئێمە چییان کردووە، کە هیچ سامانێکیان بۆ بەجێ نەهێشتووین؟ سپیاویان لە لووتیان داوە؟ سەیری کاڵا و وێنەی پشت پەنجەرەی دوکانەکانیان کردووە؟”¹ ڤیرجینا وۆلف

لە ساڵی ١٩٢٩ ڤیرجینا وۆلف نووسراوەیەک بە ناوی “ژوورێک بە تەنها بۆ خۆت”². بڵاو دەکاتەوە، لەوێدا باس لە ڕۆڵی ژنان لەنێو ئەدەبیات و نووسیندا دەکات، کە بۆچی ڕۆڵی ژن لەو بوارەدا کەمە و بە پەنجەی دەست دەژمێردرێت. بۆ ئەم پرسە وۆڵف سەربەخۆیییە ئابوورییەکان وەک سەرەکیترین فاکتۆر دەبینێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا باسی چەند فاکتۆرێکی دیکە دەکات، وەک جورئەت بۆ نووسین و ڕاهاتن بە ئازادی. لە ئەمڕۆماندا ڕەنگە هەبوونی ژوورێک بۆ خودی خۆت و دەرامەتی سەربەخۆی خۆت چیتر زۆر پرسێکی جددی نەمابێت، چونکە هەلومەرج و بارودۆخی ژیان هەمووان ناچار بە کارکردن دەکات، بەتایبەت لە زۆرینەی کۆمەڵگا خۆرئاوایییەکاندا، بەڵام لە کوردستاندا ڕەنگە هێشتا ئەم تێزەی وۆڵف لە زۆرینەی حاڵەتەکاندا هەنووکەیی بێت. ئەوەی گرنگە لە باسکردنی ‘ژوورێک بە تەنها بۆ خۆت’ دۆزینەوەی ڕێگەی هەڵهاتنێکە لەو ژووری دانیشتنەی هەمووان تێیدا کۆ دەبنەوە، و هەبوونی ژوورێک بۆ خۆت ئامرازێکە بۆ تێڕامانێکی ماوەدرێژ. تێڕامانێک کە چیتر لە وابەستەیی و پەیوەندیدا بەو کەسانەی دیکەی نێو ژوورەکەیدا نەمێنێتەوە، بەڵکوو پەیوەندییەک لەگەڵ واقیعدا دروست بکات، مرۆڤ بتوانێت خۆی لە دار و بەرد و ئاسمان ڕابمێنێت و بەدوای وەڵامەکاندا بگەڕێت، بوێریی ئەوەی هەبێت ڕێگەی نوێ تاقی بکاتەوە. یەکێکی دیکە لەو شتانەی وۆڵف جەختی لەسەر دەکاتەوە، لەبەرچاوگرتنی ڕەگەزی ژنانەبوونە. وۆڵف بەڕوونی مەبەستی لە ژنانەییبوون تەنها جیاوازیی نێوان ڕەگەزی نێر و مێبوون نییە، بەڵکوو سیفەتێکی دەرەوەی ئەو نۆرمە باڵادەست و گشتگیرەی کۆمەڵگایە، کە پیاوانەبوونە. خەسڵەتی ژنانەبوونیش وەک خەسڵەتێک دەردەخات کە دەتوانێت خۆی لەو نۆرمە بێبەری بکات. ئەم هۆشیارییە جێندەرییەش ژن لەو پێگە بێدەسەڵاتییەی تێیکەوتووە، هۆشیار دەکاتەوە و ئەو لەدەرەوەبوونەشی لەو نۆرمەگشتگیرە چاوێکی دیکەی پێ دەبەخشێت، تا ڕابمێنێت.

ئێستا وا نزیکەی سەدەیەک بەسەر ئەو نووسینەی وۆڵفدا تێدەپەڕێت، لە کوردستان ژنێک(ماریا)³ دەیەوێت ئەو ژوورە بۆ خۆی بخوڵقینێت، دەیەوێت لەو ژوورەدا بۆ ساتێک بە تەنها بێت و لێبگەڕێن خۆی دەست بکات بە بیرکردنەوە و لێڕامان. لێڕامان لەوەی کە بۆچی تا ئێستاش ئەستەمە کچێک بەبێ بوونی پیاوێک (باوک، برا، مێرد،….هەموو هەژموونی پیاوانی کۆمەڵگا) لە چوارچێوەیەک و بۆشایییەکدا بۆ خۆی بێت. بەڵام دەبینین ڕۆژێک بەر لە بیرهێنانەوە و نوێکردنەوەی خەباتی ڕزگاریی ژنان وێنەی ماریا لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان پەخش دەکرێت و هەواڵەکە دەگوازرێتەوە. لەنێو ئەو هەژموونی پیاوێتییەدا هیچ کەس حەز ناکات ژنێک ژوورێکی بۆ خۆی هەبێت. دەرەنجامی ئەم خواستەش کوشتن و تیرۆرکردنی ژنە، تا ژنەکانی دیکەش تەمبێ ببن و هەتا شتی وا ختوورەش نەکات بە مێشکیاندا. ئەم هەژموونە پیاوێتییەش بە هیچ شێوەیەک ڕەهەندێکی نا-سیاسی نییە، بەڵکوو بنچینەیەکی سیاسی و سایکۆلۆژی-کۆمەڵایەتی هەیە. ئەم هەژموونە ئەوەندە ڕۆچۆتە نێو جومگەکانی کۆمەڵگاوە، کە تەنانەت هەر جووڵەیەک و هەر هەوڵێکیش بۆ خۆ بەدوورگرتن لەو هەژموونە هێشتا ناتوانێت خۆی لە داوەکەی دەرباز بکات.

ئەم بابەتە ڕەنگە لە نیگای یەکەمدا وەک توندوتیژیی ڕاستەوخۆ نەبینرێت، بەڵام هەژموونی ڕیشەداکوتاوی پیاوانەیی فۆرمێکی دیکەی توندوتیژی هەیە کە زیاتر خۆی لە ئایدیۆلۆژیای وەدەرنانی ئەوی دیکەدا دەبینێتەوە، ئەوی دیکەی ژن، کە تەنها لە حاڵەتێکدا شوێنی دەکرێتەوە کە بەدووی دانپێداناندا بگەڕێت و تەنها لە ئاستی سەرەتاییی دانپێداناندا بمێنێتەوە، ئەویش مۆدێلی بەشدارییە لە مەیدانی گشتیدا، یاخود وەک کەیسی لێکۆڵینەوەکەی ئێمە، بەشداریی ژن لە بواری بەرهەمهێنانی ڕۆشنبیریدا. ئەوەی دەگوترێت ژنان خۆیان بەشدارییان نییە بۆیە گوناهی پیاو نییە، ئەو ڕیشە قووڵە مێژوویی، سایکۆلۆژی، کولتووری و ئابوورییە فەرامۆش دەکات کە بە درێژاییی مێژوو هەژموون و دەسەڵات و هەیمەنەی پیاوی بەسەر ئەو بوارانەدا دروست کردووە. مۆدێلی وەدەرنانی ئایدیۆلۆژییانەی ژنان لە بازنەی مەعریفەدا، لە سی ساڵی ڕابردوودا بە باشترین شێوە لە کوردستاندا بەرجەستە بووە. باشترین و بەرجەستەترین نموونەش لێڕەدا کە دەمەوێت بچمە سەری ڕۆشنبیرانی بازنەی ڕەهەند لە سەردەمی دەستپێکردن و کارکردنیان و هەروەها بازنەی خوێندنەوەی ڕەهەند بەتایبەتیش ئەو هەوڵەی ژنەفتن بۆ کارکردنەوە لەسەر ئەو هەوڵە ڕۆشنبیرییەی کە ئێستا بە ڕەهەندییەکان ناو دەبرێت.

ڕۆزا لۆکسمبورگ دەڵێت «هەر کەس نەجووڵێت، هەست بە خڕەی کەلەپچەکانی ناکات»⁴، ئەم هەژموونی پیاوێتییەش وەک ئەو کەلەپچەیە دەردەکەوێت، کە زۆرینە لە دەست و پێوەندیان بەستراوە، بەڵام لەبەر ئەوەی بەبێ جووڵە لە شوێنەکانی خۆیان ئارامییان گرتووە، هەستی پێ ناکەن، نایبیستن، نایبینن. بۆیە دەبینین ژمارەی یەکەمی ڕەهەند (١٩٩٦) لەگەڵ ئەو خوێندنەوانەی ئەمڕۆ بۆ ڕەهەند دەکرێت، جیاوازییەکی ئەوتۆ بەدی ناکرێت. بە هەمان شێوەش دەبینین کاتێک ژنەفتن دەیەوێت هەڵسەنگاندنەوە بۆ بازنەی گۆڤاری ڕەهەند بکات، دیسان هەر پیاوان بە ڕەخنەگران و ستایشکارانی ڕۆشنبیرانی ئەو بازنەیەوە بەشدار دەبن. ڕەنگە، وەک لەسەرەوە باسمان کرد، بیانووەکە ئەوە بێت گوایە ژنان خۆیان نەیانویستووە یان نایانەوێت بەشدار بن، بەڵام بەشدارنەبوونی ژن تەنها هۆکارێکی سوبێکتیڤ و خودی نییە بێین بەوەندە واز بهێنین و بڵێین ژنان خۆیان نایانەوێت، لەپشت هەر نەویستنێکی ژنەوە، مێژوویەکی دوور و درێژی بابەتی و ئوبێکتیڤی سەرکوتکردن، بەپاشکۆکردن هەیە و ڕێگا نادات ژن ژوورێکی بۆ خۆی هەبێت، نەبوونی ئەم ژوورەیە بۆ ژن کە مێژوویەکی گەورەی ئایین، ئابووری، نەریت، خێڵ، سیاسەت و پاشان بەرهەمهێنانەوەی ڕۆشنبیرانی لەپشتە وای کردووە پێمان وابێت ژن خۆی نایەوێت لە ڕووداوەکاندا بەشدار بێت، بەڵکوو لە ڕاستیدا بە زەبری هەموو هۆکارە ناوبراوەکانەوە ژنان کراونەتە دەرەوە. بۆیە ئەم نەبزووتنە پێمان دەڵێت چەندە ئەم گوتارەی ڤیرجینا وۆلف دوای نزیک سەدەیەک گرنگی خۆی هەیە، چەندە پێویستە کتێبەکەی بەدەستەوە بگرین، تا بەلایەنی کەمەوە ئەو ئارەزووەمان بۆ دروست ببێت وێنای ژوورێک بکەین، بوێریمان هەبێت دەست پێ بکەین بە نووسین. وەک ژنێک نووسین لەنێو بازنەیەکی داخراو بە هەژموونی پیاوێتی مردنە، ڕەنگە ئەگەر بەڕاستەوخۆییش وەک ماریا نەمرین، لە ڕێگەیەکی دیکەوە کوشتنی هەموو خەسڵەت و ڕەهەندە جیاوازەکانمانە. بۆیە ئەم نووسینە بەر لەوەی ڕەخنە، گوتار، بەشداری یان هەر شتێکی دیکە بێت، خودی خۆی تەحەداکردنێکە، بوێرییەکە و دەرچوونێکە لەو نۆرمە گشتگیرە پیاوێتییەی لە ملی هەر دانەیەکمان ئاڵاوە.

بۆ بێبەهاکردنی بەشداریی ژنان لە پرۆسەی بەرهەمهێنانی مەعریفەدا کۆی چالاکییە فراوانەکانی ژنان کورت دەکەنەوە بۆ پرسی ژن

ئێستا دوای ماوەیەک تاکتیکێکی دیکەی ئایدیۆلۆژی بەوەدا ژنان و ژنانی نێو چالاکیی ڕۆشنبیری سەری هەڵداوە کە بە هۆی دۆخێکی داسەپێنراوەوە تەنها لە بازنەیەکی بچووکدا دەخولێنەوە، ئەو بازنە سنوورییەی ئەم هەژموونی پیاوێتییە بۆی دیاری کردوون، ئەویش تەنها دەربارەی ژن بدوێن، بۆیە دەبینین سەرەڕای هەموو هۆکارە ماتریاڵی و بەربەستە کۆمەڵایەتی، ئابووری و سیاسییەکان ژنان بۆیان ئاسان نییە دەربارەی پڕۆسە جیاوازەکانی ئەم هەژموونە پیاوێتییە بدوێن. لە کاتێکدا مێژوو لەلایەن پیاوانەوە نووسراوەتەوە، هێشتا لە کات و دۆخی ئێستای کوردستاندا کارێکی ئەستەمە ژنان ئەو مێژووە لە ڕوانگەیەکی جیاوازترەوە بخوێننەوە و هەوڵ بۆ گۆڕینی ئەو ئاڕاستەیەی مێژووە بدەن. بەبێ گومان دووان لەسەر پرسی ژن ئەرکێکی گرنگی ژنان و هەروەها پیاوانیشە، ئەمە بەو مانایە نایەت کە ئەگەر ژنان لەسەر پرسی خۆیان دووان ئەوا کەوتوونەتە نێو تەڵەی ئایدیۆلۆژیی هەژموونی پیاوێتییەوە، کە ناچاریان دەکات تەنها باسی کێشەی ژنانەییی خۆیان بکەن، بەڵکوو زیاتر بەو مانایە دێت کە ژنان هاوشانی پیاوان یاخود وەک هەر بکەرێکی دیکەی سیاسی و کۆمەڵایەتیی ناو کۆمەڵگا دەتوانن بەشداری لە بەرهەمهێنانی تیۆری مەعریفی و ڕۆشنبیریدا بکەن، لەو شوێنانەش کە بەنەریتی بە هەرێمی پیاو ناسرابوون، وەک بوارەکانی ئەنترۆپۆلۆژیا، فەلسەفە، تیۆری زانین، کۆمەڵناسی، سایکۆلۆژیا، دەروونشیکاری و هتد. هەروەها خاڵێکی دیکەش گرنگە ئاماژەی پێ بکەم ئەوەیە کە تەنانەت بۆ بێبەهاکردنی بەشداریی ژنان لە پرۆسەی بەرهەمهێنانی مەعریفەدا کۆی چالاکییە فراوانەکانی ژنان کورت دەکەنەوە بۆ پرسی ژن، واتا تۆ وەک ژنێک چەندە بەشداری لە پرۆسە فراوانەکاندا بکەیت، هێشتا ئەو مۆرکەت لێ دەدەن کە تۆ لەسەر کێشەی ژن دەدوێیت و کۆی بکەری چالاکی سیاسییانەی تۆ کورت دەکەنەوە بۆ لێدوانی تۆ لەسەر پرسی ژن و قسەکەرێک بۆ کاروباری ژنان و ڕەهەندەکانی دیکەی چالاکییەکانت دەشارنەوە، بەو واتایە کە ئەو هەژموونە پیاوێتییە داسەپاوە پێی وانییە تۆ وەک ژن کێبڕکێکاری ئەویت. تا ئەو شوێنەش بتوانێت بۆ فۆرمی لێدوان لەسەر پرسی ژن کورتت بکاتەوە، ئەوا بیرۆکەکانت هیچ زیانێکیان بۆ سەر ئایدیۆلۆژیای پیاوانەیی نابێت، کە زۆربەی جار فۆرمی توندوتیژیی ڕەق و جارەکانی دیکەش فۆرمی ئایدیۆلۆژیای وەدەرنان وەردەگرێت.

هەژموونی پیاوێتی

پیاوێتی و هەژموونی پیاوێتی یەکێکن لەو چەمکانەی لە توێژینەوە جێندەرییەکان و بەتایبەتیش توێژینەوەکان دەربارەی پیاوێتی بەکار دێن. ئەم چەمکانە پەنجە دەخەنە سەر پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو کاتێگۆریی زاڵ [ژن و پیاو]، بەڵام لە هەمان کاتیشدا پەیوەندییەکانی نێوان پیاوانیش. ئامانجی سەرەکیش خوێندنەوە و شیکارکردنی ئەم باڵادەستییە خوازراوەی پیاوە و لێکۆڵینەوە لەو دانپێدانان و خستنە ژێر کاتێگۆریی ئەوانی دیکەیە. بۆ ئەوەی باشتر لەو نۆرم و هەژموونە پیاوێتییە تێبگەین، دەبێت سەرەتا چوارچێوەی تیۆری و مەبەستی سەرەکی لە بەکارهێنانی ئەم چەمکە دەست نیشان بکەین.

پیاوێتی لە خۆجیاکردنەوە لە ژنانێتییەوە بەرهەم دێت. پیاو ببیت، بە مانای ئەوەیە ژن نەبیت، لەم هەژموونە پیاوێتییەشدا بە مانای ئەوەیە ‘لاواز و چەوساوە’ نەبیت. ئەم شێوە لە خۆبەهاپێدانە لەو کۆمەڵگایانەدا کە پەیوەندییەکانی هێز و دەسەڵات لەنێوان ژن و پیاودا تەواو بەرچاو و بەرجەستەیە، زیاتر ڕوو لە بەهێزبوونن. لەگەڵ ئەوەشدا ئەم خۆبەهاپێدانە بەم پیاوێتییەش لەلایەن پیاوانی دیکەشەوە دەبێت سەرەتا دانیپیابنرێت و وەک پیاوێتییەک قبوڵ بکرێت، ئەوسا دەکرێت ئەو پیاوانەش بەشێکبن لەو پیاوێتییەدا. بۆیە تەنها بەس نییە لەڕووی بایۆلۆژییەوە ‘پیاو/نێر’ بیت، بەڵکوو ناشبێت بەپێی پێوەرەکانی پیاوێتی ‘لاواز’ بیت. بەپێی ئەو پێوەرانە دەبێت هەر پیاوێک سەختگیر بەرامبەر خۆی و بەرامبەر ئەوانی دیکەش و هەموو شتێکی لەژێر دەستدا هەبێت. لە بەرامبەریشدا هەر شتێک لەو پێوەرە توندوتیژانەدا جێگەی نەبێتەوە دەبێت لە بەها بخرێت و بە ‘ژنانەیی’ بکرێت، بۆ نموونە هاوسۆزی، هەستپێکردن و هۆمۆسێکسوالیتی پیاوان.

«پیاوێتی پێگەیەکە لەنێو پەیوەندییە ڕەگەزییەکان(جێندەر)؛ پیادەکردنی پێگەیەکە کە هەم ژنان و هەم پیاوان ئەم پێگەیە لە خۆیاندا جێ دەکەنەوە و کاریگەرییەکانی ئەم پیادەکردنە لە ئەزموونە جەستەیی، لە کەسێتی و کولتوورییەکاندا ڕەنگ دەداتەوە».

چەمکی «هەژموونی پیاوێتی» سەرەتا لە چەند وتارێکی توێژارانی ئوستراڵی  توێژینەوەی پیاوان تیم کاریگان (Tim Carrigan)، بۆب کۆنێل (Bob Connell) و جۆن لی (John Lee) لە ساڵی ١٩٨٥ بەکار هێنراوە و دواتر بووەتە بەشێکی گرنگی توێژینەوە جێندەرییەکان. دواتریش هەمان کۆمەڵناسی ئوسترالی (بۆب کۆنێل و ڕۆبێرت ویلیام کۆنێل کە دواتر ناوی خۆی دەگۆڕێت بۆ رەیون کۆنێل و ئێستا هەر بە ڕەیون کۆنێل ناسراوە) ڕەیون کۆنێل (Raewyn Connell) قووڵتر کار لەسەر ئەم چەمکە دەکات و ساڵی ١٩٩٥ لە کتێبەکەیدا بە ناوی«پیاوێتییەکان [پیاوی دەستکرد، بونیادنان و قەیرانی پیاوێتیی(وەرگێڕانە ئەڵمانییەکە)]»⁵. فراوانتر ئەم چەمکەی داڕشتووە. بەم شێوەیە پێناسەی پیاوێتی دەکات: «پیاوێتی پێگەیەکە لەنێو پەیوەندییە ڕەگەزییەکان(جێندەر)؛ پیادەکردنی پێگەیەکە کە هەم ژنان و هەم پیاوان ئەم پێگەیە لە خۆیاندا جێ دەکەنەوە و کاریگەرییەکانی ئەم پیادەکردنە لە ئەزموونە جەستەیی، لە کەسێتی و کولتوورییەکاندا ڕەنگ دەداتەوە»⁶.

پیاوێتی بۆ کۆنێل پێکهاتەیەکی دەستکردی کۆمەڵایەتییە، کە دەکرێت لە ڕووی مێژووییەوە لە یەکتر جیا بکرێنەوە، بەو مانایەی بەپێی کۆنتێکستە مێژوویییەکان دەکرێت جۆرێک لە پیاوێتی دروست بکرێت و ببێتە باڵادەست. بەپێی کۆنێل پڕۆسە جێندەرییەکان جێگیرکراونەتە ژیانی ڕۆژانە و ڕووبەرەکانی بەرهەمهێنانەوە، کە سەرنج دەخەنە سەر پێکهاتە جەستەیی و پڕۆسەکانی بەرهەمهێنانەوە. ئەم ڕووبەرەش هەم جۆش و خرۆشە سێکسییەکان و هەم منداڵبوون و پەروەردەکردنی منداڵان دەگرێتەوە، هەمیش جیاوازی و هاوبەشییە ڕەگەزییەکان دەگرێتەوە. بۆ ئەمەش کۆنێل جەخت ناکاتە سەر بنچینە بایۆلۆژییەکان، بەڵکوو زیاتر ‘ڕووبەری بەرهەمهێنانەوە’، چونکە ئەم ڕووبەرە زیاتر ڕۆڵێکی مێژوویی لەم پڕۆسە جێندەرییانەدا هەیە. ڕەگەزگەرایی وەک پراکسیسێکی کۆمەڵایەتی بە شێوەیەکی گشتی جەخت دەکاتە سەر جەستە و کارکردی جەستە لە چەند حاڵەتێکی دیاریکراودا، ئەمەش یارمەتیدەر دەبێت بۆ دروستکردنی پێکهاتەکانی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان.⁷ کۆنێل لەلایەکەوە ئەم پەیوەندیی دەسەڵاتە لەنێو ڕەگەزەکان (جێندەر) دەخوێنێتەوە و لەلایەکی دیکەشەوە ‘پیاوێتی’ وەکو واقیعێکی نەگۆڕاو نابینێت، بەڵکوو لە ڕوویەکی مێژوویییەوە هەلومەرجەکانی دروستبوون و گەشەی ئەو جۆرە لە پیاوێتییە شی دەکاتەوە و لەو بڕوایەدایە چۆن ئەو هەژموونە پیاوێتییە دروست کراوە، ئاواش پۆتێنشەڵی گۆڕانکاری تێدا هەیە.

بە سوودوەرگرتن لە تیۆری هەژموونی ئەنتۆنیۆ گرامشی، کۆنێل ئەم هەژموونی جۆرێک لە پیاوێتییە کە وەک نۆرم و حەقیقەتێک دەربارەی پیاوان دەنوێنرێتەوە، پێناسە دەکات، کە تێیدا یەک جۆری پیاوێتی لەنێو فۆڕمەکانی دیکەی پیاوێتیدا باڵادەستە و لە هەمان کاتیشدا هەوڵی پاراستنی ڕۆڵی ژندایە وەک ژێردەست یاخود ژێرکاتێگۆریی پیاو. هەژموونی پیاوێتی بەم پێیە لە پەیوەندیدا بە ژێردەستەکردن و ژێرکاتێگۆریخستنی جۆرەکانی دیکەی پیاوێتییشەوە پێناسە دەکرێت. جۆرەکانی دیکەی پیاوێتی، کە کۆنێل بە پیاوێتییە ‘پەراوێزخراوەکان’، ‘چەوسێنراوەکان’ و ‘بەشداریکەرەکان’ناویان دەبات. پیاوێتییە ‘چەوسێنراوەکان’ پیاوە هۆمۆسێکسوێلەکان لەخۆ دەگرێت، کە لەلایەن پیاوانی هێترۆسێکسوێلەوە دەچەوسێنرێنەوە و دژایەتییان بەرامبەر دەکرێت، چونکە هۆمۆسێکسوێلبوون وەک لایەنێکی ئۆپۆزیسیۆن بەرامبەر ئەم هەژموونە پیاوێتییە لەقەڵەم دەدرێت. کاتێگۆریی پیاوێتییە ‘بەشداریکەرەکان’ زۆرینەی پیاوان دەگرێتەوە، کە لە ڕاستیدا لەم هەژموونی پیاوێتییەدا ڕەنج دەکێشن، بەڵام لە هەمان کاتیشدا سوودمەندیشن لێی، ئەو سوودمەندییەی کە لە چەوساندنەوەی ژنان لەلایەن پیاوانەوە بەرهەم هاتووە، بۆ لەدەستنەدان و ئەو پێگەیەی کە تا ئێستا لەو قوچەکێتییەی پیاو ئینجا ژن بەدەست هاتووە، چونکە لەم دابەشکارییە پیاوسالارییەدا بەشێکیان هەیە و پشتیوانی لەم هەژموونی پیاوێتییە دەکەن، بەبێ ئەوەی خۆیان بگەن بەم هەژموونە پیاوێتییە و ببن بە یەکێک لەو شێوە پیاوێتییە باڵادەستە. میشایل مای لەم چەند خاڵەدا سوودمەندبوونی پیاوان لەم هەژموونەدا بەهۆی پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانەوە دیاری دەکات، کە پیاوان بەبێ خواست و نەستێکی سوبیێکتیڤییەوە لەو نەزمە سوودمەندبوون:

• بە بەراورد بە ژنان دەرامەتێکی باشتر و دەستکەوتی زیاتر.
• دەست گەیشتنی ئاسانتر بە سەرچاوە (گشتییە)کان.
• نواندنەوە و لەبەرچاوگرتنی شتەکان بەپێی خواستە پیاوانەیییەکان لە شوێنە گشتییەکاندا.
• پارێزراوبوونیان لە نیگا زەقەکان، توانج و دەستەواژە سێکسیتییەکان.
• کاڵکردنەوەی پرسەکانی جێندەر بەهۆی بێدەنگبوون و نەدوواندنیان لەمەڕ باس و خواسە سیاسییە ڕەگەزییەکان.⁸

بە هەمان شێوەش پیاوێتییە ‘پەراوێزخراوەکان’ بەشێکن لە پیاوێتییەکانی چین و ڕەچەڵەکە (ئێتنیک) چەوساوە و پەراوێزخراوەکان، کە لە ڕێگەی پاراستنی دەستکەوتی هەژموونییەکانی بەشێک لە پیاوان چەند گروپێکی پیاوان پەراوێز دەخرێن و دەخرێنە ژێرکاتێگۆرییەوە. ئەو پیاوانەی کە بەردەوام دەکەونە بەر جیاکاری و توندوتیژیی ڕاسیستییەوە دەکەونە نێو ئەو پیاوێتیییە ‘پەراوێزخراوان’ە. لێرەدا کۆنێل تەنها لە ڕوانگەی جێندەرەوە ناڕوانێتە نایەکسانی و جیاکارییەکان لەنێو هەژموونە پیاوێتییەدا، بەڵکوو ڕێگەی لەبەرچاوگرتنی کاتێگۆرییەکانی دیکەی وەک چین و ئێتنیک و نەتەوە ئەم جیاکارییانە باشتر ڕوون دەکاتەوە.

دەکرێت ‘پیاوان’ی بازنەی ڕەهەند و نەوەی دوای خۆیان (لەڕووی هەڵگری ئایدیا و پێوەرەکانەوە سەر بە هەمان نەوەن، بەڵام لەڕووی قۆناغ و سەردەمەوە سەر بە کاتێکی دوای ڕەهەندن) لەنێو کاتێگۆریی پیاوێتییە ‘بەشداریکەرەکان’ جێگیر بکەین. هەوڵ و تواناکانیان بۆ نووسین و دروستکردنی بوارێکی دیکە و نوێ، بەشێکی بەزمان گۆنەکراوی ئەو ڕەنجەیە، کە ئەم پیاوانە کێشاویانە و بە شێوەیەکی دانپێدانەنراو ئەم هەژموونی پیاوێتییە ماندووی کردوون، بۆیە دەست دەبەن بۆ نووسین و ڕەخنەی ئەو جۆرە هەژموون و سیستەمەی کە لەو کاتەدا باڵادەستە، ئیتر ڕەخنەگرتن بێت لە ناسیۆنالیزمی حیزبە کوردییەکان، شەڕی ناوخۆ و چەندین شتی دیکە. بەڵام لە هەمان کاتیشدا ئەم پیاوانە ئاگاداریشن لە دۆخی سوودمەندبوونیان و هەبوونی ئەو دەرفەتانەی لەبەردەستیانن. پێکهاتەکانی ئەم نەزمەی پیاوانی بازنەی ڕەهەند تێیکەوتوون ئەم هەلومەرجەی بۆ خوڵقاندوون کە ئەوان ببنە دەنگێک، لەو دۆخە خاڵییەشدا ببنە ناوێک. لەبەر ئەوەی وەک ڕەگەز پیاوبوون توانا و ئازادیی سەفەرکردن و چوون بۆ تاراوگەیان ساناتر بووە، توانای کارکردن و خۆبەڕێوەبردنیان زێدەتر بووە، وەک لە ژنێک کە سەرەتا لەچوارچێوەی ماڵ و خێزاندا بۆ چوونە دەرەوەیەکی سادە پێویستی بە ڕێگەپێدانی ئەندامێکی نێرینەی خێزانەکەیان هەیە و دواتر لەناو کۆمەڵگاشدا هەموو نیگا چاودێریکەرەکان ڕوو بە ژنەکەیە و لە نیگاکانیاندا ئەوە بەدی دەکرێت، ‘تۆ چی دەکەیت بە تەنیا، بەبێ نێرینەیەک؟’، هەروەها ژنان بۆ ئەوەی بتوانن کار بکەن و توانا و ئازادیی خۆبەڕێوەبەری بە دەست بخەن، دەبێت سەرەتا بەنێو جەنگێکی ڕۆحی/دەروونی و جەستەییدا بڕۆن، ئەم جەنگەش ڕەنگە هەر کەسێک بە زیندوێتی لێی ڕزگار نەبێت. ئەم ئازادی و دەرفەتەی بە پیاوان بەخشراوە، زۆرترین ڕێگەی بۆ کردوونەتەوە بتوانن پەیوەندی دروست بکەن، بتوانن چەند زمانێکی دیکە بێجگە لە زمانی دایکییان فێر ببن، بتوانن بچنە کۆمەڵگاوە و لە کۆمەڵگا بڕوانن و بزانن چ دیاردەیەک هەیە و چی ڕوو دەدات و چەندین شتی دیکە، کە ژنان بۆ ئەم مەبەستە سەرەتا دەبێت پرسی مان و نەمانیان هەڵبسەنگێنن. ئەگەرچی پیاوانی بازنەی ڕەهەند بە شێوەیەکی تایبەتی و بە هۆکاری شەخسی لەم هەژموونە سوودمەند نەبوون، بەڵکوو لەبەر ئەوەی هەڵگری ڕەگەزی پیاوانە بوون، بەڵام لە نەستیاندا دڵنیاییی ئەوەیان هەیە کە بەشێکیان لەم هەژموونەدا هەیە و بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ پشتیوانی لێ دەکەن و ئەم هەژموونە بە پارێزراوی دەهێڵنەوە. بەتایبەتیش لەو کاتەدا کە پرسی جێندەر و پرسی ژن تا ئەندازەیەکی زۆر فەرامۆش دەکەن و لەنێو باسوخواسە کۆمەڵایەتییەکاندا کاڵی دەکەنەوە و دەیخەنە دەرەوەی پرسە کۆمەڵایەتییەکانەوە، یاخود لە هەندێک حاڵەتدا بێدەنگی هەڵدەبژێرن بە بیانووی ئەوەی کە ئەمە کێشەی ژنانە و پەیوەندی بە ئێمەوە نییە. کاتێکیش وشیاریی گشتی لە کۆمەڵگادا هەڵدەکشێت و لێرە و لەوێ ڕۆڵی ڕابردوویان لە تەحەدانەکردن و هێشتنەوەی ئەم هەژموونەدا دەخرێتە ژێر پرسیارەوە، یان خۆیان لە پرسیارەکان دەدزنەوە، یاخود لایەن و بنچینەیەکی عیرفانی و ڕەمزی و ڕەوانبێژی بە دەربڕینەکانیان دەبەخشن، ئەمەش دیسان دەریدەخات کە تەحەدداکردنی هەژموونی پیاوانەیی دژ و پێچەوانەی بەرژەوەندییەکانیانە.

سەرهەڵدانی ڕەهەند لەنێو جەنگ و پاشماوەی جەنگدا

بەر لەوەی هیچ خوێندنەوەیەک بۆ ڕەهەند بکەین، دەبێت لەو ژینگە و سەردەمە بکۆڵینەوە کە ڕەهەندی خوڵقاندووە و تێیدا لەدایکبووە، دواتر ئەو کاریگەرییانە دەرک بکرێن کە لەسەر تاکی ئەو کۆمەڵگایە بەجێ هێڵراون. بە دڵنیاییشەوە ڕۆشنبیران و نووسەرانی ڕەهەندیش دابڕاو نین لەم کاریگەرییانە. لە کاتی هاتنەئارای گۆڤاری ڕەهەندەوە، کۆمەڵگای کوردستانی باشوور دەست و پەنجە لەگەڵ شەڕدا نەرم دەکات. ئەم شەڕە ئەگەرچی بەر لە ڕاپەڕین فۆڕمێکی دیکەی هەبووە، چونکە باشووری کوردستان لە دۆخێکی دیکەی بەرگریکردندا بووە، بەڵام دوای ڕاپەڕین و لەگەڵ هەڵگیرسانی شەڕی ناوخۆ عەقڵییەتی پیاوسالاری و ناسیۆنالیستی لە پێشوو بەهێزتر دەبێت. ئەگەرچی لە زۆرینەی شەڕەکاندا زۆرترین سەرباز و پێشمەرگەکان پیاوانبوون، ژنانیش بە شێوەی ڕێژەیەکی کەم بەشدارییان هەبووە، ئینجا ئیتر وەک پیشمەرگە، هاوسەری پێشمەرگە و لایەنی خزمەتکردنی پێشمەرگەکان یان هەر جۆرە بەشدارییەکی دیکە بێت. ژنانیش تاڕادەیەک توانیویانە ڕۆڵی پێشمەرگە بگێڕن، بەڵام ناچاری سازشکردن و خۆگونجاندنێکی مەرگئاسایانەش کراون، بۆ ئەوەی لەنێو ئەو چوارچێوە پیاوێتییەدا جێگەیان ببێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا بوون بە ژنەپێشمەرگەیەک بێگومان یەکسان نەبووە وەک پێشمەرگەیەکی ئاسایی (پیاوێک).

وەکچۆن زۆرترین قوربانییەکانی دەستدرێژیی سێکسیی ژنانن، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ڕێژەیەکی کەمیش لە پیاوان لە کاتی جەنگدا بەر ئەم جۆرە لە توندوتیژییە دەکەون. وەک سینتیا کۆکبورن دەڵێت: «ئەو ژنەی لە جەنگدا دەستدرێژی دەکرێتە سەر، وەک ژنێک و وەک کاتێگۆرییەک بۆ شەرمەزارکردن دەستدرێژی دەکرێتە سەر. ئەو پیاوەی کە دەستدرێژی دەکرێتە سەر، وەکوو پیاوێک دەستدرێژی دەکرێتە سەر بۆ ئەوەی لە کەرامەتی کەم بکرێتەوە و نزم بکرێتەوە بۆ ‘ئاستی ژنێک’ و پیاوێتی و حورمەتی لەکەدار بکرێت»⁹. ئەگەرچی خودی دۆخی جەنگ بارودۆخێکی پڕ توندوتیژییە، بەڵام توندوتیژییەکی فرەڕەهەندە و توندوتیژی لەسەر بنەمای سێکسیزم و باڵادەستکردنی ڕەگەزی نێر یەکێکە لەو توندوتیژییانە. هەر خۆئامادەکردن و کەوتنە نێو دۆخێکی جەنگەوە بانگەواز بۆ ناسیۆنالیزم و میلیتاریزم هاوشانی پیاوسالاری و توندوتیژیی پیاوێتی چڕتر دەکاتەوە. وەک کۆکبورن ئاماژە بەوە دەکات:

«پەیوەندییە جێندەرییەکان بەقووڵی چڕ دەکرێنەوە بۆ ئەو خەسڵەتانەی کە دەکرێت مرۆڤێکی پێ بکرێت بە سەربازێک و ئامادەیان بکات بۆ شەڕکردن. لە کاتێکدا نەزمی جێندەریی پیاوسالاری لە کۆمەڵگایەکەوە بۆ کۆمەڵگایەکی دیکە جیاوازە، بەڵام بەپێی کات گەشەی پێ دەدرێت و ڕۆڵ و چۆنیەتیی بوونی کوڕان و پیاوان دیاری دەکرێت، بەوەی کە کێبڕکێکەر بن، ئامادەی شەڕ بن، لەڕووی جەستەییەوە بەهێز بن، بەتوانا و جورئەت بن. بەرزەفڕ بن. بەڵام ئەم چۆنایەتییانە خۆیان، تەنانەت لە ‘ساتی ئاشتی’دا هەر بە لای پیاواندا دەکشێنەوە، ئەوەی کۆمەڵگا بەرەو جەنگ لار دەکاتەوە، بریتییە لە سروشتی دووانەدژ و تەواوکاری پەیوەندیی جێندەری کە تێیدا ڕەگەزەکان بە جۆرێک تایبەتمەند دەکرێن کە هەر یەکێکیان خاوەن نیوەی ئاستی مرۆییی چۆنایەتییەکان بێت. نێرەکان وەک پارێزەر، بەرگریکار ڕێک دەخرێن، مێیەکان (و لاوان) وەک بەرگریلێکراوان و پارێزگاریلێکراوان دادەنرێن. لە هەمان کاتدا، پیاوان وەک بەکارهێنەرانی ئامرازی زەبر و زەنگ و ژنان وەک قوربانییە ‘سروشتیی’یەکان سەقامگیر دەکرێن. لە نەزمێکی وەهای جێندەریدا، دەکرێت جەنگ وەک بەدیهێنانی چارەنووسە بەجێندەرکراوەکان ببینرێت»¹⁰.

ئەم توندوتیژییە پیاوانەیییەی لە جەنگدا بەدی دێت و ئەم بەردەوام دروستکردنەوەیەی پیاوێتییە ژنان دەخاتە دۆخێکەوە کە هەتا لە کاتی ئاشتیشدا هێشتا خۆیان لەنێو ناوچەی شەڕدا ببیننەوە، هێشتا شەڕێک دەست و یەخەیانی گرتبێت و هەست بە ئارامی و ئاساییش نەکەن، چونکە ئەم توندوتیژییە چیتر وەک ڕاهێنانێکی سەربازی و پەیوەست بەو دۆخی شەڕە نامێنێتەوە، بەڵکوو کاریگەریی خۆی بەڕاستەوخۆیی لەسەر کاراکتەر و عەقڵییەتی ‘پیاوان’ جێدەهێڵێت و بە ناوەکی دەبێت، دوای جەنگیش ئەم توندوتیژییە لەگەڵ گەڕانەوەیان بۆ نێو ژیانی ئاسایییان دەگوازرێتەوە بۆ نێو چوارچێوەی خێزان و هەموو بوارەکانی کۆمەڵگا. تاکی کورد لە دۆخێکی هەڵپەسێردراو و بەبێ بوونی زەمینێک لەژێر پێدا خۆی دەبینێتەوە، هاودەمیش دۆخی شەڕ و گەشەی ئەو توندوتیژییانە ئەم دۆخە ئاڵۆزتر و ئەستەمتر دەکەن. هەر تاکێک خۆی لەنێو چەقی شەڕێکی دەروونی و جەستەییدا دەبینێتەوە، لە سیستەمێکدا کە جۆرێک لە ‘پیاوێتی’ زەق دەکاتەوە و بەردەوام بە چەندین شێوازی جۆراوجۆر خۆراکی پێ دەدرێت و بەرهەم دەهێنرێتەوە. ئەم پیاوێتییە ڕەقە، توندوتیژە، بکوژە، دژەمرۆڤە، دژی هەر ڕەگەزێکە کە لە دووانەی ‘پیاو و ژن’ جێی نەبێتەوە و یان هیرارکی (قوچەکێتی) “پیاو ئینجا ژن”ی قەبووڵ نەبێت، دژی هاوڕەگەزخوازەکان و هەموو خواست و حەزێکی جینسییە کە لە هێترۆنۆرماڵیتیی باوکسالارانەدا جێگای نابێتەوە، دژی هەر جووڵەیەکە بۆ ئازادی و یەکسانی، چونکە پێی وایە، ئەگەر ئەم خەسڵەتانەی تێدا نەبێت، ئەوا ڕەنگە لە ‘پیاوێتی’ بکەوێت و ئەو ‘پیاوێتی’یەی لەدەست دەربهێنن. بێل هوکس ئاماژە بەوە دەکات، ئەم کولتوورە پیاوان بۆ قبوڵکردنی جەنگ ئامادە دەکات، بۆ ئەمەش پێویست دەکات تێڕوانینە پیاوسالارییەکان تێیاندا بچێنرێت و پێیان وابێت، ئەوە سروشتی پیاوانە بکوژ بن و چێژ لە کوشتن ببینن¹¹7. ئەم هەژموونە پیاوێتییە ئەوەندە زاڵە کە ڕۆژانە نەک تەنها بەرامبەر بە ژنان، بەڵکوو بەرامبەر بەو پیاوانەش کە خۆیان بە پێوەرەکانی ئەوان ناپێون و خۆیان لەو چوارچێوەدا پێناسە ناکەن، بە شێوازی جیاواز توندوتیژی دەنوێنێت. کوردستان لەو دۆخەدا خۆی دەبینێتەوە، کە پیاوێتییەک دروست کراوە و بەردەوام دروست دەکرێتەوە بۆ جەنگ، هەتا لە نەبوونی جەنگیشدا ئەم پیاوێتییە بەردەوامی پێ دەدرێت و دەبێتە هەژموونێک و خۆی پەلکێش دەکات بۆ هەموو ئەندامەکانی جەستەی کۆمەڵگا و بە بواری ڕۆشنبیریشەوە.

ڕەهەند وەک گۆڤارێک و هەوڵێک، کە دەیەوێت لەو دۆخەدا زەمینەیەکی دیکە بۆ کارکردن و خوێندنەوە بدۆزێتەوە، وەکچۆن لە زۆرینەی ژمارەکانی ڕەهەنددا پرسی شەڕی ناوخۆ و سیاسەتی ئەو حیزبە کوردییانە بەشێکی سەرەکیی گۆڤارەکەیان گرتووە. بەڵام لێرەدا تەنها هەبوون و هەوڵەکە جێی سەرنج نییە، بەڵکوو ڕۆڵی ئەو ڕۆشنبیرانەی لەو بازنەیەدا کارییان کردووە و کاریگەرییەکانیان لەسەر کۆمەڵگا و بەجێهێشتنی شوێنپێیان، شتێکە دەبێت بخوێندرێتەوە، کە چۆن و چ کاریگەرییەکیان هەبووە بۆ ئێستا و ڕەنگە داهاتووش. وەلید عومەر لە خوێندنەوەکانیدا بۆ ڕەهەند دەنووسێت: «پاش دوو دەیە زیاتر، ڕەهەند دەبێتە «ڕەهەند». هەمیشە کەمێک درەنگتر تێدەگەین چى ڕووی داوە. بە مانایەکى تر، لە کۆدا و بە چاوێکى گشتبینانەوە تێدەگەین چ ڕووی داوە»¹². ئەگەرچی ئەم ڕستەیە وەک ستایشێک بۆ بازنەی ڕۆشنبیرانی ڕەهەند بەکار هاتووە، بەڵام دەکرێت لە سیاقی خۆی دەربهێنرێت و بۆ مەبەستی پێچەوانەی خودی نووسەری ئەم ڕستەیە بەکار بهێنرێت، نەک تەنها بە فۆکۆس خستنە سەر ڕەهەند، بەڵکوو چاوێک بگێرین بە کۆمەڵگا و ئەو بازنەیەی کە تێیدا ڕەهەند پەرش بووە. دوای بیست و شەش ساڵ لە دەرچوونی یەکەم ژمارەی ڕەهەند، کاری نووسین و وەرگێڕان و چەندین کاری دیکەی نووسەرانی بازنەی ڕەهەند لە بواری ڕۆشنبیریدا، کوردستان لە دۆخێکی سەیر و سەمەرەدا خۆی دەبینێتەوە، بازنەی ڕۆشنبیری جۆرە حاڵەتێکی ‘قۆرخکاری’ بەخۆیەوە گرتووە و پرسی ژن و ڕۆڵی ژنیش لەم نێوەندەدا بە هەمان شێوەی کۆی کۆمەڵگا لە حاڵەتێکی تاڕادەیەک ناچالاکدا خۆی دەبینێتەوە. بازنەی ڕۆشنبیریش بەدەر نییە لە توندوتیژییە جۆراوجۆرەکانی نێو کۆمەڵگا، هەر لە فۆڕمی سێکسیزم و بەرهەمهێنانییەوە لە ڕێگەی تیۆریزەکردن و داتاشینی خەسڵەتی پێوەهەڵواسراو بۆ ژن تاکوو توندوتیژییە ڕاستەوخۆکان و دەستدرێژی. لە شەڕی پیاوانەی ڕۆشنبیرانەوە ئەم توندوتیژییە بەڕوونی دەبینین، کە بۆ تێکشکاندن و داماڵینی کەسی بەرامبەریان چەندین شێوازی جۆراوجۆریان بەکار هێناوە، هەر لە جنێودانی ڕاستەوخۆە بگرە تا داتاشین و بونیادنانی فۆڕمی جیاوازی جنێوی پیاوانەی ڕۆشنبیران. ئەم شێوەیەی جەنگ لەدوای وەستانی گۆڤاری ڕەهەند و بەناو ‘ڕەخنەکانیان’ لە یەکتری باشتر درێژەی کێشا بۆ نێو ئەو کەس و لاوانەی دەیانویست بێنە نێو ئەو بازنەیەوە. بلیتی هاتنە نێو ئەو بازنەیەش پیادەکردنی ئەم زمانە شەڕانگێزی و پڕ جنێوە بوو. یەکێکیش لە خەسڵەتەکانی پیاوانەیی، بریتییە لەو زمانە شەڕانگێز، توندوتیژ و هێرشبەرەی خەسڵەت بە ڕوانینەکانیان دەدات.

ڕێگا و تاکتیک و ستراتیژەکانی دیکەی وەدەرنان زۆرن، لە بەسروشتیکردنی نەزمی مێژوویییەوە بۆ بەئەبەدییکردنی هەڕەمییەت و قووچەکێتی، لەوانە تا ئێستاش بواری ڕۆشنبیریی کوردی پڕاوپڕە لە تیۆریزەکردنی نایەکسانییە جێندەرییەکان و بەکەمترکردن و دەرکردنی ژنان لە هەرێمەکانی کارکردنی زەینی و فیکری. بۆ نموونە لە ئەرگومێنت و بەڵگەی فەیلەسووفانەوە تا دەگاتە هێنانەوەی بەڵگەی دەروونشیکاران بۆ وەدەرنانی زیاتر و زیاتری ژنان، وەک بڵێیت سەرکوتکردنی هەزاران ساڵەی ژن و بەپاشکۆکردنی بەس نەبێت، ئێستا دەبێت فەلسەفە و دەروونشیکارییش پشتیوانیی لەم سەرکوتکردنەدا بکات. ئەگەر تێبینی بکەین دەبینین زۆربەی زۆری ڕۆشنبیران، فەلسەفەکاران و چالاکوانانی بواری دەروونشیکاری بەگشتی کاریگەرن بەو فەیلەسووف، بیرمەند و دەروونشیکارانەی لە تێزەکانیاندا دژە-ژنیی قووڵ ڕەنگی داوەتەوە. کێ هەیە حەزی لە فەلسەفە بێت و بەردەوام قسەی شۆپنهاوەر دژ بە ژن لەسەر زمانی نەبێت؟ کێ هەیە ڕۆژانە بە تیۆری سیگموند فرۆید ژن بە کەم و کەم عەقڵ نەگرێت؟ وەک چۆن بەڵگەی ئاییندارە دژە-ژنەکان ئەوەیە کە هیچ پێغەمبەرێک لەناو ژناندا هەڵنەکەوتووە، هەمان بەڵگە و ئەرگومێنتی ئاییندارەکان لە بواری ڕۆشنبیرییشدا ڕەنگی داوەتەوە، کە وا پیشانی بدەن کۆی مێژووی فیکر و فەلسەفە بەس پیاو تێیدا بەشدار بووە. ڕۆڵی ژنانی بیرمەند، فەیلەسووف، چالاکوان و تەنانەت دەروونشیکاریش پشتگوێ دەخەن.

لە کوردستان دەرفەتەکان و شوێنەکان بۆ کارکردن لەم بوارەدا بە شێوەیەکی بەرچاو مۆنۆپۆلکراوە، بە دەستی کۆمەڵێک نووسەر و وەرگێڕ، کە بەشێکی زۆریان دوور یان نزیک لەو بازنەی ڕەهەندەدا کارییان کردووە. من نامەوێت ڕەهەند لە یەکتر جیا بکەمەوە و هەر نووسەرە بەجیا بخوێنمەوە، بەو جۆرەی بەختیار عەلی لە دیمانەکەیدا لەگەڵ ژنەفتن دەڵێت: «بۆ من ئەو کات و ئێستاش، ڕەهەند گۆڤارێک بوو، مرۆڤ دەبێت وتارەکانی وەک وتاری نووسەرانی جیا تەماشا بکات. جگە لە کۆمەڵێک هەڵوێستی گشتی و سیفاتی گشتی، شتێک نییە نووسینەکان و نووسەرەکانی ڕەهەند پێکەوە گرێ بداتەوە»¹³. ئەم جۆرە لە جیاکردنەوەیە خۆلادانە لەو دەرەنجام و واقیعەی ئێستا لەنێو بواری نووسین و ڕۆشنبیریی کوردی لە باشووردا بوونی هەیە. خۆلادانە لەو پێکەوە کارکردن و ئەو ئاڕاستەیەی بەیەکەوە هەژموونی دروست کردووە. دەکرێت ئەم هەژموونە بەڕاستەوخۆیی بەختیار عەلی یاخود مەریوان وریا قانیع یان هەر نووسەرێکی دیکەی نێو ئەو بازنەیە، بەشدارییان تێدا نەبووبێت و یان نەبێت، بەڵام ئەم هەژموونە، ئەم مۆنۆپۆلەیە کە ئێستا باڵادەستە بەرهەمی بەشێکی زۆری ئەو ئاڕاستەی سیاسییەیە کە ئەم نووسەرانەی تێدا کۆ بووەتەوە. ڕەنگە ئەم وەڵامەی ئاودرێ لۆرد لە ساڵی ١٩٨٢دا باشترین وەڵامێک بێت بۆ ئەم خۆلادانە: «هیچ شتێک بە ناوی خەباتێکی تاقانە بوونی نییە، چونکە ئێمە لە ژیانێکی دابڕاو و تەرکی لە یەکتریدا ناژین»¹⁴.

بەڵێ بێگومان دەبێت ئەو واقیعییەتە قبوڵ بکەین کە نووسەرانی بازنەی ڕەهەند دانیپێدادەنێن، کە نووسین و ئاڕاستە فیکرییەکانیان جیاوازی هەبووە و هەیە، کۆی گۆڤارەکەش ئامانج و فیکرێکی یەکگرتووی نەبووە، تا نووسەران بتوانن لەژێر چەتری ئەم فیکرەدا کۆ ببنەوە، ئەم پەرتەوازەیییەی بەختیار عەلی وەک خۆجیاکردنەوەیەک و خۆلادانێک باسی دەکات، هەمان ئەو پەرتەوازییە فیکرییەیە کە ئێستا لە کوردستاندا ڕێ دەکات، کە نووسەر یان وەرگێڕ بەبێ بوونی فیکرێکی دامەزراو و بونیادی هەر شتێک گۆ دەکەن، چونکە پێیان جوانترە وەک لەوەی ئامانجێک بۆ گواستنەوە و گوتنەوەی گوتارێک هەبێت. هەر ئەمەش وای کردووە زۆرێک لە نووسەران و وەرگێڕانی ژێر ئەو هەژموونە بێئاگایانە یان ئاگایانە چەندین گوتاری دژە-ژنی، دژەژیان، دژەئومێد بڵێنەوە، هاودەمیش لە گوتاری دیکەدا هەر خۆیان خۆیان ڕەت بکەنەوە.

لە کوردستان و لەناو بواری ڕۆشنبیریدا ئازادیی خۆ-دەربڕین تەنها ئەو کاتە هەیە و جێی دەبێتەوە کە خزمەت بە گوتاری باڵادەستی پێشوو بکات

بێگومان بوونی گۆڤارێک، توانینی نووسین لە دۆخێکدا کە جەنگ هێشتا بە شێوازی جۆراوجۆر و لە سوبیێکت داماڵڕابوونی تاکەکان بەردەوامە، جۆرە ئیمتیازێکە، بەڵام تا ئێستاش دەست بەسەرداگرتن و قۆرغکردن، ڕێگەنەدان بە گۆڕانکاریی ڕیشەیی بەشێکی دانەبڕاون لەو هەژموونە باڵادەستییە. بە دڵنیایییەوە ڕەنگە کەسانێک بڵێن، «شتێکی لەم چەشنە بوونی نییە و هەموو کەسێک ئازادە چۆن دەیەوێت بەشدار لەو پڕۆسەیەدا بێت»، بەڵام کاتێک دەبینین زۆرینەی دەزگاکان [بە هەر ئاڕاستەیەکی سیاسی و فیکری لە ڕاستەوە بۆ چەپ و لە ئیسلامییەوە تا عەلمانی]، زۆرینەی ناوەندەکانی ڕۆشنبیری بەردەوام خەریکی درێژەپێدان، دووبارەبوونەوە و بەرگریکردنی سەرسەختی ئەم بەشەی ڕۆشنبیرانەن، هاوکاتیش تەنها ڕێگە بەو کەسە نوێیانە دەدرێت، کە سەرەتا پەڕەیەکی تەئیدی و پاسپۆرتی چوونە ژوورەوەیان لەو ڕۆشنبیرانەوە دەست دەکەوێت. هەر ئەمەش وای کردووە شەپۆلێک(هەژموونێک) دروست ببێت، ئامادە بێت بە هەموو شێوەیەک بکەوێتە دژایەتیکردن [هەندێکجاریش بەپێی بنەمای سێکسیزم] و دواتر بەزۆر پشتگوێخستنی ئەو دەنگە نوێیانەی سەر بەو ئاڕاستەیە نین. بەو مانایە لە کوردستان و لەناو بواری ڕۆشنبیریدا ئازادیی خۆ-دەربڕین تەنها ئەو کاتە هەیە و جێی دەبێتەوە کە خزمەت بە گوتاری باڵادەستی پێشوو بکات. ئەوە ڕاست نییە کە دەگوترێت هەمووان ئازادن چی دەڵێن، ئازادیی دەربڕین ئەو کاتە مانای هەیە کە دەرفەتی گەیاندنی بیروڕا بۆ بواری گشتی بۆ هەمووان وەک یەک بێت. نەک ئەوەی یەکێک خاوەن کۆی دەزگاکانی بەرهەمهێنانی ڕۆشنبیری بێت، و یەکێکی دیکەش هیچ دەزگایەکی خۆ-گەیاندنی نەبێت، بێگومان ئەم دۆخە تەواو نائازاد و نایەکسانە. هەمیشە ئایدیا و بیرۆکەی ئەوانە دەگاتە کۆمەڵگا کە هەموو دەزگاکانی ڕاگەیاندن و خۆ-گەیاندنیان لەبەردەستە. ژنان و لاوانی نوێ بەتەواوی لە دەرەوەی ئەم دەزگایانەوەن.

لەگەڵ ئەمانەشدا پرسی ژن و ڕۆڵی ژنان دیارترین مەسەلەیەکە کە بەتەواوی فەرامۆش کراوە. ئەگەرچی من لەگەڵ یەکسانی لەڕووی چەندێتییەوە نیم بەڵکوو چۆنیەتیی بەشداری و ڕۆڵی ژن لەو بوارەدا، بەڵام دەبینین لە هەردوو لایەنەکەدا ڕۆڵی ژن لە نزمترین ئاستدایە، ئەمەش بە هیچ شێوەیەک هۆکارەکەی بۆ تەنیا ئارەزوو و خواستی تایبەتیی تاک یان ژن ناگەڕێتەوە، بەڵکوو ئەوە دەردەخات کە دوای چارەکە سەدەیەک ئەو بوارە بە پەرژینێکی ئاسنینی پیاوێتی/باوکسالاری تەنراوە و ڕێگە بە هاتن و دەرچوون لەو بازنەیەدا نادات. بۆ ئەم مەبەستەش بەردەوام چەند چەمکێکی لاستیکیی ناڕوونی وەک مرۆڤ، مرۆڤایەتی بەکار دەهێنرێت، بۆ خۆدەربازکردن لە ڕابردوو. ئەگەر خۆمان لە نەزانیی مێژوویی نەدەین، دەزانین مرۆڤایەتییش جۆری زۆرە، هۆلۆکۆست، مێژووی کۆلۆنیالیزم بەشێکی دیارن لەو مرۆڤایەتییەی کە ناوی دەهێنرێت. نەخوێندنەوەی پرسی جێندەر و باسکردنی مرۆڤ هەمان ئەو کەرەستەیەیە کە بەختیار عەلی بەکاری دەهێنێت، تا غیاب و بێواربوونی بیرکردنەوەی خۆی لەسەر ئەم پرسە بشارێتەوە، هەمان پڕۆسەی خۆشاردنەوەیە لە پشت ئەوی دیکەدا.¹⁵ بەختیار عەلی دەڵێت «هەموو قسەکردنێک لەسەر کێشەی ئازادی، عەشق، پەتریارکییەت، فاشیزم، عەقڵی خورافی…هتد قسەکردنە لەسەر ژنیش»¹⁶ بە دڵنیایییەوە قسەکردن لەسەر ئەو دیاردە ناوبراوانەی نووسەر باسیان دەکات قسەکردن نییە لەسەر ژن و پرسی جێندەر. لێرەدا پرسە گرنگەکە ئەوەیە کێ ئازادی بۆ کێ دەوێت؟ کێ دەربارەی فاشیزم دەدوێت (هیتلەر و مۆسۆلینیش دەربارەی فاشیزم دوواون)؟ و بۆچی و چۆن؟ بە هەمان شێوەش ئەو سێکسیزمەی لە زمان و نووسیندا (لەنێو ئەدەبیاتی ئەو چەند ساڵەی دوای ڕاپەڕیندا) برەوی پێدراوە هەمان ئەو نزمڕوانینەیە لە ڕەگەزێک بەرامبەر ڕەگەزێکی دیکە، داتاشینی کۆمەڵێک خەسڵەتە بۆ ژن. کەواتە بەتەنها دووان لەسەر کۆمەڵێک کاتێگۆری بەبێ جەختکردنەوە لەسەر خودی پەیوەندییەکە و دەستنیشان-نەکردنێکی دەقیق، نامانگەیەنێت بە هیچ شوێنێک بێجگە لە سووانەوە و دووبارەبوونەوە.

ئەمەش لێرەدا مەبەست لە تەنها دیاریکردنی چاکە و خراپە نییە، بەڵکوو پێگەیشتنی عەقڵی نووسەر و قوڵبوونەوەی و هەڵوێست دیاریکردنییەتی. وەک ئارنۆ گرون دەڵێت: «ئێمە لەگەڵ دوژمنی واقیعییدا شەڕ ناکەین، بەڵکوو لەگەڵ دوژمنێکی وەهمیدا دەکەوینە جەنگەوە»¹⁷. جەنگی ڕەهەندییەکانیش جەنگێک نییە لەگەڵ دوژمنێکی واقیعیدا، کە ڕۆژ دوای ڕۆژ ژن جینۆساید دەکات و مرۆڤ بەرەو کۆنەپەرستی و خەیاڵات و دونیای نائومێدی دەبات، بەڵکوو جەنگێکە کە لە خەیاڵی خۆیاندا دروستیان کردووە، خەسڵەتی ئەم جۆرە دوژمنایەتییەش دەرکنەکردنی دژیەکییەکانیانە و تێنەگەیشتن و نەبینینی ڕق بەرامبەر بە ئەوی دیکە، کە بووەتە پێکهاتەیەکی بیرکردنەوەکانیان.

ڕۆڵی ڕۆشنبیر و سیاسەت

کاتێک هزری ڕاستڕەوی لە گەشەی بەردەوامدایە، کاتێک کۆمەڵگا لە دابەشبوونی بەردەوام و گەشەی بەردەوامی چینایەتییدایە، کاتێک نایەکسانی لە چەندین فۆڕمی جۆراوجۆردا زەق دەبێتەوە و چەندین فۆڕمی جیاوازی توندوتیژیی بەرهەم دێت، …هتد ئایا ڕۆڵی ڕۆشنبیران چییە؟

لە دوای ڕووخانی سۆڤێت و کۆتاییی جەنگی سارد، سیاسەتی نیولیبڕالیزم شەڕی دژە-کۆمۆنیستبوون بەردەوامی پێ دەدات و هەموو دەربارەی دوژمنێکی وەهمی (کۆمۆنیزم) دەدوێن کە ئێستا نەبوونی هەیە و نە باڵادەستە، وەک مێژوونووسی ئیتاڵی-فەڕەنسی ئێنزۆ تراڤێرزۆ دەڵێت: «وەک زۆر شیکەرەوە بە سەرسامییەکی گەورەوە تێبینییان کردووە، کەوتنی یەکێتیی سۆڤێت و کۆتاییی جەنگی سارد نەبووە هۆی ڕووکردنێکی زیاتر ‘بابەتی’ و کەمتر حەماسی و ئایدیۆلۆژی بۆ مێژووی سەدەی بیست، بەڵکوو بە پێچەوانەوە، ئەوەی هەبوو شەپۆلێکی نوێی دژە-کۆمۆنیزم بوو: شەڕێکی ‘میلیتانت’ی دژە کۆمۆنیزم، ئەگەرچی زۆر پارادۆکسیکەڵتر و دژبەرتریش ئەوەیە کە دوژمنەکە[کۆمۆنیزم]ی ئەم شەپۆلە [دژەکۆمۆنیستییە] ئێستا بوونی نەماوە»¹⁸. لە کاتێکدا لەو سەروبەندەی بازنەی ڕەهەند سەری هەڵدا، لە کوردستان نە کۆمۆنیزم حوکمی دەکرد و نە ڕەوتە مارکسیستییەکانیش کۆنتڕۆڵی بەرهەمهێنانی ڕۆشنبیرییان بەدەستەوە بوو، کەچی خاڵی دەستپێکی فیکریی ئەو ڕۆشنبیرانە ڕەتکردنەوەی مارکسیزم بوو، وەک بڵێیت ئەوە مارکس و لینین بوون جەنگی نێوان پارتی و یەکێتییان بەڕێوە دەبرد، شەڕیان لەسەر داهاتی خاڵە سنوورییەکان دەکرد، ئەنگڵس و گرامشی بوون پەرەیان بە فیکری خێڵ و خورافە دەدا. لەبەر ئەوە ڕۆشنبیرانی بازنەی ڕەهەندیش دابڕاو نین لەم ئاڕاستە سیاسییە حەماسییەی دوای جەنگی سارد کە نیۆلیبراڵیزم فووی بە کەڕەناکەیدا دەکرد. ئەوانیش هاوشێوەی گوتاری باڵادەستی نیۆلیبرالیزم دەکەونە دژایەتیی بەردەوامی مارکسیزم و دروستکردنی دوژمنێکی وەهمی. ئەگەرچی دوژمنە واقیعییەکان و بەرجەستەیییەکان لە کۆمەڵگای کوردیدا (باشوور) لە لوتکەدان، بەڵام بەهۆی پشتیوانیکردن و ڕەخساندنی سەکۆ بۆ ڕۆشنبیران ڕوویان لەو دوژمنانە وەردەگێڕن و بەدوای دوژمنە وەهمییەکەیان بەردەوامی بە گۆڤارەکەیان دەدەن. کاڕڵ مارکس لە یانزە تێزەکەیدا دەربارەی فۆیەرباخ ئاماژە بەوە دەکات کە ئەوەی گرنگە جیهان بگۆڕین نەک تەنها ڕاڤەی بکەین. لەگەڵ بە دوژمن-ناساندنی مارکسیزمدا ئەم هەڵوێست و ئەم لێکدانەوەیش وردە وردە بەرەو دواوە پاشەکشە دەکات و ڕۆشنبیران خواست بۆ گۆڕانکاری لەدەست دەدەن و دەگەڕێنەوە بۆ ڕاڤەکردن. ڕەنگە ئەمەش بەپێی ڕاڤە و تیۆرە پاش-بونیادگەرییەکانی میشێل فوکۆ بۆ ڕۆشنبیران لە کتێبی “ڕاڤەکاری دەسەڵات”دا ¹⁹.جۆرێک لە هەستکردن بێت بەوەی کە چیتر کەس پێویستی پێیان نییە، چونکە ڕۆشنبیران توانای گفتوگۆکردنیان کەمتر دەبێتەوە و دەکەونە دەرەوەی دەسەڵاتی گوتارەوە. بۆ فوکۆ دەرکردنی ئەم دەسەڵاتە گرنگی خۆی هەیە، کە چۆن بەنێو سوبیێکتدا ڕۆ دەچێت و بێدەسەڵاتیی سوبیێکەتەکە دەخاتە ڕوو.

لە کاتێکدا هەر نووسین و هەر بەرهەمێکی فیکری بەشێکە لە ئەنجامدانی سیاسەت، هێنانەوەی بەهانە بۆ ئەوەی کە «ڕۆشنبیر دەبێت داهێنەر و بەرهەمهێنەری فیکر بێت، وەک لەوەی هەڵوێستی ڕوون و سیاسی هەبێت»²⁰، ڕەتکردنەوەیەکی سەرتاپای خودی نووسەر خۆیەتی وەک سوبیێکتێکی گفتوگۆکەر و سیاسی، لە هەمان کاتیشدا دانپێدانان بەو بێدەسەڵاتییەیە کە نووسەر وەک سوبیێکتێک تێیکەوتووە و ناتوانێت هەڵوێستە بکات. ڕۆشنبیران ناکرێت چاوییان لەگەڵ شەپۆلی کوێرییدا ببەستن، بەڵکوو دەبێت ئاماژە بە ڕێگەی نوێ بکەن، دەرفەت و ڕاستی بخەنە بەردەست. بۆ ئەمەش پێویست دەکات بێنە نێو مەیدانی سیاسەت و کۆمەڵگاوە. ڕۆشنبیران بەرپرسیارێتییان هەیە و دەبێت ئەمەش بسەلمێنن و نابێت ئەم بەرپرسیارێتییەش بۆ ‘سیاسەتمەداران’ جێبهێڵن، بەڵکوو خۆشیان بەشداری سیاسییان هەبێت، بەبێ بوون بە ‘چالاکوانێکی سیاسی‘. بەشداری سیاسییش لێرەدا بەو مانایە نایەت، ببن بە ئاڵاهەڵگر و گوتارخوێنیی سیاسەتمەداران و بچنە نێو بانگەوازی هەڵبژاردنەکانەوە (وەکچۆن بەشێک لە نووسەرانی بازنەی ڕەهەند ئەم کارەیان کردووە)، بەڵکوو بەشداریی سیاسیی بە مانای خۆ تەرخانکردن دێت، بەتایبەتیش لە کاتێکدا کە خەریکە وەرچەرخانێکی سیاسی-کۆمەڵایەتی ڕوو دەدات، ڕۆشنبیران چیتر تەنها نەڕوانن، بەڵکوو شێواوی و ئاڵۆزییەکان ڕوون بکەنەوە و دەروویەک بکەنەوە، نەک بە تایبەتی لەو دۆخانەدا پرسەکان ئاڵۆزتر بکەن، بانگەواز بۆ بێهیوابوون و نا-سیاسییبوون بکەن. خۆیان دوور بگرن لە سیاسەت، سیاسەت بە شتێک کە بەهای قسەلەسەرکردنی نییە بخەمڵێنن، بەڵام لە هەمان کاتیشدا لە ناو دام و دەزگا و دەست و پێوەندەکانی دەسەڵاتی باڵادەستدا بەبێ کێشە کار بکەن. ئەم جۆرە خۆدوورگرتنە لە سیاسەت لە ڕاستیدا هیچ شتێک نییە بێجگە لە پاراستنی دەسەڵاتی باڵادەست و خزمەتکردنەوەی نوخبەیەک. ڕۆشنبیر دەبێت بتوانێت لە دۆخە پڕ کێشمەکێشمەکاندا هەنگاوێک بڕواتە دواوە و ناکۆکییەکە هەڵبسەنگێنێت و ئەوە ڕوون بکاتەوە کە چۆن دروست بووە، نەک تەنها لایەنگر یان دژبوون، ئەگەرچی لایەنگری یاخود دژایەتیش لێرەدا پرسە سەرەکییەکە نییە، بەڵکوو هەنگاوێک چوونە دواوە و پرسین لەوەی کە لە پێناو چی ئەم ناکۆکییانە؟

ئەو بیرۆکەیەی دەڵێت ڕۆشنبیر خاوەن بەرپرسیارێتی نییە، ڕیشەیەکی قووڵی ئایدیۆلۆژی لە بازاڕدا هەیە. ڕۆشنبیر لەگەڵ سەرهەڵدانی بازاڕی مۆدێرندا، لە نووسەربوون دەکەوێت و دەبێتە میرزا. وەک واڵتەر بنیامین بەوردی لە کتێبی «پڕۆژەی پاساژەکان»دا ئاماژەی پێ کردووە، نووسەر دەبێتە کرێگرتەی ناو پاساژ و مۆڵە تازەکان و هاوشێوەی ڕیکلامچییانی کاڵا تازەکانی ناو مۆڵە شووشەیییەکان، نووسەرانیش دەبنە کرێگرتەی ئەم دۆخ و نەزمە نوێیە و لە بەرانبەردا بانگەواز بۆ نەزمێکی ناسیاسی و سەرگەرمیی ڕووت دەکەن و بۆ ئەم مەبەستەش مووچە وەردەگرن و لەم ڕووەوە ڕۆڵی میرزا دەگێڕن²¹. یاخود بەو شێوەیەی زیگفرید کراکاوەر لە وتارێکی کورتیدا بە ناوی «دەربارەی نووسەر» (١٩٣١) ئاماژەی پێ کردووە، لە سەردەمە قەیرانییەکاندا، یاخود ئەو سەردەمانەی هەلومەرجی ئابووری و کۆمەڵایەتی فشاری زۆر دروست دەکات، شوێن و ڕۆڵی ڕۆژنامەنووسان و نووسەران گۆڕانی بەسەردا دێت. نووسەران زیاتر لە جاران لەناو نەزمی دەسەڵاتی سەرمایە و داراییدا زیاتر دەبنە پاشکۆی ئاڵوگۆڕی سەرمایە: «شانسەكانی ڕادەربڕینی ئازادانەى بیروباوەڕی ڕۆژنامەوانی لە چاپەمەنیی ئەمڕۆی بۆرژوازیدا بەگشتی زۆر سنووردارترن لەوەى لەژێر حاكمییەتی سەربازیی ئیمپراتۆریەتدا بوون. بەبێ هۆ نییە كە ئەو چاپەمەنییەى وابەستەی سەرمایەیە ئاراستەیەكی ڕوولەگەشە بەرەو بێلایەنی پیشان دەدات، فەزایەكی گەورەتر و زیاتر بۆ زانیاری دەكاتەوە تا لێكدانەوە، جارێ با باسی ڕەخنەی بنچینەیی هەر نەكەین. لە كاتێكدا كە قەیرانی ئابووری بە قەیرانی سەرجەمی سیستەمەكە، ئەم پرۆسەیە بە شێوەیەكی دەگمەن بە جۆرێكی دیكە و بە پێچەوانە مامەڵە دەكات»²². کراکاوەر پێی وایە دەرکەوتنی ئەم تایپە تازەیەی نووسەر کە وا دەردەکەوێت ئازاد بێت، بەڵام لە ڕاستیدا بەراورد بە سیستەمە دیکتاتۆرییەکان، زۆر پاشکۆتر و نائازادتر و زیاتر وابەستەی خولانەوەی سەرمایە و پارەیە، خۆی لە فۆرمی بانگەشەکردن بۆ «بێلایەنی»دا دەبینێتەوە. ئازادبوون، یان ئازادیی نووسەر، تەنها لە فۆرمی «بێلایەنبوون»دا ڕێگەی پێ دەدرێت. بێلایەنی لە پرسە قەیرانییەکان، کێشەی ژنان، سێکسیزم، کێشەی پاتریارکی، باوکسالاری، دژە-ژنی و سەرکوتکردنی زیاتری گروپە ژێردەستەکان، خۆدزینەوەیە لە هەبوونی بەرپرسیارێتی. واتا بۆ ئەوەی نووسەران نەکەونە ڕەخنەگرتن لە دەسەڵاتی سامان و دارایی، واتا ئەو دەسەڵاتەی پشتیوانی داراییی دەزگاکانی بەرهەمهێنانی ڕۆشنبیری دەکات کە هەر ئەو نووسەر و ڕۆشنبیرانە خۆیان مۆنۆپۆلی دەکەن، باشترین هەرێم و بێوەیترین ناوچەی کۆچکردن، کۆچە بۆ نێو «پاشایەتیی بێلایەنی» و لەوێوە ڕۆڵی ڕیتۆریک و ڕەوانبێژی شوێنی ئایدیا و بیرۆکە دەگرێتەوە، سەرگەرمی شوێنی سیاسەت و پیاهەڵدان و ستایشکردن شوێنی ڕەخنە و دژە-شۆڕشگێڕبوون شوێنی شۆڕشگێڕبوون دەگرێتەوە، بەڵام شۆڕشگێڕبوون ڕەوانبێژی و ڕیتۆریکی خۆی لەناو کۆمەڵێک دەستەواژەی ئێستاتیکیدا دەردەخات تا «ویژدانی ئازارچەشتوو»ی نووسەرانی «بێلایەن» ساڕێژ بکات. ڕۆشنبیران و نووسەرانی ئەم تایپە نوێیە، نەک لە بەرانبەر مۆدێلە باڵادەستەکانی دەسەڵاتدا، بەڵکوو زیاتر دژ بە گروپە ژێردەستەکان دەدوێن و دەبنە شۆڕشگێڕ، لە بەرانبەر بە شۆڕشگێڕانی ڕاستەقینەدا، بەرانبەر بە لاوان و بە ژنان کە دەیانەوێت دەستکاری ڕادیکاڵی کۆمەڵگا و نەزمی باڵادەست بکەن، ئەو ڕۆشنبیرانە دەبنەوە کۆنزەرڤاتیڤ و پارێزەری نەزمەکە. کاڕڵ مارکس لە وتارێکی ١٥ی دیسێمبەری ١٨٤٨دا کە بۆ «نۆیە ڕاینیشە تسایتونگ» نووسیویەتی و باس لە ڕۆشنبیران و نووسەرانی چینی ناوەڕاستی ئەڵمانی دەکات کە پێشتر لەو سەردەمەی شۆڕش بەرۆکی ئەڵمانیای نەگرتبوو، خۆیان بە نووسەرانی ڕادیکاڵ دەردەخست بەڵام کاتێک شۆڕش لە دەرگای ئەڵمانیای دا، بەتەواوی بوونە دژە-شۆڕشگێڕ، بەم جۆرە دەدوێت و دەڵێت ئەم توێژە:

«بەبێ باوەڕبوون بە خۆی، بەبێ باوەڕبوون بە خەڵک، بۆڵەبۆڵ بەسەر ئەوانەی سەرەوەدا دەکات، لەوانەی خوارەوە تۆقیوە، ئیگۆییستە بەرانبەر بە ئیگۆییزم و وشیاریشە بەرانبەری؛ شۆڕشگێڕە بەرانبەر کۆنزەرڤاتیڤەکان و دەبێتە کۆنزەرڤاتیڤ دژی شۆڕشگێڕان. متمانەی بە دروشمەکانی نییە، کۆمەڵە دەستەواژەیەک لەجیاتی ئایدیا و بیرۆکەکان بەکار دەهێنێت، لە شەپۆلی ناڕەزایەتیی جیهانی تۆقیوە بەڵام بۆ ئامانجەکانی خۆی خراپ دەیقۆزێتەوە؛ وزە و گڕوتین لە هیچ شوێنێک پیشان نادات، بەڵام لە هەموو شۆێنێک بە جۆش و خرۆشە بۆ دزیی ئەدەبی (plagiarism)، بەهۆی نابنچینەییبوونەوە عەوامانەیە، و بنچینەیییە لە عەوامانەبوونی خۆیدا؛ چەلەحانێ لەسەر خواستەکانی دەکات، بەڵام هیچ دەستپێشخەرییەکی نییە، هیچ باوەڕێکی بە خۆی، بە خەڵک و بە ئەرکی مێژوویی نییە، لاوازێکی خەڵەفاوی بەدە پێی وایە مەحکومە بەوەی ڕابەرایەتی بکات و [بەڵام] وادەکات یەکەم پاڵنەر و شەپۆلە ناڕەزایەتییە لاوەکان بکاتە بوونەوەرێکی پیاوانەی خراپ تا وایان لێ بکات خزمەت بە بەرژەوەندییە خراپەکانی ئەو بکەن – بێ چاو، بێ گوێ، بێ ددان، بێ هەموو شتێک – ئا ئەمە بوو بۆرژوازیی پرووسی کە خۆی لەنێو کڵاوخودەی دەوڵەتی پرووسیی دوای شۆڕشی ئازار[ی ١٨٤٨]دا بینییەوە»²³. 

ئەمڕۆ ئایدیۆلۆژیایەک باڵادەست بووە بانگەشە بۆ ئەوە دەکات کە باسکردن لە حەقیقەت ئەرکی ڕۆشنبیران و نووسەران نییە، چونکە هەموو بانگەشەیەک بۆ حەقیقەت دیکتاتۆرییەت و تاکڕەوایی دەهێنێت و «حەقیقەتەکانی دیکە» بزر دەکات و خۆی دەکاتە تاکە نوێنەر و دەنگی حەقیقەت. ئەمە بووەتە بیانوویەک ڕۆشنبیران و نووسەران ئەمڕۆ لە هەموو شوێنێکدا دژی پرۆسەی ئاشکراکردنی حەقیقەت بووەستنەوە و لەژێر ناوی «بانگەشەکردن بۆ حەقیقەتەکانی دیکە»دا فۆرمەکانی لایەنداربوونی خۆیان بۆ نەزمی سەرمایە و میدیای باڵادەست بشارنەوە. ئەمڕۆ ئەم ئایدیۆلۆژیایە لە سەدەی بیست و یەک و لە کوردستاندا تەواو باڵادەست بووە، نووسەران بەردەوام باسی «بێلایەنبوون»، «نائایدیۆلۆژیست»بوون و ناسیاسییبوون دەکەن و لە جیاتی ئەوەی ڕۆڵی ئاشکراکردنی دەزگا زەبەلاحەکانی درۆی سیستەمەکە بگێڕن، ڕۆڵی جۆرێک لە مەشقپێکەران و ڕاهێنەرانی «گەشەپێدانی مرۆیی» دەگێڕن و بەردەوام ئامۆژگاریی گروپە ژێردەستەکان، واتا ژنان و لاوان، دەکەن چی بکەن و چی نەکەن.

دواوتە

لەمڕۆدا کاتێک سیاسەتی فێمینیزم، پرسی ژن و جێندەر تا ڕادەیەک دەیەوێت جێگەی خۆی لە بواری ڕۆشنبیرییدا فراوان بکات، هێشتا ئاڕاستەی گفتوگۆ و باسەکان بەرەو ئەوە نەڕۆیشتووە کە ژنان بتوانن لەبارەی ‘پیاوان’ەوە بە ئاشکرا بدوێن، لەم کولتوورە پیاوسالارییەدا ژنان و بەتایبەتیش فێمینیستان بێدەنگی هەڵدەبژێرن بەرامبەر پیاوان و پیاوێتییەکان، چونکە تەنها ژن بەو لایەنە دەبیینن کە دەکرێت قوربانی بێت و پیاویش هەمیشە بکەری توندوتیژییەکان. هەر ئەمەش دەمانبات بەرەو ئەو کردەیەی ڕقمان لە پیاوان ببێتەوە و بەگشتی هەموو شتێکییان پشتگوێ بخەین، بەڵام ئەم پشتگوێخستنەش وەک بێل هوکس ئاماژەی پێ دەکات بۆ بەجددی وەرنەگرتنی پیاوان و پیاوێتییە²⁴. ئەم نووسینە وەک لە سەرەتاشدا ئاماژەم پێ کردووە تەحەداکردنێکە، بەڵام هاودەمیش هەوڵێکە بۆ هەڵگەڕاندنەوەی پەیوەندییەکان، کە پیاوان دەربارەی ژنان بنووسن یاخود پەیوەندیی بکەر-بەرکەوتە، کە لە پرسی ژناندا هەمیشە ژنان وەک قوربانی و بێدەسەڵات دەنوێنرێنەوە و پیاویش وەک دێوەزمەیەک. لە کۆتاییدا ڕەنگە پێویست بکات چەند تێگەیشتنێکی هەڵە ڕاست بکرێتەوە، لە لایەکەوە زۆرێک پێیان وایە تەنها پیاوانن ئەم هەژموونە پیاوێتییە بەرهەم دەهێننەوە، پێویستە لەبەرچاو بگرین کە هێشتنەوەی ئەم نەزم و هەژموونە پیاوێتییەش ژنانیش ڕۆڵی بەرچاوی تێدا دەگڕێن، هەر لە کاتی هەبوونی پیاوان و لە غیابیشیاندا، بۆ نموونە کاتێک پیاو زۆرینەی کات لە دەرەوەیە و کەمترین کات لەگەڵ منداڵەکەیدا بەسەر دەبات، بە پێچەوانەشەوە ژنەکە یاخود دایکەکە زۆرترین، دەبینین بەڵام تاکێکی دژەژن و پیاوسالار و دەسەڵاتخواز پەروەردە دەکرێت. ئەمەش ئەو ڕەخنەیەیە لە زۆرێک لە فێمینیستان و ژنان، کە پێیان وایە تەنها پیاوان سەروەری بیروبۆچوونە پیاوسالارییەکانن، چونکە ئەوە تەنها پیاوان نین سەرکۆنەی ژنان دەکەن، کاتێک ژنێک دەیەوێت لەبارەی ئەزموونەکان و تێڕوانینەکانی بدوێت، بەڵکوو ژنانیش بەشێکی دانەبڕاون لە بەرهەمهێنانەوەی پیاوسالاری و ئەم هەژموونە پیاوێتییە و زۆرکات هەموو سازش کردنێک لە پێناو هێشتنەوەی ئەو هەژموونەدا.

لە لایەکی دیکەشەوە تێڕوانینێکی دیکەی هەڵە هەیە، کە زۆرکات بۆ چەشنە سووکایەتی پێکردنێک بە خەڵکی ئاسایی و دەرەوەی ڕۆشنبیریی ئەم تێروانینە بەرگری لێ دەکرێت، ئەویش گوایە پیاوانی نێو بواری ڕۆشنبیری ئاشنا نین بە توندوتیژی و هەوڵ و کۆششیان بۆ گۆڕینی ئەو بەها پیاوسالارییانەیە و تەنها پیاوانی خوارەوەی کۆمەڵگا توندوتیژن. لێرەشدا ئەم نووسینە دەیەوێت ئەو ڕوانگەیە ڕەت بکاتەوە. چونکە ئەم هەژموونە پیاوێتییە ڕەنگە بە شێوەیەکی نایەکسان لە کۆمەڵگادا لە گەشەدا بێت، بەڵام بێگومان بواری ڕۆشنبیرییش ئاوارتەیەک نییە و بەشێکە لەو کۆمەڵگایە، چونکە وەک باسمان کرد، فۆرمەکانی توندوتیژی جۆراوجۆرن و بێگومانیش لە مێژوودا ئەوەی پرسی نایەکسانیی جێندەریی نێوان پیاوان و ژنانی تیۆریزە و بەسروشتییکردووە، ڕۆشنبیران و وەک دەگوترێت «عەقڵە گەورەکان»ی کۆمەڵگا بوون. کەم نین ئەو نموونە دیارەی فەیلەسوفان قووڵ کاریان لە سایکۆلۆژیا و بیرکردنەوەی ڕۆشنبیرانی دوای خۆیان کردووە. لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا ئەم نووسینە دەیەوێت ئەو دۆخ و ترسەی پیاوان لە گۆڕین و خۆداماڵین لەو هەژموونە پیاوێتییە دەست نیشان بکات، کە ڕەنگە خۆیان بەهۆی شاردنەوە و نەوتنی ترسەکانیان لە لەدەستدانی دەرفەت و سوودمەندبوونەکانیان هەستی پێ نەکەن. وەک هوکس دەڵێت: «حەقیقەتئ ەوە نییە، پیاوان ناگۆڕێن، بەڵکوو پیاوان ترسیان لە گۆڕین هەیە»²⁵.

ڕەهەند وەک گۆڤارێک و هەوڵێک لە دۆخێکی نێو بۆشاییەکی ڕووتدا جێی بایەخە، بەڵام ئەم هەوڵەش خاڵێکە کە لە مێژووی خۆیدا جێهێڵراوە و پێویست دەکات لە سیاقی مێژووی خۆیدا بخوێنرێتەوە و هەروەها کاریگەری و بەردەوامییەکانی لەناو بازنەی ڕۆشنبیرانیشدا ببینرێتەوە، پێویستە دان بەو هەوڵەدا بنرێت و لە هەمان کاتیشدا تێپەڕین لەویش و گۆڕین قبوڵ بکرێت. تێپەڕین لە ڕەهەندیش دۆخێکە دەمێکە هاتۆتە ئاراوە، نووسەرانی نێو ئەو بازنەیە خۆیان لەمێژە بەو واقیع و دەرکە گەیشتوون. هەر لە کاتی دووبارە دەستپێکردنەوە بە وەرزێکی نوێی ڕەهەند، تەنها دوو ژمارە بڵاوکردنەوە و دواتر وەستان، ئەو واقیعە دانپێدانراوەیە و چیتر ناکرێت بەزۆر بگەڕێنرێتەوە. ئەم تێپەڕاندنەش بە شێوەیەکی خۆڕسک ڕووی داوە، لە ڕێگەی گەشەی هۆشیاری و بەردەستکەوتنی ئامرازەکان بۆ ئەو گەشەیە. ئەگەرچی خوێنەران و بەشێکی زۆر لە ستایشکارانی ئەم هەژموونە بەردەوامن لە هەوڵەکانیان بۆ جەبری زیندووڕاگرتنی، بەڵام نەوەیەکی نوێ دەتوانێت دەست بخاتە سەر کێشە بنچینەیییەکان و ڕیشەکان بدۆزێتەوە، دەتوانێت ئومێد بگەشێنێتەوە لە نێو ئەو دۆخی ڕەشبینییەدا، دەیەوێت زەمینەیەک بسازێنێت، زەمینەیەک وەک ژوورەکەی ڤیرجینا وۆلف بۆ بە ئازادبیرکردنەوە و تێڕامان، زەمینەیەک بۆ پەیوەندیی دروستکردنەوەی خود لەگەڵ واقیعدا و دۆزینەوەی ڕێگەی نوێ لە دەرەوەی ئەو نۆڕمە گشتگیر و هەژموونییەدا.

سەرچاوەکان

Benjamin, Walter (1981). Das Passagen-Werk. Suhrkamp Verlag. Frankfurt a. m.

Cockburn, Cynthia (2013). War and security, women and gender: an overview of the issues, Gender & Development. S.4. To link to this article: http://dx.doi.org/10.1080/13552074.2013.846632

Connell, Raewyn (2015). Der gemachte Mann. Konstruktion und Krise der Männlichkeit. 4 Auflage. Springer Fachmedien. Wiesbaden.

Foucault, Michel (2005) Hrsg. Defert, Daniel/ Ewald, Francois. Analytik der Macht. Suhrkamp. Frankfurt a. m.

Greun, Arno (2003). Die Verratene Liebe falsche Götter. Klett Cotta. Stuttgart.

Hooks, bell (2022). Männer, Männlichkeit und Liebe, Der Wille zur Veränderung. 1 Auflage. Elisabeth Sandmann Verlag. München.

Kracauer, Siegfried (1931). Über den Schriftsteller, in Die neue Rundschau. Band 1. Abgedruckt in: Text und Kritik. Heft 68. Siegfried Kracauer. München.

Lorde, Audre (1982). Learning from the 60s. Online: https://www.blackpast.org/african-american-history/1982-audre-lorde-learning-60s/

Marx, Karl (1848). Die Bourgeoisie und die Konterrevolution. Online:  https://marxwirklichstudieren.files.wordpress.com/2013/11/bourgeoisie-konterrev-kommentiert.pdf

May, Michael (2010). Hegemoniale Männlichkeit. In: Karin Böllert · Nina Oelkers (Hrsg.) (2010). Frauenpolitik in Familienhand? Neue Verhältnisse in Konkurrenz, Autonomie oder Kooperation. 1. Auflage. VS Verlag für Sozialwissenschaften

Woolf, Virginia (1978). Ein Zimmer für sich allein. Gerhardt Verlag. Berlin.

  تراڤێرسۆ، ئێنزۆ (٢٠١٩). شەپۆلی نوێی دژەکۆمۆنیزم. وەرگێڕانی پێشڕەو محەمەد. ناوەندی ڕۆشنبیریی ڕەهەند. سلێمانی.

عمر، وەلید (٢٠٢١). چۆن «ڕەهەند» بخوێنینەوە؟https://jineftin.krd/2021/11/01/%da%86%db%86%d9%86-%da%95%db%95%d9%87%db%95%d9%86%d8%af-%d8%a8%d8%ae%d9%88%db%8e%d9%86%db%8c%d9%86%db%95%d9%88%db%95%d8%9f/

عەلی، بەختیار (٢٠٢١). دەربارەی نێوەندی ڕەهەند و گۆڤاری ڕەهەند. “بەختیار عەلی” لە دیمانەیەکدا لەگەڵ ژنەفتن. https://jineftin.krd/2021/10/09/%d8%af%db%95%d8%b1%d8%a8%d8%a7%d8%b1%db%95%db%8c-%d9%86%db%8e%d9%88%db%95%d9%86%d8%af%db%8c-%da%95%db%95%d9%87%db%95%d9%86%d8%af-%d9%88-%da%af%db%86%da%a4%d8%a7%d8%b1%db%8c-%da%95%db%95%d9%87%db%95-4/

پەراوێزەکان

The post ڕەهەند وەک مۆنۆپۆلی پیاو appeared first on ژنەفتن.

پ: ئایا پەروەردە دەتوانێت باشترمان بکات؟

لوک فێری: کولتوور (مەعریفە) هەرگیز کەسی لە خراپەکاری نەوەستاندووە. بڕواهێنان بە ئەگەری گەشەپێدانی ڕەگەزی مرۆڤ لە ڕێگەی پەروەردەوە گەورەترین وەهمی ڕۆشنگەری بوو. سوپاس بۆ نازیزم و سەلەفیەتی ئیسلامی، لەمەوە فێربووین؛ کە مرۆڤ دەتوانێت پەروەردە بکرێت و بە ئاسانی لە پشت ڕق و ڕەگەزپەرستی و توندوتیژییەوە دزە بکات.

هایدیگەر کە بە ڕای من دیارترین فەیلەسووفی سەدەی بیستەم بوو، هیتلەری و دژە سامی بوو، ئەڵمانیا کە لە ساڵانی سییەکاندا وڵاتی زۆرترین کولتوور و زانین بوو، باشترین و هەرەنایابترین سیستەمی قوتابخانە و زانکۆی لە هەموو جیهاندا هەبوو، لە بەرانبەر بێدەنگی و کەڕبوونی زۆرینەی ڕۆشنبیرانی، بە خۆڕایی و بە ویستی خۆیەوە، خۆی لە (بەربەرییەت و هەمەجییەت) تێوەگلاند. “گەندەڵی نوخبە، خراپترینە”.

هەمان شت سەبارەت بە سەلەفیەتی ئیسلامی، بن لادن هەموو شتێک بوو جگە لە نەخوێندەوار. لە ساڵی 1985 لەگەڵ ژمارەیەک لە سەرکردەکانی بەرەی ڕزگاریی ئیسلامی لە جەزائیر کۆ بوومەوە، کە هەموویان دەرچووی باشترین زانکۆکان بوون..

گەورەترین وەهمی ڕۆشنگەران ئەو باوەڕە بوو کە: گەشەسەندنی کولتووری و گەشەی ئاکاری بە هەمان گوڕ هەنگاو دەنێت. لە کاتێکدا پەروەردەی ئاکاری هیچ پەیوەندی بە پەروەردەکردنی هزری و کولتووری گشتییەوە نییە. پەی بردن بەم جیابوونەوەیە، گەورەترین ڕابوونی مرۆڤ پێک دەهێێت لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا. بەداخەوە، ئێمە هێشتا لەو جیاوازییە تێناگەین.

پ: لە واقیعدا، ئێمە بەردەوامین لە گرەوکردن لەسەر پەروەردە بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ توندڕەوی، ڕەگەزپەرستی، پیاوسالاری، هۆمۆفۆبیا.. هەرکە کێشەیەک لە کۆمەڵگادا دەردەکەوێت، خێرا دەگەڕێینەوە قوتابخانە بۆ چارەسەرکردنی.

لوک فێری: ئەمە ئەو شتەیە کە هاوڕێم “جاکوس گیارد” پێی دەڵێت “بانکی قوتابخانە”، هاوشێوەی “بانکی تەندرووستی”. ئێمە بەرپرسیارییەتی ڕووبەڕووبوونەوەی هەموو کێشە و دەردەکانی سەرەدەم دەخەینە ئەستۆی قوتابخانە، ئەمەش لە نەبوونی بیرکردنەوەوە لە جیاوازی نێوان (بلیمەتی و ئاكار) دێت.

“ئەو کەسەی قوتابخانەیەک دەکاتەوە، زیندانێک دادەخات”: ئەم وتەیە عادەتەن بۆ “ڤیکتۆر هوگۆ” دەگەڕێندرێتەوە، کە خۆی هەرگیز ئەمەی دەرنەبڕیووە. بەڵام وەک لە وتارەکەیدا ئامادەگی هەیە، کاتێک بەلای هۆڵی پەرلەماندا تێپەڕ دەبێت. ئەم بیرۆکەیە، ئەمڕۆ لە زەینی سیاسەتمەدارەکانمان داماوەتەوە. بە دڵنیایییەوە، تێگەیشتنێکی هەڵەیە.

پ: کەواتا دواجار ئامانجی پەروەردە چییە؟

لوک فێری: با یەکەم جیاکاری بکەین لەنێوان فێرکردن و پەروەردە. پەروەردە لەلایەن کۆمەڵێک مامۆستاوە لە شوێنە گشتییەکانی قوتابخانەکە بۆ کۆمەڵێک خوێندکار دابین دەکرێت. دایک و باوکان پەروەردەی منداڵان لە بواری تایبەتی خێزاندا دابین دەکەن. لەو کاتەوەی کە بووم بە وەزیر، هەمیشە داکۆکیم لەوە کردووە، کە پێویستە پەروەردە پێش فێرکردن بکەوێت  و زەمینەی بۆ خۆش بکات. لە نەبوونی ئەمەدا ئەرکەکە بۆ مامۆستا سەخت دەبێت.

قەیرانی پەروەردەیی بە شێوەیەکی سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە زۆر جار مامۆستا  خۆی لە بەردەم کۆمەڵێک لەو منداڵانەی کە پەروەردەیان کەمە دەبینێتەوە، و پرۆسەی دابەشکاریی ڕۆڵەکان لەنێوان دایک و باوکان و مامۆستایاندا چیتر بەباشی کار ناکات.

پ: ئایا من لە لێدوانەکەت تێدەگەم کە دایک و باوکان وازیان لە بەخێوکردنی منداڵەکانیان هێناوە؟

لوک فێری: نەخێر عادەتەن، دایک و باوکان هەموو هەوڵێکی خۆیان دەدەن، بەڵام زیاتر و قورستر دەزانن منداڵەکانیان پەروەردە بکەن. هۆکارەکەشی ئەوەیە کە کۆمەڵگای بەکاربەر لە بنەڕەتدا هەمان پێکهاتەی ئالوودەبوونی هەیە. هەروەکوو ئالوودەبووان ناتوانن ڕێگە لە زیادبوونی دەرمان و کورتبوونەوەی کاتی دەرمان بگرن و بەکاربەرانیش خۆیان لە بەردەم زیندانی لۆژیکی “هەمیشە زیاتر” دەبیننەوە…

ئەمە ئەو شتەیە کە فەیلەسووفی ئەمریکی هێربێرت مارکۆس (١٨٩٨-١٩٧٩) پێی دەڵێت

“Repressive desublimation”: بەپێی ئەمە پێویستە سەرجەم بەها نەریتییەکان هەڵوەشێنەوە بۆ ئەوەی ئێمە و منداڵەکانمان بتوانین بێسنوور و بێ بەربەست بەکار بهێنین.

وەک هەموومان دەزانین، ڕۆڵی بەها نەریتییەکان، جێگیرکردنی خواستە لە ڕێگەی ئەو ڕەفتارەی کە پێی دەوترێت: “لاوەکی” (La sublimation). بێگومان سەرمایەداری بوو کە لە پشت شەپۆلی داتەپینی بەهاکانەوە بوو، ئەم تیزە کە لە سەدەی بیستەمدا بەرجەستە کرا: بە هەر نرخێک بێت، ڕادەستکردنی تاکەکانە بە جیهانێک کە تیایدا هیچ بەربەستێک نییە بۆ گەیشتن بە چێژی تەواو..

زۆر جارخەڵک بە هەڵە لە هۆکاری ڕەخنەکانم لە شۆڕشی ئایاری ٦٨ تێدەگەن. لە ڕاستیدا هەموو ئەوەی من لەو جووڵانەوەیەدا پێیگەیشتم، ئەوەیە: خۆی وەک شۆڕشێکی سیاسی نمایش کرد، زۆر بە وردی سەرنجم داوە ئامانجی ئەم لۆژیکە سەرمایەدارییە ئەوەیە کە هەموو شتێک بە هەموو ئاراستەکان هەڵبوەشێنێتەوە، گرنگ نییە چی ڕوو دەدات. لە ڕاستیدا لە پشت درەوشانەوەی گوتاری شۆڕشگێڕیدا، لۆژیکی (بەکارهێنانی لەڕادەبەدەر) لاواز کرا، ئەمە ئەو دایک و باوکانە نەبوون کە وازیان لە ڕۆڵی پەروەردەییی خۆیان هێنا، بەڵکوو ئەوە هەموو کۆمەڵگایە کە دەبێتە گەورەترین بەربەست لە بەردەم ئەم پرۆسەیەدا.

پ: وەک لە کتێبی “شۆڕشی خۆشەویستی (٢٠١٠)دا تیشکت خستە سەر ئەوەی کە ئایا لە زۆربەی خێزانەکاندا باسی یاسای بەهای خۆشەویستیش ناکات؟

لوک فێری: بە دڵنیایییەوە، بەڵام خۆشەویستی دەتوانێت فاکتەرێکی گرنگ بێت لە گۆڕینی بەها تەقلیدییەکان بۆ بەها گەورەکان لە جیاتی ئەوەی ببێتە هۆی ڕووخاندنیان. بەهۆی ئەو خۆشەویستییەی دایک و باوکان بۆ منداڵەکانیان هەیانە تێدەگەن کە تێکدان هەمیشە لە بەرژەوەندیی ڕۆڵەکانی ئەواندا نییە، بەڵکوو باشترین خزمەتێک کە بۆیان دەکرێت ئەوەیە بەها گەورەکانیان تێدا بچەسپێنن .

پ: تا ئێستا مەبەستەکانی پەروەردەت پێ نەوتووم؟

لوک فێری: ماوەی دەیان ساڵە لە ڕۆژئاوادا (بواری پەروەردە) بووە بە پانتاییی پێکدادانی نێوان دوو تێڕوانینی جیاواز، بۆچوونێک جەخت لەسەر پێویستی (پەرەپێدانی تواناکان) دەکاتەوە و بۆچوونێکی دیکەش جەخت لەسەر پێویستی (ڕێزگرتنی خودی یان بڕوابەخۆبوون) دەکاتەوە. نامەی گیل ڤێری بۆ مامۆستایان لە ساڵی ١٨٨٣، ئەرکی سەرەکیی (قوتابخانەی کۆمار) پەرەپێدان بە تواناکانی منداڵان بووە ئەوە دەربارەی دەستگەیشتنی خوێندکارە بە زانیاری و کارە مەزنەکان، جیاوازی دەکات لەوەی کە لە سەرەتادا بوو.

لە ساڵی ١٩٦٠ەوە، داهێنانی پەروەردەیی ئەولەویەتی داوە بە بڕوابەخۆیی نەک گەشەسەندنی توانا. لەبەر ئەوە، بیری نیچە و فرۆید، بیری “هەروەک تۆ دەتەوێت ببە”، شکست دەهێنێت بە بیری “ڕاستە بەڵام تۆ”. ئەمە هۆکاری جیاوازی نێوان جەماوەریی و پێداگۆجییەکانە. من پێم وانییە ئێمە لەنێوان ئەو دووانە هەڵبژێرین. تەنها پێویستمان بەوەیە بیانبەستینەوە قوتابخانەکان پێویستیان بە گەشەپێدان و فێرکردنی خوێندکارانە، لە کاتێکدا خێزانەکان هێشتا ئەرکی بەخێوکردن و باشترکردنی بڕوا بەخۆبوونی منداڵیان لە ئەستۆدایە.

پ: پەروەردە بە شێوەیەکی ئاسایی پەیوەستە بە چەمکی (پایدیا)ی ئەرستۆ. بەپێچەوانەوە، تۆ بەرگری لەو بیرۆکەیە دەکەیت کە مۆدێرنیستەکان بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە لەم نەریتە دابڕاون.

لۆک فێری: ئەوە ئاشکرایە. بە ڕای ئەرستۆ ڕۆڵی پەروەردە ئاسانکردنی گواستنەوەیە لە بوون بەهێزەوە (بالقوە) بۆ بوون بە کردار (بالفعل)، واتا چالاککردنی ئەوەی کە بە زەبری هێز لە منداڵدا هەیە. دوای ئەوەی ئەم توانایانە چالاک دەکرێن، هیچ شتێکی تر ناتوانرێت زیاد بکرێت. کەواتە پەروەردە کارێکی سنووردارە. ئەوەشمان زیاد کرد کە ئامانجی پەروەردەی ئەرستۆی یۆنانی، پێش هەموو شتێک بۆ کاراکردنی تواناکانی باشترین ڕەگەزەکان بوو، کەواتە ئەوە دەربارەی پەروەردەکردنی ئەرستۆیە، لە کاتدا سنووردارە.

لەگەڵ بیک ئێل میراندۆلی و ڕۆسۆ بیرۆکەی باشترکردن (la perfectibilité) دەرکەوت. ئێمە بوونێک نین کە سروشت بەڕێومان ببات، بەڵکوو بوونەوەری ئازاد و بەتواناین، کە بە توانای گەشەسەندنی نزیکەی بێسنوور دەناسرێنەوە، پانتایییەکی فراوان بۆ ئەگەری پەروەردەی دیموکراتی بە درێژاییی ژیان دەکاتەوە.

پ: ئایا دابەشبوونێک هەیە، لەنێوان مۆدێرنیستەکان وەک لە پەروەردەی چالاکبوونی هەستەکان لەلای ڕوسۆدا دەیبینین و شێوازی دیسپلینکردن، کە کانت بەرگری لێ کردووە؟ ئەم دابەشبوونەی ئەمڕۆ لەنێوان لایەنگرانی شێوازی چالاک و بەرگریکارانی بنچینەییەکان…

 لوک فێری: من وا بیر ناکەمەوە. کانت سەرسام بووبێت بە ئێمیل (ئیمیل: کتێبی سەرەکیی ڕۆسۆ لەبارەی پەروەردەوە- وەرگێڕ). بۆ رۆسۆ و هەروەها بۆ کانتیش، سەبارەت بە پەرەپێدانی پەروەردە، پەیوەستە بەو شتانەی دەوروبەری کەسەکانە. ئەمە مانای چییە؟ کانت لە کتێبی (ڕامانەکان لەبارەی پەروەردەوە) ڕوونی دەکاتەوە کە سێ شێواز و میتۆدی پێداگۆگی هەیە کە هەریەکەیان لەگەڵ سیستەمێکی سیاسیی دیاریکراودا دەگونجێن:

-پەروەردە لە ڕێگەی یارییەوە، ئاماژەیە بە سیستەمی ئەنارشیزمی (anarchisme).

-پەروەردە لە ڕێگەی دیسپلینکردن ئاماژەیە بە  ڕژێمی ستەمکار (absolutisme)

-لە کۆتاییدا پەروەردە لە ڕێگەی کارەوە. هەم چالاکە و هاوکات نەرێنیشە، ئاماژە بە سیستەمی کۆماری (républicain) دەکات. کە تێیدا منداڵەکە پێویستی بە فێربوونە بۆ زاڵبوون بەسەر ئاستەنگە جۆراوجۆرەکاندا، ئەوەی بە “بارودۆخ” ناسراوە ڕۆڵی مامۆستا لێرەدا ئەوەیە کە خوێندکار بخاتە بەردەم بەربەست (شوێن)ی گونجاو بەپێی تەمەن و ئاستی خۆی.

بۆیە، شێوازی چالاک، درێژەدان بە گرێبەستەکەی ڕۆسۆ پێک دێنێت، چونکە هاووڵاتییەک کاتێک دەنگ بە یاسا دەدا، کارا و ئازادە، بەڵام کاتێک گوێڕایەڵی دەکات، دەبێتە بابەتێکی پەتی و کارتێکراو. وەک هاووڵاتییەک، منداڵ پێویستە سەروەری خۆی بێت و لە کاریشدا مامۆستا بێت. لەم ڕوانگەیەوە هاوئاهەنگی لەنێوان بیرۆکەی کۆماری و میتۆدە چالاکەکان و هەڵسەنگاندنی کاردا هەیە.

پ: ئێوە بە گرنگیدان بە شۆڕشی “زیرەکی دەستکرد” لە هەموو بوارەکاندا ناسراون، کاریگەریی ئەمە لەسەر بواری پەروەردە چییە؟

لوک فێری: ئەمە دەمانخاتە بەردەم پرسیارێکی چارەنووسازەوە: دەبێت منداڵەکانمان ئاراستەی چ پیشەیەک بکەین؟ وەڵامەکە خودی خۆی، خۆی دەسەپێنێت: “بەرەو ئەو پیشانەی کە لە چنگی زیرەکی دەستکرد دەرباز دەبن، واتە ئەوانەی بەردەوام دەبن لە پشتبەستن بە پەیوەندی نێوان مێشک و دڵ و دەست”، زیرەکی، پەیوەندیی کۆمەڵایەتی و کارامەیی لە یەک وشەدا دەتوانرێ بوترێت: پسپۆڕی بواری پزیشکی تایبەت لە پێش پزیشکی گشتی ون دەبێت، ئەوەی تریان پێش پەرستارەکە دیار نامێنێت.

ئەم گۆڕینە تەکنەلۆجیایە لە ٣٠ ساڵی داهاتوودا، زیاتر لەوەی کە لە ٣٠٠٠ ساڵی ڕابردوودا هەیەتی، بوونی ئێمە بەرەو سەر هەڵگەڕاوەتەوە. ئەو تەحەدایەی کە لە بواری پەروەردەدا چاوەڕوانیمان دەکات ئەوەیە کە ئەوەی ئامادەیان بکەین منداڵەکانمان لەگەڵ دنیای ئەمڕۆدا بگونجێنین، بەڵکوو بۆ ڕووبەرووبوونەوەی دنیای سبەی ئامادەیان بکەین.

پ: شۆڕشی تەکنەلۆجیا بانگەشەی باشترکردنی ئێمە دەکات بەڵام تۆ دوو ڕێگای جیاواز دەناسێنیت بۆ بەرەو پێشچوون، ڕێگای “پاش مرۆڤیزم”(posthumanisme)، و ڕێڕەوی “ترانسهیومانیزم”(transhumanisme)¹جیاوازی نێوان ئەمانە چییە؟

لوک فێری: چەمکی “transhumanisme” لەسەر بنەمای قەناعەتە کە لەلایەن زانکۆی سێنگولارێتی (l’université de la singularité)داکۆکیی لێ دەکرێت، لەلایەن گوگڵەوە دابین کراوە، کە ڕۆژێک دەگەینە دروستکردنی پەیوەندیی دەماری .لەسەر بنەمای نابایۆلۆجی، جووڵاندنی سلیکۆن نەک کاربۆن.

لەبەر ئەوە، بەم کارە ئێمە دەبینە کەسێکی بیرکەرەوە، نەک تەنها بیرکاریزان، ئەمە ئەو شتەیە کە ئێمە پێی دەڵێین زیرەکی زۆر دەستکرد. ئەگەر ئەمە بەدەست بهێنرێت ئەوا هەنگاوێکی گەورە دەبێت بۆ مرۆڤایەتی، (ستیڤن هاوکینگ) دەڵێت: بەڵام دوا هەنگاو دەبێت و ڕەنگە مرۆڤایەتی لە بەردەم بوونەوەرێکی داروینیدا خۆی ببینێتەوە کە هەموو توانایەکی هەبێت بۆ سڕینەوەی لە بوون. کەس نازانێت ئەم سیناریۆیە چەندە باوەڕ پێکراوە.

بەڵام چەمکی ” ترانسمرۆیی” ئاماژە بە شتێکی تر دەکات. لێرەدا ئێمە مامەڵە لەگەڵ ئەو بیرۆکەیە کەم سەرسوڕهێنەرە دەکەین کە لە ژێریدا چەمکی بەرەو باشترکردن (laPerfectibilité) بۆ جەستەی سروشتیش ڕاستە: ئەوە سەبارەت بە درێژکردنەوەی ژیانی مرۆڤە بۆ ئەوەی بتوانێت ئەزموونی پیری لەگەڵ بێهۆشی و پەرۆشی گەنجان تێکەڵ بکات چی دەبێت ئەگەر گەنجەکان ڕۆژێک بە زیندوویی بگەڕێنەوە، ئەگەر ژیان بەو خێرایییە تێپەڕێت کە بتوانین شیلە ئەزموونەکان کۆ بکەینەوە؟ ئەوەی کە ئێمە دەیکەین ئاشتکردنەوەی دوو (ژیان و ئەزموونە) و لە هەر حاڵەتێکدا، ئێمە بە هەوڵدان هیچ شتێک لەدەست نادەین. ئەمەش بیرۆکەی “transhumanisme”هیچ پەیوەندییەکی بە بیرۆکەی نازییەکانەوە نییە.

پ: لە ڕووبەڕووبوونەوەی خەونی “transhumanisme”دا یۆرگن هابرماس نارازییە بەم مانایە: باشترکردنی منداڵەکانمان لە لەدایکبوونەوە، بە فەراهەمکردنی توانای جەستەیی یان فیکریی زیاتر، بە پشتبەستن بە دەستکەوتەکانی تەکنەلۆجیا بایۆلۆژییەکان… تۆ بە ئاشکرایی لەگەڵ ئەو ناکۆکیت؟

لوک فێری: بە دڵنیایییەوە هابرماس وەک ئەوە دەدوێت کە ئێمە لە ڕاستیدا هیچ کاریگەرییەک لە سەر منداڵەکانمان لە ڕێگەی پەروەردەوە دانانێین، یان ئەو کاریگەرییە بە بەراورد لەگەڵ گۆڕانکاری لە پێکهاتەی بایۆلۆجیدا بێبایەخ بێت. بەڵام ئەو پەروەردەیەی کە ئێمە دەیدەینە منداڵەکانمان، ئەو هەڵبژاردنە ئەکادیمییانەی کە بۆی دەیکەین و لە جیاتی ئەوان و زمانی دایکیان و ژینگەی کۆمەڵایەتی و هتد هەموو شتەکان لە سروشت کەمتر توندتر ناهێڵێتەوە.

ئازادی هەمیشە لە بارودۆخێکی مێژوویی و بایۆلۆجی میراتییەوە پیادە دەکرێت. ئەوە گەمژە کە وێنای ئەوە بکەین کە فاکتەری بایۆلۆجی لە فاکتەری مێژوویی بەهێزترە.

پ: لەگەڵ ئەوەشدا ناردنی منداڵەکانتان بۆ خوێندن لە پەیمانگایەکی شایستەدا بڕیارێکی پێداچوونەوەیە بە بەراورد بە بڕیارەکە بۆ دابینکردنی پارچەی مێشکیان کە توانایان بۆ بە بیرهێنانەوە گەشە پێ دەدات.

لوک فێری: لە هەردوو حاڵەتدا، بڕیارەکە ناگەڕێتەوە. هەندێک لەو باوەڕەدان کە هەموو شتێک کە کولتوورییان مێژووییە قابیلی پێداچوونەوە و پێداچوونەوەیە. ئەوە هەڵەیە مێژوو لە سروشت کەمتر حەتمی نییە. لە هەردوو حاڵەتدا ئازادیی خۆمان لە بارودۆخێکی دیاریکراو و ڕابردووەوە بەکار دەهێنین

جگە لەوەش ئەوەی هابرماس لێی تێناگات ئەوەیە کە هەرکاتێک ئەگەری گۆڕانی بایۆلۆجی بۆ هەمووان بکرێتەوە، ئەوا بڕیاری سوود وەرنەگرتن لێی وەک بڕیاری سوود وەرگرتن لە خۆی جدی دەبێت.

با بۆ نموونە بڵێین کە من ڕەتم کردەوە گۆڕانێک لە گێنۆمی کوڕەکەم بکەم بەهۆی ئایدیۆلۆژیاوە بڕیارەکەی بڕیارێکی چارەنووسسازە ئەگەر دەستوەردان بکەم بۆ ئەوەی چێژی جەرگەکەم بەم هەموو ئازارە ڕزگار بکەم، کەواتە من لە هەر حاڵەتێکدا بە بەرپرسیاری دەمێنمەوە.

پ: لەگەڵ ئەوەشدا هەندێک کەس زیاتر لە کەسانی تر خۆشبەخت دەبن بۆ سوود وەرگرتن لەو پێشکەوتنانە بە هۆی توانایانەوە…

پ: لە قسەکانی تۆوە تێدەگەین ئەوەی کە دەرمان زیاتر ئەرکی پێشکەوتنەکە هەڵدەگرێت وەک لە پەروەردە…

لوک فێری: ئەمە بیرۆکەیەکی تەواو هەڵەیە دەربارەی یەکەم پرۆسەی زنجیرەی جینۆمی مرۆڤ séquençage du génomehumain  ١٣ ساڵی خایاند و ٣ ملیارد دۆلاری تێچووە. ئەمڕۆ، تێچووی ئۆپراسیۆنێکی وەک ئەنجێلینا جولی بۆ زانینی ئەوەی کە شێرپەنجەی مەمکی هەیە تەنها ٣٠٠ دۆلارە دیموکراتیزەکردنی تەکنەلۆجیای بایۆلۆجی لەنێو لۆژیکی گشتی ئەم شۆڕشەدایە.

لوک فێری: هەرگیز. ئێمە بوونەوەرێکی ئازادین و لەبەر ئەوە بوونەکان توانای ڕق و کینە و خۆپەرستی و خۆشەویستی و بەخشینیان هەیە. پێشکەوتنە پزیشکییەکان، لە ڕاستیدا، هیچ شتێک ناگۆڕێت. تەنیا شتێک کە دەرمان لەسەر بنەمای “ترانسمرۆیی” ڕێگەمان پێ دەدات ئەمە ئەگەری ژیانە بۆ ماوەیەکی درێژ تا ئەو کاتەی، بە سوپاس بۆ ئەزموونی تەمەنێک، ئێمە کەمتر گەمژە دەبین… باوکم کە چوار جار لە کامپەکانی کاردانی نازییەکان هەڵات لە کاتی ئەوەی لەوێ لە تیرۆردا دەژی، زۆر جار دەیوت ئەگەر شەڕەکان تەنها بۆ زیاتر لە ٦٥ەکان بێت، ئەوا ژمارەی شەڕەکان کەم دەبێتەوە. ژیانێکی درێژ دەرفەت بۆ کەسانی زیرەک دەکاتەوە، بەڵام هیچ شتێک لەم بوارەدا جێگەی دڵنیایی نییە.

پەراوێزەکان

The post “ڕۆشنبیری، هەرگیز کەسی لە خراپەکاری نەوەستاندووە” appeared first on ژنەفتن.

زۆر سەرنجڕاکێش و نەکردە بوو، جیاواز لە هەڵمەتی دەستەجەمعی ڕۆشنبیرانمان دژ بە ژان پۆل سارتر، چەند ساڵێک بەر لەم دیدارە لە مۆسکۆ، هەر لە دوورەوە سەری ڕووتاوەی هایدگەر دەدرەوشێتەوە و تەواوی جەستەی نیشان دەدات، کەسێکی پتەو کە بە قووڵاییی کورسییەکدا ڕۆ چووبوو! ‏

‏مارتن هایدیگەر بلیمەتی فەلسەفەی ئەڵمانی و ئەوروپا، لە سووچێکی تاریکیی بیرەوەرییەکانی مندا بە قووڵی ڕەگی داکوتاوە و دەدرەوشێتەوە. ئەو لە بەشە تاریکەکەی ڕێستۆرانتەکە دانیشتبوو، شەرابی ڤییەنایی دەخواردەوە. بریسکەی ئەم درەوشانەوەیەم بینی بەبێ گوزارشتەکانی دەموچاوی! لەو کاتەی کە گوتارم سەبارەت بە شانۆ لە زانکۆی (فرایبۆرگ) پێشکەش دەکرد، لە ١٤ی شوباتی ١٩٦٧، ئەو بە زەردەخەنەیەکی دەستکردی درەوشاوە! بە گومانەوە سەیری کردم.

‏ڤۆزنێسێکی کێیە؟‏

‏لە کاتی ئامادەکاری بۆ زنجیرەکە، بەرهەمهێنەکە خەریکی ئاخاوتنێکی بازرگانی بوو، بەبێ بوونی دیداری پێشوەختە. ئەمە کەسایەتیی هایدیگەری گۆڕی بەڵام بێ خۆبەزلزانین. زۆر بە خێراییی وتووێژەکە گۆڕا بۆ کێشەی (تەکنەلۆژیا)، ڤۆزنێسێکی بە هەموو ئەو ئەزموون و ڕۆشنبیرییە بەرزە و زمانە شیعرییە گرنگەکەی کە هەیبوو دەستی پێ کرد، و چێژی وەردەگرت. ئەو ئەندازیاری بیناسازی بوو، خاوەن بیرکردنەوەیەکی شاعیرانە بوو، جیاواز لەو هونەرمەندانەی کە یاریی بێتام بە وشە دەکەن.

‏ئاندرێ (عەمیدی ئەدەبی ڕووسی) بوو لە شەستەکانی سەدەی ڕابردوو، لە مایسی ساڵی ١٩٣٣ لە مۆسکۆ لەدایک بووە. (یەکێک لە نووسەرە ئازاکانی سەردەمی سۆڤیەت) بوو. بەڵام ستایلەکەی تاڕادەیەک توندبوو، بەمەش لەلایەن زۆرێک لە هاوچەرخەکانییەوە ڕەخنەی لێ گیراوە و لەلایەن نیکیتا خروشۆڤ (سەرۆکی یەکێتیی سۆڤیەت) هەڕەشەی دەرکردنی لێ کرابوو.

ڤۆزنێسێکی لە سەرانسەری جیهاندا شیعری خوێندووەتەوە. ئەو خولیایەکی زۆری هەبوو لە گەیاندنی بیرۆکە، بە جوانترین شێوە. هەندێک لە شیعرەکانی وەرگێڕدراون بۆ ئینگلیزی. یەکەمین ئیلهامبەخشی (“بۆریس پاستێرناک”، براوەی خەڵاتی ڤۆزنێسێکی و هەڵگری نازناوی نۆبڵ) بوو، زۆر بە توندی گرنگی بە کارەکانی دەدا.

‏ڤۆزنێسێکی یەکەمین کۆمەڵە شیعری بە ناوی (مۆزایک) نووسیوە. دوای ئەوە قەسیدە بەناوبانگەکانی وەک (“کچێک لە ئامێرێکدا دەگری”، “لە وڵاتی مندا”، “دوو بەش”، “گیرانی دڵ”، و هەروەها “ملیۆن قرمزی” لەسەر ڕاسپاردەی (جۆن ئێف کەنەدی- سەرۆکی ئەوکاتەی ویلایەتە یەککگرتووەکانی ئەمریکا) وەرگێڕدراون بۆ ئینگلیزی، لە ١ی حوزەیرانی ٢٠١٠ لە تەمەنی ٧٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.

‏دەرچوونی سارتەر لە عەبای هایدیگەر

‏ڤۆزنێسێکی دەست دەکات بە وتووێژ لەگەڵ هایدیگەر و دەپرسێ: ‏

‏*تۆ زیاتر لە جارێک لە نووسینەکانتدا وێنەی پەرستگایەکت بەکار هێناوە، لەسەر بەردێکی وەستاودا ! ئایا ئەمە وەک میتافۆڕی (ئافراندن)ە؟‏

‏- ئەوەی کە جیهانی دروست کردووە، هیچ شتێک بە پەرستگاکە نابەخشێت. بەڵام خودا لە چوارچێوەی پەرستگاکان دەسەلمێنرێت! خودا وێنەی نەکێشراوە بۆ ئاسانکردنی چاودێریکردنی ئەو شتەی کە لێی دەچێت، وێناکردنەکە ڕێگە بە پابەندی خوا دەدات. خودا ئەوەیە کە وشەی ئافراندووە. زەوی ناو ناوە زەوی بۆ ئەوەی ببێت بە زەوی. جوانی تاکە ڕێگایە بۆ گەیشتن بە ڕاستی.

‏ئاندرێ وتی: کاتێک چەند بڵاوکراوەیەکم بڵاو کردەوە لەمانەی کە پێشتر لە میونخ نووسی بووم، ئەمڕۆ سەرم سوڕما!- کتێبەکەمان هێشتا بڵاو نەکراوەتەوە، چەند شەرمە-. من هەوڵم دا کارەکەت بە ئینگلیزی بخوێنمەوە، بەڵام لەو کاتەدا توانیم بڕوا بە خۆم بێنم! ئەوەی کە پەیوەندی بە وەرگێڕانی چەمک و زاراوەکانەوە هەیە وەرگێڕانیان سەختە. بەڵێ، ڕاستە ئێمە لەو کاتەدا سەرسام بووین بە گۆڤارە قەدەغەکراوەکانی دەوروبەری (بێردیاڤ)، کە -کیرکیگارد و شێستۆف- وتاریان لەسەر هوسرل تیایدا دەنووسی و لەلای فەیلەسووفی فرایبورگ (مەبەست هایدیگەرە-وەرگێڕ) خۆشەویست بوو. بە دڵنیایییەوە، من دەمزانی کە سارتر دیسان لە عەبای هایدیگەر هاتووەتە دەرەوە. ئەو نووسەرەی کە بەڕاستی ڕابەرایەتیی چارەنووسی منی کرد.

‏سارتر کاراکتەری ڕاستەقینەی “بوون”ە

‏هایدیگەر دادەنیشێت، برۆکانی گرژ و بەیەکدادراو و چاوەکانی ئەبڵەق، دەستی کرد بە وێسکی هەڵدان لەمیانەی قسەکردندا. دواتر سەری پڕ لە بیرۆکەی جووڵاند و زەردەخەنەیەکی کرد، کاتێک ئاندرێ لێی دەپرسێت:

‏- سارتر کێیە؟‏

‏ – هایدیگەر: سەرچاوەی بیرۆکە ڕەسەنەکەی سارتر لە لاواز زانینی ئەڵمانییەکەیدایە! هەڵەی کرد و بە هەڵە دوو بەشی یەکێک لە کارەکانمی وەرگێڕا… پاشان هایدیگەر جووڵەیەک دەکات و بە نیگەرانییەوە دەڵێت: لەم هەڵەیە تیۆریی بوونی خۆی پێکهێنا! ‏

‏* هەڵوێستت لە بارەیەوە چییە؟ ‏

‏-پێناسەی بۆ چەمکی “بوون”! پێم وایە سارتەر نوێنەری ڕاستەقینەی “بوون”ە.” ناڕەزایی من لەگەڵ ئەو بوونەیە کە وەریانگێڕاوە و لەگەڵ ئەو بوونەدا نییە کە سارتر بە زمانی دایکی دەیناسێت!”جیاوازییەکی زۆر هەیە لەنێوان دەقی ڕاستەقینە و وەرگێڕدراوەکە! پێم وایە وەرگێڕ بیر لەوە دەکاتەوە کە نووسەر چی دەوێت و ئەوە کێشەیەکی گەورەیە. بۆیە پێناسەی من بۆ “بوون” کراوەیە؛ بۆ (ئێستا و ڕابردوو و داهاتوو) “خۆزگە جیهان ئەڵمانی بزانێت، بۆ ئەوەی تێبگەن کە من چیم دەوێت بەبێ نێوەند و مۆدی وەرگێڕان.

گوتاری سۆزداری

ئاندرێ لە هایدیگەر دەپرسێت: لە شیعردا، بۆچوونت چییە لەبارەی قەسیدەی کراوە؟

-پەیوەستی شیعری جیاکراوە.

-ئاندرێ وتی: “کاتێک سارتەر هات، لە کتێبخانەی مۆسکۆدا چەندین شتی خوێندەوە و نووسی” پاشان لە چاوپێکەوتنێکدا ئەمەی بە ڕووداوێک وەسف کرد. کاتێک سارترم بینی، چاوەکانی زەق، بێئارام سەیری ڕوخساری ئامادەبووانی دەکرد. ئەو لەگەڵ هاوژینەکەی سیمۆن دی بوڤوار لە هاتنەکەیاندا پەیامی زۆریان پێ بوو.‏

‏ئەو پڕۆفیسۆرەی لەمیانەی وتووێژەکەدا قسەی کرد، شیعرەکانمی بە (وشەی ڵێل-و ناڕوونیایکردن بە وشە، ترانستۆر، ڕەگەزپەرستی، نائەخلاقی)- وەسف کرد. ئەمە ئامادەبووانی خستە پێکەنین. سارتەر خۆی بە لای مندا وەرگێڕا و چرپەیەکی کرد: “پێم وابێت ئەمە ئەم وشانەن کە من بە کچێکی جوانم وت”. حەزی لە وشە سۆزدارەکانی شاعیری گەنج ئەلێکساندەر ئارۆنۆڤ بوو کە بەرگری لە شێعر دەکات.‏

‏سارتر نووسیویەتی: زۆرجار بە فەرامۆشکردن و گرنگی نەدان بە شیعر تۆمەتبار کراوم، بە بەڵگەی ئەوەی پێم دەڵێن: گۆڤاری (تان مۆدێڕن) شیعر چاپ ناکات. ئەو ئەمەی بەدرۆخستەوە و وتی: ڕاستە ئەوە لە گۆڤاری تان بڕیاری من بوو، بەڵام من لە شیعردا گاڵتەم بە ڕۆژنامەگەریی وەسفی کرد نابێت وا وێنا بکرێت، کە شاعیران سەرقاڵی گەڕان و ڕاڤەکردنی ڕاستییەکانن، ئەوە دەربارەی شتێکی ترە، کەسێکی ئاسایی کاتێک کە قسە دەکات ئەو لە لایەکی ڕاستییەکەیە. لە کاتێکدا شاعیر هەمیشە لەم لاوەیە و ناتوانێت وشە وەک بەڵگەیەک بۆ شیعری واقیعی بەکار ببات، ئەو وێنەیەکی ڕاستی دەبینێت.

ئاندرێ وتی: بەداخەوە بەهۆی بۆریس پاستێرناکەوە پەیوەندیم لەگەڵ سارتەر پچڕا! سارتر خەڵاتی نۆبلی ڕەت کردەوە و ئەکادیمیای سویدی بە سیاسەت تۆمەتبار کرد، هەروەک هێرشەکەی بۆریس پاستێرناک بۆ سەر ئەکادیمیا، بەڵام پاستێرناک ساڵی ١٩٥٨ خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبی پێبەخشرا.

ئاندرێ پرسی: هایدیگەر چۆن لە شێوازەکانی نووسینی شیعر دەڕوانێت؟‏

‏- ئۆه، ئەگەر هاوار و ئازارەکانم، کێشان و پێوان و چوارچێوە و قالب بکرانایە، ئیتر شیعر نەدەبوو!‏

‏شیعر شۆڕشێکی فیکرییە

ئاندرێ: لە دیمانەکەدا لەگەڵ هایدیگەر، جگە لە لێدوانەکانی ئاهەنگی زانکۆی فرایبورگ، کێشەی وەرگێڕانیشی ورووژاند! کاتێک وتی: تەنانەت وەرگێڕانە جوانەکانیش هەر بە کەموکوڕی دەمێننەوە هەمان شت دەچێتە ناو وەرگێڕانی شیعریشەوە، و تەنها دەتوانرێ دەنگەکان وەربگێڕدرێت. هەمیشە شتێکی نادیار هەیە کە بە ناڕوونی دەمێنێتەوە، چونکە وەرگێڕان جیاوازە لە زمانی لۆژیکی. مەبەستم ئەو بیرکردنەوەیە؛ کە نوێنەرایەتی گەیاندنی هەستی شیعری دەکات.

‏هایدیگەر بە جووڵانەوەیەکی سەر، داکۆکی لە بۆچوونەکەی دەکات و دەڵێت: لەگەڵ ئەوەشدا هەرچۆنێک بێت خەڵک لە وشە شیعرییەکان تێدەگەن، نەک شیعر خۆی! بەڵگەی ئەمە (مەراسیمە لیتروگییە لاتینییەکان) و پیرۆزییەکانی یۆنانی کۆنە، ئەمانە ئەوە ڕوون دەکاتەوە، تەنانەت ئەگەر بە زمانی ناڕوون بگوازرێتەوە، چونکە خەڵکی لە ئایین تێدەگەن و بە زگماک دەیناسنەوە.‏

هایدیگەر لە ئاندرێ دەپرسێ: واتای وشەی (ڕاستەقینە) چییە؟

‏ئاندرێ وەڵام دەداتەوە: دروستکردنی ڕاستەقینە ڕاستییە! هەروەها دادپەروەری و تەندروستی ئاماژەن بە چۆنیەتیی هەڵسوکەوت و کارکردن لەگەڵیدا! ئەمەش ئاماژەیە بە واقیع. بێگومان شیعر سەروکاری لەگەڵ ئەوەدا هەیە.

هایدگەر: شیعر هیچ بەرهەم ناهێنێتەوە، تەنیا پیشان دەدات”

‏پێویستە بەردەوام بنووسین، من لەبەر کورتی ژیان ڕام کردووە، کاتێکی زۆرمان نییە، ناتوانین چاوەڕێ بکەین! بەڵگەی ئەمە ئەوەیە کە ئێمە جگەرەیەکی تەواو ناکێشین، بەڵکوو نیوە، ئەوی تر لە چاوەڕوانیدا دەڕوات. شاعیر دەبێت نەک هەر ئەو دەنگدانەوەیە هەست پێ بکات کە لە دوای ڕووداوێکەوەیە، بەڵکوو دەنگدانەوەی شاراوەی پێش ڕووداوەکەش. هەروەک ئاژەڵەکان پێشبینی بوومەلەرزە دەکەن.

هایدیگەر: شیعر دیاری و بناغە و سەرەتایەکە کە نەک هەر واتای ئەوە دەگەیەنێت کە هونەر مێژووی هەیە، بەڵکوو واتای ئەوەیە کە هونەر خۆی مێژووە کە بناغەی مێژوو دادەمەزرێت بەم واتایە، شێعر لە ساڵانی ١٩٦٠دا بناغەیەکی ڕۆحی بۆ داهاتوو دانا. تا ئەمڕۆ، لە ڕێگەی میتافۆر و ڕیتم و گەڕان بەدوای پێکهاتەیەکی نوێی زماندا، دژایەتیی کڵێشە سیستماتیکەکان دەکات. پێم وایە شیعر فەوزایە، بەڵام هەوڵی بنیاتنانەوە دەدات، شیعر شۆڕشێکی فیکری ڕاستەقینەیە.

میوانێکی بیانی لە بلیمەت گرنگترە

ئاندرێ دەپرسێت: شۆپنهاوەر کێیە؟

-هایدیگەر: فەلسەفەی عەقڵانی ددانی بێ دەمارە! شۆپنهاوەر دەماری سەرەکییە.

* زمان لەلای هایدیگەر چەندە گرنگە؟

هایدیگەر: زمان مرۆڤ دروست دەکات.

ئاندرێ دەڵێت: کاتێک گەیشتمە ماڵی کتێب، ئافرەتێکی کورتەباڵای شێوە قەزەمی قژ- مسی، کە پانتۆڵی بووکەڵەی لەبەردا بوو وەستاندمی و وتی: “من ڕێناتا، پرۆفیسۆری مێژووم لە زانکۆی فرایبۆرگ. ئەو ڕۆژە تۆم وەک خوێندکارێک بینی لەگەڵ هایدیگەردا. بە ڕاستی، ئەو زۆر گرنگی بە ئێمە نادات. ئێمە هاتووین بۆ بینینی تۆ، بە ڕاشکاوی میوانێکی بیانی بۆ ئێمە گرنگترە لە بلیمەتێکی ناوخۆ!

بوون و کات

مارتن هایدیگەر، فەیلەسووفێکی ئەڵمانییە و ناوی لکێنراوە بە فەلسەفەی بوونخوازییەوە، سەرەڕای هەوڵدانی زۆر بۆ دوورکەوتنەوە لێی. کارەکانی کاریگەریی گەورە و فراوانی هەبووە لە بوارەکانی وەک ئەدەب و فەلسەفە و ئایینناسی و هونەر و تەلارسازی و زیرەکی دەستکرد و ڕۆشنبیری ئەنترۆپۆلۆجی و دیزاین و تیۆری ئەدەبی و تیۆری کۆمەڵایەتی و تیۆری سیاسی و چارەسەری سایکۆلۆژی…..هایدیگەر لە مێسکیرچی ئەڵمانیا لە دایک و باوکی(فریدریش هایدیگەر و ئۆهانا کێمپف) لەدایک بووە و لە ژینگەیەکی کە زۆر پابەند بە بیروباوەڕی ئایینی توندەوە ژیاوە.

لەنێوان ساڵانی ١٩٠٩ و ١٩١١دا لە زانکۆی فرایبورگ، خواناسی(لاهوت)ی خوێندووە، دواتر بابەتەکەی گۆڕی بۆ فەلسەفە و لە کاسۆلیکی دوورکەوتەوە چونکە ئەو باوەڕ و تێڕوانینانەی کە لەو کاتەدا پێی گەیشتبوون دوور بوون لە کاسۆلیکیزم.

پاش تەواوکردنی تێزەکەی لە دەروونناسیدا دکتۆراکەی وەرگرت. ئیلهامی لە فەلسەفەی تۆماسی(تۆماس ئەکوینی نوێ) کاریگەر بە بیرۆکەکانی تۆماس ئەکویناس و فەلسەفەی کانت وەرگرت، کە بیرۆکەکانی ئیمانوێل کانت زیندوو دەکاتەوە، هەروەها وەک وانەبێژی دەرەکی کاری کردووە، پێش ئەوەی بچێتە ڕیزی سوپای ئەڵمانیا لە کاتی جەنگی جیهانیی یەکەمدا، دوای ئەوە وەک مامۆستای یاریدەدەر لەگەل ئێدمۆند هۆسرل لە زانکۆی فرایبورگ کار دەکات، لە ساڵی ١٩٢٧دا هایدیگەر یەکەم کتێبی (بوون و کات) لە گرنگترین کتێبەکانی بڵاو دەکاتەوە. ساڵی دواتر جەوهەری ڕاستی ١٩٣٠، بنەمای کارە هونەرییەکان ١٩٣٥، پێشەکییەک لەبارەی میتافیزیک لە ١٩٣٥ و بنیادنانی ئاوەدانی فیکری لە ١٩٥١، لە ساڵی 1976 کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی میسکیرچ لە تەنیشت دایک و باوکی به خاک سپێردرا.

‏

The post هایدیگەر: هەڵەیەک لە وەرگێڕانی بەرهەمەکانمدا سارتری بەرەو بوونخوازی برد appeared first on ژنەفتن.

پرسیار: بەڕێز پرۆفیسۆر گابرێڵ، جارێکیان گوتبووت: ئەڵمانیا بە (درێژاییی ٢٠٠ ساڵ پێشەنگی فەلسەفەی جیهان بووە، ئێستاش کاتی ئەوە هاتووە کە ئەم نەریت و کەلەپووە کۆنە دووبارە بنیات بنرێتەوە)، ئایا ئەم پرۆسەیە سەر دەگرێت؟

وەڵام:  بۆچی نا؟ هەر ئەو پێکهاتەیەی کە ناوە گەورەکانی وەکوو ( کانت و فیختە و شیڵینگ و هیگڵ و مارکس و نیچە و هۆسرڵ و …هتد) لە خۆیدا کۆ کردبووەوە و کاریگەری لەسەر تەواوی جیهان هەبوو، تاوەکوو ئەمڕۆیش لە چەندین لایەنەوە بە نادیاری ماوەتەوە و پێویستی بە خوێندنەوە و توێژینەوەی زیاترە، هەروەک چۆن ئەو پێکهاتەیە بۆ ئێستێ زیاتر گونجاوترە وەک لە هەر کاتێکی تر لە ڕابردوودا. هەلێکی گەورە هاتووەتە پێشێ بۆ سەرلەنوێ بنیاتنانەوەی بیرۆکە سەرەکییەکانی ئەم نەریتە ئەڵمانییە لەسەر ئاستی فەلسەفەی هاوچەرخی جیهان، هەڵبەت ئەمەش لەژێر ڕۆشناییی تەحەدییە سیاسی و زانستییەکانی ئەم سەردەمە نوێیەماندا. بە دڵنیاییشەوە تەنها بە گرێدانەوەیان بەم نەریتە کلاسیکییە گەورەیەوە، بیرۆکەگەلێک کە بە تەواوەتی تازە و نوێ بن، دروست دەبن و پێک دێن. خۆ فەیلەسووفانی هاوشێوەی هابرماس و گادامێریش هەر شوێنی پرۆژەیەکی لەم چەشنە کەوتوون. دواجار ئەوەی گرنگە لێرەدا، بەرگریکردنە لە دیالێکتیک بە شێوازێکی پەسەندکراو لەم سەردەمەدا.

پرسیار: چۆن دەڕوانیتە پێگەی فەلسەفەی ئەڵمانی لە هاوکێشە نێودەوڵەتییەکانی ئەمڕۆدا؟

وەڵام: فەلسەفەی ئەڵمانی لەمڕۆدا لەسەر ئاستی جیهان ئامادەیە و زۆریش بە گرنگییەوە، چونکە لە ڕووی مەبدەئیەوە ئاڕاستەیەکی جوداتری گرتووەتە بەر کە بە تەواوی جیاوازە لەو نەریتە بەهێز و زاڵەی فەلسەفەی ئەمریکی هاوچەرخ. ئەو جیاوازییەی کە ئەم فەلسەفەیەی (ئەوەی ناو دەبرێت بە فەلسەفەی ئەڵمانی) لەوانی دی پێ جیا دەکرێتەوە، ئەوەیە کە ئەم فەلسەفەیە خۆی ڕادەستی ئەو بیرکردنەوە باوە نەکردووە کە پێی وایە زانستە سروشتییەکان لە توانایدایە لە هەموو ئەو شتانەی کە هەن، تێبگات و ڕاڤەکارییان بۆ بکات. هەروەتر سەرباری ئەوەی کە ئەم فەلسەفەیە ئەو زانستە سروشتییانەشی لەخۆ گرتووە، لێ بە ئاڕاستەیەکی دژە سروشتیدا دەچێت، هەر لەبەر ئەم هۆیەش بوو زانستە مرۆڤایەتییەکان لە سەدەی نۆزدەیەمدا لەسەر بنەمای فەلسەفە پەرەی سەند، هەروەها هەر ئەمەش بوو بە بنەمایەک بۆ پێشکەوتنی زانکۆ ئەڵمانییەکانی سەدەی نۆزدەیەم. فەیلەسووفانی وەکو ( فیختە و هیگڵ و شڵایماخەر) هەستان بە بونیاتنان و پێشخستنی زانکۆی بەرلین، لە ڕێی بوون بە سەرۆکی زانکۆکەوە. هەروەک چۆن لەو ڕێیەشەوە کاریان بۆ پێشخستنی سیستەمی زانکۆیی کرد و کردنیان بە چاکترین سیستەمی زانکۆیی لەسەر ئاستی جیهان، ئەم شێوازی کارکردنە فەلسەفییە لە ئەڵمانیا بەردەوام بوو تاوەکوو کارەساتی ساڵی ١٩٣٣.

پرسیار:  ئەو بابەت و ئاڕاستە فیکری و ناوە دیارانە کامانەن، کە لە ئێستادا گفتوگۆیان لەبارەوە دەکرێت؟

وەڵام: ئێستێ لە ئەڵمانیا بە تایبەتی و لەسەر ئاستی جیهانیش بە گشتی، خوێندنەوە و گفتوگۆ و گەنگەشە بۆ چەند ڕەوتێکی فیکری دەکرێت، لەوانە: (واقیعگەراییی نوێ و تیۆریای ڕەخنەییی فرانکفۆرت و پرۆژەکانی بەردەوامێتیی ئایدیالیزمی ئەڵمانی)، ئەمانە ئەو نموونانەن کە لە لایبزیگ و هایدڵبێرگ پەرەیان پێ دەدرێت. بە شێوەیەکی گشتی ئەم پرۆژانە لە هەوڵدان بۆ ئەوەی فەلسەفەی هاوچەرخی ئەمریکی (بە تایبەتی له ڕوونی بەڵگەهێنانەوە و تیۆریای بنیاتنانەوەدا) لەگەڵ ڕەهەندە فراوانەکانی فەلسەفەی ئەڵمانی هاوچەرخدا، پێکەوە گرێ بدەن. دەستپێکی ئەم هەنگاوە نوێیانەش لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، لە سەر دەستی فەیلەسوفانی مینا (تۆماس ناگڵ و جۆن سێرڵە و یۆدیت بۆتڵەر و ڕۆبێرت براندۆم) بوو، لە کاتێکدا ئەم هەنگاوانە لەوانەیە لە ئەڵمانیادا زۆر زیاتر سەرکەوتوو بن، لەژێر ڕۆشناییی ئەو نەریتانەی لەوێ هەن و بەردەستن. نهاژی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی کەنگەشەی کارەکانی (سباستیان ڕۆدڵ و ڕاهوڵ ییگی و ئانتۆن کۆخ و ئاکسڵ هۆنیت) دەکرێت، هەڵبەت ئەمانە تەنها وەک نموونەیەک ئاماژەم پێدان، نەک بۆ بەرتەسککردنەوەی لیستی ئەو ناوانەی کە دەشێت لە چوارچێوەی ئەم ئاڕاستە نوێیانەدا پۆڵێن بکرێن.

پرسیار: لە ساڵی ٢٠٠٩ لە زانکۆی بۆن وەرگیرای، وەک بچووکترین پسپۆڕی فەلسەفە لە ئەڵمانیا، چۆن تێکەڵی جیهانی فەلسەفە بوون؟ ئەو شتە چییە کە سەرنجی تۆ ڕادەکێشێت بەرەو ئەم بوارە زانستییە؟

وەڵام: ئەو دەمەی پانزە ساڵان بووم، هێشتا قوتابی بووم، پرسیارم لە خۆم دەکرد دەربارەی شوێنی بوونمان لەنێو واقیعدا. ئایا ئێمە تەنها چەند گروهێکین لە بەشە سەرەکییەکانی نێو گەردوون، کە نە واتایەکمان هەیە و نە بایەخ؟ ئایا ئەو واقیعەی کە ئێمەی تێدا دەژین تەنها خەیاڵێکە، یان جۆرێکە لە خەون؟ ئێمە دەتوانین شتەکان بناسینەوە و ئاشنایان بین وەک ئەوەی لە هەقیقەتدا هەن؟ بێگومان هیچ زانستێکی تر نییە بە شێوەیەکی ڕوون و واتادار بتوانێت ئەم مەسەلانە ڕوون بکاتەوە، ئەمە ئیشی فەلسەفەیە، کە بە سروشتی خۆی لە دایالۆگ و وتووێژدایە لەگەڵ تەواوی زانستە سروشتی و مرۆییەکانی دیکەدا. لەمڕۆدا سەرنجڕاکێشیەکی گەورە دەبینم لە هەمبەر زانستی فەلسەفەدا، بە شێوەیەک؛ لە هیچ سەردەمێکی تردا شتی وا ڕووی نەداوە کە ڕۆژێک لە ڕۆژان لە یەک کاتدا ژمارەیەکی ئەوەندە زۆری فەیلەسووفی نایابمان هەبووبێت، کە پێکەوە سەرقاڵی گۆڕینەوەی بەڵگاندن و دیالێکتیک و بیرکردنەوەی فەلسەفی بن لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی. بەدەر لەمەش، لەمڕۆدا چەندین ڕێچکە و ڕێبازی بیرکردنەوەش پووچەڵ بوونەتەوە و نەماون. وێڕای ئەوەی لە هیچ سەردەمێکی دیکەشدا مرۆڤ نەیتوانیوە هێندەی ڕۆژگاری ئەمڕۆمان ئازادانە بیر بکاتەوە، کە هەڵبەتە ئەمەش تا ڕادەیەکی زۆر پەیوەندی بە دەستکەوتەکانی ڕۆشنگەرییەوە هەیە، سەرباری ئەمانەش فەلسەفە لەمڕۆدا بەشدارە له گواستنەوەی بنەما تیۆرییەکانی خۆی بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارەکان دەربارەی وێنای جیهان (لە حاڵەتی هەبوونیدا بە ڕەهایی). فەلسەفە لەبارەی چییەتی(ماهییەت)ی بیرکردنەوەی مرۆیانە و  شێوازی کارکردن و سەرکەوتنی کۆمەڵگەیەکی دادگەر بیر دەکاتەوە؛ هەروەها سەبارەت بەوەی چۆن بتوانین لەوە تێبگەین کە ئێمە ئازادین؟ لە سایەی سیستەمێکی جیهانیی گشتگیردا، ئەم جۆرە لە  تێڕامان و بیرکردنەوەیە کە بەرهەمی فەلسەفەیە، بە پێویستییەکی حەتمی دادەنرێت.

The post بووژانەوەی فەلسەفەی ئەڵمانی appeared first on ژنەفتن.

زیاتر بەو کاڕانەی ناسراوە کە لەسەر فەلسەفەی سێکس نووسیونی. نموونەیەک لە کاڕەکانی:

جەنگی «عەرەب- ئیسرائیل (٢٠٠٧)»، «سێکس و ئەخلاق (٢٠٠٧)»، «فەلسەفەی سێکس، ئەوین و هاوسەرگیری (٢٠١٠)»، «فەلسەفەی سێکس (٢٠١٢)»

پ: پێخۆشحاڵین بەخێرهاتنت بکەین بۆ ستەیجی ئەلیکترۆنی “معنی” کە ئامانجی بڵاوکردنەوەی ڕۆشنبیری و مەعریفەیە لە دونیای عەرەبیدا. ئەوەندەی بزانم ئەمە یەکەم گفتوگۆیە کە بە عەرەبی لەگەڵت دەکرێت، لەگەڵ ئەوەی کە بە ڕەچەڵەک لوبنانیت و لەوێ گەورە بوویت، لێ تا ئێستا بە عەرەبی نەتنووسیوە، بۆچی؟ ئایا ئەمە بەربەستێک نییە لە ڕێی فکرەکانتدا؟ یان هەڵوێستێکە لەهەمبەر ڕۆشنبیریی عەرەبیدا؟

حەلوانی: بێگومان هیچ هەڵوێستێکم نییە دژ بە ڕۆشنبیریی عەرەبی، بە دڵنیاییشەوە هیچ بەربەستێک نییه‌ لە نێوانماندا، بگرە شانازی دەکەم کە سەر بەوێم. دەترسم وەڵامەکەم بێهیواتان بکات، بەڵام دەتوانم بڵێم کە سێ هۆکاری هەیە:

یەکەم، کە لە بەیروت دەژیام، زۆربەی خوێندنی ئەکادیمیم بە ئینگلیزی بوو (لە زانکۆی ئەمریکی لە بەیروت)، نووسینەکانم زۆربەی بە ئینگلیزی بوون. بە تێپەڕبوونی کات توانام نەما بەسەر زمانی عەرەبیدا و چیتر نەمدەتوانی بە ڕێزمانێکی دروست بنووسم. تا ئێستا لوبنانییەکەم زۆر باشە، لەگەڵیشیدا من بە عەرەبی قسە دەکەم و دەخوێنمەوە، هیچ کێشەیەکیشم لەگەڵیدا نییە، لێ گەر بە عەرەبیی ڕێزمانی بنووسم کۆمەڵێ هەڵەی گەورەی زمانەوانی دەکەم، کاتی زۆر دەوێت تا ئەمە چاک بکەم.

هۆکاری دووەم، ئەوەیە کە مامەڵەی من لەگەڵ فەلسەفە سەر بە کولتووری شیکاریی ڕۆژئاواییە، بۆیە نووسین لەم بارەیەوە بە زمانی عەرەبی ناچارم دەکات کە دووبارە ئەم کولتوورە بە زمانی عەرەبی بخوێنمەوە، تا بتوانم بەئاسانی مامه‌ڵە لەگەڵ چەمکە ئینگلیزییەکان و هاوواتا عەرەبییەکانیان بکەم؛ ئاوایش بێخەم دەبم لە وەرگێڕانەکانیان.

هۆکاری سێیەم، ئەوەیە کە نیوەی ژیانم لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ژیاوم، بەهۆی ئەوەیشەوە کە من لەوێ توێژەرم، هەر دەبێت بە ئینگلیزی بنووسم بۆ جەماوەرە ئینگلیزەکەم، له‌گه‌ڵ ئەو هاوپیشانەم کە ئینگلیزی وەک زمان بەکار ده‌هێنن و ئەو خوێندکارانەیش کە خوێندنیان بە ئینگلیزییە؛ هەر لەبەر ئەمەیشە هەموو نووسینەکانم بە ئینگلیزییە.

پ: لەمڕۆدا، جیهان بەرەو پسپۆڕی تایبەت دەچێت، بەڵام تۆ لەسەر بابەتگەلی هەمەچەشن دەنووسیت؛ فەلسەفەی ئەخلاق، ئەوین، سێکس، جەنگی عەرەب-ئیسرائیل و مافەکانی فەلەستین، لە کاتێکدا پسپۆڕییەکەت فەلسەفەی هونەرە، هۆی ئەمە چییە؟

حەلوانی: ئەم بابەتانە هیچ پەیوەندییەکیان بە یەکدییەوە نییە! لە ڕاستیدا هەموو ئەم بابەتانە لە دیدگای فەلسەفەوە لێیان دەڕوانم، هەروەها بەبێ جیاوازی بۆم گرنگن.

لە منداڵییەوە عاشقی فەلسەفەم، چەندین بواری تریش هەن کە حەزم پێیانە و بە مەزنیان دەبینم، وەک فەلسەفەی سیاسەت، فەلسەفەی ئەخلاق، فەلسەفەی ئایین و فەلسەفەی سێکس. دەبێت ئەوەیش بڵێم کە نووسین لەسەر بابەتی هەمەچەشن مانای لەدەستدانی پسپۆڕی نییە.لە ڕاستیدا، هەر کاتێک بمەوێت لەسەر یەکێک لەو بابەتانەی سەرەوە بنووسم، وەک هەر توێژەرێکی تر ناچارم دەبم کە کاتێکی زۆر بەسەر بەرم لە خوێندنەوە و تێبینی نووسیندا، تا بتوانم بە تێروتەسەلی لەسەر بابەتەکە بنووسم، من ئەم قۆناغەم ناو ناوە “سکپڕبوونی زانستی¹“.

پ: بە یەکێک لە دیارترین ئەو کەسانە دادەنرێیت کە ئێستا گرنگی بە بابەتی سێکس و ئەوین دەدەن، وەرگێڕانی کتێبەکەیشت لەژێر ئەم ناوەدا بڵاو بووەتەوە “فەلسەفەی ئەوین، سێکس و هاوسەرگیری” ²پێت وایە کە ئەم سێگۆشە بە هەر سێ لاکەیەوە، بوونی ئێمە لە جیهاندا پێک دێنێت و دەچێتە ناو کۆمەڵێک بابەتەوە و تێیان دەپەڕێنێت؟ ئەخلاق و سیاسەت و هونەر وەک نموونە.

حەلوانی: کەمتر دڵنیام لەسەر هاوسەرگیری، کە تا ڕادەیەکی زۆر وەک ڕێکخستنێکی ئابووری و یاسایی دەبینم؛ لێ سێکس و ئەوین دوو لایەنی زۆر گرنگی بوونمانن (بێگومان هەر ئەم دووانەیش نین). سەرەتا سەیری ئەوین بکە، گەر تەنها لە ئەوینی ڕۆمانسییش بڕوانیت، بیر لەو بڕە گەورەی ئەدەب و سینەما و شیعر و هەوڵە مرۆیییە بکەرەوە کە بۆی تەرخان کراوە و دەکرێت. بەشێکی زۆری گرنگییەکانمانی گرتووەتەوە، بۆیە زۆر گرنگە فەلسەفییانە بیری لێ بکەینەوە. گەر لە جۆرەکانی تری خۆشەویستی بڕوانین، چەشنی خۆشەویستیی دایکوباوک بۆ ڕۆڵەکەیان و خۆشەویستی نێوان خوشکوبرا و خۆشەویستی نێوان هاوڕێکان، دەبینیت کە تا ڕادەیەکی زۆر بێ خۆشەویستی شتێکی ئەوتۆ نیین، لە ڕاستیدا بێ خۆشەویستی ژیان ماناکەی لەدەست دەدات؛ لەلایەکی تریشەوە سێکس گرنگییەکی زۆری هەیە، بیر لەو هەموو کاتە بکەوە کە خەڵکی (بەتایبەت گەنجان) بەسەری دەبەن بە خۆیانەوە تا جێی سەرنجی ئەوانی تر بن. سێکس دەستی گرتووە بەسەر سایکۆلۆجیای زۆر کەسدا ئەمەش دەرەنجامی پەرەسەندنە؛ ئێمە بەرەنجامی کردەکانی پەرەسەندنین کە ئەمانجەکەی زۆربوونە، هەر بۆیە پاڵنەری سێکس بە شێوەیەکی سروشتی زۆر بەهێز و بەچێژە.

لەبەر ئەوەی کە سێکس و ئەوین زۆر گرنگن بۆیە فەلسەفاندن تێیاندا و ڕوانین لێیان لە ڕوانگەی دیدگا ئەخلاقی و سیاسییەکان زۆر گرنگ و پێویستە. ئاخر ناکرێت شتێک زۆر بنەڕەتی بێت بۆ مرۆڤایەتی، وەک سێکس و ئەوین، کەچی لەوسەرەوە نەچێتە ژێر وردبینیی چاوە ئەخلاقی و سیاسییەکان.

لە ڕیی سێکسەوە درێژە بە خۆمان دەدەین و هەر لە ڕێی ئەمەوە پەیوەندییە ڕۆمانسییەکان دروست دەکەین و دەیانپارێزین. هەروەها دەکرێت پاڵنەرە سێکسییە چه‌پێنراوه‌کان (تێگەیشتنە فرۆیدییەکە) لێکەوتی مەترسیداری هەبێت لەسەر تاکەکان؛ بۆیە بەڵێ، سێکس زۆر گرنگە. لەبەر ئەوەیشی کە سێکس و ئەوین زۆر گرنگن بۆیە فەلسەفاندن تێیاندا و ڕوانین لێیان لە ڕوانگەی دیدگا ئەخلاقی و سیاسییەکان زۆر گرنگ و پێویستە. ئاخر ناکرێت شتێک زۆر بنەڕەتی بێت بۆ مرۆڤایەتی، وەک سێکس و ئەوین، کەچی لەوسەرەوە نەچێتە ژێر وردبینیی چاوە ئەخلاقی و سیاسییەکان. بە شێوەیەکی گشتی شتە بنەڕەتییەکان دوو پرسیاریان لەسەرە: چۆن بەراورد بکرێن و بە شێوەیەکی دروست مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت (پرسیارە ئەخلاقییەکە)؟ لە دیدی دادپەروەریی کۆمه‌ڵایەتییەوە چۆن سەیر دەکرێت (پرسیارە سیاسییەکە)؟

ئەمە بەو واتایە نایەت کە هیچ شتێکی تری بنەڕەتی نییە: بەبێ هونەر، ژیانی وەڕزکەرە، هەر ئەوەیش نە، هەستێکی تیا نابێت، لەوانەیەشە ئازاربەخش بێت. بەبێ دامودەزگای سیاسی و دادپەروەر و بێلایەن، ژیانی خەڵک تێکەچێت.

یاسا ئەخلاقییەکان نەبووایەن، تا ئێستا لە قۆناغی سروشتیی هۆبزدا دەبووین. بۆیە سێکس و ئەوین گرنگن، بەڵام بەتەنها ئەم دووانە گرنگ نین (کە ئەمە زۆر ڕوونە).

پ: پرسی نائەخلاقی ئامادەییەکی زۆری هەیە لە کتێبەکەتدا، بۆچی؟

حەلوانی: پێم وایە بە شێوەیەکی سەرەکی نۆرمە ئەخلاقییەکان پەیوەندییەکانمان تووند و ڕاشکاو دەکات. هەر ئەوانیشن ئاڕاستەمان دەکەن تا بیر بکەینەوە کە چۆن بین و چۆن هەڵسوکەوت بکەین لە جیهاندا؛ لەگەڵ یەکتردا و دەگەڵ بوونەوەرەکاندا، بەگشتی لەگەڵ هەموو شتێکدا.

نۆرمە ئەخلاقییەکان بنەڕەتی بوونمانن و پێویستە لە زۆر شتی تر لەپێشتر بن (هەڵبەتە بە لەبەرچاوگرتنەوە، بە شێوەیەکی سروشتی بۆ ئەو کەسە کەمانەی کە پێویستە لەسەریان بەبێ ئەوەی لەلایەن کەسانی ترەوە ڕێیان لێ بگیرێت ئیش بکەن، لەگەڵ ئەوەی کە لەو دۆخەیشیاندا دەبێت ئاگادار بن تاکوو خراپ لەگەڵ ئەوانی تردا هەڵسوکەوت نەکەن). ئەمە بەو واتایە نایەت کە هەمووان بە شێوەیەکی ئەخلاقییانە مامەڵە دەکەن (لە ڕاستیدا ئەوەی ڕوونە زۆربەی خەڵکی وا ناکەن)، بەڵکوو واتە ئەخلاق گرنگییەکی مەزنی هەیە. بەبێ ئەمەیش هەموو ئەوەی کە دەمانەوێت بەدی بێنین لەلایەن دەستی تاوانکاری مرۆڤەوە پیس دەکرێت.

هەموو شێوەکانی تەکنه‌لۆجیا و پێشکەوتنی زانستی ناشیرین دەبێت گەر مرۆڤایەتی خراپ هەڵسوکەوت بکات؛ لە ڕاستیدا زۆربەی فەیلەسووفان لەم ڕووەوە هاوڕان. لەگەڵ ئەوەی کە لەسەر بەهاکان فرە قسەن و چەندین جۆری جیاوازی قبوڵ دەکەن (بەهای ئەخلاقی، جوانیناسی، ئابووری، زانستی وەک نموونە) لێ زۆربەیان کۆکن کە بەگشتی بەهای ئەخلاقی زۆر گرنگترە لە هەر بەهایەکی تر، لە ئەگەری بەرکەوتنی دەگەڵ بەهایەکی تریشدا، ئەم لەپێشتر و خاوەن ئیمتیازە.

پ: کۆتاییی کتێبی “ئەوین و سێکس و هاوسەرگیری” بۆ خوێنەر شۆکهێنەر بوو؛ دیدگات بۆ ژیانت تەواو نیهلیزمانەیە، دەتەوێت ڕزگارت بێت لە بەرپرسیارێتییەکی بەردەوام. پێت وایە وەچەخستنەوە کارێکی نائەخلاقییە؟

حەلوانی: بەڵێ، دەرەنجامەکەی زۆر نیهلیستانەیە. زۆر کەس لەسەر وەچەخستنەوە و ئەخلاقیبوونی نووسیویانە، خۆم بە خاوەن بیرکرنەوەیەکی تاک و دەگمەن دانانێم لەم پرسەدا، من سەیری ئەو کارانە دەکەم کە فەیلەسووفانێکی وەک شۆپنهاوەر و دەیڤد بێناتار (فەیلەسوفی هاوچەرخ کە لە باشووری ئەفریقا دەژی و وانەی تێدا دەڵێتەوە) نووسیویانە.

دڵنیا نیم کە وەچەخستنەوە کارێکی نائەخلاقی بێت. لەگەڵ ئەوەیشدا کە کەسێک دێنیتە ئەم دونیاوە لە بەردەم ئەگەری تووشبوون بە ئازاری زۆر و مەترسیی گەورەدا دایدەنێیت؛ لە کاتێکدا گەر نەیهێنیتە جیهانەوە، ئەوا لە هیچ شتێک بێبەشی ناکەیت (با وا نەزانین کە منداڵان لە دیوێکی جیهانەکەی تردا لە دەرگای خستنەوەمان دەدەن و چاوەڕێی وەڵامی ئێمەن). هەرچەندە کە جۆری ژیانی هەر کەسێک لەوی تر جیاوازە، لێ هەمووان دەناڵێنن لەنێو ژیاندا، لەسەریشیانە ڕووبەڕووی مەرگ ببنەوە، کە زۆر کەس لێی تۆقیوە. هەروەها کۆمەڵێک خەڵک هەن زیاد لەوانی تر دەناڵێنن؛ هەژاری، خراپی باری تەندرووستی و ڕووداوە ناخهەژێنەکانی ژیان و چەندین شتی تر.

هەر کاتێک منداڵێک دەهێنینە جیهانەوە، هاوکارین لە هێنانەبوونی بوونەوەرێک کە ئەگەری هەیە بناڵێنێ. کەواتە بۆچی وا بکەین لە کاتێکدا گەر وا نەکەین لە هیچ شتێک بێبەشی ناکەین؟

بۆیە هەر کاتێک منداڵێک دەهێنینە جیهانەوە، هاوکارین لە هێنانەبوونی بوونەوەرێک کە ئەگەری هەیە بناڵێنێ. کەواتە بۆچی وا بکەین لە کاتێکدا گەر وا نەکەین لە هیچ شتێک بێبەشی ناکەین؟ ئەوەیشمان بیر نەچێت کە دۆخی ئێستای ژیان زۆر خراپە: گۆڕانی کەشوهەوا بووە بە کەتوار، ژمارەی دانیشتووانیش بێسنوور زیاد دەکات، ڕێژەیەکی زۆری منداڵیش هەیە کە پێویستیان بە ماڵێکی باش و ژیانیکی بە کەرامەتە. زۆر خۆپەرستانەیە لام کە خەڵک وەچە دەخەنەوە لە کاتێکدا لە جیاتیی ئەوە دەتوانن منداڵێک هەڵبگرنەوە و یارمەتی بدەن کە ژیانێکی باشتر بژی لە جیهانێکی هەڵاوساو لە دانیشتوواندا، زۆر نابات بەدەست کێشەی کەمی خۆراک و ئاوەوە دەناڵێنێت (مەگەر پەرجوویەکی تەکنەلۆجی بێت و ئەم کێشانە چارەسەر بکات).

بەکورتی، گەر ئەو دۆخە بخەینە لاوە کە ئەوڕۆکە جیهان تیایدایە، ئەوا هێنانی منداڵ بۆ ناو جیهان، مانای ئەوەیە بیانخەیتە بەردەم مەترسیی گەورە و هەمیشەیییەوە، بۆیە لە ڕووی ئەخلاقییەوە نەکردنی ئەمە کارێکی باشترە.

وەگەر دۆخی ئەمڕۆی جیهانیش بێنینەوە بیر خۆمان، ئەوا زۆر هەڵەیە منداڵێک بخەینەوە لە کاتێکدا دەتوانین هەڵی بگرینەوە. دەزانم ئەم قسە قورسە بۆ زۆر کەس، لێ ئەمە ڕاستییە؛ وە تا چەند زووتر قبوڵی بکەین و گوێ لە دەنگی ئەقڵی ناوی [ئەم قسە] بگرین زۆر باشترە، وەک لەوەی بکەوینە ژێر باری دیوە بایۆلۆجییەکەمان. 

پ: یەکێکیت لەوانەی بانگهێشتی ئەخلاقی فەزیلەت دەکەیت، ئەم هەڵوێستە لەگەڵ ئەمەدا دێتەوە؟

حەلوانی: مانای جیاواز هەڵدەگرێت کە بەرگری لە ئەخلاقییاتی فەزیلەتەکان دەکەم، لەو دیدەوە بەرگری لێ دەکەم کە گرنگیدانی فەلسەفی هەیەتی بۆ ماهییەتی فەزیلەتەکان و خاوەندارییەتی کردنیان چ مانایەکی هەیە.

سەبارەت بەوەی کە خاوەنی بیت، مانای وایە کە مرۆ کەسایەتییەکی جێگیر و بەهێزی هەبێت و پڕ بێت لە دانایی و توانای بڕیاردانی دروستی هەبێت لەهەمبەر ئەوەی چۆن بە شێوەیەکی دروست مامەڵەیان پێوە بکات، هەروەها توانای هاوسۆزی هەبێت بۆ ئەو دۆخەی کە تێیداین، لەگەڵیشیدا بە شێوەیەکی دروست توانای تێگەیشتن و هەڵسەنگاندنی جیهانی هەبێت. پرسیارەکەی تر پەیوەندی بە ماهییەتی فەزیلەتەکانەوە هەیە بەو چۆنییەتەی کە هەن، لێرەوە ژمارەیەک کەم فەیلەسووف ئەم پرسیارەیان کردووە، لەگەڵ ئەوەیشی کە هەندێکیان پێیان وایە فەزیلەتە کلاسیکییەکان (وەک ئازایەتی و دادپەروەری و یەکسانی و ئەمین بوون)، لە کاتی نەبوونی دادپەروەری و برسییەتیدا، بەس نین و دەبێت بە فەزیلەتی تر پڕ بکرێنەوە (کە خۆم زۆر لەگەڵ ئەم ڕایانەدا نیم).

لە کارە تایبەتەکەمدا، زۆرم نووسیوە لەسەر فەزیلەتی دادپەروەری؛ ئەو فەزیلەتەی کە کۆنترۆڵی خۆراک و شەراب و سێکس و بەگشتی سەرجەم شەهوەتە جەستەییەکان دەکات. بەگشتی کێشەی منداڵ خستنەوە: ئایا هیچ ڕێگه‌یه‌ک هەیە تا لە ڕێیەوە فەزیلەتەکان پێمان بڵێن منداڵ بخەینەوە یان نا؟ باوەڕ ناکەم فەزیلەتێکی لەو جۆرە هەبێت (لەگەڵ ئەوەیشدا پێم وایە هەر یەکێک لەو فەزیلەتانەی پێشوو دەکرێت دەستکاری بکرێن تاکوو دەرەنجامی گرنگمان لەسەر منداڵ خستنەوە بدەنێ؛ بۆ نموونە هەر کەسێک دەتوانێت بڵێت کە ئازایەتی پێمان دەڵێت دەبێت منداڵ بخەینەوە و بەرپرسیارییەتییەکەی هەڵبگرین، بۆ ئەوەی بەرەنگاری ژیان بینەوە بە خۆشی و ناخۆشییەکانییەوە؛ جارێکیشیان هاوڕێیەک پێی وتم منداڵ خستنەوە داناترمان دەکات).

لە دیوێکی ترەوە پێم وایە کۆمەڵێک فەزیلەت هەن کە دەڵێن نابێت منداڵ بخەینەوە: یەکێک لەو فەزیلەتانەیش فەزیلەتی هاوسۆزییە دەگەڵ ئازارەکانی ئەوانەی لەدایک دەبن. هەروەها فەزیلەتی دادپەروەری (و بەزەیی) لەهەمبەر منداڵە بێلانەکانی دونیا پێمان دەڵێت گەر توانای بەخیوکردنی منداڵێکمان هەیە ئەوا دەبێت هەڵی بگرینەوە نەک بیخەینەوە. هەروەها فەزیلەتی دانایی پێمان دەڵێت لە جیهانێکی پڕ لە ئازاردا، نابێ هەوڵی ئەوە بدەین کە ئەندامی تازەی بۆ بێنین؛ دڵنیام کە خەڵکی دژی ئەمە دەبنەوە و هەوڵی دۆزینەوەی ئەو فەزیلەتانە دەدەن کە پاڵپشتیی ویستی خستنەوە دەکات. لێ ئەم فکرەی من لێرەدا زۆر لەوە خاکەڕایانەترە کە بیەوێت پەشیمانیان بکاتەوە؛ فکری من لە سەرەتاوە ئەوەیە کە دژبوونم بە خستنەوە و بانگەشەکردنم بۆ فەزیلەتەکان پێکەوە دێنەوە و هیچ دژیەک نین و دەکرێت هەردووکیان ڕاست بن.

پ: لە کتێبەکەتدا چەندین جۆری پەیوەندیی ئەڤین و هاوسەرگیری دەبینم کە لە ڕووی که‌لتوورییەوە لێک جیاوازن؛ باوەڕت بە تایبەتیبوونی کو‌لتووری هەیە لەم جۆرە پرسانەدا؟ بۆ نموونە ئەوەی کە لەگەڵ کۆمەڵگای ڕۆژئاواییدا دەگونجێت دەکرێت و لە کۆمەڵگای عەرەبیدا نەگونجێت، یان پێت وایە ئەو پرسانە جیهانین؟

حەلوانی: بێگومان ئەڤین و حەزی سێکس لایەنێکی جیهانی و گشتگیری هەیە. بەهۆی پێکهاتەی بایۆلۆجیمانەوە حەزی سێکسمان هەیە، هەروەها ئەوین (بە ئەوینی ڕۆمانسی و هەموو جۆرەکانییەوە) لە هەموو کۆمەڵگاکاندا هەیە، چ تازە بێت یان کۆن، لێ نیشاندانی لە کۆمەڵگایەکەوە بۆ کۆمەڵگایەکی تر دەگۆڕێت، ئەو جیاوازییانەیش چاوەڕوانکراو و دروست و باشن.

زۆر گرنگیشە کە وا نەزانین کە هەموو ئەم جیاوازییانە لەڕووی ئەخلاقییەوە لەسەر یەکسانی بنیاد نراون، بۆ نموونە گەر کۆمەڵگایەک هەبێت دژی حەزی ئافرەت بێت بۆ سێکس، ئەوا دەبێت لێرەدا ڕەخنەی بکەین و ڕەتی بکەینەوە، چون پیاو و ئافرەت لەم مافەدا یەکسانن؛ بۆیە وەڵامی پرسیارەکە پشت بە دوو شت دەبەستێت:

یەکەم، بەندە لەسەر ئەوەی کە ئایا ئێمە لەڕووی ناوەڕۆکەوە باسی سێکس و ئەڤین دەکەین، کە ئەمە وای لێ دەکات جیهانی بێت و کولتوورەکان تێ بپەڕێنێت، یانژی بەندە لەسەر شێوازی باسکردنیان، کە لێرەدا وا دەکات جیاوازیی کو‌لتووری کۆمەڵگاکان دەربکەوێت. گەر هەڵی بسەنگێنین ئەوا هەندێک لە کو‌لتوورەکان چی کۆن بێت یان ئەوانەی ئێستا دەربازیان نابێت لە وردبینیی ڕەخنەیی، بەتایبەت لە پرسی ئافرەت و کەمینە سێکسییەکاندا.

پ: ئەمڕۆی جیهان چۆن دەبینیت؟ بەرەو کوێ دەچێت؟

حەلوانی: وەکووتر حەز ناکەم لێدوان لەسەر داهاتوو بدەم، بۆیە دڵنیا نیم بتوانم وەڵامی ئەم پرسیارە بدەمەوە. دەزانم کە لەڕووی ئەخلاقییەوە لە هەندێک ئاستدا بەرەو پێش چووین: ئەوڕۆکە بیروباوەڕەکانی پرسی مافی مرۆڤ لە ئاستێکی فراواندا بڵاو دەبێتەوە، باوەڕیشمان بە گەڕانەوەی هەندێک لە جۆرەکانی زاڵبوونی سروشتی نەماوە (کۆیلایەتی وەک نموونە)؛ باوەڕیشمان بە یەکسانییەکی بنەڕەتی هەیە لەنێوان هەموو مرۆڤەکاندا. بەڵام ئەم پێشکەوتنه‌ لە بنچیندا لە دوو ئاستدایە، فکری و یاسایی، دڵنیاش نیم لە ئاستی پێشکەوتنی مرۆڤ لەڕووی دەروونییەوە، چی وەک تاک یان کۆمەڵ؛ چی وەک هەبوویەکی تاک یان کۆمەڵایەتی.

لەڕووی تاکەوە: ئەو ڕەزالەتانەی کە بەدەستیانەوە دەناڵێنین، هەمان ئەوانەن کە لە ڕابردوودا هەبوون: چاوبرسێتی، کینە، ئیرەیی، گەمژەیی، خۆپەرستی، گێلییەتی، خودئه‌ڤینی، خۆبەزلزانی، باوەڕی زیاد لە پێویست، چاوچنۆکیی بێسنوور، خودسەنتەری، نەزانی، نەبوونی بیرکردنەوە سەربەخۆ و هتد. لەڕووی کۆمەڵایەتییەوە: تا ئێستا چەندین وڵات و کۆمەڵگا هەن لەڕووی ئەقڵییەتەوە لە یەکدی دەچن، بۆیە ڕێ بە هەندێک گفتوگۆی دیاریکراو نادەن چون پێیان وایە “شەرمەزارکەرە” یان “سووکایەتییە بە ئایین” وەک ئەوەی خودا بیەوێت ئەقڵمان کڵۆم بدەین! لە ڕۆژاوا، خراپترین جۆری سیاسەتی شوناس دەبینین کە بەزیندوویی لەناوەوە دەمانخوات. لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوا، کۆمەڵەکان هەمیشە لە سەنگەری کو‌لتووردان، وەک ئەوەی کولتوور هەمیشە ڕێنیشاندەرێکی دروستی ئەخلاق بێت.

لەوەیش گرنگتر مرۆ لەمڕۆدا، چی لە ئاستی تاک بێت یان کۆمەڵ، وەک هەمیشە ڕێڕەوێکی نائەقڵانی گرتووەتە بەر، کە ئەمە زۆر بێتاقەتم دەکات. ئایا لە ئاستی فکری یاساییدا پێشکەوتنی ئەخلاقی هەیە؟ بەڵێ. ئایا لە ئاستی زانستی و دەروونیدا پێشکەوتن هەیە؟ زۆر نا، گومانیشی تیا نییە زۆر لە ئاستی پێویستدا نییە.

پ: دەچینە نێو بواری پسپۆڕییەکەت، فەلسەفەی هونەر… چەند قسەیەک هەیە لەسەر مەرگی هونەر، کە بەمانای نەمانی هێڵی نێوان هونەری و ئەوەی ناهونەرییە دێت. لەم ڕووەوە چی بە خوێندکارەکانت دەڵێیت؟ لەژێر سێبەری بەهاکانی لیبرالیزمی نوێدا چۆن لە چەمکی جوانی دەڕوانیت؟

حەلوانی: بابەتی نەمانی سنووری نێوان هونەری و ناهونەری تەواو جیایە لە پرسی جوانی، دەشکرێت هەر دانەیەکیان لەوی دی جیا بکەیتەوە و بە جیا چارەسەری بکەیت. دەربارەی یەکەمیان، پێم وایە هەرگیز ناتوانیت سنوورەکە نه‌هێڵیت، مادەم پێمان وایە شتانێک و ڕووداوگەلێک هەن کە هونەر پیشان ئەدەن، ئەوا مە هەمیشە بە شێوەیەکی دیاریکراو مامەڵەیان دەگەڵ دەکەین، دیاریکراوە بە مەودایەک(کە ناوی “مەودای جوانیناسی”یە)، ئەمە دوور لەوە کە ئایا کارێکی هونەری چەندە نزیکە لە ڕووداوێکی ڕاستی یان نا. گەر بەشدار بیت لە نواندنێکدا دەگەڵ کۆمەڵێک کەسدا، کە پێکەوە لەسەر مێزێک دادەنیشن و نان دەخۆن، ئەوا هەڵوێستت لەگەڵ ئەم ڕووداوەدا و ئەو شێوەی کە خۆت لەگەڵیدا دەگونجێنیت و، چۆن هەستی پێ دەکەیت، کاریگەرە بەوەی کە تۆ دەزانیت بەشێکیت لە نواندنێک، تاکە ڕێگا بۆ سڕینەوەی سنوورەکە ئەوەیە وازبێنیت لەوەی بیر لە هونەر بکەیتەوە وەک شتێکی سەربەخۆ لە شتەکانی تر؛ باوەڕ بە خۆت بێنیت کە کۆی کارە هونەرییەکە بە جیاوازییەکانیشییەوە لە دۆخێکی ئاسایی، ئاسایییە، پێیشم وایە هیچ کەسێک باوەڕی بەمە نییە.

لە وانەکانمدا لەسەر فەلسەفەی هونەر، وەل خوێندکارەکانمدا گفتوگۆی چەمکی “جوانیناسی³” و “جوانی⁴” دەکەم، گومانێکی زۆر لەم چەمکانه‌دا هەیە کە لە چەند بیروباوەڕیکەوە سەرچاوه‌ دەگرێت کە لە قۆناغێکی دوای مۆدێرنە‌ سەری هەڵداوە، ڕێژەیی و خودییەتی بەهاکان و ڕەتکردنەوەی پێوەرە ڕۆژئاوایییەکان بۆ جوانی. بێگومان گەر نەیشتوانین دیاری بکەین کە جوانی چییە، ئەوا مانای ئەوە نادات کە نییە. تەنانەت گەر کولتوورە جیاوازەکانیش هاوڕا بن لە تێڕوانینیان بۆ شتە جوانەکان، ئەمە مانای وا نییە کە کولتوورەکان جوانی لە شتەکاندا نابینێت یان دەست بە گرنگییایەنەوە ناگرن.

 لە پۆلەکەمدا، داوا لە خوێندکارەکانم دەکەم کە وتار لەسەر پەیوەندیی هونەر و جوانیناسی و ئەو وتارانەی کە بەسته‌رەکانی نێوانیان دەدۆزێتەوە بخوێننەوە، کە هەندێکیان گرنگیی جوانی و جوانیناسیی هونەر دووپات دەکەنەوە.

لە کۆتاییدا، وەک ئەوەی “ڕیچارد شوسترمان⁵” جارێکیان وتی گەر هونەر تەواو جیابووەتەوە لە ئیستاتیکا، کەواتە ئامانجی چییە؟ ئایا پێویستمان بەوەیە هونەرمەندان قاڵ ببنەوە لە دۆخی سیاسیی جیهان؟ شرۆڤه‌کاری سیاسی و زانا و ڕۆژنامەنووس و فەیلەسوفمان هەیە تا ئەم کارە بکەن. گەر هونەرمەندان دەیانەوێت قسە لەسەر جیهان بکەن، لێیان گەڕی با بە شێوەیەکی ئیستاتیکی و لە ڕێی جوانییەوە بدوێن. ترسم لەوەیە جەماوەر تەواو پەیوەندی بچڕابێت لەگەڵ بەشێکی زۆری هونەری هاوچەرخدا، لەوانەیشە ئەمە ڕوویدابێت، چون بەشێکی زۆری هونەری هاوچەرخ، وازی لە ئیستاتیکا هێناوە، لێ مرۆڤەکان هەمیشە سەرقاڵ دەبن بە ئیستاتیکا و بەدووی دەچن. لە ڕاستیدا بەڵگەیەک هەیە کە گرنگیدانمان بە جوانی تەواو پەیوەستە بە بایۆلۆجیامانەوە، بەڵگەگەلێکیش هەن کە ئاژەڵەکانیش چێژ دەبینن لە دیمەنی سروشتی.

با نموونەیەکتان بۆ باس بکەم هەرچەندە سادەیشە: پشیلە ماڵییەکەم، ئەرماندۆ، حەزی لە دانیشتن و بۆنکردنی ئەو گوڵانەیە کە دەیانهێنمەوە بۆ ماڵ. باز دەداتە سەر مێزی نانخواردنەکە، تەنها ئەو کاتەیش وا دەکات کە گوڵی لەسەرە؛ تاکوو لە تەنیشتیانەوە دابنیشێت و چێژ لە بۆنکردنیان وەر بگرێت (بۆیە گەر هونەر واز لە جوانی دەهێنێت ئەوا تەنها بۆ خۆیەتی!)

پ: پەیوەندییەک هەیە لەنێوان ئیستاتیکا و ئەخلاقیدا؟

حەلوانی: ئەمە بابەتێکە لە فەلسەفەی هونەردا لە ئاستێکی فراواندا تاوتوێ کراوە. پێم وایە پەیوەندییەک هەیە، بەڵام دەبێت ئاگادار بین کە چۆن لێی تێدەگەین: ئایا هۆکارییە یان ماناییە یانژی بنەڕەتییە؟ هەروەها دەبێت ڕوون بین دەربارەی لقەکانی ئەو پەیوەندییە: ئایا لەنێو سنووری کارە هونەرییەکەدایە؟ ئایا لەنێوان کارە هونەرییەکە و جەماوەردایە؟ لەگەڵ هونەرمەندەکەیە ئەو دەمەی کارە هونەرییەکە دروست دەکات؟ لە کۆتاییشدا دەبێت سنووری ئەو پەیوەندییە بپرسین. بۆ ڕوونکردنەوە، گومان دەکەم کە هیچ پەیوەندییەکی مانادار هەبێت لەنێوان خەڵک و هونەردا؛ گەر ئەمە بەو واتایەش بێت کە دەکرێت هونەر ژیانی خەڵک باشتر یان خراپتر بکات لە ڕوانگەی ئەخلاقییەوە. ئەمەیش لەبەر ئەوەی کاردانەوەی خەڵک بۆ کارە هونەرییەکان دەوەستێتەوە سەر کەسایەتی و سیفەت و چۆنییەتی لێکدانەوەیان بۆ کارە هونەرییەکە. گەر کارە هونەرییەکانیش بتوانن بە شێوەیەک کار لە خەڵک بکەن، ئەوا ڕوون نییە کە ئەم پەیوەندییە ڕاستەوخۆ لە هونەری باش(لە ڕووی ئیستاتیکی)وە و باشکردنی ئەخلاقییەوە بێت.

دەزانین کە کاری هونەری هەرچەندە لەڕووی کوالێتییەوە نزمتر بێت، ئەوا کاریگەرییە ئەرێنییەکەی لە ڕوانگەی ئەخلاقییەوە زیاترە. بۆ نموونە، بیر لە کارێکی هونەریی هاوچەرخ بکەرەوە کە دەیەوێت شرۆڤه‌یه‌کی سیاسی بدات، بەڵام نغرۆ بووە لە جۆرێک لە نیشانەی شەخسی و هونەری، بە شێوەیەک کەسێک ئەتوانێت لێکدانەوەیه‌کی دروستی بکات کە قاڵ بووبیتەوە لە مێژووی هونەر و ڕەخنەدا؛ بە ئەگەرێکی زۆرەوە زۆرێک لە خەڵکی لە ماناکەی ناگەن.

ئێستا بیر لە چیرۆکێک بکەنەوە کە بە سادەترین شێوە نووسراوە(لە ڕووی تەکنیکییەوە نە، بەڵکوو بەهۆی نەبوونی بەهرەوە) لێ چیرۆکەکە بۆ زۆرێک سەرنجڕاکێشە، دەیخوێننەوە و لەوانەیشە لەڕووی ئەخلاقییەوە باشتریان بکات، گەر دیوێکی ئەخلاقی تیا بێت. هەروەها پەیوەندییە هۆکارییەکانی نێوان هونەر و لێکەوتە ئەخلاقییەکانی تا ئاستێک ناڕوونە. پێم وایە (لەگەڵ هەندێک فەیلەسووفدا)، کە پەیوەندییەک هەیە لەنێوان لایەنی ئیستاتیکی و ئەخلاقیدا لە کارە هونەرییەکاندا. هەندێک لە کارە هونەرییەکان بەو شێوە نابن کە هەن گەر کۆمەڵێک تایبەتمەندیی ئەخلاقیی دیاریکراویان نەبێت. گەر پاڵەوانی دراما لەڕووی ئەخلاقییەوە چاک نەبووایە، یانژی دوور نەبووایە لە هەڵە، ئەوا تراژیدیای یۆنانی(کۆن) نەدەبوو. لەوەیش گرنگتر، وەک ئەوەی کە کۆمەڵێک فەیلەسووف باسیان کردووە، کاتێ کارە هونەرییەکان دیدگای ئەخلاقیی خۆیان لەسەر بابەتێک پێشکەش دەکەن، ئەوا دەکرێت کار بکاتە سەر هەڵسەنگاندنە ئیستاتیکییە گشتییەکەی. بۆ نموونە گەر کاری هونەری هاوڕا یان دژی ئەو ڕایە بێت کە دبێژێت هەندێک لە مرۆڤەکان شایەنی ڕێزێکی کەمترن لەو ڕێزەی کە لە مرۆڤەکانی تر دەگیرێت (بۆ نموونە لەبەر ئەوەی کە ڕەچەڵەکێکی دیاریکراوی هەیە)، ئەوا ئەم کارە هونەرییە، بەهۆی ئەم ڕا ئەخلاقییەوە، لایەنە ئیستاتیکییەکی نزمتر دەبێت. گەر ئەو بیردۆزەی کە لە ئەدەبییاتە فەلسەفییەکاندا بێریس گەوت ناوی ناوە “کێشمەکێشمی ئەخلاقی (ethicism)”، یان ئەوەی “نۆیل کارۆڵ⁶” ناوی ناوە “نێوەندگیریی ئەخلاقی⁷” کەواتە کارە هونەرییەکان لە ڕووی ئیستاتیکییەوە دەکرێت باشتر یان خراپتر بن، ئەمەیش بەهۆی ئەو دیدگا ئەخلاقییەی کە پێشکەشی دەکات یانژی ئەو بەهایەی پاڵپشتی دەکات.

 کێشەی ئەم ڕایە ئەوەیە کە دژە نموونەی هەیە: دەتوانین بیر لەو کارە هونەرییانە بکەینەوە کە لەڕووی ئیستاتیکییەوە بەرزن هەرچەندە کە پاڵپشتیی دیدگایەکی نائەخلاقی دەکەن، ئەمە بە شێوەیەکە کە هەر ڕوانگەیەکی ئەخلاقی تیابێت ئەوا زیان دەدات لە لایەنە ئیستاتیکییەکەی، بۆیە دیارە ناکرێت بگەینە بەهانەیەکی دروست بۆ ئەم کێشە. تەنانەت گەر بیردۆزەکەیش ڕاست بێت، ئەوا سنووردار دەبێت.

هەندێک لە کارە هونەرییەکان پرسە ئەخلاقییەکان چارەسەر ناکەن و، جوانیی سروشتیش نائەخلاقییە (لەگەڵ ئەوەی کە دەکرێت لایەنێک لە ناشرینییەکەی ئەخلاقی بێت (ئەو ئاژەڵانەی کە یەکدی دەخۆن، دیمەنێکی ترسناکیان هەیە، گەر کەمێکیش بێت ترسناکییەکەی لە ئازارەکەی زیاترە؛ ئازاری ناڵاندنی نێچیرەکە). لەگەڵ ئەوەیشدا، زۆرێک لە کارە هونەرییەکان پرسیاری ئەخلاقی دەورووژێنن لەباتی وەڵامدانەوەیان، لەم حاڵەتەیشدا ناکرێت پێوەری ئەخلاقی پەیڕەو بکرێت. لێ دەبێت ئەوەیش بڵێین کە بەگشتی ئەو کارە هونەرییە باشانەی کە پرسیاری ئەخلاقی دەورووژێنن، لە ڕاستیدا لە ڕووی ئیستاتیکییەوە بەهایان زۆر زیاترە لەو کارە هونەرییانەی کە وا ناکەن، وە گەر پرسیارە ئەخلاقییەکان نزیک بن لە دۆخی مرۆ و ئەو پرسانەی کە پەیوەندییان بە پرسی مرۆڤەوە هەیە، ئەوا گرنگی و سەنگ و بەهایان زۆر زیاترە.

لەم چوارچێوەیەدا، گفتوگۆم وەل فەیلەسووف “کارۆلین کرۆسمیر⁸” کرد، لە چاوپیکەوتنێکدا دەربارەی ئەوەی کە “جوان” لە “قەشەنگ” جیا دەکاتەوە بابەتەکەیە: جوان لەگەڵ بابەتگەلی قووڵدا مامەڵە دەکات، لە کاتێکدا قەشەنگ وا نییە: تابلۆیەک کە لە گوڵێکی جوان پێکهاتووە قەشەنگە، بەڵام ئەم پەسنە بۆ تابلۆیەک نابێت کە مەرگ بەرجەستە دەکات و ورد کێشراوە. بۆ نموونە وەک هەندێک لە “تابلۆ ڕەشەکان(black paintings)”ی گۆیا(Goya) کە بە ئیسپانی پێی دبێژن “pinturasnegras” کە بێگومان جوانن.

لە هونەردا جوانی تێکەڵ دەبێتەوە وەل پرسە قووڵەکاندا.

نموونەکەی کۆرسمیر جێی سەرنجە لەهەمبەر دەرهێنەری فیلمی “ژنانی تەروادە (١٩٧١)” مایکل کاکۆیانیس، سەبارەت بە هەڵبژاردنی ئیرین باباس بۆ ڕۆڵی هێلین، کە دەڵێت جوانییەکەی [هێلین] لەو جۆرە نییە کە لەسەر بەرگی گۆڤارەکان بیان بینین، تەنانەت گەر سەرنج ڕاکێشیش بێت، تا بتوانێت باری کەسایەتییەکی سەنگین و مێژوویی وەک هێلین هەڵبگرێت، دەبێت جوانییەکەی بێبەزەیی و بەهێز و سەرکێش بێت.

پ: ئەی چی دەربارەی جەنگی فەلەستین و ئیسرائیل؟

حەلوانی: جەنگی ئیسرائیل و فەلەستین هەمیشە لە کۆمەڵێ بابەتی عەرەبی ئاڵاوه‌، بەتایبەت دەربارەی پێویستیی فەلەستین بە پاڵپشتیی عەرەبی بۆ دۆز و کێشه‌که‌یان؛ پاڵپشتییەک کە هەمیشە پێویستی بە زیاترە. تەنانەت ئەوانەیش کە ئەوڕۆکە پاڵپشتیی سیستەمەکەی بەشار ئەسەد دەکەن، باوەڕیان وایە کە ئه‌و پاڵپشتی فەلەستینە، بەڵام ئەوە لەبیر خۆیان دەبەنەوە کە هێنده‌ی نه‌مابوو باوکی ڕێکەوتن لەگەڵ ئیسرائیل بکات؛ ڕێکەوتنێک کە خه‌ریک بوو سەر بگرێت، لێ لەسەر کێشەی ئاوی دەریاچەی “تبریا” ڕێک نەکەوتن. لە ڕاستیدا پاڵپشتیی عەرەبی بۆ پرسی فەلەستین دوای ساڵی ١٩٤٨ بۆ ماوەیەک و لەماوەی سەرۆکایەتیی عەبدولناسر بەردەوام بوو. لێ ئەو وڵاتانەی کە پەیمانی ئاشتییان دەگەڵ ئیسرائیل بەست، ئەو کارەیان بەبێ حسابکردنێکی ئەوتۆ بۆ فەلەستین کرد، ئێستایش بارودۆخەکە فرە هەستیارە.

ئیدارەی ترامپیش کۆمەڵێ شتی گرنگی کردووە (گواستنەوە کونسوڵخانە و لێدوانەکانی لەهەمبەر نیشتەجێبووەکان)، کە هەروەک چاوەڕوانکراوە، بە هاتنی سەرۆکێکی نوێی ئەمریکی ناگۆڕدرێن، چون مەحاڵە سەرۆکێکی ئەمریکی شتێک بکات کە وا دەر بکەوێت دژی ئیسرائیلە. وادیارە فەلەستینییەکان لە سەختترین ساتەکانیاندان؛ بەختیان دەبێت گەر ببنە خاوەن دەوڵەتێک گەر پارچەپارچەکراویش بێت. وا هەستدەکەم ئیسرائیل دەیەوێت ژمارەیان کەم بکاتەوە هەر وەک ئەوەی کە بەسەر ئەمریکییە ڕەسەنەکان(هندییە سوورەکان)دا هات لەنێو ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا: پارچەپارچەکراو، بە دەسەڵاتێکی سیاسیی دیاریکراو و لەڕووی ئابوورییەوە باوەڕپێکراوە لەلایەن ئیسرائیل و چەند دەوڵەتێکی ترەوە. ڕاستییەکەش ئەوەیە بارودۆخی عەرەبی ئەم ماوە سەختە و هەلێکی کراوە دەهێڵێتەوە بۆ ئیسرائیل تا ئەوە بکات.

پ: لەسەر مافی ئاژەڵان نووسیوتە و هەروەها یەکێکیت لە کەسە چالاکاکەکانی دژە جەنگ و بانگەشە بۆ ئاشتی دەکەیت، لەو کەسانەیت وێنەی خەیاڵی دەکەیت بۆ جیهان؟

حەلوانی: بێگومان دژی جەنگم، بەڵام بەڕەهایی دژی نیم؛ ناکرێت بڵێیت توندوتیژی هیچ هۆکارێکی نییە؛ هەندێک حاڵەت هەیە کە تیایدا پێویستە بچیتە جەنگەوە، وەک ئەو حاڵەتانەی کە ستەمێکی گەورە دەکرێت و پێویستە بوەستێنرێت. من ئاوام، وەک زۆربەی خەڵک، ڕقم لە جەنگە، بەو شێوە دەیبینم کە هەیە؛ لەناوبەر و ناشیرینە، بۆیە دەبێت دواچارەسەر بێت، لێ بەداخەوە هەندێک جار پێویستە.

هیچ وێنەیەکی خەیاڵیم نییە بۆ جیهان. دوورترینی ئەو دۆخەی کە بە سروشتیی مرۆییەوە دەکرێت بەدەست بێت، دۆخێکە تیایدا دەوڵەتەکان بە شێوەیەکی دادپەروەرانە و مەدەنییانە لەگەڵ یەکیدا مامەڵە بکەن و، هاوکاری یەک بن لە کەیسە جیهانییە سەرەکییەکاندا؛ وەک ئاو و خۆراک و، کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییەکان، کەمکردنەوەی بوودجە سەربازییەکان تا بەگشتی دوور بن لە جەنگی وێرانکەر.

پێم وایە خەڵکێکی زیاتر و زیاتر کە زۆربەیان لە جیهانی ڕۆژاوادان، لە ئێستادا بەشێوەیەکی جیاواز لە پەیوەندیمان وەل ئاژەڵاندا دەڕوانن؛ بە هاوسۆزییەکی زیاترەوە، لەگەڵ ئاگابوون بەوە کە ناتوانین بەو شێوە بەکاریان بهێنین کە چەکوش و بزمار بەکار دێنین. بۆیە هیوادارم کە وڵاتان لە ئاستی جیهانیدا ڕێک بکەون کە بەکارهێنانی بەرهەمە ئاژەڵییەکان کەم بکەنەوە و، بەکار هێنانی ئاژەڵ بۆ ڕابواردن قەدەغە بکەن و، ئەو بەرهەمە ئاژەڵیانە قەدەغە بکەن کە تەنێ بۆ تێرکردنی ئارەزوومان دەمانەوێت (بۆ نموونە وەک عاج) یان لەپێناو هەندێک خورافەدا (بۆ نموونە ئەندامی نێرینەی پڵنگ حەزی سێکس دوو هێندە دەکات).

پ: ئێستا کار لەسەر چی دەکەیت؟

حەلوانی: هێند نابێت تەواو بووم لە نووسینی دوو وتار، یەکێکیان لەسەر مافی گەڕانەوەی فەلەستینییەکان و، ئەوی تر کە لەسەر فەزیلەتی دادپەروەری و خواردنی گۆشت. ئێستا لە چەند ئاستێکی جیاوازدا بەشدارم لە نووسینی وتاری هەمەچەشندا: یەکێک لەسەر جیاکاری نیوان مەیلە سێکسییەکان و دڵخوازە سێکسییەکان و، یەکێک لەسەر فەزیلەتی دادپەروەری و ڕەشبینیی کانتی، وتارێکی تریش لەسەر ئەڤینی ڕۆمانسی وەک سۆزێکی ئەخلاقی، دانەیەکیش لەسەر ویستی سێکس و چێژی سێکس. بەم نزیکانەیش دەست دەکەم بە نووسینی کتێبێک لەسەر فەزیلەتی یەکسانی بەو شێوەی کە ئەرستۆییە هاوچەرخەکان لێی تێگەیشتوون، لەوانەیشە بەشێکی تیابێت کە باس لە ڕۆڵی فەیلەسوفەکانی تر بکات. بەردەوامیش لە سایتەکەمدا دەنووسم، گەر خوێنەرانیش لایان گرنگە ئەوا دەتوانن سەیری بکەن:

(http://rajasmusingsconfusings.blogspot.comHYPERLINK “about:blank”/)

– دنیایەک سوپاس بۆ پڕۆفیسۆر ڕەجا حەلوانی.

سەرچاوە:

پەراوێزەکان

The post سێکس و ئەوین، هاوسەرگیری و وەچەخستنەوە appeared first on ژنەفتن.