ئەو گۆڕانانەی، لەدوای جەنگی جیهانیی دووەمدا، لە ڕووتەختی هزری ڕۆژئاواییدا ڕوویان دا، بواری ئەوەی ڕەخساند، لە ناوکۆی جیاواز و بەپێی پاشخانی تیۆریی فرەجۆر و لە ڕوانگەی فرەچەشنەوە، تەماشای مێژوو و گێڕانەوەی مێژوویی و چۆنیەتیی نووسینەوەی بکرێت. تا لەگەڵ ئەو پەرەسەندنە هزری و تیۆرییانە ڕێک بێتەوە، کە لە بوارە زانستییەکانی تردا ڕوویاندابوو، بەتایبەت بواری زانستە مرۆڤایەتییەکان. گۆڕانەکان گومانیان خستە سەر  شێوازە باوەکانی مێژوونووسین، کە لەسەر بنەمای گێڕانەوە گەورەکانی مێژوو دامەزرابوو، بۆ نموونە مێژوونووسیی ئیمپراتۆرییانە یاخود مارکسییانە و هەموو ئەو مۆدێلە گشتگیرانەی ڕابردوویان شرۆڤە دەکرد. ئەوەبوو چەندین هزرڤان و بیرمەند دەرکەوتن، وەک بۆ نموونە میشێل فوکۆ، جاک درێدا و ڕەخنەگرانی قوتابخانەی فرانکفۆرت…تاد، هاتن ئەو گریمانە بنەڕەتییانەی توێژینەوەی مێژوویییان لەسەر دامەزرابوو هەڵوەشاندەوە و ئەو تۆڕە ئاڵۆزەیان کەشف کرد، کە پەیوەندییەکانی نێوان دەسەڵات، گوتار و بەرهەمهێنانی مەعریفە، لەنێویشیدا گێڕانەوەی ڕابردوویان ڕام کردبوو. ئەوەتا فوکۆ، بەپێی ڕێبازە ئارکیۆلۆژی و جینالۆژییەکەی، ئەوەی ڕوون کردەوە مێژوو چەشنێکە لە پێڕەوکردنێکی گوتارییانە، کە ڕیشەکەی لەنێو بونیادە دەسەڵاتییەکاندایە، بەو مانایەی هەرچی دەگێڕدرێتەوە لە چوارچێوەی تێگەیشتن و نواندنێکی دەسەڵاتییانەیە بۆ ڕابردوو. هەر ئەمەش بیرۆکە نەریتییەکەی پێوەست بە ”حەقیقەتی بابەتییانەی مێژوو”ی هەژاند. جاک درێداش، بەپێی ڕێبازە هەڵوەشانەوەگەرایییەکەی خۆی، دەقی مێژوویی لەو دەسەڵاتە ڕەهایەی پێی دەدرا داماڵی و ڕوونی کردەوە، کە مانای دەق جێگیر نییە و چەشنێک لە لاگیریی ئایدۆلۆژییانە ڕۆڵی لە بە ئەرشیڤکردنی بەڵگە و نواندنی مێژووییدا هەبووە.

 لەبەرامبەر بەمانە، چەند قوتابخانەیەکی مێژوونووسی دەرکەوتن، لە نووسینەوەدا، هەم تێزی ئەم فەیلەسوفانەیەن قەبووڵ کردووە، هەمیش برەویان بە ڕێباز و مێتۆدی جیاوازتر داوە. ئەوەتا قوتابخانەی ئەناڵی فەڕەنسی کودەتایەکی لە بواری لێکدانەوە و شیکردنەوەی مێژوویی بەرپا کرد، بەتایبەت لە میانەی چەمکگەلی وەک (ماوەی درێژ – longue durée) و جەختکردەنەوەیان لەسەر بەردەوامێتیی بونیادە مێژوویییەکان. ئەمە سەرباری ئاوێتەکردنی مێتۆدی بوارە زانستییەکانی دی بە لێکۆڵینەوەی مێژوویی، بەتایبەت بواری جوگرافیا، ئابووری و کۆمەڵناسیی هاوچەرخ. ئەمەش مێژوونووسی خستە نێو چوارچێوەیەکی دییەوە، کە گشتگیرانەتر و لە دووتوێی فرەپسپۆڕییەوە ڕابردووی گێڕدراوەی بونیاد دەنایەوە. خۆ ئەگەر”وەرچەرخانی زمانی” لە بواری فەلسەفە، کە زیاتر لەگەڵ تێزەکانی لودڤیک ڤیتگنشتاینەوە دەستی پێ کرد، کایەی مێژوونووسی ناچار بە پێداچوونەوە بە بنەما چەقبەستووەکانی و چۆنیەتیی گێڕانەوە و ڕۆڵی زمان لە شێوەگیرکردنی کەتوار و واقیعی مێژوویی کرد، وەرچەرخانێکی ڕیشەییش بووە، کە بەسەر بنەما مەعریفییەکانی مێژووناسیدا هات؛ پەڕینەوە لە جەختکردنەوە لەسەر ژێدەری دەرەکییانەی ئەم کەتوارە بۆ شرۆڤەکردنی بونیادە زمانییەکان، وەک نێوەندی بەرهەمهێنانی مانا. ئەمەش گریمانەی بێلایەنی و درووستی پڕۆسەی گەیشتن بە ”حەقیقەتی مێژوویی” هەڵوەشاندەوە. بە کاریگەریی ئەم وەرچەرخانەش بوو، چیدی نووسینەوەی مێژوو وەک گێڕانەوەیەکی بێلایەنانەی کەتوار تەماشا نەکرا، بەڵکوو وەک بونیادێکی گوتارییانە دەبینرا، کە لە دووتوێی ڕەمزی زمانییانە، ستراتیژییەتی ڕەوانبێژییانە و پۆلێنکردنی تژی بە پەیوەندییەکانی دەسەڵات، بەرجەستە دەبوو (فوکو، ٢٠٠٨: ١٩-٢٠). لە ئاکامی ئەمەشدا مێژوونووس ئاگاییی زیاتری پەیدا کرد لە هەمبەر بە سروشتی دەقئامێزانەی کارەکەی و سنوورە مەعریفییەکانی ژێدەر و ئەو چەمکانەی بەکاریان دەهێنێت. ئەمەش ڕۆڵی لە داڕشتنەوەی ماناکانی چەمکی ”مەعریفەی مێژوویی”دا هەبوو، کە چیتر وەک بەرجەستەکردنێکی بابەتییانەی ڕابردوو نەما، بەڵکوو – لێرە بەدواوە – وەک بەرهەمێکی زمانییانە تەماشای دەکرا.

هەرچۆنێک بێت، جێکەوتەی کۆی ئەم گۆڕانانە بەسەر نووسینەوەی مێژوو، خۆی لە دووبارە داڕشتنەوەی تێگەیشتنی زانستی بۆ مێژوو بینیەوە، نزیکی خستەوە لە بوارەکانی هێرمینۆتیکا و لێکدانەوەی سیمیۆلۆژییانە و تیۆریی گوتار، تا ببێتە بوارێکی ڕەخنەیی بەئاگا لە هەمبەر بە سیاسەتەکانی ”بەرجەستەکردن لەنێو ڕابردوو” و ”نواندن لەنێو گێڕانەوە”، ئەمەش تا باشتر لە فرەییی ئەزموونی مێژوویی و جیاوازی لە گێڕانەوەیدا بگات.

یەکێک لەو ڕەوتە هزرییانەی لە هەناوی ئەم گۆڕانە مەعریفییانە هاتە دەر، ڕەوتی پۆستکۆڵۆنیالی بوو، کە جەختی لەسەر هەڵوەشاندنەوەی تێگەیشتنی هەژموونگەرانەی ئەوروپایی بەسەر مێژوونووسی کردۆتەوە. چەمکەکە پتر لە نیوەی دووەمی سەدەی بیست برەوی سەند و لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردووشدا گەیشتە لووتکە و هەندێکجار مەرزە ئاکادێمی زانستییەکانیشی بەزاند؛ بووە بڵندگۆیەک بۆ ڕەخنەگرتن لە میراتی کۆڵۆنیالی و ئەو زنجیرەبەندییە قووچەکییەی برەوی پێ دەدا. تیۆریزەکارانی نێو ڕەوتەکە بەدوای ئاشکراکردنی ئەو دژیەکییە بوون، کە کۆمەڵگەکان لەدوای نەمانی داگیرکاریی ڕاستەوخۆوە دووچاری ببوونەوە، بەتایبەت – ئەوان بیانویستایە یان نا – بە تۆڕێک پەیوەندیی ئابووری، کولتووری و سیاسی، هەر بە زلهێزەکانەوە گرێ درابوون.

چەندین هزرڤان ڕۆڵیان لە دەرکەوتنی ڕەوتە هزرییەکەوە هەبووە. نووسینەکانی نووسەری فەڕەنسی فرانز فانۆن (١٩٢٥-١٩٦١)، بەتایبەت لە هەردوو کتێبی ”پێستی ڕەش و ڕووپۆشی سپی” و ”چەوساوەکانی سەر زەوی” ژێدەری بنەڕەتی ئەم دەرکەوتنەن. لەم دوو کتێبە خۆمان لەبەردەم بە پڕۆسەی هەڵوەشاندنەوەی هزری کۆڵۆنیاڵی دەبینینەوە. فانۆن بە توندی ڕەخنەی لە ئیمپریالیزمی ئەوروپایی گرتووە و ڕایدەگەیەنێت ئەم داگیرکارییە سیاسییە بۆتە هۆی ئەوەی ئەوروپا لەگەڵ بنەماکانی خۆیدا (بەتایبەت ڕێزگرتن لە مرۆڤ) دژ بێتەوە؛ لەگەڵ مرۆڤدا بجەنگێت و بیکوژێت و تەنانەت زەبروزەنگ لە بانگەوازکردن بۆ ئایینی مەسیحی (بزووتنەوەی موژدەگاری) بەکار بهێنێت (Green & Kathleen, 2016: 279). ئەم ڕەخنانەی ئەو هۆکار بوون بۆ تیۆریزەکردنی تێزی دژە کۆڵۆنیالی، کە بەو چەمک و دەستەواژانەی بەکاری هێنان و مانای پێدان دەستی پێ کرد. بە چەشنێک توانی زەمینەی شرۆڤەیەکی جیاواز بۆ پەیوەندیی نێوان سیستەمی کۆڵۆنیالی و مرۆڤی کۆڵۆنیالیزەکراو بسازێنێت.

چەمکی پۆستکۆڵۆنیالیزم، لەگەڵ دەرکەوتنیەوە، ئاماژە بوو بۆ لێکۆڵینەوەی جێکەوتەکانی ئیستیعمار بەسەر کولتوور، ناسنامە و پەیوەندییەکانی هێز. ڕۆشنایی خستە سەر بەردەوامێتیی مێژووی ئیستیعماری لە شێوەگیربوونی کۆمەڵگە سەردەمییەکاندا. هەتا نهاش ئەم بوارەی توێژینەوە بەدوای ئاشکراکردنی ئەو ڕێگایانەدایە، کە هێزە داگیرکارییەکان، توانیان بەهۆیەوە زمان و ئایدۆلۆژیا و بەها کولتوورییەکانی خۆیان، بەسەر میللەتانی ژێردەستە بسەپێنن. بوارە زانستییەکە پتر بەدوای ڕاگەیشتنە بەسەر ئەوەی چۆن ئەم سیاسەتە بۆتە هۆی ڕاگرتنی دوورمەودای کاریگەریی نەریتە ڕەسەنەکان و تێگەیشتنی میللەتانی پەراوێزخراو لە خودی خۆیان.

لێرەوە، تیۆریی پۆستکۆڵۆنیالیزم زیاتر گرنگی بەو پەراوێزە جوگرافییانە دەدات، کە کەوتوونەتە ژێر کاریگەریی کولتوورە ئەوروپییە سەنتەرگەراکەوە (Ashcroft, Griffiths, & Tiffin, 2002: 11). مەبەستی بنەڕەتیش هەر تەنها ڕزگاربوون لە دۆخی پەراوێزی نەبووە و نییە، بەڵکوو ڕەخنەگرتن و هەڵوەشاندنەوەی گوتارە کۆڵۆنیالییەکە بووە، تەنانەت پێداچوونەوەش بە چییەتی ڕۆژئاواییبوون و پرسیارکردن لە ڕەسەنێتیی هزر و بەرهەمە عەقڵییەکانیشی. ئەمەش بۆ ئەوەی ئەوروپا بخرێتەوە نێو ئەو بەستێن و ناوکۆ مێژووییە جیهانییەی، کە بنەماکەی کاریگەری و کارتێکردنە، نەک ڕەسەنێتی و ناڕەسەنێتی، سەنتەرێتی و کەنارگیری…تاد. ئەم تێگەیشتن و هەوڵی هەڵوەشاندنەوەیە، لەگەڵ تێز و نووسینەکانی فانۆن، بە ئاڕاستەی ئەوەدا بوو وەک گوتارێکی هزری خۆی بنوێنێت. مەبەستە بنەڕەتییەکەش هەڵوەشاندنەوەی کۆڵۆنیالیزمی هزریی ئەوروپایی بوو، هەروەها بەقەیرانکردنی ئەو مێژووەی لەگەڵ دەرەوەی خۆی هەیبوو و لە سێبەریدا مێژووی جیهانیشی جێ کردبۆوە و دەینواند.

قۆناغی هەرە گرنگی ئەم مێژووەی هزری دژەکۆڵۆنیالییە بە ئێدوارد سەعید (١٩٣٥-٢٠٠٣)ەوە بەندە؛ بە نووسینی کتێبی ”ڕۆژهەڵاتناسی”، کە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٨ چاپ کراو پاشان چەند کتێب و وتاری دی بەدوادا هات. کتێبەکە بە خاڵی وەرچەرخان لە گەڵاڵەبوونی تیۆریی پۆستکۆڵۆنیالی دانراوە. ئەو ڕۆڵی لە تیۆریزەکردنی ئەم ڕەوتە هزرییەدا هەبوو و دواتریش جێکەوتەی گرنگی بەسەر ڕوانگەی مێژوونووسان لە سەرەدەریان لەگەڵ مێژوودا هەبووە.

پاشخان؛ ئێدوارد سەعید و کتێبی ڕۆژهەڵاتناسی

نووسەری کتێبی ڕۆژهەڵاتناسی ویستویەتی بە کورتی، ڕەخنە لە چۆنییەتیی وێناکردن و نواندنی ڕۆژئاوا بۆ ”ڕۆژهەڵات” بگرێت و ئەو گوتارە هەڵبوەشێنێتەوە، کە لە پشت ئەم پڕۆسەیەدا بووە. ئەم ئەکادێمیستە پێی وابوو ڕۆژهەڵاتناسی، وەک بازنەیەکی هزر و ئەزموون، چ ئاماژە بێت بۆ پەیوەندیی مێژووییی نێوان ئەوروپا و ئاسیا، یاخود سیستەمێکی خوێندنی مەعریفەی ئەوروپایی بێت، یانیش ئەو ئەگەرە ئایدۆلۆژی و وێناکاری و خەیاڵە فەنتازییانە بگرێتەوە، کە لەوێ لەبارەی جیهانێک بە ناوی ڕۆژهەڵاتەوە درووست بووە، ئەوا خاڵی هاوبەشی هەریەک لەم ڕەهەندانە ئەو هێڵەیە، کە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای جیا کردۆتەوە. هێڵێکی نەبینراو، کە مرۆڤ خۆی درووستی کردووە و حەقیقەتێکی سروشتی نییە، ئەوەندەی جوگرافیایەکی خەیاڵکراوە (سعید، ١٩٩٦: ٣٤).

تێزەکەی ئێدوارد سەعید، کە پشتی بە چەمکە بنەڕەتییەکانی نێو فەلسەفەی میشێل فوکۆ بەستبوو، بەتایبەت هەردوو چەمکی دەسەڵات و زانین، لەسەر ئەوە بونیادنرابوو، کە ڕۆژهەڵاتناسی تەنیا تەنێکی ئەدەبی یاخود دەربڕینێکی هونەری نییە، بەڵکوو گوتارێکە پاڵپشتی ئایدۆلۆژیای سەنتەرگیریی ئەوروپایی دەکات و بەهۆیەوە دەستەبژێری ڕۆشنبیر بەهانە بۆ حوکمی کۆڵۆنیالی دەهێننەوە. ئەوان، لەمیانەی ئەو زانینەی بەرهەمی دەهێنن، ڕەوایەتی بە هەژموونی دەسەڵاتییانەی ئەم سیستەمە بەسەر ناوچەکانی ڕۆژهەڵات دەدەن(سەعید، ٢٠١٨.: ٣٨). ئەم نووسەرە فەڵەستینییە هەوڵیداوە، ئەو پێشمەرجانە بدۆزێتەوە و ڕەخنەیان لێ بگرێت، کە بەهۆیانەوە زانین گۆڕانی بەسەردا دێت و تووشی پەتاکانی دەسەڵات دەبێت. کارکردنی ئەو لەسەر جێکەوتە زیانبەخشەکانی ئەم دەسەڵاتە بەسەر زانین، پەیوەست بوو بە باوەڕی ئەو بە ڕۆڵی چاکەکارانەی زانستی بەرهەمهاتوو لە پانتاییی کۆمەڵایەتیدا.

ئێدوارد سەعید بینیویەتی ڕۆژهەڵاتناسی پارادایمێکە، بۆ ئەو زانینە بە دەزگاییکراوەی، ئەگەر بتەوێت بەرەنگاری ببیتەوە، دەبێ بێیت زانینێکی پێچەوانە بەرهەم بێنیت (غاندي، ٢٠٢١: ٩١-٩٢). لێرەوە، پستبەستنی بە تێگەیشتنی فوکۆ بۆ چەمکی گوتار، هاوکاری بوو لەوەی بتوانێت ڕەهەندەکانی گوتارە ڕۆژهەڵاتناسییەکە باشتر ببینێت و بە بونیادی فراوانی دەسەڵاتی ببەستێتەوە. دەسەڵاتێک کە بەئاگایە و بەرزەفتی پڕۆسەی بەرهەمهێنانی زانینی کردووە. ئەو هاتووە، لە میانەی شرۆڤەکردنێکی مێتۆدییانەی ئەو دەقانەی لە سەدەی هەژدە بەدواوە لەبارەی ڕۆژهەڵات بەرهەم هێنرابوون، گفتوگۆی لەسەر چۆنیەتیی نواندنی ڕۆژئاوا بۆ ئەوی تری ڕۆژهەڵات کردووە و ویستویەتی دەریبخات، کە نووسینەکانیان چەندە بە ویستی ئیمپریالیزمییانەی ڕۆژئاوا خۆی، گرێدراون (Kennedy 2013: 17). پێی وابوو هەر ئەمە وایکردوە وێنایەکی جێگیر و نەگۆڕی مرۆڤی ڕۆژهەڵاتی درووست ببێت، وەک کارێکتەری دواکەوتووی ناعەقڵانی و نزمتر لە مرۆڤی ڕۆژئاوایی. ئەمەش بەهانە دەبێت بۆ هەژموونی کۆڵۆنیالییانەی ئەوروپا بەسەر خاک و زەوی ئەو مرۆڤە. ئیدی وەک مامۆستای گەورەمان موحسین محەمەد حوسێن (٢٠١١: ٢٠٢) ئاماژەی پێداوە، ئەوەی ئێدوارد سەعید ویستویەتی جەختی لەسەر بکاتەوە کرۆکی نەگۆڕی گوتاری ڕۆژهەڵاتناسانە بوو؛ باڵادەستیی ڕۆژئاوا و دواکەوتووییی ڕۆژهەڵات. لەم بەستەنەشدا، ئەو زانینەی بەرهەم هاتووە و بەرهەم دێت، تۆکمەکردنی ئەو تێزی باڵادەستیی خود و دواکەوتووییی ئەوی ترە، بەو پێیەش بێت ئەم دووانە هەرگیز بەیەک ناگەن.

لە ڕاستیدا، ئێدوارد سەعید چەمکە بنەڕەتییەکانی نێو هزری ڕۆژهەڵاتناسی هەڵوەشاندەوە. لەسەرووی هەموویانەوە چەمکی ”ڕۆژهەڵات”؛ ئەوانەی سەر بە ”ئێمە”ی سەنتەرگیری ڕۆژئاوایی نین. ئەو بەوە گەیشتووە ئەم چەمکە لە ناوکۆ ئەوروپایییەکەدا مانا جیۆ – مێژوویییەکانی خۆی لەدەست داوە و زێتر وەک وێنەیەکی خەیاڵی لە چوارچێوە گیراوە، وێنەیەک پڕ بە پێوەرەکانی ڕۆژئاوایی، لە پڕۆسێسی خەیاڵکردنەوە، کێشراوە. بەو پێیەش بێت، لە گوتاری ڕۆژهەڵاتناسیدا، ڕۆژهەڵات بوونێکی ڕاستەقینەی نییە و ئەو مانا درووستەی نییە کە هەیەتی. بەڵکوو وێنایەکە و هەڵگری چەردێک خەسڵەتی نەگۆڕە (ستەمکار، توندوتیژ، شەهوەتباز…تاد.)، وای لێ دەکات لەنێو وێنەی ئەوروپایی بۆ ناسنامە، کە لە بیرۆکەی سەنتەرگیریی ئەوروپی چڕ دەبێتەوە، جودا بکرێتەوە (الیعقوبي و طحطح، ٢٠١٩: ١٤٦). بنەمای هەرە سەرەکیی پڕۆژە ڕەخنەیییەکەی ئێدوارد سەعید، بریتی بوو لە هەڵوەشاندنەوە و سڕینەوەی وێنا دەقگرتووەی ڕۆژئاوا بۆ ڕۆژهەڵاتی کێشابوو. دەقگرتنێک کە چوو بووە سەرووی هەر گۆڕانێکی مێژوویی لە پانتایییە ”ڕۆژهەڵاتی”یەکەدا ڕوو بدات، چونکە وەک کرۆکێکی نەگۆڕی نامێژوویی و سەروو زەمەنییانە بینراوە، کە خەسڵەت و تایبەتمەندیی نەرێنییانەی بەسەردا زاڵ بووە.

ئێدوارد سەعید ڕاشکاوانە بەرەنگاربوونەوەی گوتاری ڕۆژهەڵاتناسی، کە بەشێکی زیندووی مەعریفەی کۆڵۆنیالی بووە، وەک بەرەنگاربوونەوەی ئەو پڕۆسەی بێدەنگکردن و پەراوێزخستنە دەبینی، کە بەسەر ڕۆژهەڵات وەک بابەتێکی مێژووکرد سەپێنرابوو. ئەو دەڵێ (١٩٩٦: ٣٩) ڕۆژهەڵاتناسی چەندە زانستێک بووە بۆ تێکەڵکردن و لەخۆگرتن، کە ئەمەش خۆی لە دامەزراندنی چەمکی رۆژهەڵات و جێکردنەوەی لەنێو زەینی ئەوروپایی دەبینیەوە، ئەوەندەش لەنێو ئەزموونی سیاسیدا هاوتای هەبووە، ئەویش هەژموونکاری و دەستبەسەرداگرتن و بەرزەفتکردن بوو لەلایەن ئەوروپاوە. لەم پڕۆسەیەشدا ڕۆژهەڵات خۆی نە دەنگی لێوە هاتووە و نە گوتاری بەرهەم هێناوە، بەڵکوو ”ئەوی تر”ە کز و بێدەنگەکەی ئەوروپا بووە.

بەرهەمەکانی ئێدوارد سەعید، کاریگەرییان بەسەر داڕشتنی ڕوانگەیکی ڕەخنەیی بۆ ڕۆڵی ئیمپریالیزم لە شێوەگیرکردنی ژیانی کولتووری و هزریی هەم ڕۆژئاوا و هەمیش ڕۆژهەڵاتدا هەبووە. ئەو پەیوەندییە تەواوکارییەی لەنێوان بزووتنەوەی ئیمپریالی و گوتارە ڕۆژهەڵاتناسییەکەدا هەبوو سەعیدی بەوە گەیاند، کە زۆربەی زۆری ئەو زانینەی لەبارەی ئیسلام و ڕۆژهەڵاتەوە بەرهەم هێنراوە، بەتایبەت لە سەدەی نۆزدە بەدواوە، لە خزمەت داگیرکارییەکە بوو (الیعقوبي و طحطح، ٢٠١٩: ١٤٨-١٤٩). تا وای لێ هاتووە دەوڵەتە سەرمایەدارەکان پشتیان بە داتا و لێکۆڵینەوەکانی توێژەر و گەڕیدەکانیان دەبەست بۆ فەراهەمکردنی ئەم سیاسەتەیان. تەنانەت هەندێک لە ڕۆژهەڵاتناسان زانست و زانینی خۆیان ڕاستەوخۆ خستبووە خزمەتی سیاسەتی فراوانخوازی و هەژموونی دەسەڵاتییانەی دەوڵەتەکانیان بەسەر ڕۆژهەڵاتەوە.

ڕەخنەکانی ئەم نووسەرە هەر بە دەقە ڕۆژهەڵاتناسییە ئەکادێمییەکان، یان نووسینی گەڕیدە و نوێنەرە دیپلۆماتەکان نەوەستاوە. بەڵکوو درێژ بۆتەوە بۆ ڕەخنەگرتن لە دەقە ئەدەبی و کولتوورییەکانیش. ئەو لە کتێبی کولتوور و ئیمپریالیزم (1993)، مێتۆدی خوێندنەوەی یەکتربڕی پەیڕەو کرد، بۆ شرۆڤەکردنی ئەوەی کە چۆن لە ئەدەبیاتی کلاسیکیی ئەوروپاییدا غەیرە ئەوروپی نوێندراوە و چۆن چۆنی ئەدەب ڕۆڵی لە تۆکمەکردنی ئایدۆلۆژیای ئیمپریالی هەبووە و ڕوانگەی ئەوانی تری پەردەپۆش کردووە (1993: 66). ئەم مێتۆدەش ڕۆڵی گرنگی لە برەودان بە ڕەخنەی ئەدەبی پۆستکۆڵۆنیالی هەبووە، هانی توێژەرانیشی داوە بتوانن نادیارەکانی گێڕانەوە، لە نێو بەرهەمە کولتوورییە هەژموونگەراکاندا بدۆزنەوە. لێرەوە، کولتووری هزریی ئێدوارد سەعید، چۆتە چوارچێوەی فرە دیسپلینییەوە. بە چەشنێک کە کتێبەکەی پردێک بوو لەنێوان ئەدەب و مێژوو و ئەنسرۆپۆلۆژیا، تا بەهۆی ئەم فرەیییەوە ڕوونی بکاتەوە، چۆن نواندنی کولتوورییانە بزووێنەری هێزە سیاسی و ئابوورییەکانی بووە. بەمەش ئەو هەوڵیدا ڕەخنەی توند لە بیرۆکەی بێلایەنی لە گێڕانەوەی مێژووییدا بگرێت، لەگەڵ ئەمەدا ڕوونی کردەوە گێڕانەوە ئەدەبییەکانیش، لەسەر گریمانەی ڕەسەنی ئیمپریالییانەوە هەڵچنراون.

ڕەخنەی ئێدوارد سەعید لە گێڕانەوەی کۆڵۆنیالییانەی مێژوو

ئێدوارد سەعید هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی ئەو بۆچوونە چەسپیوەی نێو هزری ئەوروپییەکانی داوە، کە جەختی لەوە دەکردەوە بۆ ئەوەی غەیرە ئەوروپایی  لە بەستێنیی مێژووییدا هەبن، ئەوە دەبێت مێژووەکەیان ئەو سیستەمی بەهایانە لەخۆ بگرێت، کە ئەوروپا بەرهەمی هێناون. وەگەرنا جێگەیان لەسەر ڕووتەختی مێژوویی، مێژوو بە مانای پێشکەوتن و پەرەسەندنی بەردەوام، نابێتەوە. بۆیە گەر دەخوازن هەبن، دەبێت پەیڕەوی لە تێزە ئایدیالەکانی ئەوروپا بکەن و بە هەژموونی جیۆ – کولتووری و جیۆ – سیاسییەکەی ڕازی ببن. ئەم سەنتەرگیرییە ئەوروپایییە مەیسەر نەدەبوو ئەگەر بە پەراوێزخستنی ئەوانی تری دەرەوەی بازنەی شارستانییەتی ڕۆژئاوایییەکەی لەگەڵ نەبایە (حسن، ٢٠٢٢: ١٣١). چونکە – بەم تێگەیشتنە – ئەوەی ئەوان بەرهەمیان هێناوە، بەها بنەڕەتییەکانن بۆ هەر هەبوونێک لەنێو مێژوودا. ئەو پێی وابوو، ئەوەی کردوویەتی، لە چاوخشاندنەوە بە گوتاری ڕۆژهەڵاتناسی، بەشێکە لە ناوکۆیەکی فراوانتر، کە تێیدا لێکۆڵینەوە لە ژن، ڕەشپێست و گرۆ ئیتنییەکان، هەروەها لێکۆڵینەوەی سۆسیالیستی یاخو دژە ئیمپرییالیانەش هەن (سعید، ١٩٩٦: ٣٦). واتا ئەو لێکۆڵینەوە و بوارە زانستییانەی تایبەتن بەو کۆمەڵ و گرۆ مرۆیییانەی لە نێو گوتاری ئیرۆ سەنتەرییانەی مێژوونووسیندا نوێنەرایەتی نەدەکران، یاخود بە خراپی نوێندراون و بواری ئەوەیان پێ نەدراوە، لەو کایانەی لە ڕووی سیاسی و هزرییەوە دیاری کرابوون، بە باشی خۆیان بنوێنن و ئەو کەتوار و واقیعە مێژوویییەی هەیانبووە بەرجەستەی بکەن.

ئەمەش بۆ ئەو کات، لە مێتۆدی نووسینەوەی مێژووی پەراوێز خراوان یاخود نائەوروپییەکاندا، وەرچەرخانێکی بنەڕەتی بوو. ئەمە سەرباری ئەوەی پشتبەستنی ئەو بە چەمکی ”گوتار”، بەو شێوەیەی میشێل فوکۆ دایڕشتبوو و تەماشاکردنی ڕۆژهەڵاتناسی وەک سیستەمێکی گوتارییانە، توانی بە بونیادی دەسەڵاتییانەی ئەوتۆی ببەستێتەوە، کە بەرهەمهێنانی مەعریفە و نواندنی ڕابردوو سنووربەند دەکات و هەژموونی بەسەردا دەکات. ئەم تێزە ئەو گریمانانەی مێژووی ڕۆژئاوای لەسەر دامەزرابوو خستە بەردەم پرسیاری جیدییەوە و وەک توێژەرێکیش دەڵێ (El-Haj, 2005) بانگەوازێک بوو بۆ پێداچوونەوە بە چۆنیەتیی پێکهاتنی مەعریفەی مێژوویی و ڕێبازەکانی بڵاوکردنەوە و سەپاندنی.

بۆ مێژوونووسی سەنتەرگیر، ڕوانگە و گێڕانەوە و بەهای هێزە ئەوروپییەکان، چوارچێوەی زانینی مێژوویی دیاری کردوە، لەگەڵیشیدا بەپەراوێزبینین و شێواندنی مێژووی ژێردەستە لەئارادا بووە. ئەم گوتارە لەوەدا چڕ بۆتەوە جڤاکە ئەوروپایییەکان وەک سەنتەری شارستانیەت، پێشکەوتن و پرەسەندنی مێژوویی دەنوێنن، واتا نوێنەری هەرە دیاری دینامیکای مێژوویی دەکەن. لەبەرامبەرا ئەوی تری غەیرە ئەوروپایی چەقبەستووە، بێ مێژووە و پێوستی بەوەیە نوێ بکرێتەوە، واتا ئەوپەڕی میکانیکبوونی مێژوویی. ئەم تێگەیشتنە وێنایەکی بەیانی و قوچەکییانەی مێژوو بەرهەم دەهێنێت، کە تێیدا گۆڕان و پێشڤەچوون چیەتیی مێژووەکە پێک دەهێنن و دەستکەوتی ئەوروپای نوێ سەنگی پێوانی هەموو کارایییەکی مێژوویییە. لەگەڵیشیدا ئەو ”ئاڵۆسکاوی لە کارابوونی مێژوویی”، کە دەشێ ئەوانی تر هەیانبێت، وەلا دەنرێت. یانیش لە چوارچێوە هەمەگیرە ئەوروپایییەکەدا دەبینرێت و لەنێو گێڕانەوە مێژووەکانیدا دەنوێندرێت. ئاکامی تێگەیشتنی ئاواش ڕوونە؛ ڕەوایەتی بەخشین بە هەژموونی دەسەڵاتیی ئیمپریالی و وێناکردنی ”بەرزەفتکاری”، وەک حەتمیەتێکی مێژوویی و پێداویستییەکی سەردەمییانە بۆ هەبوون لەنێو مێژوودا، نەک ڕژێمێکی قۆرخکار، کە ڕووخساری هەرەدیاری مێژووەکەی زەبروزەنگ و مەحوکردنەوەی کولتووری ئەوانی تر بووە. ئەو فۆڕمە گێڕانەوەیەی هزری ئەوروپایی ویستویەتی بیسەپێنێت، نەک هەر ڕاستییەکانی پەیوەست بە مێژووی توندوتیژی کۆڵۆنیالیزمی دادەپۆشی، بەڵکوو چوارچێوەیەکی دۆگماشی بۆ گێڕانەوە داڕشتبوو و کاریگەری بەسەر کۆی گوتاری مێژوویی لە ئاستی جیهانیدا هەبووە.

لە ڕووی مەعریفییەوە، ڕوانگەی سەنتەرگەرانەی ئەوروپایی بە چەشنێک ئەزموون، تیۆری و ڕێبازە ئەوروپایییەکانی گشتاندووە، تا وای لێ هاتووە وەک پێوەری سروشتی بۆ هەر شرۆڤە و شیکارێکی مێژوویی دەربکەون. ئەمەش بووە هۆی وەلانانی زانین و تێگەیشتنی جیاواز بۆ مێژوو و گێڕانەوە غەیرە ئەوروپییەکانی ڕابردوو. کاریگەریی کۆڵۆنیالیزم لەوەدا دەردەکەوێت، کە گرنگیی زۆر بە سەرچاوەی ئەرشیڤی نووسراو داوە و پێناسەکردنی مێژووی وەک مێژووی تۆمارکراو و نواندنی دۆکیومێنتی ماددی، وەک تاکە کەرەستەی گێڕانەوەی مێژوویی. ئەمەش، زۆربەی کات، دەسەڵاتە کۆڵۆنیالییەکان زەقیان کردۆتەوە و بانگەشەیان بۆ کردوە، لەهەمبەر بە نەریتی زارەکی و کولتووری مادی و گێڕانەوەی خۆجێییان داناوە. ڕەنگە مێژووی کورد لەم ڕووەدا نموونەیەکی زۆر باش بێت، کە زۆرجار لە گوتاری مێژوویی ئەوروپایی، وەک میللەتێکی دەرەوەی مێژوو نواندراوە و دەنوێندرێت، چونکە بەشی هەر زۆری مێژووەکەی لە دەرەوەی دەقی نووسراودایە. مێژوونووسی ئەوروپایی، بە جەختکردنەوەی زۆری لەسەر دەقی نووسراو تا ئاستی بەپیرۆز بینینی بەڵگەنامە ئەرشیڤییەکان، دەیەوێت گەورەییی مێژوویییانەی خۆی بسەلمێنێت و ناهاوسەنگیی کاراییی مێژووییی لەنێوان ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات بەرجەستە بکات: ڕۆژئاوای نێو گێڕانەوەی تۆمارکراو و ڕۆژهەڵاتی دەرەوەی ئەم چەشنە گێڕانەوەیە. بەمەش گەلانی کۆڵۆنیالیزەکراو تەنیا بەردەنگی نەرێنیی مێژوون، نەک کاراییی نێو ئەم مێژووە بە بەشەکەی خۆشیانەوە.

ئێدوارد سەعید لە کتێبەکەیدا ورد ڕەخنەی لەم تێگەیشتنە سەنتەرگەرایە گرتووە و پێی وایە ئەمە چەشنێکە لە چڕکردنەوەی ئایدۆلۆژییانەی مێژووی جیهانی. ئەوە ڕوون دەکاتەوە مێژوونووسان، گەریدە و کارگێڕانی ئیمپریالیست، ئەگەر مێژوویان گێڕاوەتەوە، لەگەڵیدا کاریان بۆ بونیادنانی ڕۆژهەڵاتێکی ئەفسانەیی کردووە، کە خزمەت بە ئامانجە هەژمونگەراکەی کردەی سیاسی کردووە (Burke and Prochaska, 2008: 12). ئەو نموونە بە بەرهەمەکانی ئێڕنست ڕینانی فەڕەنسایی و لۆرد کڕۆمەر دەهێنێتەوە، کە چۆن لە گێڕانەوەیان بۆ مێژوو و نواندنی ڕۆژهەڵات لەنێویدا، هەوڵی تۆکمەکردنی چەمکی باڵادەستیی ئەوروپاییان داوە (سەعيد، ٢٠١٨: ٢٦٢-٣١١). ئەم نواندنەشیان بەپێی چوارچێوەی مەعریفی تێگەیشتنی ڕۆژئاوایی بۆ زانستی مێژوو بووە، کە گشت ڕەگەزێکی غەیرە ئەوروپایی وەلا ناوە، یاخود بە کەم و ناڕەسەنی بینییە (Kennedy, 2013: 22). ئەوان لەمیانەی پێناسەکردنیان بۆ ئەوەی ڕۆژئاوایییە، کاریان بۆ بە ئەوی ترکردنی ڕۆژهەڵات کردووە. ئەمەش ئەو ڕەخنەیەیە، کە سەعید بە توندی لە مێژوونووسیی ڕۆژئاوایی گرتووە و وەک پێشتر گوتمان بریتی بوو لە چڕکردنەوەی گێڕانەوە بەدەوری ڕابردووی پنتێکی دیاریکراوی شارستانیدا. هەر ئەوەیە وای کردووە، ئەو دەقانەی مێژوونووسەکان هانایان بۆ بردووە، ئەوانە بوونە، کە ئەم تێگەیشتنەیان پشتڕاست کردۆتەوە و جەختیان لەسەر پەراوێزبوون و ناکاراییی مێژووییی ئەم ئەوی ترە کردۆتەوە، لەگەڵیشیدا بەهانەیان بۆ ”سیاسەتی ئیمپریالی” و ”حەتمیەتی مێژوویی”ی قۆناغەکە هێناوەتەوە.

بونیادنانی مێژوونووسیی پۆستکۆڵۆنیالی

گرفتی هەرە سەرەکی ئەو مێژووەی عەقڵە کۆڵۆنیالییەکە بەرهەمی دەهێنا و دەیگێڕایەوە ئەوە بوو، کە مێژووی ژێردەستەی وەک چۆن هەبووە نەنووسیوەتەوە، بەڵکوو وەک بەشێکی ئەو ناوکۆ مێژوویییەی پێی وایە مێژووی خۆیەتی و لە پەراوێزیدا ژێردەستەکانی هەبوون و هەن، نواندویەتی. واتا ئەوەی دەینووسییەوە، وەک فرانز فانۆن (٢٠٠٤: ٤٣) گوتوویەتی، مێژووی ئەو وڵاتە نەبووە کە داگیری کردووە و خەریکی بەتاڵانبردنی سەروەت و سامانی بووە، بەڵکوو مێژووی نەتەوەیی خۆی بووە لەوێدا.

ڕزگاربوون لەو تێگەیشتنە ڕۆژئاوایییە بۆ مێژوو، پێویستی بەوە بوو لە ڕۆژهەڵات خۆیدا کەسانێک دەربکەون، هەم ئەو مێژووە نووسراوە هەڵبوەشێننەوە و هەمیش لە دیدگا و بە مێتۆدێکی جیاواز، جارێکی دی مێژووی خۆیان بنووسنەوە، بەتایبەت مێژووی پەیوەندییان بە زلهێزە کۆڵۆنیالییەکانەوە. ئیتر مێژوونووسیی پۆستکۆڵۆنیالی سەری هەڵدا. دەرکەوتنی ئەم فۆڕمەی مێژوونووسینیش، لە بنەڕەتەوە، لەپێناو ڕەتکردنەوەی گێڕانەوە ئەوروپایییەکە بوو بۆ مێژووی ئیمریالیستانەی خۆی و چۆنیەتیی نواندنی مێژووی ئەو ناوچە و وڵاتانەی دەستی بەسەردا گرتبوون و لەژێر هەژموونیدا بوون. هەر لەو وڵات و شوێنانە، توێژەرانێک دەرکەوتن پێیان وابوو دەبێ لە ڕوانگەی ژێردەستەوە هەردوو مێژووەکە بنووسرێتەوە؛ لە دیدی ئەوانەوە تەماشای ئەم ئەزموونی داگیرکارییە بکرێت و لە دەرەوەی هەژموونی دەسەڵاتییانەی و جێکەوتەکانی بەسەر گێڕانەوەی ڕابردووەکە ببینرێت (Green & Kathleen, 2016: 238). بەو مانایەی پەراوێزخراو و بێدەنگکراو گێڕانەوەی خۆی هەبێت، بۆ ڕابردوویەک تێیدا ئەو خراوەتە نێو ئەم دۆخی پەراوێزبوون و باری نەدوان لەسەر خودی مێژووکردانەی خۆیەوە.

دەرچوونی کتێبەکەی ئێدوارد سەعید وەک ڕووداوێک تەماشا دەکرێت؛ وەرچەرخانێکی گرنگی نێو گەڵاڵەبوونی ئەم گوتارە پۆستکۆڵۆنیالیە، گۆڕانێکی ڕیشەیی بەسەر گوتارەکە خۆی و ڕەهەندەکانیدا هێناوە. ئەوەی ڕۆڵیشی هەبوو لەوەی ئاوا کتێبێک، جێکەوتەی هزرییانەی دوورمەودای هەبێت ئەوە بوو نووسەرەکەی جەختی لەوە دەکردەوە، کە دەبێت پێداچوونەوەیەک بەو سیستەمە بکرێت هزریی مێژوویی لەقالب دابوو. بەتایبەت ئەگەر هاتبوو، لە ناوەڕۆکدا، ڕووە نادیارەکانی گوتار و دەقی کۆڵۆنیالیزمییانەی ئاشکرا کردبوو و پەیوەندییەکانی بە کردەی سیاسی ڕوون کردبۆوە. جا، وەک لەیلا غاندی (٢٠٢١: ٨١) ئاماژەی پێ داوە، شیکردنەوەی گوتار و دەقی کۆڵۆنیالیش یەکێکە لە ڕوخسارە هەرە دیارەکانی پۆستکۆڵۆنیالیزم.

ئێدوارد سەعید بەم ڕەخنانەی، ئەفسانەی مێژوونوسیی بابەتییانەی تێک شکاند، کە تا ئەوکات مێتۆدی هەرە پێشکەوتووی نووسینەوەی مێژوو بوو لە ئەوروپا. ئەو سەلماندی ئەو مێتۆد و تێگەیشتنە بۆ مێژوو، وەک لە بەرهەمە ڕۆژهەڵاتناسییەکاندا ڕەنگی دابۆوە، لە بنەڕەتدا بەهۆی یەکتربڕینی دەسەڵات و مەعریفەوە بووە، مەبەست لێی سەپاندنی ڕوانگەیەکی تاکڕەهەند بوو بەسەر مێژوو لەخۆیدا (Çelik, 2018: 382). ئەمەشی ڕاستەوخۆ پەیوەست کرد بە ڕەخنەگرتنی لە سەنتەرگیرییە ئەوروپایییەکە، لە نووسینەوەی مێژوو. هەروەها ڕۆڵی هێزە ئیمپریالییەکان، لە شێوەگیرکردنی گێڕانەوە بەگشتی. لە کتێبی ڕۆژهەڵاتناسی بە ڕوونی دەردەکەوێت، کە نووسەرەکەی چۆن بەدوای ئاشکراکردنی جێ دەستی دەسەڵاتی کۆڵۆنیالی بوو، لە سەپاندنی وێنەی جێگیر و نەگۆڕی مێژووکرد لەنێو گێڕانەوەکاندا. خۆ لەو بەرهەمانەشی، کە لە ئەدەبیاتی ئەوروپایی دەدوێت، هەر مێژوونووسانە سەرەدەری کردووە و وەک شیلی والیا (٢٠٠٦:٧) ئاماژەی پێ داوە، وەک دەقی ئیستاتیکانە لە دەقە ئەدەبییەکانی نەڕوانیە، بەڵکوو وەک بەڵگەنامەی مێژوویی بینیونی. ئەمەش لەو بڕوایەوە، کە دەقەکان چەشنێک لە نواندن لەخۆ دەگرن و وێنە گەورەکەی لە قاڵبدانی ڕۆژهەڵات ڕوونتر پیشان دەدەن.

ڕەخنە لە کۆڵۆنیالیزم، لەگەڵ ئێدوارد سەعید، بووە پڕۆژەیەکی تایبەت بە هەڵوەشاندنەوەی گوتار و ڕەفتاری ئیستیعمارییانە. لەم ڕوانگەیەوە ئەو بە نووسینەکانی، وەک توێژەرێک بۆی چووە (حسن، ٢٠٢٢: ١٣٩)، هەوڵی داوە ڕەهەندە تیۆرییەکەی ئەم پڕۆژەیە تۆکمە بکات. ئەمەش بە ئاشکراکردنی خەوشەکانی گوتارەکەی و هەڵوەشاندنەوەی ئەو بانگەشەیەی، جەختی لەوە دەکردەوە گوایە گوتارێکی زانستییە، پشت ئەستووریشە بە زانین و بابەتگەرایییەوە. هەربۆیە هاتووە ئیشی لەسەر چەند دۆز و پرسێکی مێژوویی کردووە، کە هاوکاری بوون لە ڕوونکردنەوە و شیکردنەوەی چۆنیەتیی هەژموونی کۆڵۆنیالیزم بەسەر گێڕانەوە لە کولتوورە خۆجێییەکاندا. هەروەها لێکۆڵینەوەی وەڵامدانەوەی دەوڵەت و نەتەوەی ژێردەست بۆ میراتی کولتووری کۆڵۆنیالیزم، بەتایبەت لە قۆناغی دوای سەربەخۆبوون.

هەموو ئەمە ئاسان نەبوو، ئەگەر ئەو نەهاتایە، ڕەخنەیییانە، بنەما جێگیر و پیرۆزکراوەکانی نێو هزریی ئەورووپایی، لە ڕوانگە و ڕەهەندێکی جیاوازەوە نەخوێندبایەوە. بۆ نموونە هات گەردوونگەراییی ڕۆشنگەری ڕەت کردەوە، ئەمەش وەک ڕاپەڕینێک وابوو دژ بە مێتۆدە باوەکانی تێڕامان لە مێژوو، بە چەشنێک نووسینەوە لە مەیل بەلای هەمەگیرییەوە پەڕییەوە بۆ گێڕانەوەی پارچەپارچە و فرەدەنگ؛ گرنگیدان بە گێڕانەوە خۆجێییەکان، لەبری ئەو گێڕانەوانەی ئەوروپا بەرهەمی هێنابوون. ئەم ئاڕاستەیەش سەرەدەری لێکدانەوەی فەلسەفەی مێژووی ئەوروپایی، لە سەدەی هەژدە و نۆزدە، بۆ چەمکی ”پێشکەوتن” هەڵدەوەشاندەوە، بەتایبەت لێکدانەوەی هیگڵییانە بۆ چەمکەکە.

لەلایەکی دیکەوە، ڕوانگەی ئێدوارد سەعید ڕێژەگەری پۆستمۆدێرنە و حەتمییەتی مارکسییانەی ڕەت دەکردەوە. لەبەرامبەردا، لە میانەی سیستەمگەلی ئاڵۆسکاوی مەعریفی و ئابوورییەوە، بە دوای پەیوەندیی هێزدا بووە. لەم ڕووەدا، ڕەخنەی ئێدوارد سەعید لە مارکسیزم دەشێ نموونەیەکی گرنگ بێت، بۆ بینینی کتێبەکەی وەک سەرچاوەیەکی ئەم مێتۆدە و هەندێک لە ڕەهەندەکانی تیۆریی پۆستکۆڵۆنیالی بەگشتی. ڕەخنەکانی ئەو، پتر ئاڕاستەی مارکسیزمی ئۆرسۆدۆکسی بوو و پەیوەست بوو بە ڕەخنەگرتن لە هەژموونی ”گێڕانەوە گەورەکان”، بەسەر ڕوانگە هەمەگیرە ئەوروپایییەکەوە. لەلای ئەو، شکستی ڕیشەیییانەی چەمکەکانی مارکسیزم لە درووستکردنی ئەو ڕوانگەیە، لەوەدا بوو کە نەیتوانیوە خۆی لەگەڵ دراوە سیاسییە تایبەتەکان و ئەزموونی مێژووی جیهانی کۆڵۆنیالیزەکراودا بگونجێنێت. ئەو لە کتێبی ڕۆژهەڵاتناسیدا ویستوویەتی بسەلمێنێت، کە تیۆرییەکەی مارکس دووچاری کێماسیی ڕۆشنبیرانە بووە و مارکس خۆی کەمترین زانیاری لەبارەی جیهانی دەرەوەی ئەوروپادا هەبووە. هەر بۆیە، وەک لەیلا غاندی (٢٠٢١: ٨٨-٨٩) شرۆڤەی کردوە، مارکس کۆڵۆنیالیزمی وەک پڕۆژەیەکی مێژوویی بینیوە، کە ڕێگا خۆش دەکات لەبەردەم بەجیهانیکردنی ”شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری” و دواتریش تێکشکاندنی شێوازە ”دواکەوتوو” و ”پێش سەرمایەدارییەکان”ی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی.

ئێدوارد سەعید پێی وایە ئەم تێگەیشتنەی مارکس و تێزەکانی قوتابخانە فەلسەفییەکە، لەبارەی گۆڕانی سۆسیو – ئابووری، نەک هەر لە بنەڕەتەوە خەوشی زۆریان هەیە، بەڵکوو ئەگەر لە ڕوانگەی جیهانی کۆڵۆنیالیزەکراو و لە ڕووی ئاکارییەوە تەماشای بکەین، ئەوا قێزەونە و ڕیسوایییە. چونکە هەمان ئەو مۆدێلە سواوەی دووبارە کردۆتەوە، کە لە سەدەی نۆزدەدا هەبووە و جەختی لەسەر جیاوازیی کرۆکییانەی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا دەکردەوە. سەرباری ئەمەش، وا لە ڕۆژهەڵاتی کۆڵۆنیالیزەکراو دەڕوانێت، وەک ئەوەی وێنەیەکی ئەبستراکت بێت بۆ تیۆرییەکە، نەک بارستایییەکی مرۆیی، کە خەڵکەکە بەدەست سیاسەتە داگیرکارییەکەوە دەناڵێنن. هەربۆیە لێکدانەوەکەی مارکس نەک هەر نەگونجاو بووە، بەڵکوو پشتی بە مەنتقێکی ساختەشەوە بەستووە، مەنتقی ئەرکی شارستانییانەی ئەوروپای داگیرکەر بۆ گەڕاندنەوەی ئاسیا، بۆ نێو ”ڕەوتی واقیعییانەی مێژوو” و ڕزگارکردنی ئەم کیشوەرە، لە دواکەوتوویی و هەژاریی پێش قۆناغی ئیمپریالی!. لێرەوەیە، ئەگەر مارکس گوتویەتی ”ئاسیایییەکان ناتوانن نوێنەرایەتیی خۆیان بکەن و دەبێ نوێنەرایەتی بکرێن”، ئێدوارد سەعید (١٩٩٦: ١٠٨) حەماسەت گرتوویەتی و گوتویەتی نەخێر وانییە؛ میللەتانی پاشکۆ و ژێردەستە دەتوانن بدوێن و خۆیان بنوێنن. باشترین بەڵگەش، بەڕای ئەو، مێژووی بزووتنەوە ڕزگاریخوازییەکانی سەدەی بیستەم بووە.

جێکەوتەی ئەم ڕەخنانە، لە زۆر لەو توێژینەوە پۆستکۆڵۆنیالییانە دەردەکەوێت، کە لەبارەی چینی ژێردەستە نووسران. تێیاندا تێکەڵبوونی چین، ڕەگەز و جۆری کۆمەڵایەتی، لە درووستبوونی دینامیکای کۆمەڵایەتی دەبینرا (Chakrabarty, 2000: 45)، لە کاتێکدا ئەم دینامیکایە، بە کاریگەری چڕکردنەوەی چەمکی چینایەتی بە لێکدانەوە مارکسییەکە، پەراوێز خرابوو. ئەمە پێویستی بەوە بووە، لە دەرەوەی سەرچاوە نەریتییەکانی بەردەستی مێژوونووسان، سەرچاوەی جیاواز بەکار بهێنرێت. تا مێژوونووس وێنایەکی فرەڕەهەندی زەمەنی لە لا درووست ببێت، کە پێشتر ئەرشیڤە کۆڵۆنیالییەکان ئەم چەشنە ڕوانگەیەیان بۆ زەمەنی مێژوویی نەخستۆتە بەردەستی. خۆ ئاوێتەکردنی ئێدوارد سەعید بۆ بونیادگەراییی پاش مۆدێرنە، لەگەڵ مەتریالیزمی مێژوویی، بووە هۆی داڕشتنی چوارچێوەیەکی جیاواز، کە بە مێژووگەراییی پۆستکۆڵۆنیالی ناسرا (postcolonial historicism). ئەمەش مێتۆدێکە ڕەخنەی گوتارییانە و شیکردنەوەی مەتریاڵییانە تێکەڵ بەیەک دەکات، بەڵام لە دەرەوەی ئەو حەتمییەتگەرایەی مارکسییەکان جەختییان لەسەر کردبۆوە. ڕەنگە لە یەکەمین نموونەکانی بەکارهێنانی ئەم مێتۆدە، کتێبە بەناوبانگەکەی سەر بە قوتابخانەی پۆستکۆڵۆنیالی تیمۆثی میشێل بێت، بەناوی ”کۆڵۆنیالیزەکردنی میسر”. نووسەر(٢٠١٣)، ئەوەی بۆ دەرکەوتووە وێناکردنی بەریتانییەکان بۆ جووتیاری میسری، وەک کەسانێک کە لە سروشتیاندا تەمبەڵ و تەوەزەڵن (کە ئەمەش لە ئاستی گوتاردا خەسڵەتپێدانی کولتوورییە)، لە بنەڕەتدا واقیعی چەوساندنە و بەکارهێنانی ئەم چینەی، لە چوارچێوەی سیستەمی سەرمایەداری جیهانی دەشاردەوە. نەک ئەوەی خوێندنەوەیەکی وردی چۆنیەتیی درووستبوونی مێژوویییانەی سیستەمە کۆمەڵایەتییەکەیان بێت، وەک لە خۆیدا هەبووە.

ئێدوارد سەعید و لێکۆڵینەوەی پاشکۆ

چاوەڕێی ئەوە دەکرا جێکەوتەی بەشدارییە هزرییەکانی ئێدوارد سەعید بەسەر ڕەوتە نوێیەکانی مێژوونووسیدا هەبێت، بەتایبەت ئەوانەی دژە کۆڵۆنیال بوون، یان لە دەرەوەی هەژموونی هزرییانەی ئەم جووڵانەوە سیاسی – ئابوورییە بیریان کردۆتەوە. هەرواش بوو، ئەوەی ئەو کردبووی فەراهەمکردنی زەمینەیەکی تیۆری بوو، کە مێژوونووسیی پۆستکۆڵۆنیاڵی تێدا چەکەرەی کردووە و پێگەیشتووە. هەرچەندە ئەو ڕەتی کردۆتەوە یەکێک بێت لە دامەزرێنەرانی ئەم ڕەوتە هزرییە، بەڵام خۆ ڕەخنەکانی لە چەمکی ڕۆژهەڵات سەرەتایەک بوون بۆ ”بزاڤی ڕزگاربوون”ی زانستە کۆمەڵایەتییەکان، لە ڕوانگە و دیدە ڕۆژئاوایییەکەوە (غراتالو، ٢٠١٨: ١٠٨). ئەمەش کۆڵەگەی هەرە بنەڕەتی هزری پۆستکۆڵۆنیالییە.

بەکارهێنانی مێتۆدی قوتابخانەی جنێڤ لەلایەن ئێدوارد سەعید لە یەکەمین نووسینەکانیدا، ئەوی زیاتر بە قوتابخانەی پۆستکۆڵۆنیالییەوە گرێداوە. ئەو مێتۆدی نوێی ڕەخنەی بەکار نەهێنا، هەرچەندە لەکاتی نووسینی کتێبەکەیدا باڵادەست بووە، بەڵام وەک مێتۆد ڕەتی کردۆتەوە، چونکە وای بینیوە بە چەشنێک سەرەدەری لەگەڵ دەقدا دەکات، وەک ئەوەی دابڕاو بێت لە مێژووی ڕۆشنبیری و چوارچێوەی سۆسیۆ – کولتووریی نووسەرەکەی. بەڵام هات مێتۆدەکەی جنێڤی بەکار هێنا، کە ئەوان لە لێکۆڵینەوەی دەقدا، لە میانەی شیکردنەوەی وردی زمانی نووسین، بەدوای بونیادنانەوەی ڕوانگەی نووسەر بوونە بۆ بوون. هەر ئەم تێگەیشتنەش وای کرد نووسینەکەی ئەو ببێتە سەرچاوەیەکی ئیلهامبەخش، بۆ ئەو توێژەرانەی بواری مێژوو، کە بیریان لە هەڵوەشاندنەوەی گوتارە کۆڵۆنیالییەکە کردۆتەوە و بەدوای گەڕاندنەوەی دەنگی پەراوێزخراوانەوە بوون(Roddan, 2016: 45). چونکە بۆ ئەمانە، ئەگەر دەیانویست لە بەرزەفتی ئەوروپایی بۆ حەقیقەتی مێژوویی دەربازیان ببێت، ئەوا تێزەکانی سەعید پاشخانێکی مێتۆدی باش بوون. ئەمە بە ئاشکرا لە کاریگەربوونی یەکێک لە قوتابخانە هەرە گرنگەکانی مێژوونووسیی پۆستکۆڵۆنیالی دەردەکەوێت، کە ئەویش قوتابخانەی هیندییە، ئەوەی پتر بە ”لێکۆڵینەوەی پاشکۆ – Subaltern Studies” ناسراوە. چەمکی سەبەڵترن لە بنەڕەتدا بە مانای پاشکۆ دێت، توێژەرانی هیندی لە بیریاری ئیتالی ئەنتۆنیۆ گرامشییان وەرگرتووە، کە لای ئەو بە مانای چینە پەراوێزخراوەکانی کۆمەڵگە دەهات (اشکروفت و آخرون، ٢٠١٠: ٣١٩-٣٢٠). بەڵام هیندییەکان، بەتایبت ڕێناجیت گوها، مانای تریان پێ بەخشی و بۆ وەسفکردنی خەسڵەتی گشتی پاشکۆبوون لە جڤاکی باشووری ئاسیا بەکاریان هێنا.

 لەم قوتابخانەیەدا پۆستکۆڵۆنیالیزم وەک ئامرازێکی ڕەخنەیی بووە و لە زۆر خاڵدا لەگەڵ ڕەوتی پۆستمۆدێرنە یەکتربڕ بووە. بەتایبەت هەڵتەکاندن و وەلانانی گێڕانەوە هەژموونگەراکان، ئەوانەی وەک دانیال وۆلف (٢٠٢١: ٣٤٥) وەسفی کردووە، کۆڵۆنیالیزم و هاوپەیمانەکانی لە دەستبەژێرە خۆجێییەکان بەسەر گێڕانەوەی مێژوویییان سەپاندبوو. ئەم دەستە نوێیە هەوڵیاندەدا، لە بری ئەو گێڕانەوانەوە، گێڕانەوەی خۆجێیی بهێننە پێش و دەقەکان بە چەشن و ئاڕاستەی جیاواز بخوێننەوە، بۆ ئەوەی بتوانن پەی بەوە ببەن، کە نووسەرانیان نەیانگوتووە، نەک ئەوەی گوتراوە و بیستراوە.

وەک زانراوە، هیندستان نقێمی تاجی کۆڵۆنیالیزمی بەریتانی بوو. هەر لەگەڵ سەربەخۆبوونی، گفتوگۆ و مشتومڕێکی زۆر لەنێو دەستەبژێری ئەم وڵاتە، دەستی پێ کرد. ئەوان دەیانویست جیاواز لە گێڕانەوە کۆڵۆنیالییەکە (کە جەختی لەسەر مۆدێرنە و جێکەوتەکانی، پەرەسەندنی ئابووری و تێکەڵکردنی کۆڵۆنییەکان بە سەرمایەداری جیهانی دەکردەوە)، ئەزموونی کۆڵۆنیالیزم هەڵسەنگێنن. لە دەرەوەی ئەم بابەت و ناونیشانە هەمەگیرانەوە ڕەهەندەکانی مێژووەکەی ببینن. مێژوویەکی خۆجێیی بگێڕنەوە، بەدەنگی خەڵکی هیندستان خۆیان بێت و ڕۆڵیان لە درووستکردنی تێگەیشتنیان بۆ ئێستای خۆیان بنوێنێت. ئەمە وای دەخواست توێژینەوەی ئەوتۆ ساز بکەن، کە چەشنێک لە سەنتەرێتی بە کولتووری نێوخۆییان ببەخشێت و بەهایەکی پێ بدات، جیاوازبێت لەو بەهایانەی کولتوورە ڕۆژئاوایییە – کۆڵۆنیالیستەکە ویستبووی بیسەپێنێت (Green & Kathleen, 2016: 278). چونکە ئەوان دەیانزانی، ئەگەرچی پرۆسێسە سیاسییەکە کۆتایی هاتبوو، بەڵام هێشتا لەڕووی ئابووری و کولتوورییەوە، جێکەوتەی قووڵی بەسەر زەمینەی هیندییەوە هەر مابوو.

لێکۆڵینەوەی پاشکۆ لەسەرەتادا وەڵامێک بوو بۆ دەرکەوتنی بیرۆکەی ”مێژوو لە ژێرەوە”، کە مارکسییە بەریتانییەکان دەمێک بوو کاریان لەسەر چەمکەکە کردبوو و لەگەڵ ڕەخنەکانی ئێدوارد سەعید لە سیستەمی مەعریفەی ڕۆژئاوایی ڕێک دەهاتەوە. دەستەی یەکەمی دامەزرێنەرانی ئەم قوتابخانەیە، هەر لە زانکۆ ئینگلیزییەکان خوێندبوویان، بەڵام پەروەردەکراوی ئەو مێژوونووسە بەریتانیانە بوون، کە سەر بە قوتابخانەی مارکسی بوون (وولف، ٢٠٢١: ٣٤٥؛ الیعقوبي و طحطح، ٢٠١٩: ١٠٩-١١٠). دواجار بنەماکانی ئەم قوتابخانەیەی نووسینەوەی مێژوو، لەسەردەستی مێژوونوسی هەرەدیاری هیندی ڕاناجیت گوها (١٩٢٣-٢٠٢٣)، جێگیر بوون. لەوێ، نەک هەر ڕەخنە لە گێڕانەوەی ئیمپریالییانە بۆ مێژووی هیندستان گیرا، بەڵکوو پێداچوونەوەیەکیش بوو بەو فۆڕمەی مێژوونووسین، کە لە دوای ساڵی ١٩٤٧یش، هەر باو بووە. ئەمە پێداچوونەیەوەک بوو، مەبەستی بوو مێژوو لە تێگەیشتنە باوەکە (مێژووی سەردەستە و دەستەبژێری سیاسی)، ڕزگار بکات. لەگەڵیشیدا گرنگی بە نووسینەوەی مێژووی بونیادە کۆمەڵایەتیی – ئابوورییەکان بدات؛ مێژووی ژێردەستە و پەراوێزخراوان.

پاشخانە مارکسییەکەی مێژوونووسەکان وای کرد جەخت لەسەر تێپەڕاندنی مێژووی دەستەبژێر بکەنەوە، کە هەر عەقڵیەت و ڕوانگەی کۆڵۆنیالی سەپاندبووی. ئەوەبوو ڕێناجیت گوها، لە یەکەمین بەرهەمەکانی (1983: 7)، گێڕانەوە نەتەوەییەکانی خستەژێر باری ڕەخنەوە و گفتوگۆی وردی لەبارەوە کردن. بەتایبەتیش جەختی لەسەر کاریگەربوونی دەستەبژێری هیندی، بە گێڕانەوە ئیستیعمارییەکان، کردەوە. دەیگوت ئەوان بە مێتۆدێکی کۆڵۆنیالییانەوە لەو مێژووەیان کۆڵیوەتەوە و بەسەر کۆی گێڕانەوەی مێژوویی هیندستانیان سەپاندووە. لە بەرامبەردا چین و توێژە کۆمەڵایەتییەکانی دی وەک: جووتیار، کرێکار و ژنان، کە زۆرینەی دانیشتوانی نیمچە کیشوەرەکە بوون، نەگێڕدراونەتەوە و نادیارن؛ وەک ئەوەی لە دەرەوەی مێژوودا بن.

ئیدی مەبەستی ئەم قوتابخانەیە ڕاستکردنەوەی ئەو ناهاوسەنگییە بوو، کە لە بواری ئەکادێمیدا بەرچاو دەکەوت. بەتایبەت ئەگەر دەیانبینی توێژەرانی نێو دەزگا زانستییەکان، جەخت لەسەر ڕۆڵی سەنتەرییانەی چینی دەستەبژێر و هەژموونی ڕۆشنبیریی دەستەبژێرانە دەکەنەوە. ئەوان دەیانویست هەڵسەنگاندنێکی بابەتییانەی ئەم ڕۆڵ و هەژموونە بکەن، لەپاڵیدا ڕەوش و پێگەی پەراوێزخراوان و ژێردەستەکانیش ببینن. هەربۆیە پتر ویستیان نووسینەوەیەکی جیاوازی مێژووی هیندستان بهێننە ئارا؛ مێژوویەک، کە بۆ ماوەیەکی درێژ لەژێر هەژموونی تێگەیشتنی ئەم دەستەبژێرە بۆرژوایەدا بوو و لەبنەڕەتیشدا بەرهەمی کۆڵۆنیالیزمی بەریتانی بوو (اشکروفت و آخرون، ٢٠١٠: ٣٢٠). ئەمە ئەو مێژووە بوو، کە زانینە کۆڵۆنیالییەکە کلیلە وشەکانی دیاری کردبوو و تێیدا، بە کاریگەریی نەریتە کۆڵۆنیالییەکەی مێژوونووسین، جەخت لەسەر سوودەکانی حوکمی کۆڵۆنیالی بۆ هیندستان دەکرایەوە. بەتایبەت لە ڕووی فەراهەمکردنی یەکگرتوویەکی سیاسی، سیستەمی سەردەمییانەی خوێندن، بونیادی نوێی ئابووری و پەرەپێدانی هزری ناسیونالیستی…تاد (شاکرابارتي، ٢٠١٦: ١٠).

ڕێناجیت گوها ڕێک هات ڕەخنەی لەمە گرت و ڕایگەیاند، کە ئەم پڕکردنەوەی گێڕانەوەی مێژوویی بە کاراییی دەستەبژێرەوە، مانای ئەوەیە بەشداریی میللی لە درووستکردنی ڕووداوی مێژوویی پشتگوێ خراوە. لەگەڵ ئەودا هزرڤانێکی تر دەرکەوت، ئەویش گایاتری سپیڤاک بوو، کە ئاماژەی بەوەدا دەبێت مێتۆدێکی ڕوون هەبێت، لە ناساندنی پەراوێزخراو و چۆنیەتی جیاکردنەوەیان لە کۆمەڵگەی بنەڕەتی هەژموونگەرا و جەختکردنەوە لەسەر ئەم جیاوازبوونە. مەبەست لەمەش بەدەنگهێنانی ژێردەستەیە، وەک لە وتارە گرنگ و پارادیمییەکەی، بە ناونیشانی ”ژێردەستە دەتوانێ قسە بکا؟” (٢٠٢٢)، وردی کردۆتەوە و ئاماژەی پێداوە. ئەم هزرڤانە هیندییانە و چەندانی دی لە مێژوونووسەکانی وڵاتەکە، لە نووسینەوەیان بۆ مێژوو، هەوڵیاندا تیۆرە باوەکان تێپەڕێنن، بەتایبەت تیۆرە مارکسییەکە، کە هەندێک لە دەستەبژێری هیندی بە جێگرەوەی تیۆرییە ڕۆژئاوایییەکانیان دەزانی (وولف، ٢٠٢١: ٣٤٨)، چونکە جەختی لەسەر کاریگەریی بونیادی کۆمەڵایەتی – ئابووری بەسەر ڕەوتی مێژوودا دەکردەوە.

ئەوەی جێی سەرنج بوو دیدگای ئێدوارد سەعید بۆ ڕۆژهەڵاتناسی، وەک سیستەمێکی گوتارییانە، بەتایبەت لەو ڕووەی ”ئەوی تر”ی ڕۆژهەڵاتی نیگەتیفانە دەبینی و لەزۆر باردا دەیخستە دەرەوەی ئەو مێژووەی عەقڵی ئەوروپایی، بە تاکە مێژووی درووستی مرۆڤایەتی دەزانی، بووە ئەو چوارچێوە ڕەخنەیی و تیۆرییەی مێژوونووسانی قوتابخانەی پاشکۆ بەکاریان هێنا، بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەو فۆڕمە باوەی نووسینەوە مێژوو. بەتایبەت جەختکردنەوەی نووسەرە فەڵەستینییەکە لەسەر دینامیکای دەسەڵات و مەعریفە؛ زەقکردنەوەی ئەو زەبروزەنگە مەعریفییەی، لەنێو نوێگەری کۆڵۆنیالیستی و پاش کۆڵۆنیالستیدا هەبووە. ئێدوارد سەعید خۆی ڕادەگەیەنێت، کە کتێبەکەی مەعریفەیەکی ڕەها و دابڕاو نییە، بەڵکوو مەبەستێکی تری لەپشتە، ئەویش سەرەداوێک بداتە دەست توێژەران، تا بەدوای توێژینەوەی وردتردا بن. ئەو لەمەدا زیاتر مەبەستی توێژەرانی جیهانی عەرەبی بوو. بەڵام ئەوەبوو زیاتر لە دەرەوەی ئەم جیهانە جێکەوتەی هەبوو و زوو هەندێک لە توێژەرە هیندییەکان، ڕوانگەی ئەویان لە لێکۆڵینەوەکانیاندا بەرجەستە کرد (شاکرابارتي، ٢٠١٦: ١٩). بۆیە دڵخۆشی خۆی ڕاگەیاندووە، ئەگەر بینیویەتی تێزەکانی لە قوتابخانەی مێژوونووسیی هیندی و قوتابخانەکانی تری سەر بە ڕەوتی پۆستکۆڵۆنیالی گرنگیان پێدراوە (سعید، ١٩٩٦: ١١٤). خۆی دوای گەڵاڵەبوونی ڕەهەندە هزری و مێتۆدییەکانی قوتابخانە هیندییەکە و هاتنەپێشی لێکۆڵینەوەی مێژووی پەراوێزخراوان، لە وتارێکی لە ساڵی ١٩٩٤دا، جەختی لەوە کردۆتەوە کتێبەکەی تەنیا شیکردنەوەیەکی ڕەخنەییانەی فرەکولتووری نەبوو، بۆ چۆنیەتیی بەکارهێنان و بەگەڕخستنی مەعریفە لەلایەن دەسەڵاتێکەوە، کە دەخوازێت بەهۆیەوە پێگەی خۆی پتەو بکات، بەڵکوو گەواهیدانێکیش بووە لەسەر ڕەوشی پاشکۆ و پەراوێزخراوان؛ ڕەوشی چەوساوەکانی سەر زەوی، کاتێک دێن لە خۆیان دەدوێن. ڕایدەگەیەنێت (١٩٩٦: ١٠٨) ئەو وەک نووسەری کتێبەکە دەیەوێت ڕۆڵێک بگێڕێت؛ ڕۆڵی ئاگایییەک، کە نوێنەرایەتیی خودێک دەکات، لە چوارچێوەی کۆمەڵێک دەق و گوتارێکی مێژووکردی پەیوەست بە خودی ڕۆژئاوایییەوە، چەپێنراوە و شێوێندراوە.

هەرچۆنێک بێت، لەم وتارە، لێرە و لەوێ دەرکەوت، ڕەخنەگرتنی ئێدوارد سەعید لە ”نواندن”، بەیەکێک لە بەشدارییە هەرە دیارەکانی هزری ئەوە. ئەو بەمە گرەوی ئاکارییانەی نووسینەوەی مێژوویی، بەم چەمکە ناساندەوە. ڕێک ئەمەش بوو، کە گایاتری سپیڤاک لە وتارەکەی خۆی، وردتر کاری لەسەر کرد. لەوێ ڕوونی کردۆتەوە چۆن هەوڵە ئەکادێمییە ڕۆژئاوایییەکان، لە پێناو گێڕانەوەی دەنگی ژێردەستە، بەرهەمهێنانەوەی گوتارێکی کۆڵۆنیالانە بووە، کە بەناوی ئەوان دواوە (سپیڤاک، ٢٠٢٢: ٥٣). ئەم قەیرانە وای لە مێژوونووسان کردوە، ڕووبەڕووی هەڵوێستی خۆیان لە پرۆسێسی بێدەنگکردندا ببنەوە. ئەمە لە کتێبەکەی پارثا چاترجی بە ناونیشانی ”هزری ناسیونالیستی و جیهانی کۆڵۆنیالی” بەڕوونی دەردەکەوێت، کاتێک نموونەی ئەوە دەهێنێتە، چۆن دەستەبژێری ناسیۆنالیستی هیندی دەستیان بە سەر زانستی کۆڵۆنیالی داگرت، لە بەرامبەردا نووسینی ئەوانەی لە دەرەوەی ئەم زانستانە، لە مێژووی هیندی قۆناغی دوای داگیرکاریی بەریتانی دوابوون، پشتگوێ دەخران (Chatterjee, 1986: 38). هەربۆیە، وەک سپیڤاک گوتویەتی، ئەگەر مێژوونووسان دەیانویست لەو تەڵەزگە مەعریفییە ڕزگاریان ببێت، دەبایە هەم پێگەی مەعریفییانەی خۆیان پێناسە بکەن و هەمیش ئاگایانەتر لە مەرزەکانی توانای نواندنی ئەوی تر بگەن.

وەک بینیمان ئێدوارد سەعید پتر هەوڵی ڕوونکردنەوەی پەیوەندیی نێوان کۆڵۆنیالیست و کۆڵۆنیالیزەکراو دابوو. بەڵام قوتابخانەی ”لێکۆڵینەوەی پاشکۆ”، بە دوای ئەو دابەشبوونانەدا بوون، کە لە خودی کۆڵۆنیالیزەکراودا هەبوو: چینایەتی، ڕەگەز و پاشکۆیەتی جووتیاران. لەمەشدا توانیان ئەوە دەربخەن، کە چۆن ئەو گێڕانەوە نەتەوەیییە باوانەی هەبوون، هەمان پلەبەندیی قوچەکییانەی ئیستعماریان دووپات کردۆتەوە. ئەمەش لە میانەی بەباشتر زانینی مێژووی چینی سەردەستە، لە مێژووی چینەکانی ژێرەوە (Chatterjee, 1986: 38). بێگومان ئەم وەرچەرخانە پێویستی بە دابڕانێکی مێتۆدییانە و نوێکردنەوەی شێوازی کارکردنی مێژوونووسەوە هەبووە. بۆیە دەبینین کاری ئەرشیڤکردن و سەرچاوەگیری، لە بەڵگەنامە ناوەندییەکانی دەوڵەتەوە گۆڕا بۆ سەرچاوەی لۆکاڵی؛ نەریتی زارەکی و پاشماوەی ماددی پەراوێزخراوان (Guha, 1983: 333). بەمەش بەرەنگاری ئەو مێژووگەرایییە ئەوروپییە بوونەوە، کە وەک ئاماژەمان پێدا ئێدوارد سەعید بە وردی ڕەخنەی لێ گرتبوو.

گایاتری سپیڤاک ڕایگەیاندووە، کتێبەکەی ئێدوارد سەعید بۆتە دەقێکی بنەڕەتی و سەرچاوەیەک، کە بەهۆیەوە لێکۆڵینەوەی پاشکۆ، ئاوا لەچوارچێوەی دەزگای ئەکادێمیدا جێگەی بۆ کرایەوە. ئەو وای دەبینی ئێدوارد سەعید توانی لێکۆڵینەوەی پۆستکۆڵۆنیالی، وەک بوارێکی سەربەخۆی زانستی بنوێنێت و لەمیانەی شرۆڤەی گوتاریی ڕۆژهەڵاتناسییەوە ڕوونی کردەوە پەراوێزخراو دەتوانێت بدوێت و دەنگی هەبێت و بەشێکی چاڵاکی کایەی زانستیی سەردەمەکە بێت (غاندي، ٢٠٢١: ٨١-٨٢). لە وتارە بەناوبانگەکەی، کە ئاماژەمان پێدا، بە ئاشکرا جێکەوتەی هزری ئێدوارد سەعید دەبینین، بەتایبەت کاتێک سوودی لە ڕەخنەی ئەو لە ”نواندن” گرتووە. هەرچەندە لە هەندێ بابەتیش کەمێک ڕەخنەیییانە لە هزری سەعید لایداوە، نەخاسمە لە پرسیارکردنی لەسەر توانای ئەکادێمیای ڕۆژئاوایی لە گێڕانەوەی ئاگایی بۆ پاشکۆ. ئەم خاتوونە جەختی لەسەر ئەوە کردۆتەوە دەنگی ژێردەستە هەردەم وەک نێوەندگیرێک، لە نێوان گوتارە هەژموونگەراکان، دەمێنێتەوە (٢٠٢٢: ٦١-٦٤). ئەمەش پێشڤەچوونێک بوو لە تێگەیشتی ئێدوارد سەعید، ئەگەر هاتووە قسەی لەسەر بێدەنگکردن کردووە. سپیڤاک، هەر بە کاریگەری نووسەری ڕۆژهەڵاتناسی، دان بەوە دادەنێت، کەوا گێڕانەوەی دەنگ بۆ ژێردەستە قورسە. وایدەبینی زۆربەی کات ئەم دەنگە، لەنێو گوتاری دەستەبژێردا دەنوێنرێت. ئەمەش وادەکات گەڕانەوە بۆ ڕەسەنی بیروبۆچوون و ڕوانگە میللییەکە، قورس و ئەستەم بێت. بێگومان ئەم ڕەخنەیە پێمان دەڵێت، کە پێویستیی بەردەوام هەیە بەوەی توێژەران بە ئاگایییەوە سەرەدەری لەگەڵ دەق و سەرچاوە و گێڕانەوەکان بکەن و لە کاریگەریی گوتارە ئاکادێمی و سیاسییە هاوچەرخەکانیان داببڕن.

خاڵێکی تری یەکتربڕ لەنێوان کارەکەی ئێدوارد سەعید و مێژوونوسیی پاشکۆ، پەیڕەکردنی مێتۆدی فرە پسپۆڕیی بوو. وەک دەزانین ئێدوارد سەعید ئەدەب، فەلسەفە، مێژوو و لێکۆڵینەوەی کولتووری ئاوێتەی یەکتر کردووە، بۆ خوێندنەوەی گوتارەکەی ڕۆژهەڵاتناسی. ئەمەش بەردەستخستنی مێتۆدێکی هەمەگیرانە بوو، لە شیکردنەوەی بنەما کولتوورییەکانی مێژوونوسیی کۆڵۆنیالی. ئەو، لە میانەی ئاوێتەکردنی ڕوانگەی پسپۆڕییە جیاوازەکانەوە، توانیبووی ئەو پەیوەندییە ببینێت، کە لەنێوان پەیکەرە کولتووری و سیاسی و ئابوورییەکاندا هەبووە، بەتایبەت لە داڕشتنی مەعریفەی مێژووییدا (Kennedy, 2013: 89). ئەوەتا بە بەکارهێنانی شیکردنەوەی ئەدەبی لە ڕەخنەگرتن لە دەقی مێژوویی، توانی خەسڵەتی درووستکراو و ساختەی گێرانەوە مێژوویییەکان باشتر دەربخات (Çelik, 2018: 382) بە هەمان شێوە، جەختکردنەوەی لەسەر بە دەقکردنی مێژوو، هاوکار بووە لەوەی تێبگات تۆمارە مێژویییەکان دەقی بارگاوین بە هەڵوێستە ئایدۆلۆژییەکانی نووسەرانیان. هەر ئەمەش ڕۆڵی هەبوو لەوەی لێکۆڵینەوەی مێژوویی بە ئاقارێکی جیاوازدا بڕوات. کێنیدی (2013: 102) تێبینی ئەوەی کردووە، کە هەم ئێدوارد سەعید و هەمیش بیریار و مێژوونووسانی سەر بە قوتابخانە هیندییەکە، بەم ئاوێتەکردنەی مێتۆدی پسپۆڕییە جیاجیاکان، هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی گێڕانەوە هەژمونگەراکانیان داوە. هەر ئەمەش هاوکار بوو لەوەی باشتر لە ئاڵۆزییەکانی مێژوو و هزری کۆڵۆنیالی و قۆناغی پاشتریش بگەن.

کەوابێ ڕەخنەگرتن لە گێڕانەوەی کۆڵۆنیالی بۆ مێژوو، خاڵێکی هەرە هاوبەشی پڕۆژەکەی ئێدوارد سەعید و تێزە هزرییەکانی قوتابخانە مێژوونووسییەکە بوو. هەردوولا ڕەخنە لەو ڕێبازانە دەگرن، کە بەهۆیانەوە دەوڵەتانی داگیرکەر هاتوون، دابڕاو لە ڕوانگەی میللەتانی ژێردەستە، ڕەوتی مێژووەکەیان بەرجەستە کردۆتەوە. جەختکردنەوەی ئێدوارد سەعید لەسەر چۆنیەتیی ئەم نواندنەی ئەوروپییەکان بۆ ڕۆژهەڵات، لەگەڵ شیکردنەوەی گوها بۆ دیاردەی وەلانانی گێڕانەوەی کۆڵۆنیالی، لە نوێنەرایەتیکردنی پاشکۆ، ڕێک دێتەوە. بۆ نموونە گوها (1983: 15)، لە قسەکردنی لەسەر ڕاپەڕینی جووتیارانی هیندستان، ئەوەی دەرخستووە چەندە جووتیار خۆی، سەنتەرگیرانە، ڕەوتی مێژووی ئاڕاستە کردووە. ئەمەش پێچەوانەی ئەو وێنا کۆڵۆنیالییە بووە، کە بۆیان درووست کرابوو و بەسەریاندا سەپێنرابوو، گوایە ئەوان ”هەڕەمەکییانە’‘ کردار دەنوێنن و ”بێعەقڵانە” خۆیان بەرجەستە دەکەن و ”گێرەشێوێنانە” لەنێو ڕەوتی ڕووداوەکاندا دەردەکەون. ئەمەش هەمان ئەو ڕەخنەیەی ئێدوارد سەعید بوو لە وێنای ڕۆژئاوایی بۆ ڕۆژهەڵات، ئەگەر دەیانگوت ناتوانن نوێنەرایەتیی خۆیان بکەن و توانای خۆبەرزەفتکردنیان نییە و پشێوی دەخەنە نێو ڕەوتی درووستی مێژوو. بۆیە دەخوازن ئەوە لە زەیندا بەرجەستە بکەن، کە هەژموونی ئیمپریالییانە حەتمیەتێکی مێژوویییە، مەبەست لێی دەربازبوونە لەم گێرەشێوینییە و بۆ ڕاستکردنەوەی ڕەوتی مێژوو خۆیەتی.

تێزەکانی ئێدوارد سەعید و ڕەخنەی مێژوونووسان

لەسەرەتاوە بینیمان گرنگی کتێبەکەی ئێدوارد سەعید، هەر لە جێکەوتە هزرییەکانی نەبووە، بەڵکوو لە مێتۆدەکەیشی بوو. بەتایبەت شیکردنەوەی دەقە ڕۆژهەڵاتناسییەکان و هەوڵدان بۆ داڕشتنەوەی ڕووی نادیاری ئەوەی نووسراوەتەوە. لە بواری مێژوودا، ئەو مێژوونووسانی خستە بەردەم ئالەنگاری هەڵوەشاندنەوەی لاگیرییەکانی نێو تێزی سەنتەرگیریی ئەوروپایییەوە. ئەمەش زیاتر لە میانەی داننان بە فرەچەشنی ئەزموونی مێژووییدا بوو، کە وا دەخوازێت بەدوای مێتۆدی جیاوازی نووسینەوەدا بین؛ هەمەگیر بەڵام فرەچەشن، کە بتوانێت ڕوانگە جیاوازەکان لەخۆ بگرێت و وابکات دەنگی کۆمەڵگە پەراوێزخراوەکانی نێو گێڕانەوە سەنتەرەگەراکە، باشتر و ڕوونتر ببیسترێت. ئەم وەرچەرخانە لە تێگەیشتنی گێڕانەوەی مێژوویی زۆر گرنگە، ئەگەر دەخوازین تێگەیشتنێکی دادپەروەرانە و فرەڕەهەندمان، بۆ مێژووی جیهانی، چنگ بکەوێت. شیلی والیا (٢٠٠٦: ٢٦-٢٧) ڕایدەگەیەنێت نووسینەکانی ئێدوارد سەعید ڕۆڵێکی بنەڕەتیان لەو گفتوگۆیانەدا هەبوو، کە لە ڕووتەختی هزریی ئەوروپاییدا، سەبارەت بە تیۆریی مێژوو باو بوون. ڕۆڵی ئەویش پتر لە تێگەیشتن بۆ ”حەقیقەتی مێژوویی” و چۆنیەتیی ”نواندن”ی لە ناوکۆی گوتارییانەدا بووە. ئەو وای لە حەقیقەتەکە نەڕوانیوە ڕەها بێت، ئەوەندەی پەیوەستە بە دۆخی گشتی و هەڵوێستی سیاسییەوە. ئەوە بەو مانایە نایەت نکۆڵی لە ڕێبازە ئیمپیرییەکە کردبێت، پێی وابێت هەموو گێڕانەوەیەکی مێژووی ڕابردوو ساختەیە. بەڵام جەختی لەوە کردۆتەوە نووسینی ئەکادێمییانەی ئەوروپایی لەبارەی ڕابردوو، پێوەست بووە بە بونیادنانی ئیمپراتۆرییانەوە. لەو دەستپێکەوە ڕاستییەکانیان وێنا کردووە و دواتر لە گێرانەوەی مێژووییدا بەرجەستەیان کردوون. لەگەڵیشیدا چەشنێک لە خۆبەگەورەزانی کولتووری و ڕەگەزی هەبووە، کە ڕیشەی لەنێو پلانی هێنانەدی ئامانجە سیاسییەکان داکوتاوە.

لای ئێدوارد سەعید مێژوونووسین و نواندن دوو بنەمای سەرەکین، کە دەشێن هاوکار بن لە تێگەیشتنی ئەو پەیوەندییەی وڵاتانی ڕۆژئاوا لە گەڵ ژێردەستەکانیان درووستیان کردبوو. بەچەشنێک کە دەشێ تەنانەت شێوازی ئەکادێمییانەی مێژوونووسی و بەکارهێنانی سەرچاوە و پەراوێزدانان خودان بونیادێکی ئایدۆلۆژییانە بێت، کە جۆرێک بێت لە نواندنی واقیعی مێژوویی، نەک واقیعەکە لەخۆیدا. ناکرێ ئەم فۆڕمەی نواندنیش، بەو بونیادە ئایدۆلۆژییەیەوە، بەدەر بێت لە لاگیرییەوە. ئەو باش لە گرفتی نواندن لە چوارچێوەی میتۆلۆژیای ئایینی و مێژوویی گەیشتووە و درکی بەوە کردووە، کە چۆن لەم پرۆسەیەدا شتەکان لە جێگەی خۆیان دانانرێن و دەشێوێندرێن و لە بەهایان کەم دەکرێتەوە. هەر ئەمەش دیدگای ئەوی بەچەشنێک داڕشت، کە وای ببینێت گێڕانەوەی درووستی مێژوو، ئاکامێکی ستراتیژیای کولتوورییە، لە پێناو پاراستنی دەسەڵات و دەستکەوتە ماددییەکان ساز کراوە (والیا، ٢٠٠٦: ٢٩-٣٠). بەو مانایەی نواندن، کرۆکی هەر نووسینەوەیەکی مێژوو پێک دەهێنێت، کاتێک مێژوونووس دەیەوێت بەهۆیەوە حەقیقەتێکی مێژوویی بەرجەستە بکات. ئەمە پرۆسەیەکە، گەر بەئاگا نەبین، بە لاڕێماندا دەبات. لەگەڵیشیدا ئەو بڕوایەش بەهێز دەکات، کە مێژوو هیچ نییە جگە لەوەی مێژوونووس نووسیویەتیەوە. بۆیە ئەو بونیادە ئایدۆلۆژی و چوارچێوە سۆسیۆ – کولتوورییەی زەینی مێژوونووسی تێدایە، مێژووەکە دەنوێنێت و بە بەکارهێنانی زمان وەک هۆکاری پەیوەندی، دەیخاتە بەردەستمان.

ئەم تێز و دیدگا پارادیمییەی ئێدوارد سەعید لەنێو مێژوونووسان گفتوگۆ و مشتومڕی زۆریان بەدوادا هات. هەرچەندە وەک بینیمان ڕەخنەی ئەو لە گێڕانەوەی کۆڵۆنیالی لەگەڵ ئامانجەکانی نووسینەوەی مێژووی دوای کۆڵۆنیالی ڕێک دەهاتەوە، بەڵام بەشێک لە مێژوونووسان پێیان وابوو مێتۆد و دەرەنجامەکانی قەیرانیان تێدایە، چونکە ئێدوارد سەعید خۆی پتر مەیلی بەلای گشتاندنەوەیە و کەمتر لەچوارچێوەی ناوکۆیەکی دیاریکراوی مێژووییدا ماوەتەوە، بە چەشنێک نابینین نموونەکانی بە ناوکۆیەکی ئاوا پەیوەست بووبێت. ئەمە وای کردووە، وەک جۆن مەکەنزی (1994: 132) ئاشکرای کردووە، پەیوەندیی نێوان تێزە هزرییەکانی ئێدوارد سەعید و مێژوونووسان ئاڵۆز خۆی بنوێنێت و خاڵی هاوشێوە و نەگونجانیان ڕوون دەرنەکەوێت.

ئەوەی خوێنەری ئێدوارد سەعید بێت، تێبینی ئەوەی کردووە، کە ئەو چەندە کاری لەسەر چەمکی ئەکادێمیی ئۆرگانی کردووە، ئەو چەمکەی زۆر لە ڕەهەندەکانی بۆ گرامشی و تێگەیشتنی بۆ ئەرکی ڕۆشنبیر دەگەڕێتەوە و لای ئێدوارد سەعید لە تێوەگلانی ڕۆشنبیر و ئەکادێمیان بە کردەی سیاسی و بەرەنگاربوونەوەیان بۆ ئایدۆلۆژیای باو و بەرزکردنەوەی دەنگی پەراوێزخراوان خۆی بینیوەتەوە (سەعید، ٢٠١٨: ٣٧-٣٩). بەلای ئەو ”بێلایەنی” و ”بابەتیبوون” تەنیا ئامرازن؛ دەزگای نەریتگەرا بۆ چەپاندنی ڕوانگەی جیاواز بەکاری دەهێنێت. لەبەرامبەردا پێی وابوو دەبێت دەستەبژێری ڕۆشنبیر پرسیاری هەستیار بوروژێنن و لە هزردا هەردەم گەڕیدە بن، خۆ بەدوور بگرن لەوەی بکەونە ژێر کاریگەریی ڕژێمە بەرزەفتکارەکانەوە.

لەگەڵ ئەوەشدا ئەم تێگەیشتنەی ئێدوارد سەعید، لەلایەن هەندێک لە مێژوونووسان، ڕەخنەی وردی لێ گیراوە. بەتایبەت لەوەی زیاد لە پێویست تیۆرییە و کەمتر ڕیشەی بە ناو ناوکۆی ئاڵۆزی مێژوویییەوە شۆڕبۆتەوە. ڕەنگە یەکێک لە دیارترینی ئەوانەی ڕەخنەیان گرتووە جۆن مەکەنزی (1994)، بێت. ئەو پێی وایە ئەم وێنایە لەگەڵ ڕوانگەی ئەو مێژوونووسانە ڕێک دێتەوە، کاریگەر بوون بە ڕێبازە مارکسییەکە، کە جەختیان لەسەر ڕۆڵی مێژوونووس لە دۆزینەوە و بەسەنتەرکردنی گێڕانەوە لەبیرکراوەکان یاخود چەپێنراوەکان دەکردەوە. هەروەها مێژوونووسان ڕەخنەی ئەوە لە ڕێبازی ئێدوارد سەعید دەگرن، بەوەی زیاد لە پێویست تیۆرییە و کەمتر ڕیشەی لەنەو ناوکۆ مێژوویییە وردەکان داکوتاوە. مەکەنزی ئاماژە بەوە دەدات، کە گشتگیریی ڕەخنەکانی ئێدوارد لە ئیمپریالیزم، بەتایبەت لە کتێبی ”کولتوور و ئیمپریالیزم” (1993) ورد نین و ئەزموونەکان نەگێڕدراونەتەوە تا پاڵپشتی باشتری تێزەکانی بکەن، لەکاتێکدا مێژوونووسان زیاتر بەدوای ئەو گێڕانەوانەدان. هەر ئەمەش وا دەکات بەرهەمەکەی ئێدوارد سەعید بە گشتی مێژوویی بێت، بەڵام لە ڕووی کردەکییەوە نامێژوویییانە دەربکەوێت.

مەبەستی هەرە بنەڕەتی ئێدوارد سەعید ڕەخنەگرتن بوو لە گێڕانەوە گەورەکانی ڕۆژئاوا. تێکشکاندنی ئەو تێزەی، کە دەیویست لەنێو مێژوودا بەدوای جێگیر و نەگۆڕەکانی ڕۆژهەڵات بگەڕێت و لە نووسینەوەدا جەختی لێ بکاتەوە. ئەمە ئەو چوارچێوەیە بوو، کە بنەمای ئایدۆلۆژی ئیمریالیزمی پێکهێنابوو. لەگەڵ ئەوەشدا هەندێک پێیان وایە ئەم تێزەی ئێدوارد سەعید سادەکردنەوەی دۆزەکەیە، بەتایبەت ئەگەر هاتووە هەژموونی کولتوورییانەی ڕۆژئاوای وەک یەک قەوارەی جێگیر و نەگۆڕ بینیە. مەکەنزی ئاماژەی بەوە داوە کولتوورە ئیمپریالییەکە لە گۆڕانی بەردەوامدا بوو و هەرگیز جێگیر نەبووە و فرەڕەنگ بوو؛ قەوارەیەکی نەبزۆت یاخود یەکگرتوو نەبووە (MacKenzie, 1995: 133-134). ئەگەر ئێدوارد سەعید هاتووە ئاوای وێنا کردووە، ئەوا کارتێکردنە ئاڵۆزەکانی پشتگوێ خستووە، بەمەش لە دینامیکای هێزە کولتوورییەکانی کەم کردۆتەوە و وەک گوتارێکی حەتمییانەی سادە خستوویەتیە ڕوو. تۆ تەماشای ناسنامەی کولتووری بەریتانیا بکە لە سەدەی نۆزدە، دەبینی چەندە بە پێشبڕکێ و ململانێ، لەگەڵ هەریەک لە فەڕەنسا و ئەڵمانیا، کاریگەر بووە. وەک چۆن بە پەیوەندییە ئیمپریالییەکانیشی، لە ناوچەکانی ژێردەستی، کاریگەر بووە.

ئەوەی ئێدوارد سەعید لە مێژووی بینیوە و ویستوویەتی بیکاتە مۆدێلێک بۆ  نووسینەوەی مێژووی پەیوندییەکە، جەختکردنەوەی بوو لەسەر دووانەی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا، ئەو ئاڵۆزییە نێوخۆیییانە وەلا دەنێت، کە پەیوەندییەکەی تێدا پەرەی سەندووە و هۆکاری بنەڕەتی بووە لە تێگەیشتنی دینامیکای ئیپمراتۆرگەرایی. هەر مەکەنزی (1995: 135) وای دەبینێت شیکارییەکەی ئێدوارد سەعید، هەژارە لە سەرەدەریکردن لەگەڵ دژیەکی و دەرەنجامی هەڕەمەکی و ڕێککەوت و بڕیاری هەنووکەیییانە، لەکاتێکدا ئەمانە لە لێکۆڵینەوەی مێژووییدا ڕەگەزی بنەڕەتین. مێژوونووسان جەخت لەوە دەکەنەوە، کە ئەستەمە بتوانن پێشبینی وردی پێشهاتەکان بکەن. بۆ نموونە سیاسەتی پەروەردەیی بەریتانیا لە هیندستان، لە پێناو درووستکردنی هاوکار و لایەنگیر بوو، بۆ سیاسەتە ئیمپراتۆرییەکە. بەڵام بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو، ئەوەی ڕوویدا ئەوە بوو، سیاسەتە فێرکارییەکە هۆکارێک بوو بۆ تۆکمەکردنی خەبات و بەرەنگاری و پتەوبوونی ناسیونالیزمی هیندی. خۆ ئەگەر نموونەی کوردی بهێنینەوە دەشێ ئاماژە بە هەمان سیاسەتی پەروەردەییی عوسمانی، لە دامەزراندنی قوتابخانەی ڕوشدییە بکەین؛ لەبری ئەوەی هەر کادیری خۆی تێدا پێ بگەیەنێ، دەبینین دەستەی منەوەرانی کورد دەرکەوتن و درەنگتر دژ بە سیاسەتە ئیمپراتۆرییەکەی گوتاری نێوی کوردبوون و کرداری کوردانەیان نواند.

 دەشێ دوایین ڕەخنەی مێژوونووسانە لە نووسینەوەکانی ئێدوارد سەعید ئەوە بێ، ئەو لە ڕەهەندێکی تەواو ئاکارییەوە تەماشای بابەتەکان دەکات. ئەمەش سەرنجی ڕەخنەگرانی ڕۆشنبیر زیاتر ڕادەکێشێ، وەک هی مێژوونووسان، کە بەدوای ئاڵۆزییەکان و نادیارەکانی ڕابردوو دان. ئەو ئەگەر لە هەر کەسێک، ڕۆژهەڵاتناسێک، گەڕیدە یان دیپلۆماتێک دەدوێ، ڕاست و ڕێک لە نێو دووانەی وەک ”پاڵەوانانی دژ بە ئیمپریالیزم” و ”دڕندە ئیمپریالیستەکان” پۆلێنبەندیان دەکات، بەمەش سروشتی فرە ڕوخساری ڕووداو و کارای مێژوویی پشتگوێ دەخات؛ دەشێ کەسێک ئەگەر لە پۆستێکی سیاسیدایە بە چەشنێک لە مێژوو بدوێت، کە لە پۆستەکەی نەما و خۆی بۆ نموونە لە نێو دەزگایەکی ئەکادێمی بینیەوە بە چەشنێکی تر ئەو مێژووە ببینێت و بینووسێتەوە. خۆ لە بواری کوردناسیدا نموونەی زۆری ئاوامان هەن: مینۆرسکی، نیکیتین و ئیدمۆندس…تاد، لەو کەسانەن.

هەرچی ڕەخنەی مێژوونووسانی پۆستکۆڵۆنیالییە لە ئێدوارد سەعید، ئەوا زێتر لە بینین و چرکردنەوەی پەیوەندییەکان بووە بە دوالیزمەکان؛ ڕۆژهەڵات/ڕۆژئاوا، سەردەستە/ژێردەستە، کە لەشێوەی ئەو تیۆرییە ڕۆژئاوایییانەی خۆی ڕەخنەی لێ گرتبوون، چەشنێک لە حەتمییەتی مێژوویی پێوە دیارە. ئەمە ڕەخنەیەکی نووسەرێکی دیاری هیندییە، کە ئەویش هومی بابایە و هاتووە لەم تێزە هەرە بنەڕەتییەی سەعید گرتوویەتی. لە ڕوانگەی ئەودا ڕۆژهەڵاتناسی، چ وێناکردن بێت یان بەرجەستەکردنی ڕاستییەکانی رۆژهەڵات، دیدگا بێت یان گێڕانەوە، لەبەریەکدانانی هەمەگیر و تایبەتمەندبوون بێت، کە ئەمە مێتۆدی کارکردنی ئیدوار سەعید بوو، دەشێ ئەم دژیەکییە ڕووکەشە پۆزەتیفانەتر ببینرێت و کۆکراوەی هەم زانست و زانینی تۆکمەی کۆڵۆنیالیزم بێت، هەمیش خەیاڵکردنی ئەوی تر بێت. ئەم هزرڤانە هیندییە وای دەبینێت دوالیزمەکە (ڕۆژئاوا لەبەرامبە بە ڕۆژهەڵات) و پڕۆسێسی وێناکردنەکە، تەنیا مانای دژیەکبوون و دابڕان ناگەیەنێت، ئەوەندەی دەشێ ئاماژەش بێت بۆ مەبەستێکی سیاسی – ئایدۆلۆژیی پەیوەست بە زەمەنی کۆڵۆنیالی. ئەمەش مەبەستێک بووە، ڕێگەی بە ئەوروپا داوە، بە هێمنی و بە شێوەیەکی مەجازییانە بە ئاڕاستەی ڕۆژهەڵات هەنگاو بنێت (یانج، ٢٠٠٢: ٢٩٥-٢٩٦). هومی بابا پێی وایە، لە دەرەوەی ئەم دابەشکردنانەوە، دەشێ چەمکگەلی تر هەبن، پەیوەندییەکان بناسێنن، وەک دووڕەگی و تێکەڵبوون، کە بە دوو خەسڵەتی هەرە بنەڕەتی پەیوەندییە کۆڵۆنیالییەکانیانی دەزانێت، نەک ئەو دوالیزمە توندانەی دەشێ تۆڕی پەیوەندیی نێوان دەستەبژێری خۆجێیی و کاربەدەست و کارگێڕانی ئیمپریالی بشارنەوە (Bhabha, 1994: 88). لەلای خۆیەوە چاترجی جەختی لەوە کردۆتەوە و ڕوونی کردۆتەوە، کە چۆن ناسیونالیزمی دژە کۆڵۆنیالی لە هیندستان گوتارێکی وەرگیراوە و لە ئاکامی ئاوێتەبوونی زانینە کۆڵۆنیالییەکان و نێوخۆیییەکانەوە داڕێژراوە.

ئەم ڕەخنانە بە مانای ئەوەیە توێژەرەکان ویستوویانە جەخت لەسەر پەیڕەوکردنی ئۆنتۆلۆژیایەکی پەیوەندگەرا بکەنەوە، کە چەمکانێکی وەک ناسنامەی شل و کاریگەری و کارتێکردن…تاد لەخۆ دەگرێت. لەم تێگەیشتنەوەیە، چاترجی پێی وایە مەیلی ئێدوارد سەعید بۆ هارمۆنیا لە پەیوەندیدا، جێگەی هەڵوەستە لەسەرکردنە. نموونە بەوە دەهێنێتەوە، کە چۆن ناسیونالیزمی دژە کۆڵۆنیالی لە هیندستان دەستی بەسەر زانین و زانستە کۆڵۆنیالییەکاندا گرتووە و کردوویەتیە ئامرازێکی گوتارییانە (Chatterjee, 1986: 50)، گوتارێک کە ڕەنگ و ڕووی ژێردەستەی هەبووە و پاشکۆیەتی لە نێو ڕەوتی مێژوو بەرجەستە کردووە، نەک دەسەڵاتی کۆڵۆنیالییانە.

لێرەوە تێدەگەین پاشماوەی کولتووری ئێدوارد سەعید و ئامادەییی تێزە هزرییەکانی لە نێو مێژوونووسیی پۆستکۆڵۆنیالی و ”لێکۆڵینەوەی پاشکۆ”، تەنیا چاولێکردنەوەیەکی کوێرانەی ئەو نەبووە و بابەتێکیش نییە لە پەراوێزدا بووبێت. بەڵکوو وەک داڕشتنەوەیەکی ڕیشەیییانەی بیروبۆچوونەکانی ئەو دەبینرێت، بەڵام بە تێپەڕاندنی چوارچێوەی سەنتەر/ پەراوێزی کۆڵۆنیالییانە و وەڵامدانەوەیەکیش بووە بۆ هەژموونی نێوخۆییی نەریتە هزرییەکانی. ڕەوتی هزریی قوتابخانەی پۆستکۆڵۆنیالی، بەردەوامێتی و ڕەخنەگرتن بوو لە ئیپستمۆلۆژیای ئێدوارد سەعید و بۆ کاراکانی نێو قوتابخانەی پاشکۆش ڕیشەداکوتان بوو، لەنێو وردەکارییەکانی مێژووی باشووری ئاسیا، بەتایبەت هیندستان. دەشێ ئەمەش ڕەخنەیەکی بنەڕەتی بێت لە کاری ئەم قوتابخانەیە، کە هزرڤان و مێژوونووسەکانیان نەیانتوانی پانتاییی مێژووی ئەوێ تێپەڕێنن؛ تێز و تیۆرییەکانیان بە چەشنێک بگشتێنن، لەبار بن بۆ تیۆریزەکردنی مێژوویییەکی جیهانییانە.

کۆتایی: ئێدوارد سەعید چی بۆ ئێمە پێیە؟

تەمەنی کتێبەکەی ئێدوارد سەعید لە نیو سەدە نزیک دەبێتەوە. لەو ماوەیەش گۆڕانی گەورە بەسەر کۆی زانستە مرۆڤایەتییەکان، لەنێویشیاندا ڕۆژهەڵاتناسی و مێژوونووسیندا هاتووە. لەگەڵ ئەوەش هێشتا ئەم کتێبە وەک دەقێکی کلاسیکیی ڕەخنەگرتن لە گوتاری کۆڵۆنیالی و هزری ڕۆژئاوایی سەرەدەری لەگەڵدا دەکرێت. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ڕەخنەیەکی بنچینەیییانەی مێتۆد و تیۆرییە باوەکانی مێژوونووسینی لەخۆ گرتووە. بەتایبەت ئەوانەی، لەچوارچێوەی سەنتەرگیریی ئەوروپایییەوە، مێژووی مرۆڤایەتیان دەخوێندەوە و دەیان نووسییەوە. بەرهەمەکەی ئەو لاگیریی کرۆکییانەی ئەم مێتۆدانەی دەرخست. بانگەوازێکیش بوو، بۆ پێداچوونەوە و هەڵسەنگاندنێکی ڕەخنەییانە و هەمەگیرانەی توێژینەوەی مێژوویی. ئەم مێتۆدە نێوپسپۆڕییەی ئەو– کە وەک بینیمان جەختی لەسەر سیاسەتی نواندن و سروشتی درووستکراوی گێڕانەوە مێژوویییەکان دەکردەوە – جێکەوتەی زۆری بەسەر لێکۆڵینەوەی پۆستکۆڵۆنیالی و زانستە مرۆڤایەتییەکان بەگشتی هەبوو. چونکە بەرهەم و تێزەکانی چوارچێوەیەکی نوێیان خستە بەردەست توێژەران بۆ ئەوەی مەعریفە لە دەرەوەی کاریگەرییەکانی هزری کۆڵۆنیالی چاو لێبکەن و بەرەنگاری گریمانە نەریتییەکان، لەبارەی چییەتیی مێژوو، ببنەوە. بەتایبەت ئەگەر دەبینین پاڵپشتی تێگەیشتنێکی دادەوەرانە و هەمەگیرانەی بۆ ڕابردووی مرۆڤایەتی دەکرد. ئەو کەرستەی ئەوتۆی خستە بەردەستیان بتوانن بەهۆیەوە، بە گێڕانەوە ئیمپریالییەکاندا بچنەوە؛ هەڵیوەشێننەوە و دەنگ بۆ پەراوێزخراوان بگێڕنەوە. هەرئەمەش بوو وای کرد نووسینەکانی ببنە ئیلهامبەخشی چەردێک قوتابخانەی مێژوونووسی، لەوانەش قوتابخانەی پاشکۆ، کە کەسە دیارەکانی نێوی هاوڕای ئێدوارد سەعید بوون، لە بەرەنگاربوونەوەی چوارچێوە ئەوروپییە سەنتەرگەراکانی گێڕانەوە و نواندنی ڕابردوو و بانگەوازکردن بۆ مێژوویەکی هەمەگیرتر.

لێرەوە، تێزەکانی ئێدوارد سەعید، وەرچەرخان بوون لەنێو زانستی مێژوودا. ئەوەی ئەو کردی مێژوونووسانی بە ئاڕاستەی ئەوە برد مێتۆدی نوێ لە نووسینەوەدا بەکار بهێنن و، لە بواری پسپۆڕییەکەیاندا، پشت بە بنەمای ئیپستمۆلۆژییانەی نوێ ببەستن. ئەو ئەگەر بەوە گەیشت نووسینەوەی مێژوو بەشێکی تەکنیکیی دەسەڵاتدارێتییە، توێژەرانی ناچارکرد ڕیشەیییانە لە مۆدێلە ئەوروپییەکەی مێژوونووسی بکۆڵنەوە. لەوەش گرنگتر چیدی لەو ڕوانگە تاکڕەهەندەوە لە ڕابردوو نەڕوانن، بەڵکوو بە چەشنێک بیبینن، کە دوالیزمە باوەکان تێپەڕێنێت و پەراوێزخراو، نەبینراو و پشتگوێخراویش لەخۆ بگرێت. لەوەش گرنگتر لە دەرەوەی زەینی ئەرشیڤگەرانەوە، کایەی مێژوونووسین دابڕێژنەوە.

سەرباری ئەوەی ناتوانین نکۆڵی لە لێکەوتەی هزری ئێدوارد سەعید بکەین، لەگەڵ ئەوەشدا بەردەنگی مێژوونووسان بۆ تێزەکانی ئاڵۆز بوو. چونکە، ئەگەرچی گوتارە ڕەخنەیییەکەی لەگەڵ ئامانجەکانی مێژوونووسیی پۆستکۆڵۆنیالی بۆ هەڵوەشاندنەوەی گێڕانەوە ئیمپریالییەکان ڕێک هاتۆتەوە، بەڵام  هەندێکجار جیاواز بووە لەگەڵ مێتۆدی ئەزموونگەری و وردی ناوکۆییانە، کە مێژوونووسان وەک یەکەمین هەنگاوەکانی مێژوونوسی دەبینن و پێیان وایە، بەبێ ئەم هەنگاوە، ڕاگەیشتن بەسەر ڕابردووی گێڕدراوە، کەموکورتی زۆری تێدا دەبێت. ئەم جیاوازییە ئەوەمان پێ دەڵێت، ئەگەر دەخوازین مێژوویەکی جیاواز بنووسینەوە، لە چوارچێوەی لێکۆڵینەوەی پۆستکۆڵۆنیالیشدا جێگەی ببێتەوە، ئەوا دەبێت قووڵتر سەرەدەری لەگەڵ هەر مێتۆدێکی نووسینەوەی مێژوودا بکەین کە بەکاری دەهێنین. ئەمەش تا بتوانین خۆمان لە گشتاندنە بەرفرەکان ڕزگار بکەین و لەو ئاڵۆزی و دژیەکییانەش بگەین، کە دیاردە مێژوویییەکان هەیانە و سادەیان نەکەینەوە.

هەرچۆنێک بێت هزری ئێدوارد سەعید تێز و دیدگای لێکۆڵینەوەی پاشکۆ و پەراوێزخراوان تەواو دەکات، چونکە هەردوولایان لەوەدا هاوشێوە بوون، کە بەرەنگاری چوارچێوەی سەنتەرگەرای ئەوروپی بوونەتەوە، بواری ئەوەشیان بە ژێردەستە داوە بڵێت ئێمەش لەنێو ڕووداوە مێژوویییەکاندا هەین و کاراین. ئەو ڕەخنانە بەیەکەوە و لەگەڵیشیدا ڕەخنە و ڕوانگەی چەند ڕەوتێکی هزریی ئەوروپایی، لەوانەش پۆستمۆدێرنە، هاوکار بوون لە شێوەگیرکردنی تێگەیشتنێکی جیاواز بۆ گێڕانەوەی مێژوویی و بواردان بە پێداچوونەوەی وردی چۆنیەتیی گەڵاڵەبوونی ئایدۆلۆژیای ئیمپریالی و بەرهەمهێنانی کولتوور و زانینی مێژوویی لە چوارچێوەیدا. بۆیە ئەگەر بێین ڕوانگەی ئێدوارد سەعید تێکەڵ بە شرۆڤە و لێکدانەوەی قووڵی مێتۆدییانە بکەین، ئەوکات وەک توێژەری بواری مێژوو، دەتوانین ئەو بۆشایییەی لەنێوان ڕەخنەی کولتووری و لێکۆڵینەوەی مێژووییدا هەیە بەرتەسک بکەینەوە. بەمەش بواری مێژوونووسی فراونتر و گرنگییەکەی زێتر دەکەین. بەهای زێدەتریش بە ڕوانگەی مێژوویی، لە تێگەیشتنی ئێستا و جەنجاڵییەکانی، دەبەخشین.

ئەمە لە ئاستە گشتییەکەدا، بەڵام لە زەمینەی کوردی بۆ لێکۆڵینەوەی مێژوو، وەک دەزانین قەیرانەکان زۆرتر و تێگەیشتنەکان هێشتا سادەتر خۆ دەنوێنن. ئەگەر ئێدوارد سەعید باسی کۆمەڵگە کۆڵۆنیالیزەکانی دەکرد، خۆ کورد ژێردەستە و پەراوێزی کۆڵۆنیالکراوەکانە. بۆیە بابەتی گرنگ بۆ مێژوونووسانی ئەم پانتایییە مرۆیییە، هەر ئەوە نابێت چەندە کۆڵۆنیالیزم چەمک و تێگەی هزرییانەی خۆی خزاندۆتە نێو گێڕانەوەدا. بەڵکوو لە زەمینەی ئێمە و نزیک بە ئێمە، چ کاریگەری و کارتێکردنیشی بەدوادا هاتووە. ئەوی تری سەردەستە و ئێمەش کە، لەدوای نەمانی کردەکییانەی کۆڵۆنیالیزمیش، هەر بە ژێردەستەیی ماوینەتەوە، چ کاریگەری هەبووە بەسەر داڕشتنەوەی ڕوانگە و ڕێبازی مێژوونووسیمان. چ جێکەوتەی بەسەر خۆدۆزینەوەی مێژوونووسییانەمان هەبووە، لەو ناوکۆ گێڕانەوەییەی بەسەرماندا، وەک کارەکتەری سەر بە گێڕانەوەی زارەکی و کەم مێژوونووسین، سەپێنراوە و ئێمە بە ئاگایی و بێئاگایی هەوڵمانداوە بە چەمک و تێگەی ئەوانەوە، گێڕانەوەی خۆمان لەو ناوکۆیەدا ببینینەوە و ڕەوایەتی بە هەبوونی مێژوویییانەمان لە چوارچێوەیدا بدەین.

ئەوەمان بیر بێت، بەشی هەرە بنەڕەتی تێگەیشتنی مێژوویییانەمان بۆ خودی کوردانەمان، ئەوی تر درووستی کردووە. جا چ لە قۆناغی پێش مۆدێرنە و چ قۆناغی مۆدێرنە و هەژموونی تێزە کۆڵۆنیالییەکان بووبێت. ئیدی ئەگەر فرانز فانۆن کاتی خۆی گوتی چەمکی جیهانی سێیەم، پڕ بە مانای وشەکە، لەلایەن ئەوروپاوە ئەفرێنراوە (یانج، ٢٠٠٢: ٢٥٩)، ئەوا چەمکی نیشتیمانییانە (عێراقی، تورکیایی، سوری و ئێرانی) پڕ بە مانای وشەکان، لەلایەن ئەوانی ترەوە، بۆ ناساندنی هەبوونی مێژووی ئێمە داتاشراون. گێڕانەوەی مێژووش بەشێکە لە ناسنامەی داڕێژراو، کە لە تێگەیشتنی سەردەستەوە (ئەوروپای کۆڵۆنیالی یان فۆرمی دەوڵەت نەتەوەی پاش کۆڵۆنیال) زانیارییەکانی نێوی مانای وەرگرتووە و پاککردنەوەی لە چەمک و دەستەواژە و تێزەکانی ئەستەم بووە. تۆ تەماشای تێگەیشتنی مێژوویییانەمان بۆ چەمکانێکی وەک کوردایەتی، کوردستان، باشوور، باکوور، جووڵانەوەی نەتەوەیی، بزاوتی نیشتیمانی، شۆڕشی کوردی، ڕاپەڕین…تاد.، بکە. ئەوکات دەزانی چەندە مانا لەوانی تر و لە ناوکۆی هزرییانەوە وەرگیراوە و لەنێو ناوکۆی کوردیدا جێنشین کراوە.

بێگومان ئەوەی گوتم هەرگیز بە مانای دژبوون نایەت لەگەڵ هزری ئەوروپایی و جێکەوتە مەعریفییەکانی، ئەوەندەی مەبەستم ئاوڕدانەوەیە، بە ئاڕاستەی چییەتیی هەبوونمان لەنێو زەمەن، ئینجا دۆزینەوەی تایبەتمەندییەکانی گێڕانەوەی مێژووییمان و جیاکارییەکانی کارایی و سروشتی زانینی مێژوویییانەی خۆجێیی. ڕاگەیشتن بەسەر ئەم بابەتانە بە خۆدابڕینی هزری و دژبوون و ڕەتکردنەوەی هەرچی لە دەرەوەیە نابێت، ئەوەندەی بەئاگابوون و تێپەڕاندن و تیۆریزە و بەرواردکارییەوە دێتە جێ. بەهەمان شێوە بە خۆتەنیاکردن و گومانکردن، لە هەرچی نووسراوە، مەیسەر نابێت. ئەوەندەی بە شرۆڤە و شیکردنەوە، لە ڕەهەندێکی ڕەخنەیییەوە، دەبێت. لێرەوە، ئەگەر خوازیاری نووسینەوەی مێژوویەکی پۆستکۆڵۆنیاڵانە و پۆستدەوڵەتییانە بین، ئەوا دەبێت ورد چەمکگەلی وەک زەمەنی مێژوویی، ڕووداو، نواندن، کارەکتەر، قۆناغبەندی…تاد، بناسینەوە و پێناسە بکەینەوە. نەک پێمان وابێت بە خەیاڵکردنی مێژوو و بەئەفسانەکردنی هەبوونمان، یان گەڕانەوە بۆ قۆناغی پێش کۆڵۆنیالیزە دەتوانین ئەمە بکەین، کە هەندێکجار ئایدۆلۆژییانە وەک سەردەمی زێڕین وێنای دەکەین و جگە لە هەستێکی خۆڕازیکردن و خۆبەزلزانییەکی ساختە، مەعریفەیەکی ئەوتۆی مێژوویی بەرهەم ناهێنێت.

ئەوەی مەبەستم بوو بیڵێم و هەقە ئەهلی مێژوو لای خۆمان لایەکی بەلادا بکەنەوە، گرنگی خۆناسینەوەی مێژوویییانەیە، لە میانەی هەمەچەشنکردنی هزر و مێتۆدی گێڕانەوە و هەنوکەییبوون لە ناساندندا.

سەرچاوەکان

کوردی

سپیڤاک، گایاتری. (٢٠٢٢). ژێردەستە دەتوانێ قسە بکا؟ وەرگێڕانی: سەنگەر حاجی، هەولێر: چاپخانەی ڕۆکسانا.

سەعید، ئێدوارد. (٢٠١٨). ڕۆژهەڵاتناسی؛ ڕۆژهەڵاتی داهێنراو لەلایەن ڕۆژئاواوە، وەرگێڕانی: موحسین ئەحمەد عومەر، هەولێر: ماڵی وەفایی.

عەرەبی

أشكروفت، بيل و آخرون. (٢٠١٠). دراسات ما بعد الكولونيالية : المفاهيم الرئيسية تأليف : ؛ ترجمة أحمد الروبي و أيمن حلمي و عاطف عثمان، القاهرة: المشروع القومي للترجمة.

حسن، مجدي عز الدين (٢٠٢٢). مابعد الكولونيالية ادوارد سعيد نموذجا، المجلة الموریتانية للدراسات الفلسفية، مؤسسة بیت الحکمة، العدد الأول.

حسین، محسن محمد. (٢٠١١). الاستشراق برؤية شرقية، بيروت – بغداد: دار الوراق.

سعید، ادوارد. (١٩٩٦). تعقیبات علی الاستشراق، ترجمة و تحرير: صبحي حديدي، بیروت: المؤسسة العربية للدراسات والنشر.

شاکرابارتي، دیبیش. (٢٠١٦). دراسات التابع والتأريخ ما بعد الكولونيالي، ترجمة: ثائر ديب، مجلة اسطور، العدد (٣).

غاندي، ليلی. (٢٠٢١). نظرية مابعد الکولونیالية؛ مدخل نقدي، ترجمه: لحسن احمامة، الجبيل: دار صفحة.

غراتالو، کریستیان. (٢٠١٨). هل يجب التفكير في تاريخ العالم بطريقة أخرى؟ ترجمة: الهادي التیومي، المنامة: هيئة البحرين للثقافة والآثار.

غها، راناجیت. (٢٠١٩). التاریخ عند نهاية التاریخ العالمي، ترجمة: ثائر دیب، المنامة: هيئة البحرين للثقافة والآثار.

فانون، فرانز. (٢٠٠٤). معذبو الارض، ترجمة: سامي الدروبي و جمال الاتاسي، الجزائر – بیروت: منشورات انبیت و دار الفارابي.

فوكو، ميشيل. (٢٠٠٨). حفريات المعرفة، ترجمة: سالم يفوت، الدار البيضاء–بيروت: المركز الثقافي العربي.

میتشل، تیموثي. (٢٠١٣). استعمار مصر، ترجمة: بشير السباعي و احمد حسان، الطبعة الثانية، القاهرة: مدارات للأبحاث والنشر.

والیا، شيلي. (٢٠٠٧). إدوار سعید وکتابة التاریخ، ترجمة: احمد خریس و ناصر ابو الهيجاء، عمان: أزمنة للنشر والتوزیع.

وولف، دانیال. (٢٠٢١). تاریخ موجز للتاریخ؛ تدوین التاریخ کونیا منذ العصور القديمة وحتی الیوم، ترجمة: حیدر عبدالواحد راشد، بغداد: دار الرافدين.

الیعقوبي، خالد؛ طحطح، خالد. (٢٠١٩). التاریخ من أسفل، القاهرة: رؤية للنشر والتوزیع.

یانج، روبرت. (٢٠٠٢). أساطير بيضاء؛ كتابة التاريخ والغرب، ترجمه: احمد محمود، القاهرة: المشروع القومي للترجمة.

ئینگلیزی

Ashcroft, B., Griffiths, G., & Tiffin, H. (2002). The Empire Writes Back: Theory and Practice in Post-Colonial Literatures (2nd ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203426081

Bhabha, H. K. (1994). The Location of Culture. Routledge.

Burke III, E. and Prochaska, D. (2008) Genealogies of Orientalism: History, Theory, Politics. Santa Cruz: University of California, Santa Cruz. Available at: 

Çelik, Z. (2018). Reflections on Architectural History Forty Years after Edward Said’s Orientalism, Journal of the Society of Architectural Historians, 77(4), pp. 381–386. Available at: https://online.ucpress.edu/jsah/article-abstract/77/4/381/60311.

Chakrabarty, D. (2000). Provincializing Europe: Postcolonial Thought and Historical Difference. Princeton University Press.

Chatterjee, P. (1986). Nationalist Thought and the Colonial World: A Derivative Discourse.

El-Haj, N.A. (2005). Edward Said and the Political Present’, American Ethnologist, 32(4), pp. 538–555. Available at:

Gallien, C. and Jokic, O. (2015). Eighteenth-Century Orientalism in Contemporary British Historiography and Literary Criticism’, Literature Compass, 12(4), pp. 183–194. Available at:

Green, A., & Troup, K. (2016). The houses of history: A critical reader in history and theory (2nd ed.). Manchester University Press.

Guha, R. (1982). Elementary Aspects of Peasant Insurgency in Colonial India. Oxford: Oxford University Press.

Kennedy, V. (2013). Edward Said: A Critical Introduction. Cambridge: Polity Press.

MacKenzie, J. M. (1994). Edward Said and the historians. Nineteenth Century Contexts, 18(2), 229–235. https://doi.org/10.1080/08905499408583378

Mitchell, T. (1988). Colonising Egypt. Cambridge University Press.

Prakash, G. (1994). Subaltern Studies as Postcolonial Criticism’, The American Historical Review, 99(5), pp. 1475–1490.

Roddan, H. (2016). Orientalism is a Partisan Book’: Applying Edward Said’s Insights to Early Modern Travel Writing’, History Compass, 14(1), pp. 12–21. Available at:

Said, E. (1993). Culture and Imperialism. London: Vintage books.

The post ئێدوارد سەعید و مێژوونووسیی دوای کۆڵونیالی appeared first on ژنەفتن.

ماستەری کۆمەڵناسی، ئازەربایجانی ڕۆژاوا، پەروەردەی بۆکان

پوختە

ڕۆمانی مێژوویی یەکێکە لە ژانرە گرنگەکانی گێڕانەوە و وەک ئاوێنەی ژیانی کۆمەڵایەتیی خەڵکانی ڕابردوو و ڕووداوە مێژوویییەکان دەور دەگێڕێت. لە وێژەی کوردییشدا ڕۆمانی مێژوویی زیاتر و زووتر لە جۆرەکانی تری ڕۆمان سەری هەڵداوە و نووسەرانی کوردیش هەوڵیان داوە توانای خۆیان لەو بوارەدا تاقی بکەنەوە؛ بەڵام ئەوەی کە تا چ ڕادەیەک بەپێی پێوەرەکانی ڕۆمانی مۆدێڕن، ئەو گێڕانەوانە کەوتوونەتە خانی ڕۆمانی مێژوویی و بەگشتی ڕۆمانەوە، جێی پرسیار و لێکۆڵینەوەیە. لەو وتارەدا هەوڵ دراوە ڕۆمانی مژابادی جان دۆست بەپێی تیۆریی جۆرج لووکاچ ـ کە بە جۆرێک بناغەدانەری لێکدانەوەی ڕۆمانی مێژوویییە ـ شرۆڤە بکرێت. بۆ ئەو مەبەستە دوو چەمکی کەسایەتیی مامناوەند و گشتێتی لە ئەندێشەی جۆرج لووکاچدا وەک پێوەری لێکدانەوەکە بەکار هێنراوە و لە ئەنجامدا دەرکەوتووە نووسەر تا ڕادەیەک توانیویەتی هەم لە بواری داڕشتنی کەسایەتیی مامناوەندی جۆرەکیدا سەرکەوتوو بێت و هەم گێڕانەوەیەکی گشتگیری مێژوویی، سیاسی، کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی بخاتە ڕوو و چەمکی گشتێتییش مسۆگەر بکات، هەرچەند تەوەری گێڕانەوەکەی زیاتر سیاسییە، تاکوو کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی؛ واتە لێکدژیی چینایەتی و دیالێکتیکی ئابووری و پێگەیی کە مەبەستی لووکاچە، لەو کارەدا زۆر بەدی ناکرێت.

وشە سەرەکییەکان: مژاباد، جان دۆست، ڕۆمانی مێژوویی، جۆرج لووکاچ، گشتێتی، کەسایەتیی جۆرەکیی مامناوەند.

1ـ پێشەکی و ڕوونکردنەوەی پرس

ئەدەبیاتی هەر سەردەمێک لە هەموو بوارێکەوە نیشاندەری هەلومەرج و دۆخی ئەو سەردەمەیە؛ (محمدی و احمدیان، 1402: 34) واتە ئەدەبیات زمانحاڵی کۆمەڵگەیە و کارامەترین ڕێگەیە بۆ ناسین و ناساندنی بیر و هزر و شێوە ژیانی زاڵ بەسەر ئەو سەردەمەدا. له چاخی کۆندا چەشنەکانی گێڕانەوەی ئەدەبی زیاتر لەخۆگری ئوستوورە و حەماسە و ڕۆمانس و گێڕانەوەی لەم چەشنە بووە و ئەم چەشنانە بەسەر دنیای گێڕانەوەدا زاڵ بوونە؛ بەڵام تا ڕادەیەک هەمووان لەسەر ئەوە کۆکن کە دوای ڕۆنێسانس و وەرچەرخان و گۆڕانی ئەندێشەی مرۆڤ لە ئەورووپادا، چەشنەکانی گێڕانەوەی ئەدەبی ئاڵوگۆڕێکی بەرچاویان بە خۆیان بینی و دۆن کیشۆت وەک یەکەم گێڕانەوەی ئەدەبی دادەنرێت کە ئیتر نەدەچووە ناو ئەو گێڕانەوانەی پێشتر؛ هەر بۆیە نۆڤڵ، واتە ڕۆمان هاتە ئاراوە کە بە جۆرێک گوزارشتی لە نوێبوونی ئەم شێوە گێڕانەوەیە دەکرد. لەمەبەولاوە ڕۆمان بەگشتی بەسەر چەشنەکانی دیکەی ئەدەبیاتدا زاڵ بوو و خوێنەرانێکی زۆر زیاتری بۆ لای خۆی ڕاکێشا و کاریگەرییەکی زیاتریشی لەسەر کۆمەڵگە دانا. هەڵبەت هەر لە ناو ژانڕەکانی ڕۆمانیشدا، ڕۆمانی مێژوویی دواتر و لە سەدەی حەڤدە و هەژدەدا پەیدا بووە، بەڵام زۆر دواتر و لە سەدەی بیستدا ئەو بابەتە گەیشتووەتە کوردستان و کوردیش ڕۆمانی مێژووییی نووسیوە؛(Bochenska, 2014: 37) واتە بە پێچەوانەی ڕۆژاوا، ڕۆمان و بەتایبەت ڕۆمانی مێژوویی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە شێوەی خۆڕسک سەری هەڵنەداوە، بەڵکوو وەکوو هەموو دیارییە مۆدێرنەکانی تری ڕۆژاوا، زۆر دواتر هاتووەتە ناوچەکەوە. وەک یەکەم ڕۆمانە مێژوویییە کوردییەکان، دەتوانین ئاماژە بەوانە بکەین: خاتێ خانم لەلایەن عەلی عەبدوڕڕەحمان (1956)، قەڵای دمدمی عەڕەبێ شەمۆ و هەندێک لە بەرهەمەکانی محەممەد ئوزون و دواتریش ڕۆماننووسانێکی وەک کامڕان و مەنسوور حامیدی، بەختیار عەلی، عەتا نەهایی، جان دۆست و هتد. (ahmadzadeh, 2024: 112)

سەبارەت بە بەستێنی کۆمەڵایەتیی ڕۆمان بەگشتی و ڕۆمانی مێژوویی بەتایبەت لە کوردستاندا پێویستە ئاماژە بکرێت کە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و ڕووخانی ئیمپراتۆریی عوسمانی و دابەشکردنی ناوچەکانی ژێردەستی ئەو دەسەڵاتە بەسەر وڵاتانێکی ساختە و بەبێ پێشینەی نەتەوایەتییەکی یەکگرتوو و ڕیشەدار، کوردستان بەسەر چەندین وڵات و دەوڵەت‌/نەتەوەی نوێدا دابەش کرا. هەر وەک ئاگاداریشین لە سیستەمی دەوڵەت/‌نەتەوەی مۆدێڕنیشدا چەمکی نەتەوە، گرنگییەکی یەکجار زۆری هەبووە و هەیە و بیچمگرتنی نەتەوەش، پێویستی بە شوناسی نەتەوایەتییە. شوناسی نەتەوایەتییش بەبێ مێژوویەکی هاوبەش و ڕوون و دیاریکراو بۆ خەڵکی ئەم نەتەوەیە، مانای نەبووە و نییە. ئەمە لە حاڵێکدایە کە پێشتر، ئایین دەوری سەرەکیی بۆ یەکگرتووکردنی خەڵک گێڕابوو. لەو ناوەدا کوردیش کە ئێستا لەو دەسەڵاتە نوێیانەدا بووبوو بە کەمینەی نەتەوایەتی، هەستی دەکرد پێویستی بە گێڕانەوەی تایبەتی خۆی لە مێژووە، بۆ ئەوەی لەو قافڵەی دەوڵەت‌/نەتەوەیە دوا نەکەوێت. هەر بۆیە ڕۆماننووسە کوردەکانیش (شەمۆ 1917، سائیب 1956) زۆر زوو بابەتی مێژوویان قۆستەوە و کردیان بە هەوێنی نووسینی ڕۆمانەکانیان، تاکوو هەستی بێوڵاتی و حاشالێکراویی شوناسی کوردی بە جۆرێک دامرکێنن و گرنگترین پرسی سەردەمی گەلەکەیان لەبیر نەکردبێت؛ بەڵام کێشە ئەوەیە ئەو قاڵبە نوێیە لەنێو کورددا زۆر باو نەبوو و نووسەرانی کورد هەر بە شێوەی گێڕانەوە کۆنەکان ڕۆمانیان دەنووسی و ماکەکانی ئەو جۆرە گێڕانەوە مۆدێڕنە، واتە ڕۆمانی نوێ، زۆر بۆیان ئاشنا نەبوو، بۆ نموونە هەر وەک گێڕانەوەی بەیتەکان، کەسایەتییەکانیان زۆرتر ڕەش یان سپی دەخوڵقاند کە زۆرتر دەچووە خانی ئوستوورەوە تاکوو ڕۆمان؛ هەروەها مێژووشیان زۆرتر لە ڕوانگەی که‌سایه‌تییه‌کانی چینی سەردەستەوە دەگێڕایەوە، تاکوو خەڵکانی جۆرەکی و مامناوەندی ناو کۆمەڵگە؛ هەر بۆیە پێداچوونەوەیەک بەسەر چۆنیەتیی خوڵقاندنی ڕۆمان بەپێی تیۆرییە سەرەکییەکانی ڕۆژئاوا، وەک ئاخێزگەی ئەو قاڵبە نوێیە، بە پێویست دێتە بەر چاو.

بێگومان بنیاتنەر و تیۆریدانەری سەرەکیی لێکدانەوەی ڕۆمانی مێژوویی کەسێک نییە جگە لە جۆرج لووکاچ[2]. لووکاچ چەندین بەرهەمی لەسەر شیکردنەوەی ئەدەبی نووسیوە و بەتایبەت کتێبێکیشی بە ناوی ڕۆمانی مێژوویی هەیە و لەو کتێبەدا زۆر بەجوانی و بەڕوونی تیۆرییەکانی خۆی سەبارەت بە چییەتیی ڕۆمانی مێژوویی خستووەتە ڕوو و پێشینەی مێژوویی و کۆمەڵایەتی و پێوەرەکانی ئەو جۆرە ڕۆمانەی لێک داوەتەوە؛ هەر بۆیە بە مەبەسەتی لێکدانەوەی ڕۆمانی مێژوویی، بێگومان دانانی ئەو تیۆرییانەی لووکاچ وەک پێوەر و پێودانگ دەتوانێت یارمەتیدەرێکی باش بێت بۆ ئەوەی کە بزانرێت ڕۆمانی کوردی تا چ ڕادەیەک چووەتە خانی ڕۆمانەوە بەگشتی و ڕۆمانی مێژوویی بەتایبەت.

بێگومان یەکێک لە داهێنەرترین و بەرچاوترین ڕۆماننووسە مێژوویییە کوردەکانیش کەسێک نییە جگە لە جان دۆست. یەکەم ڕۆمانی جان دۆست، بە ناوی مژاباد (یان مژاوا) بە زمانی کوردیی کرمانجی نووسراوە و دوو وەرگێڕی سۆرانی زمان، فەرهاد چۆمانی (2016) و سارا خەنشا(2024)، تا ئێستاکە وەریان گێڕاوەتەوە سەر سۆرانی. ئەو ڕۆمانە بە شێوەیەکی داهێنەرانە و بەرچاو، باسی ڕەوتی سەرهەڵدان و گەشەکردن و هەڵوەشانەوەی کۆماری کوردستان دەکات. بەم جۆرە ئامانجی ئەو توێژینەوەیە لێکدانەوە و هەڵسەنگاندنی ڕۆمانی مژابادی جان دۆستە بە پێی تیۆرییەکانی جۆرج لووکاچ، تاکوو بزانین ئەو ڕۆمانە تا چ ڕادەیەک سەرکەوتوو بووە و جان دۆست چەندە توانیویەتی ڕۆمانێکی مێژووییی مۆدێڕن بە کەسایەتیی جۆرەکیی مامناوەند و گشتێتییەوە بخوڵقێنێت. سەبارەت بە گرنگیی ئەو بابەتە پێویستە ئاماژە بکرێت کە ڕۆمانی مێژوویی پێویستە بەر لە هەموو شت ڕۆمان بێت؛ واتە کەسایەتییەکانی لە کەسایەتیی چەشنەکانی پێشووی گێڕانەوە، وەک حیماسە و ئوستوورە، دوور کەوتبێتەوە و بووبێتە کەسایەتیی ئاسایی. بە لەبەرچاوگرتنی ئەم ڕاستییە کە بەشی هەرە زۆری ئەو مێژووەی کوردی کە کراوە بە ڕۆمان، باسی خەباتی کۆمەڵایەتی و سیاسییە بۆ دەستەبەرکردنی مافی دیاریکردنی چارەنووسی خۆ و زیاتر باسی سەدەی ڕابردووە، حەزێکی زۆر بۆ بەئوستوورەکردنی کەسایەتییە خەباتگێڕەکانی کورد و سەروومرۆڤ نیشاندانیان هەیە؛ هەر بۆیە خودی ڕۆمانبوون یان نەبوونیان دەچێتە ژێر پرسیارەوە. جیا لەمەش، بابەتی گشتێتی کە لووکاچ باسی دەکات، پێوەرێکی گرنگە بۆ هەڵسەنگاندنی ئەوەی کە ئایا ڕۆمان توانیویەتی مێژووی کۆمەڵایەتی زیندوو بکاتەوە، یان تەنیا لە ئاستی گێڕانەوەیەکی حەماسی و ئوستوورەییدا ماوەتەوە و لە بازنەی سیاسەت دەرنەچووە؛ چونکە بەهەرحاڵ بڕیارە ڕۆمانی مێژوویی ئاوێنەی ژیانی کۆمەڵایەتیی سەردەمێک بێت و خوێنەر بتوانێت لە ڕێی ئەو ڕۆمانەوە، بارودۆخی کۆمەڵایەتیی ئەو سەردەمە بژیێتەوە، هەر بۆیە لەم وتارەدا هەوڵ دراوە ئەم دوو چەمکە لە ڕۆمانەکەدا هەڵسەنگێنرێت و دەربخرێت کە ئایا نووسەر توانیویەتی ڕۆمان بخوڵقێنێت و بارودۆخی ئەو سەردەمە بە جۆرێک بنوێنێتەوە کە خوێنەر دوای خوێندنەوەی هەست بکات ماوەیەک لەو سەردەمدا ژیاوە یان نا.

2ـ بنەمای تیۆریکی ئەم توێژینەوەیە

بێگومان جۆرج لووکاچ وەک یەکێک لە یەکەمین  و سەرەکیترین کەسانی تیۆریدانەر و شیکەرەوەی کلاسیک و جیددیی ڕۆمان لە ڕوانگەی فەلسەفی و کۆمەڵناسییەوە هەژمار دەکرێت کە هەوڵی دا لەنێوان پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان و پێکهاتە ئەدەبییەکان ئاڵوگۆڕ و دانوستانی دوولایەنە پیشان بدات. (عسگری حسنکلو، 1387: 1) لووکاچ ، فیلسووف، نووسەر، ڕەخنەگری ئەدەبی و تیۆریدانەر و خەباتکاری کۆمۆنیستی هەنگاریی بەناوبانگی سەدەی بیستەم بوو کە خاوەنی کۆمەڵێک بەرهەم لە بواری تیۆریی مارکسیستیی جوانیناسی بوو و دژی کۆنتڕۆڵی سیاسیی هونەرمەندان بوو. (حاتمی، 1398:44) لووکاچ لە کتێبی ڕۆمانی مێژووییدا واڵتێر سکۆت[3] بە بنیاتنەری ڕۆمانی مێژوویی دەناسێنێت (لوکاچ؛ 1392: 15) و پێی وایە ڕۆمانەکانی پێش ئەو، زۆرتر دەچنە خانی حیماسە، ڕۆمانس، چیرۆکی خەڵکی ڕەشۆکییەوە. بە بڕوای لووکاچ ڕوون نییە ئەو جیهانەی ڕۆمانەکانی پێش سکۆت باسی دەکەن لە کوێوە هاتووە و چۆن پەرەی سەندووە و گەیشتووەتە ئەو کاتە و لە فۆڕم و پێکهاتەی چیرۆکەکاندا ئەو بابەتە ڕەچاو نەکراوە. (لوکاچ؛ 1392: 16) بێگومان سەرهەڵدانی ئەو ژانڕەش پێوەندیی لەگەڵ ڕەوش و دۆخی سەردەمی خۆی بووە و وەک لووکاچ باس دەکات سکۆت هەوڵی داوە شەڕ و پێکدادانەکانی مێژوو بە یارمەتیی کەسایەتییەکان بنوێنێتەوە. ئەو کەسایەتییانەش نوێنەری بۆچوونی لایەنە کۆمەڵایەتییەکان و هێزە مێژوویییەکانن. لووکاچ باوەڕی وایە نواندنەوەی سەردەمێکی مێژوویی لەڕێی ڕۆمانی مێژوویییەوە و لە ڕوانگە و بۆچوونی نوێنەرە مەزنەکانی ئەو سەردەمانەوە ڕوون ناکرێتەوە، چونکە ئەوان هەرگیز ناتوانن ڕوخساری ناوەندیی کردەوە و ڕووداوەکان بن؛ واتە نواندنەوەی گشتگیر و چەند ڕەهەندیی دۆخ و جیهانی هەر سەردەمێک، تەنیا لەڕێی وێناکردنی ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤە ئاسایی و مامناوەندەکان، خەم و ناڕەحەتییەکانیان و قەیران و سەرلێشێواوییەکانیان دەکرێت بێتە ڕوو و بە چاو ببینرێت و وێنا بکرێت. (لوکاچ، 1392: 47)

بە بۆچوونی لووکاچ، ڕۆمانی مێژوویی درێژەی ڕاستەوخۆی ڕۆمانە کۆمەڵایەتییە ڕێئاڵیستییە گرنگەکانی سەدەی هەژدەیە و لە کتێبی ڕۆمانی مێژووییدا (1388) زەمینەی کۆمەڵایەتی و مێژووییی ڕۆمانی مێژوویی لێک دەداتەوە و پێی وایە ڕۆمانی مێژووییی کلاسیک بۆ بەربەرەکانی لەگەڵ ڕۆمانتیسیزم هاتووەتە ئاراوە. (لوکاچ؛ 1388: 99) هەڵبەت لەو کتێبەدا باس لە ململانێی نێوان ڕۆمان و حەماسەش دەکات و دەڵێت: «هەرچی دابەشکاریی کار، ئاڵۆزتر و وردتر بووەتەوە، پێوەندیی کۆمەڵایەتی لە کۆمەڵگە چینایەتییەکاندا لە لایەک و بابەتی گشتی و تایبەتی ناو خودی ژیانیش لە لایەکی ترەوە، لێک دادەبڕێن. ئەدەبیاتیش وەک ڕەنگدانەوەی ژیان، چارەیەکی تری جگە لە بەرهەمهێنانەوەی ئەو ڕەوتە نییە». (لووکاچ، 1388: 205) سکۆت ڕێگە دەدات گرنگترین کەسایەتییەکانی ناو ڕۆمانەکانی لەناخی ئەو سەردەمە مێژوویییەدا گەشە بکەن و بە پێچەوانەی قارەمانپەرستانی ڕۆمانتیک، هەرگیز سەردەمی مێژوویی لە ڕوانگە و هەڵوێستی نوێنەرە گەورە و بەناوبانگەکانەوە ناگێڕێتەوە.

وەک لووکاچ باس دەکات، بابەتی سەرەکیی ڕۆمان، کۆمەڵگەیە؛ واتە ژیانی کۆمەڵایەتیی مرۆڤ و مامەڵەکردنی بێپسانەوەی لەگەڵ سروشتی دەوروبەری کە بنەمای چالاکییە کۆمەڵایەتییەکانییەتی و هەروەها هەڵسوکەوتی لەگەڵ دامەزراوەکان یان نەریتە جیاوازەکان کە ناونجیی پێوەندییەکانی خەڵکن لە ژیانی کۆمەڵایەتیدا. (لوکاچ، 1388: 214) لە چوارچێوەی بیرکردنەوەی لووکاچدا، کۆمەڵگە بە ناوبژیوانیی لێکدژییە کۆمەڵایەتییەکان و لە بیچمی تیپەکانی ناو ڕۆماندا دەخوڵقێندرێنەوە. ئەو پێی وایە گرنگیی ڕۆمان لەوەدایە کە ئەو گشتێتییە بخوڵقێنێتەوە کە بەهۆی ڕەوتی بەکاڵابوون و ئەتۆمیزەبوونی خەڵکانی ناو کۆمەڵگە و هاتنەئارای وەسفکردنی سروشتگەرایانە بەجێی گێڕانەوە، ئیتر بەڕوونی نایەتە بەرچاو. ڕۆمان لە ڕێی نواندنەوە و سازدانەوەی بۆچوون و دژبەرییەکان و بە خوڵقاندنی کەسایەتیگەلێکی جۆرەکی کە نوێنەری چینە کۆمەڵایەتییەکانی ناو ئەو کێشە و دژبەرییە مێژوویییانە بوونە، کۆیەتی و گشتێتیی ئەو مێژووە بەرهەم دێنێتەوە و دەیگێڕێتەوە. ڕەوتی دابەشکردنی کار و لێکدابڕان و جیابوونەوەی بەردەوامی کۆمەڵگەی مۆدێڕن، بووەتە هۆی ئاڵۆزتربوونەوەی یەکجار زۆری پێوەندییەکانی نێوان تایبەتمەندییە دەروونییەکانی خەڵک و هەلومەرجی کۆمەڵایەتی و ئابوورییان. (خالق پناه و ناصری، 1396: 136) لووکاچ لەسەر ئەو باوەڕە بوو ڕۆمانی مێژوویی بە پێچەوانەی مێژوونووسیی زانستی، دەتوانێت کۆیەتی و گشتێتیی سەردەمێکی مێژووییی دیاریکراو بنوێنێتەوە. کاری ڕۆمانی مێژوویی ئەوە نییە تەنیا ڕووداوە گرنگەکانی مێژوو بەدوای یەکدا ڕیز بکات و بگێڕێتەوە، بەڵکوو سەرجەم پێکهاتەی کۆمەڵایەتی، لێکدژییەکان و ژیانی ئاساییی خەڵکی ئاسایییش لە کۆیەکی زیندوودا دەخاتە ڕوو و بە زمانێکی ئەدەبی و هونەرمەندانە خوێنەر دەباتە ناخی ئەو سەردەمە مێژوویییەوە و هەموو هەستەکانی تێ وەردەدات. لە ڕاستیدا ڕۆمانی مێژوویی لەڕێی هونەر و خەیاڵەوە دەتوانێت ڕۆحی زاڵ بەسەر سەردەمێکی مێژووییدا و کڕۆکی حەقیقەتی مێژوو بدۆزێتەوە و ئاراستەی مێشک و هەستی خوێنەرانی بکات. (لوکاچ، 1388: 8)  لووکاچ لە کتێبی ڕۆمانی مێژووییدا داکۆکی دەکاتەوە کە ئامانجی ئەو، نووسینەوەی مێژووی ئەدەبیات نییە، بەڵکوو دەیەوێت بزانێت کاریگەریی دوولایەنەی ڕۆحی مێژوو و سەردەم لەسەر ئەدەبیات چۆنە و ئایا ئەدەبیات توانیویەتی ببێتە ئاوێنەی باڵانوێنی ئاگامەندیی مرۆڤی ئەو سەردەمە لە ڕەوشی سەردەمی خۆی و ڕۆحی ئەو سەردەمە مێژوویییە بژیێنێتەوە؛ بە ڕای ئەو، ئەو کارەش تەنیا لەڕێی ئەدەبیاتی ڕیئاڵیستییەوە دەگونجێت و دەکرێت. لە کتێبی “توێژینەوەیەک لەسەر ڕێئاڵیزمی ئەورووپی”ـدا باس لە چەمکی کەڵەڕێئاڵیزم دەکات و پێی وایە ڕۆمانی مێژوویی بەشێکە لەو ڕەوتە. ئەو بەرهەمی نووسەرانێکی بەناوبانگی وەک باڵزاک[4]، تۆڵستۆی[5]، ئێمیل زۆلا[6] و هتد، وەک نموونەی ئەو جۆرە ڕێئاڵیزمە دەزانێت و دەناسێنێت. بە ڕای ئەو، پێشەنگەکانی ئەو جۆرە ڕێئاڵیزمە، پێشەنگی ڕاستەقینەی ئازادیی خەڵکی جیهانن. (لوکاچ، 1387: 28) 

یەکێک لە چەمکە سەرەکییەکانی لووکاچ، چەمکی قارەمانی پڕۆبلێماتیکە؛ بە ڕای ئەو قارەمانی ڕۆمانی مێژوویی ناکرێت کەسێکی ئاوارتە، یان حەماسی و سەروومرۆڤانە بێت، بەڵکوو دەبێت کەسێکی مامناوەند و ئاسایی بێت، تاکوو لێکدژی و کێشەکانی سەردەمی خۆی لە ناخیدا هەست پێ بکات. (لوکاچ، 1388: 200) ئەو جۆرە کەسایەتییانە، دەوری ناونجییەکیان هەیە، بۆ ئەوەی خوێنەر بتوانێت لەڕێی ئەزموونەکانی ژیانی ئەوانەوە، کۆی کۆمەڵگە و هێزە مێژوویییەکانی بناسێت و پێوەندییان لەگەڵ بگرێت. (لوکاچ، 1379: 70) ڕەنگە قارەمانی حەماسە، شەڕی لەگەڵ دوژمنە دەرەکییەکان بێت، بەڵام قارەمانی ڕۆمان، بەدوای ئەوەوەیە مانایەک بۆ ژیانی خۆی دابین بکات؛ مانایەک کە دوای لەناوچوونی بەهاکانی پێشتری کۆمەڵگە، ئێستا ناچارە دەستەبەری بکات تاکوو ببێتە بیانووی ژیانی. (لوکاچ، 1392: 16 و 52) بە ڕای لووکاچ تایبەتمەندیی جۆرەکیی کەسایەتیی ڕۆمانی مێژوویی وردەوردە دێتە دی و بە شێوەی قۆناغ بە قۆناغ لە کۆی گشتیی کۆمەڵگە و پێوەندیی ئاڵۆزی مرۆڤەکان، دامەزراوەکان، کەرەستەکان و هتد، سەر هەڵدەدات. “ئەوەی وردبوونەوەیەکی زیاتر لەسەر جۆرەکیبوونی کەسایەتی دەخەمڵێنێت و داکۆکییەکی زیاتری لەسەر چێ دەکات، ڕێک هەر ئەو پانتایییەی بەرینی ڕۆمانەکەیە؛ ئەو ڕاستییە کە ئامانجی بنەمایی ئەو ڕۆمانە، هەمان گەشەکردن و گۆڕانی پلە بە پلەی کەسایەتییە. (لوکاچ، 1388: 213) بەم جۆرە قارەمانی مامناوەندی ڕۆمانی مێژوویی، ڕێک وەک گەیێنەرێکی ناونجیی لێ دێت کە ئەوپەڕی دژبەریی هێزە مێژوویی و کۆمەڵایەتییەکان لەودا وەک بوونەوەرێکی جۆرەکی کۆ بوونەتەوە. ئەو کەسایەتییە لەڕێی چێکردنەوە و نواندنەوەی ئەو شتانەی لە ژیانی ڕۆژانەیدا ڕوو دەدەن و ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ ئەو دژایەتییانەی لەنێوان سەرووییترین و خوارووییترین چینە کۆمەڵایەتییەکان، دەبێتە شوێنی مامناوەندی کۆبوونەوەی ئەو دژبەرییانە و هەڵگری جووڵەی مێژووییی کۆمەڵگە. هەڵبەت پێویست ناکات کەسایەتیی مامناوەند هەر لە چینی ناوەڕاستەوە هەڵکەوتبێت، هەرچەند ڕەنگە واش بێت و کێشەیەک لەوەدا نییە، بەڵکوو مەبەست ئەوەیە نواندنەوەی ژیانەکە دەبێت نواندنەوەی ژیانی ئاسایی بێت و هەموو کەڵێنوکولێنەکانی ئەو ژیانە بگرێتەوە، نەک تەنیا لە دیوەخانی پاشا و دەسەڵاتداران و بڕیارە سیاسییەکانی ئەوان، بۆ ئەوەی ڕۆحی ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسی و فەرهەنگیی ئەو سەردەمە لە ڕۆماندا هەست پێ بکرێت و خوێنەر بەتەواوی هەست بکات بە خوێندنەوەی ئەو ڕۆمانە، خۆی ئەو سەردەمە ژیاوە. (لوکاچ، 1388: 443)

3ـ  شێوازی توێژینەوە

ئەم تویژینەوەیە دەکەوێتە خانی توێژینەوەی چۆنیەتی و لە شێوازی شیکاریی دەق کەڵک وەردەگرێت و دەیەوێت بۆ شیکردنەوەی کۆمەڵناسانەی دەقی ڕۆمانێکی کوردی، بیردۆزەکانی لووکاچ وەک پێوەرێک بۆ هەڵسەنگاندنی ڕۆمانی مژاباد دابنێت و بەپێی ئەوانە دیاریی بکات ئەو ڕۆمانە مێژوویییە تا چ ڕادەیەک توانیویەتی بکەوێتە خانی گێڕانەوەی ڕۆمانی مێژوییی مۆدێڕنەوە؛ بۆ ئەو مەبەستە گرنگترین چەمکەکانی ناو ڕۆمانەکە لە دەقەکەدا دەرکێشراون و دواتر هەوڵ دراوە دوو چەمکی کەسایەتیی جۆرەکیی مامناوەند و گشتێتی تێیدا لێک بدرێتەوە. چۆنیەتیی دەرکێشانی چەمکەکان لە ڕۆمانەکە بەم جۆرە بووە کە سەرەتا ڕۆمانەکە ڕستە بە ڕستە خوێندراوەتەوە و بابەتەکەیان دیاری کراوە. ئەنجا سەرنج دراوە کە ئەم بابەتانە زۆرتر دەکەونە خانی کامە چەمکەوە و چۆن دەکرێت پۆلێنبەندی بکرێن. بۆ ئەم مەبەستەش، ئەمە لەبەر چاو گیراوە کە ڕۆمانەکە گرنگیی بە کام بوار و تەوەرەکان داوە و زیاتر مانۆڕی لەسەر چی داوە؛ بۆ نموونە، نووسەر هەوڵێکی زۆری داوە کە بیسەلمێنێت ڕووداوی کۆمار، پێشینەیەکی خەباتی چەکداری و سیاسیی تۆکمەی لە هەموو پارچەکانی تر لەپشتە. یان ئەوەی هەوڵی داوە دەریبخات کە لە کۆمەڵگەدا بەردەوام باس باسی سیاسەتە و لە قاوەخانە و مەیخانە و بازاڕ و هەموو شوێنێک ئەو بابەتە نوقڵ و نەقڵی مەجلیسانە. بۆیە لە دابەشکردنی وتەزاکاندا هەوڵ دراوە واقیعی ڕۆمانەکە و داکۆکیی ئەو لەسەر چەمکەکان لەبەر چاو بگیرێت، بۆ ئەوەی دواتر زێدەڕۆیی، یان کەمڕۆییی کارەکە دەرکەوێت. بەم جۆرە هەوڵ دراوە ئاستی گشتێتیی ڕۆمانەکە هەڵسەنگێنرێت و دەرکەوێت کە نووسەر چەندە توانیویەتی ئەو ئامانجە دەستەبەر بکات، یان نەکات.

سەبارەت بە کەسایەتیی مامناوەندیش، هەوڵ دراوە کەسایەتییەکان بە دوو بەشی خەیاڵکرد و ڕاستەقینە دابەش بکرێن و دواتر چۆنیەتیی باسکردنی ڕۆمان لە کەسایەتییەکان لێک بدرێتەوە کە ئایا ڕۆمان کەسایەتییەکانی بردووەتە ئاستی ئوستوورە و حەماسە، یان وەک کەسایەتیی ئاسایی باسی کردوون و شوێنی بۆ ڕەخنەش لەسەریان هێشتووەتەوە. هەروەها هەوڵ دراوە بزانرێت کە ئایا نووسەر کەسایەتییەکانی بە شێوەی تایبەت خوڵقاندووە، یان جۆرەکی. بۆ نموونە، ئایا نووسەر هاتووە باسی تایبەتمەندییە جیاوازەکانی کەسەکان بکات و ڕواڵەت و چۆنیەتیی تایبەتیان وێنا بکات، یاخود هەر لە ئاستی جۆرەکیدا هێشتوونییەتەوە و خوێنەر ناتوانێت لە مێشکیدا وێنەیەکیان لێ داڕێژێت و بیهێنێتە بەر چاوی. بەگشتی لە بەشی لێکدانەوەی توێژینەوەکەدا سەرەتا کورتەیەک لە ڕۆمانەکە دەگێڕدرێتەوە و دواتر کورتەیەکیش لەسەر ڕووداوەکانی ئەو سەردەمەی ڕۆمانەکە باسی دەکات دەخرێتە ڕوو. لە هەنگاوی سێیەمدا گرنگترین چەمکەکانی ناو ڕۆمانەکە دەردەکێشرێن و چەمکی کەسایەتیی مامناوەند و گشتێتی لە ڕۆمانەکەدا لێک دەدرێنەوە.

4ـ کورتەیەک لە مژاباد و پێکهاتەکەی

گرنگترین ئەرکی ڕۆمان وەک لووکاچ دەڵێت ئەوەیە کە ئاوێنەیەکی باڵانوێن بێت بۆ ئەوەی ڕۆحی جیهانی ڕابردوومان بۆ زیندوو بکاتەوە و بیهێنێتە بەرچاومان؛ واتە دەبێت دوای خوێندنەوەی ئەو ڕۆمانی مێژوویییە، بەشێک لە ڕاستییەکانمان بۆ ڕوون بێتەوە کە بووەتە هۆی ئەوەی ئێستاکە بەم جۆرە بێت کە هەیە. ڕۆمانی مژاباد باسی سەردەمی کۆماری کوردستان و بەتایبەت خودی ڕەوتی سەرهەڵدان و پەرەسەندن و دواتر هەرەسهێنانی هەر ئەو کۆمارە دەکات. بۆ ئەوەی باشتر لەگەڵ ڕۆمانەکە پێوەندی بگرین پێویستە کورتەیەک لەو ڕۆمانە لێرەدا بگێڕدرێتەوە، تاکوو خوێنەر بزانێت چ باسە و پێوەندیی لەگەڵ بگرێت.

ئەم ڕۆمانە باسی ڕەوتی کەمتر لە یەک ساڵەی کۆماری کوردستانە لە شاری مهابادە کە لە زمانی یەکەم کەسەوە دەگێڕدرێتەوە و ئەو کەسەش یەکێک لە شەڕڤانانی بارزانییە بە ناوی بادین ئامێدی و خەڵکی شاری ئامێدە. ئەو هەر لە سەرەتای کۆمارەوە وەک شەڕڤانی بارزانی دێتە مهاباد و لەوێ دەبێتە مامۆستای خوێندنگا. بادین هەر چەند شەو جارێک دادەنیشێت و بیرەوەرییەکانی خۆی دەنووسێتەوە و بەم جۆرە خوێنەر لەگەڵ ڕابردووی ئەو ڕەوتە کۆمەڵایەتی و سیاسی و فەرهەنگییەی کە بووەتە هۆی گەیشتن بە ڕووداوی کۆمار و بە جۆرێک دوایین ئاڵقەی زنجیری سەرهەڵدانەکانی کوردە، ئاشنا دەبین. بادین وەک خۆی دەڵێت دەیەوێت بە نووسین بەرگری لە مردنی خۆی بکات. هاوکات بادین کە هەر لە سەرەتای کۆمارەوە لە مهابادە، ڕۆژ بە ڕۆژ ڕووداوەکانی کۆمار و چۆنیەتیی بیرکردنەوەی خەڵک و بەشداربووانی ئەو بابەتەمان بۆ دەگێڕێتەوە. کەوابوو دوو هێڵی گێڕانەوەمان هەیە: یەکیان ژیانی ڕابردووی بادین و هاوڕێکانی کە بە جۆرێک پێشینەی مێژووییی سەرهەڵدانی ئەو ڕووداوەمان پێ نیشان دەدات و لەپاڵ ئەوە، خۆشەویستیکردنەکانی پێشووی بادینیش دەناسێنێت. هێڵی دووەمیش، گێڕانەوەی ئێستاکەیە کە بادین لەو شارەدا دەژیێت و ڕۆژ بە ڕۆژ گوزارشت لە دۆخی کۆمار دەکات تا کۆتایی. هەڵبەت لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدا زمانی گێڕانەوە دەگۆڕێت بۆ دووەم کەس و سێیەم کەس کە نیشان دەدات بە جۆرێک بادین لە قەپیلکی خۆی چووەتە دەرەوە و ڕووداوەکان لە سەرەوە دەبینێت و دەگێڕێتەوە و هەرەسهێنانی خۆی و کۆمار پێکەوە گرێ دەدات؛ لەگەڵ ئەوەدا کۆتایییەکی کراوەشمان هەیە کە دەریدەخات ئەو ڕەوتە مێژوویییە هەروا بەردەوام دەبێت و ئەگەری هەیە لە داهاتوودا دیسان ببێتە هەوێنی سەرهەڵدانێکی تر. نووسەر بۆ گشتگیرکردنی گێڕانەوەکەی خۆی کەسایەتیگەلێکی زۆری هەم ڕاستەقینە و هەم جۆرەکی وەک هاوڕێ و دۆست و ئاشنای بادین دێنێتە نێو ڕۆمانەوە کە هەر کامیان نوێنەری چین و توێژ، یان بەرەیەکی کۆمەڵایەتی و سیاسین و بەم جۆرە گێڕانەوەکەی خۆی دەوڵەمەندتر دەکات و وێنەیەکی گشتگیر و هەمەلایەنەمان لە ڕەوتی سیاسی و کۆمەڵایەتی و مێژووییی کۆمار بۆ دەخاتە ڕوو.

جیا لەمانەش، نووسەر بە سێ بابەتی دیکە لایەنی ئەدەبی و هونەریی کارەکەی یەکجار دەوڵەمەندتر دەکاتەوە؛ یەکیان هێماگەلێکی وەک ئاو، با، خەنە، مژاباد (مهاباد)، چوارچرا (چوار پاژی ڕۆمانەکە)، خەنە، تووتن، گوریس، ڤۆدکا و… کە هەرکام لەو هێمایانە کارکردی تایبەتی خۆیان هەیە. هەڵبەت کەسایەتییەکانیش جاری وایە هێمایینن، وەک کەسایەتیی ئەمیراڵئاغا یان قوتووی تووتنەکەی باوکی (یونس) کە قەت تووتنەکەی تەواو نابێت و دەست بە دەست پێی دەگاتەوە و هەمیشە لەگەڵیدا دەمێنێتەوە ئەم ڕۆمانە تا ئاستی ڕێئاڵیزمی جادووییی دەبەنە سەر. دووەم فەزاسازی و تەوسیفی شاعیرانە کە تا ڕادەیەک دەکرێت بڵێین زێدەڕۆییشی تێدا دەکرێت. سێیەم باسی ئەوینداری و خوشەویستییەکانی ژیانی بادین کە هەر هەموویان ڕێک وەک کۆمارەکە بە بێهیوایی و ناکامی کۆتایییان پێ دێت و بەم جۆرە نووسەر لایەنی سۆزدارانەی کارەکەشی دەوڵەمەندتر دەکاتەوە.

5ـ کورتەیەک لە ڕووداوی کۆماری کوردستان [7] 

بابەتی کۆماری کوردستان یەکێک لە ڕووداوە گرینگ و بەناوبانگەکانی مێژووی هاوچەرخی کوردستانە کە سەدان و بگرە هەزاران کتێب و وتاری تا ئێستا لەسەر نووسراوە و بەهۆی نزیکبوونی لە سەردەمی ئێستاکە، زانیارییەکی زۆرمان لەسەری هەیە. ئەو کۆمارە ڕۆژی 22ی ژانوییەی 1946ی زایینی (2ی ڕێبەندانی ساڵی 1324) لە مهاباد دامەزرا و 15ی دیسەمبەری 1946 (24ی سەرماوەزی 1325) هەڵوەشێنرایەوە. کەشی سیاسیی ئەو کاتە بەم جۆرە بوو کە لە لایەک وڵاتی ئێران بە بیانووی لایەنگریکردنی دەسەڵاتەکەی لە ئەڵمانیا، لەلایەن بریتانیا و ڕووسیاوە داگیر دەکرێت و هێزەکانی ڕووسیا لە باکوورەوە و بریتانیا لە باشووورەوە دێنە نێو ئێرانەوە و بە جۆرێک ناوچەی کوردستان و ئازەربایجان بەبێ دەوڵەت و دەسەڵات دەمێنێتەوە. دوو حیزبی سوسیالیستییش لە ئازەربایجان و کوردستان (حیزبی دیموکرات) لەلایەن ڕووسیاوە چرای سەوزیان پیشان دەدرێت کە بتوانن دەوڵەت و دەسەڵاتی ناوچەیی پێک بێنن. لە لایەکی تریشەوە کوردستان بەگشتی لە هەموو پارچەکانی خۆیدا پێشتریش ژیلەمۆی سەرهەڵدان و داوای سەربەخۆییکردنی تێدا هەبووە و هەر جار نا جارێک گەشاوەتەوە و گڕێکی خستووەتە گیانی ناوچەکەوە. بۆ نموونە هەر لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بیست ساڵ پێش کۆمار، شۆڕشی سمایل ئاغای سمکۆ سەری هەڵدابوو و سەرکوت کرابوو. بەو هۆیە کۆمەڵگای کوردستان کە دوای سایکس /پیکۆ هەستی دەکرد زیادە لە نەتەوەکانی دیکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، تەنیا ئەو سەری بێ کڵاو ماوەتەوە و دەسەڵاتی پێ نەدراوە، بەردەوام چاوەڕێی دەرفەتێک بوو بۆ سەرهەڵدان و بەڕێوەبردنی خۆی و بەدەستی خۆی؛ ئەو بۆشاییی دەسەڵاتەش دەرفەتی ئەوەی بۆ ڕەخساند کە کۆماری کوردستان بە ناوەندێتیی شاری مهاباد ڕابگەیەنرێت؛ بەڵام دوای ئەوەی دەوڵەتی ئێران ناچار و پێمل دەکرێت بە دانی ئیمتیاز بە ڕووسیا و گرێبەستی قەوام/سادچیکۆف واژۆ دەکرێت، دوای کەمتر لە یەک ساڵ دەسەڵاتداری، ئەم دوو کۆمارەی ئازەربایجان و کوردستان لەلایەن دەسەڵاتی ئێرانەوە هەڵدەوەشێنرێنەوە. ئەمە لە حاڵێکدایە کە ڕووسیا پێشتر هێزەکانی خۆی لە باکووری ئێران بردووەتە دەر و هەلومەرجی سەرکوتی بۆ دەوڵەتی ئێران ڕەخساندبوو. هەڵبەت گێڕانەوەکان لێکدژییان زۆرە و هەندێک کاری قازی محەمەد، وەک سەرۆک و ڕێبەری کۆمار و هەندێک پیشەوەری وەک ڕێبەری ئازەربایجان و هەندێکیش دەسەڵاتی ئێران وەک کارێکی قارەمانانە ناو دەبەن کە بێگومان لە گێڕانەوەی کورددا قازی محەممەد قارەمانی سەرەکییە و خۆی کردە قوربانیی گەلەکەی و نەیهێشت وەک ئازەربایجان، لە کوردستانیش خوێن بڕێژرێت و ڕەشەکوژی بکرێت. لە ڕەوتی ئەو کۆمارەدا هێزەکانی مەلا مستەفا بارزانییش وەک هێزی چەکدار بەشدار بوون کە دوای هەڵوەشانەوە و خۆڕادەستکردنی قازی، دەگەڕێنەوە باشوور. جیا لەوەش سەرچاوەکان باس لە خەیانەتی هەندێک لە عەشیرە کوردییەکانیش دەکەن کە بەهەرحاڵ چونکە ئەو گێڕانەوانە و پشتڕاستکردنەوە یان نەکردنەوەیان، ئەرک و کاری ئەو توێژینەوەیە نییە، پێویست ناکات لەسەری بدوێین و هیچ پێداگرییەک بۆ بەڕاستدانانی هیچ گێڕانەوەیەک لە ئارادا بکەین، بەڵکوو تەنیا مەبەست ئەوەیە کە کۆی ڕووداوەکە بە شێوەی گشتی بێتە بەر باس بۆ ئەوەی بزانین ڕۆمانەکە باسی چی دەکات و بتوانین شیی بکەینەوە، دەنا کاری ئێمە لێرەدا مێژوونووسی نییە.

6ـ لێکدانەوە

بۆ لێکدانەوەی ئەم ڕۆمانە و بەتایبەت بۆ ئەوەی بزانین نووسەر تا چ ڕادەیەک توانیویەتی کەسایەتیی مامناوەند بخوڵقێنێت لێرەدا سەرەتا کەسایەتییەکانی ڕۆمان بەوردی باس دەکرێن و لێک دەدرێنەوە.

6ـ1 کەسایەتییەکان

بەگشتی کەسایەتییەکانی ئەو ڕۆمانە دوو دەستەن: کەسایەتیی خەیاڵکرد و کەسایەتیی ڕاستەقینە. لە کەسایەتییە داستانییە خەیاڵکردەکاندا یەکەم کەس خودی بادینە کە کەسایەتیی سەرەکی و گێڕەوەری چیرۆکەکەیە. ئەو منداڵی یۆنسی کوردی موسڵمان و هامێستی ئەرمەنییە. هامێستی دایکی لەگەڵ هێنانەدنیای بادیندا دەمرێت و لەسەر منداڵ دەچێت. لێرەدا ڕەچەڵەک و پێشینەی گێڕەوەر بە دوو زمانی و دوو قەومیبوون، دەوڵەمەند دەکرێت بۆ ئەوەی بتوانێت نوێنەرایەتییەکی دەوڵەمەندتری بۆ گێڕانەوە هەبێت.

هەڵبەت نووسەر هەر بەوە ڕاناوەستێت و پێشینەی بنەماڵەییی بادین زۆر دوورتر دەباتەوە و دەگێڕێتەوە. باس لە یۆنسی باوکی دەکات کە “چەکی مارتینی لە شاندا و خوێنێک وەک زەردەپەڕ لە هەنیەیەوە دەتکێتە خوارەوە، ڕووی تێ دەکات [ڕوو لە بادین دەکات] و دەڵێت ئێمە لە برینێکدا ڕووبەڕووی یەکتر دەبینەوە!” (دۆست: 10) نووسەر بەم جۆرە چیرۆکی ژیانی یۆنس دێنێتە نێو گێڕانەوەکەی و بەتایبەت لە زمان داپیرەی بادینەوە حەول دەدات یەکێک لەو جۆگەلانەی دواتر ڕووباری کۆماریان پێک هێناوە بگێڕێتەوە و بیهێنێتە بەر باس. یۆنس و ڕەمۆی هاوڕێی، وەک دوو شەڕڤانی شۆڕشەکەی شێخ مەحموود لە شەڕ دژی ئینگلیزییەکاندا بەشدارن و یۆنس لەو شەڕەدا دەکوژرێت.

کەسایەتییەکی زۆر بەرچاوی تر، نۆباری وێنەگرە کە هەمان باپیرە ئەنتڕانیکی بادین و بابی هامێستی دایکییەتی. نۆبار کە لەو ڕۆمانەدا زۆرتر وەک باپیرە نێوی دێت، دەورێکی یەکجار بەرچاو لە بەرەوپێشبردنی ڕۆماندا دەگێڕێت. باپیرە کەسایەتییەکی یەکجار دنیادیدە و بەئەزموونە کە ئێستاکە لە سەردەمی پیریی خۆیدایە و بووەتە کەسایەتییەکی سەروونەتەوەیی و سەرووئایینی. (هەمان: 124 و 126) ئەو پێشینەی ئەوەی بووە لە شەڕی ئەرمەنەکان و ڕووسەکان لەگەڵ عوسمانییەکاندا بەشدار بێت و تەنانەت دوای ونبوونی هامێستی کچی، دەستی لە کوشتنی موسڵمانانی کوردیشدا دەبێت. (هەمان: 70) بەشێکی زۆر لە پێشینەی کۆماریش هەر لە زمانی باپیرەوە دەگێڕدرێتەوە کە نووسەر بەم جۆرە توانیویەتی گێڕانەوەکەی یەکجار دەوڵەمەندتر بکاتەوە. لە درێژەی ڕۆمانەکەدا باپیرە بە جۆرێک دەبێتە پیری تەریقەتی بادین و بەردەوام لە کانیاوی زانیاری و ئەزموونەکانی خۆی پێی دەبەخشێت.

وەک کەسایەتیی دیکەش، دەکرێت ئاماژە بە ئاگۆپی ئەرمەنیی خاوەن مەیخانە و سوڵتانی جوولەکەی خاوەن سۆزانیخانە بکەین. ئەو دوو کەسایەتییە کەشی فەرهەنگی و قەومیی ئەو کۆمەڵگەیەمان بۆ ڕوون دەکەنەوە و دەریدەخەن کە تەنیا کوردەکان لەو کۆمەڵگەیەدا دەوریان نەدەگێڕا، بەڵکوو خەڵکانی سەر بە ئایین و نەتەوایەتییەکانی تریش هەبوون کە دڵیان بۆ ئەو شارە و کۆمار لێی دەدا. بەم جۆرە نووسەر دەتوانێت وێنەیەکی یەکجار گشتگیرتر لە کۆمەڵگەی ئەوکاتەمان بۆ بخاتە ڕوو.

یەکێک لە گرنگترین کەسایەتییە خەیاڵکردەکانی ئەو ڕۆمانەش، ئەمیراڵ ئاغایە کە زۆرتر وەک کەسایەتییەکی جادویی و هێمایین دەردەکەوێت و دواتر زیاتری باس لەسەر دەکرێت.

جیا لەوانەش، کەسایەتیی کچە پوورەکەی بادین و ژاڵە و موژدە کە هەرسێکیان خەیاڵکردن، دەورێکی گرنگ لە زیادکردنی چەمکی خۆشەویستی و تەنانەت گێڕانەوەی مێژووش، بە ڕۆمانەکە دەبەخشن و دواتر لە چەمکی خۆشەویستیدا زیاتریان قسە لەسەر دەکرێت. هەروەها کەسایەتیی پیرەی گوریسفرۆشیش یەکێک لە کەسایەتییە خەیاڵکردە گرنگەکانی ناو ڕۆمانەکەیە کە بە جۆرێک هێمای گوریس و سێدارەیە و بەردەوام دێتە بەر چاوی بادین و ئەو کارەساتەی بیر دەخاتەوە.

سەبارەت بەو کەسایەتییە خەیاڵکردانە، پێویستە ئاماژە بکرێت کە نووسەر هیچ تایبەتمەندییەکی جەستەیی ـ و تەنانەت تا ئەو جێیەی دەکرێت ـ کەسییان بۆ باس ناکات و هەوڵ دەدات هەر لە ئاستی کەسایەتیی جۆرەکیدا بمێننەوە تاکوو بتوانێت گێڕانەوەی مێژوویییان پێ ئەنجام بدات و ڕەهەندە جۆراوجۆرەکانی ڕۆمانەکەیان پێ تەکمیل بکات. بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەو بابەتە دەکرێت ئاماژە بکەین بەوەی کە خوێنەر دوای خوێندنەوەی ئەو ڕۆمانە تەنیا دەتوانێت قەیافەیەکی جۆرەکی لەو کەسایەتییانە بێنێتە بەر چاوی خۆی و هەرگیز ناتوانێت بەوردی باسی تایبەتمەندییە کەسییەکانیان بکات و وێنایان بکات. هەڵبەت تەنانەت بۆ کەسایەتییە ڕاستەقینەکانیش هیچ تایبەتمەندییەکی ڕوخسار و ڕواڵەتیانی نەکردووە و خوێنەر ناتوانێت ڕێک وێنایان بکات، مەگەر ئەوەی پێشتر وێنەی ڕاستەقینەیانی دیبێت.

دووەم دەستە، کەسایەتییە ڕاستەقینەکانی ناو ڕۆمانن کە بریتین لە هێمن، هەژار، سادق بەهائەدین، نووری ئەمین، گۆران، ڕەفیق حیلمی، مەلا مستەفا بارزانی، خودی قازی محەممەد، حوسێن میکائیلی، سدیق هەنجیری مەناف کەریمی، شێخ مەحموود، کەریم و عومەر خانی شکاک، حەمە ڕەشید خانی بانە و هتد کە ئەو کەسایەتییانە دەورێکی ئەوتۆیان لە تەواوکۆکردنی گێڕانەوەدا هەیە و هێنانیان بۆ بەرهەستیترکردنی کەش و هەوای کۆمەڵگەی مەبەستی ڕۆمانەکەیە. ڕەنگە لەو ناوەدا سادق بەهائەدین و مەناف کەریمی لە هەموویان بەرچاوتر بن و زیاتریان باس لێ بکرێت، بەڵام ئەو کەسایەتییانە هەرگیز نابێتە دەورگێڕێکی سەرەکیی ڕۆمانەکە و هەر وەک تەواوکەر دەمێننەوە. سادق بەهائەدین کە هاوڕێ و هاوشاریی بادینە و بە پێچەوانەی بادین، تەنیا خەریکی چالاکیی فەرهەنگییە و هەر وەک مامۆستای خوێندنگا لە سلێمانی و دەوروبەری کار دەکات. ئەو بەردەوام لە کاری فەرهەنگیی خۆیدا ماوەتەوە و وتار لە بارەی ئەدەبی کلاسیکی کوردی دەنووسێت و لە هەڵەبجەش مامۆستای قوتابخانەیە. (هەمان: 153) نووری ئەمینیش یەکێک لە کەسایەتییە بەرچاوەکانە کە سەرەتا لە ڕۆژنامەی ژیان کار دەکات و دواتر ئەویش لە سلێمانییەوە دێتە مەهاباد و لە ڕەوتی کۆماردا بەشدار دەبێت. وەک نوێنەر و نموونەیەک لە ئامادەبوونی شکاکەکانیش لە کۆماردا، کەسایەتیی کەریم شکاک و عومەر خانی شکاک هاتوون کە بە جۆرێک گرێدانی پێشینەی خەباتی سمایل ئاغای سمکۆیە کۆمار و دواتر خەیانەتیان بەو ڕەوتە.

یەکێک لە خاڵە بەهێزە ئەرێنییەکانی ئەو ڕۆمانە سەبارەت بە کەسایەتییە گەورە سیاسییەکان، ئەوەیە کە هەرگیز کەسایەتییەکی تەواو ڕەش یان سپییان لێ دروست ناکات. بۆ نموونە سەبارەت بە قازی زۆر کەم دەبیسین و تەنیا وێنەکەی لە چەن شوێندا دەبینرێت و باس دەکرێت، دەنا هیچ دەورێکی تر لە گێڕانەوەدا ناگێڕێت. هەڵبەت تەنانەت لە چەند شوێندا ڕەخنە لە سیاسەتەکانی کۆماریش دەگیرێت. بۆ نموونە ڕەخنە لەوە دەگیرێت کە لەسەر ئەوەی بادین و موژدە دەست لە دەستی یەکدا چوونەتە کۆنسێرت و ڕەنگە دەستبازییان کردبێت، موژدە لە کار دەردەکرێت. هەروەها باس لە لێکدژیی ڕەفتاری دەسەڵاتدارانی کۆمار لەنێوان شەڕ و پێوەندی لەگەڵ دەسەڵاتی ئێران دەکرێت و ڕەخنە لەوە دەگیرێت کە خۆیان یەکلایی نەکردووەتەوە. (هەمان: 157) هەروەها باس لە تیرۆری غەفوور مەحموودیانیش دەکرێت و بە تانە و تەشەرەوە ڕەخنەی لێ دەگیرێت. (هەمان: 179) سەبارەت بە مەلا مستەفاش ئەگەر پیاهەڵدانێک دەبینرێت (هەمان: 79 و 201)، لە بەرامبەردا ڕەخنەش دەگیرێت؛ بۆ نموونە تانە لە ساویلکەبوونی دەدات کە دەڵێت “ئێمە ناتوانین ئەو کەمەرە لە ڕووسەکان توند بکەینەوە. هەر چۆنێک بێت ئەوان دۆستی ئێمەن!” (هەمان: 214)

6ـ2 چەمک و وتەزاکانی ناو ڕۆمان

دوای کەسایەتییەکان، ئێستا بۆ ئەوەی دەرکەوێت ئەو ڕۆمانە تا چ ڕادەیەک گشتگیرە و توانیویەتی چەمکی گشتێتیی لووکاچ سەرکەوتووانە دەستەبەر بکات، پێویستە بزانین بەگشتی ئەو ڕۆمانە چ چەمکگەلێکی تری باس کردووە. سەرەتا بابەتەکان لەو وتەزایانەی خوارەوەدا پۆلێنبەندی دەکەین.

6ـ2ـ1 پێشینەی مێژووییی خەبات

نووسەر ڕووداوی ئێستاکەی کۆمار وەک بەرهەمی مێژوویەکی دوورودرێژ لە خەبات و بەرخۆدان دادەنێت و لە چەندین ڕەهەندەوە ئەو چیرۆکانە وەک تەواوکەری دۆخی ئێستاکە دەگێڕێتەوە بۆ ئەوەی بتوانێت گشتییەتی ئەو کۆمارە و هۆکارە مێژوویییەکانی بێنێتە بەر چاوی خوێنەر. لە لێکدانەوەیەکی تەمسیلیدا دەتوانین بڵێین لەو ڕۆمانەدا ئێمە مێژوو وەک چەندین جۆگەلە دەبینین کە دواتر تێکەڵ بوونەتەوە و ئەو کۆمارەیان خوڵقاندووە. خودی ڕۆمانەکەش (هەمان: 81) باس لەوە دەکات کە لە هەموو حیزب و لایەنە جۆراوجۆرەکانەوە کوردان وردە وردە دێنە ناو کۆمارەوە و ئەو بابەتە وەک دەرفەتێکی مێژوویی دەبینن. خودی ڕۆمانەکە بە زمانێکی شاعیرانە دەڵێت: “ئەو کۆمارەش دەنکێکە لە تەزبێحە درێژەکەی مێژووی ئێمە.” (هەمان: 42) واتە ئەوەش قۆناغێکە کە بەدوای قۆناغەکانی پێشتردا هاتووە و بە جۆرێک بەرهەم و لێکەوتەی ئەوانە؛ بەڵام ئەگەر بمانەوێت هەودای ئەو تەزبێحە بناسێنین و شیی بکەینەوە، بێگومان ئەو هەودایە شتێک نییە جگە لە کوردایەتی و مافی چارەی خۆنووسین کە کورد بەردەوام بە دوایەوە بووە و لە هەر مێژووی پتر لە سەد ساڵی ڕابردوودا، بە جۆرێک حەولی داوە بەو ئامانجەی خۆی بگات؛ بەڵام هەر جارێک بە کۆمەڵێک هۆکار نەیتوانیوە. بەگشتی دەتوانین ئەو مێژووە لە دوو ڕەهەندی چالاکیی چەکداری و فەرهەنگییەوە لێک بدەینەوە.

یەکەم: پێشینەی خەباتی چەکداری و حیزبایەتی

نووسەر لە زمانی گێڕەوەر و چەندین کەسایەتیی تری ناو ڕۆمانەکەوە هەوڵ دەدات پێشینەی شۆڕشەکانی پێشتر لە کۆمار کە لەو ڕووداوەدا شوێنەوار و ئاسەواریان دیار و بەرچاوە بگێڕێتەوە. هەر لە سەرەتای ڕۆمانەکەدا گێڕەوەری ڕۆمانەکە باسی لەدایکبوون و منداڵیی خۆی دەکات کە “لە ژوورێکی ڕووتەندا کە قوڕئانێک و تفەنگێک بە دیوارەوەیە” و هێمای شەڕ و خەبات و ئایینباوەڕیی ئەو کۆمەڵگەیەن، لەدایک بووە و بە جۆرێک دەیەوێت پێمان بڵێت لەو بنەماڵە و کۆمەڵگەیەدا خەباتگێڕی و ئایینباوەڕی، شان بە شانی یەک دەئاژوێن و هاندەر و ئامرازی گەشتن بە ئازادین.

یەکەم چیرۆکی خەباتی چەکداری کە لە ڕۆمانەکەدا باسی دەکرێت، بابی بادین، واتە یۆنس، تێیدا بەشدارە و لە بەرەی شەڕ لەگەڵ عوسمانییەکان بووە و “شەڕی گاوران [واتە ئەرمەنییەکان]ـی کردووە. (هەمان: 70) لەو ڕووداوەدا خەڵکی کورد لەلایەن دەسەڵاتی عوسمانییەوە فریو دەدرێن تاکوو بەشداری شەڕی ئەرمەنییەکان بن. (هەمان: 130) هەڵبەت لەو شەڕەدایە کە لەگەڵ ئەنتڕانیکی ئەرمەنی، بابی هامێست و باپیری بادین، ئاشنا دەبێت و ئەنتڕانیک لەو شەڕەدایە کە هاوڕێ لەگەڵ ئەرمەنی و ڕووسەکان، خەڵکی کورد دەکوژێت. (هەمان: 68) هەر لەو شەڕەدایە کە قوتووی تووتنێک دەدات بە یۆنس و وەک ڕەمزێک لە درێژاییی ئەو ڕۆمانەدا باسی لێ دەکرێت و بە جۆرێک هەودای گرێدەری هەموو قۆناغەکانی ژیانی بادینە. (هەمان: 71) لەو شەڕەدا ئەنوەر پاشای عوسمانی تێک دەشکێت و هامێست و بابی لێک هەڵدەبڕێن و تا هەتایە ئەنتڕانیک، هامێست نابینێتەوە. (هەمان: 72 ـ 74) یەکێکی تر لەو سەرهەڵدانە چەکدارییانەی باسی دەکرێت، شۆڕشەکەی شێخ مەحموودە کە لەلایەن ئینگلیزەکانەوە تێک دەشکێندرێت و بابی بادین، یۆنسیش هەر لەو شەڕەدایە کە دەکوژرێت. (هەمان: 130) ئەو سەرهەڵدانانە بە شێوەی ناڕاستەوخۆ کاریگەرییان لە ڕەوتی ئێستاکەی کۆماردا بووە و وەک ژێدەری ئەو ڕووداوە هەژمار دەکرێن.

هەروەها باسی سەرهەڵدانی شابان ئاغا دژی ئینگلیزییەکان دەکات کە “خەڵکی بەرواری باڵا، دۆسکی، سندی و کۆلی لە بەرانبەر ئینگلیز و جاشەکانیان کە زۆربەیان لە هۆزەکانی تیاری، باز، جێلۆ و تخووما بوون، ڕاوەستان.” (هەمان: 21) سەرهەڵدانەکەی سەید ڕەزا لە دێرسیم و سەرکوتی دڕندانەی لەلایەن دەسەڵاتی دڕندەی تورکییەوە شی دەکرێتەوە. (هەمان: 47) بەم جۆرە ئەو برینەی مێژووی کوردیش وەکوو پێشینەیەک بۆ ڕەوتی مێژووییی کۆمار دەخرێتە ڕوو و خەنە وەک هێمای خوێنی ڕژاوی دێرسیم لە بیر و وتەکانی حوسێن دێرسیمیدا ڕەنگ دەداتەوە لە ئەندێشەی بادین و کەسانی تردا کاریگەر دەبێت. حوسێن دێرسیمی بە یادەوەریی ئەو کارەساتەی بەسەر دێرسیمدا هاتووە تووشی تێکچوون هاتووە و بەردەوام مەی دەخواتەوە و دەڵێت: “بلا بۆنی مەی بڵاو بێتەوە! خەنە منی کوشت!” (مژاباد، ل: 49)

یەکێکی تر لەو ڕەوتە کاریگەرانەی کە شوێندانەرییەکی زۆریان لەسەر کۆمار هەبووە، ڕەوتی بارزانی بووە کە پێشتر لە باشوور لەگەڵ دەسەڵاتی عێڕاق شەڕ دەکات و سەرکەوتنی زۆریش بەدەست دێنێت، بەڵام بەهۆی خەیانەتی هەندێک لە عەشیرەتەکان، وەک سوورچی و زێبارییەکان، ناچار بە پاشەکشە دەبێت. (هەمان: 232ـ233) جیا لەوەش، مەسەلەی سمایل ئاغای سمکۆ و سەرهەڵدانەکەشی بە دوو جۆر کاریگەرییان لەسەر کۆمار باس کراوە: یەکیان ئەوەی بەشێک لە چەکدار و هێزە شکاکییە نیشتمانپەروەرەکان دێنە کۆمارەوە و پشتیوانیی لێ دەکەن و دووەمیش ئەوەی خەڵک بەهۆی تاڵانکرانی موکریان بەدەست هێزەکانی سمکۆوە قین و بوغزیان هێشتا لە دڵدا ماوە و لێیان تووڕەن. (هەمان: 266) هەڵبەت باس لە کۆماری ئاڕاڕات و خۆیبوونیش لە ڕێگەی موژدەوە دەکرێت کە یەکێک لە کەسایەتییە گرنگ و بەرچاوەکانی ناو ڕۆمانەکەیە و وەک کچی زولفۆی جەلالی دەناسێندرێت. (هەمان: 96 و 98)

جیا لەوانەش باسی ئەو حیزب و بەرە سیاسییانەش دەکرێت کە کاریگەریی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆیان لە پێکهاتنی کۆماردا هەیە: وەک حیزبی هیوا بە سەرۆکایەتیی ڕەفیق حیلمی (هەمان: 89 و 101) و پێوەندیی ئەو حیزبە لەگەڵ ژ.ک (هەمان: 107). ئەو حیزبە دوو باڵی زۆر دوور لە یەکی هەیە کە دوای لێکهەڵوەشانی دەستەیەکیان دەچنە نێو چەپە کۆمۆنیستەکانەوە و دەستەی دواتریش دەچنە نێو بەرەی بارزانییەوە کە بادین یەکێک لەوانە. (هەمان: 162ـ163) تەنانەت لە ڕۆژاواشەوە کەسێکی وەک قەدری بەگ، کوڕی جەمیل پاشا، دێت و هەوڵ دەدات یارمەتیی کۆمار بدات. (هەمان: 296)

دووەم: پێشینەی فەرهەنگی

بابەتی دووەم سەبارەت بە پێشینەی کۆمار کە پێویستە ئاماژەی پێ بکریت و لەو ڕۆمانەدا خراوەتە بەر چاو، پێشینەی فەرهەنگییە کە لێرەدا باسیان دەکرێت. نموونەیەک لەو کارانە، ئەو ڕۆژنامە و گۆڤارە کوردییانەن کە بە جۆرێک داڕێژەری ژێرخانی فکریی دامەزرێنەرانی کۆمار و بەشدارانی ئەوی دابین کردبوو و هەستی نیشتمانپەروەری و کوردایەتیی لە ناخیاندا چاندبوو. دوو نموونە لەو گۆڤار و ڕۆژنامانە کوردییانەی لەو ڕۆمانەدا ناویان هاتووە بریتین لە ڕۆژنامەی ژین (یان ژیان) کە یەکەم ڕۆژنامەیەکە گێڕەوەری ڕۆمانەکە تێیدا بەشداری دەکات و بە سەرپەرشتیی نووری ئەمین لە سلێمانی دەردەکرێت (هەمان: 51) و دووەمیش گۆڤاری هاوار بە سەرپەرشتیی جەلادەت بەدرخان کە بە کرمانجی بڵاو دەبێتەوە (هەمان: 194).

جیا لەوەش لەوەتا ڕادیۆ پەیدا بووە کەسێکی وەک زەبیحی ڕادیۆکەی دەباتە قاوەخانە و شوێنە گشتییەکان و خەڵک لە ڕەوش و هەلومەرجی سیاسیی دنیا ئاگادار دەکاتەوە. (هەمان: 175) هەروەها لە خودی مهاباد کاری شانۆگێڕی کراوە و تەنانەت کۆنسێرتیش بەڕێوە دەچێت. (هەمان: 181) تەنانەت هونەری خۆشنووسییش لە شاردا هەیە و کەسێکی وەک میرزا ئەحمەد ئیسماعیل زادە خەریکی ئەو هونەرەیە. (هەمان: 246) ئەمانە سەرجەم دەریدەخەن لە باری فەرهەنگییشەوە خەڵکی کوردستان تا ڕادەیەک ئاگادار و وشیار بوونەتەوە و دەیانەوێت لەگەڵ دنیای نوێدا خۆیان ڕێک بخەن.

لە باری ئایینی و نەتەوایەتیشەوە، کەشی یەکترقبووڵکردن تا ڕادەیەکی باش لە شار و ناوچەدا هەیە و خەڵکەکە ئاستی فەرهەنگییان هەر لەپێش کۆماریشدا ئەوەندە چووەتە سەرێ کە بوونی ئەرمەنی و جوولەکە و ئازەری و زۆر خەڵکانی تر لەناو خۆیاندا قبووڵ دەکەن کە ئەو بابەتە دوای پێکهاتنی کۆمار زۆر بەرچاوتریش دەبێتەوە و لەو ڕۆمانەدا لە زۆر جێدا ئاماژەی پێ دەکرێت. بەگشتی خوێندنەوەی ئایینیی کوردانیش لە ئایینی ئیسلام، خوێندنەوەیەکی نەرم و نیانە و زۆرتر داکۆکی لەسەر دەستنەبردن بۆ کوشتن دەکرێت. (هەمان: 71)

هەڵبەت ڕۆمانەکە ئاماژەی بە سیستەمی ئاغا و ڕەعیەتی یان سەردەست و بندەست لە ڕابردووی کۆمەڵگەی کوردەواریدا نەکردووە و ئەو ڕووداوە مێژوویییە هیچ پێوەندییەکی بە ناوەرۆکی دووفاقی و دووجەمسەریی کۆمەڵگەی تێدا نیشان نەدراوە. واتە ڕۆماننووس نەهاتووە پیشانی بدات کە ڕوودانی ڕووداوی کۆمار، یان بەردەوامبوون و نەبوونی، یاخود دژبەریکردنی لەلایەن هەندێک چین و توێژی کۆمەڵگەوە، پێوەندییەکی بە فەرهەنگی کۆمەڵگە و جیاوازیی چینایەتی و هەڵسوکەوتی سەردەست و بندەست هەیە یان نا. بە واتایەکی تر، ڕۆمان تەنیا پەرژاوەتە بواری سیاسیی تۆخ و ئەو بوارەی وەک دوڕگەیەک داناوە بەبێ پێوەندی لەگەڵ بواری ئابووری و چینایەتی و فەرهەنگی ئاغا و ڕەعیەتی و هتد. بەم جۆرە ئێمە لەو ڕۆمانەدا بە زەحمەت دەتوانین وێنەیەکی دروست و گشتیمان سەبارەت بەو کەشی ناسیاسیی کۆمەڵگە لە مێشکدا بۆ چی بێت.

6ـ2ـ2 پەڕتەوازەییی خەباتی کوردان

یەکێکی تر لەو چەمکانەی لەو ڕۆمانەدا زۆری ئاماژە پێ کراوە، پەڕتەوازەبوونی کوردان و یەکنەگرتنیانە. نووسەر لە چەندین شوێنی ڕۆمانەکەدا باس لە دۆخی پەڕتەوازەی کوردان دەکات و دەڵێت “دەنگی کوردان بە یەکتر ناگات” (هەمان: 99 و 138) و ناوچەکانی کوردان دەڵێی دوڕگەن و لە یەک پچڕاون و لە دەریایەکدان و دەستیان بە یەک ناگات (هەمان: 140) بەم جۆرە نووسەر لەگەڵ دۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسیی کورد ئاشنامان دەکات و لەو ڕێیەوە دەزانین کە هەستی یەکێتی و یەکگرتن لەناو کۆمەڵگەدا هەرگیز بەقەد لێکدابڕان و پەڕتەوازەبوون بەهێز نەبووە. ئەو دۆخە بەتایبەت لەگەڵ هۆکارەکانی تری لاوازبوونی کۆمار، وردەوردە گشتگیرتر دەبێت و بۆ نموونە شکاکەکان چەکدارەکانی خۆیان لە شار دەکێشنە دەر و تەنانەت بە دامەزراندنی شەڕ لەگەڵ ئازەرییەکانی خۆی و ماکۆ، دەردیسەرێکی زیاتریش بۆ کۆمار و پێشەوا دەخوڵقێنن. (هەمان: 307 و 308 و 245)

6ـ2ـ3 خەیانەتی ناوخۆیی و دەرەکی

چەمکی خەیانەتی ناوخۆیی لەو ڕۆمانەدا زۆر بەرچاوە و بەڕوونی و فرەیی باسی لێ کراوە. لە خەیانەتی ژاڵە و عادیلەی دایکییەوە بگرە کە دەبنە سیخوڕی ئینگلیزییەکان (هەمان: 85ـ86) تاکوو خەیانەتی عەشیرەتەکان (هەمان: 230 و 216 و…). لە ڕاستیدا لەو ڕۆمانەدا بە ڕێژەیەکی زۆر ناوی عەشیرەت و خێڵەکان هاتووە کە خەیانەتیان بە ئامانجی نەتەوەیی کردووە و یان لەگەڵ دەسەڵاتە دەرەکییەکان دەستیان تێکەڵ کردووە، یان لە جەنگەی پێویستی و شەڕدا پشتی یەکتریان بەرداوە و وەدوای بەرژەوەندیی خێڵەکیی خۆیان کەوتوون.

سەبارەت بە خەیانەتی دەرەکییش، خەیانەتی ڕووسی و ئینگلیزی و عوسمانییەکان پتر لە هەمووان باس کراوە و ئاماژە بەوە کراوە کە ئەو وڵاتانە بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی خۆیان هەمیشە کوردانیان کردووەتە قوربانی و هیچ بنەمایەکی ڕەوشتییان پەیڕەو نەکردووە. (هەمان: 68 و72 و 128 و…)

ئەوەی لە خوێندنەوەی ئەو خەیانەتانەدا زۆر گرنگە ئەمەیە کە دەریدەخات ڕەوش و هەلومەرجی جیهانی ئەو سەردەمە و کوردستان چۆن بووە و چۆناوچۆن ئەو تایبەتمەندییە مێژوویییانەی ئەوکات لە باری سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە بوونەتە زەمینەیەک بۆ سەرهەڵدان و ڕووخانی کۆمار و بێهیوابوونی کورد لەو سەردەمەدا. بەتایبەت ئەوەی کە دەردەکەوێت ئەو هەلومەرجەی بۆ کورد ڕەخسابوو، تەنیا بەهۆی بۆشایییەکی مێژوویی دەسەڵات بووە و زلهێزەکان هەرگیز مەبەستیان ئەوە نەبووە کە دەسەڵاتێکی سەقامگیر و هەمیشەیی بۆ کوردان دامەزرێنن یان ئەوەی پشتیوانیی لێ بکەن، بەڵکوو تەنیا بەدوای بەرژەوەندیی خۆیانەوە بوونە و کوردیان وەک کارتێک بۆ گەیشتن بەو ئامانجەی خۆیان بەکار هێناوە.

سەبارەت بە ناوخۆی کوردستانیش، لە ڕاستیدا ئەو پەڕتەوازەیی و یەکنەبوونە، بە شێوەی زەمینەیی و مێژوویی زۆر بەجوانی خراوەتە ڕوو و دەرکەوتووە کە کورد هەر لەناو خۆشیدا بەهۆی فرەڕەنگی و هەلپەرستیی دەسەڵاتداران و تەنانەت خەڵکانیشییەوە، قەت نەیتوانیوە ویستێکی گشتگیر و ڕیشەیی بۆ بەنەتەوەبوون و دەسەڵاتداری پێک بێنێت و هەر ئەوەش تۆوی خەیانەتی لە نێودا چاندووە و گەشەی پێ داوە.

6ـ2ـ4 ڕەوشی ژیانی ئاسایی و کۆمەڵایەتیی خەڵک

لەو ڕۆمانەدا بۆ ئەوەی خوێنەر لەگەڵ ژیانی ئاساییی خەڵک ئاشنا بێت و کەش و هەوا و شوێن و جوغڕافیای ئەو ناوچەیەی بێتە بەر چاو و لەگەڵ کات و شوێن و شێوازی ژیانیان ئاشنا بێت، لە زۆر جێگەدا هاتووەتە ناو شار و چایخانەکان و مەدرەسە و مزگەوت و مەیخانە و تەنانەت سۆزانیخانەکانیشەوە. هەرچەند لە بەرامبەر باسی ڕەوشی سیاسی و سەربازیی ئەو سەردەمە، بەگشتی ئەو باسانە ڕێژەیەکی کەمتریان هەیە و چوونی کامێرای ڕۆمان بۆ ناو ئەو شوێنانە، تەنیا بۆ نواندنەوەی ئەمری سیاسەتە لە ناویاندا، نەک وێناکردنی ڕەوشی ژیانی ئاساییی خەڵک و لێکدژییە نهێنییەکانی ناو کۆمەڵگە. بۆ نموونە باس لە دووکان و بازاڕ و قەیسەرییەکان دەکرێت و پیرە پیاوێکی گوریسفرۆش کە بەردەوام بە تانە و تەشەرەوە باسی سیاسەت دەکات (هەمان: 65 و 156)، بەڕێوەچوونی کۆنسێرتی ماملێ لە شاردا (هەمان: 92) کە سیاسەتوانان و سەردەستان تێیدا بەشدار دەبن و ئەنجامی ئەویش هەر سیاسییە و موژدە لەکار دەردەکرێت، شوێنی شارەکە و کێو و شاخ و باغەکانی قەراغ شار و تەنانەت ڕوودانی لافاوێک لە گەڕەکی خڕێی مهاباد (هەمان: 113) کە ئەویش گرێ دەدرێتەوە بە ڕابردووی موژدە و سیاسەتی شکاکەکان لە ناوچەدا و هاتنیان بۆ مهاباد. دووکانی وێنەگرییەکەی باپیرە و مەیخانەکەی ئاگۆپی ئەرمەنی و گوریسفرۆشەکە کە هەموو لەپەنای یەکترن ئەوانیش بوونەتە شوێنی لێکدانەوە و شرۆڤەی بابەتی سیاسی و خەبەرێک لە ڕەوشی ئابووری و فەرهەنگی و کۆمەڵایەتی نییە و تەنانەت یەک جیگەش باس لە ڕەوشی ئەو کەمینە زمانی و ئایینییانە لە کۆمەڵگەدا ناکرێت (هەمان: 156) باس سادەدڵیی خەڵک لە بەدیلگیرانی چەند سەربازی عەجەم دەکرێت و لێرەشدا خەبەرێک لە بنەما و هۆکارەکەی نییە. (هەمان: 157) هەڵبەت دامەزرانی یەکێتیی ژنانی دیموکڕات بە بەشداریی ئەندامانی بنەماڵەی قازییەوە، وەک نموونەیەک لە بەشداریی ئەرێنیی ژنان لەو ڕووداوە مێژوویییەدا، باس دەکرێت. (هەمان: 172) جیا لەمانەش باوەڕە خوڕافییەکانی خەڵک و چوونیان بۆ سەر چاک و پیران (هەمان: 170 و 171) ناو و ناوبانگی مەلاکان لە شاردا کە هەر کامەی بۆ بابەتێک دەناسرێن و خەڵک ئاگادارنە هەڵسوکەوتی ئەوانی لەبەر چاوە (هەمان: 172 ـ 173)، سوڵتانی جوو وەک کەسایەتیی جۆرەکیی هەبوونی جووەکان و گەڕەکی ئەوان لە شاردا (هەمان: 180)، بویوک ئاغای خانباغی وەک یەکێک لەو ئازەرییانەی لە مهاباددا دەژیت و هاوکات خەریکی دەلاکی و شانوگێڕییە (هەمان: 190) چەند نموونەیەکی ترن لە باسی فەرهەنگ و ژیانی خەڵکی ناو ئەو کۆمەڵگەیە.

لەولاشەوە دوای ماوەیەک کە لە کۆمار تێ پەڕیوە باس لە وەڕەزبوونی گوندییەکان لە بارزانییەکان دەکرێت کە هۆکارەکەشی ئەوەیە ماوەیەکی زۆرە بەخێویان دەکەن و ئەو بابەتە بە جۆرێک کەشی ناڕەزایەتیی خستووەتە ناو گوندەکانەوە و سەرۆک خێڵەکانیش لەو بارەیەوە تینیان دەدەن (هەمان: 216). هەروەها باس لە باونەبوونی خویندنەوە و نووسین و تەنانەت گوێگرتن لە هەواڵیش بە زمانی کوردی دەکرێت و دەگوترێت کە خەڵکی پێیان وایە زمانی خۆیان تەنیا زمانی کڕین و فرۆشتنە، نەک گوێگرتن لە هەواڵ (هەمان: 221). جیا لەوەش باس لە عادەتی خەڵک دەکرێت کە کاتی ڕەمەزانان و گەرما، دەچوونە باغ و باغاتە فێنکەکانی ناو شار و قەراغ شار (هەمان: 262) و ئەوەی کە لە کۆتایییەکاندا، هەموو خەڵکی مهاباد و تەنانەت خودی مەناف کەریمی، وەزیری پەروەردەش چاوەڕێی ڕووخان و هەرەسهێنانی کۆمار بوون. (هەمان: 303)

جیا لەمانەش باس لە کەشی قاوەخانەکانی ناو شار و هەڵسوکەوتی خەڵکی ئاسایی لەگەڵ یەکتر و گۆرانیی سەید عەلی ئەسغەر و بانگی مزگەوتی عەباس ئاغا و تەنانەت هەڵسوکەوت و ڕوانگەی خەڵکی گوندیی ئەوکات سەبارەت بە بوونی مەیخانە و ئەرمەنییەکان لە شاردا و هەروەها سۆزانیخانەی جوولەکەکان و کۆڵانە تەنگەبەرەکان و باغ و دارستان و بەگشتی هەموو دیاردەکانی شار دێنێتە ئاراوە. جیا لەوانەش شوێن و پێگە و هەڵسوکەوتی شاعیرانی بەناوبانگی وەک هێمن و هەژار و کەسانی لەو چەشنەش ئاوێتەی گێڕانەوەکەی دەکات تاکوو خوێنەر بتوانێت وێنەیەکی گشتی و زیندوو لە شار بێنێتە بەر چاوی.

“هەتا مردن وەکوو بەندە لە خزمەت خاکی کوردستان

حەیاتی خۆی فیدا کا بۆ هەموو ئەمرێک و فەرمانی

ئەم سترانە وەکوو چەمێکی بەقەڵبەزە لە گڕامافۆنی چایخانەکەوە دەنگی دەدایەوە” (هەمان: 26)

“ئەوە پێشوولەی مەهابادن پێیانەوە داویت. چەمی سابڵاخ کانگای پێشوولانە بادین. تۆش ئەوە دەزانی کاتێک با دەوەستێ پێشوولە هار دەبن.” (هەمان: 24)

“قوتابیی خوێندنگە سەرەتایییەکان وەکوو ئەو کارانەی لە لەوەڕاندن دێنەوە بە هەڵبەز و دابەزەوە لە دەرگاکان دەهاتنەوە. ئاڵای ڕەنگین لەسەر بانی ماڵان بە شنەبا دەلەرانەوە. بە درێژاییی شەقامی شاپوور و شەقامی پەهلەوی بزاوێکی گەرموگوڕ هەبوو:

چایخانەکان تژین، چەند گەنجێک لە دەوری مێزێک ڕۆنیشتوون. ڕۆژنامەی کوردستان لە دەستی یەکێکیاندایە…” (هەمان: 30)

“باوکێک دەستی کوڕیژگەکەی گرتووە و دەیباتە سەرتاشخانە، یەکێکی تر لەگەڵ کوڕەگەی دەچنە لای بەرگدوورێک. زۆر کەس بە بەردەم مەیخانەکەی ئاگۆپدا تێ دەپەڕن. لەژێر چاوەوە دەڕواننە شووشەی مشت لە شۆڕش و شێتبوون. ڕووی خۆیان گرژ دەکەن و خێراتر دەڕۆن. سوارێکی لەخۆڕازی بە مەیدانی چوارچرادا تێ دەپەڕێت. قرمەقرمی سمی ئەسپەکەی، ڕانک و چۆغەکەی، ڕیشۆی مشکییەکەی سەری داوەریون. سمێڵە بادراوەکانی دەبریقێنەوە. هەمووان دەڵێن ئەوە کوڕی ئاغایەکە. گوندییەک و کەرەکەی سەیری شووشەی مەیخانەکە دەکەن. گوندییەکە ڕووی خۆی گرژ دەکات و لێوەکانی بە گوتنی پەیڤی نادیار دەجووڵێنێت، نا پەیڤەکانی دەبیسترێن، ئەو دەڵێ: ئەستەغفیڕوڵڵا. پانیە قەڵشیوەکانی هەر دوو پێی لەبن سکی کەرە ڕەبەنەکەی دەدات و هەیدێێێێی دەڕوات.” (هەمان: 31)

ڕەنگە ئەوە تەنیا شوێنێکی ڕۆمانەکە بێت کە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ باسی جیاوازیی چینایەتیی ئەو کۆمەڵگەیە دەکرێت و لەلایەک گوندییەک بە پانیەی قەڵەشیوییەوە سواری کەرەکەیەتی و لەو لاشەوە سوارێک کە وا دیارە کوڕە ئاغایە، بە قەڵافەتێکەوە سواری ئەسپەکەی بووە بە جلێکی مەڕبووت و پاک و خاوێن و بە قرمەقرمی سمی ئەسپەکەیەوە بە ناوشاردا تێ دەپەڕێت. دەنا لە هیچ شوێنێکی تری ڕۆمانەکە گیڕانەوە و وێناکردنی ئەو جیاوازییانە نایەنە بەر قەڵەمی نووسەر و هیچ باسێکیان لێ ناکرێت.

نووسەر بۆ ناساندنی ئەو کۆمەڵگەیە چەند کەسایەتیی جۆرەکیی مامناوەند دەخوڵقێنێت، وەک گوریسفرۆش و چایچی و کابرای گوندی و کوڕەکەی و کوڕە ئاغا و مەیخانەچی و هتد، بەڵام هیچ حەوڵێک بۆ سیاسەتسڕینەوە لە گێڕانەوەکەیدا ناکات و ڕۆمانەکەی کەشێکی تەواو سیاسیی هەیە. هەروەها لە زمانی تەوسیفی تا ڕادەیەک شاعیرانەش بۆ وێنا کردنی کەش و هەوای شار کەڵک وەردەگرێت تاکوو ئەو هەستە هەم زیندووتر بێت و هەم باری هونەریی کارەکەی بەهێزتر بکاتەوە:

“نووسیبووم کە ژیانی من لە مەهاباد وەک ئەوە وایە لەنێو ڕۆمانێکدا بژیم. زۆر ڕووداوی سەیر دەقەومێن کە تەنیا لەنێو چیرۆکەکاندا هەن. دوێنێ ئێوارە چوومە ماڵی باپیرەم لە گەڕەکی ئەرمەنییەکان. ئاگۆپی مەیفرۆش گۆرانیی دەگوت…” (هەمان: 123)

“ڕۆژێکی خۆش بوو کە خۆی لەنێو بەهارێکەوە دزیبووەوە، هاتبووە شەردانی ئەو شوباتە ساردە. بەفر کلوو کلوو لەسەر چیای خەزا، قوڵقداغ، چیای مەجید وەکوو بیرەوەرییەکانی من دەردەکەوتن. چەند خونچەیەکی گوڵی هاڵەکۆک سەری خۆیان لەژێر بەفری توواوە دەرهێنابوو، مزگێنیی بەهاریان دەدا.” (هەمان: 30)

ئەمانەش نممونەیەکن لە تەوسیفی کەش و هەوا و ژینگەی شار کە نووسەر لەو ڕێیەوە شوێنی ڕووداوەکەمان بۆ وێنا دەکات.

6ـ2ـ5 خۆشەویستی و ئەوینداری

نووسەر بۆ ئەوەی گێڕانەوەیەکی هاوتەریب لەگەڵ ڕەوتی کۆمار و ساواکوژکران و بێهیوایییەکەی بخاتە ڕوو و هەروەها ئەو مێژووەمان زیاتر وەک گێڕانەوەیەکی واقعی پێ نیشان بدات و چەمکی ئەوینداریش لە ژیانی ئاساییدا بگونجێنێت، چەند چیرۆکی ئەویندارییشی ناوئاخنی ڕۆمانەکەی کردووە. ئەو سێ چیرۆکی ئەوینداریی بادینی خزاندووەتە ناو داستانەوە کە بریتین لە خۆشەویستیی کچە پوورە بێناوەکەی بادین کە سەردەمی مێرمنداڵی، ئەوینداری بووە، چیرۆکی خۆشەویستیی ژاڵە کە دواتر بە سۆزانی و سیخوڕی ئینگلیزییەکان دەردەچێت و دواتریش، خۆشەویستیی موژدە کە وەک ئەوانی تر، ئەمیش بە تراژێدی و بێهیوایی کۆتاییی پێ دێت. ئەو سێ کەسەش هەر کامیان نوێنەری جۆرەکیی بەشێک لە کۆمەڵگەن بۆ ئەوەی گێڕانەوەکە دەوڵەمندتر و گشتگیرتر بکەنەوە: کچە پوورەکەی کە دواتر بە خوشکی شیریی بادین دەردەچێت، نوێنەری جۆرەکیی خۆشەویستیی کرچوکاڵی مێرمنداڵییە کە بە پیلانی داپیرە لێی دادەبڕێت. ئەو بابەتە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر داهاتووی بادین دەبێت و ماڵ و وڵاتی خۆی بەجێ بێڵێت و پەڕیوەی هەندەران بێت. ژاڵە کە لەو ڕۆمانەدا کچی عادیلە خانم ناوێکە، ئاماژەیە بە عادیلە خانمی جاف، کە لێرەدا وەک سۆزانی و سیخوڕ و فریوخواردووی ئینگلیزییەکان وێنا دەکرێت و هەر ئەمە کە هەموو هیواکانی بادین بە بادا دەدات و وەک نموونەی فریوخواردووەکانی ئینگلیزە لە ڕەوتی خەباتی کوردیدا.

سێیەم خۆشەویستی بادینیش، موژدەیە کە مامۆستای خوێندنگایە ئێستا خۆشەویستی بادینە. نووسەر بۆ ئەوەی جۆرەکیبوونی ئەو کەسایەتییانە دەربخات، هیچ تایبەتمەندییەکی تاکەکەسیی ئەوتۆیان بۆ دروست ناکات تاکوو بکرێت هەموو کەسێکی لەو جۆرە و لەو بیروباوەڕە لە جێیدا دابنرێت و بگونجێت. موژدەش لە کرمانجە جەلالییەکانی بەشدار لە ڕەوتی کۆمارە کە بەهۆی هەندێک ڕووداوەوە پەڕیوەی مهاباد بووە و بە جۆرێک نموونەی بیروبۆچوون و خەڵکانی خۆیەتی و لەو ڕووداوە مێژوویییەدا دەور دەگێڕێت. خۆشەویستیی موژدەش بۆ بادین بە تڕاژێدی کۆتاییی پێ دێت و دواتر موژدە شوو بە هاوڕێکەی بادین، واتە کەریمی شکاک دەکات و بەم جۆرە هەم ئەو هیوایەش بە بێهیوایی تەواو دەبێت و هەم خەیانەتی هاوڕێکەی پێی ئاشکرا دەبێت. خۆشەویستییەکی تر کە لەو ڕۆمانەدا ئاماژەی پێ دەکرێت، خۆشەویستیی یۆنس و هامێستە کە لە سەرەتای ڕۆمانەکەدا دەگێڕدرێتەوە و ئەویش بە لەدایکبوونی بادین تەواو دەبێت و یۆنس لە بەرەی شەڕ و هامێستیش بەهۆی “خوێنڕژانی زۆری کاتی منداڵبوونەوە” لە یەک کاتدا کۆتایی بە ژیانیان دێت و بەگشتی هیچ خۆشەویستییەکی ئەو ڕۆمانە بە ئاکام و ئەنجامێکی شیرین و خۆش ناگات و نووسەریش بەئەنقەست بەو کارە ویستوویەتی بێئاکامیی کۆمار و ژیانی قارەمانەکانی لێک بکاڵێنەوە و تێکەڵ بن.

6ـ2ـ6 دۆخی ژێئۆپۆلێتیکی ناوچە

نووسەر بە هێنانی کەسایەتییەکی هێمایین و جۆرەکیی وەک ئەمیراڵ ئاغا، نیشانی داوە لەو سەردەمەشدا کەسانێک هەبوون کە پێیان وا بووە دامەزراندنی وڵات بەبێ دەستڕاگەیشتن بە دەریا ئیمکانی نییە و کوردستان بۆ ئەوەی بتوانێت بمێنێتەوە و سەر بگرێت، پێویستە هەم قەوارەکەی زۆر بەرینتر لەو ناوچە بچووکە بکاتەوە و هەم دەستی بە ئاوە ئازادەکان بگات. “ـ دەریا، کۆمار بەبێ دەریا هیچە!… من ئەمیراڵ ئاغا، لەسەر بۆچوونی خۆم سوورم. ئەگەر ئێوە مەهاباد نەگەیەننە کەناری دەریایەک، یاخود دەریایەک لە کۆمار ساز نەکەن، دەڕووخێ!” (هەمان: 25)

نووسەر دەیەوێت ئەو ڕاستییە بخاتە ڕوو کە هەر لە کۆمەڵگەی ئەوکاتی مەهاباد و کوردستانیشدا کەسانێک هەبوون کە سەرنجی دۆخی ژێئۆپۆلێتیکی کوردستانیان دەدا و ئاگادار بوون لەوەی کە ناکرێت پشت بە وڵاتانی زلهێز ببەسترێت، بەڵکوو دەبێت بازنەی دەسەڵاتی کۆماری کوردستان ئەوەندە بتەنرێتەوە کە بگاتە دەریا و لە گەمارۆی وڵاتانی دەوروبەر بێتە دەر. بەم جۆرە ئەمیڕاڵ ئاغا وەک زمانحاڵی ئەو بیرۆکەیە لەو ڕۆمانەدا دەور دەگێڕێت.

7ـ ڕاڤەی کۆتایی:

دوای باسکردنی هەموو وتەزاکان و چەمکە گرینگەکانی ئەو ڕۆمانە و هێنانەوەی نموونەکان و شیکردنەوەیان، پێویستە بڵێین کاتێک ئەو وێنەی گشتییە لەبەر چاومان دادەنێین دەردەکەوێت کە نووسەر تا ڕادەیەکی زۆر توانیویەتی دۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسی و فەرهەنگیی ئەو سەردەمە، پێشینەی سیاسی و فەرهەنگیی ئەو ڕەوتە، دەوری کەسایەتییە بەرچاوەکان لەو ڕووداوە مێژوویییە، دۆخی ژێئۆپۆلێتیکی ناوچەکە، ڕەوتی سیاسیی جیهان و ناوچە و زۆر بابەتی تر بەجوانی ناوئاخنی گێڕانەوەکەی بکات و بەبێ ئەوەی ئوستوورەسازییەک لە کەسایەتییە سیاسییە سەرەکییەکان بکات، یان ئەوەی بیانکاتە تەوەری گێڕانەوە، گێڕانەوەیەکی گشتگیر و هەمەلایەنە لە مێژووی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ئەو ڕووداوە بدات بە دەستەوە و خوێنەر بەجوانی بباتە کەش و هەوای ئەو سەردەمەوە، هەرچەند بەگشتی کەش و هەوای سیاسی بەسەر گێڕانەوەکەدا زاڵە، بەڵام نووسەر بە تەوسیفی جوانی فەزای سروشتی و ئینسانیی شار و بۆنە فەرهەنگییەکان و لایەنە کۆمەڵایەتی و ئایینییە جۆراوجۆرەکانی شار و هەوێنی ئەوین، وەک بابەتێکی سۆزدارانە لە ڕۆمانەکەدا، ڕۆمانێکی سەرکەوتوو بخوڵقێنێت کە بتوانێت تا ڕادەیەکی زۆر هەستی خوێنەر بجووڵێنێت و لەگەڵ خۆی ڕای کێشێت.

چەمکی بەریەککەوتن و دیالێکتیکی نێوان لایەن و ماکەکان لە چەمکە هەرە سەرەکییەکانی لووکاچ و بەگشتی مارکسیستەکانە. لەو ڕوانگەیەوە ئەگەر بڕوانینە ڕۆمانەکە ئەو چەمکە گرنگانەی ناو ڕۆمان لە ئەنجامدا توانیویەتی وێنەیەکی گشتی و تا ڕادەیەک ڕوون، لە عەینی لێڵی و مژاویبووندا، ئاراستەی خوێنەران بکات. بۆ وردەکاری، هەستی کوردایەتیی ڕیشەداری خەڵکەکە و هەلومەرجی مێژوویییەک کە لەو سەردەمەی شەڕی دووەمی جیهانیدا خوڵقابوو و بۆشایییەکی دەسەڵاتی درست کردبوو لە لایەک و خەیانەتی عەشیرەت و کەسایەتییە کوردەکان و وڵاتە بەرژەوەندیخواز و هەلپەرەستەکانیش لە لایەکی ترەوە دیالێکتیکێکیان خوڵقاندبوو کە لە بەرهەمەکەی خوڵقانی کۆمار و دواتریش هەرەسهێنانی بوو. لە ڕاستیدا لە ئاوێنەی ئەو ڕۆمانەوە تێ دەگەین کە هۆکارگەلێکی جۆراوجۆر دەستیان دابووە دەستی یەک بۆ خوڵقانی ئەو ڕووداوە مێژوویییە و وێنەیەکی چەند ڕەهەندی و گشتگیرمان دێتە بەر چاو؛ بەڵام لەو ڕۆمانەدا هێزەکانی ناو خودی کۆمەڵگاش بەریەککەوتنیان هەیە. بۆ نموونە وەفادارن بە کۆمار و خەیانەتکارانی و هەروەها خەڵکی ئاسایی و گوندی و دەسەڵاتداران کە هەموویان لێکدژیی بەرژەوەندییان هەیە و کەم تا کورتێک لە ڕۆمانەکەدا خراونەتە ڕوو. جیا لەمەش، گێڕەوەری ڕۆمانەکە تا کۆتایی لەو پرسە گرنگەشدا تێ ماوە کە ئایا خەباتی چەکداری بکات و لەو ڕێیەوە دەتوانێت بە ئامانجەکانی خۆی نەتەوەکەی بگات، یاخود وەکوو سادق بەهائەدین ئامێدی خەریکی چالاکیی فەرهەنگی بێت و لەو ڕێیەوە خەبات بە قەڵەم بکات. ئەو دووڕێیانە ڕەنگە هەر ئێستاش یەکێک لە گرنگترین پرسەکانی بەردەم چالاکوانەکانی کورد بێت و بە ئەنجامێکی ڕوون نەگەیشتبێتن. نووسەر ئەو ڕۆمانەی لە چوار بەشدا نووسیوە و بە چوار چرای وێنا کردووە. ئەو بە کەڵکوەرگرتن لە هێماگەلی جۆراوجۆر و تەنانەت هەندێک ماکی جادوویی لە گێڕانەوەکەیدا ـ وەک کەسایەتیی جادووییی ئەمیراڵ ئاغا، قوتووی تووتنەکە کە قەت تووتنی لێ نابڕێت و هەر دەگاتەوە دەستی بادین، هەڵقوڵینی خوێن لە شوێنی کوژرانی غەفوور مەحموودیان و… گێڕانەوەکەی لە ڕێئاڵیزمی تۆخ سەرتر دەبات و چێژێکی زۆر زیاتر بە خوێنەر دەبەخشێت.

سەبارەت بە گۆشەنیگای گێڕانەوەش، ڕاستە کە نووسەر لە زۆربەی ڕۆمانەکەدا لە گۆشەنیگای یەکەم کەسی تاک کەڵک وەردەگرێت، بەڵام بە کەڵکوەرگرتن لە کەسایەتیگەلێکی جۆرەکیی بەهێز و تێکەڵکردنیان لەگەڵ کەسایەتییە ڕاستەقینەکان، گێڕانەوەکەی زۆر دەوڵەمەند دەکات و لە کۆتاییی ڕۆمانەکەشدا لە لاپەڕەی 309 تا 318 ئەو یەکەم کەسە دەبێتە دووەم کەس و گێڕەوەر لە قاوغی خۆی دەردەکەوێت و باس لە خۆی دەکات، ئەنجا لەویش تێ دەپەڕێت و لە 321 تا کۆتاییی ڕۆمانەکە گێڕانەوەکە دەکاتە سێیەم کەس و بەم جۆرە دوو هێڵی گێڕانەوە، کە یەکیان چارەنووسی بادینە و یەکیشیان کۆمار، کۆتایییان پێ دێت: بادین بێسەروشوێن دەبێت و سەری خۆی هەڵدەگرێت و دەڕوات و کۆمار بە لەسێدارەدانی قازی کۆتاییی پێ دێت و هەموو چراکان کە هێمای هیوان، دەکووژێنەوە.

ئەگەر بمانەوێت بزانین چەمکی گشتێتییەک کە مەبەستی لووکاچە لەو ڕۆمانەدا تا چ ڕادەیەک دەستەبەر کراوە، پێویستە بڵێین ڕۆمانەکە توانیویەتی خوێندنەوەیەکی گشتی و چەند ڕەهەندی لە ڕووداوێکی مێژوویی لە ڕێگەی فرەهێڵیی گێڕانەوەوە بخاتە ڕوو و ڕەگ و ماکی مێژوویی لەگەڵ دۆخی ناوچەیی و نێونەتەوەییی سیاسییش بنوێنێتەوە و لەگەڵ ئەوەشدا ڕۆمان بە کەڵکوەرگرتن لە تێکنیکەکانی گیڕانەوە، وەک هێماناسی، گۆڕینی لێزانانە و ماناداری گۆشە نیگا، گێڕانەوەی چەند هێڵی، تێکەڵکردنی کەسایەتیی خەیاڵکرد و ڕاستەقینە، زیادکردنی بابەتی سۆزدارانە و ئەوین بە گێڕانەوەکە، تەوسیفگەلێکی شاعیرانە و جوان و تەنانەت ناوئاخنکردنی کۆمەڵێک شێعری تایبەت بە خۆی و تەنانەت هێنانەئارای هەندێک ماکی گێڕانەوەی جادوویی، گێڕانەوەکەی لە ڕوانگەی ئەدەبییشەوە یەکجار بەرز بکاتەوە و ڕۆمانێکی زۆر سەرکەوتوو بخوڵقێنێت. هەرچەند ڕەنگە ئەو ڕەخنانەشی لێ بگیرێت کە:

یەک: نووسەر لە نواندنەوە و گێڕانەوەی ژیانی ئاساییی خەڵکیشدا یەکجار لایەنی سیاسیی کارەکەیزەق کردووەتەوە و باری کۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەکەی زۆر کەم نیشان داوە. واتە تەنانەت ئەو کاتەی باسی دانیشتنی ناو سۆزانیخانە و قاوەخانە و دووکانی گوریسفرۆش و وێنەگریش دەکات، بەردەوام بابەتی بەر باس، سیاسەتە و تانە و توانجی سیاسەت فڕکەی دێت.

دوو: نووسەر زۆر جار هەست دەکرێت بە زۆری دەیەوێت ڕووداوە مێژوویییەکانی پێشتر بە شێوەیەکی دەسکرد بە ڕووداوی کۆمارەوە گرێ بدات، ئەمە لە حاڵێکدایە کە بەڵگەیەکی وا لەبەر دەست نییە کە شتێکی وا بەم زەقییە لە ئارادا بووبێت.

سێ: تەوسیفی زۆر و گۆڕینی بەردەوامی تەوەرەکان و کانوونەکان، خوێنەر هەندێک تووشی سەرلێشێواوی دەکات و هەڵپەسێران و ڕاکێشانی ڕۆمان کەم دەکاتەوە و ڕەنگە زۆر کەس حەزیان لێ نەبێت بەدوای هەودای گێڕانەوەی ڕۆمانەکەدا بچن بزانن دەبێتەوە چی.

چوار: لە کەڵکوەرگرتن لە هێما لەو ڕۆمانەدا هەندێک زێدەڕۆیی کراوە و بگرە دەیان هێما لەکاردا هەیە کە ئەوەش خۆی ڕۆمانەکە ئاڵۆز دەکاتەوە و لە کاریگەریی هێماکانیش کەم دەکاتەوە.

6ـ ئەنجام

ڕۆمانی مژاباد ڕۆمانێکی مێژوویییە کە نووسەرەکەی، جان دۆست، بە زاری کورمانجی نووسیویەتی. ئەو ڕۆمانە چیرۆکی سەردەمی کۆماری کوردستان لە ڕوانگەی کەسایەتییەکی خەیاڵکردەوە دەگێڕێتەوە. ئەو ڕۆمانە بە لەبەرچاوگرتنی ڕەهەندگەلێکی جۆراوجۆر، وەک پێشینەی کۆمەڵایەتی، سیاسی، فەرهەنگی و مێژووییی ئەو ڕووداوە، دۆخی ژێئۆپۆلێتیکی ناوچەکە، دۆخی فەرهەنگی، سیاسی، زمانی و ئایینیی خەڵکی شارەکە، شێوەی ژیانی خەڵک، دەوری کەسایەتییەکان و خوڵقاندنی کەسایەتیی جۆرەکی و هێماییی سەرکەوتوو و تێکەڵکردنیان لەگەڵ کەسایەتیی ڕاستەقینە و هەروەها تەکنیکەکانی گێڕانەوەی سەرکەوتوو، وەک گۆڕینی زمانی گێڕانەوە، کەڵکوەرگرتن لە هێماگەلی جۆراوجۆر، تێکەڵکردنی خۆشەویستی و ئەوینداری لەگەڵ گێڕانەوە، تێکەڵکردنی سەرکەوتووانەی کەسایەتیگەلی ڕاستەقینە و خەیاڵکرد و زۆر تەکنیکی تر، ڕۆمانێکی سەرکەوتوو بخوڵقێنێت.

ئەگەر لە ڕوانگەی چەمکی گشتێتیی لووکاچەوە بڕوانینە ڕۆمانەکە، بێگومان چەتری ڕۆمانەکە بابەتگەلێکی یەکجار زۆری داپۆشیوە و تا ڕادەیەکی زۆر باسی هەموو ڕەهەندەکانی کردووە؛ بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا کەشی سیاسی و سەربازی بەسەر کەشی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگیدا زاڵە و نووسەر زۆرتر داکۆکیی لەسەر دۆخی سیاسی کردووە، تاکوو ژیانی ئاساییی خەڵکانی ناو کۆمەڵگە؛ واتە ڕاستە کە نووسەر باسی ژیانی خەڵک دەکات، بەڵام ئەوەی باسی دەکرێت کەم وایە شتێک جگە لە بۆچوونی سیاسیی ئەوان بێت و زۆرتر داکۆکی لەسەر ئەو بوارە کراوە. بە زمانێکی تر، ئەگەر کۆمەڵگەی مهاباد ئەو جۆرە بووبێت کە لەو ڕۆمانەدا باس کراوە، دەتوانین بڵێین کۆمەڵگەیەکی یەکجار سیاسەتبردوو بووە کە بێگومان ناکرێت سەتاسەد وا بێت.

سەبارەت بە کەسایەتیی مامناوەندیش، کەسایەتییەکان دوو دەستەن: خەیاڵکرد و ڕاستەقینە. کەسایەتییە خەیاڵکردەکانی ئەو ڕۆمانە کەسایەتیی مامناوەند هەن، بەڵام یەکجار سیاسەتبردوون و هەموو باس و خواسی ژیانیان، مەسەلەی سیاسەت و دۆخی سیاسیی کۆمارە، دەنا بێگومان چینی مامناوەندن و ژیانی ئاساییشیان باس کراوە. سەبارەت بە کەسایەتییە ڕاستەقینەکانیش نووسەر کارێکی سەرکەوتووانەی ئەنجام داوە، بەو هۆیەی کە لە هیچ کام لە کەسایەتییەکان بوت و ئوستوورەی چێ نەکردووە و کەسی بەدوور لە ڕەخنە نەگرتووە و نەزانیوە، هەروەها زمانی سەرەکیی گێڕانەوەکەش کەسایەتییە خەیاڵکردەکانن، نەک ڕاستەقینەکان. لە دەورگێڕانی ئەوانیشدا ئێمە هەرگیز تووشی ئەو هەستە نابین کە قارەمانانێکی سەیروسەمەرە و سەروویین، بەڵکوو بەتەواوی هەست دەکەین لەگەڵ کەسانێکی ئاسایی ڕووبەڕووین کە لە ژیانی ئاساییی خۆیاندا هەڵسوکەوت دەکەن.

ئەگەر بمانەوێت شیکردنەوەکەمان بەرینە سەرتر و بزانین جان دۆست چ وێنەیەکی لە سەردەمی کۆمار خستووەتە ڕوو، پێویستە بڵێین نووسەر هەوڵی داوە ڕووداوەکە بە مێژووی خەباتی کوردییەوە بلکێنێت. جیا لەمەش، واقعبینانە دۆخی سیاسیی نێونەتەوەیی و ناوچەییی ئەو سەردەمەشی باس کردووە تاکوو ڕوون بێتەوە ئەو ڕووداوە بە شێوەیەکی دانەبڕاو لە کەش و ڕەوشی سەردەم ڕووی نەداوە، بەڵکوو بەشێک بووە لە کۆیەکی مێژووییی سیاسیی ناوچەکە. هەروەها نووسەر ویستوویەتی چەمکی خەیانەت بە نەتەوە، وەک یەکێک لە هۆکارەکانی سەرنەگرتنی کۆمار و سەرهەڵدانە مێژوویییەکانی پێشتر بێنێتە بەر باس و ئەوەش لە قەڵەم نەخات کە خواست و ویستێکی یەکگرتوو لەناو سەرۆک عەشیرەتەکان و بەگشتی گەلی کوردا بوونی نەبووە کە خۆیان دەستیان لە گیرفانی خۆیاندا بێت و بڕیاردەری چارەنووسی خۆیان بن.

ئەم ڕۆمانە پێمان نیشان دەدات کە چۆن دەکرێت وێنەیەکی گشتی و گشتبین لە ڕووداوێکی مێژوویی لە بیچمی فۆڕمێکی ئەدەبیدا بخوڵقێندرێت و نووسەر بێ ئەوەی مێژووشی خوێندبێتەوە، لە مێژوودا بژیێت و هەستی پێ بکات؛ بەڵام ناکرێت لەم ڕەخنەیەش چاوپۆشی بکەین کە ڕۆمانەکە بەگشتی کۆمەڵگەیەکی یەکجار سیاسەتبردووی وێنا کردووە کە ئەگەر بەڕاستی وا بایە، ڕەنگە چارەنووسی کۆمار بەم ئاقارەدا نەچووبا و ئەم ویستە گشتییە توانیبای خۆی داسەپێنێت. هەروەها نووسەر نەیتوانیوە دژبەریی بەرژوەندییە چینایەتی و سیاسییەکانیش بە شێوەیەکی پاساوهەڵگر بخاتە ڕوو، بەڵکوو تەنیا بە سەرکۆنەکردنی سەرۆک عەشیرەتەکان و زەمکردنیان باسەکەی پێچاوەتەوە. ئەمە لە حاڵێکدایە ڕۆماننووسی سەرکەوتوو دەبێت لە نواندنەوەی هەڵسوکەوت و هەڵوێستەکاندا پاساوهەڵگربوونیشیان بخاتە ڕوو و وردبینانە بۆ خوێنەری ڕوون بکاتەوە کە چۆن ڕوانگەی لایەنە جۆراوجۆرەکانی کۆمەڵگە بۆ خۆیان قەناعەتپێهێنەر بووە؛ واتە تەنیا بە ڕەش و سپی نواندنی هەڵوێست و کەسایەتییەکان هەرگیز ناتوانرێت گێڕانەوەیەکی سەرکەوتوو و واقعبینانە و گشتی لە واقعییەتی مێژوویی بخرێتە ڕوو.

بەکورتی ئەم ڕۆمانە هەم لە باری داڕشتنی کەسایەتی و هەم گشتێتییەوە ڕۆمانێکی تا ڕادەیەک سەرکەوتووە، بەڵام دۆخی سیاسەتبردوویی بەسەر گێڕانەوەکەدا زاڵە و ژیانی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی کەمتر دەبینرێت و لێکدژیی بەرژەوەندیی چینایەتی و سیاسییش بە شێوەیەکی پاساوهەڵگر نەنوێندراوە. جیا لەوەش لە باری تەکنیکە ئەدەبییەکانی گێڕانەوەشەوە ڕۆمانێکی بەرچاوە و تەنانەت دەکرێت بڵێین هەندێک لە ڕێئاڵیزمی تۆخیش مەودا دەگرێت و لە چەند شوێندا بەرەو ڕێئاڵیزمی جادوویی دەچێت؛ هەروەها ڕۆمان لە باری ڕەهەندەکانی تری ئەدەبییشەوە قسەی زۆری پێیە و بەتایبەت لە بابەت هێماخوازییەوە کارێکی بەهێزە.

سەرچاوەکان

1. حاتمی، امیر حسین (1398)، تحلیل و بازنمایی تاریخ اجتماعی در رمان تاریخی بر مبنای دیدگاه جورج لوکاچ، پژوهش ادبیات معاصر جهان: دوره 2، شماره 1، بهار و تابستان 1398، صص: 435-67.
2. خالق پناه، کمال و ناصری، جمیل (1396)، بازسازی تاریخی و سبک شخصیت پردازی در رمان سال‌های ابری: قرائت لوکاچی، مجله جامعه شناسی هنر و ادبیات، بهار و تابستان 1396، دوره نهم، شماره 1؛ صص 133-158.
3. دۆست، جان (2024)، مژاباد، وەرگێڕان: فەرهاد چۆمانی، ناوەندی ڕۆشنبیریی مەم و زین
4. روحانی، کمال (1400)، تاریخ کورد و کوردستان (ج دوم: تاریخ سیاسی معاصر کوردستان)، سنندج: نشر آراس.
5. عسگری حسنکلو، عسگر (1387)، سیر نظریه‌های نقد جامعه شناختی ادبیات، ادب پژوهشی: شماره 4.
6. لوکاچ، جرج (1391)، پژوهشی در رئالیسم اروپایی، ترجمه اکبر افسری، تهران: علمی و فرهنگی
7. لوکاچ، جرج (1379)، نقد، نویسنده و فرهنگ، ترجمه اکبر معصوم بیگی، تهران: دیگر
8. لوکاچ، جرج (1388)، رمان تاریخی، ترجمه شاپور بهیان، تهران: اختران
9. لوکاچ، جرج (1392)، نظریه رمان، ترجمه حسن مرتضوی، تهران: آشیان
10. محمدی، جمال و احمدیان، ایوب (1402)، “تکه‌پاره شدن زیست‌جهان سوژه کرد به روایت رمان تاریخی: خوانش لوکاچی رمان زینووی به‌ته‌م”، پژوهشنامه ادبیات کردی، 9/2/1402 Doi: 66-33، سال9، شماره 3، پیاپی 16.
11. Ahmadzadeh, H. 2024. “Resurrecting Silent Histories: A Journey through the Historical Novels of Kurdish Auther Jan Dost”. Orientalia Suecana. Vol. 73: 110-132.
12. Bochenska, J. 2014. “Kurdish Contemporary literature in search for Ordo Amoris”. Nubihar Akademi. Vol: 1 issue: 1-2014. Pp: 35-54.

[1] Faramarzi.shoresh@gmail.com

[2] Georg Lukacs

[3] Walter Scott

[4] Balzac

[5] tolstoy

[6] Emile Zola

[7] وەرگیراو لە فەسڵی 24ی کتێبی “تاریخ سیاسی معاصر کوردستان” تالیف دکتر کمال روحانی (1400)

The post گشتێتی و کەسایەتی لە ئاوێنەی مژاباددا appeared first on ژنەفتن.

ئەمە بەشی یەکەمی کتێبی (دوو وێنا- Zwei Darstellungen)[1]یە کە نووسەر بە زمانی ئەڵمانی نووسیویەتی. کتێبی (دوو وێنا) لە شەش بەش پێک دێت و سەد و چل لاپەڕەیە. لەلایەن دوو پرۆفیسۆری فاکەڵتیی فەلسەفەی زانکۆی کوێلن لە ئەڵمانیا هەڵسەندگاندنی بۆ کراوە. نووسەر لە داهاتوودا بەشەکانی تری کتێبەکە دەکاتە کوردی. کتێبی (دوو وێنا) بەشێوەی کیندڵ KDP بە ئۆنلاین و بەشێوەی کتێبی چاپکراو لە ئەمازۆن بڵاو بووەتەوە و بەردەستە، بۆ ئەوانەی زمانی ئەڵمانی دەزانن و خوازیارن ئەم کتێبە بخوێننەوە لێرە بەستەرەکان دادەنێین.

بەستەری کتێبی دوو وێنا بە زمانی ئەڵمانی (چاپکراو)

بەستەری کتێبی دوو وێنا بە زمانی ئەڵمانی بە شێوەی کتێبی کیندڵ

***

دوو وێنا لەسەر هۆکار و کاریگەریی تاوان

مانای “تاوان” و “سزا” لە دەقە هەڵبژێردراوەکانی فیۆدۆر دۆستۆیڤسکی و فرانتس کافکادا

١. دەستپێک

١.١. پاشبنەما و گرنگی بابەتەکە

٢.١. ئامانج و پرسیاری ئەم لێکۆڵینەوەیە

٣.١. میتۆدی شیکاری هێرمێنۆیەتیکی

٤.١. تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری

٥.١. پێکهاتەی لێکۆڵینەوەکە

١. دەستپێک

١.١ پاشبنەما و گرنگی بابەتەکە

شیکاریکردن بۆ بابەتەکانی تاوان و سزا هەزاران ساڵە بەشێکی سەرەکیی مێژووی ئەدەبیاتە. ئەم بابەتانە زۆرجار لە کۆنتێکستی مێژووییی جیاوازدا بە شێوازی جۆراوجۆر مامەڵەیان لەگەڵدا کراوە. هەروەک چۆن ئێمە لە ئینجیلەوە ئاشنای چیرۆکی قابیل و هابیل دەبین، هەروەها ئەو دەرفەتەی لەوێدا بۆ تۆبەکردن و پاکبوونەوە لە تاوانی براکوژی روون کراوەتەوە، کە ئەویش بریتییە لە دانپێدانان بە تاوانەکە و پەشیمانبوونەوە. لە ئیسلامدا گوناه و لەگەڵیدا تاوانی ئادەم و حەوا دەگێڕدرێتەوە. بەپێچەوانەی ئینیجل و تەوراتی کرستیانی-جووەوە خودا لەڕێگەی بەزەییی خۆیەوە لە هەڵەی هەردووکیان واتە ئادەم و حەوا خۆش دەبێت. بەم شێوەیە لە ئایینەکانی دیکەشدا چەمکەکانی تاوان و سزا لە شوێنێکی بەرچاو و سەرەکیدا دەبینرێنەوە.

دوو لە کاریگەرترین نووسەرەکانی سەدەی نۆزدە و بیستەم، کە بەقووڵی سەرقاڵی ئەم پرسیارانە بوون و لێانکۆڵیوەتەوە، ئەوانیش بریتیین لە فرانتس کافکا و فیۆدۆر دۆستۆیڤسکی. بەرهەمەکانیان بیرکردنەوەی قووڵ ئەخەنەڕوو لەبارەی ڕەهەندە بوونگەرایی، مۆراڵی، دەروونی، یاسایی و کۆمەڵایەتییەکانی تاوان و سزا و کاریگەریی بەرفراوانیان لەسەر ئەدەب و فەلسەفەی مۆدێرن لە سەردەمی ئێمەدا هەیە.

فرانتس کافکا، جوویەکی ئەڵمانی زمانە لە پایتەختی بۆهێمی پراگ، زۆرجار بە یەکێک لە گرنگترین نووسەرانی سەدەی بیستەم دادەنرێت. کافکا جیهانێکی ئەدەبیی ناوازەی دروست کرد، کە بە پوچێتی(ئەبسورد)، نامۆبوون و نادڵنیایی ناسرابوو. بەرهەمەکانی وەک “حوکمدان”، “دادگایی” و “لە کۆلۆنی سزادا” گەڕانێکی ئاڵۆزن بۆ بوونی مرۆڤ لە جیهانێکی ناڕوون و تەمومژاویدا و زۆرجار تێنەگەیشتوودا. کافکا پرسیار لەبارەی مانای تاوان لە کۆمەڵگایەکدا دەخاتەڕوو، کە تێیدا ڕێکخستنە مۆراڵییە نەریتییەکان لەرزۆک بووە. هەروەها کافکا پرسیار لە سروشتی سزادان دەکات لە سیستەمێکدا، کە بیرۆکراتی بەسەریدا زاڵ دەکرێت و نە دادپەروەرانە دەردەکەوێت و نە تێگەیشتووانە.

لەبەرانبەردا فیۆدۆر دۆستۆیڤسکی هەیە، نووسەری سەدەی نۆزدەهەمی ڕووسی بوو، کە بەرهەمەکانی بە قووڵی لە ناکۆکییە مۆراڵی، ئایینی و دەروونییەکانی سەردەمی خۆیدا ڕەگیان داکوتابوو، لە ڕۆمانەکانی وەکوو تاوان و سزا و برایانی کارامازۆڤدا دۆستۆیڤسکی بەدواداچوون بۆ ململانێی ناوەوەی کارەکتەرەکانی دەکات، کە لەنێوان گونا‌‌ه و ڕزگاربوون، تاوان و تۆبە و پاکبوونەوەدا دابەش بوون. کارەکتەرەکانی دۆستۆیڤسکی لە ململانێیەکی بەردەوامدان لەگەڵ ویژدانی خۆیان، حوکمدانی خودایی و یاسایی و نۆرمە کۆمەڵایەتییەکان.

گرنگی بابەتەکە نەک هەر لەو ڕەهەندە فەلسەفی و دەرونییانەوە سەرهەڵدەدات، کە کافکا و دۆستۆیڤسکی لە بەرهەمەکانیاندا لێیانکۆڵیوەتەوە، بەڵکوو لە بەردەوامی پێدانی هەنووکەیییانەی ئەم تەوەرانەشەوە سەرچاوە دەگرێت. لە جیهانێکدا، کە بەشێوەیەکی گەشەسەندوو تادێت بە نادڵنیایی، هەڵچوون و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان و دووفاقی مۆراڵیی دەناسرێتەوە، بەرهەمەکانی ئەم نووسەرانە تێڕوانینێکی پڕبەها لەبارەی سروشتی مرۆڤ و ئەو ئاستەنگییانەی، کە ڕووبەڕووی تاک و کۆمەڵگاکان دەبنەوە پێشکەش دەکەن. لێکۆڵینەوە لە تاوان و سزا لەلای کافکا و دۆستۆیڤسکیدا ئەوە دەڕەخسێنێت، بۆ ئەوەی سەر لەنوێ تیشک بخرێتەسەر پرسی دادپەروەری، بەرپرسیارێتی، شکۆی مرۆڤ و پەرەسەندنی سیستەمە نادیارەکان و هەروەها جێگرتنی لەناو کۆنتێکستێکی مۆدێرندا.

کاتێک بەرهەمەکانی کافکا و دۆستۆیڤسکیم خوێندەوە، تێبینیم کرد، کە چۆن وێناکردنەکانیان بۆ تاوان و سزا دابەشبوون و دووبەرەکییەکی سەرنجڕاکێش پێک دەهێنن: تاوان لەلای کافکا بارگرانییەکی نزیک لە سوریال و بێ شرۆڤە و ڕێگری لێنەکراوە، لەکاتێکدا تاوان لەلای دۆستۆیڤسکی ڕەگێکی قووڵی لە واقیع و ڕێکخستنی مۆراڵی جیهاندا داکوتاوە. ئەم بەراوردکارییە بووە پاڵنەرێک، بۆ ئەوەی قووڵتر بچمە ناو بەرهەمەکانی هەردوو نووسەر و دیدگاکانیان سەبارەت بە تاوان، سزا، تۆبە و پاکبوونەوە و ڕزگازبوون شیکاری بکەم. تێزی توێژینەوەکەم تەرخان دەکرێت بە لێکۆڵینەوە لە تاوان و سزا لە بەرهەمە ئاماژەپێکراوەکانی هەردوو نووسەردا. بابەتێک، کە نەک هەر لە ئەدەبی مۆدێرندا بەڵکوو لە ئەدەبی کلاسیکیشدا بەبەردەوامی پرسە سەرەکییەکانی بوونی مرۆڤ دەوروژێنێت. بەتایبەتی ئەوەی بەلای منەوە سەرنجڕاکێشە، کە چۆن دوو نووسەری ناودار، کە بەرهەمەکانیان هەمیشە کاریگەری لەسەر خولیای ئەدەبیی من هەبووە، هەریەکەیان بە شێوازی ناوازەی خۆیان تیشک ئەخەنە سەر ئەم بابەتە.

٢.١. ئامانج و پرسیاری ئەم لێکۆڵینەوەیە

ئامانجی ئەم لێکۆڵینەوەیە شیکاریکردن و بەراوردکردنی وێناکردن و لێکدانەوە جیاوازەکانی تاوان و سزایە لەلای کافکا و دۆستۆیڤسکی. ئەکرێت لەڕێگەی بەکارهێنانی میتۆدەکانی شیکاری ئەدەبی و تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاریی ئەوە بخرێتەڕوو، کە چۆن ئەم دوو نووسەرە تەنها ڕەنگدانەوەی سەردەمی خۆیان نین، بەڵکوو تاوتوێ و مامەڵە لەگەڵ پرسە بنەڕەتییە مرۆیییەکانیش دەکەن، کە پرسیارەکان زۆر لە کۆنتێکستە تایبەتە مێژوویییەکانی سەردەمی خۆیان تێدەپەڕن.

یەکێک لەو پرسیارانەی لەم تێزەدا ئاماژەی پێکراوە ئەوەیە: چۆن تەوەری تاوان و سزا لە بەرهەمەکانی کافکا و دۆستۆیڤسکیدا وێناکراون و کام جیاوازی و لێکچوونانە دەتوانرێت لە لێکدانەوەی ئەم کۆنسێپتانەدا دەستنیشان بکرێت؟ ئەم پرسیارە چەندین ڕەهەند لەخۆ دەگرێت، لەوانە وێناکردنی پاڵەوانەکان، مانای تاوان و هەروەها ئەو شێوازەی کە هەردوو نووسەر مامەڵە لەگەڵ لێکەوتە و کاریگەرییە کۆمەڵایەتی و تاکەکەسییەکانی سزادا دەکەن.

هەروەها لە چوارچێوەی ئەم پرسیارەدا لێکۆڵینەوە لەوە دەکرێت، کە چۆن هەریەک لە کۆنتێکستە مێژوویی و کولتوورییەکان کاریگەرییان لەسەر تێگەیشتن لە تاوان و سزا لە بەرهەمەکانی هەردوو نووسەردا هەبووە. ئامانجی توێژینەوەکە، شیکردنەوەی ئەو میتۆدە ئەدەبی و تەکنیکە گێڕانەوەیییە جیاوازانەیە، کە کافکا و دۆستۆیڤسکی لە ڕیگەیانەوە مامەڵە لەگەڵ ئەم بابەتە بوونگەرایییانەدا دەکەن. مەبەستی توێژینەوەکە گەڕانە بەدوای ئەوەی، چۆن بەرهەمەکان ڕەنگدانەوەی ڕەفتارەکان و پەیوەندیی مرۆڤ بە مۆراڵ، دەسەڵاتی دادوەری و دەسەڵاتە باڵاکانن.

٣.١. میتۆدی شیکاریی هێرمێنۆیەتیکی

ئەم لێکۆڵینەوەیە شیکارییەکی هێرمێنۆیەتیکی بۆ چەمکەکانی تاوان و سزا ئەهێنێتە ئەنجامدان، وەک چۆن لە ڕۆمانەکانی “تاوان و سزا” و “برایانی کارامازۆڤ “ی فیۆدۆر دۆستۆیڤسکی و ڕۆمانی “دادگایی” و چیرۆکەکانی “حوکمدان” و “لە کۆلۆنی سزادا”ی فرانتس کافکادا بەدی دەکرێن. ئامانجی توێژینەوەکە ئەوەیە پوختە و کورتکردنەوە ڕووکەشییەکان تێپەڕێنێت. لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت پەیوەندییە واتایییەکان ئاشکرا بکرێن، کە ئەم نووسەرانە لەسەر بنەمای ئەزموونە مرۆیییەکان هێناویانەتە بنیادنان.

شیکارییەکە بە پرەنسیپەکانی هێرمێنۆیەتیکی فەلسەفی بەڕێوە دەبرێت، کە جەخت لەسەر کارلێکی هاوتەریب و کاریگەرییە چالاکەکانی نێوان بەش و گشت دەکاتەوە و هەروەها هەوڵدان و بەدواداچووون بۆ گەیشتن بە واتا بنەڕەتییەکان. هێرمێنۆیەتیک بەشێوەیەکی بەرفراوان بەکارهێنانی لە چەندین دیسیپلیندا هەیە، لەوانە فەلسەفە، تیۆلۆژی، یاساناسی هەروەکوو کۆمەڵناسی، مێژووناسی، موزیکناسی، هونەرناسی و ئەدەبناسی. ڕەگ و ڕیشەی لە سەردەمی کۆنەوە لە زانستی ئایینیدا چەسپاوە، کە تێیدا وەک میتۆدێک بۆ لێکدانەوەی دەقە پیرۆزەکان خزمەتی کردووە.

سەرباری شیکاری دەق هەروەها ڕێکارە هێرمێنۆیەتیکییەکان لە چارەسەری دەروونیدا بەکار دەهێنرێن. ئەم بەکارهێنانە هاوبەشەی نێوان زانستەکان گرنگی ئەم میتۆدە دووپات دەکاتەوە بۆ لێکۆڵینەوە لە قووڵاییە دەروونییەکانی ناو بەرهەمە ئەدەبییەکان. بەکارهێنانی هێرمێنۆیەتیک لە چارەسەری دەروونیدا پردێکی میتۆدۆلۆژی دروست دەکات بۆ شیکردنەوەی ڕەهەندە دەروونییەکانی تاوان و سزا و دۆخ و پاڵنەرەکانی ناوەوەی کارەکتەرەکان لەلای دۆستۆیڤسکی و کافکادا. دۆستۆیڤسکی سەرنج دەخاتە سەر پشێوی و شڵەژانی ناوەکی و دەروونیی شێواو و ململانێ دەروونییەکانی کارەکتەرەکانی. بەرهەمەکانی کافکا دەرخەر و ڕەنگدانەوەی هەستی تاوانباری خۆی و پرۆسەیەکی قورس و تاقەتپڕوکێنی دەروونین.

ئەم پێکەوە گرێدان و پەیوەندییە لەنێوان هێرمێنۆیەتیک و لێکدانەوەی دەروونیدا، بیرکردنەوەی قووڵ لە پاڵنەرە نائاگاکان، خود و کاریگەرییەکانی تراومای منداڵی، کە دۆستۆیڤسکی لێی کۆڵیوەتەوە، هەروەک باجی دەروونیی ڕێوشوێنە یاسایییە ناڕوونەکان لەلای کافکادا پۆلێن دەکات. بەم پێیە چوارچێوەی هێرمێنۆیەتیک لێکدانەوەیەکی وردبینانە بۆ ئەم ئەسپێکتە ناوەکی و زۆرجار نەستییانەی تاوان و سزا دەڕەخسێنێت.

هەڵبژاردنی شیکاری هێرمێنۆیەتیک لێرەدا لە پێشینەی میتۆدەکانە، کە گەڕانێکی چڕ بۆ تیگەیشتن لە واتای کۆنتێکستەکان دەڕەخسێنێت. ئەمە بەتایبەتی دەگونجێت بۆ وێناکردنی ئاڵۆز و زۆرجار پارادۆکسەکانی تاوان و سزا لەلایەن ئەم نووسەرانەوە. میتۆدی بازنەی هێرمێنۆیەتیک، کە تێیدا تێگەیشتن لە گشت لەڕێگەی بەشەکانەوە هەروەها بەپێچەوانەشەوە دروست دەبێت، لەگەڵ ئەوەشدا دەرفەت دەدات بە دەرخستنی ئەو لێکەوتە و واتا فەلسەفی و دەروونییە قووڵانەی دەقەکانی نووسەران. ئەمەش بەکارهێنانی واتای هێماکان و سوودوەرگرتن لە زانیارییە پێشینەکان لەخۆ دەگرێت.

بەشێوەیەکی پراکتیکی ئەمە بەو مانایە دێت، کە سەرەتا بە وردی بەرهەمەکان دەخوێنمەوە و تەوەر و پاڵنەرە سەرەکییەکانیان دەستنیشان دەکەم. پاشان لێکدانەوە زانستییە جۆراوجۆرەکان بەراورد دەکەم و بە تێبینییەکانی خۆمەوە دەیانبەستمەوە. ئەم پرۆسەیە یارمەتیم دەدات بۆ بەدەستهێنانی دیدگای جیاواز لەسەر دەقەکان و تێگەیشتن لە فرەڕەهەندییەکەیان. هەروەها ئەسپێکتێکی دیکەی گرنگی میتۆدی هێرمێنۆیەتیک ڕەچاوکردنی کۆنتێکستی مێژوویی و کولتوورییە. بەوپێیە دەقەکان لە ژێر ڕۆشناییی سەردەمی نووسینەوەیان تاوتوێ دەکەم، بۆیە دەتوانرێت مانا قووڵ و مەبەستە ئەگەرییەکانی نووسەران باشتر لێکبدرێنەوە.

٤.١. تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری

یەکێک لە ڕێبازەکانی تێزی توێژینەوەکە بریتییە لە تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری. بەرهەمەکانی فرانتس کافکا و فیۆدۆر دۆستۆیڤسکی لە ڕووی مامەڵەکردنیان لەگەڵ تەوەری تاوان و سزا لەگەڵ یەکتردا بەراورد دەکرێن. زانستی ئەدەبی بەراوردکاری لە ڕوانگەی جۆراوجۆری کولتووری، مێژوویی، ئایینی و فەلسەفییەوە لە بەرهەمە ئەدەبییەکان دەکۆڵێتەوە، بەمەبەستی دۆزینەوەو دەستنیشانکردنی خاڵە لێکچوو و جیاوازییەکانی نێوانیان. لێرەدا بابەتەکە تەنها لەبارەی هاوتەریبییەکانی ناوەڕۆکەوە نییە، بەڵکوو ئەسپێکتە شێوازی و پێکهاتەیی و ئایدیۆلۆژییەکانیش لەخۆ دەگرێت.

لەڕێگەی بەکارهێنانی تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری دەتوانم بەرهەمەکان بە دابڕاو و جیا لەبەرچاو نەگرم، بەڵکوو بەرهەمەکان لە کۆنسێپتێکی نێوان کولتووری و نێوان دەقدا شیکارییان بکەم. بەهۆی ئەمەوە دەتوانرێت ببینرێت، کە چۆن نەریتە ئەدەبییە جیاوازەکان کاردانەوەیان بەرانبەر بابەتە هاوشێوەکان هەیە و دەتوانێت چ واتایەک لە پشت چیرۆکە گێڕدراوەکانەوە خۆی پەنهان بکات. ئەم ڕێبازە نەک هەر ڕێگەم پێدەدات باشتر لە کافکا و دۆستۆیڤسکی تێبگەم، بەڵکوو تیشک ئەخاتە سەر پرسی گشتگیر سەبارەت بە تاوان، بەرپرسیارێتی و بوونی مرۆڤ لە دیدی جیاوازی ئەدەبی و فەلسەفییەوە. تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری لەم کارەدا هاوکاریم دەکات، بۆئەوەی بە دیدێکی ڕەخنەگرانە بیر لە لێکدانەوە بەردەستەکان بکەینەوە، بەمەبەستی داڕشتنی ڕێچکەی نوێ بۆ لێکدانەوەکان و لە کۆتاییدا لە گرنگی فەلسەفی و ئەدەبیی ئەم بابەتانە بکۆڵینەوە..

تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری چوارچێوەیەکی میتۆدی دەخاتەڕوو، بۆئەوەی بەرهەمە ئەدەبییەکان لە گشتێتی خۆیاندا تێبگەین، بە تیشک خستنە سەر ڕەهەندەکانی پەیوەست بە ناوەڕۆک و شێواز و ئایدیۆلۆژییەوە. ئەم میتۆدە ڕێگە دەدات بۆئەوەی دەقەکان لە کۆنتێکستێکی کولتووری، مێژوویی و فەلسەفیی جیاوازەوە بەیەکەوە ببەسرێنەوە. بە لەبەرچاوگرتنی هەلومەرج و باردودۆی دروستبوون و شێوازە بنەڕەتییەکانی بیرکردنەوە و فۆرمی دەربڕینی تاکەکەسی، بەو شێوەیە دەردەکەوێت، چۆن نەریتە ئەدەبییە جیاوازەکان مامەڵە لەگەڵ بابەتە گشتگیرەکانی وەک تاوان، سزا و بەرپرسیارێتیدا دەکەن. لە هەمان کاتدا تیۆریی ئەدەبی بەراوردکاری دەرفەت دەدات بە ناسینەوەی شێوازە تایبەتەکان و پێکهاتە جیاوازەکان، کە ئاماژەن بۆئەوەی چۆن هەر نووسەرێک پەیامەکەی لە کۆنتێکستێکی کولتووری و مێژووییی تایبەتدا دابڕێژێت.

سەرباری ئەوەش ڕێبازی بەراوردکاری دەرفەت دەڕەخسێنێت بە تێڕوانین لە کارلێکەکانی نێوان بەرهەمە ئەدەبییەکان و ئەو گوتارانەی لە دەوروبەریدان. ئەم میتۆدە ئەوە دەردەخات، کە چۆن گەنگەشە و لێکدانەوەی بابەتە گشتگیرەکان- وەک تاوان و سزا- دەکرێت وەک ڕەنگدانەوەی ڕاستییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان لێی تێبگەین. بەو شێوەیە ئەوە ڕوون دەبێتەوە، کە دەقە ئەدەبییەکان بەدابڕاوی بوونیان نییە، بەڵکوو بەشێکن لە دیالۆگێکی گەورەتر و فرەڕەهەندتر/نێوان زانستەکان، کە بەرکەوتنیان لەگەڵ پرسە فەلسەفی و سۆسیۆلۆگییەکانیشدا هەیە.

٥.١. پێکهاتەی لێکۆڵینەوەکە

پاش لێکۆڵینەوەیەکی وردی چەمکەکانی تاوان و سزا لە چوارچێوەی یاسایی، ئایینی، فەلسەفی و دەروونیدا بەدوایدا شیکارییەک دەکرێت بۆ ئەو بەرهەمانەی کە پێشتر ئاماژەیان پێکراوە بەگوێرەی هەردوو نووسەرەکە دەخرێتەڕوو. چەمکەکانی تاوان و سزا ڕۆڵێکی سەرەکی لەم شیکارییەدا دەگێڕن. ئەو شیکارییانەی لەبەردەستدایە دەریدەخەن، کە دۆستۆیڤسکی بە پلەی یەکەم تاوان وەک سەرپێچییەکی ئاگایییانەی مۆراڵی و ئایینی دەچەمکینێت، کە ئازاری ناوەوە و ئەگەری تۆبە و پاکبوونەوە لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت. لەبەرامبەردا کافکا تاوان وەک تێوەگلانێکی بوونگەراییی ئاڵۆز، لێ تێنەگەشتوو، ئەبسورد و زۆرجار بێ هۆکار دەخاتەڕوو، کە سزاکەی بە هەڕەمەکی و نامرۆڤانە و بەبێ هیچ ئامانجێکی پاکبوونەوە دەردەکەوێت. سەرەنجام بەراوردکردنی ئەنجامەکان بەپێی لێکچوون و جیاوازییەکان ئەنجام ئەدرێن.

ئەم جیاوازییانە ڕەنگدانەوەی ئەو دژیەکییە قووڵە فەلسەفی و تیۆلۆژییانەن لە جیهانبینی هەریەکەیاندا، کە کاریگەرییان لەسەر تاک و کۆمەڵگا و میتافیزیکەوە هەیە. لەم شیکارییەدا پاشخانی ئاینیی هەریەکێک لە نووسەرەکان گرنگی تایبەتی هەیە بۆ تێگەیشتن لە هەردووکیان و سەردەمەکانیان. ژینگەی کولتووری هەریەک لە دۆستۆیڤسکی و کافکا، ژیاننامەیان، کەسایەتییان و بارودۆخە مێژوویییەکانیان دەرفەت بۆ وەڵامی  پرسیاری توێژینەوەکە دەڕەخسێنێت. جارێکی تر دەرەنجامێک ئەنجامەکان پێکەوە گرێدەداتەوە و پوخت دەکاتەوە.

بەشی دووەمی کتێبی دوو وێنا

٢. بنەما تیۆرییەکانی تاوان  و سزا

١.٢. پێناسەکانی تاوان و سزا

٢.٢. ئەسپێکتە فەلسەفی و ئاینییەکانی تاوان و سزا

٣.٢. ئەسپێکتە دەروونی و یاساییەکانی تاوان و سزا

چاوەڕوانی بەشی دووەمی کتێبی دوو وێنا بن.              

[1] بەکورتی لەبارەی کتێبی (دوو وینا) Zwei Darstellungen

ئەم کتێبە لە ئەو پرسیارە سەرەکییە دەکۆڵێتەوە، کە چۆن دوو لە گرنگترین نووسەرانی ئەدەبیاتی جیهانی چەمکە بوونگەرایییەکانی وەک تاوان، تۆبە و پاکبوونەوە و سزا لە بەرهەمەکانیاندا بەشێوەیەکی ئەدەبی دادەڕێژن. لەسەر بنەمای واتای مێژوویی، ئایینی، فەلسەفی و دەروونیی ئەم چەمکانە توێژینەوەکە شیکاری بۆ وێناکردنی کافکا لە ڕۆمانی “دادگایی” و لە چیرۆکەکانی “حوکمدان” و “لە کۆلۆنی سزادا” دەکات، هەروەها شیکاری بۆ بەکارهێنانی ئەم چەمکانە لەلای دۆستۆیڤسکی لە بەرهەمەکانی “تاوان و سزا” و “برایانی کارامازۆڤ”دا دەکات. لە کاتێکدا پاڵەوانەکانی کافکا لە تاوان دەڕوانن وەک تێوەگلانێکی بوونگەراییی ئەبسورد و لێ تێنەگەشتوو و زۆرجار بێ هۆکار، لە بەرانبەردا دۆستۆیڤسکی لەڕێگەی کارەکتەرەکانی ڕۆمانەکانییەوە وێنەیەک بۆ تاوان وەک سەرپێچییەکی ئاگایییانەی مۆراڵی و ئایینی دەکێشێت، کە لە ئەنجامدا ئازاری ناوەوە و ئەزموونی هەستکردنێکی بەهێزی بەرپرسیارێتی و قبوڵکردنی تۆبە و پاکبوونەوەی لێ دەکەوێتەوە. ئەم توێژینەوەیە میتۆدی هێرمێنۆیەتیکی بەکار دەهێنێت، کە پێسپێکتیڤە فەلسەفی، دەروونی و ئەدەبییەکان بەیەکەوە دەبەستێتەوە. ئەم توێژینەوەیە ئەوە دەردەخات، کە چۆن هەردوو نووسەر کۆنتێکستی کولتووری و ئایینی و مێژووییی خۆیان دەگۆڕن بۆ فۆرمی ئەدەبی، کە تا ئەمڕۆش کاریگەرییەکی قوڵ بەجێدەهێڵن. لەڕێگەی تێڕوانینی تیۆریی ئەدەبی بەراوردکارییەوە لێکچوون و جیاوازییەکان دەستنیشان دەکرێن، کە بەر پرسیارە سەرەکییەکانی بوونی مرۆڤ دەکەون وەک دادپەروەری، بەرپرسیارێتی، ویژدان، پێکهاتەکانی دەسەڵات و پێگەی تاک لەبەرانبەر دەسەڵاتە ناڕوون و نەبینراوەکاندا. هەروەها بەوردی بەشێوەیەکی شیکاری و نێوان زانستەکان لە جیهانە جیاوازەکانی هەردوو نووسەرەکە نزیک دەبێتەوە، کە تێیدا تاوان و سزا مانایەکی یەکلاکەرەوەی لە ژیانی پاڵەوانەکاندا هەیە.

The post دوو وێنا appeared first on ژنەفتن.

ئامانجی سەرەکی لەم توێژینەوەیەدا بریتییە لە زانینی ئاستی تراوما لای ژنانی خەتەنەکراو، بەپێی گۆڕاوە دیمۆگرافییەکانی وەکوو باری خێزانی، ئابووری و شوێنی نیشتەجێبوون. کۆمەڵگەی ئەم توێژینەوەیە ئیدارەی سەربەخۆی سۆران لەخۆ دەگرێت و نموونەی ئەم توێژینەوەیەش بریتی بووە لە (68 ژنی خەتەنەکراو). لەم توێژینەوەیەدا بۆ دەستکەوتنی داتاکان میتۆدی چەندێتی بەکارهاتووە، و بۆ زانیارییەکانیش پشت بە فۆڕمی ڕاپرسی بەستراوە. بۆ گۆڕاوی سەرەکیی (تراوما) پێوەریCloitre, M. 2018) )، بەکار هێنراوە. دوای کۆکردنەوەی داتا و زانیارییەکان لە ڕێگەی شیکردنەوەی ئاماری و بە یارمەتی بەرنامەی ئاماریی (SPSS) داتاکان شرۆڤە کراون. ئەنجامی ئەم توێژینەوەیە ئەوەی دەرخستووە کە تراوما لای ژنانی خەتەنەکراو بوونی هەیە. بەگوێرەی گۆڕاوی باری خێزانی، دەرکەوت بەڵگەداری ئاماری نییە، ئەمەش واتا هیچ جیاوازییەک لە میانەی بارەکانی خێزاندا نییە. هەروەها بەگوێرەی گۆڕاوی باری ئابووریش هیچ جیاوازییەک نییە لای نموونەی توێژینەوە. سەبارەت بە کۆتا دەرئەنجام بەهەمان شێوە دەرکەوت کەوا بەگوێرەی گۆڕاوی شوێنی نیشتەجێبوون بەڵگەداری ئاماری نییە. بۆیە جیاوازی نییە لەنێوان دانیشتووانی گوند و شار. لەکۆتاییشدا توێژەر بە ڕەچاوکردنی ئەنجامەکانی توێژینەوە چەند ڕاسپاردە و پێشنیارێکی خستۆتە ڕوو.

وشە کلیلییەکان: تراوما، ژن، خەتەنەکردن، دەڤەری سۆران.

پێشەکی

دیاردەی خەتەنەکردنی ژنان وەک کردارێکی نەریتی لە زۆربەی کولتوور و کۆمەڵگەکاندا بوونی هەیە. بەڵام بە شێوەیەکی دیاریکراوتر، ئەم دیاردەیە لەو کولتوورانەی نەریت تیایاندا زاڵن، بەربڵاوترە. بێ شک لە بەرامبەر ئەمەدا، لایەنە ئایینی و نەریتییەکان لەپێناو پاکانەکردن بۆ ئەم دیاردەیە، پاساوی جۆربەجۆر دەهێننەوە. دواتر، کۆی ئەو لێکۆڵینەوە و چالاکییانەی سەبارەت بەم پرسە ئەنجام دراون، تەنیا لایەنە جەستەیی و شوێنەکییەکەیانی بەر دیدە گرتووە، بەبێ ئەوەی هێڵە دەروونییەکەی بە شێوەیەکی زانستی و پشتبەست بە ئامار ڕوون بکەنەوە.

تراوما وەک چەمکێکی بنەڕەت بۆ تێگەیشتن لە خەتەنەکردنی مێینەدا بەکار دەهێنرێت. چونکە ئازاری جەستەیی نەک تەنیا دەستبەجێ بەڵکوو ئەو زیانە دەروونی و سۆزدارییە بەردەوامانەی کە بەدوایشیدا دێت، دەگرێتەوە. خەتەنەکردن ڕووداوێکی یەکجارەکی نییە؛ ئەزموونێکە کە بەردەوام هەستی سەلامەتی، یەکپارچەییی جەستەیی و سەربەخۆییی کەسی دەشکێنێت. بە بەکارهێنانی تراوما وەک ئامرازشیکاری، توێژەران و پزیشکانی کلینیکی دەتوانن باشتر لەوە تێبگەن کە خەتەنەکردن چەندە قووڵ کاریگەری لەسەر جیهانی ناوەوەی کەسەکە هەیە و چۆن ترس، شەرمەزاری و سەرلێشێواوی دوای خودی کردەوەکە بەردەوامی دەبێت. ئەم ڕێبازە گرنگە چونکە ڕوانگە بۆ پراکتیزە کولتوورییەکان یان دەرئەنجامە تەندروستییەکان دەگۆڕێت بۆ واقیعی بەرجەستەبووی ئەو کەسانەی  برینی نەبینراویان هەڵگرتووە، ئەمەش ڕێگە بە وەڵامدانەوەی ئەزموونی، ئێستایی و بابەتێتیی زیاتر دەدات لە هەردوو چوارچێوەی پزیشکی و کۆمەڵایەتیدا.

کێشەی توێژینەوە

تراوما (زەبری دەروونی) پەرچە وەڵامێکی هەستەکیی بەهێزە بۆ شتێکی شڵەژێنەر، ترسناک، یاخود داخورپێنەر (ڕۆبنسن، ب.ن.). تراوما وەختێک ڕوو دەدات کە شتێکی تەواو ڕاتەکێن یان ترسناک کۆمەڵە هەستێکی وەک بێدەربەستی، نائارامی، یانیش جڵەونەکراو بۆ مرۆڤ دروست بکات. دۆخەکە تەنیا پشتبەستی ئەوە نییە چ شتێک ڕوویداوە، بەڵکوو پەیوەندی بەوەوە هەیە کەسەکە چۆنچۆنی لەم ماوەیەدا هەستی کردووە. تراوما زۆرجار بەبێ ژانگەیاندنێکی جەستەیی، دەکرێت خۆکردانە لە هەستکردن بە ترس، تەنیایییەکی قووڵ، یان بێدەسەڵاتییەوە دروست ببێت. لە توانایدا هەیە بەردەوام زەبرێکی سۆزەکیی جێبهێڵێت و متمانە یاخود ئاساییبوونەوە بۆ کەسەکە بکاتە شتێکی سەخت (Robinson, n.d).

هەر لەو ڕوانگەیەوە تراوما وەک لە پێناسەکەدا دەردەکەوێت هۆکاری دروستبوونی بریتییە لە ڕووداوێک یان چەند ڕووداوێک، کە تاک لە ژیانی خۆیدا ئەزموونی کردوون. تراوما لە کاتی فۆرمولەبوونیدا تەنیا بەوەوە ناوەستێت کەسەکە تووشی ناڕەحەتی و گرژییەکی دەروونی بکات، بەڵکوو فرەڕەهەندانە کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر زۆر لایەنی تری سایکۆلۆژیی کەسەکە دەبێت. هەر بۆیەشە دەکرێت هەموو ڕووداو و ئەزموونە ناخۆشە کەسییەکان ببن بە هۆکاری دروستبوونی تراوما، یەکێک لەوانەش خەتەنەکردن. شایەنی باسە لە ڕوانگەی تێگەیشتنی نەریتییەوە خەتەنەکردن وەکوو بەشێک لە ستایلی ژیان بینراوە، ئەم کردەیە دژ بە کچان، کە بە خەتەنەکردن دەناسرێت بریتییە لە لابردنی بەشێک لە ئەندامی مێیینەی کچان.

ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی بەم جۆرە باس لە خەتەنەکردن دەکات: خەتەنەکردنی ژنان کۆی ئەو کردانە دەگرێتەوە کە بەشدارن لە بڕینی پارچە بەشەکی و گشتەکییەی ژنان، یان بریندارکردنی بەشەکانی تری بەهۆی چەند هۆکارێکی ناپزیشکییەوە (WHO, 2025). ئەم کردارە لە لایەن کەسێکی دیاریکراو بۆ منداڵێک ئەنجام دەدرێت. لە زەینە گشتی و کولتوورییەکەدا کردەکە هیچ نییە جگە لە بڕینی بەشێکی بچووکی ئەندامەکە، بێ ئاگا لەوەی جەستەی بایۆلۆژی هەریەک لە مرۆڤەکان ڕاستەوخۆ یەکانگیرە و لەگەڵ دەرووندا لە پەیوەندییەکی توندوتۆڵدایە.

دیارە ئەم وتووێژە لە زانستی دەروونزانییدا پێگەیەکی دیاری هەیە، بابەتێک بووە سەرنجی سایکۆلۆژیستەکانی بەلای خۆیدا ڕاکێشاوە بۆ ئەوەی بیکەنە کەرەستەی توێژینەوە. هەروەها بە پێچەوانەوەی ئەو تێگەیشتنە باوەی جاران هەبووە گوایە منداڵ ڕووبەڕووی هیچ گرفتێکی دەروونی نابێتەوە، زانستی دەروونزانیی سەردەم جەخت لەوە دەکاتەوە، کە دەکرێت منداڵ دوای تەمەنی یەک ساڵان دوچاری زەبری دەروونیی ببێتەوە (مۆرگان، ٢٠٢١).

هەر یەک لەو نەخۆشی و گرفتە دەروونییانەی بەرەوڕووی ئێمەی مرۆڤ دەبنەوە، کۆمەڵێک خاسیەتی تایبەت بەخۆیان هەیە. یەکێک لە نیشانەکانی مێشکی کەسی تووشبوو-بە-تراوما بریتییە لە فلاشباک، واتە ئەو کەسە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ساتە و ڕووداوەکانی دێنەوە یاد. ئەمەش هۆکارێکە بۆ دروستبوونی ناهاوسەنگی لە دەروونی تاکەکە.

هەر لەم چوارچێوەیەدا، گەر سەرنج بدرێتە توێژینەوەکەی (بەیان عەزیزی) ئەوا لە ڕێگەی باسکردنی چەند نموونەیەکەوە بۆمان دەردەکەوێت کەسەکان تووشی هەمان دۆخی فلاشباک بوون، ئەمەش هۆکارێک بووە بۆ هەستکردن بە نائارامی. لە توێژینەوەکەی ناوبراودا، بەشداربوو “ب” لە ڕوونکردنەوە سەبارەت بە ڕەوشی خۆی ئەوە دەخاتەڕوو، کە هەمیشە هەستی بەوە کردووە شتێک لە جەستەکەی بردراوە و بەهۆیەوە هەست بە نووقسانی دەکات. “ب” بەردەوام دەبێت و جەخت لەوە دەکاتەوە، کە هەردەم حەزی بە دیتن و لە باوەشگرتنی پیاوێکی کردووە، ئەمەش تەنیا لەناو ئەندێشەکانیدا بووە و تیایدا جەستەی هاوکاری نەبووە. ئەمەش بۆ پڕکردنەوەی ئەو ساتەی بووە، کە بە خەتەنەکردنی کەلێنێکیان لە جەستە و دواتر دەروونی دروست کرد (٢٠٢١).

ئەو هەستکردن بە کێماسییە لای ژن سەر دەکێشێت بۆ ئەوەی هەمیشە خۆی بەو ژنانە بەراورد بکات کە خەتەنە نەکراون. ئەو توێژینەوانەی لەمەڕ ئەم حاڵەتەوە کراون، دەرخەری ئەوەن ئەم هەستی بەراوردکردنە چییە و چۆن دەردەکەوێت؛ لە ساڵی ٢٠٢٤ لە بەراوردکارییەکدا لە نێوان ژنانی خەتەنەکراو لەگەڵ ئەوانەی خەتەنە نەکراون، دەرکەوتووە لە کۆی ٧٧٢ ژنی بەشداربوو، کە ٣٨٢ یان خەتەنەکراو و ٣٩٠ یان ژنی خەتەنەنەکراو بوون. ئاشکرابوو کەوا جیاوازییێکی گەورە هەیە لە نێوان ئەم دوو کۆمەڵەیە، لە ڕووی؛ خەمۆکی، خودمتمانەیی، و تێربوونی سێکسییەوە.

ژنانی خەتەنەکراو بە تێکڕا ڕێژەی خەمۆکییان زیاترە بە بەراورد بە ژنانی خەتەنەنەکراو، و ڕێژەی خودمتمانەیییان بە تێکڕا کەمترە، هەروەها بە تێکڕا ئاستی تێربوونی سێکسیشیان کەمترە بە بەراورد لەگەڵ ژنانی خەتەنەنەکراو (Hamad et al 2024,).

سەرەنجام، لەژێر ڕۆشناییی ئەو کۆمەڵە سەرچاوە و توێژینەوە زانستییانەی جەختیان لەسەر کراوەتەوە، دەشێت ئاماژە بەوە بدەین خەتەنەکردن هاوشێوەی نەریتێکی کۆنی دواکەوتوو، دژ بە هەموو مافە ڕەگەزییەکانی ژنان دەوەستێتەوە. ئەم شێوە نەریتە زاڵ و پاشەوپاشە لە ڕێگەی هەژموونی کولتووری، ئایین و دابونەریتەوە جگە لە کەمئەندامکردنی ژنان هیچ خزمەتێکی تر بە کۆمەڵگەکان ناکات. دروستکردنی ئەو درز و کەلێنە سەردەکێشێت بۆ کۆمەڵێک نەخۆشی و گرفتی دەروونی چڕ، کەوا کاریگەری لەسەر کۆی ژیانی کەسەکە دروست دەکات. لەوانە تووشبوون بە تراوما، دڵەڕاوکێ، خەمۆکی، ترسی کۆمەڵایەتی، کێشەی سێکسواڵیتە، و تەندروستیی جەستەیی خۆی… هتد. ئەوەی لێرەدا وەک پرسیار دەردەکەوێت کارکردنە لەسەر ئەو ژنانەی لە ئیدارەی سەربەخۆی سۆران بەهەر هۆکارێک بووە خەتەنەکراون، ئایا ئەم پرۆسەیە تا چەند کاریگەری هەبووە لەسەر تووشبوونیان بە تراوما؟

ئامانجەکانی توێژینەوە:

1. زانینی ئاستی تراوما لای ژنانی خەتەنەکراو.

٢. زانینی ئاستی تراوما لای ژنان بەگوێرەی گۆڕاوی باری خێزانی.

٣. زانینی ئاستی تراوما لای ژنان بەگوێرەی گۆڕاوی باری ئابووری.

٤. زانینی ئاستی تراوما لای ژنان بەگوێرەی گۆڕاوی شوێنی نیشتەجێبوون.

به‌شی دووه‌م: پێداچوونه‌وه‌ی وێژه‌یی توێژینه‌وه‌ (Literature Review)

یەکێک لەو بابەتە گرنگ و سەرەکییانەی زانستی دەروونزانی بە شێوەیەکی ورد کاری لەسەر دەکات، بریتییە لە تراوما (زەبری دەروونی). ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ هەموو ئەو ڕووداو و بابەتانەی لە ئێستای دنیادا ئامادەیییان هەیە، وەک بوونی جەنگ، قەیرانەکان، دەستدرێژی و زەبروزەنگ بە هەموو جۆرەکانییەوە.

تراوما پێناسە دەکرێت بەوەی، هەر ڕووداوێک زەبراوی دەبێت، ئەگەر هات و زیاد لە ڕادەی خۆی مرۆڤ ناڕەحەت بکات، یان بە لایەنی کەمەوە بۆ ساتێکی کاتیی بە شێوازێک بەسەر توانا ناوەکییەکانی مرۆڤدا زاڵ بێت و نیشانەی درێژخایەنی دەروونی بەرهەم بێنێت (ئیسماعیل، ٢٠٢٣).

هەروەها  Mary Jacobus پێی وایە، کە تراوما لەوانەیە ڕزگاربووەکە لەنێو شینگێڕییەکی بێکۆتاییدا نقومبکات، یاخود گوناهێکی ئاسایی، بکاتە گوناهێکی چارەسەرنەکراو (ناندی، ٢٠٢٠).

پەیوەست بەم بابەتەوە، کاتێک ئاوڕ لە مێژووی نەتەوەی خۆمان دەدەینەوە، دەبینین کەوا بە درێژاییی مێژوو ڕووبەڕووی چەندین ڕووداوی ڕاچڵەکێنەر بووینەتەوە، کەوا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر بونیادی کەسایەتییمان دروست کردووە. لەوانە؛ جەنگ، جینۆساید، ئەنفال، لاقەکردن و داگیرکاری بەردەوام. بەڵام وێڕای هەموو ئەمانەش منداڵان ئەگەری ئەوەیان هەیە ڕووبەڕووی چەند گرفتێکی تری بنچینەیی ببنەوە لەوانە، زەبری دەروونی، سێکسی و جەستەیی (ئەمین&  میللەر، ٢٠٢٢).

لە ڕووی بایۆلۆژیشەوە ئەگەر سەرنج بدەین، کاتێک ئازار جەستەی کەسێک داگیر دەکات، ئەوا دەروون هەڵچوو و شڵەژاو دەبێت. هەڵبەت ئەمە لایەنی دەروونی و بوارەکانی تری ژیانیش دەگرێتەوە (حوسێن، ٢٠٢٤). کۆمەڵە هۆکارێکی لەم شێوەیە دەبێتە هۆی ئەوەی بە چەندین شێوە کاریگەری لەسەر منداڵان دروست ببێت، وەک چەقین و وەستانی گەشەیان، لە لایەنی دەروونیشەوە تووشی جۆرێک لە پووکانەوە دەبن، هەروەها وادەکات لە خوێندن دوابکەون، ئەمانەش لە دەرئەنجامی کەمبوونەوەی ئاستی سەرنج و پەرشبوونی یادەوەری و گرفتی پڕۆسێسکردنی زانیارییەکانەوە بەرجەستە دەبن. لێکۆڵینەوەکان دەرخەری ئەوەن، کە چۆن تراوما کاریگەری هەیە لەسەر ڕێژەی کۆرتیزۆن (هۆڕمۆنی فشار) لە مێشکی منداڵ و هەرزەکاراندا (میللەر، ٢٠٢٢).

جۆرەکانی تراوما

بە شێوەیەکی گشتی تراوما بەسەر دوو جۆر دابەش دەبێت، ئەوانیش:

یەکەم: ئەمەیان دەتوانرێت پێی بوترێت تراومای سووک، ڕووداوێک ڕوو دەدات بەبێ ئەوەی پێشبینی بکەیت، وەک: ڕووداوی هاتوچۆ، تاڵانکردنی ماڵ… هتد.

دووەم: تراومای قورس، گوزارشت لەو ڕووداوانە دەکات، کە بە شێوەیەکی ڕێکخراو (بەردەوام) ئەگەری ڕوودانیان هەیە، وەکوو: دەستدرێژیی سێکسی، توندوتیژی، ناسۆرییەکانی جەنگ و دیل بوون. ئەم جۆرە تراومایە هەندێکجار سەردەکێشێت بۆ تەنگەژەی پاش زەبری دەروونی (سەعید، ٢٠١٦). لەگەڵ ئەوەشدا گرنگە لە یادمان بێت، شێواز و میکانیزمی وەڵامدانەوەی تاکەکان بۆ ڕووداوە زەبراوییەکان، دەکرێت جیاواز بن. ئەمەش لەسەر بنەمای جیاوازی تاکایەتی، واتە دەکرێت ڕووداوێک بۆ دوو مرۆڤ، دوو کاردانەوە و پەرچدانەوەی جیاوازیان هەبێت. لە هەمان کاتدا، ئەو کاریگەرییە نیۆرۆبایۆلۆجییەی کەسی تراومادار، ڕەنگە دەرەچە بێت بۆ دەرکەوتنی چەندین گرفتی بنچینەیی و هەمەجۆری تەندروستی (مۆرگان، ٢٠٢١).

بە شێوەیەکی ئەزموونمەند، ئەو تاکانەی بەر ڕووداوی تراوما دەکەون، ئەوا هەریەکەیان بەشێوەی جیاواز ڕووداوەکە ئەزموون دەکات، بۆیە تووشبووەکان بۆ ناو چەند چوارچێوەیەکی جیاواز دابەش دەبن:

– دووبارەبوونەوەی ئەو ڕووداوەی هۆکار بووە بۆ زەبری دەروونی لە هزر و جەستەدا: بوونی فلاشباک (پاشچوونەوە)، گەڕانەوە و دروستبوونی وێنەی نەویستراو پەیوەست بە زەبرەکەت دێنەوە یاد. دەرکەوتنی هەمان ڕووداو لای کەسی تووشبوو، ناوە ناوە بەشێوەی خەون و خەیاڵکردن. ئەزموونکردنەوەی هەمان (شۆک) و دروستبوونی زیانە جەستەییەکانی وەک، دڵەکزە، خێرا لێدانی دڵ و گێژخواردن. جەستە وەک پانتایییەک بۆ فشارو ئازار دەمێنێتەوە، بێئاگا لەوەی ئەم کاردانەوانە پەیوەندیدارن بە زەبرە دەروونییەکە.

– خۆپەراوێزخستنی کەسی تووشبوو لە یادەوەرییەکانی پەیوەست بە ڕووداوەکە: دوورکەوتنەوە لە کۆی ئەو شتانەی هاوپەیوەندن بە زەبرەکەوە، یاخود بیرکردنەوە، باسکردن و گفتوگۆکردن لە بارەیەوە. گۆشەگیری و پارێزبەندی لە هەر شتێک کە هۆکارن بۆ سەرهەڵدان و زیندووکردنەوەی ئەو بیرەوەرییانە؛ شوێن و وتووێژ تایبەت بە زەبرەکە.

– لوتکەی نائاسودەیی و گرژی: بێداری زیاد لە پێویست، دڵەخورپە و ڕاچڵەکین. نەبوونی توانا بۆ کۆکردنەوەی سەرنج، سەرەگێژی جارجارە (ماوندێر و کامیرۆن، ٢٠٢٣). مەرج نییە بۆ تووشبوون بە تراوما، هەمیشە ڕووداوێکی گەورە و سامناک هەبێت. بە پێچەوانەوە، دەکرێت دەرنەچوونی فێرخوازێک لە پرۆسەی خوێندن، یاخود کەمی نمرە، چاوەڕوانی زیاتر، ئارێشە دەروونییەکان، یانیش ناپاکی هاوژینی و چەندان هۆکاری تری جۆربەجۆر ببنە پێشزەمینەیەک بۆ دروستبوونی تراوما (حەسەن،٢٠١٩).

تیۆرییەکانی تراوما

تراوما لای زیگمۆند فرۆید (Sigmund Freud)

فرۆید لە سەرەتادا پێی وابوو تراوما لە ڕووداوێکی سێکسیی منداڵییەوە دروست بووە، بەڵام پاش ئەوەی پێداچوونەوەی بەم بۆچوونەدا کرد، تێگەیشت کە تراوما لەو ساتەی ڕوودەدات تۆمار نابێت، بەڵکوو ئەوە تەنیا دوای جێکەوتبوونیەتی لە نەستدا کە کاریگەرییەکانی بەسەر کەسەکەدا دەردەکەوێت (مامبڕۆڵ، ٢٠١٧). تیۆریی فریودانی بەرایی فرۆید ئەو گریمانەیە دەکات، کە نیشانە هیستریاییەکان هەڵقوڵاوی ئەزموونە سێکسییە ڕاستەقینەکانی منداڵیین، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئاڕاستەی تیۆرییەکەی گۆڕی بۆ هاودژییەکی ناوەکیی قووڵتر. ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات تراوما تەنیا ساتێک دروست دەبێت، کە ئەم یادەوەرییە چەپێندراوە لە ڕێگەی کۆمەڵە زاراوەیەکی دەروونییەوە بێدار بکرێتەوە.

فرۆید ئاماژە بەوە دەکات، کە یادەوەریی تراومایی تاکو پێش گەڕانەوەی، لە دەرەوەی ژیانی ئاسایییە. سوبێکت لەنێو ململانێیەکدایە بۆ مانا بەخشینێک بەو دۆخەی لە سەرەتادا مانایی نەدەبووەوە. کەواتە بە زاراوە فرۆیدییەکە، تراوما پەیوەندییەکی چکۆلەی بە ڕووداوە ڕەسەنەکەوە هەیە و زێدەتر پەیوەندی بەوەوە هەیە کە چۆن – لە ژێر بارودۆخی نوێدا – بۆ ناو ئاگایی شۆڕ دەبێتەوە و لە ڕێگەی حزوورێکی وەڵامنەدراوەوە کێیەتیی نەخشەکێش دەکاتەوە .(Mambrol, 2017)

ئەگەر وەستانێک بکەین و بگەڕێینەوە بنەڕەتی بابەتەکە، دەزانین لە دەروونشیکاریی فرۆیددا، دەستپێکی هەستکردنی مرۆڤ بە نادڵنیایی، بریتییە لە جوودابوونەوەی کۆرپە لە منداڵدانی دایک و فڕێدانی بۆ ناو جیهانی دەرەکی. بە مانایەکی تر، فرۆید ساتی لەدایکبوون وەک سەرەتاترین تراومای مرۆڤ پێناس دەکات، کە منداڵ چیتر لەنێو پانتایییە ئارامەکەی دایکدا نامێنێتەوە. منداڵ لە سەروەختی هاتنە سەر دنیایدا تاکو مردنی بەدوای داشکاندنی ئەم تراومایەی لەدایکبوونەوە لە نەوەستاندایە، نەوەستانێک لەپێناو گەڕانەوە بۆ جیهانە ئارامەکەی دایک. دۆخێکی لەم جۆرەش دەبێتە هۆی ئەوەی بە درێژاییی ژیانی خۆی تووشی جۆرێک دژیەکی ببێت، بە جۆرێک لێی هەڵدێت و یادیشی دەکات، بە واتایەکی تر، یادی ئەو شوێنە دەکات وا تێیدا لە ئارامییەکی ڕەها و سەقامگیردا بووە (سەردەم، ٢٠١٨).

 تراوما لای سڵاڤۆی ژیژەک (Slavoj Žižek)

ژیژەک تراوما وەک ئەو درزە دەبینێت کە لە ڕێگەیەوە ڕیاڵ  (real) [1]دەخزێتە ناو پانتاییی ڕەمزی، ئەو خاڵەی ناتوانرێت بە تەواوی قسەی لەمەڕەوە بکرێت یان ڕوون بکرێتەوە دەبێتە هۆی تێکدانی چوارچێوەیەک، کە لەناویدا شتەکان لە دۆخی ئاساییی خۆیاندان. لای ژیژەک، تراوما تەنیا ڕووداوێکی ئازاربەخش نییە، بەڵکو شۆکێکە و دواتر دەبێت بە برین، ئەمەش کاتێک ڕوو دەدات کە بەشە ئاگامەند-نائاگامەندەکەمان دەگەڕێتەوە بۆی و مانای پێدەبەخشێت. کەیسێکی ناسراوی فرۆید کە “گورگەپیاو”ە، ئەمە بە ڕاشکاوی نیشان دەدات. کاتێک منداڵەکە تەمەنی یەک ساڵان بوو، دایک و باوکی لە کاتی جووتبووندا بینی. لەو ساتەدا هیچ شتێک ڕووی نەدا، چونکە ئەو زانیارییەکی ئەوتۆی نەبوو تاکو لەو دیمەنە تێبگات کە بینیویەتی. بەڵام ساڵانێک دواتر کە هۆشیاریی سێکسی پەیدا کرد، مانای دیمەنەکەی لێ بووە تراومایەک، ئەو دیمەنە لەبیرکراوە گەڕایەوە، لەم ساتەیدا دیمەنەکە پڕ بوو لە کۆمەڵە مانایەکی نامۆ و ئاگاییەکەی لە توانایدا نەبوو دیمەنەکە بکاتە وشە. ئەمە ئەو ساتەوەختە بوو کە دیمەنەکە بەشێوەیەکی پاشەوپاش بوو بە تراوما، نەک خودی یادەوەرییەکە، بەڵکوو ئەو دیمەنە ڕاستەقینەیەی لەو یادەوەرییەدا هەبوو وەک مەحاڵێک “ڕەتی دەکردەوە” ڕەمزی ببێتەوە، سەرەنجام برینێکی جێکەوت کرد کە کۆی هەستی کەسەکەی خستە ژێر کاریگەریی نەرێنییەوە (مایەرز، ٢٠١٤).

تراوما لە زانستی دەمارناسییدا (Neurology)

تراوما بۆ مێشک، وەک لێدانێک لە سەر یان ڕووداوێکی کوشندە وایە، کە دەبێتە هۆی زیان گەیاندن بە شانەکانی مێشک، دەمار و خوێنبەرەکان. ئەمەش وادەکات گۆڕانکارییەکان دەست پێبکەن، کە هەندێکجار دەستبەجێ یانیش بە تێپەڕبوونی کات ڕوودەدەن. ڕاستەوخۆ دوای تراوماکە، ئەگەری ئەوە هەیە ئاوسان، خوێنبەربوون، یان لەدەستدانی لەناکاوی توانستی فەرمان کردن لەو شوێنانەدا ڕووبدەن کە جووڵە، قسەکردن و هەستەکانی تیادا کۆنتڕۆڵ دەکرێن. دواتر، لەگەڵ هەوڵدانی مێشک بۆ چاکبوونەوەی، بەشە جیاوازەکان ڕاستەوخۆ لەسەر شێوازی تۆڕبەندی و “قسەکردن”ی ناوچە جیاوازەکان لەگەڵ یەکتردا دەرناکەون، کە دەبنە هۆی گیروگرفتی وەک لەدەستدانی بیرەوەری، بارگۆڕینی دەروونی، یاخود کێشەی سەرنجدان، چونکە هەندێکجار چەند مانگێک و بگرە تەنانەت ساڵانێک دوای ڕووداوەکە دروست دەبن. هەروەها بابەتەکە نیشانی دەدات تراوما تەنیا لە یەک شوێن زیان بە مێشک ناگەیەنێت؛ بەڵکو دەتوانێت بە جارێک زیان بە چەندین شوێن بگەیەنێت، لە نەرمە بەشەکانی پێشەوە کە مامەڵە لەگەڵ بڕیاردان دەکەن تاکو ئەو پێکهاتە وردترانەی وا بەستراونەتەوە بە کاراکردنەوەی ترس و بیرەوەرییەوە. تەنانەت کاتێک پێداگەڕییەکانی وەک بەشی ژماردنی ژوورمەند (CT) یان دەیدەیی پەرچەدەنگی موگناتیسی (MRI) ئاسایی دەردەکەون، هێشتا دەکرێت برینی بچووک و شاراوە هەبن کە بە هێواشی پڕۆسەی بیرکردنەوە، هەست و ڕەفتارەکان بە تێپەڕینی کات ڕەنگڕێژ بکەنەوە (Katz, 1998).

هەروەها بەپێی توێژینەوەیەکی (Behrendt & Moritz)، ئەو ژنانەی دوای خەتەنەکردن دوچاری تراوما دەبنەوە، دوای ڕووداوەکە کێشەی بیرەوەرییان لا دروست دەبێت، کێشەکە لایەنی بیرچوونەوە و هەڵەکاریی یادەوەرییش دەگرێتەوە. ئەمەش دەیسەلمێنێت خەتەنەکردن دەشێت ببێتە هۆکاری ژانێکی توند و قووڵی هەستەکی (2005).

پەیوەست بە پرسەکەوە، بۆ ئەوەی بابەتەکە بە شێوەیەکی ڕوونتر بخرێتە بەرچاو، توێژینەوەیەک لە ڕوانگەی دەروونشیکارییەوە ئەنجامدراوە سەبارەت بە هەمان تەوەر، کە تیایدا بە شێوەیەکی جیاوازتر مامەڵە لەگەڵ ڕەوشە دەروونییەکەی ژنان دەکات.

ئاسێرمن لە لێکۆڵینەوە دەروونشیکارییەکەیدا بۆ پرسی خەتەنەکردن، بڕینی پارچە ئەندامێکی زاوزێ وەک جێگەیەکی مانا ڕەمزییە بەناویەکداچووەکان لە چوارچێوەیەکدا دەخاتە ڕوو نەک وەک تێکەڵکردنێکی تەواو لەشناسی یان پزیشکی. بە هێڵێک لە تیۆری فرۆید-لاکانی، خەتەنەکردن وەک دالێکی دابودەستووریی خەسان پێناس دەکات، کە ڕۆڵێکی تەوەریی لە جێکەوتکردنی سوبێکت لە ڕەمزاندندا، دەگێڕێت. لە کاتێکدا ئاسێرمن بە ڕاددەیەکی زۆر سەرنجی لەسەر خەتەنەکردنی پیاوانە، بەڵام ڕاڤەکانی بۆ “بڕین” وەک نەشتەرگەرییەکی دەروونی و ڕەمزییکارکردی فراوانتریان هەیە بۆ تێگەیشتن لە خەتەنەکردنی ژن وەک تۆمارێکی تراومایی شوناسی ڕەگەزی. لە کارەکەیدا باس لەوە دەکات چۆن خەتەنەکردن دەبێتە فۆڕمێکی کۆمەڵایەتی سزادەر بۆ هێنانە ئارای جیاوازی سێکسی، کە خاڵی چوونە ژوورەوە بۆ ناو زمان، یاسا و شوناس لە ڕێگەی نیشانەی لەدەستچوونەوە، سنووردار دەکات. بە زاراوەیەکی لاکانی، بڕینەکە تەنیا توندوتیژی نییە، بەڵکوو بونیادمەندییە؛ بە بڕینی بەشێکی جەستە لەگەڵ یاسای باوکدا، سوبێکتیڤیتە بەرهەم دەهێنێت. توێژینەوەکە لەسەر ئەوە دەوەستێت کە ئەم بڕینە نەک تەنیا جێدەستی جەستەیی بەڵکوو برینێکی دەروونیش جێدەهێڵێت، برینێک کە چۆنیەتیی ئەزموونکردنی ئارەزوو، هەستکردن بە تاوان و وابەستەیی ڕەمزی ئاڕاستە دەکات. ئەمەش خەتەنەکردن دەکاتە شوێنێک بۆ گەڕان لەوەی چۆن تراوما نەک تەنیا لە ئاستی ئازاری تاکدا بەڵکوو لە ڕێگەی بونیادە گەمارۆدراوەکانی بەکۆمەڵەوە لە مانا، خستنەژێر ڕکێف و توندوتیژیی ڕەمزیدا، کار دەکات (Osserman, 2017).

سەڕەرای فرەیی هۆکارەکان لە پشت خەتەنەکردنی مێینەوە، بەشێک لە توێژەران جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە ئەم کردەیە ڕەگوڕیشەیەکی قووڵی لەنێو دنیابینی نێرسالاریدا هەیە. کردەکە وەک پەیڕەوێکی نێرانە هەوڵی سەرەتا و کۆتاییی سەپاندنی هەژموونی پیاو دەدات بەسەر جەستە و ڕەگەزی ژندا. لەم ڕوانگەیەوە، زۆربەی پێناسەکان هاوڕان بەوەی خەتەنەکردن بە هەر چوار جۆرەکەیەوە، یەک ئامانجی بنەڕەتی هەیە، ئەویش شێواندن و لەناوبردنی چێژی سێکسییە لە ژناندا. ئەمەش لە ڕێگەی زیانگەیاندن بە کلیترۆس (قیتکە) ئەنجام دەدرێت. بڕینی ئەم بەشە بچووکە هۆکارە بۆ لەناوبردنی هەشت هەزار دەماری هەستەوەری تایبەت بە چێژ. (بەیان عەزیزی) لە توێژینەوەکەی خۆیدا لەمەڕ کۆمەڵێک پرس پەیوەست بە ژنان درێژەی پێدەدا، بەوەی هەرچەند پیاو لەکاتی ئەنجامدانی کردەکە غیابە و نائامادەیە، بەڵام ئەم کەمئەندامکردنەی جەستەی ژن لە بنەڕەتدا لە پێناو خواست و زاڵبوونی هەژموونی پیاودا ڕوو دەدات. ئامانجێکی سەرەکی ئەم کارە، کۆنتڕۆڵ کردنی ئارەزووی سێکسیی کچە پێش پرۆسەی هاوسەرگیری، تاوەکو چەمکە کۆمەڵایەتی و ئاینییەکان لە چەشنی نامووس پارێزراو بن. لە ئەنجامدا جەستەی ژن لە دۆخە سروشتییەکەی خۆی دادەماڵڕێت و دەبێتە جەستەیەکی سست و نەخشەکێشکراو بەپێی ستانداردەکانی کۆمەڵگە. لە کۆتاییدا ئەم پابەندکردنەی جەستەی ژن، پیاو لەو دڵەڕاوکێ و ترسە ناوەکییە ڕزگار دەکات کە سەبارەت بە پاکیزەیی و کۆنتڕۆڵکردنی ژن هەیەتی تا ئەو ساتەی دەبێتە خاوەنی (عەزیزی، ٢٠٢١).

29 ی کانوونی یەکەمی 2008، ڕۆژنامەی (Washington post) ی ئەمریکی ئامارێکی لەسەر خەتەنەکردنی کچان لە باشووری کوردستان بڵاو کردووەتەوە. ئاماژە بەوە دەکات  لە کوردستان، لە چاو کەمی دانیشتووان، زیاتر لە %60ی ئافرەتان لە ناوچەکانی کوردستان خەتەنەکراون. ئەم ڕاپۆرتە بە دانانی وێنەی خەتەنەکردنی کچێکی بچووکی 7 ساڵان، کە لە باوەشی دایکیدایە و لەسەر دەستی پیرێژنێک کە بە گوێزانێک خەریکی کارەکەیە، بڵاو کرایەوە. ئەمەش بووە جێگەی سەرنجی بەرپرسانی حکومەت، تا وای لێهات، وەزیزی ئەوقاف لەو کاتەدا لێدوانێکی دا و پێی وابوو، ئەمە زیاتر حاڵەتە نەوەک دیاردەکی بەربڵاو (ئەحمەد  &ئەلمونتەسیر، ٢٠١٠). بەگوێرەی ڕاپۆرتێکی ڕێکخراوی ڕێسا بۆ مافەکانی مرۆڤ، بەپێی نوێترین ئامارەکان سەبارەت بە ڕێژەی خەتەنەکردن لە هەرێمی کوردستان بۆ ساڵی 2024، ژمارەکە گەیشتۆتە ئاستێکی مەترسیدار و شۆکهێنەر، %35.5، ئەم ڕێژەیە بەو مانایە دێت لە هەر سێ کچ یان ژنێک، زیاتر لە یەکێکیان ڕووبەڕووی ئەم تاوانە دەبنەوە. ئەم ئامارە دەکرێت زەنگێکی مەترسیدار بێت بۆ کۆی کۆمەڵگە و دامودەزگا پەیوەندیدارەکان. بەپێی زانیارییەکان دیاردەکە هەریەکە لە ناوچەکانی، ئیدارەی ڕاپەرین، گەرمیان، دهۆک بەربڵاوە. ئەوەی جێگای دڵگرانییە، ئەم پرۆسەیە لە هەرێم بە شێوەیەکی نهێنیئامێز و دوور لە یاسا ئەنجام دەدرێت (٢٠٢٥). بەپێی نوێترین ئاماری ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی، زیاتر لە  200 ملیۆن کچ و ژن لەسەر ئاستی جیهاندا خەتەنەکراون. لە هەمان کاتدا ساڵانە سێ ملیۆن کچ لە مەترسی خەتەنەکردندان. هەروەها ئاماژە بەوە دەکات ئەم کردەیە بەپێی ڕێکار و یاسا نێودەوڵەتییەکان، هیچ نییە جگە لە پێشێلکردنی ماف. کردەکە لەهەر سوودێکی تەندروستی بەدەرە و بە پێچەوانەشەوە زیانی زۆری هەیە. بەپێی ئەو خەمڵاندنەی ڕێکخراوی (WHO) تێچووی چارەسەر بۆ ئەو ژنانەی خەتەنەکراون، ملیارێک و 400 ملیۆن دۆلارە. ئەگەر بێت و ڕوو لە زیادبوون بکات ئەوا تێچوویەکی زیاتری دەوێت. بەپێی ئەو ڕووپێوییەی ڕێکخراوی (WADI) ی ئەڵمانی، بۆ ساڵی 2021، لە هەرێمی کوردستان %48 ی خانمانی سەروو پازدە ساڵ خەتەنەکراون. ئەمە لە کاتێکدایە، بەپێی یاسای ژمارە8 ی ساڵی 2011، پەرلەمانی هەرێمی کوردستان، بڕیاری قەدەغەکردنی پرۆسەی خەتەنەکردنی داوە. ئەو کەسانەشی هەوڵی ئەنجامدانی دەدەن یاخود بەشدارن بەپێی یاساکە سزا دەدرێن.(CHANNEL 8, 2024)

به‌شی سێیه‌م: میتۆدی توێژینه‌وه‌

ئەم توێژینەوەیە دەکەوێتە چوارچێوەی میتۆدی چەندایەتی، ئەم میتۆدە شێوەڕێگەیەکی ئەزموونیی (ئەزموونمەند)ە، کە بایەخ بە خەمڵاندنی گۆڕاوەکان و تاقیکردنەوەی پەیوەندیی نێوانیان دەدات بۆ خەسڵەتپێدان بە نموونە، کۆپەیوەندیی و ئەڵقە هۆبەندەکان. بە شێوەیەکی گشتی، میتۆدەکە ئەو داتا ئامارییانەی لە ڕێگەی ئامرازە بونیادمەندەکانی وەک تاقیکاری و ڕاپرسی کۆ کراونەتەوە، بەکار دەهێنێت (Leavy, 2017).

کۆمەڵگەی توێژینەوە

کۆمەڵگەی ئەم توێژینەوەیە بریتییە لە ئیدارەی سەربەخۆی سۆران.

نموونەی توێژینەوە

 بەشداربووانی ئەم توێژینەوەیە بریتیین لە (68) کەس، لە ڕەگەزی مێینە، کە خۆبەخشانە ڕەزامەندییان بۆ ئەم توێژینەوەیە دەربڕیوە. هەڵبژاردنی نموونەی ئەم توێژینەوەیە بریتی بوو لە نموونەی وەرگرتنی تۆپەڵەبەفرینە. نموونەی ئەم توێژینەوەیە پێکهاتوون لەو ژنانەی، تەمەنیان لەنێوان 54-15 ساڵ بوون. کراون بە چوار گروپی تەمەن. ژمارەی بەشداربووان بەپێی تەمەن بەمشێوەیە بوو: تەمەنی 24-15 ساڵی (%57.2) بەشداربوون، تەمەنی 34-25 ساڵی (%29.5) بەشداربوون، تەمەنی 44-35 ساڵی (8.8%) بەشداربوون، تەمەنی 54-45 ساڵی (4.5%) بەشداربوون. هەروەک لە خشتەی ژمارە یەک نیشاندراوە:

پێوانەکان:

بۆ پێوانەکردنی تراوما لای ژنانی خەتەنەکراو، توێژەر پێوەری (Cloitre, M 2018)ی بەکار هێناوە کە پێکهاتبوو لە 17 بڕگە، لە بەرامبەر هەر بڕگەیەک 5 بژاردە هەیە کەوا لە (بەهیچ شێوەیەک) (0) دەستپێدەکات و بە (ئێجگار زۆر) (4) کۆتایی دێت.

نموونەیەک لە بڕگەکان “وێنە و یادەوەریی ڕووداوەکەم دێنەوە یاد، لەو کاتەدا وەک ئەوەیە جارێکی تر ڕووداوەکەم بەسەربێتەوە.”

ئامرازە ئامارییەکان:

ئامرازە ئامارییە بەکارهاتووەکان بۆ شیکردنەوەی داتاکانی ئەم توێژینەوەیە، بریتی بوون لە یاسای (One sample T .test)بۆ زانینی ئاستی تراوما لای بەشداربووان. یاسای

(Independent sample T, test) بەکار هاتووە، بۆ زانینی گۆڕاوی دیمۆگرافی گوند و شار. بۆ زانینی ئاستی تراوما، بەپێی گۆڕاوی باری خێزانی، ئابووری، یاسای (One Way ANOVA)ـی بەکار هاتووە..

بەشی چوارەم: ئەنجامەکانی توێژینەوە

لێرەدا هەوڵ دەدرێت ئەنجامەکان، بەپێی ئامانجەکانی توێژینەوە بخرێنەڕوو و شیکردنەوەیان بۆ دەکرێت.

ئامانجی یەکەم: زانینی ئاستی تراوما لای ژنانی خەتەنەکراو

بەکارهێنانی یاسای (One Sample T.Test) بۆ زانینی ئاستی تراوما لای بەشداربووان بەکار هاتووە. نموونەی توێژینەوە بریتییە لە (68) کەس، لە ئەنجامدا هەروەک لە خشتەی ژمارە (2) پیشاندراوە. دەرکەوت (ناوەندی ژمێرەیی= 30.66) بە (لادانی پێوەری= 6.10) و (ناوەندی گریمانەیی= 28). هەروەها (نمرەی ئازاد= 67). بەهای (t= 3.59). لەبەر ئەوەی بەهای (p= 0.001) بچووکترە لە ئاستی گوزارشت (0.05), ئەمەش بە واتای ئەوە دێت، بەڵگەداری ئاماری هەیە. کەواتە تراوما لای نموونەی توێژینەوە بوونی هەیە. هەروەها قەبارەی کاریگەریی (Effect Size) دەکاتە (0.04) بەپێی یاسای (cohen) تراوما لای ژنانی خەتەنەکراو بە ئاستێکی مام ناوەند هەیە.

خشتەی ژمارە (٢) زانینی ئاستی تراوما بەشێوەیەکی گشتی لای نموونەی توێژینەوە

ئامانجی دووەم: زانینی ئاستی تراوما لای ژنان بە گوێرەی گۆڕاوی باری خێزانی

بە مەبەستی زانینی ئاستی تراوما بەپێی گۆڕاوی باری خێزانی، یاسای (One Way ANOVA) بەکار هاتووە. لە ئەنجامدا هەروەک لە خشتەی ژمارە (3) پیشاندراوە، دەرکەوت ئەوانەی خێزاندارن (29) کەسی لەخۆ گرتووە و ناوەندی ژمێرەیی (30.34) و بە لادانی پێوەری (4.61). ئەوانەی باری خێزانییان سەڵتە (34) کەس لەخۆ دەگرێت. ناوەندی ژمێرەیی (30.55) و بە لادانی پێوەری (6.49). ئەوانەی باری خێزانییان جیابووەوەیە (5) کەسە، بە ناوەندی ژمێرەیی (33.20) و بە لادانی پێوەری (10.89). دەرکەوت بەهای F (0.46) وە نمرەی ئازاد (67). لەبەر ئەوەی بەهای  P(0.62)، ئەمەش گەورەترە لە ئاستی گوزارشت (0.05) بۆیە بەڵگەداری ئاماری نییە. کەواتە تووشبوون بە تراوما جیاوازی نییە، لە نێوان هەرسێ باری خێزان (سەڵت، هاوسەردار، جیابووەوە).

        خشتەی ژمارە (٣) زانینی ئاستی تراوما بەپێی گۆڕاوی باری خێزانی

ئامانجی سێیەم: زانینی ئاستی تراوما لای ژنان بەگوێرەی گۆڕاوی باری ئابووری

ئەنجامەکان بۆ ئامانجی سێیەم، دوای تۆمارکردنی داتاکان، یاسای (One Way ANOVA) بەکار هاتووە، لە ئەنجامدا هەروەک لە خشتەی ژمارە (4) پیشاندراوە. لە کۆی (68) کەس، باری ئابووری باش (22) کەس لەخۆ دەگرێت، ناوەندی ژمێرەیی (29.36) و لادانی پێوەری (4.29). ئەوانەشی باری ئابوورییان مام ناوەندە بریتییە لە (35) کەس. ناوەندی ژمێرەیی بریتییە لە (31.20) و لادانی پێوەری (6.23). لە کۆتاییشدا باری ئابووری خراپ (11) کەس. ناوەندە ژمێرەیی (31.54) و لادانی پێوەری (8.55). هەروەها دەرکەوت بەهای F (0.74) و نمرەی ئازاد (67). لەبەر ئەوەی بەهای (P= 0.48) ئەمەش گەورەترە لە ئاستی گوزارشتی (0.05)، بۆیە بەڵگەداری ئاماری نییە. کەواتە تراوما جیاوازی نییە بەپێی گۆڕاوی باری ئابووری.

خشتەی ژمارە (٤) زانینی ئاستی تراوما بەپێی گۆڕاوی باری ئابووری

ئامانجی چوارەم: زانینی ئاستی تراوما لای ژنان بە گوێرەی گۆڕاوی شوێنی نیشتەجێبوون

بۆ زانینی ئاستی تراوما بەپێی گۆڕاوی شوێن (گوند و شار) یاسای Independent Samples) Test) بۆ بەکارهاتووە. لە ئەنجامدا دەرکەوت هەروەک لە خشتەی ژمارە (5) پیشاندراوە، ژمارەی بەشداربووان لە گوند (22) کەسە. ناوەندە ژمێرەیی  بریتییە لە (30.66) و لادانی پێوەری (6.35). و دانیشتووانی شار (46) کەسە، ناوەندی ژمێرەیی بریتییە لە (30.67) و لادانی پێوەری (6.5). هەروەها دەرکەوت بەهای T (0.12) و نمرەی ئازاد (67). لەبەر ئەوەی بەهای (P= 0.98) ئەمەش گەورەترە لە ئاستی گوزارشتی (0.05) بۆیە بەڵگەداری ئاماری نییە. لە ئەنجامدا، جیاوازی نییە لە نێوان دانیشتووانی گوند و شار.

               خشتەی ژمارە (٥) زانینی ئاستی تراوما بەپێی گۆڕاوی شوێنی نیشتەجێبون

گفتوگۆ:

ئەنجامی ئەم توێژینەوەیە هاودژە لەگەڵ هەڵسەنگاندنی توێژینەوەکانی پێشووتر، کە جەخت لەسەر کردەی خەتەنەکردن وەک هۆکارێک بۆ دروستبوونی تراوما دەکەنەوە. بە شێوەیەکی پەیوەستدار بە تراوماوە، هەروەک لە هەڵسەنگاندنەکەی Abdollahzadeh, Nourizadeh, &) (Sattarzadeh Jahdi, 2023.دا دەرکەوتووە، لە ڕێگەی پشکنینێکی ستانداردەوە کە بۆ 155 ژنی ئێرانی ئەنجام دراوە، تیایدا ئەوە بەر دیدە دەخرێت، کە لە کۆی ئەم ژمارەیە ڕێژەیەکی کەمیان ڕووبەڕووی دەردەنیشانە (Symptoms) ەکانی تراوما بوونەتەوە. هاوپەیوەست بە هەمان بابەتی توێژینەوەکە، لێکۆڵینەوەیەکی تر لەلایەن (Behrendt & Moritz, 2005)ەوە ئەنجام دراوە. لەم توێژینەوەیەدا 23 ژنی خەتەنەکراو لە سەنیگالدا وەک ئاماری سەرەکی وەرگیراون. دەرکەوتووە ئەو ژنانەی خەتەنەکراون، ڕێژەی تووشبوونیان بە تراوما گەیشتووەتە %30 و زۆربەیان دوچاری کۆنیشانەکانی پۆست­-تراوما هاتوون.

بەپێی هەڵسەنگاندنی ئەم توێژینەوەیە، ئەنجامێک نەخشەکێش بووە تیایدا تراوما وەک ڕووداوێک کە بەهۆی کردەی خەتەنەکردنەوە ژنان ئەزموونی دەکەن، لایەنی ئابووری وەک دیوێکی بنچینەییی کۆمەڵگە کارکردی لەسەر بەرزی و نزمی ڕێژەی تراوماکە نەبووە. ئەمەش لە کاتێکدایە، کە (کامیل ئەحمەدی) لە توێژینەوەیەکیدا، کۆگیرانە ئەوە پیشان دەدات کە نزمی باری ئابووری پەیوەندییەکی توندوتۆڵی لەگەڵ خەتەنەکردندا هەیە. پەیوەست بە توێژینەوەکەی ناوبراو، کە پشتی بە پرسیارنامەی جۆری DHS و MICS بەستووە، گەیشتووەتە ئەو ڕاستییەی کچانی سەر بە بنەماڵەی دەوڵەمەند، ڕێژەی خەتەنەکردنیان کەمترە بە بەراورد لەو کچانەی سەر بە خێزان و بنەماڵەیەکی هەژارن (٢٠٢٣).

یەکێک لە دەرەنجامەکانی تری توێژینەوەکە، دەریخست کەوا ڕێژەی تووشبوون بە تراوما بەپێی گۆڕاوی شوێنی نیشتەجێبوونی (گوند و شار) جیاوازییان نییە. ئەمەش هاوشانە بە ئەنجامەکانی ڕاپرسییەکی دامەزراوەی (تۆمسن ڕۆیتەرز فاوندەیشن)، کە لە ساڵی 2013 سەبارەت بە کۆمەڵگەی میسر ئەنجام دراوە. تیایدا دەرکەوتووە 27.2 ملیۆن ژن، کە هاوتایە لەگەڵ %91ی کۆی ژنانی ئەو وڵاتە، ڕووبەڕووی ئەم ئەزموونە بوونەتەوە. ئەم ئامارە دەرخەری ئەوەیە کە کردەی خەتەنەکردن وەک دیاردەیەکی کولتووری کۆی شار و گوندەکانی ئەو وڵاتەی گرتووەتەوە. لەپاڵ ئەمەش شایەنی باسە، ئەم کردەیە تەنیا تایبەت نییە بە قۆناغی منداڵی، بەڵکو لە تەمەنی پێگەیشتووییشدا ئەنجام دەدرێت. سەرچاوەکان ئاماژە بە قورسیی دەرەنجامەکانی دەکەن، کە لە هەندێک حاڵەتدا دەگاتە ئاستی شێواندنی توندی ئەندامی زاوزێ و تەنانەت گیان لەدەستدان بەهۆی خوێنبەربوون و شۆکی دەروونییەوە (کوردە، ٢٠٢٢).

گەر ئەم دیاردەیە بخەینە ناو تیۆرییەکی تر، وەک دەروونشیکاریی لاکانی، ئەوا زەبرەکە کۆمەڵە مانایەکی بونیادیی و چڕ وەردەگرێت جیاواز لە شرۆڤەکردنەکانی پێشوو.

خەتەنەکردنی ژنان لە بنچینەدا بۆ پڕکردن و کامڵکردنی ناسنامەی نێرە، کە دەڵێت من فالووسم هەیە، بەڵام هەبوونی فالووس هەبوونێکی ڕەمزییە نەک بایۆلۆجیی. لێرەدا هەڵەتێگەیشتنی پیاو سەبارەت بە فالووس [کە ڕەمزییە] وادەکات لە شتێکی بونیادییەوە بیگۆڕێت بۆ بایۆلۆجی، بۆیەشە دڵەڕاوکێی هەبوونەکەی بۆمسەر جەستەی ژن دەرهاوێژ دەکات، بەو مانایەی بڕینی جەستە سەقامگیرکردنی پانتایی ڕەمزیی بەدوادادێت [ئەو پانتاییەی لەسەر فالووس دروستبووە و لە کڕۆکیشدا خۆی نووقسانە]. واتە وەهمی سوبێکتی پیاو دەکەوێتە دۆخێکی جێگۆڕکێکردنەوە. بەڵام گەر کێشەکە لە دڵەڕاوکێی پیاوانیشەوە بێت، ئەوا پێویستە بزانرێت کە بەتەواوی دلەڕاوکێکە لەبارەی چییە. هەموو سوبێکتێکی پیاو کە خەسیو و ڕەمزیوە، ئامانج لە هەبوونی فالووسەکەی گەیشتنە بە ژویسانس، ژویسانسیش وەک لاکان دابەشی دەکات، دوو جۆرە: ژویسانسی ژنانە [ئەوەی کە بۆ ئەودیو پانتاییی ڕەمزی دەڕوات و ملکەچی هیچ یاسا و ڕێسا و زمانێک نابێت]، لەگەڵ ژویسانسی پیاوانە [یان ئەوەی کە دەڵێن ژویسانسی فالووسی، کە تەنیا چێژ/ژانەکە لەنێو پانتاییی ڕەمزییە]. ئەم بۆ-ئەودیو-ڕۆیشتنەی ژویسانسی ژنان هۆکاری هەرە سەرەکیی دروستکردنی دڵەڕاوکێیە لە پیاوان، پیاو وەک سوبێکتێکی ملکەچ بە پانتاییی فالووسی ڕەمزی ڕێگە نادات شتێک لەپاڵ ئەو هەبێت دوور، ئەوداتر بڕوات، بۆیەشە کە ژن  نا-هەمووە، دەیانەوێت بەم کردەی خەتەنەکردنە بیکەن بە “هەموو”، واتە بە تەواوی بیڕەمزێنن، لێرەدایە فالووسی خەیاڵی  بە فەنتازیاسازییەکی کۆنتڕۆڵکەر وا لە پیاو دەکات وەهمی ئەوەی بۆ دروست ببێت کە تەنیا خەتەنەکردن ژن دەڕەمزێنێت. واتە ئەکرێت شتێکی تریش بگوترێ، “خەتەنەکردنی ئەندامی ژنان هەوڵێکە بۆ ڕەمزاندنی “ڕیاڵ” کە لە بەدحاڵیبوونێکی خەیاڵییەوە هەڵگۆزراوە و دواجار پانتاییی ڕەمزی دەیقۆزێتەوە [وەکچۆن بەدحاڵیبوونی سوبێکت بە وێنەی ناو ئاوێنەکەوە سەرمەست دەبێت].

بەڵام گرێکە هەر بەوەندەوە بەتەواوی باس ناکرێت، لەبەرئەوەی گەر لاکان بڵێت پیاو فالووسی هەیە و ژن فالووسە، کەواتە بۆ پیاو کە خاوەن ژنە [فالووسە] دەستکاریی فالووسەکە یان با بڵێین فالووسەکە دەبڕێت، لێرەدا ئەکرێت وەڵامی ژویسانس بۆ ئەوە پڕاوپڕ هەر ڕاست دەرچێت، بەڵام گەر ژن فالووس بێت [شاڕەمزی ئارەزوو]، ئەوا ژن هەڵگری شتێکە یان هەر خودی خۆی کە فالووسە ئەبێت بە شتێک کە پیاو سەرتاپا دەترسێنێت لەوەی لەدەستی بدات، واتە ژن بیرهێنەرەوەی نووقسانیی ~پیاوە~.  واتە بەدحاڵیبوون لە فالووس، کۆنتڕۆڵکردنی فالووس، دژبوون بە ژویسانسی مێیینە، خەسانی پێشوەخت، دواجار ئەوانە هەمووی بەرەو یەک ئامانج هەڵدەکشێن و بە بڕین و دەستدرێژیلردن بۆمسەر جەستەی ژنان، دەسکەوتێکی وەهماوی پێشکەش بە پیاو دەکەن. بەجۆرێک لە جۆرەکان ئەمە هاوتەریبە لەگەڵ ژنێتییەکەی فرۆید کە دەڵێت ژن کیشوەرێکی تاریکە و ناچالاکیی ئەو  چالاکیی پیاو دووچاری لادان دەکات.

واتە لە دەروونشیکاریی لاکان، پێویستە لەو دیاردەی خەتەنەکردنە وەک ڕەمزاندنی ڕیاڵی نەڕەمزێنراو تێبگەین، کە پانتاییی ڕەمزی [لێرەدا فالووس واتە باوکسالاریی و ئەمەش بەتەواوی پێگەیە بەڵام پێگەکە بەدحاڵیبوونێکی بایۆلۆجی تووش بووە] بەسەر ژندا دەیسەپێنێت. گەر بیبەستینەوە بە بایۆلۆجییەوە، خەتەنەکردنی ژن کە ئەو بەشەی قیتکەیە وا دەکات ئۆرگازم و ڕەحەتبوونی ژن بکاتە شتێکی ئەستەم، چونکە بەشە بڕدراوەکە لووتکەی چێژ و ڕەحەتبوونە و ئێستاکە لێکراوەتەوە، بەڵام لەوانەیە پرسیارێکی تر دروست ببێت، ئەویش ئەوەیە گەر ژن بە خەتەنەکردنی ئەندامەکەی بگۆڕێت بۆ شتێک کە تێربوونەکەی مەحاڵ بێت، ئەوا نابێتە هۆکاری دڵەڕاوکێی زیاتر بۆ پیاوان لەوەی چۆن ئێستاکە ئەو ئارەزووە بۆ ژن پڕ بکەنەوە؟ واتە نەبڕینەکەی باشتر نەبوو؟ لێرەدا وەڵامە ڕاست و  قایلکەرەکە ئەوەیە کە نەدەبوو وابکەن و هەم بۆ خۆیان و هەمیش بۆ ژن، بەڵام پانتاییی ڕەمزی شتێک ناکات کە  ڕاست بێت، ئەو وەک پێشتر وتمان بەهۆی بەدحاڵیبوونێکی فالووسییەوە ژن خەتەنە دەکات نەک بۆ مەحاڵکردنی ئۆرگازمی ژن، یان سێکسکردن بەشێوەیەکی قورس لەگەڵی، بەڵکوو بۆ کۆنتڕۆڵکردنی جەستەکەیەتی، واتە پیاو بە بڕینێکی بایۆلۆجی وەک بەڵگەیەکی دیدەکیی ئەوە بۆ [ژن] دەسەلمێنێت کە خاوەنی ئەوە ڕێک بەم لۆژیکە “مادام من ناتوانم چێژی ئەو پڕبکەمەوە، ئەوا دەتوانم چێژ وەرگرتنی بکەم بە ئەستەم.” واتە سەرەڕای ئەوەی کە پیاو بە بەراورد بە ژن لاوازە لە سێکس، چونکە پیاو بکەرە و ژن بە پێچەوانەوە لە سێکس بدەرە، ئەوا وادەکات ئەو “دان”ە ژن بۆ خودی خۆی نەبێت بە چێژ، بەڵکوو ببێت بە مەحاڵ.

لێرەدا کە ئارەزووی ژن سەرووی ئارەزووی فالووس و پیاوە، ژویسانسەکەی سەرووتری یاسای پیاوە، جەستەکەی موڵکی خۆیەتی، هەموو ئەمانە وادەکەن پیاو بەم بڕینە هەڵبسێت، بەڵام ئەوەی پیاو و یاسای فالووس ناتوانن بیڕەمزێنن ئەوە نییە، بەڵکو لەژێر ئەم جەستەیەی ژن “بونیاد” هەیە، ئەمەیە کە بۆ هەمیشە وەک ڕیاڵ دەمێنێتەوە و خەتەنەکردن دووبارە دەبێتەوە بە شکستێکی پانتایی ڕەمزیی دەرهەق بە ژن. واتە بونیادەکە ئەوەیە کە زنجیرەی دالەکان بەڕێوەی دەبەن، خەتەنەکردن کە جەستە بریندار دەکات  بە زەقکردنەوەی ئەندامێک نابێتە هۆکاری ئەوەی بونیادەکە کە بونیادی ژنیش ژویسانسە، لە یاسای فالووس جێگیر بێت، بۆیەشە هیچ شتێک نا-هەمووێتیی ژن بگۆڕێت و بیڕەمزێنێت.

کەموکورتی و لایەنە بەهێزەکانی توێژینەوەکە:

یەکەم/ لایەنە کەموکورتییەکانی توێژینەوە:

١. کەمیی ژمارەی بەشداربووان بۆ بەدەستهێنانی ئەنجامێکی وردتر.

٢. سنوورداری ئاستی جوگرافی کە پتر ڕەنگدەرەوەی ئەزموونێکی شوێنمەند دەخاتەڕوو.

٣. خودتەوەربوون (Being Bias) بەهۆی هەستیاریی بابەتەکە بۆ ڕێژەیەکی زۆری بەشداربووان.

دووەم/ لایەنە بەهێزەکانی توێژینەوە:

١. بەشداریکردن بە قوربانییانی دیاردەکە وەک لەپێشینەترینی بەشداربووان.

٢. پەیوەستبوونی توێژینەوەکە بە ڕەهەندی کاتەکیی و شوێنەکیی ناوچەکە.

٣. هێنانەوەی توێژینەوە و لێکۆڵینەوەکانی پێشووتر لەسەر ڕاستییەکی بابەتی (objectivity).

٤. هەستیاری بابەتەکە و ئاوڕدانەوەیەکی زانستییانە لێی.

ئەنجامگیری:

توێژەر بەو ئەنجامە گەیشت، کە پەیوەندی لەنێوان دروستبوونی تراوما و کردەی خەتەنەکردنی ژناندا هەیە. بەو پێیەی ئەنجامدانی کردارەکە بەستراوی توندوتیژییەکی جەستەیییە، ئەوا ڕاستەوخۆ زەبرێک بەر دەروونی قوربانییەکە دەکەوێت و ڕووداوێکی درێژخایەنی وەک تراومای لێدەکەوێتەوە، کە هەر بیرهێنانەوەیەک سەبارەت بە خەتەنەکردنەکەی شۆکێکی دووبارەبووەوە زیندوو دەکاتەوە. ئەنجامی ئەم توێژینەوەیە بۆ بواری دەروونزانی گرنگە، چونکە خستنەڕووی ئەم زەبرە دەروونییە لە ڕێگەی ئامارەوە، زەمینە بۆ توێژینەوە و توێژەرانی داهاتوو دەڕەخسێنێت تا ڕاوەستەی زیاتر لەسەر ئەم پرسە کێشەئامێزە بکەن. هەروەها توێژینەوەکە هانی لایەنە پەیوەندیدارەکان دەدات لە بەرامبەر دیاردەیەکی وەهادا بەرپرسیارانە مامەڵە بکەن و هەڵوێست بنوێنن.

ڕاسپاردە و پێشنیارەکان:

ڕاسپاردەکان:

١. دامەزراندنی ناوەندی چارەسەری دەروونی تایبەت بە ژنانی خەتەنەکراو.

٢. کردنەوەی خولی ڕاهێنان بۆ پزیشکان و دەروونناسان لەسەر چارەسەری تراوما.

٣. دانانی سزای توندتر لەسەر هاندەر و بکەرانی ئەم کردەیە.

٤. دانانی پڕۆگرامی تایبەت بۆ هۆشیارکردنەوەی خێزانەکان لە مەترسییەکانی خەتەنەکردن.

پێشنیارەکان:

١. ئەنجامدانی توێژینەوەی زیاتر لەسەر کاریگەرییە دەروونییەکانی خەتەنەکردن.

٢. دانانی پڕۆگرامی تایبەت لە خوێندنگە و دەرەوەی خوێندنگە بۆ هۆشیاریی سەرجەم چین و توێژەکان.

٣. بڵاوکردنەوەی زانیاری لەسەر زیانەکانی ئەم دیاردەیە لە ڕێگەی پلاتفۆڕمە جیاوازەکان.

٤. دروستکردنی گروپی پشتگیری بۆ بەگژداچوونەوەی هەر بیرێکی چەقبەستوو.

لیستی سەرچاوەکان

ئەحمەدی، کامیل (٢٠٢٣). بەناوی نەریت توێژینەوەیەکی گشتگیر سەبارەت بە خەتەنەی ژنان، چاپی دووەم، چاپخانەی دانشفەر، لا ١٠٠.

ئەلمونتەسیر، خالید (٢٠١٠). خەتەنەکردنی کچان. وەرگێڕانی هیوا ساڵح، چاپی یەکەم، کوردستان_سلێمانی، لا ٦٧-٦٨.

ئیسماعیل، ئازاد عەلی (٢٠٢٣). دەروونساغی، چاپی یەکەم، سەنتەری زەهاوی بۆ لێکۆڵینەوەی فیکری- سلێمانی، لا ٩٦.

حەسەن، ئەفرام محەمەد (٢٠١٩). دەروازەیەک بۆ نەخۆشییە دەروونیەکان و هەندێک نەخۆشی دەروونی، بەرگی یەکەم، چاپی چوارەم، چاپخانەی ڕێنوێن- سلێمانی، لا ١٤٧.

حوسێن، محەمەد تەها (٢٠٢٤). هەڵچوونەکان بنیاتە دەروونی و کولتوورییەکان، چاپی یەکەم، دەزگای فێربوون_هەولێر، لا ٤٩.

سەعید، فایەق (٢٠١٦). پۆستتراومای منداڵان و جەنگ و تیرۆر، چاپی یەکەم، دەزگای ڕۆشنبیریی مارگرێت_چاپخانەی تاران، لا ١٥.

عەزیزی، بەیان (٢٠٢١). دەروونشیکاری جەستەی قوربانی کە منم کە ژنم، چاپی یەکەم، دەزگای ڕۆسا_هەولێر، لا ١٧-٢٦.

کۆمەڵێک نووسەر، (٢٠١٨). ئامادەیی فرۆید لە دەقە فەلسەفەییەکاندا. وەرگێڕانی سەردەم،چاپی یەکەم، فرۆید دامەزرێنەری دەروونشیکاری، دەزگای سەردەم_سلێمانی، لا ٣٦.

کوردە، هێرۆ (٢٠٢٢). تێڕوانینە ئایینی و کۆمەڵایەتییەکان بۆ ژن و پێگەی ژن، چاپی یەکەم، کتێبی ئەلیکترۆنی_هەولێر، لا ١٦-٢٠.

ماوندێر و کامیرۆن (٢٠٢٣). تەنگەژەی پاش زەبری دەروونی، و. دیاری سابیر، چاپی یەکەم، دەزگای ڕەهەند_سلێمانی، لا.٢٢-٢٤.

مایەرز، تۆنی (٢٠١٤). فەلسەفەی سلاڤۆی ژیژەک. وەرگێڕانی وەلید عومەر، چاپی یەکەم، چاپخانەی سەردەم_سلێمانی، لا ٥٩-٦٣.

میللەر، بۆنی (٢٠٢٢). دەرووندروستیی قوتابی، و. ڕێدار محەمەد، چاپی یەکەم، دەزگای فام_هەولێر، ١٤٣-١٤٤.

مۆرگان، سیدۆ. د (٢٠٢١). بنەماکانی زانستی دەروونی، چاپی یەکەم، چاپخانەی مێخەک_تاران، لا ٨٧٢-٨٨٣.

سەرچاوە ئەلیکترۆنییەکان:

مۆتەکەی خەتەنەکردن لە کوردستان: %35ی مێینە ڕووبەڕووی ئەم پێشێلکارییە ترسناکەی مافی مرۆڤ دەبنەوە. (2024, Nov 8). https://shorturl.at/M1B4l

سالار، س.  (2024, Feb 6) تەندروستی جیهانی: 200 ملیۆن کچ و ژن خەتەنەکراون. https://channel8.com/kurdish/news/38365

سەرچاوە ئینگلیزییەکان:

Abdollahzadeh, M., Nourizadeh, R., & Sattarzadeh Jahdi, N. (2023). Post-traumatic stress disorder among Iranian women with genital mutilation: A cross-sectional study. Reproductive Health, 20(1), 59. https://doi.org/10.1186/s12978-022-01561-0

Behrendt, A., & Moritz, S. (2005). Posttraumatic stress disorder and memory problems after female genital mutilation. American Journal of Psychiatry, 162(5), 1000–1002. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.162.5.1000

Hussein Hamad, A., Mirkhan Ahmed, H., Fattah Hajimam, A., Ali, A. N., & Saber, A. F. (2024, July 19). Psychosocial and sexual aspects of female genital circumcision in a sample of Kurdish women in the Kurdistan Region of Iraq. Cureus, 16(7), Article e64881. https://assets.cureus.com/uploads/original_article/pdf/272732/20240818-1134631-6om5t2.pdf

Katz, D. I. (1998). Neurology and trauma. Journal of Neuropsychiatry and Clinical Neurosciences, 10(3), 363–364.

Leavy, P. (2017). Research design: Quantitative, qualitative, mixed methods, arts-based, and community-based participatory research approaches (pp. 19–20). The Guilford Press.

Mambrol, N. (2017, June 21). Sigmund Freud and the trauma theory. Literary Theory and Criticism. https://literariness.org/2017/06/21/sigmund-freud-and-the-trauma-theory

NovoPsych. (2023, March). International Trauma Questionnaire (ITQ) [PDF]. https://novopsych.com/wp-content/uploads/2023/03/International-Trauma-Questionnaire-PDF-ITQ.pdf

Osserman, J. H. (2017). On the foreskin question: Circumcision and psychoanalysis (Doctoral dissertation, University of London, Birkbeck College).

Robinson, L., Smith, M., & Segal, J. (n.d.). Emotional and psychological trauma. HelpGuide.org. https://www.helpguide.org/mental-health/ptsd-trauma/coping-with-emotional-and-psychological-trauma

World Health Organization. (2023, March 15). Female genital mutilation. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/female-genital-mutilation

[1] چەمکی ڕیاڵ یەکێکە لە چەمکە گرنگ و بنچینەییەکانی ناو دەروونشیکاریی لاکان و ژیژەک بۆ ڕوونکردنەوەی پرسە فیکرییەکان بەکاری دەهێنێت. چەمکەکە هەروا بە سادەیی مانای “واقع”ێکی پاڵفتەکراو ناگەیەنێت، بەڵکو لاکان لەپاڵ پانتاییی ڕەمزی و خەیاڵییدا، ئەم چەمکە وەک بنکی هەردوو پانتایییەکە دیاری دەکات. ڕیاڵ وەک پانتایییەک ئەو ژێربنکە زبر و نەگیراوەیە کە واقعی لەسەر دروست بووە. ئێمە کاتێک ڕیاڵ ئەزموون دەکەین کە بەر تراوما چاوەڕواننەکراوەکەی دەکەوین، تراومایەک کە لە دەرەوەی پانتاییی ڕەمزیدایە و بە هاتنە ناوەوەی هەموو شتێک دەشڵەژێنێت.  

The post پێوانه‌كردنی تراوما لای ژنانی خه‌ته‌نه‌كراو appeared first on ژنەفتن.

ئەم توێژینەوەیە شیکرنه‌وه‌یه‌ک بۆ چەمکی (سەرمایەداریی چاودێری Capitalism (Surveillance ئه‌نجام ده‌دات، کە لەلایەن بیرمەندی ئەمریکی (شوشانا زوبۆف Shoshana Zuboff)ەوە داڕێژراوە. بە پشتبەستن بە کتێبە بنەڕەتییەکەی زوبۆف (سەردەمی سەرمایەداریی چاودێری: خەباتێک بۆ داهاتوویەکی مرۆیی لە سنووری نوێی دەسەڵاتدا) و چاوپێکەوتنێکی گرنگی (مارتن لوغرو) له‌گه‌ڵ زوبۆف به ‌ناونیشانی: (دیمانەیەک لەگەڵ شۆشانا زوبۆف: سەرمایەداریی چاودێری ژیان دەکاتە کەرەستەی خاو لە خزمەتی بەرژەوەندییەکانی خۆیدا). ئەم کارە لە سروشت، میکانیزم و دەرەنجامە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی ئەم لۆژیکە ئابوورییە نوێیە ده‌کۆڵێته‌وه‌. توێژینەوەکە ئه‌وه‌ دەردەخات، کە سەرمایەداریی چاودێری تەنها مۆدێلێکی بازرگانی نییە، بەڵکوو فۆرمێکی بێوێنەی دەسەڵاتە، کە زوبۆف ناوی دەنێت (دەسەڵاتی ئامرازی (Instrumentarian Power، ئەم دەسەڵاتە لە ڕێگەی کۆکردنەوەی (زیادەی ڕەفتاری Behavioral Surplus) و گۆڕینی بۆ (بەرهەمی پێشبینی (Prediction Products ه‌وه‌ کار دەکات، کە ئامانجی کۆتایی تەنها پێشبینیکردنی ڕەفتاری مرۆڤ نییە، بەڵکوو دەستکاریکردن و ئاڕاستەکردنیەتی لەپێناو قازانجدا. لە کۆتاییدا، توێژینەوەکە هەڕەشەکانی ئەم دیاردەیە بۆ سەر سه‌ربه‌خۆییی تاک، تایبەتمەندی و بنەماکانی دیموکراسی دەخاتەڕوو و جەخت لە پێویستیی بەرەنگاربوونەوەیەکی یاسایی و کۆمەڵایەتیی هۆشیارانه‌ دەکاتەوە.

وشە کلیلییەکان: (سەرمایەداریی چاودێری، شوشانا زوبۆف، زیادەی ڕەفتاری، دەسەڵاتی ئامرازی، مۆدێرنیتەی دووەم).

پێشەکی

لە سەدەی بیست و یەکەمدا، ژیانی مرۆڤایەتی بە شێوەیەکی بێوێنە لەگەڵ تەکنەلۆژیای دیجیتاڵیدا تێکەڵ بووە. پلاتفۆرمەکانی وەک گووگڵ، فەیسبووک و ئەمازۆن لە ئامرازی پەیوەندی و زانیارییەوە بوونەتە ژێرخانێکی بنەڕەتی کارلێکی کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی. ئەم خزمەتگوزارییانە، کە زۆربەیان (بێبەرامبەر) پێشکەش دەکرێن، لە ڕاستیدا لەسەر بنەمای لۆژیکێکی ئابووریی شاراوە کار دەکەن، کە کاریگەریی قووڵیان لەسەر تاک و کۆمەڵگە هەیە. شوشانا زوبۆف، پرۆفیسۆری کارگێڕیی بازرگانی لە زانکۆی هارڤارد، یەکەم کەس بوو، کە ئەم سیستەمە نوێیەی بە وردی شیکردەوە و ناوی لێنا (سەرمایەداریی چاودێری).

ئەمە تەنها پەرەسەندنێکی سروشتیی سەرمایەداریی دیجیتاڵی نییە، بەڵکوو جۆرێکی ناپەسەندی سەرمایەدارییە، کە لەسەر بنەمای دەستبەسەرداگرتنی ئەزموونی مرۆیی وەک ماددەیەکی خاوی بێبەرامبەر کار دەکات و بۆ داتای ڕەفتاری دەیگۆڕێت.

ئەم نووسینه‌ هەوڵ دەدات بە شێوەیەکی ئەکادیمی لە ڕەهەندە جیاوازەکانی ئەم چەمکە بکۆڵێتەوە. ئەم کارە چوار ئامانجی سەرەکی هەیە: یەکەم، ڕوونکردنەوەی بنەما تیۆری و مێژوویییەکانی سەرهەڵدانی سەرمایەداریی چاودێری. دووەم، شیکردنەوەی میکانیزمەکانی کارکردنی، لە دەرهێنانی داتا و (زیادەی ڕەفتاری)یەوە تا دەگاتە دەستکاریکردنی ڕەفتار. سێیەم، خستنەڕووی دەرەنجامە مەترسیدارەکانی بۆ سەر ئازادیی تاک و تایبەتمەندی و داهاتووی کۆمەڵگە دیموکراتییەکان. چواره‌میش هه‌ڵسه‌نگاندنێکی ڕه‌خنه‌ی تێڕوانییه‌کانی زۆبۆف.

سەرهەڵدان و لۆژیکی سەرمایەداریی چاودێری

چه‌مکی سه‌رمایه‌داریی چاودێری

سەرمایەداریی چاودێری له‌دایکبووی چرکه‌ساتێکی دیاریکراو نه‌بوو، به‌ڵکوو لە پرسیارێکی بنەڕەتییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرت، کە لە ساڵی ١٩٨١ لەلایەن کەسێکەوە ئاڕاستەی شوشانا بۆزڤ کرا: “ئایا هەموومان وامان لێدێت بۆ ئامێرێکی زیرەک کار بکەین، یان خەڵکی زیرەکمان دەبێت، که‌ لە دەوروبەری ئامێرەکە بن ؟”^[1] ئەم پرسیارە گڕکانێکی فیکری لای بۆزڤ هەڵگیرساند، کە دوای چه‌ند ده‌یه‌یه‌ک بووە هۆی لەدایکبوونی چەمکی (سەرمایەداریی چاودێری). ئەم توێژینەوەیە لەسەر هەمان ڕێچکەی ئەو پرسیارە دەڕوات و هەوڵدەدات وەڵامێک بۆ پرسیارێکی قووڵتر بدۆزێتەوە: “ئایا داهاتووی دیجیتاڵی دەتوانێت ماڵی ئێمە بێت؟” لە سەردەمێکدا کە تەکنەلۆژیای زانیاری و پەیوەندییەکان سێ ملیار کەسی گرتووەتەوە، پرسیارە کۆنەکانی پەیوەست بە زانیاری، دەسەڵات بە شێوازێکی نوێ و ئاڵۆز خۆیان نمایش دەکەن^[2]. ئەگەرچی ئەم پرسیارانە نوێ نین، بەڵام بڵاوبوونەوەی خێرای تەکنەلۆژیا وایکردووە، کە کاریگەرییان لەسەر (شارستانیەتی زانیاری) بێسنوور بێت. ئەم کاریگەرێتییە تەنها لەسەر ئاستی تاکەکەس نییە، بەڵکوو دەگاتە بونیادی کۆمەڵایەتی و ئابووری، کە تێیدا داتاکان دەبنە سەرچاوەیەکی نوێی سەرمایە. لێره‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌ین بەشێوەیەکی قووڵ بچێنە نێو ئەو چەمکانەوە و له‌وه‌ بکۆڵێنه‌وه‌ کە چۆن ئەم پرسیارە کۆنانە لە شێوازە نوێیەکانی سەرمایەداریی چاودێریدا خۆیان دەردەخەن، نەک تەنها وەک دیاردەیەکی تەکنۆلۆژی، بەڵکوو وەک قۆناغێکی نوێ لە پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و تەکنۆلۆژیا.

زۆبۆف جەخت لەسەر جیاکردنەوەی نێوان سەرمایەداریی چاودێری و ئەو تەکنەلۆژیایانە دەکاتەوە کە بەکاری دەهێنێت. پێیوایه‌ سەرمایەداریی چاودێری (لۆژیکێکە کە تەکنەلۆژیا بەکار دەهێنێت و فەرمانی پێ دەکات)، نەک خودی تەکنەلۆژیا. ئەمە خاڵێکی سەرەکییە، چونکە کۆمپانیاکانی چاودێری دەیانەوێت وامان لێبکەن باوەڕ بکەین، کە کارەکانیان حەتمییەتی تەکنەلۆژیاکەن. بەڵام نووسەر جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە (حەتمییەتی تەکنەلۆژیایی بوونی نییە) و تەکنەلۆژیا هەمیشە ئامرازێکی ئابوورییە و لە لایەن ئامانجە ئابوورییەکانەوە ئاراستە دەکرێت. بۆیه‌ ئەمه‌ زۆر گرنگە بۆ تێگەیشتنی ڕاستەقینەی سەرمایەداریی چاودێری. جیاکردنەوەی نێوان لۆژیکەکە و ئامرازەکان ڕوونکردنەوەیەکی بنەڕەتی پێشکەش دەکات^[3].

زوبۆف چەمکی (سەرمایەداریی چاودێری) وەک سیستەمێکی ئابووریی نوێ پێناسە دەکات، کە پشتی بە بەدواداچوون، شیکردنەوە و پێشبینیکردنی ڕەفتاری بەکارهێنەران بۆ بەدەستهێنانی قازانج بەستووە. بەپێچەوانەی سەرمایەداریی کلاسیک کە تەرکیزی لەسەر بەرهەمهێنانی کاڵا و خزمەتگوزارییە، سەرمایەداریی چاودێری لەسەر بنەمای گۆڕینی داتای کەسی بۆ کاڵا دامەزراوە. زوبۆف پێیوایە ئەم فۆرمە نوێیەی سەرمایەداری، تاکەکان تەنها وەک بەکاربەر سەیر ناکات، بەڵکوو وەک سەرچاوەی داتا دەیانبینێت، کە تێیدا وردترین زانیارییەکانی ژیانیان بۆ سەرچاوەیەکی قازانجبەخش بۆ کۆمپانیا زەبەلاحەکان دەگۆڕدرێت^[4].

 گووگڵ و سەرمایەداریی چاودێری

زوبۆف تیشک دەخاتە سەر کۆمپانیای گووگڵ وەک نموونەی سەرەکیی ئەم مۆدێلە و ته‌نانه‌ت پێیوایه‌ گووگڵ سەرمایەداریی چاودێری داهێنا و کامڵی کرد، هەروەک چۆن سەدەیەک لەمەوبەر جەنەڕاڵ مۆتۆرز (سەرمایەداری بەڕێوەبردن)ی داهێنا و کامڵی کرد. گووگڵ لە هزر و کردەوەدا پێشەنگی سەرمایەداریی چاودێری بوو، خەرجی زۆری بۆ توێژینەوە و پێشکه‌وتن هەبوو و لە تاقیکردنەوە و جێبەجێکردندا ڕێگا خۆشکەر بوو، بەڵام چیتر تاکە ئەکتەر نییە لەم ڕێگەیەدا. سەرمایەداریی چاودێری بە خێرایی به‌ فەیسبووک و مایکرۆسۆفتدا بڵاو بۆوە. بەڵگەکان ئەوە دەردەخەن، کە ئەمازۆن بەرەو ئەم ئاراستەیە ڕۆیشتووە و ئەوەش هەردەم ئاڵنگارییه‌که‌ بۆ ئەپڵ، هەم وەک هەڕەشەیەکی دەرەکی و هەم وەک سەرچاوەی مشتومڕ و ململانێی ناوخۆیی^[5]. وردتر گۆگڵ بە پشتبەستن بە بیرۆکەکانی ئابووریناس (هال ڤاریان)، بڕیاریدا داتا و مێتاداکانی بەکارهێنەرانی بۆ پێشکەشکردنی ڕیکلامی تایبەتمەند بەکار بهێنێت. ئەم بڕیارە دژ بەو بێزارییە بوو، کە دامەزرێنەرانی کۆمپانیاکە، (سێرگی برین و لاری پەیج)، پێشتر بۆ ڕیکلام دەریانبڕی بوو. بەڵام وەبەرهێنەران بۆ هەمیشە چاوەڕێی قازانجەکانیان نەبوون، (و ئێڵ. پەیج) هیچ ئارەزوویەکی نەبوو ببێتە نیکۆلا تێسلایەکی تر، (واته‌ ئەو ئەندازیارە نایابەی کە مرد، بێ ئەوەی هیچ کاتێک سوود لە داهێنانەکانی خۆی وەربگرێت). جگە لەوەش، گووگڵ دەستی دەگەیشت بە گه‌نجینه‌ گەورەکانی زانیاری و بۆ گۆڕینی ئەم داتایانە بۆ پێشبینیکردن دەربارەی ئەو تاکانەی کە لەوانەیە کلیک لەسەر ڕیکلامە پیشاندراوەکان بکەن، خاوەنی توانای زانستی نایاب بوو. بەم شێوەیە گووگڵ لەنێوان ساڵانی ٢٠٠٠ و ٢٠٠٤دا، (سەرمایەداریی چاودێریی) داهێنا. داهاتی بە ڕێژەی ٣٥٩٠% زیادیکرد^[6]!

 دواتر زۆبۆف ئه‌وه‌ ڕوون دەکاتەوە، کە چۆن گووگڵ دەستی بە کۆکردنەوەی بڕێکی زەبەلاحی داتا لە ڕێگەی تۆمارەکانی گەڕان، شوێنی جوگرافی و ڕەفتاری بەکارهێنەرانەوە کرد. کۆمپانیاکە تەنها بە باشترکردنی ئەزموونی بەکارهێنەرەوە نەوەستا، بەڵکوو ڕێگەی بۆ فرۆشتنی ئەم داتایانە بە ڕیکلامکەران دۆزییەوە، کە ئەمەش وای لێکرد بتوانێت پێشبینیی ڕەفتاری بەکارهێنەران بکات و بۆ زیادکردنی کارلێک و بەدەستهێنانی قازانج کاریگەرییان لەسەر دروست بکات^[7].

ئەپڵ و هاککردنی سیستەمی سەرمایەداری

زۆبۆف وەک نموونەیەک ئه‌وه‌ ڕوون ده‌کاته‌وه،‌ که‌ سەرکەوتنی ئەپڵ نەک تەنها وەک دەستکەوتێکی تەکنەلۆجی، بەڵکوو وەک (هاککردنێک) بۆ خودی سیستەمی سەرمایەداری. نووسەر مۆدێلی ئەپڵ لەسەر بنەمای iPod/iTunes)) بە مۆدێلی کلاسیکیی (بەرهەمهێنانی بەکۆمەڵ)ی سەدەی بیستەم (کە هێنری فۆرد و ئەلفرێد سلۆن پێشەنگیان دەکرد) بەراورد دەکات. لە کاتێکدا مۆدێلی کۆن لەسەر بنەمای فرۆشتنی بەرهەمێکی ستاندارد بە (کڕیاری گشتی) دامەزرابوو، ئەپڵ ئەم هاوکێشەیەی پێچەوانە کردەوە^[8]. ئەو لە ڕێگەی دیجیتاڵکردنەوە، توانیی بەرهەم (بۆنموونه‌ مۆسیقا) لە قاڵبی فیزیکی (CD) ڕزگار بکات و ڕاستەوخۆ بیگەیەنێت بە بەکارهێنەر، بەمەش دەسەڵاتی دایە تاکەکان کە ئەزموونی بەکارهێنانی تایبەت بە خۆیان دروست بکەن (ئەوەی دەمەوێت، کەی دەمەوێت، لەکوێی دەمەوێت).

بۆیه‌ ئەو ڕاڤە ڕووکەشییانە ڕەت دەکاتەوە، کە سەرکەوتنی ئەپڵ تەنها بۆ دیزاینی جوان یان ئاسانکاری دەگەڕێننەوە. لەبری ئەوە، دەڵێت هۆکاری بنەڕەتیی ئەم سەرکه‌وتنە گەورەیە، توانای ئەپڵ بوو بۆ تێگەیشتن و وەڵامدانەوەی گۆڕانێکی مێژووییی قووڵتر: گۆڕانی کۆمەڵگه‌ لە (کۆمەڵگەی بەکۆمەڵ (mass society ەوە بۆ (کۆمەڵگەی تاکەکان (society of individuals ). ئەپڵ بە پێدانەوەی بەها و داننان بە پێداویستییەکانی تاک، توانیی ئەو بۆشایییە پڕ بکاتەوە کە سیستەمە کۆنەکان دروستیان کردبوو^[9].

لە هاوکات زۆبۆف ئەم سەرکەوتنە بە ململانێیەکی مێژووییی گەورەترەوە دەبەستێتەوە: پێکدادانی نێوان دوو هێزی دژبەیەک. یەکەمیان، (ڕەوتی مێژووییی درێژخایەنی مۆدێرنیزە و پرۆسەی تاکگەرایی)ە. دووەمیان، (پارادایمی ئابووریی نیولیبراڵ)ە، کە بەپێی بۆچوونی ئه‌و، هەوڵی کپکردن و لەناوبردنی ئیرادەی سەربەخۆی تاک دەدات. له‌ ئەنجامیشدا پێمان ده‌ڵێت: کە هەمان ئەم پێکدادانە مێژووییەی زەمینەی بۆ (موعجیزەکەی ئەپڵ) خۆشکرد، لە هەمان کاتدا هەلومەرجی بۆ سەرهەڵدان و گەشەی (سەرمایەداریی چاودێری surveillance capitalism) ڕەخساند، کە به‌ دیوە تاریکەکەی ئەم مۆدێلە نوێیە دادەنرێت^[10].

سەرمایەداریی چاودێری وەک دیاردەیەکی پلان بۆ داڕێژراو لەناو (DNA)ی شۆڕشی تەکنەلۆژیدا بوونی نەبوو^[11]. بەپێی گێڕانەوەی زوبۆف، ئەم دیاردەیە بە (ڕێکەوت) و لە ئەنجامی فشارێکی ئابوورییەوە لەدایک بوو. لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠، کاتێک (بڵقی دۆت-کۆم) خەریک بوو بتەقێتەوە، گووگڵ، کە لە سەرەتادا ڕقی لە ڕیکلام بوو، بۆ دۆزینەوەی مۆدێلێکی قازانجبەخش کەوتە ژێر فشاری وەبەرهێنەرانەوە. لەم (دۆخە نائاساییە)دا بوو، کە ئەندازیارانی گووگڵ دۆزینەوەیەکی چارەنووسسازیان دۆزییه‌وه‌، ئەو داتایانەی کە پێشتر وەک (پاشەڕۆ)ی پرۆسەی گەڕان سەیر دەکران، بۆ نموونە (کات، شوێن، شێوازی نووسینی پرسیارەکان)، لە ڕاستیدا گەنجینەیەکی شاراوە بوون. ئەم داتایانە، کە زوبۆف ناوی دەنێت (زیادەی ڕەفتاری (Behavioral Surplus هێزێکی پێشبینی سەرسوڕهێنەریان هەبوو^[12].

لێرەوە لۆژیکی بنەڕەتیی سەرمایەداریی چاودێری لەدایک بوو، کە لەسەر سێ پایەی سەرەکی دامەزراوە:

کردەی گۆڕینی ئەزموونی مرۆیی بۆ داتایە. ئەمە تەنها ئەو زانیاریانە ناگرێتەوە، کە بەکارهێنەر بە ئاگایی دەیدات، (وەک پرسیاری گەڕان یان پۆستێک)، بەڵکوو هەموو ئەو نیشانە دیجیتاڵییانەی کە بەجێی دەهێڵێت: (جووڵەی ماوس، ماوەی مانەوە لەسەر وێنەیەک، تۆنی دەنگ، شوێنی جوگرافی و تەنانەت شێوازی لێخوڕینی ئۆتۆمبێل).

ئەم (زیادەی ڕەفتاری)یە خاوە لە ڕێگەی ئەلگۆریزمە ئاڵۆزەکانی زیرەکیی دەستکردەوە بۆ دروستکردنی (بەرهەمی پێشبینی (Prediction Products شی دەکرێتەوە. ئەم بەرهەمانە بە وردییەکی ترسناکەوە پێشبینی ئه‌وه‌ دەکەن، کە ئێمە لە داهاتوویەکی نزیکدا چی دەکەین، چی دەکڕین، چ هەستێکمان دەبێت، یان دەنگ بە کێ دەدەین.

ئەم بەرهەمانەی پێشبینی لە بازاڕێکی نوێدا دەفرۆشرێن، کە زوبۆف ناوی دەنێت (بازاڕی داهاتووی ڕەفتار (Behavioral Futures Market). کڕیارە سەرەکییەکانی ئەم بازاڕە لە سەرەتادا ڕیکلامکەران بوون، بەڵام ئێستا فراوان بووەتەوە و کۆمپانیاکانی بیمە، بانکەکان، دەزگا ئەمنییەکان و ئەکتەرە سیاسییەکانیش دەگرێتەوە^[13].

ئەوەی کە لەم سێ قۆناغەوە دروست دەکرێت، بریتییە لە (بازاڕی مامەڵەکردن بە داهاتووی هەڵسوکەوت)ه‌وه‌. لەم بازاڕەدا، سەرەتا وردترین جووڵە و کارلێکەکانی مرۆڤ کۆ دەکرێنەوە. دواتر ئەم زانیارییە خاوانە شی دەکرێنەوە و لێکدەدرێنەوە، بۆ ئەوەی ببنە جۆرێک لە (کاڵای پێشبینیکەر)، دەتوانن بە وردی پێشبینی ئەوە بکەن، کە هەر کەسێک لە داهاتوویەکی نزیکدا چی دەکات، چی دەکڕێت، چۆن هەست دەکات، یان دەنگی بە کێ دەدات. لە کۆتاییدا ئەم کاڵا پێشبینیکەرانە لە بازاڕێکدا دەفرۆشرێن، کە سەرەتا بۆ ڕیکلامکەران بوو، بەڵام ئێستا گشتگیر بووە و دەزگاکانی وەک بیمە و بانکەکان و لایەنە سیاسییەکانیشی گرتووەتەوە. ئەمەش واتای وایە، کە هەڵسوکەوتی مرۆڤ بووەتە ماددەیەکی خاوی بەهادار، کە دەفرۆشرێت و دەکرێت کاریگەری لەسەر دروست بکرێت.

بۆ نموونە، فەیسبووک لە ساڵی ٢٠١٨دا بانگەشەی ئەوەی دەکرد، کە ناوەندی ژیریی دەستکردی (ڕۆژانە ملیارەها داتا چارەسەر دەکات و لە هەر چرکەیەکدا شەش ملیۆن پێشبینی بۆ ڕەفتاری مرۆڤ بەرهەم دەهێنێت)^[14]. ئەمە نیشانەی قەبارەی ترسناکی ئەو ئۆپەراسیۆنەیە، کە ژیانی ڕۆژانەی ئێمەی کردووەتە کەرەستەی خاو بۆ کارگەیەکی پێشبینیی بێوچان.

لێره‌وه‌ ده‌توانین بڵێین بەراوردکردنی (سەرمایەداریی چاودێری) لەگەڵ (خەونی دیجیتاڵی)ی سەرەتاییدا شیکردنەوەیەکی قووڵە، که‌ جەخت لەسەر ئەو گۆڕانکارییە بنەڕەتییە دەکاتەوە. بەراوردکردن بە (کۆمپانیا وەک خوێنمژێک کە لەسەر ئەزموونی مرۆڤ دەژی) ته‌واو وه‌ک ئه‌وه‌ی زیاتر له‌ سه‌ده‌یه‌ک پێشتر (مارکس) به‌ وردی ئاماژه‌ی پیکردبوو. زۆبۆف بە لێهاتوویی جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە، کە ئێمە (بەکارهێنەر) نین، بەڵکوو (سەرچاوەی کەرەستەی خاو)ین^[15].

دوو مۆدێرنیتە

زۆبۆف پێیوایه‌ لە جیهاندا دوو قۆناغی سەرەکیی مۆدێرنیتە هەیە، کە شێوازی ژیان و بیرکردنەوەی مرۆڤی گۆڕیوە. مۆدێرنیتەی یەکەم لەسەر بنەمای بەرهەمهێنانی بەکۆمەڵ و دابینکردنی پێداویستییە بنه‌ڕه‌تییه‌کان و بە نرخێکی گونجاو بوو، کە وایکرد خەڵکێکی زۆر ببنە خاوەنی کەلوپەل و بتوانن ژیانێکی باشتر بەڕێبکەن. بەڵام مۆدێرنیتەی دووەم، کە ئێستا تێیدا دەژین، زیاتر بایەخ بە خودی تاک و ئازادییەکانی دەدات، هەرچەندە ئەمەش کێشە و ئاڵۆزییەکانی خۆی هەیە^[16].

لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، کەسایەتییەکی وەک هێنری فۆرد تێگەیشت، کە خەڵک پێویستییان بە ئۆتۆمبێلی هەرزان هەیە. لە کاتێکدا هەمووان خەریکی دروستکردنی ئۆتۆمبێلی گرانبەها بوون، فۆرد بیری لە جووتیار و کرێکار و کاسبکارەکان دەکردەوە، کە دەیانویست ئۆتۆمبێلیان هەبێت، بەڵام توانای کڕینی گرانبەهایان نەبوو.

بۆیه‌ فۆرد نەک تەنها ئۆتۆمبێلی هەرزانی بەرهەمهێنا، بەڵکوو مووچەی کرێکارەکانیشی زیاد کرد. ئەو دەیزانی کە سیستەمی بەرهەمهێنانی بەکۆمەڵ پێویستی بەوەیە خەڵک زۆربن، هه‌تا بتوانن ئەو بەرهەمانە بکڕن. ئەم بیرۆکەیە گۆڕانکاری گەورەی لە ژیانی خەڵکدا دروست کرد^[17]. گرنگترین تایبەتمەندییەکانی مۆدێرنیتەی یەکەمیش بریتی بوو له‌:

(بەرهەمهێنانی بەکۆمەڵ و نرخی کەم)، واته‌ کەلوپەلی وەک ئۆتۆمبێل، جلوبەرگ و پێداویستی ناو ماڵ بە شێوەیەکی زۆر بەرهەم دەهێنران و بە نرخی گونجاو دەگەیشتنە دەستی هەمووان. هه‌روه‌ها (مووچەی بەرز و دابینکردنی کار)، که‌ کار بۆ خەڵکێکی زۆر دابین دەکرا و مووچەی باش وەردەگیرا. هاوکات (سەقامگیری کۆمەڵایەتی)، واته‌ خەڵک هەستێکی سەقامگیرییان هەبوو. خێزان دروست دەکرا، ماڵ و موڵک پەیدا دەکرا. له‌ کۆتاییشدا (بوونی نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆییه‌ک)، واته‌ هەرچەندە هێشتا کۆمەڵگە ڕۆڵی زۆری هەبوو، بەڵام تاکەکان لە نەریتە کۆنەکان دوور دەکەوتنەوە و دەبوونە خاوەنی ژیانێکی نوێ^[18].

سه‌باره‌ت به‌ مۆدێرنیتەی دووەمیش، که‌ سەردەمی خود و ئاڵۆزییەکان بوو. لە نیوەی دووه‌می سەدەی بیستەمەوە، ژیان گۆڕانکارییەکی گەورەی بەسەردا هات. لەبری ئەوەی هەمووان بە یەک شێوە بژین و هەمان شت بکەن، ئێستا تاکەکان زیاتر بیر لە خود و ئازادییەکانی خۆیان دەکەنەوە^[19]. که‌ ده‌توانی گرنگترین تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی مۆدێرنیتەی دووه‌میش له‌ دیدی زۆبۆفدا به‌م شێوه‌یه‌ بخه‌ینه‌ڕوو:

(سەروەری خود)، واته‌ تاکەکان هەست دەکەن، کە دەبێت خۆیان بڕیار لەسەر ژیانی خۆیان بدەن، نەک کۆمەڵگە یان نەریت. هه‌روه‌ها (گۆڕانکاری لە پێداویستییەکاندا، دیاره‌ ئێستا مرۆڤەکان تەنها بەدوای کەلوپەلی بنه‌ڕه‌تییه‌وه‌ نین، بەڵکوو دەیانەوێت ئەزموونی نوێ بەدەست بهێنن، فێربن، گەشت بکەن و خۆیان بدۆزنەوە. ئەمەش بووە هۆی دروستبوونی تەکنەلۆژیای نوێ وەک ئینتەرنێت، مۆبایل و سۆشیال میدیا. هاوکات (ئینتەرنێت و تەکنەلۆژیا)، که‌ ئینتەرنێت بووەتە ئامرازێکی سەرەکی بۆ تاکەکان، هه‌تا بتوانن زانیاری بەدەست بهێنن، پەیوەندی بکەن و دەنگی خۆیان بگەیەنن. دواتر (ئاڵۆزی و ناڕۆشنی)، واته‌ هەرچەندە ئەم سەربەخۆییە خۆشە، بەڵام ئاڵۆزیشی هەیە. چونکە مرۆڤ دەبێت خۆی ڕێگەی ژیانی خۆی بدۆزێتەوە و بڕیار لەسەر هەموو شتێک بدات و وەڵامی پرسیارەکانی خۆی بداتەوە، وەک: به‌ چی بڕوا بکەم؟ کێم؟ دەبم به‌ چی؟ له‌کۆتاییشدا (سەرمایەداریی چاودێری)، لایەنێکی نەرێنی ئەم قۆناغە ئەوەیە، کە کۆمپانیا گەورەکان زانیاری زۆر لەسەر ئێمە کۆ دەکەنەوە و ئەمەش دەبێتە هۆی سەرمایەداریی چاودێری، کە ژیانی تایبەتیمان لەژێر چاودێریدا دەبێت^[20].

مۆدێرنیتەی دووەم هەرچەندە ئازادییەکی زۆری پێداوین، بەڵام لە هەمان کاتدا بووەتە هۆی زیادبوونی دڵەڕاوکێ، سترێس و ناڕۆشنی. ئێمە لە نێوان چیرۆکێکی کۆنی نوێگەری و چیرۆکێکی نوێی توندوتیژیی ئابووریدا دەژین، کە ڕێگر دەبێت لەوەی ژیانێکی کاریگەر بەڕێ بکەین.

لە کۆتاییدا، ئەم دوو قۆناغەی مۆدێرنیتەی ئه‌وه‌ نیشان دەدەن، کە چۆن سەرمایەداری و کۆمەڵگە لە وەڵامی پێداویستییەکانی مرۆڤدا گۆڕاون. تێگەیشتن لەم گۆڕانکارییانە یارمەتیمان دەدات، لەوە تێبگەین که‌ بۆچی هەندێک شتی وەک ئایفۆن و گووگڵ و فەیسبووک ئەوەندە کاریگەرییان لەسەر ژیانمان هەیە و چۆن سەرمایەداریی چاودێری دروست بووە.

میکانیزمەکانی به‌رهه‌مهێنان و کۆنترۆڵکردن

زوبۆف ئه‌وه‌ ئاشکرا ده‌کات، کە سەرمایەداریی چاودێری گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە پێکهاتە ئابوورییەکاندا دروست کردووە، بەجۆرێک کە ئەزموونە کەسییەکان بوونەتە سەرچاوەی دەرهێنان، هاوشێوەی نەوت و زێڕ. ئەم مۆدێلە بە پێشبڕکێی (زێڕی نوێ) دەشوبهێنێت، کە تێیدا داتای بەکارهێنەران خەڵاتە گەورەکەیە، لە کاتێکدا ئازادی و سەربەخۆییی مرۆڤ دەبنە زیانی لاوەکی^[21].

لێره‌وه‌ پەرەسەندنی سەرمایەداریی چاودێری بۆ دڵنیابوون لە بەردەوامیی هاتنی (زیادەی ڕەفتاری) پێویستی بە میکانیزمی نوێ هەبوو. زوبۆف پرۆسەی گۆڕینی ئەزموونی مرۆیی بۆ داتا بە چەمکی (ڕادەستکردن (Rendition پێناسە دەکات، کە سێ واتا لەخۆ دەگرێت: گۆڕینی ئەزموون بۆ داتا، ملکەچکردنی کۆمەڵایەتی بۆ ئەم پرۆسەیە و پێدانەوەی خزمەتگوزاری لە بەرامبەردا^[22]. واته‌ ئێمە (ناچارین) ژیانمان ڕادەست بکەین، بۆ ئەوەی بتوانین بەشداری لە کۆمەڵگەی مۆدێرندا بکەین.

ڕوونتر بنەمای سەرمایەداریی چاودێریی لەسەر کۆنترۆڵکردن و شیکردنەوەی ئەزموونی مرۆیی دامەزراوە، بۆ ئەوەی بیکاتە (داتای پێشبینی ڕەفتار). ئەم داتایانە لە بازاڕێکی نوێدا دەفرۆشرێن، کە زوبۆف ناوی دەنێت (بازاڕی داهاتووی ڕەفتار). له‌م بازاڕه‌دا: (که‌ره‌سته‌ی خاو) ئەزموونی مرۆیی (کردارەکان، هەستەکان، پەیوەندییەکان، جووڵە و هەموو چالاکییەکی ئۆنلاین)ن^[23]. (پرۆسە) ئەم ئەزموونانە لە ڕێگەی ئامێرە زیرەکەکان، ئەپەکان و سێنسەرەکانەوە کۆ دەکرێنەوە و بۆ زیادەی ڕەفتاری (Behavioral Surplus) دەگۆڕدرێن. ئەمە ئەو داتایەیە کە لە پێویستییەکانی خزمەتگوزارییەکە زیاترە. (بەرهەمی پێشبینی (کە بە وردی پێشبینی دەکەن، ئێمە چی دەکەین، چی دەکڕین، یان چ هەڵوێستێک وەردەگرین^[24].

بەڵام لۆژیکی سەرمایەداریی چاودێری لە قۆناغی پێشبینیکردندا نەوەستا. کێبڕکێی توند لەنێوان کۆمپانیاکاندا وایکرد، هەنگاوێکی مەترسیدارتر بنێن، ئەویش جووڵەیە لە پێشبینیکردنەوە بەرەو (کارپێکردن (Actuation یان دەستکاریکردنی ڕاستەوخۆی ڕەفتار. زوبۆف ئەمە بە (ئابوورییەکانی کردار (Economies of Action ناو دەبات^[25]. ئامانج لێرەدا ئەوە نییە تەنها بزانرێت ئێمە چی دەکەین، بەڵکوو دڵنیابوونەوەیە لەوەی کە ئێمە ئەو کارە دەکەین، کە زۆرترین قازانجی بۆ ئەوان هەیە.

لێره‌دا بۆزۆف به‌ دوو نموونەی دیار ئەم ڕاستییه‌ ڕوون دەکاته‌وە:

یاریی پۆکیمۆن گۆ (Pokémon GO، کە لەلایەن کۆمپانیای Niantic لقێکی پێشووی گووگڵەوە پەرەی پێدرا، تەنها یارییەکی ئاسایی نەبوو. بەڵکوو تاقیگەیەکی گەورە بوو، بۆ دەستکاریکردنی ڕەفتار. یارییەکە بە شێوەیەکی ستراتیژی یاریزانەکانی ئاڕاستەی (شوێنە سپۆنسەرکراوەکان) دەکرد، وەک چێشتخانەکانی ماکدۆناڵد یان قاوەخانەکانی ستارباکس، بۆ ئەوەی لە جیهانی ڕاستەقینەدا پارە خەرج بکەن. یاریزانەکان وایان دەزانی یاری دەکەن، لە کاتێکدا لە ڕاستیدا (بە شێوەیەکی نەرم) بەرەو ڕەفتارێکی بازرگانیی دیاریکراو هان دەدران^[26].

بەلای زوبۆفه‌وه‌ یەکێک لە مەترسیدارترین لایەنەکانی سەرمایەداریی چاودێری ئەوەیە کە بە شێوەیەکی نیمچه‌ نەبینراو کار دەکات. ئەمەش وا لە بەکارهێنەران دەکات هەست بە ئارامییەکی درۆزنانە بکەن، بێ ئەوەی ئاگاداری ئەو ئاستە بەرفراوانەی چاودێری بن، کە لە ژێریدان. ئەم میکانیزمە وا دەکات ڕەفتاری تاکەکان زۆر بە ئاسانی پێشبینی بکرێت و ببێتە سەرچاوەیەکی قازانجی گەورە بۆ کۆمپانیاکان^[27].

بۆ نموونە زوبۆف ئاماژە بە دوگمەی (لایک Like) لە فەیسبووک دەکات، وەک نموونەی ئامرازێکی کۆکردنەوەی داتا، کە لە ڕواڵەتدا بێ زیان دەردەکەوێت. بەڵام ئەم دوگمەیە لە ڕاستیدا یارمەتیی فەیسبووک دەدات بۆ شیکردنەوەی ئارەزوو، هەست و کارلێکەکانی بەکارهێنەران، کە دەبێتە هۆی دروستکردنی بنکەی داتای زەبەلاح و بەکارهێنانی بۆ پێشبینیکردنی ڕیکلامی ئاڕاستەکراو. لێره‌دا ده‌بێت له‌وه‌ ئاگادار بین، که‌ بەته‌نها لایک ناتوانێت ئاڕاستەی ئارەزووی خەڵک دیاری بکات، چونکه‌ ئارەزوو دیاردەیەکی ئاڵۆزترە لەوەی تەنها بە لایک دیاری بکرێت.

لە ساڵی ٢٠١٢دا، فەیسبووک بە نهێنی تاقیکردنەوەیەکی لەسەر ژماره‌یه‌کی زۆری بەکارهێنەر ئەنجام دا. بە دەستکاریکردنی ئەو پۆستانەی کە لە نیوزفیدی بەکارهێنەراندا دەردەکەوتن (زیادکردنی پۆستی ئەرێنی یان نەرێنی)، توانیان بیسەلمێنن کە دەتوانن کاریگەری لەسەر باری دەروونیی بەکارهێنەران دابنێن و هەستەکانیان بگوازنەوە^[28]. ئەمە بەڵگەیەکی ڕوون بوو، لەسەر توانای ئەم پلاتفۆرمانە بۆ دەستکاریکردنی هەست و سۆزی مرۆڤ لە دوورەوە و بەبێ ئاگاداریی خۆیان.

دەسەڵاتی ئامرازی: فۆرمێکی نوێی هەژموون

دەرەنجامی لۆژیکیی ئەم سیستەمە، سەرهەڵدانی فۆرمێکی نوێی دەسەڵاتە، کە زوبۆف ناوی دەنێت (دەسەڵاتی ئامرازی(Instrumentarian Power، ئەم دەسەڵاتە جیاوازە لە تۆتالیتاریزمی سەدەی بیستەم. تۆتالیتاریزم لە ڕێگەی توندوتیژی و ترس و ئایدیۆلۆژیاوە بۆ گۆڕینی (ڕۆحی) مرۆڤ، هەوڵی کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگەی دەدا^[29]. بەڵام دەسەڵاتی ئامرازی گرنگی بە (چییەتی) مرۆڤ نادات، بەڵکو ئامانجی کۆنترۆڵکردنی ڕەفتارە لە ڕێگەی ئامرازە تەکنەلۆژییەکانەوە^[30]. به‌ واتایه‌کی تر (دەسەڵاتی ئامرازی) دەسەڵاتێکە کە ڕەفتاری مرۆڤ لە دوورەوە و بەبێ بەکارهێنانی هێزی فیزیکی کۆنترۆڵ دەکات. لە ڕێگەی دیزاینکردنی ژینگە و هەڵبژاردەکانەوە، ڕەفتاری ئێمە (ساز و ئاڕاسته) ده‌کات و بەرەو ئاقارێکی دیاریکراو دەمانبات، بەجۆرێک کە هەست بە ناچارکردن ناکەین. بۆ زیاتر په‌یبردن به‌و (ده‌سه‌ڵاته‌ ئامرازییه‌) ده‌توانین تایبه‌تمه‌ندییه‌ سەرەکییەکانی به‌م شیوه‌یه‌ ڕوون بکه‌ینه‌وه‌:

ناهاوسەنگیی زانیاری: ئەوان هەموو شتێک دەربارەی ئێمە دەزانن، لە کاتێکدا ئێمە شتێکی ئه‌وتۆ دەربارەی ئەوان نازانین^[31]. ئەم کەلێنە زانیارییە گەورەیە بنەمای دەسەڵاتەکەیان پێکدەهێنێت. ئەمەش پێچەوانەی خەونی سەردەمی گۆتنبێرگ بۆ دیموکراتیزەکردنی زانیارییە و دەمانگەڕێنێتەوە بۆ سەردەمێک، کە زانیاری و دەسەڵات لە دەستی کەمینەیەکدا کۆ ببۆوە^[32].

بێبایەخکردنی ویستی ئازاد: دەسەڵاتی ئامرازیی پێویستی بەوە نییە قەناعەتمان پێ بکات یان بمانترسێنێت. لە ڕێگەی دیزاینکردنی ژینگە، سنووردارکردنی هەڵبژاردنەکان و هاندانێکی نەرم (Nudging) ه‌وه،‌ دەتوانێت بەبێ ئەوەی هەستی پێ بکەین، ڕەفتارمان بەرەو ئاقارێکی خوازراو ببات^[33].

خۆکارکردن و فراوانبوون: ئەم دەسەڵاتە لە ڕێگەی ئەلگۆریتمەوە کار دەکات و بە شێوەیەکی خۆکارانە بۆ هەموو بوارەکانی ژیان فراوان دەبێت، لە ماڵەوە (لە ڕێگەی ئامێرە زیرەکەکانەوە) تا دەگاتە شارەکان (لە ڕێگەی پڕۆژەکانی شاری زیرەکەوە)^[34].

ئەم دەسەڵاتە نوێیە بنەمای سەروەریی تاک (Individual Sovereignty) بنکۆڵ دەکات، چونکە توانای مرۆڤ بۆ بڕیاردانی ئازاد و ئەزموونکردنی ژیانێکی ڕەسەن دەخاتە مەترسییەوە. کاتێک ڕەفتارەکانمان بە شێوەیەکی بەردەوام پێشبینی دەکرێن و ئاڕاستە دەکرێن، چ بۆشایییەک بۆ ئیرادەی ئازاد و خۆبوون دەمێنێتەوە؟ واته‌ ئەم سیستەمە توانای تاک بۆ بڕیاردانی ئازاد و سەربەخۆ لاواز دەکات، چونکە بە شێوەیەکی بەردەوام و شاراوە کار لەسەر هەڵبژاردن و هەستەکانمان دەکات^[35].

هەڕەشەکان

کاریگەرییەکانی سەرمایەداریی چاودێری لە سنووری ژیانی تایبەتی تاکدا نامێنێتەوە، بەڵکوو هەڕەشەیەکی جیددییە بۆ سەر پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و بنەماکانی دیموکراسی. ده‌توانی گرنگترین هه‌ڕه‌شه‌کان له‌م خاڵانه‌دا چڕ بکه‌ینه‌وه‌:

داخورانی تایبەتمەندی: زوبۆف جەخت لەوە دەکاتەوە، کە کێشەکە تەنها لەدەستدانی زانیاریی نهێنی نییە. تایبەتمەندیی ئەو (بۆشایییە پیرۆزە)یە کە مرۆڤ تێیدا دەتوانێت بەبێ فشاری دەرەکی بیر بکاتەوە، هەست بکات و خۆی بونیاد بنێت. لەناوچوونی ئەم بۆشایییە واتە لەناوچوونی توانای گەشەکردنی کەسایەتییەکی سەربەخۆ^[36]. واته‌ زوبۆف جەخت لەوە دەکاتەوە، کە سەرمایەداریی چاودێری کاریگەریی مەترسیداری لەسەر تایبەتمەندیی کەسی هەیە. پرۆسەی بەردەوامی دەرهێنانی داتا—لە تۆمارەکانی گەڕانەوە تا خووەکانی کڕین—دەبێتە هۆی سڕینەوەی سنوورەکانی نێوان ژیانی گشتی و تایبەت. لە ئەنجامدا، بەکارهێنەران دەکەونە ژێر چاودێرییەکی هەمیشەیی لەلایەن ئەو کۆمپانیایانەوە کە بۆ مەبەستی بازرگانی دەست دەخەنە ناو ژیانی تایبەتیانەوە.

یەکێک لەو نموونانەی زوبۆف تیشکی دەخاتە سەر، چۆنیەتیی بەکارهێنانی نەخشەکانی گووگڵ (Google Maps)ە بۆ بەدواداچوونی شوێنی جوگرافیی بەکارهێنەران. زۆر کەس ئاگادار نین کە گووگڵ داتا جوگرافییەکانیان کۆ دەکاتەوە و بۆ ماوەیەکی درێژ هەڵیدەگرێت. ئەمەش دەبێتە هۆی دروستکردنی نەخشەی وردی جووڵەی تاکەکان، کە هەڕەشەیەکی جیددییە بۆ سەر ئازادیی تاکەکەسی، چونکە ژیانی تایبەت بۆ کۆمپانیا تەکنەلۆژییەکان بەردەست دەکات.

به‌مشێوه‌یه‌ زوبۆف ئه‌وه‌ نیشان دەدات کە سەرمایەداریی چاودێری مرۆڤ بۆ ئاستی چەند خاڵێکی داتا کورت دەکاتەوە، کە لە بازاڕە دیجیتاڵییەکاندا ئاڵوگۆڕیان پێوە دەکرێت. ئەمەش دەبێتە هۆی بنکۆڵکردنی کەرامەتی مرۆیی و سەربەخۆییی تاکەکەسی، چونکە بەکارهێنەران تەنها وەک سەرچاوەی داتا بۆ کۆمپانیاکان دەمێننەوە.

هەڕەشە بۆ سەر دیموکراسی: کاتێک (دەسەڵاتی ئاڕاستەکردنی ڕەفتار) دەکەوێتە دەست چەند کۆمپانیایەکی کەمەوە، پرۆسەی دیموکراتی دەکەوێتە مەترسییەوە. ئابڕووچوونەکەی کەمبریج ئەنالیتیکا (Cambridge Analytica) نموونەیەکی زەقە. لەم کەیسەدا، داتای ملیۆنان بەکارهێنەری فەیسبووک بۆ دروستکردنی پڕۆفایلی دەروونیی ورد بەکارهێنرا و پاشان ئاڕاستەکردنی پەیامی سیاسیی تایبەتمەند بۆیان، بە مەبەستی کارکردن له‌سەر بڕیاری دەنگدانیان^[37]. ئەمە تەنها ڕیکلامی سیاسی نییە، بەڵکو دەستکاریکردنێکی شاراوەی ڕای گشتییە، کە بنەماکانی هەڵبژاردنێکی ئازاد و دادپەروەرانە دەشێوێنێت. واته‌ کاتێک کۆمپانیا تەکنەلۆژییەکان کۆنترۆڵی ئەوە دەکەن کە بەکارهێنەران چی دەبینن و کەی دەیبینن، ئەوا کاریگەری لەسەر تێڕوانینیان بۆ واقیع دادەنێن، ئەمەش دەکرێت ببێتە هۆی چەواشەکردنی ڕای گشتی و کارکردنە سەر پرۆسە دیموکراتییەکان.

گۆڕینی حوکمڕانیی دیموکراتی بە حوکمڕانیی ئەلگۆریتمی: پڕۆژەی وەک Sidewalk Labsی گووگڵ لە شاری تۆرۆنتۆ، کە هەوڵی بەڕێوەبردنی بەشێکی شارەکەی دەدا، نموونەی داهاتوویەکی مەترسیدارە. لەم مۆدێلەدا، بڕیارە گرنگەکانی ژیانی هاوبەش (وەک پلاندانانی شار، ئاستی ژاوەژاو، و هاتوچۆ) لە پرۆسەیەکی دیموکراتی و گفتوگۆی گشتییەوە دەگوازرێتەوە بۆ ئەلگۆریتمەکان، کە لەلایەن کۆمپانیاکانەوە کۆنترۆڵ کراون^[38]. ئەمەش واتە جێگرتنەوەی سیاسەت بە (حسابکردن (Computation، کە تێیدا بەرژەوەندیی بازرگانی جێگەی بەرژەوەندیی گشتی دەگرێتەوە.

جێی سەرنجە، وەک زوبۆف ئاماژەی پێدەدات، لۆژیکی سەرمایەداریی چاودێری لە ڕۆژئاوا بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ قازانجی بازرگانی بەکار دێت، لە کاتێکدا لە چین (بۆ نموونە، سیستەمی (قەرزی کۆمەڵایەتی) هەمان میکانیزم بۆ کۆنترۆڵی سیاسی و کۆمەڵایەتی لەلایەن دەوڵەتێکی تۆتالیتارەوە بەکار دەهێنرێت^[39]. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە (دەسەڵاتی ئامرازی) دەتوانێت خۆی لەگەڵ سیستەمە سیاسییە جیاوازەکاندا بگونجێنێت، بەڵام لە هەموو حاڵەتەکاندا دژ بە ئازادیی مرۆڤ کار دەکات.

چارەسەرەکان و ڕێگەی داهاتوو

زۆرێک لەو چارەسەرانەی کە تا ئێستا پێشنیار کراون، وەک یاسای گشتیی پاراستنی داتا  (GDPR) لە ئەوروپا[40]، بە بڕوای زوبۆف کێشە سەرەکییەکە چاره‌سه‌ر ناکه‌ن. ئەم یاسایانە تەرکیز له‌سەر (خاوەندارێتیی داتا) و (ڕەزامەندیی بەکارهێنەر) دەکەنەوه‌. بەڵام کێشەکە زۆر لەوە قووڵترە. چونکه‌ چەمکی ڕەزامەندی لەم سیستەمەدا واتایەکی نییە. ئێمە ڕووبەڕووی پەیماننامەی بەکارهێنەری درێژ و ئاڵۆز دەبینەوە، کە کەس نایخوێنێتەوە، چونکه‌ ئەگەر ڕازی نەبین، لە خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکان بێبەش دەبین.

له‌وه‌ش گرنگتر، کێشەکە خودی ئەو داتایە نییە کە ئێمە (دەیدەین)، بەڵکوو ئەو (بەرهەمە وەرگیراوانە)ن (Derivative Products) کە لە (زیادەی ڕەفتاری) دروست دەکرێن^[41]. تەنانەت ئەگەر ١٠٠% کۆنترۆڵی داتا کەسییەکانی خۆشمان هەبێت، ئەمە ناتوانێت ڕێگری لە دروستکردنی بەرهەمی پێشبینی بکات.

بۆیە، چارەسەری ڕاستەقینە لە دیدی زوبۆفدا، خاوەندارێتی داتا نییە، بەڵکو قەدەغەکردنی خودی پرۆسەی کۆکردنەوە و بەکارهێنانی (زیادەی ڕەفتاری)یە بۆ مەبەستی پێشبینی و دەستکاریکردن. ئەمە پێویستی بە جووڵەیەکی سیاسی و یاساییی گەورە هەیە، کە دان بەوەدا بنێت، ئەزموونی مرۆیی ناکرێت ببێتە کەرەستەی خاو بۆ بازاڕ. پێویستە یاسای نوێ دەربکرێت، کە مافی مرۆڤ بۆ (داهاتوویەکی نەزانراو) و (پەناگەیەکی تایبەت) بپارێزێت.

ڕەخنە و پرسیارەکان

یەکەم: نووسەر زۆر بە خێرایی لە سەرکەوتنی ئەپڵەوە بۆ چەمکی (سەرمایەداریی چاودێری) باز دەدات^[42]، بەبێ ئەوەی بە وردی ڕوونی بکاتەوە، کە چۆن سەرکەوتنی ئەپڵ ڕاستەوخۆ بووەتە هۆی دروستبوونی سەرمایەداریی چاودێری. هەرچەندە ئاماژە بەوە دەکات، کە هەمان مەرجە مێژوویییەکان بۆ هەردووکیان یارمەتیدەر بوون، بەڵام پێویستی بە شیکردنەوەیەکی قووڵتر هەیە، سەبارەت بە میکانیزمی بەستنەوەی سەرکەوتنی ئەپڵ بە کۆکردنەوە و بەکارهێنانی داتای تاکە کەسی بۆ قازانج.

دووەم: نووسەر کاتێک باس لە (هاکی ئەپڵ) دەکات، وای پیشان دەدات، کە ئەپڵ توانیویەتی (سه‌رمایه‌داری هاک بکات) و سیستەمێکی نوێی ئابووری بهێنێتە ئاراوە^[43]. بەڵام، ئەم بۆچوونە تا ڕادەیەک زیادەڕەوییە، چونکە ئەپڵ، هەرچەندە داهێنەر بوو، بەڵام لە چوارچێوەی هەمان سیستەمی سەرمایەداریدا کاری دەکرد و ئامانجی سەرەکی قازانج بوو. جیاوازییەکە لە شێوازی قازانجکردنەکەدا بوو، نەک لە گۆڕینی بنەمای سەرمایەداری خۆی. دەبوو نووسەر بە وردتر ئاماژەی بەوە بدایە کە چۆن ئەپڵ بۆ دۆزینەوەی سەرچاوەی نوێی قازانج توانیویەتی مۆدێلی بازرگانی و تەکنەلۆژیا پێکەوە ببەستێتەوە، نەک گۆڕینی بنەماکانی سەرمایەداری.

سێیەم: نووسەر بۆ شیکردنەوەی پێویستییەکانی مرۆڤ و پەیوەندی بە گۆڕانکارییە ئابوورییەکانەوە، زۆر بە بەهێزی پشت بە قسەکانی ئێمیل دۆرکهایم (Emile Durkheim) دەبەستێت. هەرچەندە دۆرکهایم کۆمه‌ڵناسێکی گه‌وره‌ و گرنگە، بەڵام پشت بەستنی تەواو بە تیۆرییەکانی، ڕەنگە دەقەکە تا ڕادەیەک لە شیکردنەوەی بوارەکانی دیکەی کاریگەر دووربخاتەوە، وەک کاریگەرییە سیاسییەکان و هێزی دەسەڵات لە گۆڕینی ئاراستەی تەکنۆلۆژیا و ئابووریدا. بۆ نموونە، لە ئاراستەکردنی گەشەسەندنی تەکنۆلۆژی و ئابووریدا کەمتر باس لە ڕۆڵی حکومەت و ڕێکخستنەکان (regulations) دەکرێت.

چوارەم: نووسەر باس لەوە دەکات کە (مۆدێرنیتەی دووەم) هێزی تاک (individual) زیاد دەکات و هەستی خۆدۆزینەوە و ئازادی بە مرۆڤ دەبەخشێت^[44]. بەڵام لە هەمان کاتدا ئاماژە بەوە دەدات، کە ئەمەش دەتوانێت ببێتە سەرچاوەی نادڵنیایی و دڵه‌ڕاوکێ. دەبوو نووسەر وردتر ئەو لایەنە نەرێنییانەی شیکار بکردایە، کە چۆن ئەم مۆدێرنیتەیە، کە وادەزانرێت ئازادی بە تاک دەبەخشێت، لە ڕاستیدا دەتوانێت بیخاتە ژێر چاودێریی و کۆنترۆڵی سەرمایەداری چاودێرییەوە و چۆن ئەو هەستەی ئازادی لەوانەیە تەنها وەهمێک بێت.

ئەنجام

ئەم توێژینەوەیە بە شێوەیەکی قووڵ و ڕەخنەگرانە چەمکی (سەرمایەداریی چاودێری)ی شوشانا زوبۆفی وەک لۆژیکێکی نوێی دەسەڵات لە سەدەی بیست و یەکدا شیکرده‌وە. ده‌توانین گرنگترین ئه‌نجامه‌کان له‌م خاڵانه‌دا چڕ بکه‌ینه‌وه‌:

• توێژینەوەکە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە سەرمایەداریی چاودێری تەنها مۆدێلێکی بازرگانیی دیجیتاڵی نییە، بەڵکو سیستەمێکی ئابووری- سیاسیی سەربەخۆیە، کە لەسەر بنەمای دەرهێنانی (زیادەی ڕەفتاری) لە ئەزموونی مرۆیی دامەزراوە. ئەم زیادەیە بۆ (بەرهەمی پێشبینی) دەگۆڕدرێت، کە لە (بازاڕی داهاتووی ڕەفتار)دا دەفرۆشرێت، بەمەش ڕەفتاری مرۆڤ دەبێتە کاڵایەکی سەرەکیی بازرگانی. گووگڵ وەک داهێنەر و پێشەنگی ئەم مۆدێلە دەستنیشان دەکرێت، کە لە دۆخێکی نائاسایی ئابووریدا و بۆ قازانج، دەستی بە بەکارهێنانی داتای پاشەڕۆ بۆ پێشبینیکردنی ڕەفتار کرد، نەک تەنها باشترکردنی خزمەتگوزاری.
• خاڵێکی وەرچەرخان لە سەرمایەداریی چاودێریدا بریتییە لە گۆڕانی ئامانج لە تەنها پێشبینیکردنی ڕەفتارەوە بۆ (کارپێکردن) یان (ئاڕاستەکردنی) ڕەفتار. ئەمە لە ڕێگەی (ئابوورییەکانی کردار)ەوە بەدی دێت، وەک نموونەی یاریی پۆکیمۆن گۆ (Pokémon GO) و تاقیکردنەوەی گواستنەوەی هەستەکانی فەیسبووک. ئەمەش واتە کۆمپانیاکان نه‌ک به‌ تەنها ده‌زانن ئێمە چی دەکەین، بەڵکو ژینگەی دیجیتاڵیی بە شێوەیەک دیزاین دەکەن، کە ناچارمان بکات ئەو ڕەفتارانە بکەین، کە بۆ ئەوان قازانج بەخشە، بەبێ ئەوەی هەستی پێبکەین.
• سەرمایەداریی چاودێری دەسەڵاتێکی نوێی بەرهەمهێناوە، کە زوبۆف ناوی دەنێت (دەسەڵاتی ئامرازی (Instrumentarian Power ئەمە (فۆرمێکی کۆنترۆڵ)ه‌، کە جیاوازە لە تۆتالیتاریزم، چونکە پشت بە توندوتیژیی یان ئایدیۆلۆژیا نابەستێت، بەڵکوو لە ڕێگەی (ناهاوسەنگیی زانیاری) و (بێبایەخکردنی ویستی ئازاد) و (خۆکارکردن)ەوە ڕەفتار کۆنترۆڵ دەکات. ئەم دەسەڵاتە بە شێوەیەکی شاراوە و هێمنانە کار دەکات، توانای مرۆڤ بۆ بڕیاردانی سەربەخۆ و ئەزموونکردنی ژیانێکی ڕەسەن بنکۆڵ دەکات.
• تایبەتمەندیی کەسی تەنها لەدەستدانی زانیاریی نهێنی نییە، بەڵکوو لەدەستدانی (بۆشایییە پیرۆزەکە)یە، بۆ گەشەکردنی خودی سەربەخۆ. سەرمایەداریی چاودێری مرۆڤ دەکاتە چەند خاڵێکی داتا و کەرامەتی مرۆیی دەخاتە ژێر پێ.

سه‌باره‌ت به‌مەترسیش بۆ سەر دیموکراسی، ئه‌وا دەستکاریکردنی ڕەفتاری دەنگدەران لە ڕێگەی داتاوە، وەک لە کەیسی کەمبریج ئەنالیتیکادا بینرا، بنەماکانی هەڵبژاردنێکی ئازاد دەشێوێنێت. گۆڕینی حوکمڕانیی دیموکراتی بە حوکمڕانیی ئەلگۆریتمی (پڕۆژەکانی شاری زیرەک)، دەسەڵات لە دەست هاووڵاتییانەوە بۆ کۆمپانیاکان دەگوازێتەوە.

• لۆژیکی سەرمایەداریی چاودێری لە ڕۆژئاوا بۆ قازانجی بازرگانی و لە وڵاتانی وەک چین بۆ کۆنترۆڵی سیاسیی تۆتالیتاریانە بەکار دەهێنرێت، کە نیشاندەری توانای ئەم دەسەڵاتەیە بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ سیستەمە جیاوازەکاندا.
• چارەسەرە هەنووکەیییەکان وەک (GDPR) کە تەرکیزیان لەسەر خاوەندارێتیی داتا و ڕەزامەندییە، بە بڕوای زوبۆف ناکامن. چونکە کێشەکە لە (زیادەی ڕەفتاری) و (بەرهەمە وەرگیراوەکان)دایە، کە لەو داتایانەوە دروست دەکرێن. بەرەنگاربوونەوەیەکی ڕاستەقینە پێویستی بە قەدەغەکردنی خودی پرۆسەی کۆکردنەوە و بەکارهێنانی (زیادەی ڕەفتاریی) بۆ مەبەستی پێشبینی و دەستکاریکردن هەیە. ئەمە داوای جووڵەیەکی سیاسی و یاسایی گەورە دەکات بۆ پاراستنی مافی مرۆڤ بۆ (داهاتوویەکی نەزانراو) و (پەناگەیەکی تایبەت).
• سەرمایەداریی چاودێری دیاردەیەکی مێژوویی و تەکنەلۆژی نییە، بەڵکوو پڕۆژەیەکی سیاسی و ئابووریی نوێیە، کە وەک وەرچەرخانێکی مۆدێرنیتەی دووەم سەریهەڵداوە. دەرئەنجامەکانی ئەم سیستەمە قووڵ و گشتگیرن، کاریگەریی لەسەر خودی مرۆڤبوون، ئیرادەی ئازاد، تایبەتمەندی و بنەماکانی دیموکراسی دادەنێت. تێگەیشتنێکی ڕەخنەگرانە و بەرەنگاربوونەوەیەکی ڕیشەیی ئەم دیاردەیە، لە ڕێگەی یاسادانانی نوێ و هۆشیاریی گشتییەوە، چارەنووسی کۆمەڵگە ئازادەکان و پێناسەی مرۆڤ لەم سەردەمە دیجیتاڵییەدا یەکلایی دەکاتەوە.
• لە کۆتاییدا، تێگەیشتن لە سەرمایەداریی چاودێریی یەکەم هەنگاوی بنەڕەتییە بۆ بەرەنگاربوونەوەی. وەک زوبۆف دەڵێت، ئەمە جه‌نگێکه‌، کە ناکرێت بە تەنها و بە شێوەی تاکەکەسی بەرپەرچ بدرێتەوە. بەڵکوو پێویستی بە هۆشیارییەکی کۆمەڵایەتی و ئیرادەیەکی سیاسیی بەهێز هەیە، بۆ داڕشتنەوەی یاسا و ڕێسای نوێ، کە تەکنەلۆژیا بخاتەوە خزمەتی مرۆڤایەتی، نەک قۆستنەوەی. داهاتووی کۆمەڵگە دیموکراتییەکان و واتای (مرۆڤبوون) لەم سەردەمە دیجیتاڵییەدا، بەندە بە توانای ئێمەوە بۆ بردنەوەی ئەم جه‌نگه‌.

سه‌رچاوه‌کان

1. هانا ئارێنت: بنه‌ماکانی توتالیتاریزم، و: حه‌مه‌ ڕه‌شید، ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م، چاپی یه‌که‌م، سلێمانی، 2007.
2. محمد محمد صالح: تاریخ اوربا من عخر النهضة و حتی الثورة الفرنسیة 1500- 1789، دار الجاحظ للطباعة و النشر، بغداد، 1982.
3. مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف: رأسمالية المراقبة تُحوِّل الحياة إلى مادّة أوليّة طَوْعَ مصالحها، ت: يحيى بوافي،
4. https://www.mominoun.com/articles/7014 حوار-مع-شوشانا-زوبوف-رأسمالية-المراقبة-تحول-الحياة-إلى-مادة-أولية-طوع-7014
5. Joe Westby: ‘The Great Hack’: Cambridge Analytica is just the tip of the iceberg, (https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/07/the-great-hack-facebook-cambridge-analytica/), (3/9/ 2025).
6. Matiur Rahman: Surveillance capitalism: exploring the erosion of privacy in the digital age, (https://thefinancialexpress.com.bd/views/views/surveillance-capitalism-exploring-the-erosion-of-privacy-in-the-digital-age), (31/8/2025).
7. Sébastien Broca: (t: Renuka George), Surveil and Predict, (About: Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism. The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power, Public Affairs, (https://laviedesidees.fr/Surveil-and-Predict), (25/8/2025).
8. Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power (New York: PublicAffairs, 2019.
9. Shoshana Zuboff: Surveillance Capitalism and the Challenge of Collective Action, (https://www.oru.se/contentassets/981966a3fa6346a8a06b0175b544e494/zuboff-2019.pdf), (3/9/2025).
10. General Data Protection RegulationGDPR: (https://gdpr-info.eu/).

تێبینی:

• سوپاسی هاوڕێی ئازیزم مامۆستا (ده‌حام محه‌مه‌د) ده‌که‌م، که‌ ئه‌رکی پێداچوونه‌وه‌ی توێژینه‌وه‌که‌ی گرته‌ ئه‌ستۆ و کۆمه‌ڵه‌ سه‌رنجێکی پێویست و گرنگی پێدام، که‌ هه‌ندێک له‌ که‌موکوڕییه‌کانی توێژینه‌که‌ی پڕکرده‌وه‌.
• لێره‌دا ده‌بێت ئاماژه‌ به‌وه‌ بکه‌م، که‌ ئه‌و کتێبه‌ی من پشتم پێبه‌ستووه‌، ئه‌وه‌ بووه‌ که‌ له‌ ئینته‌رنێتدا به‌رده‌ست بوو، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌ک سکان کرابوو، که‌ هیچ لاپه‌ڕه‌یه‌کی له‌ خواره‌وه‌ ده‌رنه‌چوو بوو و لاپه‌ڕه‌کان درابوونه‌ ده‌م یه‌ک، بۆێه‌ من له‌په‌ره‌کانم به‌پێی لاپه‌ڕه‌ی فایله‌ ئه‌لکترۆنییه‌که‌ نووسیوه‌ و له‌ ئینته‌‌رنێتدا به‌رده‌سته‌. به‌سته‌ری کتێبه‌که‌:

[1] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power (New York: PublicAffairs, 2019), p 11.

[2] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power (New York: PublicAffairs, 2019), p 11.

[3] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power (New York: PublicAffairs, 2019), p 18.

[4] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 11.

[5] ) ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 14.

[6] ) Sébastien Broca: Surveil and Predict

About: Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism. The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power, Public Affairs, t: Renuka George, (https://laviedesidees.fr/Surveil-and-Predict), (2/9/2025).

[7] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 11.

[8] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 26.

[9] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 26.

[10] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 26.

[11] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف: رأسمالية المراقبة تُحوِّل الحياة إلى مادّة أوليّة طَوْعَ مصالحها، ت: يحيى بوافي،

[12] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 63.

[13] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[14] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[15] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 14.

[16] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 28.

[17] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 29.

[18] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 30.

[19] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 31.

[20] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 31.

[21] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[22] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[23] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 15.

[24] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[25] ) Shoshana Zuboff: Surveillance Capitalism and the Challenge of Collective Action, (https://www.oru.se/contentassets/981966a3fa6346a8a06b0175b544e494/zuboff-2019.pdf), (3/9/2025).

[26] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 14.

[27] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[28] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[29] ) بڕوانه‌: هانا ئارێنت: بنه‌ماکانی توتالیتاریزم، و: حه‌مه‌ ڕه‌شید، ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م، چاپی یه‌که‌م، سلێمانی، 2007.

[30] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[31] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 15.

[32] ) محمد محمد خالح: تاریخ اوربا من عخر النهضة و حتی الثورة الفرنسیة 1500- 1789، دار الجاحظ للطباعة و النشر، بغداد، 1982، ص 76.

[33] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[34] ) پڕۆژەکانی شاری زیرەک (Smart City Projects) بریتیین لەو هەوڵانەی کە بۆ باشترکردنی ژیان و خزمەتگوزارییەکان لە شارێکدا، تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو بەکار دەهێنن . ئەم پڕۆژانە دەتوانن کۆمه‌ڵه‌ بوارێکی زۆر بگرنەوە، وەک: (هاتوچۆی زیرەک) کە سیستەمی هاتوچۆی خۆکار، ڕووناککردنەوەی شەقامەکان بەپێی پێویست، ئۆتۆمبێلی خۆکار بەکار دەهێنرێت. (بەڕێوەبردنی وزە)، سیستەمی وزەی نوێبووەوە، بینای زیرەک، کە وزە بە شێوەیەکی کارا بەکار دەهێنن. (ئاسایش و چاودێری) کە کامێرای زیرەک، سیستەمی ئاگادارکردنەوەی خێرا لەخۆ دەگرێت. (خزمەتگوزارییە گشتییەکان)یش کۆکردنەوەی زبڵ و خاشاک بە شێوەیەکی زیرەک، باشترکردنی کوالێتی هەوا و ئاو دەگرێتەوە. (ژێرخانی پەیوەندی)ش تۆڕی ئینتەرنێتی خێرا و فراوان (5G)، سێنسەری جۆراوجۆر کە داتا کۆدەکەنەوە. واتە بەکورتی شارەکان (لە ڕێگەی پڕۆژەکانی شاری زیرەکەوە) ئاماژەیە بۆ چۆنێتی جێبەجێکردنی ئەو خۆکارکردن و فراوانبوونە تەکنەلۆژیاییە لە ئاستی شاردا، بۆ ئەوەی ژیان ئاسانتر و کاراتر بێت بۆ دانیشتووان.

[35] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[36] ) Matiur Rahman: Surveillance capitalism: exploring the erosion of privacy in the digital age, (https://thefinancialexpress.com.bd/views/views/surveillance-capitalism-exploring-the-erosion-of-privacy-in-the-digital-age), (31/8/2025).

[37] ) Joe Westby: ‘The Great Hack’: Cambridge Analytica is just the tip of the iceberg, (https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/07/the-great-hack-facebook-cambridge-analytica/), (3/9/ 2025).

[38] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[39] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[40] ) General Data Protection RegulationGDPR: (https://gdpr-info.eu/).

[41] ) مارتن لوغرو: حوار مع شوشانا زوبوف.

[42] ) ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 27.

[43] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 26.

[44] ) Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Powe), p 27..

The post سەرمایەداریی چاودێری appeared first on ژنەفتن.

ئەم وتارە دەیهەوێت بە ئاوڕدانەوەیەکی کورت لە چرکەساتی سەرهەڵدانی زەینی دیمۆکراسیخوازی  لای مرۆڤی کورد لە نێو دەوڵەتە سەردەستەکاندا، هەندێک خاڵی لاوازی و بیرلێنەکراوەی ئایدیای دیموکراسیخوازی لەو شێوە، وەبەر تیشکی لێکۆڵینەوە بدات. بە واتایەکی دیکە وتاری بەردەست دەیهەوێت ئەوە ڕوون بکاتەوە کە پاژنەی ئاشیلی ئەم ئایدیایە لە چیدایە و مژاری دیموکراسی و دیموکراتیزەکردنی دەوڵەت-نەتەوە سەردەستەکان لە کوێوە دەشەلێت و لە چییەوەیە کە بەکردەییبوونەکەی نامومکین دەنوێنێت؟ لە کۆتاییدا بەو ئەنجامە دەگات کە ئایدیای دیموکراسیخوازی، لێکەوتەی ململانێ و موناسەباتی هێز و گۆڕانی ژیوپالتیکی ناوچە و ژێردەستەکەوتنی نەتەوەی کوردە و ناچارییەکی سیاسییە، نەک بژاردەیەکی خوازراو. هەروەها باس لەوە دەکرێت کە ئایدیای دیموکراسیخوازی، چ لە ڕووی تیۆرییەوە چ لە ڕووی کردەیییەوە ڕەخنەی زۆری لەسەرە، بە جۆرێک کە زیاتر وەک بابەتێکی میتافیزیکی دەبیندرێت و لانیکەم لە نموونەی مەسەلەی کورددا لەسەر زەوی واقیع ناسوورێتەوە و بەرهەمێکی ئەوتۆی بۆ ئەندێشەی ڕزگاری کورد تێدا نییە.

دەروازەی باس

مرۆڤی کورد لە پاش تێپەڕاندنی سەردەمی پێش لە مۆدێرن کە بە گشتی لە دۆخی بێدەسەڵاتی و ژێردەستی و پەڕاوێزکەوتوویدا دەژیا، هاتنەناوەی بۆ سەردەمی مۆدێرن و ئەزموونی مۆدێرنیتە، لە بۆشاییی بێدەوڵەتیدا، هەوراز و نشێوی زۆری بەخۆیەوە بینیوە. لەم نێوەندەدا، چرکەساتی هاتنەناوەوەی مرۆڤی کورد بۆ سەردەمی مۆدێرن و ئەو گۆڕانکارییە سیاسی و کۆمەڵایەتی و کۆلتوورییانەی کە لە ژینگە-جیهانی کوردیدا پەرەیان سەندووە[1]، بە تایبەت ڕەوتی پەرەسەندنی ئەندێشە[2]، کەمتر لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە. بەکورتی و بە ئیستقرایەکی گشتی دەتوانین دوو چرکەساتی ئەندێشەیی لە سەردەمی مۆدێرندا وێنا بکەین: “چرکەساتی یەکەم” چرکەساتی پێش دەسەڵاتی تەواوکۆ و توتالیتەر و سەرتاپاگیری دەوڵەتە باڵادەستەکانە بەسەر کوردستاندا، کە زۆرینەی مۆدێرنیست و ڕۆشنبیرانی کورد، لەڕووی هزری سیاسییەوە، مەیلیان بەرەو سەروەری سیاسی[3] مرۆڤی کورد و دیمۆسی کوردە (بخوێنەوە: نەتەوەی کورد) بەسەر خاکی کوردستاندا. بەرهەمی ڕۆشنبیرانی بەراییی کورد، بەتایبەتی نوێنەرانی “قوتابخانەی تەنویر” وەک حاجی قادر کۆیی، قانع، پیرەمێرد، فایەق بێکەس، مەلای گەورە، ئەحمەد موختار جاف و هتد شایەتحاڵی ئەم ئیدیعایەن( خاکپوور، 2024). بۆ نموونە تێگەیشتنی ئەم ڕۆشنبیرانە لە میللەت و دەوڵەت و… تێگەیشتنێکی مۆدێرنە و هاوکات لەگەڵ نەتەوەکانی دیکە خەریکی ئەزموونی مۆدێرنیتە و چێ کردنی ئەندێشەی دەوڵەت-نەتەوەن. بۆ نموونە و لەبۆ ڕۆشنکاری باسەکە، لە ئەندێشەی مۆدێرنی کوردیدا، ڕۆشنبیرێ وەک حاجی قادر کۆیی (١٨١٦-١٨٩٧) دوو وشەی “میللەت” و “دەوڵەت”ی لە مانای پێش مۆدێرنەکەیەوە، شیفت پارادایم کردووە بۆ مانا مۆدێرنەکەیان(مەحمودی، ٢٠٢٠: ٦٣-٦٩). بۆ میناک، تێگەیشتنی حاجی قادر وەک ئایدیۆلۆژیستی جووڵانەوەی نەتەوەیی ( جەعفەر، 2009: 449) لە وشەی میللەت لەم شیعرەدا چەند ڕاستییەک ئاشکرا دەکات: “میللەتە باقی مابەقی  فانی/ هەر لە جافی هەتا گۆرانی”. حاجی وشەی میللەتی بە مانا مۆدێرنەکەی بەکار هێناوە و هەروەها تێگەیشتنێکی هەمەلایەنەی لە نەتەوەی کورد نواندۆتەوە کە هەموو ئەتنیکە کوردەکان لە جافیەوە تا گۆران و.. لەخۆ دەگرێت[4].

هەروەها ئەم خاڵە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە گوتاری مۆدێرنی کوردی، ئەگەر نەڵێین پێشتر لە ئەزموونی نەتەوە سەردەستەکان، لەوانە گوتاری مۆدێرنی ئێرانی، فۆرماسیۆنی گرتووە لانیکەم دەتوانین بڵێین هاوکات لەگەڵ ئەوان، ئەزموونی مۆدێرنیتە و ئەندێشەی سیاسی-ناسیۆلیستی، فەرهەنگی و دادپەروەرانەی هەبووە. ئەمە پێمان دەڵێت ناتوانرێت بە تەنیا کاردانەوەیەک بۆ ئەزموونی مۆدێرنیتە و مۆدێرنیزاسیۆنی ئەوانی دیکە هەژمار بکرێت. بەڵام لە درێژەدا تووشی قەڵیشت و خەسارێکی گەورە دەبێت و ئەوەش بریتییە لە نەبوونی “فۆڕمی دەوڵەت”. ئەزموونی مۆدێرنیتە و جڤاکی مێژووییی نەتەوەی کورد لە غیابی فۆرمی دەوڵەتدا نەگەیشتووەتە ئامانجی ڕێکخستنی خۆی و تەنانەت مانەوەی کەوتووەتە بەر تەوژمی ناسیۆنالیزمی تۆندئاژۆی باندەستەوە. لە ئەنجامی ئەم پڕۆسەیەدا گوتاری بەرخۆدانی کورد لە دژی هەژموونی و نکۆڵیلێکردنی نەتەوە سەردەستەکاندا پەرەی سەندووە( vali,1998: 85-86). لە تێگەیشتنی ڕۆشنبیرانی کورد وەک حاجی قادر کۆیی یان قانع و هتد، بە پێچەوانەی ڕۆشنبیرانی نەوەکانی دواتری کوردستان، دیمۆسی کورد نەتەوەی کوردە، نەک ئەوەیکە بە هەر هۆکارێک بووبێت، دیمۆسی کورد لە دیموکراسیدا بە پەیوەست بە نەتەوەی ئێرانی، عەرەبی، یان تورکی حسێب بکرێت و زاڵیەتی و داگیرکاری ئەوان لەسەر کوردستان دەروونی بکرێتەوە. ئەم جیاوازییە زۆر جیدی و جێگەی سەرنجە، لێرەدایە کە ئێمە پێی دەڵێین “گواستنەوە لە سەروەریخوازی بۆ دیموکراسخوازی”. لە درێژەدا ئەم باسە زیاتر ڕوون دەکەینەوە.

بەڵام “چرکەساتی دووهەم”ی ئەندێشەی سیاسی، هاوکاتە لەگەڵ دەسەڵاتگەڕی و زاڵبوونی دەوڵەت-نەتەوە سەردەستەکان بەسەر کوردستاندا و بەپەڕاوێزخستنی ئەندێشەی سەروەریخوازی. چڕبوونەوەی کۆنترۆڵ و سەرکوتکردن، دەستنیشانکردنی سنوورەکان، دەستڕاگەیشتنیان بە کەرەستەی مۆدێرن و تەکنەلۆژیای نوێ، گۆڕانی ژیۆپالتیکی ناوچەکە، بەرفراوانکردنی پەروەردەی گشتی و میدیای گشتی و داگیرکردنی خاک و زەینی تاکی کورد و… گەیشتە لووتکە و لقەپۆپەی خۆی. بەم شێوە جیا لە دەسەڵاتی خۆسەپێن بەسەر سەرزەمینی کوردستاندا، جڵەوی ئەندێشەی ڕۆشنبیری کوردیشی بەرەو ئاراستەیەکی دیکە ڕاکێش کرد. ئەزموونی مۆدێرنیتەی تاکڕەو و زاڵمانەی باڵادەستەکان بووە هۆی ئینکار و بەپەراوێزخستنی نەتەوە ژێردەستەکان بەتایبەتی کورد. چرکەساتی دووهەم کە بەرهەمی ململانێی نێوان هێزە جیاوازەکانە، ساتی دەرکەوتن و بەرجەستەبوونەوەی گواستنەوەیە لە “سەروەریخوازی بۆ دیموکراسیخوازی”. ئەم چرکەساتە کە زیاتر لە ناچارییەکی سیاسیی ژێردەستەبوونەوە هەڵدەقوڵێت، نەک بژاردەیەکی دڵخوازی سیاسی، باندۆری زۆری لەسەر سیستەمی ئایدیۆلۆژی و ئەندێشەی سیاسیی نەتەوەی کوردی هەبووە و وردە وردە کورد خۆیان بە دیمۆسی بەشێک لە خەڵکی دەوڵەتە سەردەستەکانیان پێناسە دەکرد[5]. دەستەواژەگەلێ وەک کوردی ئێران و کوردی عێراق و کوردی تورکیا و برایەتی گەلان و پێکەوەژیان و… هەروەها بە تایبەت ڕێگە چارەی دیموکراتیزەکردنی دەوڵەتە سەردەستەکان بۆ گەیشتن بە وردە مافی مرۆڤی کورد، لە دیاردە و لێکەوتەکانی ئەو پارادایم شیفتە بوو کە لە ئەندێشەی کوردیدا ڕووی دا. هاوردەکردن یان هاتنەناوەی بیرۆکەی مارکسیزم بۆ ناو کوردستان، ئەم گۆڕانە پارادایمیەی لە خواستی سەروەری و یەکێتیی نەتەوەیییەوە بۆ گوتاری دیموکراسی و برایەتیی گەلان چڕتر کردووەتەوە( قەرەداخی، 2007: بەرگی یەکەم:7-8). بۆیە گوتاری دیموکراسی و دیموکراتیزەکردنی دەوڵەت-نەتەوە دەسەڵاتدارەکان زیاتر لە حەفتا ساڵە لە مێژووی هاوچەرخی کوردستاندا لە گەشەونەشەدایە، و ئەندێشە و گوتاری کوردی لە داوی ڕئالیزمدا بووتە غایبی گەورەی مەیدانی ئەندێشەی سیاسی کوردی( حاجیزادە،2020: 46). لەم ئاقارەدایە کە بە پێچەوانەی بزووتنەوەی سیاسی ڕێبەرانی کلاسیکی کوردی کە زێدەتر سەربەخۆییخواز بوون[6]، بزووتنەوە کوردییە سیاسییە مۆدێرنەکان، هەر لە پارتی لە عێراق تا ئایدیای کۆنفێدرالیزمی دیموکراتی پەکەکە هەتا حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران و… دەبنە دیموکراسیخواز و خوازیاری ڕفۆڕمن لە سیاسەت و دەستووری دەوڵەتە سەردەستەکانیان بۆ ئەوەی هەندێک مافی کورد بەدەست بێنن( ڕێناس،2020: 124-136).

لە چرکەساتی دووهەمدا ئەپیستیمەی زاڵ وا چێ بووە و تا ئەو ڕادەیە پەلی کێشاوە کە ئایدیا دیموکراسی وەک “بتێکی زەینی” سەقامگیر و پیرۆز کراوە( خاکپوور، 2024: 1). بتی دیموکراسی کەمتر شیکاری لەسەر کراوە و زۆر بە کەمی ڕەخنەی لێ گیراوە. هەروەها مەرجەکانی ئیمکانی بەرهەمهێنانی ئەم نەزمە مەعریفییە کە زاڵە بەسەر جەستەی مرۆڤی کورددا و پرسی نائیمکانی و ئیمکانی دیموکراسی و دیموکراتیزەکردنی دەوڵەت-نەتەوە باڵادەستەکان، بە شێوەیەکی زانستی و ڕەخنەگرانە کەمتر هەڵسەنگێندراون. هەر بۆیە لە درێژەدا چەند تیشکێکی ڕەخنەیی دەهاوێژینە سەر ئەم مژارە.

ئایدیای دیموکراسیخوازی لە ئاوێنەی ڕەخنە و بۆچووندا  

هەر وەک ئاماژەی پێ کرا، تێگەی دیموکراسیخوازی لە مێژووی ئەندێشەی سیاسیی کوردیدا کەمتر شەنوکەوی ڕەخنەیی لەسەر کراوە و زۆربەی جار وەک تەنیا دەرەتانێ ناسێندراوە کە هیچ ئیمکانێ جگە لە دیموکراتیزەکردنی سەردەستەکان لە ئەگەری نزیک و دووردا بوونی نییە. ئەمەش بەبێ هیچ چاویلکەیەکی ڕەخنەیی پەسەند کراوە. لە درێژەدا ئەو ئایدیایە هەندێک بە ڕوانگەی ڕەخنەیی کوردستانییەوە وەردوشەن دەدەین.

 یەکێک لەو ڕەخنە جیدیانەی دەتوانرێت لەسەر ئەو ئەندێشانە بگیردرێت کە چارەسەری مەسەلەی کورد بە “دیموکراسی و دیموکراتیزەکردنی دەوڵەت-نەتەوەکانی سەردەست دادەنێن”، ئەوەیە کە ئەوان تەنیا لایەنی پێکهاتەیی و حقووقی مەسەلەکە دەبینن، واتە دەڵێن بۆ نموونە گەر یاسای دەوڵەتە سەردەستەکان بگۆڕدرێت و مافی بەرابەر بە شارۆمەندان بدرێت و دابەشکاری دەسەڵات بە ئەنجام بگات، ئەوە کوردیش دەتوانێت بە مافەکانی خۆی بگات[7]. لێرەدا باس لەوە ناکەین کە ئەم ئایدیا خۆی لە خۆیدا ڕووبەڕووی چەندین کێشە و گرفتی تیۆریک و فیکرییە و بۆ نموونە مەسەلەی کەمینە نەتەوەیییەکان و مەسەلەی خاک( (Territory و خاوەندارێتی لە سەرزەوین نەبینراو دەکات( ڕێناس، 2018: 21-22). ئەو کێشە و گرفتە تیۆرییانە مەسەلەیەکی زۆر جیدیی بواری ئەندێشەی دیموکراسین. لە ڕوویەکی دیکەیشەوە و ئەگەر باسەکە هەندێک نۆرماتیڤ بوورووژێنین دەتوانرێت بوەترێت: ئایا ئەگەر سەردەستەکان نەیانەوێت دیموکراسی چێ بکرێت، ئینجا دەبێت چی بکرێت و زەمانەت و دەرئەنجامی ئەو هەمووە هەوڵ و خەباتە بە کوێ دەگات و چارەنووسی ژێردەستان چی بەسەر دێت؟! با نموونەیەک بێنینەنە لەوەی کە دیموکراسیخوازانی نەتەوەی سەردەست چۆن مامەڵە لەگەڵ دۆزی کورد دەکەن. دیموکراسیخوازانی عەرەب، نەک تەنیا قایل نین بە بوونی وڵاتێک بە ناوی کوردستان، ئەوپەری ئەو شتەی بۆ کورد پەسەندی دەکەن، دەسەڵاتی نانانوەندییە لە نێو یەکپارچەیی دەوڵەتی عێراقدا. لەم بارەوە هیچ گەرەنتییەک بۆ مانەوەی بەڕێوەبەری خۆسەری کورد ناخەنە ڕوو. کاتێک کە هیچ گەرەنتییەک لە ئارادا نییە، واتە مەسەلەکە مایەپووچ دەکرێت و مێژووی زەینی فاشیستی  و تەماح و دەسدرێژی ئەوان ئەوان پیشانی داوە کە دیموکراتیکترین ماف واتە مافی چارەی خۆنووسین لای ئەوان پێناسە نەکراوە( نەبەز، 2023: 60-61). مەبەست  لەم نموونە ئەوەیە کە مەسەلەی دیموکراسی تەنیا بە خواستی نەتەوەی کورد نییە و دەبێب لایەنی بەرامبەریش لەم گۆڕەپانەدا بە شێوەی بەرابەر و هاوتا و هاوشان هەنگاو هەڵبگرێت. ئەزموونە مێژوویییەکان ئەوە پیشان دەدەن کە نەتەوە سەردەستەکان دیموکراسی بۆ لەخۆگرتنی تارێنەرانە دەکار دەکەن نەک ئەوەی مافێ بۆ مرۆڤی کورد قایل بن. سەرەڕای هەموو ئەوانە، پێویستە ئاماژە بکرێت کە بە گوێرەی هەندێک لە توێژەران دیموکراسی و ناسیۆنالیزم پەیوەندێکی لێکنەپچڕاو و تێکچڕژاویان هەیە، بەم جۆرە کە دیموکراسی لەسەر یەکانگیریی نەتەوەیی[8] و هەست بە وەفاداری[9] بە یەک نەتەوە و بە یەک سەرزەمین دێتە ئەنجام( کاڵهۆن و ئەلیاسی، 2023: 4). لێرەوەیە دەتوانین بڵێین کە دیموکراسیخوازان ئەو خاڵە گرینگە لە بیر دەکەن کە مرۆڤی کورد بە هۆی ئەوەی هەستی وەفاداری بە دەوڵەت-نەتەوە سەردەستەکان نییە ناتوانێت خۆی لە پەیمانی دیموکراسییەت ئەوان گڕێ بداتەوە و زۆر جار بگرە دەبێتە بەربەست بۆ یەکانگیری خۆسەپێنی نەتەوەییی ناو دەوڵەتە سەردەستەکان. لێرەوەیە کە مەسەلەی دیموکراسی و پێوەندارێتی بە نەتەوەی جودا، خاڵێکی یەکجار گرینگە کە ڕامانی زیاتری پێویستە.    

ئەمانە بەلایەک، بەڵام ئەم وتارە دەیهەوێت لە ڕوویەکی دیکەوە شۆر بێتەوە بە ناو باسەکەدا و هەندێک وەردوشەنی ڕەخنەیی لایەنگەلێکی دیکەی ئەو باسە بدات. واتە دەیهەوێت هەندێک زیاتر لەسەر دیمۆس لە دیمۆکراسیدا( دیمۆس+کراتوس) ڕاوەستە بکات و پێچوپەناکانی دیمۆس لە پەیوەند بە مەسەلەی کوردەوە لێک بداتەوە.

 دیموکراسیخوازان مەسەلەی دیمۆس لە دیموکراسیدا بە هەڵە دەخوێننەوە و لە نێو سنووری ناسیۆنالیستی دەوڵەتانی سەردەستدا پێناسە و قەتیسی دەکەن. واتە لە خەیاڵی ئەواندا دیمۆس بەرابەر دەکرێتەوە لەگەڵ نەتەوە ساختەییەکەی ناو ئەو سنوورە سەپێندراوانەدا کە کوردی دابەش کردووە. ئینجا لێکەوتەی ئەوە دەبێتە شتێک کە ڕێک دژی نەتەوە و نەتەوەسازی و کۆمەڵگەی وێناکراوی ( Imagined Community)کوردییە چونک دیمۆسی کوردی دەبەستێتەوە بە خەڵکانی ناو دەوڵەت-نەتەوە سەردەستەکانەوە. ئەم کارەش بە ناو و پاساوی جۆراوجۆرەوە دەنەخشێنن، وەک رئال پۆلتێک یان بایۆپۆلتیک و یان بە ڕاوێژی ئانتۆنیۆ نیگری “مۆڵتیتیۆد”و هتد. بە زمانێکی سادەتر لە باسی دیمۆکراسیخوازاندا، کوردێکی ڕۆژهەڵاتی لەگەڵ تورکێکی زەنجانی و فارسێکی تارانی، بە تەواوی ئەو جیهان-ژینە جیاوازەیانەوە، دەبنە یەک دیمۆس بەڵام کوردێکی ڕۆژهەڵاتی و کوردێکی باشووری یەک دیمۆس نین! چونکە لە سوێنگە نیگای ئەوانەوە کە زۆر جار بارگاوییە بە ئایدیۆلۆژیای جۆراوجۆری کۆن و نوێی مارکسیستەوە، دیمۆس سنووردار دەکرێت بە سنووری دەوڵەتە سەردەستەکانەوە. ئەمە لە کاتێکدایە بەرەی یەکەمی ڕۆشنبیرانی کورد لە قوتابخانەی تەنویردا و هەروەها بەرەی ئاکادمیسیەنی پاش ئەوان، وەک مەسعوود محەمەد و جەمال نەبەز، هیچ کات دیمۆس واتە خەڵکیان بەو شێوە نەدەدی کە ئەمرۆکە ئاکادمیسیەن و ڕۆشنبیری کورد لە نێو سنووری دەوڵەتە سەردەستەکاندا پێناسەی دەکەن. واتە لای بەرەی یەکەم کە سەروەریخواز بوون، کورد لە هەر چوار پارچەدا دیمۆسێکە کە لەتلەت کراوە و ژین-جیهانی لەبەر هرووژمی کڵاوسوور و کڵاوڕەش لێکترازاوە[10]. هەر بۆیە بۆ نموونە قانع ڕەخنەی ئەوە لە بارزانی دەگرێت کە درووشمی برایەتیی کورد و عەرەب وەلا نێن. واتە لە دیدی ئەوەوە کورد وعەرەب یەک دیمۆس نین هەتا بتوانن لە گەشبینییەکی ناپوختەدا ببنە برا و لە چاونوقانێکدا دیمۆکراتیزە بکرێن و ببنە دیمۆسی وەتەنی عەرەبی!. لە ڕوانگەی قانعی بەرابەریخوازەوە، کورد مرۆڤێکی لەتلەتکراوی بێدەوڵەتی بێخانومانە “ئەوەی بێدەوڵەتە سووکتر لە کایە” کە بە هەموو شێوازێک تەفروتوونا کراوە. بەڵام لە پاش بەرەی یەکەمی ڕۆشنبیرانی کورد، هەروەک ئاماژەی پێ درا، تا ئاستێک هاوکات لەگەڵ هاتنی بیری مارکسیزم بۆ کوردستان، مەسەلەی کورد لە سەروەریخوازییە پارادایم شیفت دەکات بۆ لای دیموکراسیخوازی. جا زەینییەتی قانع بەراوەرد بکەن لەگەڵ زەینییەتی گەورە شاعیری نوێخوازی کورد، مامۆستا “گۆران” کە دەڵێت:

من گەلم گەلی عێراقم / عەرەب ئەم لاق، کورد ئەو لاقم

ئینجا بە ڕوونی ئەو شیفت پارادایمە کە باسی دەکەین بە زەقی دەردەکەوێت. لە بزووتنەوەی سیاسیشدا  بۆ نموونە لەم وتانەی شێخ عێزەدین حسەینی ڕێبەری حیزبی کۆمەڵەدا ڕەنگدانەوە ئەو گۆڕان و گواستنەوە بە ڕوونی دەبیندرێت:” “ئێمە جوداییخواز نین، بۆیە لە وڵاتانی دیکەدا ئەو مافە بەخۆمان نادەین کە هانی جیابوونەوە بدەین. ئێمە ئۆتۆنۆمیمان دەوێت لەناو ئێراندا” (کوردستان و شێخ عزەدین، 1400: 50). “دروشمی ئێمە دیموکراسی بۆ ئێران و ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستانە. ئەم دوو جۆرە لەیەکتر جیا ناکرێنەوە. ئێمە پێمان وایە هەموو ئەوانەی باوەڕیان بە دیموکراسی لە ئێراندا هەیە، پێویستە پشتیوانی لە دروشمی ئۆتۆنۆمی کوردستان بکەن” (کوردستان و شێخ عیزەدین، ١٤٠٠: ٢٠). لە ئایایدیای سیاسیی ئەم بزووتنەوانەدا ئەوندەی بیر لە کراتووس و شێوەی حکوومەت و دابەشکاری دەسەڵات کراوە، بیر لە دیمۆس کە ناوەندی باسەکەیە نەکراوەتەوە.  

بەڵام بەبێ ئەوەی ڕامانێکی قووڵی فیکری فەلسەفی لەسەر دیمۆس+ کراتوس لە ئاڕادا هەبێت. ئەگەریش بووبێت زێدەترین جەخت لەسەر کراتوس کراوە و جۆر و شێوازی حکوومەت کراوە و کەمتر پەرژاونەتە سەر ئەوەیکە دیمۆس کێیە؟ دیمۆس چییە؟ کێ پێناسەی دەکات دیمۆس کێ بێت و سنوورەکانی کامە بێت؟ و ئەو دیمۆسە چی دەوێت؟ و… بە کورتی و بە کوردی لای دیموکراسیخوازن دیمۆس وەک کوردی ئێرانی یان عێراقی و یان… دەروونی دەکرێتەوە و تەنانەت کەمترین ئاماژە بە دیموکراتیکترین مافەکان واتە مافی دیاری کردنی چارەنووس ناکرێت و سەروەری مرۆڤی کورد هەلدەپەسێردرێت.

لە لایەنێکی دیکەوە، جێگەی ئاماژەیە لە ساڵەکانی 2010 بەملاوە لە ئاستی جیهانیدا و لە کارە ئاکادیمییەکاندا، پرسی دیمۆس هێدی هێدی وەک کێشەیەک لە تیۆریی سیاسیدا چاوی لێکراوە و وەبەر تیشکی لێکۆڵینەوە دراوە و ئالەنگاری زۆری لەسەر کراوە و یەکێک لە پێوەرە گرینگەکانی دیمۆس لەسەر بنەمای نەتەوایەتی  لێکۆلینەوەی بۆ کراوە  (koeing,2022:405 )هەر بۆیە لە کەشوهەوای کوردیشدا پێویستە پێداچوونەوە و ڕامانێکی جیدی ڕەخنەیی لەسەر ئەو تەوەرە بکرێت تا کورد وەک ئەکتەری ناسەروەری نادەوڵەتی هەروەک نەتەوەی ئەمازیغی و…[11] بە ڕاحەتی و بە بیانووی دیموکراسی، سەروەری خۆی ڕادەست نەکات و نەبێتە قۆچی قوربانی دیموکراتیزەکردنی نەتەوە سەردەستەکانی.

 هەروەها دیموکراسیخوازان، چ دیموکراسی باوی نوێنەرایەتی چ دیموکراسی ڕادیکاڵ، بە گەشبینیی و خۆشخەیاڵییەکی لە ڕادەبەر خاوەوە کە ڕیشەی لە واقیعدا نییە، خەڵک لە دەوڵەت و لە پێشینەی فەرهەنگی، مێژوویی و کۆمەڵایەتییان مونتەزەع دەکەن. گوایە ئایدیۆلۆژیای شوڤنیستی دەوڵەت کاریگەری لەسەر خەڵکەکەی نەبووە!  بۆ نموونە خەڵکی تورک لە دەوڵەتی تورکی جیا دەکرێنەوە و دەرهەست و بەرزەجێیان دەکەنەوە لە دەوڵەت! یان ئەوەیکە لە باسی دیموکراسیخوازاندا ئەو پرسە گرینگە نابیندرێت کە زۆرینەی جار خەڵکی ئاسایی و ئەکتەری نادەوڵەتی بە فەرهەنگ و عەقڵییەت و خووخدەی[12] رەگەزپەرەستی کوێرانەوە لە ڕوودانی کارەسات و تراژێدییەکاندا هاودەست و هاوشانی ئەکتەرە دەوڵەتییەکان دەردەکەون. خەڵکی ئاسایی ئاڵمانیا و ئایدیۆلۆیای “رەگەزی سەرتری[13]“ی ژێرمەن، هاودەست و هاوپیاڵەی هیتلەر بوون لە خولقاندنی تراژێدیای جوولەکەکاندا. هەر بەو شێوە ئەوە تەنیا دەوڵەتی بەعس نەبوو کە تراژێدیای ئەنفال و هەڵەبجەی خۆلقاند، ئەوە زەین و فەرهەنگ و عادەت و ئەندێشەی عەرەبیزمیش بوو کە بە ئەمرازی دەوڵەتی سەدام، بە فەرهەنگی ژینۆسایدەوە تەقێندراوە بەسەر کورددا(kaziwe,2024: 40 ). هەر ئەو خەڵکەی کە دیموکراسیخۆازانی کورد دەیانەوێت لەگەڵیان ببنە هاوبەش و هاوپەیمان “لە کاتی ژینۆساید و کۆمەڵکوژی  ئەنفال و هەڵەبجە، جەماوەری خەڵکی عەرەب و فارس و تورک، کەڕ و کوێر و ڵاڵ بوون و لەمەڕ ئەو کارەساتە مێشێکیش میوانیان نەبوو( نەبەز، 1997: 20). هەر بۆیە دیمۆسی عەرەبی و تورکی و کوردی، لانیکەمی بە بێدەنگی خۆیان ڕەزایەتیان لەسەر ژینۆساید و لینگویساید و ئیکۆسایدی و … کورد نواندووە.    

یان دیموکراسیخوازانی کورد لە ئیڕاندا بیر لەوە ناکەنەوە کە ئەندێشەی ئێرانشاری توتالیتەری دەسەڵاتگەڕ، بە سازاندنی گێڕانەوە و دیرۆک و ئەفسانە،  درێژەیەکی مێژوویی هەیە و ئێران و عەقڵی ئێرانی وەها میتافیزیکێکی ساز کردووە کە دزەی کردۆتە چەپ و ڕاست و خوێندەوار و نەخوێندەواری ئێرانییەوە و بە ئەمرازە مۆدێرنەکانی دەستەمۆکردن، کورد دەتارێنن و وەپەڕاوێزی دەخەن( محمدی، 2025: 3) . محەمەدپوور بە درووستی دەست دەخاتە سەر ئەوەیکە داهێنانی ئێرانییەت و هاوتەریب و هاوتاکردنی لەگەڵ فارسییەت، لەسەر دەستی ئیلتی فارسی، وەها  حاڵەتێکی ڕەگەزی-زمانی لە بوون لە جیهاندا بە خۆیەوە بینیوە، کە لە هەڵسوکەوت و کاروفەرانی ڕۆژانەوە بیگرە هەتا کارکەردی پیکهاتەکان و دامودەزگە ناسنامەییەکانی تەنیوەتەوە، بەشێوەیەک کە بووەتە “هەبیتووس”ێک بە مانا بۆردیۆییەکەی واتە مۆدێل و پێکهاتەیی شناختی  تێگەیشتن و ڕاڤە و کردە(mahammadpur, 2024:3). هەر بۆیە لە زەینی ئێرانیدا دیمۆس واتە فارسی- نێری-شێعە و بەم شێوەیە نەتەوە ژێردەستە ناسەروەرەکان، بە تایبەت کورد، لە پرۆسەی کۆلۆنیالیزمی ناوخۆییدا، توانای خۆدەربرین و قسەکردنی نامێنێت (941-942 soleimani, mohammadpur, 2019:  )

هەر بۆیە زۆر گەشبینانە و ئارەزووئەندێشانە دەنوێنێت کە ئەو خەڵکە سەروەرانە بە مێژوویەکی کەڵەکەکراو لە ناسنامە و مێژوو و هەبیتووس و تەنانەت رەگەزپەرەستی کوێرانەوە، بێنە ناو گرێبەستی خەیاڵی دروژمی بیرلێنەکراوی برایەتی گەلان و مرۆڤی کوردیش هاوتا و هاوشانی خۆیان ببینن.    

 لە ڕوویەکی دیکەوە لای دیموکراسیخوازان، ئەوە نەبینراو کراوە، کە تەنانەت ئەو خەڵکە ئاسایییە نادەوڵەتییە بە ڕواڵەت بەستەزمانە و مەئموور و مەعزوورە، ناسیۆنالیزم و شۆڤینیزمی سەردەست لە پرۆسەی ناسیۆنالیزمی هەرڕۆژەییدا[14] دەروونی دەکەنەوە و بەرهەمی دێننەوە، بە شێوازێک کە خوار تا سەری ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسی و فەرهەنگی و… لە نێو پارادایمی ناسیۆنالیزمدا دەجووڵێتەوە(ئیچیجۆ،2022) . کەوایە مەسەلەی شوڤنیزم تەنیا لە پێکهاتەی دەوڵەتدا نییە و خەڵکی ناو ئەو سنوورانەش ئەو شوڤنیزمە بەرهەم دێننەوە. جا ئەگەر لە پێگەی دیمۆسی سەرەوەریشدا بن، ئەوا خاوەن ئیمتیازی سەروەری[15] دەبن و لە ڕوانگەی سەرترییەوە لەگەڵ نەتەوە ژێردەستەکان توندوتیژییەکی هێمایین و یان ڕاستەوخۆی شۆڤنیستانە دەکار دەکەن. بۆ نموونە ئەم ئامارانەی خوارەوە پێمان دەڵێن:

“دەبێت ئەوە لە بیر نەکرێت کە ئەو شۆڤنیزمە کۆمەڵایەتییەی کە کورد ڕووبەڕووی دەبێتەوە، تەنیا لەلایەن دەوڵەتەوە نییە بەڵکوو لە دەرەوەی دەوڵەتیش درێژدەبێتەوە. بۆ نموونە لە سەدا ٦٢.٢ی تورکەکان نایانەوێت پارتنێر و هاوکاری کوردیان هەبێت، لەسەدا ٤٧.٤ی تورکەکان نایانەوێت دراوسێی کوردیان هەبێت، لەسەدا ٥٧.٦ی تورکەکان نایانەوێت بووکێکی کوردیان هەبێت(Anand,kaul, 2025:43). کەواتە وێدەچێت دیمۆس کە شەقڵی بەرباسی ئایدیای دیمۆکراسیخوانە، بیرلێنەکراوە و ڕەخنەلێنەگیراو پەسەند کراوە و چالاکانە بەرنامەی بۆ داڕێژڕاوە، بۆیە پێویستە ڕامانێکی ڕەخنەیی و ڕۆشنکارانەی زیاتری لەسەر بکرێت.   

ئەنجام

ئەم وتارە دوای باسکردن لەو گواستنەوە پارادایمییە کە لە “سەروەریخوازی” بۆ “دیموکراسیخوازی” لە ئەندێشەی سیاسی کوردیدا ڕووی داوە،  بە گردوکۆ و گەشتێکی ڕەخنەیی لەسەر چەمکی دیموکراسی و ئایدیای دیموکراسیخوازی بە تایبەت بە داکۆکی لەسەر تێگەی “دیمۆس” هەوڵیدا بە هێنانە ئارای ڕەخنەگەلێک لەسەر ئەو ئایدیایە ڕوونی بکاتەوە کە گوتاری دیمۆکراسیخوازی پاژنەی ئاشیلەکەی لە کوێدایە؟! بۆیە وادەزانین لانیکەم دۆخ و هەلومەرجی ئێستاکەی ڕۆژهەڵاتی ناڤین بەرەو ئەو ئاراستە دەڕوات کە مرۆڤی کورد دەسەڵاتێکی هەبێت، واتە گەڕانەوە بۆ سەروەری و گەڕانەوەی سەروەری ئاسۆیەکی دوورەدەست نانوێنێت و پێویستە ئایدیای “کوردستانی دیموکراتیک بۆ کورد و گەلێکی یەکسان” زیاتر لە جاران لە ڕووی فیکرییەوە و لە پێگەی “کوردستان­ئەندێشییەوە[16]” بخەمڵێندرێت. بەڵام مرۆڤی کورد زۆربەی جار لە پێگەی بێدەسەڵاتی خۆیەوە و هەندێک جار لە ڕووی ئەخلاقی ژێردەستییەوە، مەسەلەی دیموکراسی و یان برایەتی و … بیرلێنەکراوە پەسەند دەکات و وا خەیاڵ دەکات کە نەتەوە سەردەستەکانیش بەراحەتی دێنە پێگەی دیمۆسی هاوسان و هاوشان لەگەڵ کورد و لە شەووڕۆژێکدا بەهەشتی بەڵێنپێدراوی دیمۆکراسی دەخولقێت. هەر ئەم سادەئەندێشییە و ئەم ئەندێشەنەکردنە لەمەڕ دیموکراسی، بووەتە هەوێنی خۆفریوی و لە ڕابردوو و لە ئێستەشدا بە ڕاحەتی بە پیلانی برایەتی و دیمۆکراسی و وردەماف و…، کورد بووەتە قۆچی قوربانی و لە ئاکامدا خەباتە ڕزگاریخوازییەکەی بەلاڕێدا براوە و یان خامۆش کراوە. هەر بۆیە پێویستە مرۆڤی کورد بە هەستیارییەکی زیاترەوە لەسەر ئەو دەستەواژانە و لێکەوتە سیاسییەکانی بوەستێت و بەردەوام لەم سوێنگەنیگاوە بڕوانێتە بابەتەکان کە چ ئایدیایەک دەتوانێت بەختەوەری بە کۆمەڵی مرۆڤی کورد باشتر دەستەبەر بکات یان لانیکەم ڕەنجی کەمتری بۆ درووس بکات.

سەرچاوەکان

• ‌آجودانی، ماشالله(1386)، مشروطۀ ایرانی. تهران، نشر اختران.
• بوودەهان، محەمەد،( 2024)، وەرگێرانی حیسامەدین(هیوا) خاکپوور، بێدەوڵەتی ئەمازیغەکان و کاریگەری لەسەر ناسنامەیان، ماڵپەری کۆمار.
• حاجیزادە، جلال،( 2020)نگاهی شالودەشکنانە بە برون رفت از یک کلان روایت تاریخی، لە دۆسیەی پۆلیتیا بۆ ” ڕامان و زەینی کوردی”
• خاکپوور، حیسامەدین( هیوا) خاکپوور، 2024، بوتی دیمۆکراسی و زەینی کوردی، ماڵپەری سەکۆ بەم ناونیشانە: https://sekokurd.org/?p=6263  
• خاکپوور، حیسامەدین( هیوا)، خاکپوور، 2024، مژاری ” وەسیەتنامەکەی پیرەمێرد و سێکوچکەی ئەخلاق و زانست وکوردییەت”، لەم ناونیشە:
• https://diasporawf.org/commentary-ckb-ku/1537/
• ڕیناس، سیروان، (2018)، دیموکراتیزەکردنی دیموکراسی…، فصلنامه پولیتیا، سال 1 ش1.
• ڕێناس، سیروان،( 2020)، قەیرانی ناسنامەی نەتەوەیی، گۆڤاری پۆلیتیا، ساڵی دووهەم، ژمارەی4.
• فازیل، کەریم، ئەحمەد( مامۆستا جەعفەر)،( 2009)، مێژووی ئەدەبی کوردی،
• قادری، هێرش، (1401)، صورت معقول و شورشیان نامعقول(ازهبوط خوددا به پردیس و صعود بشر به فردوس تا مرگ خدا و بازگشت خوددا)نشر الکترونیک، کُرد پیدیا.
• قەرەداخی، قه‌رەداخی، عه‌تا،(2007) گوتاری ناسیۆنالیزمی کوردی، بەرگی یەکەم، چاپخانەی ڕەنج، سلێمانی.
• کاڵهۆن، ئەلیاسی( 2023)، ناسیۆنالیزم، جیهانوەتەنخوازی و بێدەوڵەتی، وەرگێرانی حیسامەدین( هیوا) خاکپوور، ماڵپەڕی ژنەفتن.
• مەحموودی، ئیسماعیل،( 2020) ڕۆشنبیرانی کورد، مەکتەنی ئیستەنبووڵ، گوتاری تازەگەری کوردی: حاجی قادری کۆیی، چاپی یەکەم، دەزگای جەمال عێرفان، سلێمانی.
• محمدی، تورج، (2025)، دیرپایی ایرانشهرگرایی، ماڵپەڕ و گۆڤاری کۆمار.
• نەبەز، جەمال( 1997)، المستضعفون الکورد و اخوانهم المسلمون، منشورات کوردنامە، لندن.
• نەبەز،جەمال ( 2023)، سەبارەت بە کێشەی کورد، وەرگێڕانی حیسامەدین( هیوا) خاکپوور، چاپی دووهەم، دەزگای جەمال نەبەز، بەرلین.
• ئیچیجۆ، ئاتسۆکۆ، 2022، ناسیۆنالیزمی هەرڕۆژەیی، وەرگێرانی حیسامەدین( هیوا) خاکپوور، بەم ناونیشانە لە ماڵپەڕی ژنەڤتن
• کوردستان و شێخ عێزەدین، دیجیتال کنندە نینا پویان، سازمان انتشاراتی مردم.

• Anand, Dibyesh, Nitasha kaul,( 2025), Contemporary Colonialities; kurds and kashmiris, University of Westminsterpress,First published.
• koeing ,mathias, (2022), who are the people? Defining the domos, political studies, vol(70)2, 402-424.
• Mohammadpur,Ahmad, (2024),The Invention of Iran:From ‘Iranianness’ to ‘Persianness’, Asian Studies Review,
• Salih, kaziweh, (2024), Genocide Culture, Cultural Habitus, Ethnic Engineering…, London, Routledge, 1st Edition.
• Soleimani, kamal, mohammadpur, ahmad ,Can non-Persians speak? The sovereign’s narration of“Iranian identity”, Ethnicities ,2019, Vol. 19(5) 925–947.  
• Vali,Abbas,TheKurds and Their “Others”: Fragmented Identity and Fragmented Politics, Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East, Vol. XVIII No. 2, 1998, pp. 83-94.

[1] . هەندێک لە نووسەران ئەزموونی کورد لە مۆدێرنیتە و دۆخی بێدەوڵەتی وەک ” نامۆیی” ناوزەد کردووە. خوێنەر دەتوانێت بڕوانێتە وتاری ” مۆدێرنیتی ونامۆیی مرۆڤی کورد لە دۆخی بێدەوڵەتیدا” محمەد حەقمورادی، گۆڤاری ڕامان، ژمارەی 319، 2024.

[2] . ڕەوتی بزووتنەوە سیاسییەکان تا ئاستێک کاری لەسەر کراوە بۆ نموونە وتاری ” قەیرانی ناسنامەی نەتەوەیی…”سیروان ڕێناس، گۆڤاری پۆلیتیا، ساڵی دووهەم، ژمارەی4. بەڵام پەرەسەندی ئەندێشە کەمتر وەبەر تیشکی لێکۆڵینەوە دراوە. ئەمە یەکێک لە زەروورەتەکانی ئەم وتارە دەنوێنێت.

[3] .Political Sovereignty

[4] . جێگەی ئاماژەیە کە هەر لەو سەروبەندەدا کە حاجی پڕۆژەی میللەتسازی باس دەکات، لە بزوتنەوەی مەشرووتەی ئێرانیدا و سەبارەت بە ئەو گواستنەوە مانایییەی کە لە وشەی میللەت لە سەردەمی مۆدێرن ڕوو دەدات، ئیلیتی ئێرانی ( فارسی-تورکی) وشەی میللەت لە مانایەکی ئەرباب-رەعیەتی دەخەمڵێنێت( آجودانی، 1386: 189) 

[5].هەڵبەت بە گوێرەی هەندێک لە توێژەران بەژێردەستەکردن و بەکۆلۆنیگرتنی کوردستان دەگەڕێتەوە بۆ پێش لە بیچمگرتنی دەوڵەتە سەردەستەکان. “بێگومان ئەو جۆرە کۆلۆنیالیزەکردنی زەنییە، بەر لە دابەشبوونی کوردستان، دەرئەنجامی پڕۆژە مێژوویییەکان بوو کە بەم ئاراستەیەدا پێکهاتن؛ بۆ نموونە سایکس پیکۆی زانستی دەیان ساڵ پێش سایکس پیکۆی سیاسی وەدیهاتبوو، کاتێک ڕۆژهەڵاتناسەکان بە بنیاتنانی مەزنەگێڕانەوەی ئێرانیزم و ئیسلامیزم و تورانیزم، کوردایەتییان لە بوونە سەربەخۆکەی بێبەش کرد و لە نێوان ئەم سێ مەزنەگێڕانەوەدا دابەشیان کرد. لە تۆماس هاید و گۆبینۆ تا هەنری کۆربەن و کرینبروک، زانستی ڕۆژهەڵاتناسی خزمەت بە نەزمی سیاسیی سایکس پیکۆ دەکات لە دابەشکردنی کولتووری کوردی لە نێوان کولتوورەکانی ئێرانی، تورکی و عەرەبیدا خزمەت بە نەزمی سیاسیی سایکس پیکۆ دەکات(قادری، ١٤٠١: ٢١٥). 

[6] . کەماڵی سولەیمانی لە کتێبی  Islam and competing nationalismsبە وردی دەپەڕژێتە سەر ئایدیا سیاسییەکانی ڕێبەڕانی کلاسیکی کوردی بە جەخت لەسەر شێخ عوبەیدوڵڵا، شێخ سەعیدی پیران و شێخ سەعەیدی نوورسی.

[7] . بڕواننە ئەم باسەی کامرانی مەتین لەم بارەوە: https://www.youtube.com/watch?v=DWMul7zeJ4U

[8] .National Solidarity

[9] . Loyality

[10] . ئەم ڕستەیە لەم شێعرەی حاجی قادر وەرگیراوە: ” لە مابەینی کڵاوسوور و کڵاوڕەش/ پەڕێشان و بڵاون میسلی گای بەش… .

[11] . بۆ ئاشنایی زیاتر لەسەر بێدەوڵەتی ئەمازیغییەکان، بڕواننە وتاری “بێدەوڵەتی ئەمازیغییەکان و کاریگەری لەسەر ناسنامەیان” بە وەرگێرانی حیسامەدین خاکپوور، لەم ناونیشانەدا:

https://govarikomar.org/ ساڵی 2024.

[12] .habitus

[13] . SUOPREME RACE

[14] . banal nationalism

[15]. sovereignty privilege

[16] . ئەم دەستەواژەمان، وەک چەترێکی چەمکی، لە کارەکانی دیکەدا بە ئاماژە باس کردووە و لە داهاتوودا زیاتر لەسەری دەخوێنینەوە و شەنوکەوی دەکەین.

The post ئایدیای دیموکراسیخوازی مرۆڤی کورد لە نێو دەوڵەتە سەردەستەکاندا  appeared first on ژنەفتن.

کەم شاکاری ئەدەبی هەن هێندەی درامای “فاوست”ی گۆتە، کاریگەری بەسەر بەشێکی گەورەی ئەدەب و هونەری جیهانییەوە هەبووبێت. ئەم شاکارە بە دێژاییی مێژوو جێ دەستی بەسەر ئەدەب و شانۆی دنیاوە هەبووە و هەیە. “یوهان ڤۆڵڤگین گۆتە”۱ ١٧٤٩-١٨٣٢ لە سەرەتاکانی گەنجێتییەوە تا دوا ڕۆژەکانی ژیانی کاری لەسەر “فاوست” کردووە، پڕۆژەیەک بۆ ژیان و داهێنان، کە نەمری بە “گۆتە” بەخشی.۲

  هیچ بەرهەمێکی ئەدەبی، یاوەخود هونەری هێندەی “فاوست” کاری لەسەر نەکراوە؛ کارەکتەر و چیرۆکی فاوست لە چەندین ئامادەکردن، سەرلەنوێ بەرجەستەکردن و خوێندنەوەی جیاوازەوە دەرکەوتووە. چیرۆکی فاوست، وەک “ئەلکیمیست”ێک،٣ کە لەگەڵ شەیتان پەیمان دەبەستێت، تا ئەو دەسەڵاتەی هەبێت بەسەر مرۆڤایەتی و ڕووداوەکانی دنیادا زاڵ بێت، بتوانێت دەسەڵاتەکانی، نەک تەنیا بەسەر مرۆڤدا، بەڵکوو بەسەر فیگورە میتۆلۆژییەکانیشدا بسەپێنێت، جگە لە (کات)، کە شەیتانیش ناتوانێت لە دەرەوەی کاتەوە کار بکات. واتە فاوست ئەو دەسەڵاتەی هەبێت، جگە لە (کات) هەموو گەردوون، بە مرۆڤیشەوە بخاتە ژێر رکێفی خۆیەوە.

  “فاوست” کەسێکی نائارامە، کە بەردەوام لە گەڕان و پشکنیندایە، ئەمەیش سمبولێکە بۆ گەڕانە بێوچانەکەی مرۆڤ، بە درێژاییی مێژوو. پەیمان بەستن لەگەڵ شەیتان بیرۆکەیەکی گەلێک دێرینە و دەگەڕێتەوە بۆ چاخەکانی ناوەڕاست، هەروەها ڕەگ و ریشەیەکی قووڵیشی لای جوولەکه‌کاندا هەیە.

  “فاوست” و شەیتان، کە لە کارەکتەری “مێفیستۆفلێس”دا دەردەکەوێت، گەشتێکی پڕ لە فەنتازی بە نێو شارستانییەتی دێرینی یۆناندا دەکەن؛ هەموو چیرۆکەکە داستانێکی سوریالییە، لەم چیرۆکەدا خوێنەر ڕووبەڕووی خواوەندەکان، ئاژەڵی سەیروسەمەرە، سوارچاکەکان، پادشا و فیگورە میتۆلۆژییەکان دەبنەوە. خودی میتۆلۆژیا کلاسیکییەکە، کە فاوست ڕۆحی خۆی لە پێناو بەدەستهێنانی زانست و هێزێکی گەورەی بێ سنوور، بە شەیتان دەفرۆشێت، چەندین نووسەری لە سەردەمە جیاوازەکاندا بەخۆیەوە سەرقاڵ کردووە و هەوڵیان داوە لە دیدی خۆیانەوە خوێندنەوەی بۆ بکەن. لەنێو ئەم خوێندنەوە جیاوازانەدا، بێگومان شاکارەکەی گۆتە لە هەموویان بەناوبانگترە. ناوی “فاوست”یش، کە لە نەژاددا لاتینییە، مانای “بەخت” دەگەیەنێت.

  نەژاد و خودی مێژووی چیرۆکەکە، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵەکانی ١٥٠٠ەکان، ڕێک ناشزانرێت ئەم چیرۆکە ئەڵمانی، یاوەخود پۆڵۆنی بووە، یان لە چ شوێنێکی تری دنیاوە هاتووە. لەگەڵ ئەوەیشدا هەندێ لە سەرچاوەکان ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن، کە بۆ یەکەمجار چیرۆکی فاوست، بە ئەڵمانی لە کتێبێکدا بە ناوی “کتێبی فاوست” یان “سەرگوزشتەی فاوست” دەرکەوتووە. مێژووی ئەم کتێبەیش دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٥٨٧. یەکەم دەقی شانۆیش سەبارەت بە “فاوست”، کە لەبەر دەستدا بێت، دەقە شانۆیییەکەی شانۆنامەنووسی ئینگلیزی “کریستۆفەر مارلۆ٤ ١٥٦٤-١٥٩٣ یە، کە لە ساڵی ١٥٩١دا بە ناوی “دکتۆر فاوست”ەوە نووسیویەتی. دواجار فاوستی گۆتە بووە مۆدێلێک بۆ هەموو ئەو کەسانەی تر، کە کاریان لەم چیرۆکەدا کردووە.٥

  بەپێی سەرچاوە دێرینەکان، کەسێک لە ڕاستیدا هەبووە، بە ناوی “یوهان/جۆرج فاوست”، کە پەیمانێکی لەگەڵ شەیتان هەبووە.

  گۆتە، فاوست وەک کەسێک وێنا دەکات، کە بە هیچ شتێک قایل نییە، لەبەر ئەوە دەیەوێت زیاتر بزانێت و بە دوای زانیاری و زانستی زیاتردا، سەبارەت بە دنیا و گەردوون دەگەڕێت، هەروەها دەیەوێت وەڵامی باشتری سەبارەت بە پرسیارە گەورەکانی گەردوون و مرۆڤایەتی دەست بکەوێت. فاوست دەیەوێت لە ماناکانی ژیان بگات و دەستی بگات بە هێزە بێکۆتایییە نادیارەکانی سرووشت. فاوست لەم گۆشەنیگایەوە دەبێتە شتێک گەورەتر لە خودی خۆی. لەم ڕەوشەدا پەنا بۆ هەموو شتێک دەبات، بۆ نموونە ئەو پەیمانەی لەگەڵ شەیتان دەیبەستێت، تا بگات بەوەی دەیەوێت. ڕۆحی فاوست بریتییە لە سەرکەوتن و بەسەر هەموو شتێکدا زاڵبوون؛ هاوکات هەستێکی تەنیایی هەیە و دەیەوێت بە شتێکی گەورە و بێکۆتا بگات. گۆتە دەیەوێت ئەوەمان پێشان بدات، کە ئەو یاسایەی گەردوونی ڕاگرتووە، هەمیشە بە نادیار دەمێنێتەوە، بەڵام مرۆڤ دەتوانێت، تەنیا لە ڕێگای ئەم جووڵە گەورەیەی گەردوونەوە، جێگای خۆی بکاتەوە.

فاوست، لە هزر و ئەدەبی جیهانیدا، وەک نوێنەری ڕۆمانسییەتی ئەڵمانی ئاماژەی بۆ دەکرێت، وەک هێماگەلی خۆویستێک، دەیەوێت دەسەڵات بگرێتە دەست. ڕۆمانی “ئازارەکانی ڤارتەری لاو” نموونەیەکی گرینگی ئەو ڕۆمانسییە ئەڵمانییەشە، کە گۆتە نوێنەرایەتی دەکرد.

مێژوونووسانی ئەدەب و ئەکادیمیست و لێکۆڵەرەوەکان لەسەر ئەوە کۆکن، کە دوای “ئەلیازە و ئۆدیسە”ی هۆمیرۆس و “دۆنکیشۆت”ی میکوێل سێرڤانتس و “کۆمیدیا”ی دانتی ئەلیگیێری، “فاوست”ی گۆتە، گەورەترین کاریگەرییان لە مێژووی ئەدەبی جیهانیدا هەبووە. “فاوست” بە شێوەیەکی تەواوەتی و هەردوو بەشەکەی، لە ساڵی ١٨٣٢ دا، دوای مردنی گۆتە بڵاو دەکرێتەوە.

  گەر ئاوڕێکی خێرا بەسەر ئەدەبی سویدیدا بدەینەوە، بە ئاشکرا دەبینین “ئاوگوست ستریندبێرگ” ١٨٤٩-١٩١٢ لە چەندین به‌رهه‌میدا لە ژێر کاریگەریی فاوستدا بووە، بۆ نموونە هەردوو شانۆنامەی “ئوستاد ئولۆف” ١٨٧٢ و “خەونەنمایشێک” ١٩٠١. ستریندبێرگ هێندە بە “فاوست” سەرسام بووە، گوتویەتی: “فاوستی گۆتە وەرناگێردرێت، نابێت وەربگێردرێت.” ستریندبێرگ زۆر زوو درکی بەوە کردبوو، کە وەرگێڕان زۆر خێراتر لە ئۆرگیناڵەکان کۆن دەبن. ئەمەیش “بریت گ. هەڵگڤیست”،٦ کە “فاوست”ی لە ئەڵمانییەوە کردووە بە سویدی، پشتڕاست دەکاتەوە.

جگە لە ستریندبێرگ چەندین نووسەری تری سویدی کەوتوونەتە ژێر کاریگەریی “فاوست”ەوە، “سەلما لاگەرلۆڤ”٧ یەکێکی ترە لەو نووسەرە سویدییانەی، کە چەندان ئاماژە و جێگا دەستی “فاوست”ی گۆتە بە ڕۆمانەکانییەوە دیارە.

  چیرۆکی فاوست بە شێوەیەکی ساکار بریتییە لە: ئەو پیاوەی ڕۆحی خۆی بە شەیتان، کە لێرەدا لە کارەکتەری “مێفیستۆفلێس”دا دەردەکەوێت، دەفرۆشێت بۆ ئەوەی ئاستێکی باشتر، سەرکەوتووتر یان شتێک لە خودی خۆی باڵاتر بە دەست بهێنێت و بە خۆشگوزەرانی بژی. فاوست جگە لە زانست و زانیاری، بە دوای دەسەڵات، خۆشەویستی و ماناکانی ژیاندا وێڵە، لەبەر ئەوەی فاوست هەست دەکات، هیچکام له‌مانه‌ی نییه‌، بۆیه‌، هەست بە بەختیاری ناکات و ئامادەیە هەموو شتێک بکات، تا بتوانێت ستایلی ژیانی خۆی بگۆڕێت و بگات بەوەی دەیەوێت. لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، فاوست کەسێکە بە ئاسانی دەتوانێ سەبارەت بە زانست، گەنجێتی، خۆشەویستی و دین قسە بکات.

ئەم چیرۆکە، یاوەخود داستانە، لە ئەدەبی ئەڵمانیدا، جگە لە “گۆتە” “کلاوس مان”٨ کوڕی ڕۆماننووسی بە ناوبانگ “تۆماس مان”۹ لە ساڵی ١٩٣٦دا لە دەقێکی شانۆییدا بەناوی “مێفێستۆ”ەوە گەڕاوەتەوە سەر چیرۆکی “فاوست”. لای “کلاوس مان” ئەکتەرێک لەگەڵ دەسەڵاتی نازییەکان پەیمانێک واژوو دەکات، تا پلە و پایەی خۆی لەنێوەندە هونەرییەکەدا بەرز بکاتەوە و خۆی بکات بە کەسی یەکەم.

  “تۆماس مان”ی باوکیش، وەک نووسەرێکی گەورەی ئەڵمانی، بە سوود وەرگرتن لە “فاوست”ەکەی گۆتە، لە ساڵی ١٩٤٧دا ڕۆمانێکی بەناوی “دکتۆر فاوست” نووسیوە. “تۆماس مان”، کە ڕۆمانەکەی خۆی دەنووسێت، دوو ساڵ بوو دووەم جەنگی جیهانی تەواو ببوو، بەڵام بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ پەلی بۆ نازییەکان هاویشتووە. لای “تۆماس مان” ئاوازدانەرێک بڕیار دەدات پشت بکاتە خۆشەویستی، تا گەورەترین ئاستەکانی هێز و وزەی داهێنان بە دەست بهێنێت. هاوکات ئەم ڕێککەوتنەی “فاوست”ەکەی “مان” لە پشتکردنە خۆشەویستی، هاوتەریب دەبێت بە کێشەیەکی تری گەورەتر، کە ئەویش بریتییە لەو ئامانجەی نازییەکان لە داگیرکردنی ئەوروپا هەیان بوو، بێگومان بە ڕووخانی هیتلەر و کاولکردنی ئەڵمانیا کۆتایی پێ هات.

  بەشی یەکەمی “فاوست”ی گۆتە باسی پرۆفیسۆرێکی پیر دەکات، کە پەیمانێک لەگەڵ شەیتانێکی ژیردا مۆر دەکات، تا ئەو پیاوە بتوانێت ژنێکی گەنج لە خشتە بەرێ و بەلای خۆیدا ڕایبکێشێت، بەڵام ژنەکەی بەرگەی ئەم پەیمانە ناگرێت، هەروەها منداڵە هاوبەشەکەشیان، ئەمە جگە لەوەی برا و دایکی ژنەکەیش.

  بەشی یەکەمی ئەم درامایەی گۆتە لە ئاسمانەوە دەست پێ دەکات و دەستپێکی ڕووداوەکان خواوەند لە ئاسمانەوە لەگەڵ مێفیستۆفلێس “شەیتان” دەدوێت. مێفیستۆفلێس داوا لە خواوەند دەکات، ڕێگای بدات ڕۆحی فاوست بکێشێت. خواوەند لەگەڵ هەندێک لە فریشتەکاندا لە گفتوگۆدایە، بۆ نموونە باسی خۆشی و جوانییەکانی سەر زەوی دەکەن. دوای ئەم گفتوگۆیە، مێفیستۆفلێس دەردەکەوێت. مێفیستۆفلێس ئاماژە بۆ ئەوە دەکات، کە هیچ شتێک لەسەر زەوی جێگای خۆشحاڵی نییە. هەر لێرەدا خواوەند پرسیار لە مێفیستۆفلێس دەکات، کە ئایا فاوست دەناسێت؟ ئەویش لە وەڵامدا دەڵێت: بەڵێ دەیناسم. خواوەند دڵنیایە، کە مێفیستۆفلێس ڕێگا پێشانی فاوست دەدات و لەنێو تاریکییەکەی دەروونی و کەمی زانیاری و ناڕۆشنییەکەیەوە، دەستی دەگرێت و بەرەو زانست و بەرچاوڕوونی دەبات. لەم ڕووەوە گۆتە کارەکتەری فاوستی وا بەرجەستە کردوە، کە هەست بکات بەندە و دەیەوێت بەرەو ئازادی بڕوات.

  گۆتە بۆ ئەم دیمەنەی سەرەتا، کە لە ئاسماندا ڕوو دەدات، سوودی لە ئینجیل وەرگرتووە؛ بەتایبەتی لە کتێبەکانی ئینجیلدا، گفتوگۆیەک لەنێوان خواوەند و شەیتاندا هەیە و گۆتە وەک خۆی وەریگرتووە. دوای ئەم دیمەنەی ئاسمان، دێینە سەر زەوی و ژیانی فاوست لە نزیکەوە دەبینین.

  مێفیستۆفلێس یەکەم جار، وەک سەگێکی ڕەش شوێن فاوست دەکەوێت؛ لە کاتێکدا فاوست لەگەڵ ڤاگنەری هاوڕێیدایە، سەگە ڕەشەکە دەردەکەوێت. لێرەدا تەنیا فاوست لەوە دەگات، کە ئەمە سەگێکی ئاسایی نییە، ئەمەیش لەبەر ئەوەی سەگەکە بەشێوەیەکی سەیر دوایان دەکەوێت. سەگەکە، کە لە ڕاستیدا شەیتانە و لە بەرگی سەگدا دەردەکەوێت، بە مۆڕەمۆر، تا شوێنی کارەکەی فاوست، دوایان دەکەوێت. ئەوەی جێگەی سەرنج و ئاماژەیە، شەیتان جگە لە شێوەی سەگ، وەک ئەسپی دەریا و فیل-یش دەردەکەوێت. لەم ڕوانگەیەوە، مێفیستۆفلێس، وەک کارەکتەری شەیتان، یاریزانێکی وریایە، هەمیشە ڕۆڵ و لایەنەکان دەگۆڕێ و نازانرێت، بەتەواوی سەر بە چ شوێنێکە و لە چ بەرگێکدایە.

بەشی دووەم هێڵی ڕووداو و کارەکتەر و ئەتمۆسفێری گشتی دەقەکە زۆر چڕ و پڕ و سەختترە، هەر لەبەر ئەوەیشە، وەک بەشی یەکەم لەناو خوێنەر و ڕەخنەگرەکاندا ئەو سەرکەوتنەی، کە لە بەشی یەکەمدا بە دەستی هێناوە، بە دەستی نەهێنێت. سەرەتای بەشی دووەم، بەیانییەکی زووە و فاوست نووستووە، کە لە خەویش هەڵدەستێت نائارامە و هیچ شتێکی لە بیر نەماوە، هیچ شووناسێکی نییە و وەک مرۆڤێکی نوێ  وایە. مارگرێت، منداڵەکەی، دایکی، براکه‌ی و هەموو قوربانییەکانی بەشی یەکەمی لە بیر چۆتەوە. دنیایەکی نوێ، ژیانێکی نوێ دەخولقێت، ئەم دنیا و ژیانە نوێیەیش لەنێو کۆشکی شاهانەی سیزەرەکانەوە دەست پێ دەکات. سیزەری کۆشک پێویستی بە پارەیە و مێفیستۆفلێس، بە شێوەیەکی ئەفسوونی بووەتە پیاوی نزیکی کۆشک و دەتوانێت ئەو پارەیە بۆ سیزەر پەیدا بکات. هەر لە بەشی دووەمدا گەشتەکەی فاوست و مێفیستۆفلێس بەردەوام دەبێت، بەڵام چ لە ڕووی جوگرافیاوە و چ لە ڕووی مێژوویییەوە، پانتاییی گەشتەکەیان فراوانتر و قووڵتر دەبێت. ڤاگنەری قوتابی و هاوڕێی فاوست دەردەکەوێتەوە، بووە بە پزیشک و پرۆفیسۆر.

ئەوەی لەم بەشی دووەمەدا جێگای سەرنجە، کۆتایییەکەیەتی، کە ڕۆحی فاوست بەرەو ئاسمان هەڵدەکشێت، یان بە مانایەکی تر ڕادەکێشرێت. بەشی دووەم لە پێنج پەردە پێک هاتووە، کە لە هەر پەردەیەکدا لە گۆشەنیگایەکەوە و بە شێوەیەکی تر لە دنیا دەڕوانێت، بۆ نموونە پەردەی یەکەم: دەسەڵاتی پارە، لە پەردەی دووەمدا، باسی خەونەکانی ئەلکیمیست دەکات، کە دەیەوێت مرۆڤ دروست بکات. فاوست دەیەوێت بچێتە خوارەوە بۆ ناو قووڵایییەکانی ژێر زەمین و مردووەکان ببینێت. “ئۆرفیوس”،١۰ وەک نموونەیەکی باڵای ئەو مردووانەیە، کە دەیەوێت بیانبینێت، تا ڕووداوە گەورەکانی دنیا، ئەوانەی لە واقیع و لە شیعردا ڕوویان داوە، بگێڕێتەوە.

لە پەردەی سێیەمدا دەست بەسەر مێژوو و میتۆلۆژیاکاندا دەگرێت، لە پەردەی چوارەمدا هەموو دژی یەک لە جەنگدان، هەر لەم بەشەدا دەسەڵاتی فیودالیزم کۆتایی دێت. لە پەردەی سێیەم و چوارەمدا، چیتر باسی ئەوە ناکات بگەڕێتەوە بۆ ئەو کاتانەی بەسەرچوون، بەڵکوو دنیایەکی نوێ فۆرمی خۆی وەردەگرێت. فاوست دەیەوێت دەسەڵاتی خۆی بەسەر ناوچەیەکدا بگرێت؛ هەرێمێک بخووڵقێنێت، وەک ناوچەیەکی ئۆتۆنۆمی، تەنیا بۆ خۆی. لەم شوێنەدا هیچ ڕابردوویەک بوونی نەبێت، هیچ دەسەڵاتێکی مێژوویی نەتوانێت کاریگەری هەبێت. لە پەردەی پێنجەمدا دنیایەکی تر دەخوڵقێت، کە دەستپێکی کۆمەڵگەیەکی پیشەسازییە.

گۆتە لە بەشی دووەمدا، لە ڕوانگەی ئەم پێنج پەردەیەوە، لەنێو گەشتەکەی فاوست و مێفیستۆفلێس-ەوە میتۆلۆژیای گرێکی دەبەستێتەوە بە کولتووری چاخەکانی ناوەڕاستەوە و تێکەڵاویان دەکات. 

گەشتەکەی فاوست و مێفیستۆفلێس لە بەشی دووەمدا، دنیا وەک شانۆیەک تێکڵاوی هەموو توخم و ئاستە واقیعی و ناواقیعیەکان دەکات، کارەکتەرەکان لەنێوان دنیای تارمایییەکان و واقیعدا، لەنێوان ئەوانەی لە ژیاندان و ئەوانەیشی مردوون، لەنێوان دەریا و وشکانیدا دەردەکەون و ڕەوتی ڕووداوەکان لەو گەشتەی فاوست و مێفیستۆفلێسدا دەچن.

  لەم بەشی دووەمەدا، فاوست و مێفیستۆفلێس دەچنە کۆشکی سیزەرێکی ڕۆمانی/ئەڵمانییەوە و هەوڵ دەدەن یارمەتی بدەن. سیزەر بە ئاهەنگێکی دەمامکداری گەورە لە شاری “فێنیسیا” پاداشتیان دەداتەوە. لەم ئاهەنگەدا، فاوست عاشقی “هێلێنا”ی قەشەنگ دەبێت، کە یەکێکە لە خانمە هەرە جوانەکانی “سپارتە” و لە میتۆلۆژیای گرێکیدا دەبێتە هۆی هەڵگیرسانی جەنگی تەڕوادە. هەر لەم ئاهەنگەوە، فاوست لەگەڵ مێفیستۆفلێس، لە گەشتێکی ئەفسونیدا دەڕۆن بۆ یۆنانی کۆن تا بە دوای “هێلێنا”دا بگەڕێن. لەم گەشتەدا ڕووبەرووی فیگۆری فەنتازیئامێز و ئاژەڵ و دیۆ و درنج دەبنەوە و بە نێو کۆشکی گەورە و دورگەی جۆراوجۆر و ئەشکەوتدا دەڕۆن.

  ئەم بنەمایە دەبێتە دەستپێکی ئەو پێشکەوتنەی، کە سەرەتاکەی بە کۆمەڵگە و شارستانییەتێکی پیشەسازی کۆتایی دێت. ئەم بەشی دووەمە، مێژووی شارستانییەتی ئەوروپا و دیدی “گۆتە”مان بۆ دنیا دەخاتە ڕوو. هەر لەم ڕووەوە “فاوست”ی گۆتە گوزارشتێکە سەبارەت بە هەموو مرۆڤایەتی. ئەوەی جێگای باس و ئاماژە بۆ کردنە، کە لە ساڵی ١٨٣٣دا، بەشی دووەم بڵاو دەکرێتەوە، پێشوازییەکی ئەوتۆی لێ ناکرێت و ناحاڵیبوونێکی تەواو بەرامبەر ئەم بەشە دروست دەبێت.

میشێل فوکۆ وەک درامایەکی فەلسەفی سەیری فاوست دەکات، “فاوست دوا وێنە گەورەکەیە، هاوکات دوا گوزارشتی فەلسەفە گەورە داستانییەکەی سەد ساڵی گەشەی ئەوروپایە. فاوست دوا فۆرمەلەی داستانی فەلسەفییە  لە دوای فاوست-ەوە، فەلسەفە دەبێتە فێربوونێکی پیشەیی و فەلسەفەی ژیان نامێنێت

  “فاوست”ی گۆتە دەبێتە جێی سەرنجی فەیلەسوفەکانیش، هیگڵ لە کتێبی “شیعری دراماتیکیدا” ئاماژەی بە فاوست، وەک “فەلسەفەیەکی تراجیدی” دەکات.۱١ میشێل فوکۆ وەک درامایەکی فەلسەفی سەیری فاوست دەکات، “فاوست دوا وێنە گەورەکەیە، هاوکات دوا گوزارشتی فەلسەفە گەورە داستانییەکەی سەد ساڵی گەشەی ئەوروپایە. فاوست دوا فۆرمەلەی داستانی فەلسەفییە  لە دوای فاوست-ەوە، فەلسەفە دەبێتە فێربوونێکی پیشەیی و فەلسەفەی ژیان نامێنێت.”۱٢

  لە ناوەڕاستی ساڵەکانی ١٧٠٠ەکاندا، چیرۆکی گەشتی دکتۆر فاوست بۆ دۆزەخ یەکێک دەبێت لە نمایشە بەردەوامەکانی ڕێپۆرتواری گروپە شانۆیییە گەڕۆکەکانی ئەڵمانیا، لەم نمایشانەدا، زیاتر پشتیان بە “دکتۆر فاوست”ەکەی مارلۆ بەستووە، بەپێی سەرچاوەکان، هەندێک جار ئەم دکتۆر فاوست-ەی مارلۆ-یان لەگەڵ داستانە کۆنەکەدا تێکەڵاو کردووە.١٣ گۆتە منداڵ بووە، کە بۆ یەکەمجار لە فرانکفۆرت، فاوستی بە شانۆی بووکەڵە بینیوە، دواتر بۆ چەندین جار نمایشی جودای تری فاوستی بینیوە. بێگومان ئەم نمایشانە کاریگەرییان هەبووە و گۆتە، لە دیدی خۆی و ئەزموونی بەردەوامی خۆیەوە، کاری لەسەر “فاوست” کردووە.۱٤

  یەکەم دەستنووسی گۆتە و کارکردنی لەسەر فاوست دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاکانی ١٧٧٠کان، دوای سەد ساڵ، لەنێو ئەرشیڤەکەی گۆتەدا ئەم دەستنووسە دۆزراوەتەوە، کە ئێستا بە “بەر لە فاوست” یان “ڕەشنووسێکی سەرەتایی”، کە گۆتە نەچۆتەوە سەری و جارێکی تر سەرلەنوێ دەکەوێتەوە نووسینی فاوست، ئاماژەی بۆ کراوە. گۆتە خۆی لە نامەیەکیدا بۆ “فریدریش شیللر”١٥ ١٧٥٩-١٨٠٥ سەبارەت بەم کارەی دەڵێت: “دەمەوێت بڵێم، گەر شیعر لەم دنیایەدا نەمێنێت، دەکرێ سەرلەنوێ لەم دەقەوە پێگەی شیعر بگەڕێنینەوە بۆ دنیا.”

  گۆتە سەرەتا لە فرانکفۆرت دەست دەکات بە نووسینی فاوست، دواتر لە ساڵی ١٧٨٦دا بەرەو ئیتالیا دەکەوێتە ڕێ و تا ساڵی ١٧٨٨ لەوێ دەمێنێتەوە، لەم ماوەیەشدا فریای ئەوە ناکەوێت بەتەواوی کار لە فاوستدا بکات. هەرچەندە گۆتە کاری لەسەر ئەم پڕۆژەیەی دەکرد و تەواو نەببوو، بەڵام لە نێوەندە ئەدەبی و هونەرییەکەی ئەو دەمەدا، ئەوە بڵاو ببووەوە، کە گۆتە خەریکی شاکارێکی گەورەیە، لەبەر ئەوە گۆتە لە ساڵی ١٧٩٠دا بەشێکی بچووک لە فاوست بڵاو دەکاتەوە. دواتر گۆتە لە ساڵی ١٧٩٤دا هەموو ڕەشنووسەکەی دەداتە دەست “شیللر”، کە هاوڕێیەکی نزیکی گۆتە دەبێت. شیللر بۆ یەکەم جار، کە ئەم دەستنووسە دەخوێنێتەوە، سەرسامی خۆی بەرامبەر ئەم کارە گەورەیەی هاوڕێکەی دەردەبڕێت. لە ساڵی ١٨٢٧یشدا، پەردەی سێیەمی بەشی دووەم بەجیا، لە ژێر ناوی “هێلێنا-کلاسیک- رۆمانتیک، فانتازیا” بڵاو دەکاتەوە.

٢

مەسەلەی ئەلکیمیست و گەڕان بە دوای زانیاریدا، زیاتر لە بەشی یەکەمدا دەردەکەوێت، کە فاوست خۆی وەک ئەلکیمیست دەردەخات، ئەمەیش ئەو ئاماژەیەیە، فاوست بێ سنوور بە دوای زانیاریدا دەگەڕێت. ئەمە کرۆکی دەقەکەی گۆتە نییە، کە مۆدانیستەکان ئاماژەیان بۆ دەکرد. لێکۆڵینەوە نوێ و هاوچەرخەکان بە ئاقارێکی تردا سەیری گەشتەکەی فاوست دەکەن؛ بۆ نموونە یاساکانی سروشت، ئەمە جگە لەوەی کۆبوونەوەی فاوست لەگەڵ تارمایییەکانی زەوی، بە هیچ شێوەیەک باسی گەڕان بە دوای زانیاریدا ناکەن، بەڵکوو ململانێی “دەسەڵات”ە، فاوست ئەو شەڕە دەدۆڕێنێ، بەڵام پرس و ململانێی دەسەڵات لە درامای فاوست بەردەوامە، بە تایبەتی، کە “مێفیستۆفلێس” دەبینێ و تا کۆتاییی دەقەکەیش بەردەوام دەبێت.

  فاوست بەدوای هەلومەرجێکدا دەگەڕێت، کە هێز و توانایەکی دەست بکەوێت، هیچ مرۆڤێکی تر بە دەستی نەهێنێ. نەمریش تەنیا بۆ خودایە. لە کۆتاییشدا فاوست تەنیا دوو بژاردەی لە بەردەستدایە: گرەوەکە بەرێتەوە، دەتوانێ تاهەتا بژی، بەڵام گەر هەمیشە لەناو کاتدا بژی، کە بەردەوام دەڕوات و ناوەستێت، ئەوە گرەوەکە دەدۆڕێنێت؛ فاوست بەرامبەر “کات” ناتوانێ هیچ بکات و دەدۆڕێ. “کات” “گیان” لە فاوست وەردەگرێتەوە. هەر لە سەرەتای دەقەکەیشدا، کێ دەبێ گرەوەکە بەرێتەوە: ” مێفیستۆفلێس”.۱٦ ئەمە لە کاتێکدا ڕوو دەدات، گەر خواوەند دەست بەسەر ڕووداوەکاندا نەگرێت، گەر خواوەند مێفیستۆفلێس نەخاتە ژێر رکێفی خۆیەوە. لێرەدا تەنیا شەیتان پێویستە پەیمانەکەی خۆی هەڵبووەشێنێتەوە.

  لەنێو ئەم هەموو ڕووداوانەدا، مێفیستۆفلێس، نەک فاوست پشکی گەورەی لە بەرجەستەکردنی دراماکەدا هەیە. مێفیستۆفلێس زۆر بە ئاسانی دەستی فاوست دەگرێت و ڕێگای ژیانی پێشان دەدات. ئەم کارەکتەرە داهێنەری گۆتەیە و تەنیا کارەکتەریشە لە ڕووی موڕاڵەوە تەواو بنەماکانی دیارە. فاوست زیاتر کارەکتەرێکی خۆویست و خەوبینە. بە پێچەوانەوە مێفیستۆفلێس کارەکتەرێکی تەنیا ڕاستگۆ نییە، بەڵکوو کەسێکی ژیر و هۆشمەندە و بەڕەوشتە، کە بە شێوەیەک لە شێوەکان ژیانکردن و ئەزموونی ژیان لە کۆشکە شاهانەکاندا بۆ دەردەخات. بە هەموو پێوەرەکانی ڕووداوەکانی نێو شانۆنامەکە، مێفیستۆفلێس لە فاوست ژیر و هوشیارترە. ئەو هۆشیارییەی مێفیستۆفلێس هەیەتی، لە سەرەوەی مرۆڤایەتییە و بە هیچ شتێکەوە نەبەستراوەتەوە و لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە پەسەند نییە.

  بە درێژاییی مێژوو، ئەم مێفیستۆفلێس-ەی گۆتە بە هەڵە لێکدراوەتەوە و هەمیشە بەدحاڵیبوونێک هەبووە: وەک هێزی شەڕ سەیر کراوە، ئەمەیش بەمانای دژە خواوەند، بەڵام ئەمە وا نییە، یان باشتریش نییە؛ هەمیشە وا نییە. مێفیستۆفلێس سەبارەت بە خۆی دەڵێت، ئەو بەشێکە لە هێزێک، کە هەمیشە لایەنی شەڕ هەڵدەبژێرێت، بەڵام بەردەوام کردارەکانی خێرە. لێکۆڵەرەوەکان ئەوە دووپات دەکەنەوە، کە گۆتە ئەم هێزەی یان ئەم ڕەوشە، کە تەنانەت دیالێکتیک لە شەڕیشدا هەبێت، لە شارستانییەتی ڕۆماوە وەریگرتووە. “ڕێگا مەدە هێزی شەڕ بەسەرتا سەرکەوێت، بەڵکوو بە خێر بەسەر هێزی شەڕدا سەرکەوە.”

٣

بەشی یەکەمی فاوست و بەشی دووەم تەواوکەری یەکن، لە هەندێک ڕووەوە لە هونەری ئۆپێراوە نزیک دەبنەوە. ئەوەی “ئەڕەستۆ” لە ڕووی یەکەی شوێن، کات و ڕووداوەوە لە “هونەری شیعر”دا دیاری کردووە، گۆتە لەم دەقە شانۆیییەیدا تێکی دەشکێنێت. خودی مێژووی ڕووداوەکان، کە دەگەڕێتەوە بۆ ١٥٠٠ەکان، ماوە، بەڵام وەک بەشێک لە چیرۆکێکی گەورەتر. لە بەشی دووەمدا، گۆتە دەست بۆ بەشێکی زۆری مێژووی دنیا دەبات و لەنێو ڕووداوەکانی دراماکەدا دەیانچنێ و جێگایان دەکاتەوە. هاوکات بە شێکی زۆر لە جوگرافیای ئەوروپا، بۆ نموونە یۆنانی کۆن، لە هەردوو ڕووی مێژوویی و میتۆلۆژیاوە، لە ڕووداوەکاندا بەرجەستە دەکات. سەرەتاکانی کۆلۆنیالیزم، سەردەمی ڕۆشنگەری، یۆنان، دنیای ناوەوە، هەروەها گۆتە سەردەمەکەی خۆشی لە بیر نەکردووە، بە تایبەتی لە ڕووی ئابووری، سەرەتاکانی کۆمەڵگە پیشەسازییەکان، دەستپێکی سۆشیالیزم.

  گۆتە هەموو جیهان دەکاتە شانۆ و پاڵەوانەکانی، لە هەر کوێیەک بن سنوورەکان دەبەزێنن و هیچ سنورێک نە بۆ پاڵەوانەکانی و نە بۆ ڕووداوەکانی نامێنێت. ئەوەی جێگای ئاماژەیە پاڵەوانەکان و ڕووداوەکان لەنێو ئەتمۆسفێرێکی تارماییئاسا و واقیعیەتدا، لەنێوان ئەوانەی زیندوون و ئەوانەی مردوون، لەنێوان دەریا و وشکانیدا ڕوودەدەن و بەرجەستە دەبن. لە زۆر ڕووەوە، خوێنەری ئەمڕۆی ئەم شاکارە، پێویستی بە فەرهەنگ هەیە، بە تایبەتی بۆ زانیاری و ڕوونکردنەوەی چەندین چەمک و میتۆلۆژیای گرێکی و ناوی پاڵەوانە ئەفسانەیی و داستانییەکان.

  گۆتە چەندین توێژی بەسەر ڕووداو و کارەکتەرەکاندا داوە و هێدی هێدی ئەم توێژانە، یەک بە دوای یەکدا دەردەکەون و فاوست و ڕووداوەکان بەرەو ئاڕاستەی جۆراوجۆر دەبەن. بۆ نموونە توێژێکی فنتازیئامێز، ئەمەیش تایبەتە بە دنیای تارمایییەکان و دنیا نادیارەکەی دەقەکە، توێژێک بۆ مەودا: مەودای دوور و نزیک. ئەوەی گرینگیشە، گۆتە توخمە میتۆلۆژی و کریستیانییەکانی لەگەڵ باوەڕی خەڵکە دێرینەکانی ئەوروپا لێکداوە، ئەم لێکدانەیشی بە شێوەیەک کردووە، کە توخمەکان لە توێژێکدا کۆ بکاتەوە و تێکەڵاویان بکات. بەم شێوەیە، ئەو زەمینەیەی خوڵقاندووە، لەو توێژەدا ململانێی خواوەند و مێفیستۆفلێس بەردەوام بێت. توێژێکی تری ئەم درامایە، خەونە، کە پانیاییەکی گەورەی ڕووداوەکان داگیر دەکات، دوای ئەوە توێژی شانۆی ناو شانۆ دێت، کە گۆتە وەک شانۆکارێک، ئەم تەکنیکەی لە بونیادی ڕووداوەکاندا بەکار هێناوە.

هەڵوەشاندنەوەی کات لە میتۆلۆژیای گرێکیدا توێژێکی تری ئەم درامایەیە. کات کاتێکی بزۆزە و میتۆلۆژیا گرێکییەکە لە کۆنتێکستی دەقەکەی خۆیدا، لە کاتێکی تردا بەرجەستە دەکاتەوە؛

  هەڵوەشاندنەوەی کات لە میتۆلۆژیای گرێکیدا توێژێکی تری ئەم درامایەیە. کات کاتێکی بزۆزە و میتۆلۆژیا گرێکییەکە لە کۆنتێکستی دەقەکەی خۆیدا، لە کاتێکی تردا بەرجەستە دەکاتەوە؛ ئەم توێژە میتۆلۆژییە گرێکییە، فاوست و مێفیستۆفلێس بە شێوازێک دەگۆڕێت، کە لەنێوان ئاستێکی ڕیالیزمی و داستانیدا، بە سەربەستی بجووڵێت. ئەم توێژانە، بەردەوام بە شێوەیەک لە شێوەکان یەکتری تەواو دەکەن.

  ئەوەی فاوست دەجووڵێنێت، کۆمەڵێک ڕەوش و هەل و مەرجی تایبەتین، کە لەنێو ئەم توێژاڵانەوە کار دەکەن، بۆ نموونە ڕەوشی خۆشەویستی، گەڕان و ژیانێکی خۆش، هۆشمەندییەکی کلاسیکی، جوانییەکی هەمیشەیی، بێگومان دەسەڵاتیش. ئەم ڕەوشانە، وەک زنجیرەیەک پێکەوە بەستراونەتەوە، هەموو یەکێک لەم ڕەوشانە، بە خاڵێکی وەرچەرخانی بەهێز کۆتاییان دێت، کە پاڵ بە فاوستەوە دەنێن بەرەوپێشەوە هەنگاوەکانی بنێت. لەم ڕووەوە بەشێک لە ڕەخنەگرەکان، فاوست بە درامایەکی دیالێکتیکی داستانی دادەنێن.

  بە مردنی فاوست هەموو جۆرە ململانێکان، کە لەنێوان خودا و مێفیستۆفلێس لەلایەک و ئەو پەیمانەی نێوان مێفیستۆفلێس و فاوست لەلایەکی ترەوە کۆتایی دێت، بەڵام خودی دراماکە لێرەدا کۆتایی نایەت، کە دەبوو کۆتایی بهاتایە. مێفیستۆفلێس دەیەوێت ڕۆحی فاوست ڕابکێشێتە ناو قووڵایی دۆزەخەوە، بەڵام ژمارەیەکی ئێجگار زۆر “فریشتە” دێن، کە تەواوی ژوورەکە پڕ دەکەنەوە. شەیتان دەردەکەوێت و ڕوویان تێ دەکات و هەر لێرەوە ڕۆحی فاوست دەدزرێت؛ دوای ئەوە چەندەها “فریشتە”ی تر دەردەکەون. ئەم هەموو فریشتەیە پاسەوانی ڕۆحی فاوست دەکەن بۆ ئاسمان. لە پڕ کارەکتەری “مارگرێت” دەردەکەوێت، کە لە بەشی یەکەمدایە، پەشیمانە لەو کارانەی کردوونی و ڕۆحی فاوست لە هەموو ڕەوشێکی سەر زەوی ڕزگار دەکات. مارگرێت داوا لە مەریەمی پاکیزە دەکات، کە لە گوناهەکانی فاوست خۆش بێت.

لە کۆتاییدا، دوای ئەوەی فریشتەکان ڕۆحی فاوست بەرەو ئاسمان بەرز دەکەنەوە، هیچ شتێک نامێنێتەوە؛ نە پاڵەوان و نە هیچ جۆرە فیگورێک، موتیڤەکان بڵاو دەبنەوە. فاوست، لەگەڵ هەموو ئەو گوناهانەشدا کردوونی، ڕزگاری دەبێت و ڕۆحی بەرز دەبێتەوە بۆ پانتایییە بەرزەکانی ئاسمان. ئەم کۆتایییە ئەوەمان پێشان دەدات، کە خواوەند هێزێکی پڕ لە چاکە و میهرەبانییە.

جگە لەوەی فاوست پەیمان لەگەڵ شەیتان دەبەستێت، ژیانی “مارگرێت” تێک دەدات، تا ئەو ئاستەی “مارگرێت” وای لێ دێت، دەستی بچێتە جگەرگۆشەکەی خۆی و بیکوژێت. گۆتە چیرۆکی “مارگرێت” لە ژیانی واقیعییەوە وەریگرتووە. لە ساڵی ١٧٧٢دا ئافرەتێکی بێ مێرد لە فرانکفۆرت لە سێدارە دەدرێت، بە تاوانی ئەوەی منداڵە تازە لەدایکبووەکەی خۆی کوشتووە. “مارگرێت” لە بەندیخانە شێت دەبێت و لەو بڕوایەدایە، لە سێدارەدان دەبێتە ئاهەنگی هاوسەرگیری بۆ ئەو. “مارگرێت” کارەکتەرێکی بێدەنگە، لەگەڵ ئەوەیشدا هەوڵ دەدات، فاوست و مێفیستۆفلێس لەیەک جیا بکاتەوە. لە کۆتاییشدا، “مارگرێت” نایەوێت لەگەڵ فاوست و مێفیستۆفلێس بڕوات، لە سێدارەدانی پێ باشترە، وەک ئەوەی لەگەڵ ئەواندا بڕوات. بە هەر حاڵ، مێفیستۆفلێس هەست بە ئازارەکانی “مارگرێت” دەکات، نەک فاوست. دوا دیمەن بەوە کۆتایی دێت، کە “مارگرێت” بە یارمەتی فاوست لە بەندیخانە هەڵدێت، بەڵام لەگەڵ فاوست ناڕوات.

فاوست لە هەموو گوناهەکانی پەشیمان دەبێتەوە، بەڵام ناتوانێت کێشەکان چارەسەر بکات. فاوست لێرەدا کۆتایی دێت، کۆتایییەکەی ئەم درامایە، بە شێوەیەک لە شێوەکان دوو کۆتایییە: سەرەتا فاوست گرەوەکە دەدۆڕێنێت، بەڵام دواتر ڕۆحەکەی ڕزگار دەکرێت.

جگە لە مێفیستۆفلێس و مارگرێت، کە عەشیقەی فاوستە، چەند کارەکتەرێکی تر هەن، کە لە دراماکەدا، کۆنتراستی کارەکتەری فاوستن، ئەو  کارەکتەرانەیش بریتین لە: ڤاگنەر، گرێتشن، سیزەر، هۆمۆنکلوس و هێلێنا؛ ئەم کارەکتەرانە، هەریەکە و لە پێگە و شوێنی خۆیەوە، هەنگاو بە هەنگاو هاوشانی گەشتەکەی فاوست دەکەن.

٤

گۆتە لە هەوڵێکیدا بۆ دەرهێنانی بەشی یەکەمی فاوست، لە شانۆی “کۆشک” لە شاری ڤایمەر، سەرکەوتوو نابێت، ئەمەیش ئەو هەستەی لا دروست دەکات، کە فاوست ئەو هەل و مەرجەی تیا نییە بخرێتە سەر شانۆ، بەڵام ساڵی ١٨١٩ لە بەرلین پێشکەش دەکرێت. تا ئێستایش چەندین جار لەسەر شانۆکان نمایش کراوە.

لە سەرەتادا، وا ئاماژە بۆ فاوست دەکرا، کە درامایەکە زیاتر بۆ خوێندنەوەیە، نەک نمایش، بە تایبەتیش بەشی دووەمی. مێژوونووسانی ئەدەب، ئەوەیان دووپات دەکردەوە، کە دراماکە ناوەڕۆکێکی فەلسەفی لەخۆ دەگرێت، ئەمەیش بۆ سەر شانۆ و بەرجەستەکردن نابێت. ئەم بۆچوونەی مێژوونووسانی ئەدەب زۆر بڕ ناکات، بەشی یەکەمی بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٠٩دا، بە یارمەتی تەکنیکی شانۆی سێبەری چینی لە ڤایمەر نمایش کراوە. گۆتە سەبارەت بەو نمایشە گوتویەتی: “هەستم دەکرد بەر لە سەد ساڵ لەمەوبەر مردووم.” گۆتە شارەزایی و ئەزموونی لە شانۆ و هونەری شانۆدا هەبووە، لەبەر ئەوە دەیزانی سەختی دراماکەی، بۆ بەرجەستەکردنی لەسەر شانۆ لە چیدایە. هاوکات لەوەیش گەیشتبوو، کە دیدێکی ڕیالیزمی بۆ بەرجەستەکردنی ئەم کارە ناگونجێت و ڕیالیزم دەرەقەتی لایەنە هونەرییەکەی ئەم کارە نایەت. لە ساڵی ١٨٢٩دا، بەشی یەکەمی بە سەرکەوتنێکی  گەورەوە نمایش دەکرێت، دواتر لە گەشتێکی هونەریدا لە زۆربەی شارەکانی ئەڵمانیا نمایش دەکرێتەوە. هەمان ساڵ بە فەڕەنسی، دوای ئامادەکردن و کورتکردنەوەیەکی زۆر نمایش کراوە. بۆ یەکەم جار هەردوو بەشەکەی فاوست، چل ساڵ دوای مردنی گۆتە، لە ڤایمەر لە ساڵی ١٨٧٦دا نمایش کراوە.

یەکەم نمایشی شانۆیی تەواوی فاوست لە بەرلین، لە ساڵی ١٨٩١دا نمایش کراوە. فاوست لە ساڵی ١٩٢٦یشدا کراوە بە فیلم. فاوست، جگە لە شانۆ، بە سەمای بالێت، شانۆی بووکەڵە و ئۆپێرا نمایش کراوە.

لە ساڵی ٢٠٠٠ دا، دەرهێنەری بەناوبانگی ئەڵمانی ” پێتەر ستەین” لە شاری هانۆڤەر، هەردوو بەشەکەی پێکەوە، لە نمایشێکی چواردە سەعاتیدا پێشکەش دەکات. لەم نمایشەدا زیاد لە دوو سەد کەس و سەد گروپ بەشدار بوون. ئەم نمایشەی پێتەر ستەین، بۆ کەناڵەکانی تیڤیش تۆمار کراوە و بە “دی ڤی دی”یش بەر دەستە. کارکردن لە فاوستدا پێویستی بە مۆسیقایەکی تایبەت هەیە، لەم ڕووەوە زۆر لەو هونەرمەندانەی بە فاوستەوە سەرقاڵ بوون، ئاماژەیان بۆ ئەوە کردووە، ئەو مۆسیقایەی بۆ ئەم نمایشە پێویستە، دەبوو “مۆزارت” ئاوازەکەی بۆ دابنایە.

“فرانک کاستۆرف”، کە یەکێکی ترە لە دەرهێنەرە هەرە دیارەکانی ئەڵمانیا، کۆتاییی ژیانی هونەری خۆی، بەرلەوەی خانەنشین بێت، لە شانۆی گەل لە بەرلین، هەردوو بەشەکەی فاوست نمایش دەکات. “فرانک کاستۆرف” لە پرۆگرامی نمایشەکەدا دەڵێت: “ڕەنگە ئەمڕۆ، بێ وشەی دیموکراسی نەتوانین کار لە فاوستدا بکەین.”

ئەوەی جێگای ئاماژەیە، هەمیشە فاوستی گۆتە، لە بەرهەمە هونەرییەکاندا لە ژێر ڕۆشناییی مەسەلە کولتووری، کۆمەڵایەتی، سیاسی و مەسەلە ئایدۆلۆژییەکاندا، بەپێی ئەو ڕۆژگارەی فاوستی تیا نمایش کراوە، خوێندراوەتەوە و ڕاڤە کراوە.

سەرچاوەکان:

1-Faust, Johann Wolfgang von Goethe. Sorgespelets första och andra del. Översättning av Britt G. Hallqvist, förord Thomas Steinfeld, efterord av Anne Pollok. Bok. Bokförlaget Faethon. 2024

2-Ganno, Victoria, Faust på 2000-talet – en komparativ studie av tre Faust skildringar ur ett intertextuellt och intermedialt perspektiv. Lund University.

3-Castorf, Frank. Tumult, våld och dumheter! Text i programboken, Volksbuhne, Barlin

4-Fem, Peter, ”Faust” – dramaturgi och scenproblem. Utdrag ur uppsatsen Historieförfalskning misstänkt. På spaning efter regissören Goethe och scendikten ”Faust”.

پەراوێزەکان:

۱-Johann Wolfgang Von Goethe

۲-گۆتە بەشی یەکەمی فاوست لە ساڵی ١٨٠٨دا تەواو دەکات، بەشی دووەمیش لە ساڵی ١٨٣٢دا  

٣ -دنیا لە چوار توخم پێک هاتووە: خۆڵ، هەوا، ئاو، ئاگر، بەڵام هەر لە دێر زەمانەوە، ئەلکیمیستەکان دەگەڕێن بە دوای پێنجەم توخمە پڕ لە ڕازونیاز و نهێنیئامێزەکەی دنیادا.

٤ -Christopher Marlowe

٥ – گۆتە لە ساڵی ١٧٤٩دا لە دایک بووە و لە ساڵی ١٨٣٢دا کۆچی دوایی کردووە. دادەنرێت بە یەکێک لە نووسەرە گەورەکانی ئەڵمانیا و بەرهەمەکانی بەشێکن لە کولتوورێکی کلاسیکی جیهان. گۆتە فرە بەهەم بووە و هەموو جۆرە ستایلەکانی تاقیکردوونەتەوە: شیعر، دراما، بابەتی زانستی… هتد. گۆتە کاریگەرییەکی ئێجگار گەورەی بەسەر ئەدەب و کولتووری ئەڵمانی و ئەوروپییەوە هەبووە. ژیانی گۆتە دەوڵەمەند بووە و خاوەنی ئەزموونێکی چڕ و پڕی ژیان بووە، وەک فاوست کەسێکی بێ ئارام بووە و هەمیشە هەوڵی بەدەستهێنانی زانیاریی نوێ و داهێنان بووە. سەرەتا یاسای خوێندووە، بەڵام خۆی تەرخانی ئەدەب، فەلسەفە و زانستی سرووشتی دەکات. لە قۆناخێکی ژیانیدا لە “ڤایمەر” وەزیر بووە، ئەم ڕۆڵەیشی ئەو بوارەی بۆ دەڕەخسێنێت، ئەو شارە، واتە “ڤایمەر” بکاتە ناوەندێک بۆ کولتووری ئەڵمانی. گۆتە لە زۆربەی کارەکانیدا، بۆ نموونە فاوست، ئازارەکانی ڤارتەری لاو، دیوانە شیعری ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوا دیوان، بە قووڵی لە پرسەکانی خۆشەویستی، مردن، شووناس و ماناکانی ژیانی کۆڵیوەتەوە. گۆتە خۆی لە ژێر کاریگەری کولتووری ئەنتیک و دێرینی یۆنان، شەکسپیر و ڕینسانسی ئیتالیدا بووە، هەروەها سپینوزار و ڕۆشنگەری ئیسپانی. گۆتە کاریگەرییەکی بەرچاوی بەسەر چەندین نەوەی نووسەر، فەیلەسوف و هونەرمەندانەوە هەبووە و هەیە و تا ئێستایش بەرهەمەکانی دەخوێندرێنەوە، وەردەگێردرێن بۆ سەر زمانەکانی دنیا و کار لە بەرهەمەکانیدا دەکرێت.

٦ – Britt G. Hllqvist

٧ -Selma Lagerlöf

٨ -Klaus Mann

۹ -Thomas Mann

١۰ -Orfeus

۱١ – بڕوانە: G. W. F Hegel, Den dramatiska poesin. Bokförlaget FAETHON, s105

۱٢ – بڕوانە: Foucault, Modet till sanning: styrandet av sig själv och andra II, Tankekraft, 2015

١٣ – شانۆنامەکەی مارلۆ باسی فاوست دەکات، کە خۆی بە شەیتان دەفرۆشێ، بەرامبەر بەوەی توانایەکی بەهێز و زانیارییەکی بەرزی پێ ببەخشێت، کە بتوانێ چی بووێت، بێ هیچ سنوورێک بیکات.

۱٤ – یەکەم وەرگێڕانی داستانی فاوست بۆ سەر زمانی ئینگلیزی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٥٨٨.

١٥ -Friedrich Schiller

۱٦ – مێفیستۆفلێس، وەک ناو لە کتێبە دێرینەکاندا هاتووە، هەروەها لە هەندێک نمایشی بووکەڵە و زۆرجار بە چەندین شێوە نووسراوە، بەڵام مانا و نەژادی وشەکە “ناوەکە” دیار نییە لە کوێوە هاتووە. بەم شێوەیە ماناکەیان وەرگێڕاوە، یان لێکیان داوەتەوە: “ئەوەی ڕووناکی خۆش ناوێت.” یان “تێکدەری خێر.” گۆتە لە یەکێک لە نامەکانی ساڵی ١٨٢٩دا، ئاماژەی بۆ ئەوە کردووە، کە دڵنیانییە ئەم ناوە لە کوێوە هاتووە.

The post فاوست و شەیتان appeared first on ژنەفتن.

مەبەست لە (شەپۆلى هۆش) داڕژانى هەموو ئەو بیرۆکە و دەربڕینانەیە، کە لە ناخ و دەروونى کارەکتەرەکاندا هەیە، بەر لە بوونیان بە نووسین. لەم شێوە گێڕانەوەیەدا ڕۆماننووسان نەوەستاون لەسەر گرێچنییەکى پێشوەختە و قەراربۆدراو مینا گێڕانەوە تەقلیدییەکان، بەڵکوو هەست بە جۆرێک لە بێپلانی، وڕێنە و شێواوى دەکەیت لە گێڕانەوەکانیاندا. ئەم جۆرە لە گێڕانەوە لە ئەدەبياتى جیهانیدا نوێیە و نزیکى سەدەیەک دەبێت دەرکەوتووە، هاوکات جۆرێک لە زاڵبوونیشى بەسەر گێڕانەوەى کۆندا پێوە دیارە. (کاروان عومەر کاکەسوور) لە ڕۆمانى (ئاى لەڤیلیا لەڤیلیا..؟!) لە ڕێگەى تەکنیکە جیاوازەکانى شەپۆلى هۆشەوە توانیویەتى ئەزموونێکى نوێى گێڕانەوەمان نیشان بدات. لەم کارەدا سەروکارمان لەگەڵ چیرۆکێک و گێڕانەوەیەک نییە، بەڵکوو بە هۆى جۆرەیلى تەکنیکەوە بەر زیاد لە چیرۆک و تەکنیکێک دەکەوین، کە هەموویان بەیەکەوە لە تەونى گێڕانەوەکەدا بەرجەستە دەبن. ئەم توێژینەوەیە، هەوڵى داوە بەپێى پێوەرە زانستییەکەى (شەپۆلى هۆش و تەکنیکەکانی) کار لەسەر ئەم ڕۆمانە کوردییە بکات، مەبەست ئەوەیە لە ڕێگەى ئەو کارەوە لە پانتایییە بەرفراوانەکەى ئەم ئەزموونە بکۆڵینەوە. لەگەڵ ئەوەشدا توێژینەوەکە سوودى لە میتۆدى وەسفى-شیکاری وەرگرتووە و لە ڕێگەى کۆنتێکستە وەرگیراوەکان، شیکاریی پێویست و بابەتییانە دەخاتە ڕوو. لە کۆتاییی توێژینەوەکە ئەو ئەنجامانە نیشان دراون، کە توێژینەوەکە هەڵیگۆزیوە، وەک توانراوە ورد و چڕ کار لەسەر ڕۆمانەکە بکرێت و نموونەیەکى نوێی گێڕانەوە نیشان بدات لە ڕێگەی بەکارهێنانى تەکنیکەکانى شەپۆلى هۆش.

1. پێشەکى:

بە هۆی ئەوەی تەکنیک لە جیهانی گێڕانەوەدا ئامادەیییەکی هەمیشەییی هەیە، بۆیە ڕۆماننووسان بە گرنگییەوە کاری لەسەر دەکەن و دەیانەوێت داهێنەرانە لە دەقەکانیاندا ڕەنگ بداتەوە. ئەدەبی کوردییش دەچێتە ئەو چوارچێوەیە و نووسەران مەبەستیانە بە ئاگایییەوە شێوە تەکنیکەکان بەکار بهێنن. ئەم توێژینەوەیە هەوڵی داوە ڕەنگدانەوەی تەکنیکەکانی شەپۆلی هۆش نیشان بدات و لەگەڵ ئەوەشدا بیر لە نوێگەری و لێزانیی نیشاندانەکە کراوەتەوە. ئاخۆ ڕۆماننووس تا چەند سەرکەوتووانە کاری تێدا کردووە.

سەبارەت بە پێشینەی شەپۆلی هۆش لە ئەدەبیاتی کوردیدا، دەبێت ئاماژە بەوە بدەین لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە ئەم زاراوەیە بەکار هاتووە و ڕەنگی لە چەند دەقێکیش داوەتەوە. وەک ئەوەى (حسێن عارف و عومەر مارف بەرزنجى) باسی لێوە دەکەن. چەندین توێژینەوەی جیاجیاشی لەسەر کراوە لەسەر ئاستی (دکتۆرا، ماستەر و بەکالۆریۆس)، وێڕای هەبوونى چەند بابەت و نووسینی سەربەخۆ، لەوانە: (شەپۆلى هۆش لە ڕۆمانی کوردى، خوڕاوگەى بیر، تاکبێژیى ناوخۆیى، ئیستاتیکاى شەپۆلى هۆش لە ڕۆمانەکانى (فەرهاد پیرباڵ)دا، نواندنەوەى بۆشایى لە کورتەچیرۆکى کوردیدا، تەکنیکى شەپۆلى هۆش لە چیرۆکى کوردیدا، جیهانى ڕاڤەنەکراو، شێوەکانى تەکنیک لە چیرۆکى ساڵانى دواى ١٩٧٠، شێواز لە کورتەچیرۆکى نوێى کوردى و مەنەلۆگى ناوەوە لە چیرۆکى کوردیدا.).

 ئەوەی بۆ ئەم توێژینەوەیە گرنگە ئەوەیە بپرسین چەند توێژینەوە کراوە لەبارەی ڕەنگدانەوەی شەپۆلی هۆش و تەکنیکەکانى لەم ڕۆمانە کوردییە؟ بێگومان بەپێی گەڕانەکان بێت، تا ئێستا زۆر کەم کارى لەسەر کراوە، کە پەنجەکانى دەست تێپەڕ ناکەن، وەک: (شێواز لە ڕۆمانى کوردیدا، ڕۆمانەکانى (کاروان عومەرکاکەسوور) بە نموونە.) لەگەڵ هەبوونى دیمانەیەکى تایبەت بەم کتێبە کە (دانا فایەق) سازی کردووە لەگەڵ نووسەرى ڕۆمانەکە.

ئەم توێژینەوەیە هەوڵى داوە کێشەیەک بهێنێتە پێشەوە و قسەى لەبارەوە بکات، ئاخۆ بۆچى ئەو ڕۆمانە بیست ساڵى تەمەنى تێپەڕ دەکات، کەچى هەمیشە بە ناو زیندووە و لە کایەى ڕەخنەی ئەدەبیی کوردیدا کەمترین ئاوڕى لێ دراوەتەوە؟ ئەو ئاوڕدانەوەیەش بەرۆکمان بۆ چەند پرسیار ڕادەکێشێت، کە پێویستیان بە بەرسڤى گونجاو هەیە، لەوانە: ( بۆچى ئەم ڕۆمانە زیندوویەکى پەراوێزە؟ چۆنیەتیی گێڕانەوە لەو ڕۆمانەدا لە چ ئاستێکدایە؟ چەندە ڕەسەنایەتیی ئەو جۆرە گێڕانەوەیەی پێوە دیارە؟  گرنگى و ماهییەتى ئەو شێوە گێڕانەوەیە چییە بۆ ئەدەبیاتى کوردی؟).

• 2. ئامانجى توێژینەوە:

          هەر توێژینەوەیەک بۆ مەبەستێکى دیاریکراو ئەنجام دەدرێت و گەرەکیەتى شتێک بخاتە ڕوو. ئامانجى ئەم توێژینەوەیە ئەوەیە، هەژموونى شەپۆلى هۆش و تەکنیکەکانى لە ڕۆمانێکى کوردیی باشووردا نیشان بدات و ئەو ئەنجامە دەربخات، ئاخۆ ئەو ڕۆمانە کارێکی نوێ بووە بە هۆى ئەو تەکنیکانەوە، یان نا.

• 3. میتۆدى توێژینەوە:

          ئەم توێژینەوەیە، پەیڕەوى لە میتۆدى وەسفى-شیکاری کردووە و تیایدا بە پشتبەستن بە شێوازى شیکاری ناوەڕۆک، لێکۆڵینەوە لە ناواخنى ڕۆمانێک کراوە، بە جۆرێک دەقەکانى ڕۆمانەکە وەک خۆى وەرگیراوە، دواتر لە بونیادیاندا، بە سوودوەرگرتن لە میتۆدەکان شیکارییان بۆ کراوە.

• 4. ناوەڕۆکى توێژینەوە

4.1. شەپۆلى هۆش وەک چەمک و زاراوە

4.1.1. زاراوە

شەپۆلی هۆش لە ڕووی زاراوەوە ناوی جوداجودای لە بەرانبەردا بەکار هاتووە لەوانە: تەوژمی هۆش، تەوژمی ئاگایی، خوڕاوگەی بیر، شەپۆلی هۆش، مەنەلۆگی ناوەوە، شەپۆلی ئاگایی و شەپۆلی زەین، بەڵام بە شێوەیەکی گشتی لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو تاکوو هەنووکەیشی لەگەڵدا بێت، لە پانتایییە ئەدەبییەکەدا (شەپۆلی هۆش) جێگیر بووە و لە (فەرهەنگی زاراوەی ئەدەبی و ڕەخنەیی)یشدا هەر ئەم زاراوەیە بەکار هاتووە(ئەسوەد:233.2011)، بۆیە ئێمەش ئەوەمان پەسەند کردووە.

ئەگەرچی لە هەندێک شوێندا (خوڕاوگەی بیر) دەردەکەوێت (زادە:76.2019)، بەوەی خوڕاو مانای (بەگوڕ، تەوژمی توند و ئاوی بەخوڕ) دێت، ئەمەش نزیکایەتیی هەیە لەگەڵ لێکدانەوەکەی (ولیەم جیمس) بۆ ئاوی ڕووبار. وێڕای ئەوەی لە ڕووی واتایشەوە نزیکە لە بەکارهێنراوە عەرەبی و ئینگلیزییەکەی، لێ لەوە دەچێت (شەپۆلی هۆش) چاکتر شوێنی گرتبێت لای ئەوانەی کاری ڕەخنە و لێکۆڵینەوەیان کردووە و دەکەن.

ئەم پەسەندکردنەش بە لای ئێمەوە جۆرێک لە کورداندنی چەمکی شەپۆلی هۆشی تێدايه، کە لە زاراوەکەدا ڕەنگی داوەتەوە، چونکە لە زمانی عەرەبیدا (تیار الوعي) بە کار هاتووە، کە بە مانای (تەوژمی هۆش) دێت. هەروەها لە زمانی ئینگلیزییشدا (stream of consciousness) هەمان مانا دەدات.

ئەم زاراوەیە لە دوو بەش پێکهاتووە. “بەشی یەکەمی (شەپۆل) وەکوو ڕووبار وایە، دەتوانین بە شەپۆلی بیرکردنەوە و ژیانی تایبەتی ناو ببەین. واتا ئەو شەپۆلانەی بەردەوام لە هەڵچوون و داچووندان، وەکوو شەپۆلی ڕووبارەکان، یان دەریاکان. هەرچی بەشی دووەمی زاراوەکەیە (هۆش-ئاگایی) دەلالەتە لەو شوێنەی زەین، کە لە ناوچەی پێش هۆشەوە دەست پێ دەکات تا باڵاترین شوێن لە زەین، کە ئاستی بیرکردنەوەی زەین و پێوەندییە بە کەسانی دیکەوه”. (مەنتک:481.2021).

بۆ لێکدانەوەی مانای ئەم زاراوەیە سوود لە (ولیەم جیمس1846_1910) (William James))ى دەروونناسی ئەمریکی وەرگیراوە -کە هەر ئەویش بوو بۆ یەکەم جار (شەپۆلی هۆش)ی بەکار هێنا- “کاتێک بەراوردێک دەکات لە نێوان ئاوی ئەو ڕووبارەی بەردەوام بە هۆی ڕۆیشتنەوە نوێیە و دەگۆڕێت، لەگەڵ ئەو بیرکردنەوە و یادەوەری و هەستانەی لەناو هۆش و ئاگاییی ئێمەدا هەن و بەردەوام دەگۆڕێن” (هەمان سەرچاوە:481).  بۆیە بەپێی ئەم لێکدانەوەیە بێت شەپۆلی هۆش گونجاوتر و نزیکترە، چونکە وەک چۆن شەپۆل لە ڕووباردا هەمیشە نوێیە و دەگۆڕێت، وەهاش لە شەپۆلی هۆشدا بیرەکان دەگۆڕین و نوێ دەبنەوە. بەمەش مانا زاراوەیییەکەیشی تەواو ڕۆشن دەبێتەوە.

• ٢. ١. ٤ چەمکى شەپۆلى هۆش

شەپۆلى هۆش لە سێ سەرچاوەى جوایێزى گرنگ و پڕ بایەخ سەرچاوەى گرتووە؛ دەروونناسى، فەلسەفە و ڕەخنەى ئەدەبى. ئەمەش واى کردووە پێناسەیەکى یەکگرتووی نەبێت تا تویژەران و ڕەخنەگران کۆدەنگ بن لەسەرى، بۆیە لێردەدا هەوڵ دەدەین هەڵوەستەیەک لەسەر شەپۆلى هۆش بکەین وەک ئەوەى لە سەرچاوەکاندا هاتووە.

دەروونناسى بوارێکە چەمکى هۆشى گرتۆتە خۆى مینا (ولیەم جیمس)، کە ئاماژەمان پێی دا. چەمکى هۆش لاى وی “مانایەکى گشتگیرى هەیە، کە تەواوى ئەزموونە هەستەکییەکان دەگرێتەوە. بە بۆچوونى ئەو هەرچى ئەقڵانى و نائەقڵانییە کارتێکەرى هەرچییەک بێت، کە پێوەندى بە ئەقڵ و لەبیرچوونەوە و یادگەوە هەیە، دەگرێتەوە”. (حادي:32.2004). دواتریش (فرۆید) و (یۆنگ) و کەسانى دیکە گرنگى زیاتریان بەم بابەتە دا. بە تایبەتتر (فرۆید) لە ڕێگەى پەڕتووکى (لێکدانەوەى خەون)، لەوێدا پتر دەوەستێت لەسەر نەست، یاخود نائاگایى وەک ناوچەیەکى جێ بایەخ بەسەر هەستەوە.

لە ڕووە فەلسەفییەکەیشەوە چونکە شەپۆلى هۆش پشت بە زەمەنى ئەدەبى و دەروونییەوە دەبەستێت ئەوانیش لە چەمکە فەلسەفییەکەوە وەرى دەگرن، بۆیە فەیلەسووفانیش لە ڕێگەى قسەکردن لەبارەى هۆشەوە ئاماژەیەکیان بە شەپۆلى هۆش کردووە. هەر لە ئەرستۆوە تا دەگاتە هۆسڕێڵ و فەیلەسووفانى دیکەش لەوانە، فەیلەسووفى فەڕەنسى (هێنرى بێرگسۆن) کە پێى وایە “زەمەن بەرهەمێکى ڕاستەوخۆى ویژدان و هەستە”. (مبروک:5.1998). هەر بۆیە فەلسەفەى بێرگسۆن کاریگەریی گەورەى بەسەر ئەدەبەوە هەبوو، چونکە بە بۆچوونى ئەو بێت “(زەمەنێکى بوون)ى تایبەت بە مرۆڤ هەیە جیا لە (زەمەنى گەردوون)، یان بوونى (زەمەنى دەرەوە). ئەم زەمەنەش دژوازە لەگەڵ زەمەنى یەکەم. ئەمەش جەختکردنەوەیە لە زەمەنى دەروونى کە پێوەندى بە ویژدانەوە هەیە، هەر ئەو زەمەنەشە کە ڕۆمانى شەپۆلى هۆشى لەسەر بوونیادنراوە”. (ڕەشید:8.1998).

ئەوەى بۆ ئێمە پتر گرنگە بۆچوونى ڕەخنەکارانى ئەدەبە، ئاخۆ ئەوان چۆن لە شەپۆلى هۆشیان ڕوانیوە و شەپۆلى هۆش چۆن جێى گرتووە لە زۆنە تایبەتەکەى ئەدەبدا. (ڕۆبەرت همفری) لە کتێبە بەناوبانگەکەیدا (Stream of consciousness in the modern novel) (شەپۆلى هۆش لە ڕۆمانى نوێدا) کە تا هەنووکەیش بە سەرچاوەیەکى بنەڕەتى و سەرەکى دەزانرێت لە ڕووى پراکتیک و تیۆرییەوە بۆ قسەکردن لەسەر شەپۆلى هۆش، دەڵێت: “جۆرێکە لە چیرۆک، تێیدا بە شێوەیەکی سەرەکی باڵ دەخاتە سەر جۆرەکانی ئاستی هۆشیاری پێش قسەکردن و بەر لە نووسین، بە ئامانجی ئاشکراکردنی ناسنامەى دەروونی کارەکتەرەکان”. (همفری:27.2000).

لە لاى عەرەبەکان زۆرن ئەوانەى قسەیان لەبارەى ئەمەوە کردووە وەک (د. لطيف زیتونى) پوخت و چڕ تەنیا بە ڕستەیەک لێیەوە دەدوێت و دەڵێت: “ڕەخنەگرانى ئەدەب بۆ ناولێنانى مۆدێلێکى گێڕانەوەى نوێ بەکاریان هێناوە”. (مەجید:19.2021). یاخود: “شەپۆلى هۆش بریتییە لە دارژانى بێبڕانەوە بیرۆکەکان لەناو زەیندا”. (محمود:30.2021). هەروەها (ئیمان عبدالعزیز) لە توێژینەوەیەکیدا ئاماژە بەوە دەکات: “شەپۆلى هۆش تەکنیکێکی هونەرییە کە نووسەر بە کاری دەهێنێت بۆ ئاشکراکردنی ئەوەی هەیە لە ناوەوەى کارەکتەرەکانیدا، بە ململانێیەکدا تێدەپەڕێت لە نێوان هەست و نائاگادا، لە نێوان ئاگایى و نائاگادا”. (المخیلد:500.2022).  

هەرچى لاى نووسەر، توێژەر و ڕەخنەکارانى ئەدەبى کوردییش هەیە لەوبارەیەوە، بەو جۆرە بووە: “شەپۆلى هۆش، جۆرێکى تەکنیکە لە ڕۆمان و چیرۆکدا کە تێیدا نووسەر تەواوى هەستەکان و بیرکردنەوە و تەداعییەکانى کە لە زەینى کاراکتەردا دروست دەبێت، بەبێ وێنە و ڕوونکردنەوە و ڕاڤە دەیخاتە سەر کاغەز”. (كەسنەزانى:69.2021). یاخود “تەکنیک و شێوازى شەپۆلى هۆش بۆ گرنگیدان بە لایەنى دەروونى و زینیی تاک پەیدا دەبێت. پەیدابوونى ئەم تەکنیکە شۆڕشێک بوو بەسەر کۆى تەکنیک و شێوەکانى گێڕانەوەى کلاسیکدا”. (مەنتک:479.2021).

لە سەرەتاى حەفتاکانى سەدەى ڕابردوو (حسێن عارف) بە چەند بابەتێکى جیاواز و ناوەڕۆکى جیاجیا ئاوەڕى جددى لە سەرهەڵدانى ئەمە داوەتەوە و گوتوویەتى: “ئەم رێبازە بەوە بەناوبانگە، کە هەرچەند دیوى دەرەوەى مرۆڤ لە هەڵسوکەوت و کردار و ڕەفتاریدا ناخاتە پشتگوێ، بەڵام پتر بایەخ بە دیوى ناوەوەى دەدا و شۆڕ دەبێتەوە بۆ ناخى و چیرۆکنووس لەگەڵ نواندنى کەسانى بە دیوى دەرەوەدا، جڵەویشیان بۆ شل دەکات کە بێ حیساب لەگەڵ خۆیاندا، لە هەست و نەست و ڕاز و نیاز و خواست و ئاواتیان و… هتد بدوێن، کە مرۆڤى ئاسایی ئەم بابەتە شتانە لە ناخى خۆیدا حەشار دەدات و بۆ کەسیان دەرنابڕێت، چونکە لەگەڵ دەرەوەدا ناگونجێن، یا دژ بەیەکن، یا قەدەغەن، یا قابیلى بەدیهێنان نین، یا عەیبوعان… هتد”. (عارف:111.2011). گەر مانایەک بۆ تێگەیشتن هەڵگۆزین لەبارەى شەپۆلى هۆشەوە ئەوەیە، ئەم چەمکە لە دنیا و پانتاییی گێڕانەوەى چیرۆک و ڕۆماندا، دەگەڕێتەوە بۆ پێوەندیی هەمیشەیی و نەپساوى خودى کاراکتەرەکان بە دەروون و ناوەوەى خۆیان. بە مانایەکى دیکە، شەپۆلى هۆش جۆرێکە لە نووسین بە شێوەیەکى تەواو جودا و دوور لە نووسینى باو لە دنیای گێڕانەوە. بە شێوەیەک بیرکردنەوە و هەستەکانى کاراکتەران نیشان دەدات، بەبێ گەڕانەوە و گوێدانە یاسا لۆژیکییەکانى نووسین، زۆر جار بەر جۆرێک لە تێکدانى ڕێزمانیش دەکەوین لە کاتى پەیڤینی کاراکتەراندا.

• ٢. ٤: دەرکەوتن و هاتنەکایەی شەپۆلى هۆش

4.2.1.  دەرکەوتنى شەپۆلى هۆش

بە شێوەیەکى گشتى لە دنیاى گێڕانەوەدا، شەپۆلى هۆش وەک مۆدێلێکى نوێ دەرکەوت و نوێگەر بوو بەرانبەر گێڕانەوەى ڕۆمانى کلاسیکى. شەپۆلى هۆش بە تەکنیکێکى نوێ دادەنرێت و دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاکانى سەدەى ڕابردوو، ئەمەش بەرەوپێشچوونێکى گرنگى گێڕانەوە بوو لە چیرۆک و ڕۆماندا. هەرچەندە “ئەم تەکنیکە لە ئەدەبی جیهانیدا لە چاو تەکنیکەکانى دیکەدا نوێیە و سەرەتاکانى دەگەڕێتەوە بۆ سەدەى بیستەم”. (کەسنەزانى:72.2012). هەروەها “ئەم تەکنیکە باشبوو بۆ نیشاندانى گۆڕانەکانى مرۆڤایەتى، چونکە وەک نووسین و هونەر، چیرۆک لە یەک ڕیتمى دەرەکى ئامادەکراوەوە بەرەو پچڕان و جێگۆڕکێ چوو، وەک ناوەڕۆکیش بابەت لە دەرەوە بەرەو ناوەوە کێش کراو، ڕووداو و بابەت چیدی ئامادەکراو و بەسەرچوو نەبوو حیکاتخوان بیگێڕێتەوە”. (هەمان سەرچاوە:73).  

شەپۆلى هۆش “بۆ یەکەمجار لەلایەن (ولیەم جیمس 1846-1910) (William James)ى دەروونناسى ئەمەریکى دەرکەوتووە، لە ساڵى 1884 و لە گۆڤارى (مایند) (Mind). دواتریش لە کتێبى (بنەماکانى دەروونناسى)دا ئەم زاراوەى بەکار هێناوە”. (مەنتک:2021:480).

هەر لەبارەى بەکارهێنان و سەرەتای ئەم زاراوەیە: ” (واڵتەر ئالەن) (Waltter Alain) لە کتێبى (ڕۆمانى ئینگلیزی)دا دەربارەى سەرەتای بەکارهێنانى ئەم زاراوەیە لە ڕەخنەى ئەدەبیدا دەڵێت: “یەکەم کەسێک زاراوەى شەپۆلى هۆشى لە ئەدەبى ئینگلیزیدا بەکار هێنابێت (ماى سنکلێرە)ە، کاتێک لە وتارێکدا خوێندنەوەى بۆ ڕۆمانەکانى (درۆسى ڕیشاردسۆن) کرد. بە بڕواى ئەم ڕەخنەگرە (ڕیتشاردسۆن) یەکەم ڕۆماننووسە ئەم تەکنیکەى بەکارهێنابێت، ئەویش لە ڕۆمانى (Pointed Roofs )دا لە ساڵى 1915″. (هەمان سەرچاوە:482).

لە لایەکى دیکەوە وەک “(کودۆن) (J. A. Cuddon) ئاماژەى پێ داوە، سەرەتای شەپۆلى هۆش دەگەڕێتەوە بۆ ڕۆماننووس (ئیدوارد دوجارن) (Edourd Dujardin) کە ئەم میتۆدەى لە ڕۆمانى (گەڵاى دار (غار)ەکەم بڕى) لە ساڵى 1888دا بەرەو پێشەوەی برد و (مارسێل پڕۆست) لە ڕۆمانى (گەڕان بۆ کاتى لەدەستچوو) لە ساڵى 1913 و (دورسى ڕیچاردسۆن) (Dorthy Richardson) لە ڕۆمانى (1915) و (جیمس جۆیس) (James Joyce) لە ڕۆمانى (یۆلێسیس) لە ساڵى 1922 کە پێشتر لە ڕۆمانى (وێنەى هونەرمەند لە تافى لاویێتى)دا لە ساڵى 1916دا”. (مەجید:29.2021).

کاتێک  باس لە چیرۆک دەکرێت لە زۆنە بەرفراوانەکەیدا، بێگومان گەڕانەوەیە بۆ ئەو مێژووە زانراوەى لە بەردەستدا هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا ناکرێت ئاماژە بە ڕۆڵی هەر یەکە لە (مۆپاسانى فەڕەنسى، چیخۆڤى ڕووسی و ئێدگەر ئالان پۆى ئەمریکى) وەک سێ نووسەرى نوێگەر و داهێنەر نەکرێت، بەو پێێەی ئەوان دۆخى چیرۆکیان بەرەو قۆناغێکى دیکەى نوێ برد لە ڕووى هونەرى گێڕانەوەدا. بە هەمان شێوە دەکرێت قسەکردن لەسەر شەپۆلى هۆش جگە لەوانەى ناویان هێنراوە پێویستی بە گەڕانەوە بۆ کارەکانى (کنووت هامسون)یش بێت کە لە کارەکانیدا خوێنەر بەر شەپۆلى هۆش دەکەوێت بە تایبەت لە هەردوو ڕۆمانى (برسیێتى) و (پان). هەروەها گەڕانەوە بۆ (جیمس جۆیس، ویلیەم فۆکنەر، ڤێرجینیا وۆڵف و پڕۆست) کە داهێنەرانە کاریان لە فەزاى شەپۆلى هۆشدا کردووە.

• ٢. ٢. ٤: هاتنەکایەى شەپۆلى هۆش لە ڕۆمانى کوردى

دەرکەوتنى شەپۆلى هۆش لە ئەدەبیاتى ئێمە، مێژوویەکى ئەوەندە زۆرى نییە و سەرەتاکانى دەگەڕێتەوە بۆ نیوەى دووەمى حەفتاکانى سەدەى ڕابردوو. هەڵبەتە دەشێ لێرە و لەوێ پێشووتریش لە کارێکدا ڕەنگى دابێتەوە، یاخود مومکینە بەبێ ئەوەى نووسەر بەئاگا بووبێت لە شەپۆلى هۆش، کەچى لە نووسینێکیدا ڕەنگى دابێتەوە. “عومەر مارف بەرزنجى پێى وایە مارف بەرزنجى یەکەم کەسە کە تەوژمى هۆشى بەکارهێنابێ لە ناوەڕاستى پەنجاکاندا” لە چیرۆکى (سەرلەبەیانى نەورۆزێک). (کەسنەزانى:76.2021).  لەگەڵ ئەوەى حەفتاکان قۆناغێکى درەوشاوەیە لە ئەدەبیاتى ئێمەدا و پڕ بەرهەمە، لێ هێشتانەکینێ ماناى ئەوە نییە کە قۆناغێک بێت بەدەر لە کەموکوڕى لە گێڕانەوەدا. گەلێ جار بۆ بەکارهێنانى تەکنیکێکى نوێ قوربانییان بە ڕەگەزەکانى دیکەى چیرۆک داوە، وەک ئەوەى (عەتا محەمەد) ئەو نەوەیە بە “نەوەى تەکنیک” ناو دەبات.” (محەمەد:140.2005).

لەو قۆناغە بە دواوە، پاش ڕۆمانى (ئەندێشەى مرۆڤێک)ى (حسێن عارف) کە “بە باشى بەم تەکنیکە نووسراوە”. (کەسنەزانى:79.2021) (شێرزاد حەسەن) دەبێتە ئەو چیرۆکنووسەى لە زۆرێک لە چیرۆک و ڕۆمانەکانى خوێنەر بەر ئەم تەکنیکە دەکەوێت و دەرک دەکات کارەکتەرەکانى شێرزاد لەو جۆرەن، قووڵ دەچنەوە ناوەوەى خۆیان. لە دواى ساڵانى دووهەزار بەولاوە بەر نووسەرێکى دیکە دەکەوین (کاروان عومەر کاکەسوور)، کە بە ئاگایی و لێزانانە بە شەپۆلى هۆش زۆرینەى ڕۆمان و چیرۆکەکانى نووسیوە، لە دیارترین کتێبەکانى (ئاى لەڤیلیا لەڤیلیا..؟!) و (ئەسپیدیلۆن)ە.

٣. ٤: تەکنیکەکانى شەپۆلى هۆش لە ڕۆمانى “ئاى لەڤیلیا لەڤیلیا..!!”ى  “کاروان عومەر کاکەسوور”دا.

ئەوەى واى کردووە شەپۆلى هۆش جیا ببیندرێت و پتر جێى بایەخ بێت، ئەو خۆسەرقاڵکردنەیەتى بە دنیا بچووک و پەراوێزخراوەکەى ناوەوەى مرۆڤ.  بۆیە وا لە شەپۆلى هۆش ڕواندراوە “خۆى سەرقاڵ دەکات بە شتە بچووک و دیاردە لاوەکییەکان کە ڕۆدەچنە قووڵاییەکانى خودى مرۆڤ”. (مەجید:26.2021).  لە سۆنگەى ئەم تێگەیشتنەوە بەر کۆمەڵێک تەکنیک دەکەوین، کە تایبەتە بە گێڕانەوەى شەپۆلى هۆش و ڕەخنەکاران ئاماژەیان پێ کردووە، لەوانە: (مەنەلۆگى ڕاستەوخۆ، مەنەلۆگى ناڕاستەوخۆ، مۆنتاژى سینەمایى، وەسفى هۆشەکى، خۆدواندن، بەدواداهاتنى ئازاد و فلاش باک). وەلێ ئێمە هەوڵ دەدەین لە پانتایىی کارەکەماندا جەخت لەسەر چەند تەکنیکێک بکەینەوە کە لە دیدى (همفری)یشدا لە دیارترین تەکنیکەکانى (شەپۆلى هۆش)ن، ئەوانیش بریتین لە تەکنیکى مەنەلۆگ (Monologue)،تەکنیکى فلاش باک (Flash back) و تەکنیکى خۆدواندن (Soliloquy).

4.3.1. تەکنیکى مەنەلۆگ (Monologue)

مەنەلۆگ گفتوگۆکردنە لەگەڵ خۆدا، قسەکردنێکى بێدەنگ و ڕۆچوون لەگەڵ زەینى خۆتدا. همفری دەڵێت: “مەنەلۆگ گەڕان و باسکردنە لە هەریەک لە ئاستەکانى هەست و نەستدا” (مەجید:50). وەک تەکنیک “مەنەلۆگ بە یەکێک لە کۆنترین فۆڕمەکانى گوزارشتى ئەدەبى دادەنرێت”. (هەمان سەرچاوە:41). هەر بۆیەشە ئەگەر چاوێک بخشێنین بە گێڕانەوەى نوێدا بە تایبەت چیرۆک، لە هەمووان زێدەتر ئەم تەکنیکە بەکار هاتووە. هەڵبەتە مەنەلۆگ وەک تەکنیک لەلایەن ڕەخنەگرانەوە بە دوو جۆرى سەرەکى دیاریکراوە:

_ مەنەلۆگى ڕاستەوخۆ

_ مەنەلۆگى ناڕاستەوخۆ

 مەنەلۆگى ڕاستەوخۆ، ئەو دەربڕینانەن لە زەینى کارەکتەر لە بارى بەئاگابووندا بێ دەنگ و  بە شاراوەیى دەریان دەبڕێت. یان جۆرێکى گێڕانەوەیە، گرنگى و بایەخ بە دەستتێوەردانى نووسەر نادات، وا دادەنێت کە گوێگرێکیش لە ئارادا نییە. واتا ئەوەى لە زەینی کارەکتەردا هەیە ڕاستەوخۆ بەبێ دەستتێوەردانى نووسەر دەگاتە خوێنەر. “ئەم جۆرە لە تەکنیک گۆشەنیگاى کەسى یەکەمى تاکى (من_ م) دەگێڕێتەوە (مەستور:66.2014). لە (رۆبەرت همفری)یەوە بۆمان دەردەکەوێت، “مەنەلۆگى ڕاستەقینەى ناوەخۆ ئەوەیە، کە ئەو شتانەى لە ناخى قارەماندا دەگوترێن نەگەیشتبنە ڕادەى ئەو پێگەیشتنەى بوو بن بە قسە و بتوانرێت بە زمان دەر ببڕدێن، واتە لە ناخدا لە پلەى پێش قسەکردندا بن” (عارف:115.2011).

زۆر جار ئەوەندە بە گرنگییەوە لە مەنەلۆگ ڕوواندراوە وەک ئەوەى خودى شەپۆلى هۆش بێت، یاخود دیارترین و بەکارهاتووترین تەکنیک بێت لە شەپۆلى هۆشدا. “شەپۆلى هۆش دەتوانین مەنەلۆجى ناوکییشى پێ بڵێین، تێیدا کاراکتەر بەبێ بەربەست و بژار و سانسۆر قسەى  دڵى خۆى دەکات، بەبێ ئەوەى گوێ بداتە ئەوەى کەسێک هەیە، گوێى بۆ ڕادەدێرێت یان نا”. (حەسەن:17/1/2023).

هەرچى مەنەلۆگى ناڕاستەوخۆیە، لە وشەى ناڕاستەوخۆکەدا دیارە، لەوەیە هەست بە بوونێکى دیکە بکرێت لە نێوان کارەکتەر و خوێنەر. ئەمەیان جۆرێکى قسەکردنە لەگەڵ خۆدا، کە تێیدا هەست بە گێڕەرەوەى هەمووشتزان دەکرێت. بە جۆرێکى دیکە، لەم جۆرە مەنەلۆگەدا “خوێنەر بە بەردەوامى هەست بە بوونى نووسەر دەکات لە کاتى خۆ تێکەڵکردن لە زەینى کارەکتەر و خوێنەردا” (مەجید:2021:53). واتە بە پێچەوانەى مەنەلۆگى ڕاستەوخۆ، لێروکانى دەرک بەوە دەکەیت لە نێوان خوێنەر و کارەکتەر (ڕۆماننووس) بوونى هەیە. لەکاتێکدا لە مەنەلۆگى ڕاستەوخۆ، زانیارییەکان ڕاستەوخۆ لە (زەینى کارەکتەر) دەچێت بۆ زەینى (خوێنەر).

لە لایەکى دیکەوە گۆشەنیگاى ئەم مەنەلۆگە لە ڕێگەى “جێناوى کەسی دووەم وسێییەمى نادیارى (ئەو_ ی)” دەگێڕدرێتەوە(عبدولقادر:37.2021). (ڕۆبەت همفرى) وا باسى لێوە دەکات: “ئەو جۆرە مەنەلۆگەیە کە لە برى ڕاناوەى کەسى یەکەم، ڕاناوى کەسى دووەم و سێیەمى تێدا بەکار دەهێندرێت. واتە بەپێچەوانەى ڕاستەوخۆوە، ئەمیان ئەو ئیحایە دەدات بە خوێنەر، کە خۆشى و نووسەریش  لە کایەدان. جگە لەوەى وەسفکردن و لێکدانەوەى پەیوەندى نێوان شتەکان یەکێتییان و هۆیەکانیان و هەستکردن بە واقیع تیایاندا بەکار دەهێرێت” (عارف:148.2021). لەگەڵ ئەوەشدا خوێنەر بەر کۆمەڵێک دەربڕین دەکەوێت، کارئاسانى و هاوکاریی خوێنەر دەکات تا دەرک بە گێڕانەوەی مەنەلۆگى ناڕاستەوخۆ بکات، لەوانە: (لە دڵى خۆیدا گوتى و بیرى لەوە دەکردەوە).

ئەگەرچى (کاروان کاکەسوور) لەم ڕۆمانەیدا پتر تەکنیکى فلاشباکى بەکار هێناوە، وەلێ سەرباری ئەوەش توانیویەتى سوود لە تەکنیکەکانى دیکەى شەپۆلى هۆش وەربگرێت و بە کاریان بهێنێت. تەکنیکى مەنەلۆگ بە هەردوو جۆرەکەى بە کار هاتووە، بەپێى ئەو پێوەرەى بۆ تەکنیکەکە ڕوون بۆتەوە. لە ڕۆمانى (ئاى لەڤیلیا لەڤیلیا..؟!) بەر چەندین بڕگە و دەربڕینى زیندوو دەکەوین، کە تەکنیکى مەنەلۆگن. لێرەدا بەپێى ئەو باسەى بۆ مەنەلۆگ خراوەتە ڕوو، چەند نموونەیەک بۆ ئەم توێژنەوەیە نیشان دەدەین:

“سەرنجى کەوتە سەر کەمانجە سپیەکەى سەر مێزە ڕەش و شەقوشڕەکەوە و بە ئەسپایى لێى نزیککەوتەوە.. وەکوو مناڵ کردیە باوەشى و دەستى کرد بە گریان.. بیرى لەوە دەکردەوە چۆن و بە چ شێوەیەک هەواڵى لەبارچوونى مناڵەکەى پێ بگەیەنێت و چۆن باسى پاڵە قایمەکەى (نازەنین خان) و  کەوتن و بوورانەوەکەى خۆى بۆ بکات..” (کاکەسوور:12.2000).

ئەگەر ورد بینەوە دەبینین مەنەلۆگ لێرەدا لە جۆرى ناڕاستەوخۆیە، واتە خوێنەر دەزانێت دەنگێک هەیە لە پشتى کارەکتەرەوە، بە واتایەکى دیکە جێناوى کەسى سێییەم لێرە بە کار هاتووە، کاتێک نووسراوە (وەکوو مناڵ کردیە باوەشى و دەستى کرد بە گریان.. بیرى لەوە دەکردەوە) بێگومان ڕوون دەبێتەوە کە کەسى سێییەمە دەپەیڤێت. لە لایەکى دیکەوە بە بوونى (بیرى لەوە دەکردەوە) دەزانین کەسێک دەیەوێت باسى ناوەوەى کەسێکى دیکەمان بۆ بکات. ئەمەش جگە لە حیکایەتخوان/ڕۆماننووس کەسى دیکە نییە.

“بیرى لەوە دەکردەوە بەیانى لە شاردا هەواڵى کوشتنى دایکێک بە دەستى کچە هەرزەکارەکەى خۆى بڵاودەبێتەوە و خێرایى ئەم زار و ئەو زار دەکات. ئەژنۆى دەلەرزى و ترس ئابڵووقەى دەدا..” (کاکەسوور:74.2000).

        یاخود لە هەمان لاپەڕەدا هاتووە:

“وێنەکەى خستە ژێر لێفەکەوە و بیرى لەو کورتەچیرۆکەى خاڵى کردەوە، کە لەگەڵ کۆمەڵەیەکى تردا لە کتێبێکى بەرگ ڕەشوسپیدا چاپى کردووە و ئەم جار خوێندوویەتیەوە..کوڕیکە و دەیەوێت دەزگیرانە ناپاکەکەى خۆى بکوژێت، کەچى چەند دەکات و دەکۆشێت، دەستى تێى ناچێت و چەقۆکەى بۆ بەرزناکرێتەوە..” (کاکەسوور:74.2000).

یان:

“لە دڵى خۆیدا دەڵێت: (چۆن دڵمدێت ئازیزترین کەسى خۆم بکوژم و دەستى بە خوێنى سوورکەم..؟! نا.. نا.. مەحاڵە ئەوە بکەم.. ئەگەرچى ناپاکیشى لەگەڵدا کردووم بەڵام من و کوشتنیان نەوتووە)” (کاکەسوور:74.2000).

ئەگەر ورد سەرنجى ئەو لاپەڕەیە بدەین، دەرک بە هەردوو جۆرى مەنەلۆگ دەکەین، ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ. نووسەر بە وریایییەوە مامەڵەى لەگەڵ ئەو تەکنیکەدا کردووە و لە ڕێگەیەوە ناخى کارەکتەرەکەمان بۆ کەشف دەکات. ئەمەش کاتێک ڕوونتر دەبێتەوە، کە دێتە سەر باسى بیرکردنەوە لە چیرۆکى کوشتى دەستگیرانە ناپاکەکە و کوشتنى ئازیزترین کەسى خۆى. لە یەکەمدا کەسى سێییەم (ئەو) قسە دەکات و لە دووەمیشدا کەسى یەکەم (من) دەپەیڤێت.

“لچێکى هەڵقورتاند و سەیرێکى کتێب و دەفتەرەکانى دەکرد، کە لە جانتاکەوە هاتبووە دەرێ و بەو ناوەدا بڵاوبووبوونەوە.. بیرى لەوە کردەوە بگەرێتەوە قوتابخانە و تەختەسڕەکە لەگەڵ خۆیدا بێنێتەوە.. شەو بیخاتە سەر سنگى، یان نێوان هەردوو ڕانى و بچیتە خەیاڵى قوول قوولەوە..” (کاکەسوور:189.2000).

تەکنیکى مەنەلۆگ دەیەوێت بە شاراوەیى و بە بێدەنگی، هەموو ئەو وشە و ڕستانەى ناو زەینى کاراکتەر، کە لە دۆخى بەئاگابووندایە بخاتە ڕوو، تاکو پڕۆسەی گفتوگۆ خودییەکە بە تەواوەتى نیشان بدات. لەم بڕگە وەرگیراوەى (ئای لەڤیلیا لەڤیلیا)دا دووبارە خوێنەر بەر دەربڕینى (بیرى لەوە کردەوە) دەکەوێت، کە ئەمەش ئاماژەیە بۆ تەکنیکى مەنەلۆگ بە شێوەى ناڕاستەوخۆ، کاتێک دەپرسین کێ بیرى دەکردەوە، بێگومان دەبێت بڵێین (ئەو) بیرى دەکردەوە. ئەمەش ماناى وایە نووسەر لە بەکارهینانى ئەم تەکنیکەدا سەرکەوتوو بووە و توانیویەتى مەنەلۆگ بە هەردوو جۆرەکەى لەو ڕۆمانەیدا بەرجەستە بکات.

“ژنەکەى لە حەژمەتى مەرگى تاقە براکەیدا شێت بووە و وا بە زنجیرێکى سپی لە ژوورە تاریکەکەدا بەستوویانەتەوە.. بیرى لەوە دەکردەوە بەیانى هەرکە ڕۆژبووەوە و هەموویان لە خەو هەستان، لەجیاتى قوتابخانە بچێت بۆ (ستۆدیۆى ئەربیل) و بەبێ پرسى دایکى بانگێشتى ماڵى خۆیانى بکات.. پر بە دڵ حەزى دەکرد دایکى شووی پێبکات و ببێت بە باوکى….” (کاکەسوور:76/77. 2000) .

نووسەر بە بەکارهێنانى ئەم تەکنیکە قووڵاییی ناخى کارەکتەرەکان و ئەوانیش، ئازاد و بەبێ هیچ گرێوگۆڵێک ئەوەى لە ناخیاندا هەیە لە ڕێگەی مەنەلۆگەوە دەردەبڕن. لێرەدا کارەکتەر دەیەوێت بەم تەکنیکە بمانباتەوە سەرەتاى دروستبوونى ئەو پەیوەندییەى کە لە نێوان دایکى و (سیامەند) لە لایەک، شێتبوونى ژنەکەى (سیامەند) بە هۆى مەرگى تاقەبراکەیەوە لە لایەکى دیکەوە هەیە.

٢. ٣. ٤: تەکنیکى فلاشباک (Flash back)

فلاشباک تەکنیکێکى نوێ نییە و مێژوویەکى دوورودرێژى هەیە لە دنیاى گێڕانەوەدا، هەر لە چیرۆک و ڕۆمان بگرە تا دەگاتە دەقێکى شیعری. هەر ئەم مێژووەشە کارئاسانیمان بۆ دەکات تا دەستمان بگات بەوەى کە فلاشباک لە هەریەکە لە داستانى (ئەلیادە)ى (هۆمیرۆس)ەوە، تا دەگاتە شیعرى (دەنگى پێى ئاو)ى (سوهراب سپهری) ڕەنگى داوەتەوە (کەسنەزانى:72.2021). “بەڵام وەکو زاراوە، زاراوەیەکى نوێیە و بۆ یەکەم جار لە هونەرى سینەمادا بەکار هێنراوە” (مەجید:63.2021).

فلاشباک وەستانى زەمەنى گێڕانەوەیە لە ساتى ئێستایدا و گەڕانەوەیە بۆ دەسپێکى ڕووداوێک لە ڕابردوودا، یان پێشکەشکردنى زانیارییە لەسەر خودى ڕووداوەکە و کەسەکان. “حیکایەتخوان، زەمەنى بەرەوپیشچوونى ئیستاى گێڕانەوەکان ڕادەگرێت و دەگەڕێتەوە بۆ ناو زەمەنى ڕابردوو، بۆ ئەوەى ڕووداوێک یان کۆمەڵێک زانیاری سەبارەت بە ڕووداو و کەس و شوێنەکان، کە پێش ئێستاى گێڕانەوە دەکەون، پێشکەش بکات” (هەمان سەرچاوە:64).

فلاشباک وا وێنا دەکرێت هێنانەپێشچاوە، واتە ڕووداوێک لە ڕابردوو ڕووی داوە و وەگێڕ لە ڕێگەى ئەم تەکنیکەوە دەیگێڕێتەوە، کە جیاوازیی نییە لەگەڵ ئەوەى ڕووداوێک لە ڕابردوو ڕووی داوە و دەیهێنیتەوە بەرچاوی خۆت. “فلاشباک هیچ جیاوەازییەکى لەگەڵ هێنانە پێش چاودا نییە، بەڵکوو هەردووکیان هەر یەک تەکنیکن” (لبنا:52.2009).

فلاشباک هاوشێوەى زۆرێک لە تەکنیکەکانى دیکە، زیاتر لە یەک شێوە دەرکەوتنى هەیە و بە ڕێگەى جودا نووسەر سوود لەم تەکنیکە وەردەگرێت. ئەمەش بە شێوازى خۆتێهەڵقورتاندنى نووسەر لە لایەک و سەربەستکردنى کارەکتەرى ناو دەقەکە لە لایەکى دیکە، دەبێت. “نووسەر ڕاستەوخۆ خۆى یان لە ڕێى بیرکردنەوەى کارەکتەرەکانەوە بەسەرهاتێک لە ڕابردووە دەهێنێت و پێشکەشى دەکات” (مەجید:65.2021). لەگەڵ ئەوەشدا جیاوازى هەیە لە ڕۆمانى نوێ بە بەراورد لەگەڵ ڕۆمانى کلاسیک. لەوێدا زۆربەى کات گێڕانەوە بە تەکنیکى فلاشباک تەقلیدییە و ڕووداوەکان زنجیرەیى بە دواى یەکدا دێن تا خاڵى کۆتا، بەڵام لە ڕۆمانى نوێدا جۆرێکى دیکەیە، بە شێوەیەک بەو سادەیییە نامێنێت و توشى ئاڵۆزى دەبێت. بە تایبەت لە ڕووى کاتەوە خوێنەر هەست دەکات کات تێکشکاوە و هەڵوەشاوەتەوە.

بۆیە دەتوانرێت بگوترێت فلاشباک لە شەپۆلى هۆشدا ئاڵۆزە و تەکنیکى سادە نییە، زمان تێدا ڕوون نییە و خوێنەر ماندوو دەکات. “فلاشباک لە ڕۆمانى شەپۆلى هۆشدا ئاڵۆزى و ئاوێتەکارى و بگرە نا ڕوونى زمانەوانى لێ دەکەوێتەوە و خوێنەر جەنجاڵ و ماندوو دەکات، کە ئەمەش خۆى بۆ خۆى یەکێکە لە ئامانجەکانى ڕۆمانى نوێ، کە پێى وایە دەبێت خوێنەر سەبارەت بە ڕوانینى بۆ ڕووداوەکان و زنجیرەى گێرانەوە چالاک بکرێت” (هەمان سەرچاوە:69).

بێگومان ئەم تەکنیکەش هاوشێوەى ئەوانى دیکە، جگە لەوانەى لە سەرەوە ئاماژەمان بۆیان کرد، هەندێک سیما و ناسینەوەى هەیە، کە لە شەپۆلى هۆشدا فلاشباکى پێ دەناسرێتەوە و خوێنەرى هۆشیار دەرک بەوە دەکات ئاخۆ نووسەر بۆ گێڕانەوەى ڕۆمانەکەى، یان چیرۆکەکەى چ تەکنیکێکى بەکار هێناوە، لەوانە: (پێش ئێستا، ماوەیەک لەمەو پێش، فیسار بە بیریدا هات و فلان ڕۆژانێکى کەوتەوە یاد) یان هەبوون و ئاماژە بۆ ساڵ، وەک: (سەرەتاى ساڵى 1990 بوو، ساڵى 1980 و پێش دوو ساڵ) بەکار هێنراون.

لە ڕۆمانى (ئاى لەڤیلیا لەڤیلیا..؟!) فلاشباک ڕووبەرێکى زۆرى داگیر کردووە و وەک تەکنیکێکى سەرەکى دەبیندرێت. بێگومان ئەمەش پشت بە شەپۆلەکانى هزرى کارەکتەر دەبەستێت و دەیەوێت لە ڕێگەى ناوەوەى کارەکتەرەکە شتمان پێ بڵێت، هەر لە دەسپێکى ڕۆمانەکەدا هاتووە:

“(مەهاباد)ى (نەخشە خان) هەرچەند دەچێتە ئەو ژوورەى ئازووقە و لە بنمیچ و دیوارەکانى دەڕوانێت، ئێوارە تەمومژاویەکەى چەند ساڵ لەمەوبەرى بیردەکەوێتەوە و دەچێتە خەیاڵى قووڵ قووڵەوە، کە تیایدا (نەوال جابر)ى گۆرانیبێژ بە دزیی خەڵکەوە دوانە لەیەکچووەکەى بوو و دایکى بە پەڕۆى سپیى نەرمى وەکوو سەرتوێژى گامێش پێچاینى.. ئەوسا (مەهاباد) دەستى ڕاستى خستبووە سەر دڵیەوە و بیرى دەکردەوە: ئاخۆ لەم دووانە کامیان زیندەبەچاڵ دەکرێت و کامیان دەمێنێتەوە..؟!” (کاکەسوور:9.2000).

 ئاشکرایە ئەوە سەرەتاى ڕۆمانەکەیە و گومان ناهێڵێتەوە لەوەى ئەم خاڵە گەڕانەوەیە بۆ ڕابردوو، بە هۆى چوونى مەهاباد بۆ ژوورى ئازووقە، کە وا دەردەکەوێت دەلالەت بێت لە بیرهاتنەوەى ڕۆژانى زووى ئەو، وا دەکات خەیاڵ بیباتەوە بۆ بەقوربانیبوونى یەکێک لە دوانەکان. دەبینین نووسەر ئەتمۆسفێرى ئەو ژوورەی وەک بەهانەیەک بەکار هێناوە بۆ ئەوەى زەمەنى ڕووداو بباتەوە بۆ ڕۆژگارى پێشوو لە ڕێگەى تەکنیکى فلاشباکەوە.

“کاتێ هاتەوە ماڵەوەش و لە بەرامبەر پەنجەرەکەدا وەستا، دەستەکانى لەملا و لەولاوە گرت بە قژیەوە و بەدەم ئاخ و هەناسەهەڵکێشانەوە سەیرى ناو حەوشەکەیانى کرد.. جارێکیان لە خەونیدا سەرى بە تەڕیى خستبووە سەر سنگى (مامۆستا هاوار) و ئەویش پەنجەکانى خستبووە قژیەوە.. جار جار بە سووکى دەیچپاندە گوێچکەى چەپیەوە و پێى دەوت:

-دەڵێى چى ئەو قژە ڕەش و خاوەت بە فرمێسکەکانم بتوێنمەوە و لە شوێنیا بە خەونەکانم پەلکەزێرینەیەکت بۆ سازکەم..؟!

ئەمە قسەى ئەو کوڕە کوردە چاوسەوزە بوو و رێک لەسەر نەغمەى ئەویش دەیوتەوە، کە ماڵیان لەسەرى کۆڵانەکەى خۆیان بوو و ئەو جارە لەسەر ڕێگاى قوتابخانە واى پێ وت.. سەرى هەڵبڕى و سەیرى چاوەکانى (مامۆستا هاوار)ى کرد، رێک لە چاوە سەوزەکانى ئەو دەچوون و بە موو جیاوازییان نەبوو..” (کاکەسوور:14.2000)

لێرەدا حیکایەتخوان لە ڕێگەى فلاشباکەوە وێنایەکمان بۆ دەنەخشێنێت، کە دەستبەرداربوونە لە ئێستاى گێڕانەوە بە شێوەیەکى کاتى و هێنانى وێنەیەکى ڕابردووە بۆ ئێستاى گێڕانەوە. هەڵبەتە ئەم گەڕانەوەیەش دەبێتە مایەى لێکدانەوەى ئەو ڕووداوەى بەر باس دراوە، بە لایەنى کەم ئاخۆ دەبێت حیکایەتخوان چ هەستێکى هەبووبێت کاتێ کوڕە چاوسەوزەکەى بینیوە. 

“ئەو ئێوارەیەشى بیرکەوتەوە و دڵى داچڵەکى، کە قوڕگى دەیەشا و دایکى بردى بۆ لاى (دکتۆر فازیل)ى ئامۆزاى خۆى.. ئەو ڕۆژەش داکى بۆ یەکەمجار دواى مردنى باوکى کراسە ڕەشە گوڵسپیەکەى فڕێدا و دانەیەکى سپى گوڵڕەشى لەبەرکرد..” (کاکەسوور:72.2000).

فلاشباک کە لە ڕێى ناوەوەى کارەکتەرەکانەوە نیشان دەدرێت، وەک پڕۆسەیەکى قووڵ و ئاڵۆز دەردەکەوێت. تەماشا دەکەین بە هۆى بیرکەوتنەوەى ئەو ئێوارەیە، خوێنەر تووشى دۆخێکى جودا دەبێت، بەوەى زەمەنى ئێستاى حیکایەتخوان دۆخێکى بێتاقەتى و خەماوییە، کەچى کاتێک ئاراستەی گێڕانەوە دەچێتەوە ڕابردوو، بە هۆى پەیوەندیی نێوان دایکى (نەوال) لەگەڵ (سیامەند)دا، خوێنەر هەست بە ئەوینێکى شاراوە دەکات. پێ بە پێ لەگەڵ دایکى (نەوال) دەچێتە ناو (ستۆدیۆى ئەربیل) و وێناى ئەو دەستبازییە دەکات، کە لە نێوانیاندا ڕوو دەدات. 

“(سەلیمە) دەواییش هەمیشە باسى ئەو ڕۆژەى بۆ دەکرد و بیرى ئەمى دەخستەوە، کە بۆ یەکەمجار لە ماڵى (شازە)دا چاوى پێیکەوت و تێر تێر بۆى گریا، کەچى هەرچەند (نەوال) داواى لێدەکرد و لێى دەپارایەوە، هۆى گریانەکەى پێبڵیت و لەو مەراقە دەربازى بکات.. ئەو ڕازیى نەدەیوو” (کاکەسوور:100.2000).

یان لە هەمان لاپەڕەدا هاتووە:

“(نەوال) هەرچەند سەیرى دەکردن و لێیان ورد دەبووەوە، ئەو ناڵبەندە ڕەشپۆشانەى بیردەکەوتەوە و دەچووە خەیاڵى قووڵ قوولەوە، کە جارێکیان بینینى قاچى ئەسپە سپییە ناوچەوانڕەشەکەیان ناڵکرد و دواییش نەرم نەرم غاریان پێدا.. ئەمە ئەوجارە بوو کە (شازە) لە حەمامە کەمێ تاریکەکەدا شتى و (سیامەند) لەگەل خۆیدا بردى بۆ ناو ئەو جامبازانەى، جلى ڕەشیان لەبەر و جەزمەى سپیی درێژیان لە پێدەکرد.. بردى و لەسەر ئەسپى ڕەشى پیاوە سپیپۆشەکە وێنەى گرت..” (کاکەسوو101.2000).

دەبینین لە هەردوو پەڕەگرافەکەدا نووسەر لێزانانە زەمەنى گێڕانەوەى ڕاگرتووە و گەڕاوەتەوە بۆ چیرۆکێک کە پیشووتر ڕووی داوە و لە ڕێگەى بیرهێنانەوە لەسەر زارى وەگێڕ بۆ ئێمەى گێڕاوەتەوە.

“ئەو ڕۆژەش هەرچەند سەیرى پەنجە بچکۆلە و ئێجگار باریکەکانى (شەماڵ) و (شارا)ى دەکرد و لە بینۆکە زۆر زۆر سپیەکانیان ورددەبووەوە، کە لە ژێر دەسرازە سپییەکاندا هاتبوونە دەرێ و لەودیوى کوللە شەفافەکاندا جوان جوان دیاربوون، سەنووقە فیشەک و سەربازەکانى بیردەکەوتەوە و خەیاڵى بەملا و بەولادا دەڕۆیشت..” (کاکەسوور:228.2000).

 وەک دیارە لێروکانەشدا نووسەر پەنجە وردیلەکانى ژێر دەسرازەى (شەماڵ) و (شارا)ى کردۆتە بەهانەیەک تا لەوێوە زەمەنى ئێستامان بۆ ڕاگرێت و بگەڕێتەوە ڕابردوو لە ڕێگەى فلاشباکەوە، کە وێناى جەنگ و سەرباز و فیشەکەکانمان بۆ دەکێشێت.

“هەر جارێکیش بچێتە گۆڕەپانەکەى ئەوبەرى ماڵیان و سەرنج لە خاکوخۆڵەکەى بدات، کە جارێکیان لەوێدا دوو پیاوى سپیپۆش ورچێکى ڕەشى سەماکەریان بە پارە پیشانى خەڵک دەدا و ئێوارانیش قازە گۆشتنەکانى گۆمەکەى ئەولا خۆیان لێ وشکدەکەنەوە، نیوەڕۆ کەمێ گەرمەکەى ئەو بەهارەى بیردەکەوێتەوەوە  دەچێتە خەیاڵى قووڵ قووڵەوە، کاتێ تەرمى (ئەم) و هى (نەخشە)ى دایکى و دوو پیاوە ناپاکەکەیان لێ فڕێدابوو و تا شەویش هەر لەوێیان هێشتنەوە.. چیرۆکێکە و هەموو کەسێ دەیزانێت: (نەوال)ى گۆرانیبێژ، دایکى دوانەیەکى لەیەکچوو، سەرپیچیى لە یاساى ژمارە (یەک)ى ساڵى (چوار)ى (کوردى) کرد و دەستەى ژمارە (هەزارونۆسەدونەوەدونۆ)ى… (حەسەن خوداداد) بوو”. (کاکەسوور:498.2000).

لە پەڕەگرافى کۆتایی، بە هەمان شێوەى دەستپێکى ڕۆمانەکە، لە ڕێگەى فلاشباکەوە دەمانگەڕێنێتەوە کۆتاییی یەکەم ڕووداوى ئەم ڕۆمانە و چارەنووسى دوانەکەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە، (بڕوانە تەواوى پەڕەگرافى کۆتاییی ڕۆمانەکە).

٣. ٣. ٤: تەکنیکى خۆدواندن (Soliloquy)

خۆدواندن یەکێکى دیکەیە لە تەکنیکەکانى شەپۆلى هۆش، کە لە ڕێگەى خۆدواندن (ئاخاوتن)دا پێشەکەش دەکرێت. “خۆدواندن پڕۆسەى گواستنەوەى ناواخنى کێشە و گرفتە دەروونییەکانى کارەکتەرە، کە بە هۆى فشارى دەرەکى قەیرانەکانى ئەو کۆمەڵگەوە دروست دەبێت کە کارەکتەرەکە تێیدا دەژی و دەبێتە هۆکارى پچڕانى پەیوەندییەکانى لەگەڵ دەرەوەى خۆیدا. حیکایەتخوان وەکو خۆى بێ دەست تێوەردان ئەم ناواخنە بۆ خوێنەر دەگوێزرێتەوە” (ئەڵوەنى:166.2017).

مەبەست لە خۆدواندن گفتوگۆکردنى تاکە لەگەڵ خۆیاندا، یان “خۆدواندن ئەوەیە کە کارەکتەر بە دەنگێکى بەرز دەریان دەبڕێت بێ ئەوەى گوێ بەوە بدات کە کەسانێک لەدەوروبەرى هەن، وەک: منداڵێک کاتێک گەمە لەگەڵ بووکەڵەکەى دەکات بێ ئەوەى گرنگى بەوە بدات کە لە نزیک دایک و باوکیەوەیە و گوێیان لە قسەکانى دەبێت” (محەمەد:219.2023). “خۆدواندن: تەکنیکێکە تەنیا بۆ چیرۆک و ڕۆمان دروستکراوە، بەڵام وەک هەبوون لە ژیانى ڕۆژانەماندا، لەگەڵ خۆقسەکردنى پیرەژن و پیرەمێرد و منداڵ و قسەکردن لەسەر گۆڕى ئازیزان و قسەکردن لەگەڵ خوادا بوونى هەیە” (مەجید:54.2021). هەروەها “خۆدواندن لە هەموو شێوەکانى دیکەى گفتوگۆى ناوەوە ڕێکوپێک و پێکەوەگرێدراوترە، چونکە لە ئاگاییەوە نزیکترە” (سەعید:123.2010). بۆیەشە وتراوە “زمانى خۆدواندن نزیکە لە زمانى دیالۆگەوە” (مەجید:55.2021). بێگومان ئەم تەکنیکەش مێژوویەکى دوورى هەیە و دەگەڕێتەوە پێش سەرهەڵدانى ڕۆمانى نوێ. خۆدواندن “لە هونەرى شانۆوە هاتۆتە ناو ئەدەبیاتى گێرانەوە، بە تایبەتیش شانۆى سەردەمى ئەلیزابێسى” (عبدولقادر:36.2021).

کەواتە خۆدواندن، پەیڤگەلێکى ناخى کەسەکانە لە چوارچێوەى ڕۆماندا. “بە ڕاى هەندێک لە ڕەخنەگران و لێکۆڵەرانى بوارى ڕەخنە و تیۆرى ڕۆمان، خۆدواندن بەشێکە لە مەنەلۆگ و جیاوازیی خۆدواندن لەگەڵ مەنەلۆگ ئەوەیە، کە لە خۆدواندندا کارەکتەرى چیرۆک بە دەنگى بەرز بۆ گوێگرێک، دوێندراوێک قسە دەکات و ئەو قسانەى کارەکتەر لە مەنەلۆگدا دەیان کات گوێگر و دوێندراوى نییە و مەبەستى خۆدواندن گەیاندنى سۆز و بیرى پەیوەست بە چنین و کارى هونەرییە لە کاتێکدا مەنەلۆگ پێش هەموو شتێک گەیاندنى ناسنامەى زەینییە” (هەمان سەرچاوە:38).

لەگەڵ ئەوەشدا بۆچوونى جوداتر هەیە لەوەى بەردەستە لەبارەى تەکنیکى خۆدواندان “تەکنیکێکە تێیدا پێکهاتە و کردەى زەینى بەڕاستەوخۆیى لە کارەکتەرەوە و بەبێ ئامادەبوونى گێڕەرەوە، بەڵام بە گریمانەى هەبوونى جەماوەر بە بێدەنگى دەخرێتە ڕوو، لەگەڵ خۆقسەکردنێکە کارەکتەر هەست و بیرى خۆى بە دەنگهەڵبڕین دەردەبڕیت. کەواتە دەدوێت بۆ ئەوەى گوێگر لە مەبەستەکانى بگات، خۆدواندن ئەوەى هەیە دەیخاتەڕوو، بەڵام مەنەلۆگ خوێنەر بۆ ناو زەینى خۆى ڕادەکێشێت، واتە: ئەم خۆدواندنە پێچەوانەى مەنەلۆگە” (هەمان سەرچاوە:37).

خۆدواندنیش وەک تەکنیکەکانى دیکە، کۆمەڵێک دەستەواژەى ناسراوى هەیە بۆ ئەوەی سانا و بێئەزیەت لە ڕۆمانێکدا بناسرێتەوە، لەوانە: (لەژێر لێویەوە گوتى، لە دەمى هاتەدەر، بە خۆمم گوتەوە، قسەکردن لەسەر گۆڕ، قسەکردن بۆ ئاوێنەى حەمام و وڕێنەکردن بەدەم ڕێگەوە).

ڕۆماننووس ناچار نییە و سەربەستە لە بەکارهێنانى تەکنیکەکانى شەپۆلى هۆش و دەتوانێ هەموویان بە کار نەهێنێت، لەگەڵ ئەوەشدا (کاروان کاکەسوور) بە وریایییەوە کارى لە شەپۆلى هۆشدا کردووە و ویستوویەتى لە ڕۆمانەکەیدا زۆربەى تەکنیکەکان ڕەنگەوان بکات و دەرکەون، ئەوەشى کردووە. تەکنیکى خۆدواندن وەک دوو تەکنیکەکەى دیکە لە ڕۆمانى (ئاى لەڤیلیا لەڤیلیا..؟!)دا ڕەنگى داوەتەوە:

“کاتێ لە حەمامەکە جامە سپیەکەى هەڵگرت و خستیە ناو مەنجەڵە ڕەشەکەى سەر پرێمزە سپیەکەوە، تا چۆڕێ ئاو بکات بە قاچەکانیدا و بزانێت گەرم بووە، هەناسەیەکى قووڵى هەڵکیشا و بە خۆى وت: (باشتر لێرە گریام و لەوێ لەبەر چاوى (مامۆستا هاوار)ى مێردى (ڕازیە خان)…….) ئینجا (سەوسەن)ى هاوڕێى بیر کەوتەوە” (کاکەسوور:13.2000).

لەو پەڕەگرافەدا خوێنەر ئاسان بۆى دەرکەوتووە، کە تەکنیکى خۆدوان بەکار هاتووە کاتێک دەڵێت (بە خۆى وت) ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کارەکتەر لەگەڵ خۆیدا قسە دەکات. هەروەها دیارە نووسەر ئامادەکاریی بۆ ئەوە کردووە، کە کارەکتەر خۆدواندن ئەنجام بدات بۆ ئەوەى کۆژان و نائارامیی ناواخنى خۆى بەیان بکات.

“هەرچۆنێ بوو ئەو هەستەى خۆى بەدرۆخستەوە و ئۆباڵەکەى خستە ئەستۆى خەنەکەیەوە. هەناسەکى قووڵى هەلکیشا و بە خۆى وت: (ئەمە تەنها شتێکى کاتییە و نامێنیت.. (مامۆستا هاوار) وەکوو براى گەورەم وایە و …..)…” (کاکەسوور:16.2000).

دەبینین لەم خۆدواندنەدا دەربڕینەکان پتر بە ئاگایییەوە وتراون و دەرخەرى ئەو ڕاستییەن، زمانى خۆدواندن نزیکە لە زمانى دیالۆگەوە. نەویستراوە تەنیا بۆ بەکارهێنانى تەکنیکێک زیادەگۆیى بە قسەکاندا هەبێت. بۆیە نووسەر لەم تەکنیکەشدا تەواو سەرکەتوو بووە.

“کە هەستى دەکرد هێشتا مناڵە و تواناى کوشتنى نییە.. پەنجەکانى خۆى دەنووشتاندنەوە و ڕق و بێزاریەوە دەیوت: (من هیشتا هەر مناڵە داماو و بێدەسەڵاتەکەى جارانم.. کاتێ دەتوانم بڵێم گەورەم، کە تواناى کوشتنى خۆم، یان کەسێکى ترم هەبێت.. ئێستا لە مشکێکى ترساو و زارەترەک زیاتر، هیچى تر نییم)” (کاکەسوور:74.2000).

لە خۆدواندندا قسەکەرى تاک دەردەکەوێت و شێوە دیالۆگێک لەگەڵ خۆیدا دروست دەکات. هەر لەم بڕگەیەى سەرەوە بە هۆى بەکارهێنانى دۆخێکى نالەبارى دەروونییەوە ناچار بوو کارەکتەر ڕووى قسەکانى لە خۆى بکات و بە خۆى بڵێت (من هێشتا هەر مناڵە…) تەماشا دەکەیت لەم جۆرە دەربڕینەدا کە دیالۆگى دەنوێنێت، پرسیار و وەڵام دروست دەبێت، هەمووشى تاکەکەسێکە لە ڕێگەى تەکنیکى خۆدواندنەوە ئەنجامى دەدات.

“کە کەمێ هەراشبوو چاکتر تێگەیشت، دڵنەوایى خۆى دەکرد و دەیوت (وانییە.. وانییە.. چاوەکانم بەڵایان لێ نییە و لە چاوى خەڵکى تر چاکتر شت دەبینن.. ئەى ئەوجارە پیاوە باڵابەرزەکەى هاوڕێى مامە سیامەندم، کە ئێستا… هەر دەم بینێ)کەچى هەرچەند ئەو ڕۆژەى بیردەکەوتەوە و جنێوەکانى (شازە) لە گوێچکەیدا دەنگیان دەدایەوە” (کاکەسوور:105.2000).

دووبارە لێرەشدا خۆدواندنێکى ڕوون هەیە و بە شێوەیەکى پوخت و ڕێک و دیالۆگئاسا، کەسەکە پرسیارى بۆ دروست بووە، ئینجا بیرى کردۆتەوە، دواتر دڵنەواییی خۆى کردووە و بە خۆى گوتووە (وانییە.. وانییە.. چاوەکانم بەڵایان لێ نییە). خۆدواندن لە شەپۆلى هۆشدا گرنگیی تایبەتى هەیە، چونکە دۆخى ناواخنى کارەکتەر نیشان دەدات، لە کاتێکدا شەپۆلى هۆش خۆى نیشاندەرى دۆخى ناواخنی کەسەکانە.

5. دەرئەنجامى توێژینەوە:

لە کۆتاییی ئەم توێژینەوەیە، کە سەرجەم بەڵگەکان خراونەتە ڕوو و نموونە پێویستەکانیش لە کتێبەکەدا وەرگیراوە، دەگەینە ئەم ئەنجامەى بڵێین:

• لە ڕووى چەمک و زاراوەوە (شەپۆلى هۆش) بە کار دێت بۆ گێڕانەوەیەکى نوێ لە پانتاییی ئەدەبدا، کە ڕەنگی لە بوارە جیاجیاکانى (دەروونناسى، فەلسەفە و ڕەخنەی ئەدەبی) داوەتەوە.
•  (شەپۆلى هۆش) لە ڕێگەى تەکنیکەکانى تەرکیز دەکاتە سەر دەرخستنى ناوەوەى کارەکتەرەکانى ڕۆمان و چیرۆک بۆ نیشاندانى دۆخە شاراوەکان، هەروەها بۆى گرنگە ئاخۆ ئەوەى گێڕدراوەتەوە چۆن و بە چ شێوەیەک پێشکەش کراوە.
•  لە نێوان تەکنیکەکاندا نزیکیی زۆر هەیە، ئەمەش ئەگەر خوێنەر زۆر ورد نەبێت تێکەڵبوونى بۆ دروست دەبێت، بە تایبەت لەناو یەک تەکنیک، کاتێک دێتە سەر باسى (ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ)، یاخود لە نێوان دوو تەکنیک، وەک تەکنیکەکانى (مەنەلۆگ و خۆدواندن).
• وێڕاى ئەوەى لە (ئاى لەڤیلیا لەڤیلیا..!!) شەپۆلى هۆش بە کار هاتووە لێرە و لەوێ، یاخود تەکنیکێک لە تەکنیکەکانى دەرکەوتووە، بەڵام دەکرێت بڵێین ئەم ڕۆمانەى بەردەستمان زۆرترین تەکنیکى تێدا بە کار هاتووە و بە سەرکەتوویى توانراوە بەرجەستەیان بکات و نیشانیان بدات.
• زیندوویەتیی ئەم ڕۆمانە و پەراوێزخستى، بە تێگەیشنى ئێمە دەگەڕێتەوە سەر دوو هۆکار؛ یەکەم: ئاستى هۆشیاریى خوێنەرەکان و ئاڵۆزیی تەکنیکەکانى گێڕانەوە بە شەپۆلى هۆش. دووەم: لاوازیى ڕەخنەکارانى ئەدەبى کوردى، کە پتر دەورى کارە تەقلیدییەکانیان داوە لەپێناو جەماوەر.

سەرچاوەکان:

سەرچاوەکان بە زمانى کوردی:

 ئەسوەد، نەوزاد ئەحمەد.2011. فەرهەنگى زاراوەى ئەدەبى و ڕەخنەیی، چ1، سلێمانى، چاپخانەى بینایی.

 حەسەن، حەمەسەعید، (2023/5/18)، (17/1/2023).

ڕەمەزانى، محەمەد.2016. هەراوتووڕەیى، ویلیام فۆکنەر، چ1، سەقز، چاپ و بڵاوکردنەوەى گوتار.

زادە، هاشم ئەحمەد.2019. هونەرى داستان، دەیڤد لاج، چ1، بانە، چاپخانەى مانگ.

 سەعید، جەلال.2010. گفتوگۆ لە ڕۆمانى کوردیى کرمانجى خوارودا (1991_2003)، تێزى دکتۆرا، زانکۆى سلێمانى.

صابرـ مسعود خورشید.2014. موستەفا مەستور، بنەماکانى کورتەچیرۆک، چ١، هەولێر، چاپخانەى ڕۆژهەڵات.

عبدولقادر ، نیاز محمود.2021. ئیستاتیکاى شەپۆلى هۆش لە ڕۆمانەکانى (فەرهاد پیرباڵ)دا، نامەى بەکالۆریۆس، زانکۆى گەرمیان، (چاپ نەکراو).

عارف، حسێن.2011. نووسینەکانم لە بارى ڕەخنە و لێکۆڵینەوەدا،چ١، هەولێر، دەزگاى چاپ و بڵاوکردنەوەى ئاراس.

فایەق، دانا.2008. منداڵێک بە دزیەوە کتێ دەخوێنێتەوە، کاروان عومەر کاکەسوور، چ1، سلێمانییە، چاپ و پەخشى سەردەم.

کاکەسوور، کاروان عومەر.2000. ئاى لەڤیلیا لەڤیلیا..؟!، چ1، سلێمانى، چاپ و پەخشى سەردەم.

كەسنەزانى، بوشرا.2012. ئاستانەى سبەینێ، چ١، سلێمانى، دەزگار چاپ و پەخشى سەردەم.

مەنتک، حەمە.2021. ئارکیۆلۆژیاى پۆلێنى ڕۆمانى کوردى، چ١،سلێمانى، دەزگار چاپ و پەخشى سەردەم.

 مەجید، دیار فایەق.2021. شەپۆلى هۆش لە ڕۆمانى کوردیى،چ١، هەولێر، ناوەندى خاک.

 محەمەد، ئامینە.2023. مەنەلۆگ و جۆرەکانى لە کۆمەڵە چیرۆکى (تەنیایى) شێرزار حەسەندا، گۆڤارى ئەکادیمیاى کوردى ژمارە 55.

سەرچاوەکان بە زمانى عەرەبى:

المخيلد، إيمان(2022)، تيار الوعي في رواية لغط موتى ليوسف المحيميد، مجلة الآداب، العدد14.

 بخلیل، سلیم(2011)، تیار الوعی الإرهاصات الأولى للروایة الجديدة، مجلة المخبر، العدد 7.

 ريان، فاطمة(2019)،قراءة لرواية تيار الوعي في لوهز المهز، مجلة المجمع، العدد4.

لبنا، البنا(2009)، الفواعل السردية: دراسة في الرواية الاسلامية المعاصرة، لبنان، عالم الکتب الحدیث.

The post ڕەنگدانەوەى “شەپۆلى هۆش” لە ڕۆمانى “ئاى لەڤیلیا لەڤیلیا..؟!” appeared first on ژنەفتن.

گواستنەوە و دابەشکردنی دانیشتووانی ئێتنیکی (نەتەوەیی)[2] لە سەدەی بیستەمدا

پوختە:

چەمکی جیاکردنەوەی جەستەییی دانیشتووانی پێکەوەناکۆک (دژبەیەک)[3] وەک گونجاوترین چارەسەر بۆ زۆرێک لە خراپترین ململانێ ئێتنیکییەکان بانگەشەی بۆ کراوە. بیرۆکەکە تا ئێستاش مشتومڕێکی زۆری لەسەرە، چونکە گواستنەوەی دانیشتووان و ئەو دابەشبوونانەی کە زۆر جار لەگەڵیدا دەبن، دەوترێت ئازار و مردن زیاد دەکات و لێرەدا لەگەڵ دۆسیەی ئێرلەند، هیندستان، فەڵەستین و قوبڕس وەک بەڵگە خراونەتە ڕوو و کاریگەرییە کۆتایییەکانی گواستنەوەکان (کۆچ)[4] و دابەشبوونەکانی[5] دانیشتووان لەم چوار وڵاتەدا و کەمبوونەوە یان خودزیادبوونی خەساری گیانی هەڵدەسەنگێندرێت.

دەقی تەواو:

تا ئەم دوایییانە، کۆدەنگییەکی نزیک لە نێوان داڕێژەرانی سیاسەت و توێژەران هەبوو کە ئامانجی بەڕێوەبردنی ململانێ نەتەوەیییەکان دەبێت پشتگیریکردن و پاراستنی کۆمەڵگە یەکگرتوو و فرە نەتەوەیییەکان بێت. بەڵام لەم ساڵانەی دواییدا ئەو بیرۆکەیەی کە جیاکردنەوەی دانیشتووانی دژبەیەک ڕەنگە باشترین چارەسەر بێت بۆ زۆرێک لە توندترین ململانێیە نەتەوەیییەکان، هاتە ئاراوە. ڕووداوەکانی بۆسنیا پشتیوانیی ئەم ڕەوتە دەکەن، هەروەها کە چاودێران ئاماژە بەوە دەکەن کە تا گرووپە پێکەوەناکۆکەکان زیاتر لە یەکتر جیا بوونەتەوە، پەیوەندییەکانیان ئاشتیانەتر بووە، لە حاڵێکدا پێشنیارەکان بۆ یەکسەر یەکخستنەوەیان کەمتر و کەمتر پشتیوانیی لێ ‌دەکرێت.(١) سەرەڕای ئەوەش، بەشێکی گەشەسەندوو لە لێکۆڵینەوەکان کە گرنگی بە ڕۆڵی ئاستەنگەکانی (دووڕیانەکانی) ئاسایشی نێوان گرووپەکان دەدات لە ململانێ نەتەوەیییەکاندا، دەڵێن کە شێوازەکانی نیشتەجێبوونی دانیشتووانی تێکەڵاو دەتوانێت پەرە بە توندوتیژی بدات، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە جیابوونەوەی گرووپە دژبەیەکەکان ڕەنگە ململانێکان کەم بکاتەوە.(٢)

بەڵام جیاکردنەوەی دانیشتووان زۆر مشتومڕی لەسەرە. تەنانەت کاتێک گواستنەوەی دانیشتووان بە شێوەیەکی پارێزراو ئەنجام دەدرێت، ئازارێکی زۆر بە دوای خۆیدا دەهێنێت، لەوانە لەدەستدانی ماڵوحاڵ و بژێویی ژیان و تێکدانی پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و ئایینی و کولتوورییەکانی بە دوادا بێت. بەم شێوەیە تەنیا لە حاڵەتێکدا دەتوانرێت پاساویان بۆ بهێنرێتەوە کە ژیانی ئەو کەسانە کە لە ئەگەری توندوتیژیی نەتەوەیی دەکوژران، ڕزگار دەکرێن. ڕەخنەگران دەڵێن گواستنەوەی دانیشتووانی ئێتنیکی و ئەو دابەشبوونانەی کە زۆر جار لەگەڵیدا دەبن، بە گشتی ئازار و مردن کەم ناکەنەوە بەڵکوو لە ڕاستیدا زیادیان دەکەن.

گرنگترین بەڵگە ئەزموونییەکان کە دژی جیابوونەوەی دیمۆگرافی کۆ کراونەتەوە، لەسەر دەرئەنجامی چوار دابەشکردنی بەناوبانگی سەدەی بیستەم وەستاوە- ئێرلەند، هیندستان، فەڵەستین و قوبڕس، کە هەموویان لەگەڵ گواستنەوەی دانیشتووان بە قەبارەیەکی بەرفراوان لەگەڵ توندوتیژییەکی بەرچاودا بوون.(٣)

ئەو پرسیارەی لەم وتارەدا ئاماژەی پێ کراوە ئەوەیە: ئەگەر بیرسای (لۆژیکی) جیاکردنەوەی دیمۆگرافی دروست بێت، بۆچی دابەشبوون و گواستنەوەی دانیشتووان لەم چوار حاڵەتەدا ئەوەندە توندوتیژانە بوو؟ سێ ئەگەر هەیە: توندوتیژی لەم حاڵەتانەدا دەتوانێت بەڵگەیەک بێت بۆ ئەوەی ڕوانستەکە (تیۆرەکە) هەڵەیە؛ توندوتیژی دەتوانێت بە هۆی هۆکاری تایبەتەوە بێت کە ڕۆشنایی ناخاتە سەر لۆژیکی هۆکارانەی ڕوانستەکە؛ یان شێوازی توندوتیژی لەم حاڵەتانەدا دەتوانێت هەر بەو شێوەیە بێت کە ڕوانستەکە پێشبینی کردووە، ئەمەش بەو مانایە دەبێت کە توندوتیژی لەم کەیسانەدا (و کەیسەکانی داهاتوو) ڕەنگە کەم بکرێتەوە ئەگەر داڕێژەرانی سیاسەت کە ڕووبەڕووی ململانێی توندی نەتەوەیی دەبنەوە زیاتر ئامادە بن بژاردەی جیابوونەوەی دانیشتووانی ناکۆک لە بەرچاو بگرن.

بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە، تۆماری ئەم چوار دۆسیە (حاڵەتە) تاوتوێ دەکەم و بۆم دەردەکەوێت کە ئیدیعای ڕەخنەگران ڕەوا یان پاساوهەڵگر نییە. لە هەر چوار حاڵەتەکەدا جیابوونەوەی گرووپە پیکەوەناکۆکەکان توندوتیژییەکانی دواتری کەم کردووەتەوە. بەردەوامبوون یان سەرهەڵدانەوەی توندوتیژیی نێوان گرووپەکان لە ناوچە دیاریکراوەکاندا لە هەندێک حاڵەتدا بە هۆی دابەشبوون یا جیابوونەوە نییە، بەڵکوو لە ئەنجامی ناتەواویی جیابوونەوەی گرووپە دژبەیەکەکان لەو ناوچە تایبەتانەدا بووە.

ئەم وتارە بەسەر سێ بەشدا دابەش کراوە. یەکەمیان دۆخی مشتومڕەکە لەسەر دابڕانی دیمۆگرافی وەک چارەسەرێک بۆ شەڕە ئێتنیکییەکان هەڵدەسەنگێنێت و ئەو پرسیارە ئەزموونییانە دەستنیشان دەکات کە بۆ ئەوەی بەرەو پێش بچێت، پێویستە وەڵام بدرێنەوە. بەشی دووەم لێکۆڵینەوە لەوە دەکات کە ئایا کاریگەرییە هەڵاوێژراوەکانی دابەشکردن و گواستنەوەی دانیشتووان لە کەیسەکانی ئێرلەند، هیندستان، فەڵەستین و قوبڕسدا لە کەمکردنەوەی قوربانییەکان بووە یان زیادکردنیان. لە بەشی سێیەمدا باس لەوە دەکرێت کە ئایا دابەشکردن و گواستنەوەی دانیشتووان دەوڵەتی نادیموکراسی دروست دەکات یان نا.

دۆخی مشتومڕەکە (باسەکە)

ئەم بەشە لایەنەکانی مشتومڕی ئێستا و پێداویستییەکان بۆ پێشخستنی زانیارییەکانمان لەسەر کاریگەرییەکانی گواستنەوە و دابەشکردنی (جیاکردنەوەی) دانیشتووان دەخاتە ڕوو.

کەیسی جیابوونەوە

هەر کاتێک پێکهاتە نەتەوەیییەکان نەتوانن پشت بە دەوڵەتێکی ناوەندی بەهێز و بێلایەن ببەستن بۆ ڕێگریکردن لە ململانێی ناوخۆیی، دەبێت هەموو گرووپەکان بۆ بەرگریکردن لە خۆیان بکەونە ئامادەکاری. بەڵام ئەو ڕێوشوێنە ماددی و دروشمییە (ڕێتۆریکانەی) کە گرووپەکان بۆ ئامادەکاری بۆ بەرگری بە کاری دەهێنن، هەڕەشەی هێرشبەرانە (شەڕانگێزانە) بۆ سەر گرووپەکانی دیکەش دروست دەکات و ئەمەش دووڕیانێکی ئەمنی دروست دەکات کە هیچ گرووپێک ناتوانێت ئاسایشی خۆی بەبێ ئەوەی هەڕەشە لە ئاسایشی ئەوانی دیکە بکات، دابین بکات. چڕیی ئەم دووڕیانە ئەمنییە بەشێکی لەسەر کارکردی دیمۆگرافیایە: تا شێوازی نیشتەجێبوونی دانیشتووانی پیکەوەناکۆک زیاتر تێکەڵاو بێت، دەرفەتەکانی هێرشکردنە سەر هەر لایەنێک زیاترە و داڕشتنی ڕێوشوێنی کاریگەر بۆ بەرگریکردن لە کۆمەڵگە قوڕستر دەبێت جگە لە پێشوەخت‌-چوونە-سەر-هێرشەکە (تەنها بە لێدانی پێشوەختە نەبێت) بۆ “سڕینەوەی”[6] ناوچە تێکەڵەکانی ئەندامانی گرووپی دوژمن و دروستکردنی ناوچەی متمانەپێکراو و لەبەرگری‌هاتوو لە ڕووی نەتەوەیییەوە.(٤)

هەروەها هەمان داینامیک ڕێگری لە کەمبوونەوەی شەڕە ئێتنیکییەکان دەکات تا ئەو کاتەی گرووپە ناکۆکەکان بە شێوەیەکی جەوهەری (لە بنەڕەتدا) جیا دەبنەوە (یان لایەنێک لایەنەکەی دیکە داگیر دەکات یان لەناویان دەبات). ئەو چارەسەرانەی کە ئامانجیان هەم بۆ گەڕاندنەوەی سیاسەتی مەدەنیی فرەنەتەوەیییە و هەم بۆ دوورکەوتنەوە لە گواستنەوەی دانیشتووانە، وەکوو بنیاتنانی دامەزراوە، هاوبەشکردنی دەسەڵات و بنیاتنانەوەی ناسنامە، ناتوانن لە کاتی شەڕی ناوخۆییی ئێتنیکی یان دوای شەڕی ناوخۆیی کارتێکەر بن، چونکە چارەسەری ئەو دووفاقییە ئەمنییە ناکەن کە دیمۆگرافیای تێکەڵاو درووستی کردووە.(٥). تا ئەو کاتەی هەردوو لایەن لەسەر ئەو باوەڕە بن کە باشترین ستراتیژیی ئەمنی بۆ هەریەکەیان سووکایەتیکردن و پاکتاوی نەتەوەیییە، هیچ کامیان ناتوانن ئاسایشی خۆیان بسپێرن بە هیوای خۆڕاگرتنی لایەنی بەرامبەر(٦). چەمک و واتای سیاسەت ئەوەیە کە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پێویستە پشتگیری لە جیابوونەوە بکات وەک چارەسەرێک بۆ لانیکەم هەندێک ململانێی کەمینەیی (خۆجێیی)[7]؛ ئەگەرنا، پرۆسەکانی شەڕ بە هەر شێوەیەک بێت دانیشتووانەکان جیا دەکاتەوە، بە تێچووی مرۆییی زۆر زیاتر.

فاکتەری هۆییی گرینگ جیاکردنەوەی خەڵکە بۆ ناوچەکانی بەرگری لێ کراو، نەک دابەشکردنی سەروەری(٧). بە پێچەوانەوە، دابەشبوون بەبێ جیابوونەوە تەنیا ململانێ زیاد دەکات، وەک ئەوەی لە کرواسی و بۆسنیا لە ساڵانی ١٩٩١-٩٢دا ڕووی دا.

دۆسیەی دژی جیابوونەوە و دابەشبوون

لەنێو زۆربەی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و سەرکردە و توێژەرە ڕۆژئاوایییەکان، “گواستنەوەی دانیشتووان” و “دابەشکردن” لەمێژە وشەگەلێکی گڵاو (ناحەز) بوون. جگە لە ئاوارتەگەلی دەگمەن، نەتەوە یەکگرتووەکان پشتیوانیی دەوڵەتەکانی کردووە دژی بزووتنەوە جوداخوازەکان و کۆمیسیۆنی باڵای پەنابەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان (UNHCR) پێی باشە “ئاسایش بۆ خەڵک بهێنێت نەک خەڵک بە ئاسایش بگەیەنێت”.(٨) بەرهەڵستکاران دەڵێن کە دابەشکردنی نەتەوەیی و گواستنەوەی دانیشتووان سێ کەموکوڕی سەرەکی هەیە:

یەکەم: دابەشکردن و گواستنەوەی دانیشتووان لەبری ئەوەی توندوتیژی کەم بکاتەوە، لە ڕاستیدا دەبێتە هۆی توندوتیژی. دووەم: زۆر جار بە گۆڕینی ململانێی ناوخۆیی بۆ ململانێی نێودەوڵەتی، ململانێی نوێ دروست دەکەن و، سێیەم: دابەشبوونەکان دەوڵەتی پاشەڵ (ئاڵۆز) دروست دەکەن کە نادیموکراتیکە و لە ڕووی کولتوورییەوە تەسکن، و ڕق و کینە لە نێوان کۆمەڵگەکاندا بەردەوام دەکەن.(٩) دوو ڕەخنەی یەکەم جددیترینن چونکە پەیوەندییان بە پرسی ناوەندییەوە هەیە کە ئایا جیابوونەوەی دیمۆگرافی ژیانی مرۆڤەکان ڕزگار دەکات یان تێچووی دەبێت. سێیەمیان گرنگە چونکە ئەوە پیشان دەدات کە پەنابەران ڕەنگە خۆیان لە سیاسەتێکی سەرکوتکەرتردا ببیننەوە لەوەی کە بە جێیان هێشتووە.(١٠)

واتای لۆژیکی ڕەخنەگران ئەوەیە کە زۆربەی ئەوانەی لە ململانێ ئێتنیکییەکان بوونەتە پەنابەر، دەیانتوانی بە ئاسایشەوە لە ماڵەکانی خۆیاندا بمێننەوە و لە ئازادییەکی مەعقوولی ئابووری و سیاسی و کولتووری بەهرەمەند بوونایە ئەگەر دابەشبوون و گواستنەوەی دانیشتووان لە دەرەوە بەسەریاندا نەدەسەپێندرا. ئەنجامی کۆتاییی ئەوان ئەوەیە کە کارکردن بۆ یەکخستنەوەی گرووپە نەتەوەیییەکان لە شەڕدا لەگەڵ یەکتردا هەم ئەخلاقیترە و هەم لە درێژخایەندا پراکتیکیترە لە قایلبوون بە دابەشبوون.

ئەمە هەڵەیە. ئەو دووفاقییە ئەمنییەی کە لەلایەن دانیشتووانی تێکەڵاوەوە دروست دەبێت، دڵنیایی دەدات لەوەی کە شەڕە ئێتنیکییەکان هەمیشە کۆمەڵگە پێکەوەناکۆکەکان لە یەکتر جیا دەکاتەوە؛ ئەم پرۆسەیە ناتوانرێت بوەستێنرێت جگە لە داگیرکاریی سەربازیی هەمیشەیی یان کۆمەڵکوژی، یان بە نەبوونی شەڕ لە پلەی یەکەمدا (هەر لە سەرەتاوە). کاتێک ململانێ نەتەوەیییەکان توندوتیژ دەبن، جووڵەی خۆڕەسی پەنابەران لەبەر چەند هۆکارێک دروست دەبێت: خەڵک دەترسن لەو ناوچانە بمێننەوە کە شەڕی ئێتنیکی لە ئارادایە یان چاوەڕوان دەکرێت دەست پێ بکات، یان لەلایەن دراوسێکانیان، باندە تاڵانچییەکان، یان سوپای داگیرکەرەوە ناچار دەکرێن بچنە دەرەوە. کەواتە پرسیارەکە لە ناوەڕاستی ململانێی توندی نەتەوەییدا ئەوە نییە کە ئایا گرووپەکان جیا دەبنەوە یان نا بەڵکوو مەسەلەکە ئەمەیە کە چۆن بە پاراستن، گواستنەوە، بژێویی ژیان و نیشتەجێکردنەوە لەلایەن دەسەڵاتەکان یان دامەزراوەکانی دەرەوە، یان لەژێر ڕەحمەتی نەیارە نەتەوەیییەکانیان و باندەکاندا ڕێک خراون؟ ڕەتکردنەوە یان ڕێکنەخستنی گواستنەوەی پێویست، مرۆڤەکان لە پەنابەربوون ناپارێزێت، بەڵکوو کاتێک ئەم کارە دەکەن، کارەساتیان بەسەردا دەسەپێندرێت.

هەروەها تۆمەتی ڕەخنەگران کە دابەشکردن و گواستنەوەی دانیشتووان دەوڵەتی نالیبراڵ دروست دەکات، دروست نیە.(١١) هەرچەندە ڕاستە کە هەموو دەوڵەتانی جێنشینی دابەشبوون، لیبڕال-دیموکراتیک نین، بەڵام ئەو دەوڵەتە جێنشینانەی کە بە هۆی جیابوونەوەکان دروست کراون کە لەم بابەتەدا لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە، لەچاو ئەوانەی پێش خۆیان یان دراوسێکانیان کەمتر دیموکراتیک نین. هەرچەندە بڕێک لە دەوڵەتانی جێنشین یاسای هەڵاواردنیان  هەیە، بەڵام بە گشتی ئەم جۆرە هەڵاواردنانە کەمتر توندوتیژە لەوەی کە کەمینەکانی پێش دابەشکردن لەژێر دەسەڵاتی زۆرینەدا ڕووبەڕووی دەبوونەوە.

مەرجەکان بۆ چارەسەرکردنی مشتومڕەکە

زۆرترین پانتاییی پەیوەندیدار بەم مشتومڕە هەموو حاڵەتەکانی گۆڕانی سنوورەکان یان بزووتنەوەی دانیشتووان دەبن کە پێکهاتەی نەتەوەییی یەک یان چەند دەوڵەتێکیان گۆڕیوە. لە پراکتیکدا ئەم پانتایییە بە شێوەیەکی بێئەژمار گەورە دەبێت، بۆیە بۆ ئەم لێکۆڵینەوەیە کۆمەڵەیەکی مەهارهاتوو لە کەیسەکان پێناسە دەکەم کە زۆرترین پەیوەندییان بە قازانجی سیاسەتی جیاکردنەوەی دیمۆگرافیای ئەمڕۆوە هەیە: بە تایبەتی هەموو دابەشبوون و جیابوونەوە نەتەوەیییەکانی سەدەی بیستەم کە بوونەتە هۆی پێکهێنانیان، کە کۆی گشتییان نزیکەی بیست دەوڵەتە.(١٢) خشتەی ١ـی ئەم کۆمەڵەیە پوخت کردووەتەوە.

لەم زەنجیرەیەدا پەیوەندییەکی بەهێز لە نێوان توندوتیژیی زۆر و گواستنەوەی زۆری دانیشتوواندا هەیە؛ نزیکەی هەموو ئەو کەیسانەی کە توندوتیژیی زۆریان تێدایە، ئاوارەبوونی پەنابەران لە هەر حاڵەتێکی توندوتیژیی کەم بەرچاوترە. بە هەر شێوەیەک ئەم دەرئەنجامە لەگەڵ ئارگیومێنتەکانی هەردوو لایەنی ناو مشتومڕەکەدا یەک دەگرێتەوە: لایەنگرانی جیابوونەوەی دیمۆگرافی پێیان وایە کە توندوتیژیی زۆر دەبێتە هۆی جووڵەی دانیشتووان، لەکاتێکدا ڕەخنەگران پێچەوانەی ئەمە دەڵێن.

بۆ چارەسەرکردنی ئەم مشتومڕە لەسەر هۆ و هۆکرد، ئەو کەیسانەی کە گرنگترینە و بە وردی لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکرێت، ئەو دابەشبوونانەن کە لەگەڵ توندوتیژیی زۆردان. لەبەر ئەوەی هەردوو لایەنی مشتومڕەکە زۆرترین ئاوڕدانەوەیان لەسەر هۆکارەکانی توندوتیژی لەڕادەبەدەرن، ئەو کەیسانەی کە  توندوتیژیی کەمیان تێدایە ناتوانن یەکلاکەرەوە بن. هەروەها پێویستە سەرنجمان لەسەر دابەشکردن بێت نەک کەیسەکانی جیابوونەوە، چونکە مەبەستمان هەڵسەنگاندنە بۆ ئەوەی ئایا دەستێوەردانی نێودەوڵەتی تێچووی ململانێی نەتەوەیی کەم دەکاتەوە یان زیادی دەکات. ئەم وتارە لێکۆڵینەوە لە چوار لەو پێنج حاڵەتە دەکات کە دەشێت واتە ئێرلەند، هیندستان، فەڵەستین و قوبڕس  و هەروەها تایبەتمەندیی زیادەی هەیە کە هەمان ئەو حاڵەتانەن کە زۆرترین جار لەلایەن ڕەخنەگرانەوە بە کار دەهێنرێن.

جیابوونەوە و توندوتیژی

ئەم بەشە پێشینەی دابەشبوونی ئێرلەند، هیندستان، فەڵەستین و قوبڕس تاوتوێ دەکات بۆ ئەوەی حوکم لەسەر ڕەوایەتیی ئەو ئیدیعایانە بدات، یەک: کە جیابوونەوە و دابەشبوون لەبری ئەوەی توندوتیژی کورتخایەن کەم بکاتەوە، زیادی دەکات و، دوو: ئەوە کە هەروەها بەردەوام دەبن یان لە ڕاستیدا ڕق و کینە و توندوتیژیی نێوان گرووپەکان لە درێژخایەندا زیاد دەکەن.(١٣)

خشتەی ١ جیابوونەوە و دابەشبوونی نەتەوەییی ١٩٠٠-٩٤. (a) دابەشبوونی وڵاتانی باڵتیکی خوارەوە، نۆروێژ ١٩١٨، توندوتیژیی فینلاند ١٩٠٥، ئوتریش-مەجارستان ١٩١٨، ١٩١٨-١٩(b) یەکێتی سۆڤیەت، ١٩٩٠-٩١ ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، ١٩١٨-١٩ (c) سلۆڤینیا، ١٩٩١ سەنگاپوور، ١٩٦٥ مەقدۆنیا، ١٩٩٢ سلۆڤاکیا، ١٩٩٣ جەزائیر، ١٩٦٢ پۆڵەند، ١٩١٨ توندوتیژی بەنگلادیش، ١٩٧١ ئێرلەند، ١٩٢١ ناگۆرنۆ-کاراباخ (قەرەباغی کێوسانی)، ١٩٩١(*) هیندستان، ١٩٤٧، کوردستانی عێراق ١٩٩١(*) فەڵەستین ١٩٤٧ ،باکووری سۆماڵی، 1991(*) قوبڕس، ١٩٧٤(*) کرواسی، ١٩٩١ بۆسنیا، ١٩٩٢ ئەبخازیا، ١٩٩٢-٩٣(*) ئێریتریا، ١٩٩٣ چیچن، ١٩٩٤(*) تێبینی: * بە کردەوە (دیفاکتۆ)، لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دانپێدانەنراو نییە. ئەو حاڵەتانەی کۆلۆنیالیزەکردن کە تێیدا کۆلۆنی و دانیشتووانەکەی هەرگیز بەشێک نەبوون لە گەورەشارەکان، ناگرێتەوە، چونکە لە زۆربەی حاڵەتەکاندا دانیشتووانی گەورەشارەکان کە مابوونەوە کەم بوون و لەلایەن زۆربەی دانیشتووانەوە وەک بیانییەکان سەیر دەکران، نەک وەک گرووپێکی نەتەوەییی ناوخۆیی کە بتوانن بە ئەگەرێکی زۆرەوە ڕکابەری دەسەڵات بن. جەزائیر جیاوازە، چونکە لە ڕووی یاسایییەوە بەشێک بووە لە گەورەشارەکانی فەرەنسا و هەروەها دانیشتووانی ئێتنیکیی فەرەنسی زیاتر لە یەک ملیۆن کەسی تێدا بوو کە هەم دەیانویست لەو شوێنە بمێننەوە کە لێی بوون و هەم وەک هاووڵاتیی فەرەنسی بمێننەوە. (b) هیچ توندوتیژییە ئێتنیکییەکانی بەرفراوان لەناو دەوڵەتە جێنشینەکان یان لە نێوان دەوڵەتانی جێنشیندا نەبوو، هەرچەندە دەوڵەتێکی جێنشین (مەجارستان) شەڕی لەگەڵ دەوڵەتی (ڕۆمانیا) کرد کە خاکی لە دابەشکردنەکەدا بە دەست هێنابوو. (c) هیچ شەڕێک لە نێوان دەوڵەتانی جێنشیندا نەبوو، بەڵام تورکیا لە ساڵانی ١٩٢٠-٢٣ شەڕی لەگەڵ یۆنان کرد.

ئێرلەند

هەرچەندە دابەشبوونی ئێرلەند توندوتیژیی لەگەڵدا بووە، بەڵام ئەم توندوتیژییە بە هۆی خودی دابەشکردنەکەوە نەبووە، بەڵکوو بە هۆی ئەوەوە بوو کە دابەشبوونەکە کۆمەڵگە دژبەرەکانی لە یەکتر جیا نەکردبووەوە، بە تایبەتی لە باکوور. لە ئەنجامدا باکوور لە ڕووی دیمۆگرافییەوە تێکەڵاوە و دەیان ساڵە تووشی توندوتیژی بووە، لەکاتێکدا باشووری ئێرلەند تا ڕادەیەک یەکپارچە لە ئارامی بەهرەمەند بووە.

ئایا دابەشبوونی ئێرلەند توندوتیژیی کەم کردەوە یان زیادی کرد؟ توندوتیژیی سیاسی لە ئێرلەند لە دەیەی دوای ئەوەی حکوومەتی بەڕیتانیا لە ساڵی ١٩١٤ـدا لەسەر حوکمڕانیی ناوخۆ و دابەشبوون ڕەزامەندیی دەربڕی، بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد. چوار قۆناغی سەرەکی هەبوو: یەک: ڕاپەڕینی ئیستەر لە ساڵی ١٩١٦، کە نزیکەی ٤٥٠ کەس تێیدا گیانیان لە دەست دا؛(١٤) دوو: جەنگی سەربەخۆییی ئێرلەند لە ساڵی ١٩١٩ تا ١٩٢١، کە نزیکەی ١٥٠٠ کەس تێیدا کوژراون؛(١٥) سێ: شەڕی ناوخۆی ١٩٢٢-٢٣ لەناو کۆماری ئێرلەندا، کە ٤٠٠٠ کوژراوی دیکەی لێ کەوتەوە؛(١٦) و (٣) شەڕی ناوخۆییی ساڵانی ١٩٢٢- ٢٣، و چوار: توندوتیژیی تائیفی لە ئۆڵستەر لە نێوان ساڵانی ١٩٢٠ بۆ ١٩٢٢، کە ٤٢٨ کەسی دیکە بوون بە قوربانی.(١٧)

ڕەنگە نەیارانی دابەشبوون و جیابوونەوە ئەم تۆمارە وەک بەڵگەیەک بۆ هەڵوێستی خۆیان ببینن، بەڵام ئەمە هەڵە دەبێت. دوو قۆناغی یەکەم بە هیچ‌ شێوەیەک ململانێی تائیفی نەبوون و پەیوەندییان بە دابەشکردنەکە نەبووە؛ بەڵکوو شەڕیان لەسەر ئەوە دەکرد کە ئایا ئێرلەند تەنها حوکمڕانیی ناوخۆیی لە ناوخۆی بەڕیتانیا وەرگرێت یان سەربەخۆییی تەواو بە دەست بهێنێت. لایەنە دژبەرەکان لە هەردوو خولەکەدا ناسیۆنالیستە ئێرلەندییەکان بوون لە بەرامبەر سوپا و پۆلیسی بەڕیتانیا نەک کاتۆلیکەکان لە بەرامبەر پرۆتستانتەکان. قۆناغی سێیەم و چوارەم لەبەر ئەوە ڕووی دا کە دابەشبوونی ساڵی ١٩٢١ ئەو دوو کۆمەڵگەیەی لە یەکتر جیا نەکردەوە، بە تایبەتی لە ئۆڵستەر. جیابوونەوە لە باشووردا وەک پرسێک نەبوو، چونکە ئەو بیستوشەش پارێزگایەی کە بۆ دەوڵەتی ئازادی ئێرلەندا دیاری کرابوو، ژمارەی دانیشتووانیان کەمتر لە سەدا ١٠ی پرۆتستانت بوون. ئەم کەمینەیە زۆر بچووک و زۆر تەسک بوو بۆ ئەوەی هێزێکی سیاسی یان سەربازی ئەگەری پێک بهێنێت. بەم شێوەیە هیچ دووڕیانێکی ئەمنی نەبووە و ئێرلەند تا ئەمڕۆش کێشەی توندوتیژیی تائیفیی بە خۆیەوە نەبینیوە.

سەرچاوەی هەردوو توندوتیژیی تائیفی لە ئۆلستەر و شەڕی ناوخۆی ئێرلەند دیمۆگرافیای تێکەڵاوی ئێرلەندای باکوور بوو. ئەو شەش پارێزگایەی کە وەک بەشێک لە بەڕیتانیا مانەوە، کەمینەیەکی کاتۆلیکی لەسەدا ٣٤یان لە خۆ گرتبوو، ئەمەش دووڕیانێکی ئەمنیی تا ڕادەیەک چڕوپڕی دروست کرد.(١٩) لەگەڵ ئەوەی ناسیۆنالیستە توندڕەوەکان لە باشوور داوای تێکدانی (لاوازکردنی) دابەشبوونەکەیان دەکرد، زۆرێک لە پرۆتستانتەکانی ئۆڵستەر پێیان وابوو کە پاراستنی سیاسی، ئابووری، لەوانەیە تەنانەت ئاسایشی جەستەییش (سروشتی) پێویستی بە سەرکوتکردنی هەر چەشنە زیادبوونی دەسەڵاتی کاتۆلیکەکانە. ئەم دووفاقییە ئەمنییە زیاتر بە هۆی شێوازی ناڕێک و تێکەڵاوی نیشتەجێبوونی ئەو دوو گرووپە لەناو ئێرلەندای باکووردا خراپتر دەبوو (بڕوانە نەخشەی ١)؛ ئەگەر کاتۆلیک و پرۆتستانتەکان زۆربەیان لە ناوچە جیاوازەکاندا جیا بوونایەتەوە، ئەوا پرۆتستانتەکان هێشتا حکوومەتی پارێزگاکەیان کۆنترۆڵ دەکرد، بەڵام هۆکارێکی کەمیان دەبوو بۆ دەستوەردان لە حوکمڕانیی ناوخۆیی ناوچە کاتۆلیکییەکان. ئەنجامەکەی لە ساڵانی ١٩٢٠-٢٢ شەپۆلێکی توندوتیژیی ڕێکخراو و تایبەت بوو کە تێیدا ٤٢٨ کەس کوژران و زیاتر لە ٨ هەزار کاتۆلیک بە زۆر لە کارەکانیان دوور خرانەوە و نزیکەی ٢٣ هەزار کەسیش لە زێدیان دوور خرانەوە.(٢٠)

هەروەها دیمۆگرافیای تێکەڵاوی ئێرلەندای باکوور دووڕیانێکی ئەمنیی بۆ ناسیۆنالیستەکانی باشوور دروست کرد، کە کۆڵەواربوونی زۆری کاتۆلیکەکانی ئۆڵستەریان بە خوازیاربوون بۆ ڕزگارکردنیان دەزانی. ئەم دووفاقییە ئەمنییە نەبووە هۆی شەڕی نێودەوڵەتی (حکوومەتی ئێرلەند دانی بەوەدا نا کە مەحاڵە دابەشکردن بە زۆر هەڵبوەشێتەوە)، بەڵام یارمەتیدەر بوو بۆ دروستکردنی شەڕێکی ناوخۆییی کورت لە باشوور. سوپای کۆمارییەکانی ئێرلەندا (IRA) کە لە باکوور چالاکی دەکرد، ڕەتی کردەوە دیسپلین و یاسای حکوومەت قبووڵ بکات و لە شەڕێکدا کە لە ژوئەنی ١٩٢٢ تا مانگی ئابی ١٩٢٣ بەردەوام بوو، لەلایەن هێزەکانی حکوومەتەوە شکستی هێنا.(٢١) دەکرێ بوترێت کە ئەگەر تەنانەت کاتۆلیکێکیش لە باکووردا نیشتەجێ نەبووایە، IRA، بە هەر شێوەیەک بێت خەباتی بۆ ئێرلەندایەکی یەکگرتوو دەکرد، بەڵام بانگەوازی سەرکردەکانی IRA بۆ ئەندامەکانیان کە لەپێناو ئەو خاکەدا بمرن، زۆر کەمتر قەناعەتپێکەر بوو لە بانگەوازی بۆ ڕزگارکردنی هاوڕێ کاتۆلیکەکان لە تاڵانکردن وکوشتن. بە هەمان شێوە قورستر دەبوو بۆ حکوومەت تۆمەتبارکردن بە خیانەت بە هۆی وازهێنانی کەسانێک کە لەوێ نەبوون.(٢٢)

ئایا دەکرا ڕێگری لە دابەشکردنی ئێرلەند بکرێت؟ دابەشبوونی ئێرلەند تەنیا بە دوو ڕێگا دەکرا ڕێگری لێ بکرایە، کە هەریەکەیان لێکەوتەی خراپتری دەبوو.

یەکەم: بەڕیتانیا دەیتوانی حوکمڕانیی ناوخۆ (یان سەربەخۆیی) بە ئێرلەندایەکی یەکگرتوو بدات و یەکێتیخوازەکانی ئۆڵستەر ناچار بکات ملکەچ بن. لە ڕاستیدا حکوومەتی بەڕیتانیا لە ساڵی ١٩١٤ هەوڵی دا ئەم کارە بکات، بەڵام بە هۆی هەڕەشەی شەڕی ناوخۆ لە خودی بەڕیتانیادا، هەروەها بە هۆی ئامادەیی و توانای ئاشکرای یەکێتیخوازەکان بۆ بەرەنگاربوونەوە وەستا. سەپاندنی حوکمڕانیی ناوخۆ بەسەر ئۆڵستەر لەلایەن ئۆپۆزسیۆنی تۆری لە کۆمۆنز و زۆرینەی ئەنجوومەنی لۆردەکان و شا جۆرجی پێنجەم و ژمارەیەکی زۆر لە ئەفسەرانی سوپا و هێزی دەریایی دژایەتی کرا.(٢٣)

سەرەڕای ئەمە کەم کەس گومانی هەبوو لەوەی کە پرۆتستانتەکانی ئۆڵستەر ڕاست دەکەن (٢٤). لە “ڕۆژی ئۆڵستەر”، ١٨ی سێپتامبری ١٩١٢، ٢٨١.٢٠٦ کەس لە ئۆڵستەرمنەکان “یەکێتی و پەیمانی فەرمی”یان واژۆ کرد، بەڵێنیان دا بەرەنگاری یاسای ناوخۆیی ببنەوە؛ ٢٢٨.٩٩١ ژن بەڵگەنامەی هاوتەریبێکیان واژۆ کرد و پێکهاتبوون لە زۆربەی تەمەن پێگەیشتووەکانی پرۆتستانتەکان لە پارێزگاکەدا(٢٥). لە ساڵی ١٩١٢ـەوە خەریکی ئامادەکردنی هێزێکی بەرگریی ناوچەیی بوون بە ناوی هێزی خۆبەخشی ئۆڵستەر، کە تا ساڵی ١٩١٤، ٨٥-٩٠ هەزار ئەندامی هەبوو و تا ڕادەیەک باش ڕێکخراو بوو و بە خێرایی ئامێرەکانی لە ڕێگەی کڕین و قاچاقچێتی باشتر دەکرد(٢٦). لە بەهاری ساڵی ١٩١٤ لە لەندەن گوترا کە سەرکوتکردنی ئۆڵستەر پێویستی بە تەواوی سوپای بەڕیتانیا دەبوو و دوانزە بۆ هەژدە مانگی دەخایەنێت.(٢٧).

ئەگەری دیکەش ئەوە دەبوو کە سەربەخۆییی ئێرلەند بۆ ماوەیەکی نادیار ڕەت بکرێتەوە. ئەمەش پێویستی بە سەرکوتکردنی هەموو پێکهاتە چەکدارەکان و شانە سیاسییە ناسیۆنالیستەکان لە سەرانسەری ئێرلەندا هەبوو، ئەرکێک کە ٤٠ هەزار سەربازی بەڕیتانیا و ١٠ هەزار پۆلیس نەیانتوانی لە ساڵانی ١٩١٩-٢١دا ئەنجامی بدەن. بە دڵنیایییەوە ئینگلیزەکان ناچار دەبوون تاکتیکی دڕندانە دژی خەڵکی مەدەنی ئەنجام بدەن، بەدیلێک کە حکوومەت بە زۆر مەترسیدار ڕەتی کردەوە.(٢٨).

ئایا دابەشبوون ڕق و کینە زیاد دەکات و ململانێی نوێ دروست دەکات؟ لە ماوەی حەفتاوپێنج ساڵدا دوای دابەشبوون، دەوڵەتی ئازادی ئێرلەندا بە شێوەیەکی بنەڕەتی لە تەواوی ململانێی تائیفی ڕزگاری بوو. ئێرلەندایەکی یەکگرتوو وەک ئامانجێکی ڕیتۆریکی دەمێنێتەوە، بەڵام پشتگیریی گشتی وەک کردەوە بەرەو ئەم ئامانجە بە درێژاییی ساڵان کاڵ بووەتەوە. هەرچەندە ڕێککەوتننامەی ئینگلیز و ئێرلەندای ساڵی ١٩٨٥ سەبارەت بە ئێرلەندای باکوور هیچ بەڵێنێکی لەبارەی سەروەری لە کۆتاییدا نەبوو، بەڵام حکوومەتی ئێرلەندا هیچ باجێکی (تێچوویەکی) سیاسیی ناوخۆییی نەدا بۆ واژۆکردنی.(٢٩).

بەڵام ئێرلەندای باکوور تا ئێستا ئاشتیی لە نێوان ئەو دوو پێکهاتە ئایینیەدا بە دەست نەهێناوە. پرۆتستانتەکان هێشتا ترسیان هەیە لە دەسەڵاتی کۆتاییی کاتۆلیکی (یان یەکێتی لەگەڵ ئێرلەند)، کاتۆلیکەکان دەیان ساڵە تووشی هەڵاواردن بوون و خولی دووبارەی توندوتیژیی سیاسی سەری هەڵداوە.(٣٠) “کێشەکان” لە ساڵی ١٩٦٩ تا ئێستا نزیکەی ٣٤٠٠ کەسی کوشتووە.( ٣١) سەرچاوەکانی جیاوازیی نێوان ئەم دوو مێژووە دیسانەوە دیمۆگرافیا و کێشەی ئەمنییە. ژمارەی دانیشتووانی پرۆتستانت لە ئێرلەندا لە ساڵی ١٩٩١ نزیکەی ٨.٥ کەس بووە، لەکاتێکدا کەمینەی کاتۆلیکی لە باکوور بۆ ٣٨ لە سەدا زیادی کردووە.(٣٢).

چارەسەرکردنی ململانێکان لە ئێرلەندای باکوور پێویستی بە دڵنیابوون لە ئاسایشی هەردوو کۆمەڵگەکە هەیە، کە ئەمەش لە بەرامبەردا پێویستی بە گەرەنتییەکی باوەڕپێکراو و هاوبەش هەیە لەلایەن تاکە ئەکتەرەکانەوە کە ئەوەندە بەهێزن کە بتوانن حکوومەتی ئێرلەند و بەڕیتانیا دابین بکەن. لەم دوایییانەدا ئاسۆی ئاشتی باشتر بووە، چونکە دواجار پێ دەچێت هەردوو حکوومەتەکە بۆ هەر جۆرە دڵنیایییەکی (گەرەنتییەکی) پێویست ئامادە بن. لە نیسانی ١٩٩٨ دەیلی ئێرلەند بە فەرمی ئیدیعای دەستووری کۆمارەکەی لەسەر باکوور هەموار کردەوە و داوای ڕەزامەندیی دانیشتووانی پارێزگاکەی کرد و لە مانگی ئایاردا حکوومەتی ئێرلەند چاوپۆشیی لە بەڵێنەکانی تۆنی بلێر- سەرۆکوەزیرانی بەڕیتانیا بە یەکێتیخوازەکان کرد بۆ ئەوەی کوتلە توندوتیژەکان لە ئێرلەندای باکووری نوێ دوور دەخرێنەوە و ئەوەی کە بەبێ ڕەزامەندیی خەڵک هیچ گۆڕانکارییەک لە دۆخی ئێرلەندای باکووردا ڕوو نادات.(٣٣)

دەبوو چی بکرایە؟ دابەشکردنی ئێرلەند شتێکی حەتمی بوو، بەڵام ناچارکردنی ٤٣٠ هەزار کاتۆلیک بۆ ناو ئێرلەندای باکوور چاوەڕواننەکراو بوو. بە داخەوە یەکێتیخوازەکانی ئۆڵستەر لەو کاتەدا ئەوەندە پشتیوانیی سیاسیان لە بەڕیتانیادا هەبوو کە لە ڕاستیدا ڕێگەیان پێ درا سنوورەکانی ئێرلەندای باکوور یەکلایی بکەنەوە. ئەوان بە دوای ڕاکێشانی زۆرترین پرۆتستانت بوون بەبێ ئەوەی زۆرینەیان لە پارێزگاکەدا بخەنە مەترسییەوە، شەش لە نۆ پارێزگای ئۆڵستەریان هەڵبژارد، لەنێویاندا دوو پارێزگای کە کاتۆلیکیان زیاتر بوون لە پرۆتستانتەکان.(٣٤).

باشترین دەرفەتی ئێرلەند بۆ ئاشتیی بەردەوام ئەوە بوو هێڵێکی دابەشکردن بکێشێت کە تا ئەو جێگایەی دەتوانرێت دوو گرووپەکە بە تەواوی لە یەکتر جیا بکاتەوە، بەبێ ئەوەی ڕەچاوی هێڵەکانی پارێزگا یان سنوورەکانی دیکەی پێشوو بکات هەروەها دەبوو حکوومەتی بەڕیتانیا پارەی پێشکەش بەو کەسانە بکردایە کە ئامادەن بگوێزرێنەوە و بە ڕوونی بڵێت کە ناتوانێت ئەو کەسانە بپارێزێت کە پێداگریی لەسەر مانەوەیان کردووە. ئەنجامەکەی ئێرلەندای باکوور بچووکتر بەڵام سەلامەتتر دەبوو.

هیندستان و پاکستان

زۆرترین حاڵەتی باسکراو لە مشتومڕەکانی گواستنەوە و دابەشکردنی دانیشتووانی نەتەوەییی هیندستانە. ڕەخنەگران دابەشکردنی ساڵی ١٩٤٧ بە هۆکاری زیاتر لە ١٥ ملیۆن پەنابەر و گیانلەدەستدانی سەدان هەزار کەس دەزانن. بەڵام ئەم پەیوەندییە ساختەیە. دابەشبوون و گواستنەوەی دانیشتووان و توندوتیژی هەمووی بە هۆی ئەو دووفاقییە ئەمنییە چارەسەرنەکراوانەی نێوان پێکهاتە موسڵمان و هیندۆسییەکانی هیندستان و بە تایبەتی لە نێوان پێکهاتە موسڵمان و سیکەکانی پارێزگای پەنجابدا بوو، کە هەردووکیان بە هۆی لابردنی ئیمپریالیزمەوە دروست بوون، دەسەڵاتێک کە پێشتر گەرەنتیی ئاسایشی هەموو گرووپەکانی دەکرد. بە کورتی سەربەخۆیی لە بەڕیتانیا نەک دابەشبوون، ئەم کارەساتانەی لێ کەوتەوە.

توێژەرانی بنیاتنانی ناسنامە، کۆمەڵایەتیکردنی (بەکۆمەڵکردنی) سیاسەتی هیندستان و توندوتیژی دەرئەنجامی سەرەنجام دەخەنە ئەستۆی دەستکاریکردنی خواست و ترسە جەماوەرییەکان لەلایەن نوخبە کۆمەڵایەتییە بەرژەوەندیخوازەکانەوە.(٣٦) سەرەڕای ئەوە ئەم مۆدێلەی کۆکردنەوەی سیاسیی جەماوەری قبووڵ بکەین یان نا، ڕاستییەکە ئەوەیە کە لابردنی دەسەڵاتی ئیمپراتۆری بەڕیتانیا دووڕیانێکی ڕاستەقینەی ئەمنیی دروست کرد، کە متمانەی سروشتیی بە بانگەوازە سیاسییەکانی بەخشی کە لەسەر بنەمای ئاسایشی کۆمەڵگە دامەزراون.

ئایا دابەشبوون بووە هۆی توندوتیژی؟ سەربەخۆییی هیندستان و پاکستان لە ١٥ی ئابی ١٩٤٧، نەک هەر کیشوەری هیندستانی دابەش کرد؛ هەروەها دوو پارێزگای کۆلۆنیالیزمی کە زۆرترین دانیشتووانی هیندستانی لە خۆ گرتبوو، پەنجاب لە باکووری ڕۆژئاوا و بەنگال لە ڕۆژهەڵات، دابەش کرد. هەرچەندە لە ساڵانی ١٩٤٥ و ١٩٤٦دا ئاژاوەی نێوان کۆمەڵگەکان (پێکهاتەکان) پەرەی سەندبوو، بەڵام چاوەڕوان دەکرا سەربەخۆیی و دابەشبوون توندوتیژییەکان کەم بکاتەوە. هەندێک جووڵەی دانیشتووان پێشبینی دەکران، بەڵام چاوەڕوان نەدەکرا بە تایبەتی گەورە بن و لە ناکاو و مەترسیدار بن. ئەم چاوەڕوانییانە لە بەنگال هاتنە دی، کە پێش سەربەخۆیی زیاتر لە ٥ هەزار کەس کوژران بەڵام دوای سەربەخۆیی زۆر کەم بوون، هەروەها ٣ ملیۆن و ٥٠٠ هەزار کەس بە کەمترین زیانی گیانی، سنووری نوێیان بەزاند.

پەنجاب زۆربەی پەنابەران و نزیکەی هەموو زیانە گیانییەکانی لەخۆ گرتبوو. لە مانگی ئاب تا ئۆکتۆبری یەکەمی ساڵی ١٩٤٧، پارێزگاکە بە هۆی شەڕێکی ناوخۆییی کۆمەڵایەتیی توندەوە کە هەندێک لە گەورەترین هەڵمەتەکانی پاکتاوی نەتەوەیی لە مێژوودا لە خۆ گرتبوو، ناسەقامگیر بوو. لە پەنجاب سەدان هەزار کەس کوژران و شەڕەکە ژمارەیەکی زۆر کوشتنی تۆڵەسەندنەوە لە شوێنەکانی دیکەشدا بە دوای خۆیدا هێنا. زیاتر لە ١٠ ملیۆن کەس لە پەنجاب و پارێزگاکانی دەوروبەری ناچار بوون لەبەر گیانیان هەڵبێن.

تا کۆتایییەکانی بیستەکانی سەدەی ڕابردوو (١٩٢٠) بۆ هەموو لایەنەکان ڕوون بوو کە هیندستان لە کۆتاییدا سەربەخۆیی بە دەست دەهێنێت. بە سەرنجدان بەوەی کە دەسەڵاتی بەڕیتانیا گەرەنتی کۆتاییی ئاسایش بوو بۆ هەموو پێکهاتەکانی هیندستان، ئاسۆی کشانەوەکەی، دووڕیانەکانی ئاسایشی نێوان پێکهاتەکانی چالاک کرد.

دوو دووفاقیی لەو جۆرە لە دیاریکردنی دەرئەنجامی کۆتاییی پرۆسەکەدا گرینگ بوون: لە نێوان موسڵمانان و هیندۆسەکان لەسەر ئاستی نیشتمانی و لە نێوان سیکک و موسڵمانانەکان لە پەنجاب.(٣٧).

موسڵمانانەکان لەسەدا ٢٢ی دانیشتووانی هیندستان و هیندۆسەکان لەسەدا ٦٨یان پێک دەهێنا،(٣٨) بەو مانایەی کە لەژێر دەسەڵاتی زۆرینەی تەواودا موسڵمانان بە تەواوی نائەمن دەبن لە ئەگەری ئەوەی حکوومەت لەلایەن باڵادەستە هیندۆسەکانەوە وەک بزووتنەوەی هیندۆسی مەهاسابا دەستی بەسەردا بگیرێت. هەرچەندە گەورەترین بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی هیندستان، پارتی کۆنگرێس، بە شێوەیەکی فەرمی پابەند بوو بە هیندستانێکی سێکۆلار، بەڵام لە پراکتیکدا هەرگیز نوێنەرایەتیی هەموو پێکهاتەکانی هیندستانی نەدەکرد. ئەندامانی بزووتنەوەی مەهاسابا و ناسیۆنالیستە هیندۆسییەکانی دیکە، وەک بی. سی. موونجە (B.S. Moonje)، لە کۆنگرێس پێشوازییان لێ کرا، لەکاتێکدا ئەندامانی پارتە موسڵمانەکان وەک “کۆمۆنالیست” دوور خرانەوە.(٣٩)

محەمەد عەلی جیناح، سەرۆکی کۆمەڵەی موسڵمانان، داوای کرد بڕگەیەک لە دەستووردا هەبێت بۆ زامنکردنی ئەوەی کە سەربەخۆییی گشتی مسۆگەر بێت، بە تایبەتی: یەک: گەرەنتیی زۆرینەی هەڵبژێران لە پێنج پارێزگاکەدا کە زۆرینەی موسڵمانن– و پەنجاب، پارێزگای سنووری باکووری ڕۆژئاوای بەنگال  (NWFP)سیند، و بەلوچستان بکات و دوو: سیستەمێکی فیدراڵیی لاواز کە تێیدا حکوومەتی ناوەندی دەسەڵاتێکی کەمی بەسەر پارێزگاکاندا دەبێت.(٤٠) سەرکردە موسڵمانەکان زیاتر پێداگرییان لەسەر ئەوە دەکرد کە ئەرکەکانی پۆلیس سەر بە پارێزگاکان بێت و بەرگریی نیشتمانی سەر بە پارێزگاری گشتیی بەڕیتانیا بێت (واتە کە حکوومەتی ناوەندی کە هیندۆسەکان بەسەریدا زاڵن، نابێت هیچ ئامرازێکی هێزی زۆرەملێی هەبێت).(٤١) لە کۆنفرانسی هەموو لایەنەکاندا لە ساڵی ١٩٢٨دا بە شێوەیەکی بنەڕەتی لەسەر هەندێک لەو خاڵانە ڕێککەوتن کرا، بەڵام سەرکردایەتیی پارتی کۆنگرێس بە هۆی دژایەتیی ناسیۆنالیستی هیندۆسییەوە ناچار بوو لە ڕێککەوتنەکە پاشگەز بێتەوە(٤٢). بە کردەوە، ڕەنگە داواکارییەکانی موسڵمانان، کەمینەکانی هیندۆسی لە پەنجاب، بەنگال و سند بەرەو ڕووی هەژموونی موسڵمانان بکردایتەوە.

ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٣٧ ئەم دووفاقییە ئەمنییەی بە سێ شێوە چڕتر کردەوە. یەکەم: سەرکەوتنی هەڵبژاردن سەرکردەکانی کۆنگرێسی قەناعەت پێ هێنا کە دەتوانن ڕاستەوخۆ پەیوەندی لەگەڵ جەماوەری موسڵمان بکەن و لایەنە سیاسییە موسڵمانەکان پشتگوێ بخەن(٤٣). بۆ مانەوە، کۆمەڵەی موسڵمان دەبوو خۆی لە بازنەیەکی نوخبەیییەوە بگۆڕێت بۆ پارتێکی جەماوەریی ڕاستەقینە کە بتوانێت ئیدعای ئەوە بکات نوێنەرایەتیی زۆرینە دەکات. موسڵمانانی هیندستان لەسەر بنەمای بانگەوازە کۆمەڵایەتییە ئاشکراکان وەک دروشمی “ئیسلام لە مەترسیدایە”سەرکەوتوو بوون، بۆیە ئەنجامی کۆتایی، زیادبوونی ترس و بێمتمانەیی نێوان ئەو دوو پێکهاتە بوو. دووەم: موسڵمانانی ئەو حەوت پارێزگایەی کە کۆنگرێس بەڕێوەی دەبرد، زۆری نەخایاند گلەیییان لە پێشێلکارییەکان کرد، لەوانەش نائەمنیی سروشتی (جەستەیی) بە هۆی شکستی حکوومەت لە سنووردارکردنی توندوتیژیی کۆمەڵایەتی لەلایەن هیندۆسەکانەوە؛ ئەم ڕاپۆرتانە بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوکرانەوە.(٤٤). سێیەم: تاکتیکە سیاسییە شەڕانگێزەکانی کۆنگرێس وای کرد سەرکردە موسڵمانەکان گومانیان هەبێت کە ئایا کۆنترۆڵی بەڕیتانیا بەسەر بەرگریدا دەتوانێت زۆر زیاتر لە سەربەخۆیی بخایەنێت. حکوومەتێک کە لەژێر کۆنترۆڵی کۆنگرێسدایە، ڕەنگە پلانێک دابنێت کە پارێزگاری گشتی بچووک بکاتەوە بۆ وەک ئەوەی لە ئوسترالیادا هەیبوو (ڕێبەرایەتی بێ دەسەڵات)، پاشان بنەمای دامەزراندنی سوپاکە بگۆڕێت و دواتر بتوانێت بە هەر شێوەیەک هەموو شتێک بکات.(٤٥)

تا ساڵی ١٩٤٠ جیناح (Jinnah) لەوە دڵنیا بوو کە هیچ شتێک جگە لە دەوڵەتێکی موسڵمانی جیاواز، “پاکستان” ناتوانێت ئاسایش بۆ کۆمەڵگەی موسڵمان دابین بکات. زۆربەی دانوستانەکانی نێوان هیندۆس و موسڵمان بێ ئەنجام مایەوە و دژی زیادبوونی یەکڕیزیی موسڵمانان و ئیرادەی ڕوون، لە ٣ی حوزەیرانی ١٩٤٧، کۆنگرێس، کۆمەڵەی موسڵمانان و جێگری پاشا ئیرل لویس ماونتباتن ڕێک کەوتن لەسەر دابەشبوون، زۆرینە و ناوچە گەورەکانی زۆرینەی هیندۆسی، موسڵمانانی ڕۆژئاوای پەنجاب و ڕۆژهەڵاتی بەنگال چوونە سەر پاکستان و زۆرینە هیندۆسەکانی ڕۆژهەڵاتی پەنجاب و ڕۆژئاوای بەنگال دەچوونە سەر هیندستان. هەردوو ویلایەتەکە لە ١٥ی ئابی ١٩٤٧ سەربەخۆیی بە دەست دەهێنن و کۆمیسیۆنەکانی سنوور بە سەرۆکایەتیی بەڕیتانیا لە ١٧ی ئاب بڕیارەکانیان ڕادەگەیەنن.(٤٧)

هەرچەندە دووڕیانێکی ئاسایشی نیشتمانیی  هیندۆسی-موسڵمانی پێویستی بە دابەشکردنی هیندستانی کرد، بەڵام نەبووە هۆی زۆربەی ئەو کارەساتەی کە بە دوایدا هات، تەنها بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ نەبێت بە سەرقاڵکردنی سەرنجی یاریزانە سەرەکییەکان لە دووڕیانێکی ئەمنی دووەم، تەنانەت توندتر، لە نێوان موسڵمانان و سیکەکاندا لە پارێزگای پەنجاب. بە شێوەیەکی بنەڕەتی هەموو دانیشتووانی سیکەکان کە نزیکەی ٦ ملیۆن کەس بوون لە ساڵی ١٩٤١ لە پەنجاب چڕ بوونەوە. هەرچەندە دانیشتووانی پارێزگاکە بە گشتی لەسەدا ٥٦ موسڵمان و لەسەدا ٢٧ هیندۆس و تەنها لەسەدا ١٣ی سیک بوون، بەڵام سیکەکان بە تێکڕا بە شێوەیەکی بەرچاو دەوڵەمەندتر بوون لە پێکهاتەکانی دیکە و دەسەڵاتی ناڕێژەیییان لە سیاسەتی پارێزگاکاندا هەبووە.(٤٨) لە ساڵانی چلەکاندا سیکەکان و موسڵمانان لە چەند دەیەیەکدا شەڕیان نەکردبوو، بەڵام مێژوویەکی دوورودرێژیان لە دوژمنی دەروون‌پێکهاتەیی هەبوو.(٤٩) هەروەها سیکەکان بەشێکی زۆریان لە باشترین زەوییەکانیان لە ناوەڕاستی پەنجاب و لە کۆلۆنیەکانی کەناڵەکانی ڕۆژئاوای پەنجاب لە کۆنتڕۆلیاندا بوو (بڕوانە نەخشەی ٢). بەم پێیە، سیکەکان تەنانەت زیاتر لەوەی موسڵمانان لە دەسەڵاتی هیندۆسەکان دەترسان، ترسیان لە هەژموونی موسڵمانان هەبوو؛ ڕەنگە سامان و کاریگەریی سیاسی و ئازادیی ئایینی و تەنانەت ئاسایشی جەستەییی هەموویان لە مەترسیدا بێت. لە ڕوانگەی موسڵمانانەوە، سیکەکان هەڕەشەیەکی تایبەت بوون، چونکە نەریتی جەنگییان بەو مانایە بوو کە دەبوو هەموو دانیشتووانی نێر بە چەکدار هەژمار بکرێن.(٥٠).

نیگەرانییە سەرەکییەکانی سیکەکان بە هۆی ئەمنییەوە بوو و لە بنەڕەتدا لە ساڵانی ١٩٢٠ بە دواوە وەک خۆیان مانەوە. لە دانوستانە جیاوازەکاندا لەگەڵ لایەنە جیاوازەکاندا، داواکارییەکانی سیکەکان زۆر جیاواز بوون لە پرسەکانی وەک نوێنەرایەتی لە ئەنجومەنی یاسادانانی پەنجاب، سنوورەکانی پەنجاب و نوێنەرایەتی لە دەسەڵاتی یاسادانانی ناوەندی؛ بەڵام لەسەر ئەو دوو خاڵە بەردەوام بوون کە زۆرترین ناوەندی ئاسایشی فیزیکییان هەبوو: یەک: دروستکردنی پارچەیەکی سیاسی کە تێیدا سیکەکان ئەگەر زۆرینە نەبن، لانیکەم هەڵگری هاوسەنگیی سیاسیی نێوان موسڵمانان و هیندۆسەکان بن (واتە هەر شتێک جگە لە پەنجاب کە زۆرینەی موسڵمانە) و، دوو: مانەوەی زیادە لە حەدی نەریتی خۆیان لە سوپای هەر دەوڵەتێکدا کە بەشێک بن لێی.(٥١)

بۆ دەستەبەرکردنی ئەم ئامانجانە، سەرکردەکانی سیکەکان هەموو ڕێگایەکی دانوستاندنیان گرتە بەر: یەکەم: بەشداریکردن لە دانوستانە دەستورییەکانی سەرتاسەری هیندستان؛ پاشان، دانوستانی ڕاستەوخۆ لەگەڵ کۆنگرێس. دوای ئەوەی ڕوون بووەوە کە دابەشبوون حەتمییە، هەوڵی دانوستانی ڕاستەوخۆیان لەگەڵ کۆمەڵەی موسڵمانان دا سەبارەت بە پێگەی سیک لە ناوخۆی پاکستان، هەوڵیان دا بەڕیتانیا ناچار بکەن ڕێکخستن بۆ ئاسایشی سیکەکان بسەپێنن، پێشنیاری دەوڵەتێکی سەربەخۆیان بۆ سیکەکان کرد و دواجاریش پێشنیارێکی خستە ڕوو بۆ دابەشکردنی پەنجاب بە درێژاییی هێڵەکان کە هەموو سیکەکان لەناو هیندستاندا بمێننەوە.  کە هەڵبەت هەموویان ڕەت کرانەوە.(٥٢).

تا هاوینی ساڵی ١٩٤٧ سەرکردەکانی سیکەکان بێهیوا بوون. لە ٢ی ئازاردا حکوومەتی هاوپەیمانی پەنجاب کە لە پارتی کۆنگرێس و سیکەکان و پارتی یەکێتیخوازان نێوان کۆمەڵگە پێکهاتبوو لە بەرامبەر هەڵمەتێکی گەورەی نافەرمانیی مەدەنیی کۆمەڵەی موسڵمانان داڕمابوو.(٥٣) لە مانگی فوریە و مارسدا موسڵمانان هێرشیان کردبووە سەر هیندۆس و سیکەکان لە لاهور و ئەمریتسار، دوو شارە سەرەکییەکەی ناوەڕاستی پەنجاب و ناوەکی ناوچەکە کە زۆرترین ئەگەری ناکۆکییان لەسەرە؛ زیاتر لە ٣٠٠٠ کەس کوژران.(٥٤) زۆرترین هەڕەشەی مومکین پێشنیاری جیناح بوو لە دیسامبری ١٩٤٦ بۆ سەرکردەی سیکەکان سەردار بالدیڤ سینگ کە موسڵمانان و سیکەکان یەک بگرن بۆ دەستبەسەرداگرتنی هەموو پەنجاب، لەکاتێکدا بەردەوام هەر جۆرە گەرەنتییەک بۆ پێگەی سیکەکان لە پاکستان ڕەت دەکرایەوە. ئەمە تەنها دەیتوانی ترسە سەرەکییەکانی سیکەکان زۆرتر بکات کە دەسەڵاتی موسڵمانان ستەمکارانە بێت و موسڵمانان بە هیچ نیشتەجێبوونێکی سەرەتاییی هەرێمی ڕازی نابن.(٥٥) لە کۆتاییدا، ڕوون بوو کە ڕێککەوتنی دابەشکردنی ٣ی حوزەیران، بە ئەگەرێکی زۆرەوە، نزیکەی ٢ ملیۆن سیک لە پاکستان ئاوارە دەکات.

دەردەکەوێت لەم دۆخەدا سەرکردەکانی سیکەکان پلانێکی چوار خاڵی دواڕێگایان داڕشت بۆ پاراستنی ئاسایشی نیشتمانیی خۆیان بە شێوەیەکی تاکلایەنە: یەک: ئەگەر ئیمتیازاتی سنوورەکان جێگەی ڕەزامەندی نەبوو، تا دەتوانن ڕکابەریی ناوچە سەرەکییەکانی سیکەکان لە ناوەڕاستی پەنجاب بکەن و بەرامبەر هەوڵە ئەگەرییەکانی موسڵمانان بن بۆ ڕکابەریکردن لە هەر بەشێکی ڕۆژهەڵاتی پەنجاب بەڕەنگاری بکەن. دوو: بۆ چۆڵکردنی زۆربەی سیکەکان لە ڕۆژئاوای هێڵەکە. سێ: بۆ نەهێشتنی دانیشتووانی موسڵمان لە ڕۆژهەڵاتی هێڵەکە، بەم شێوەیە ڕێژەی سیکەکان لە ڕۆژهەڵاتی پەنجاب دوای جەنگ زیاد دەکات و چوار: دواتر، فشارخستنە سەر حکوومەتی هیندستان بۆ دووبارە دابەشکردنەوەی ڕۆژهەڵاتی پەنجاب بە مەبەستی دروستکردنی پارێزگایەکی ڕاستەقینەی زۆرینەی سیکەکان.

هەرچەندە بوونی پلانێکی لەو شێوەیە بە دڵنیایییەوە جێگیر ناکرێت، بەڵام بەڵگەی پێشنیارکراوی هەیە. هەر لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٧دا، پارتی پانتیکی سیکەکان بڕیارێکی دەرکرد کە تا کۆتایی بە شەڕی پاکستان بهێنێت.(٥٦) کۆکردنەوەی سەربازی لە مانگی نیساندا دەستی پێ کرد و تا مانگی حوزەیران Sikh Akali Fauj، ٨ هەزار پیاوی هەبوو؛ جگە لەوەش، پارێزگاری پارێزگای بەڕیتانیا ڕاپۆرتی هەواڵگریی لەبارەی پلانێک بۆ تیرۆرەوە پێ گەیشت(٥٧). چەندین سەرکردەی سیکەکان، لەوانەش سەردار بالدیڤ سینگ، نوێنەری سیکەکان لە کۆمیسیۆنی سنوورەکان، بە ڕوونی باسیان لەوە کرد کە ڕێز لە ئیمتیازی ناپەسەندی تیرۆریستان ناگرن.(٥٨) شەڕەکان زۆر پێش ئەوەی ئیمتیازەکە ڕابگەیەنرێت دەستی پێ کرد؛ لە ٣٠ی تەممووزەوە، هێزەکانی سیکەکان هێرشیان کردە سەر گوندەکانی موسڵمان لە ناوچەی ناوەڕاستی دەوروبەری لاهور و ئەمریتسار، کە لەلایەن هەردوو پێکهاتەکەوە ناکۆکیی لەسەر بوو، هەروەها کۆمەڵگەی موسڵمانەکان لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی پەنجابدا بوون(٥٩) تا کۆتاییی ئاگۆست، ڕۆژهەڵاتی پەنجاب لە دانیشتووانی موسڵمانەکەی سڕایەوە(٦٠).

بەڵگەی سەرەکی کە چۆڵکردنی سیکەکان لە ڕۆژئاوای پەنجاب پێشوەختە پلانی بۆ دانرابوو ئەوەیە کە زۆربەی سیکەکان پێش ئەوەی کێشە لە ناوچەکانیان سەر هەڵبدات ڕۆیشتوون؛ هەروەها ئامادەکارییەکی باشتریان نیشان دا لەچاو پەنابەرە موسڵمانەکان کە بە ڕێگای دیکەدا دەڕۆن و توانییان بە کەلوپەلی زیاتر و زیانی گیانیی کەمترەوە خۆیان دەرباز بکەن. پاشان سیکەکان پاڵیان بە دابەشکردنی زیاتری پەنجابەوە نا بۆ دروستکردنی دەوڵەتێکی زۆرینەی سیکەکان، کە لە ساڵی ١٩٦٦دا بەدی هات.(٦٢)

هەروەها شەڕی پەنجاب بووە هۆی پاکتاوی نەتەوەییی زیاتر لە پارێزگاکانی دراوسێدا. لە مانگی ئەیلوول پەنابەران کە چیرۆکگەلێکیان لە دڕندەیییەکانیان هەڵگرتبوو، ڕژانە ناو دەلهی و پارێزگا یەکگرتووەکان، ئەمەش بووە هۆی کۆمەڵکوژیی تۆڵەسەندنەوە لە موسڵمانان، کە لە بەرامبەردا بووە هۆی هێرشی موسڵمانان بۆ سەر هیندۆسەکان و سیکەکان لە شارەکانی ڕۆژئاوای پاکستان وەک پیشەوەر و کەراچی. هەروەها هەردوو لا هێرشیان کردە سەر کاروانی پەنابەران و شەمەندەفەرەکان کە بە خودی پەنجابدا تێدەپەڕین.(٦٣) بە گشتی سەدان هەزار کەس کوژران و زیاتر لە ١٠ ملیۆن پەنابەر لە نێوان هیندستان و ڕۆژئاوای پاکستان ئاڵوگۆڕ کران.(٦٤).

هۆکارێکی دیکەی زیانی گیانی لەم شەڕەدا، شکستی حکوومەتەکانی بەڕیتانیا، هیندستان، یان پاکستان بوو لە ئەنجامدانی ئامادەکارییەکی مانادار بۆ پاراستنی پەنابەران لە پەنجاب، بەشێکیش لەبەر ئەوەی هەموویان ئەو قەبارە و لە ناکاو پەرەسەندنەی شەرەکەیان بە کەم سەیر کرد، هەروەها لەبەر ئەوەی هیندییەکان و پاکستانییەکان نەیاندەویست بە جووڵەی دانیشتووان شەرعییەت بدەن یان هانیان بدەن.(٦٥) بەڕیتانییەکان فەرماندەییی هێزی سنووری هیندستانیان دەکرد، کە بڕیار بوو توندوتیژیی کۆمەڵایەتی لە پەنجاب کۆنتڕۆڵ بکات، پێکهاتبوو لە ٥٠٠٠٠ کەس، کە زۆر بچووک بوو بۆ ئەو ئەرکە و زۆرێک لە سەربازەکانی بە هۆکاری کۆمەڵایەتی جێی متمانە نەبوون. کەمپەکانی گواستنەوە و پێشوازی ئامادە نەکرابوون. هەروەها بۆ چەند هەفتەیەک حکوومەتی هیندستان بەردەوام بوو لە ناردنی شەمەندەفەری پەنابەرانی موسڵمان ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی پەنجابەوە، لەبری ئەوەی لە دەوروبەری پەنجابدا بن.(٦٦).

هیچ کام لە لایەنەکان هیچ هەوڵی وزەبەخشیان نەدا بۆ پاراستن، خۆراکدان، یان داڵدەدانی ئەو پەنابەرانەی کە لە پەنجابدا تێدەپەڕین. ئەگەر پەنابەران بەرەو ناوەندی ڕاپەڕینی سیکەکان ڕەوانە نەکرابایە، دەکرا ژیانی زۆرێک کە لە پەنجاب لە دەست چوو ڕزگار بکرایە. نزیکەی هەموویان دەکرا ڕزگار بکرایە ئەگەر ئینگلیزەکان هێزی جێی متمانەی پێویستیان بۆ دابین بکردایە بۆ کۆنترۆڵکردنی پارێزگاکە، یان هاوپەیمانگەلێکی بدۆزیایەتەوە کە بتوانن ئەو کارە جێبەجێ بکەن. وانەی پەنجاب ئەوە نییە کە جووڵەی دانیشتووان دەبێت تێچووی زۆری هەبێت، بەڵکوو ئەوەیە کە نابێت پەنابەران ناچار بکرێن بە ناوچەیەکی شەڕدا تێپەڕ ببن(٦٧).

هەرچەندە شەڕی پەنجاب زۆرترین زیانی گیانی لە ململانێ کۆمەڵایەتییەکانی نێوان ساڵانی ١٩٤٥ و ١٩٤٧دا پێکهێناوە، بەڵام ناوچەیەکی دیکەی هیندستانیش گرینگییەکی تایبەتی بۆ ئەم شیکارییە هەیە. بە پێچەوانەی پەنجاب، دابەشبوونی بەنگال بە شێوەیەکی بەرچاو دووڕیانێکی ئەمنی لەو پارێزگایەدا کەم کردەوە؛ دڵنیای کردەوە کە ملیۆنان هیندۆس لە ڕۆژئاوای بەنگال ناچار نابن لەژێر دەسەڵاتی موسڵماناندا بژین و بە پێچەوانەی پەنجابەوە، هێڵی دابەشکردنەکە بە سەرکەوتووییی ئەو ناوچانەی جیا کردەوە کە بە شێوەیەکی سەرەکی هەریەک لە دوو کۆمەڵگەکە دانیشتوویان هەبوو. لە هەمووی گرنگتر، هیچ لایەنێکی سێیەم نەبوو کە پاڵنەرێکی ئەمنیی سەرسەختی هەبێت بۆ هەڵوەشاندنەوەی یەکلاییکردنەوەکە. لە ئەنجامدا ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی و هێڵی دابەشبوونەکە توندوتیژیی لە بەنگال دابەزاند بە چارەسەرکردنی نیگەرانییە ئەمنییەکانی هەردوو لایەن. لە ساڵێکی پێش سەربەخۆییی پارێزگاکەدا زیاتر لە ٥ هەزار کەس کوژران، بەڵام دوای ئەوە زۆر کەم بوون.(٦٨) لە نێوان ساڵانی ١٩٤٧ بۆ ١٩٥١، ٣.٥ ملیۆن کەس لە نێوان هیندستان و ڕۆژهەڵاتی پاکستاندا بە شێوەیەکی ڕێکوپێک و پلان بۆ داڕێژراو گواسترانەوە، بەبێ ئەوەی زیانی گیانیی لێ بکەوێتەوە.

ئایا دابەشبوون ڕق و کینە و ململانێی نوێی لێ کەوتەوە؟ ئاڵوگۆڕی دانیشتووان لە ساڵانی ١٩٤٧-١٩٥١دا دووڕیانەکانی ئاسایشی هیندۆسی-موسڵمانی لە سەرانسەری زۆربەی هیندستان و پاکستاندا چارەسەر کرد، چونکە زۆر کەم هیندۆس لە پاکستان مانەوە، لەکاتێکدا موسڵمانانی هیندستان زۆر کەمن و پرشوبڵاون و زۆر دوورن لە هەر یارمەتییەکی ئەگەری، تەنانەت بە خەیاڵیش بەرەنگاری حکوومەتی هیندستان بن. توندوتیژیی پرشوبڵاوی هیندۆسی-موسڵمان هێشتا لە هیندستان ڕوو دەدات، هەرچەندە لە ئاستێکی نزمدایە بە بەراورد لەگەڵ هەڕەشەکانی هەردوو لایەن لە ساڵانی ١٩٢٠ تا ١٩٤٠ یان واقیعی ساڵی ١٩٤٥-١٩٤٧.

سەربەخۆییی هیندستان و پاکستان بووە هۆی ململانێیەکی نوێ، ئەویش لەسەر کۆنترۆڵکردنی دەوڵەتی پێشووی میرنشینی جامو و کشمیر. ئەم ململانێیە نەک لەبەر ئەوەی هیندستان دابەش کرابوو بەڵکوو لەبەر ئەوەی کشمیر کە نزیکەی دوو لەسەر سێی دانیشتووانەکەی موسڵمان بوون، دابەش نەبووبوو. کێشانی هێڵی جیابوونەوە لە ڕێگەی کشمیرەوە ئاسانتر دەبوو لە پەنجاب یان تەنانەت بەنگال، چونکە زۆربەی دانیشتووانی هیندۆسیی ویلایەتەکە لە باشووریترین بەشدا، جامو، لە تەنیشت هیندستان نیشتەجێ بوون و سنووری نێوان جامو و باقی ویلایەتەکەش تا ڕادەیەکی زۆر شاخاوییە.(٦٩)

دابەشنەکردنی کشمیر دووڕیانەکانی ئاسایشی هیندۆسی و موسڵمانی بە سێ شێوە توندتر کرد، مێژوویەکی پڕ لە ململانێی لێ کەوتەوە کە تا ئێستاش بەردەوامە. یەکەم: هەرچەندە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان لە کشمیر لە زۆر بوارەکانی دیکە باشتر بوون و مەهاراجا هاری سینگ لە سەرەتادا هەوڵیدا کشمیر سەربەخۆ بهێڵێتەوە، بەڵام تا مانگی ئۆکتۆبەری ساڵی ١٩٤٧ هەموو پێکهاتەکان هۆکاریان هەبوو بۆ هەڕەشە لە سەر ئاسایشی خۆیان. هەردوو گرووپەکە ئاگاداری ئەوە بوون کە هیندستان و پاکستان هەریەکەیان ئیدیعای کشمیر دەکەن، هەردووکیان گوێیان لە دڕندەیییەکانی پەنجاب بووە و هەندێک لە سەربازەکانی مەهاراجا دەستیان کرد بە هێرشکردنە سەر دانیشتووانی موسڵمان(٧٠).

دووەم: کشمیر هاوسنوورە لەگەڵ ناوەندە ئابوورییە سەرەکییەکانی هەردوو وڵات و بەم پێیەش لە ڕووی ستراتیژییەوە بەنرخە. لە مانگی ئۆکتۆبەردا مەهاراجا سەربازانی سیکەکانی لایەنگری هیندستان بانگهێشت کرد و چەند هەفتەیەک دواتر هێزی ناڕێکخراوەییی موسڵمانەکان لە پاکستانەوە هێرشیان کردە سەر. هەردوو سوپای ئاسایی دەستوەردانیان کرد. کوژراوانی شەڕ گەیشتە ١٥٠٠ کەس پێش ئەوەی ئاگربەست لە سەرەتای ساڵی ١٩٤٩ واژۆ بکرێت.(٧١) هیندستان زۆربەی ویلایەتەکەی کۆنترۆڵ کرد، بەڵام پاکستان لە ساڵی ١٩٦٥ جارێکی دیکە داگیرکاریی کردەوە و لە ساڵی ١٩٧١دا شەڕی سنووری زیاتر سەری هەڵدا.

سێیەم: لەژێر دەسەڵاتی هیندستاندا سیاسەتی کشمیر بە تێپەڕبوونی کات زیاتر کۆمەڵایەتی بووە (گشتگیرتر بووە) و ئاسایشی هەموو گرووپەکان دەخاتە مەترسییەوە. لە سەرەتای شەستەکان بە دواوە، زیادبوونی بەشداریی سیاسی بووەتە هۆی چەندین خولی داواکاری بۆ سەربەخۆیی لەلایەن موسڵمانانەوە و وەڵامەکانی حکوومەتی هیندستان کە لە ڕاستیدا دەسەڵاتی ناوخۆییی کەم کردەوە. بۆ نموونە لە ساڵی ١٩٨٠ تا ١٩٨٢ حکوومەتی کشمیر پشتگیریی لە پێشنیارێک کرد بۆ ئەوەی ڕێگە بە گەڕانەوەی پەنابەرانی ساڵی ١٩٤٧ (واتە موسڵمانان) بدات، ئەمەش نیگەرانیی لێ کەوتەوە کە ئێستا هیندۆس و سیکەکان کە لەسەر موڵک و ماڵی پێشووی پەنابەران نیشتەجێ بوون، بێبەش بکرێن. کاتێک هەڵبژاردنی ساڵی ١٩٨٣ جارێکی دیکە هەمان حکوومەتی بە دەنگدانێک بۆ درێژاییی هێڵە کۆمەڵایەتییەکان گەڕاندەوە، ئیندیرا گاندیی سەرۆکی هیندستان حکوومەتی ویلایەتی لابرد و ڕێوشوێنی سەرکوتکارانەی دەست پێ کرد.(٧٢) لە کۆتایییەکانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە کشمیر بە یارمەتیی پاکستان لەگەڵ یاخیبووانی موسڵمان خەریکی بەرەنگاربوونەوەیە. زیاتر لە ٣٠ هەزار کەس کوژراون و بە کردەوە هەموو دانیشتووانی هیندۆسی دۆڵی کشمیر (نزیکەی ٢٥٠ هەزار) ماڵەکانیان بە جێ هێشت (ئاوارەبوون). دیار نییە چەند موسڵمانی کشمیر پشتگیری لە یاخیبووەکان دەکەن، بەڵام نزیکەی هەموویان بە تەواوی لە دەسەڵاتی حکوومەتی هیندستان دوور کەوتوونەتەوە.(٧٣) لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٩٨ـەوە کشمیر بووەتە جێی سەرنجی هەڕەشە ئەتۆمییە هاوبەشەکانی هیندستان و پاکستان.

گرنگترین ململانێ لەناو پاکستاندا لە دوای سەربەخۆیییەوە، جیابوونەوەی پاکستانی ڕۆژهەڵاتی بەنگالی‌زمان (بەنگلادێش) بووە لە ڕۆژئاوا کە زۆرینەی ئوردوزمانە لە ساڵی ١٩٧١دا (کە ئەمەش بووە هۆی شەڕی نێودەوڵەتیی نێوان پاکستان و هیندستان لە ساڵی ١٩٧١).(٧٤) ڕوونکردنەوە ئەگەرییەکانی ئەم ململانێیە دامەزراوە نادیموکراتیکەکان لە خۆ دەگرێت کە ڕێگەیان بە پاکستانی ڕۆژئاوا دا زاڵ بێت بەسەر سیاسەتی پاکستاندا و کاردانەوەی لە دژی سەرکوتکردنی دەوڵەتی و گرژییە نەتەوەیی و زمانەوانییەکان؛ بەڵام ئەم ململانێیە ناتوانرێت بخرێتە ئەستۆی جیابوونەوەی هیندۆس و موسڵمانان لە ساڵی ١٩٤٧.

لە کۆتاییدا،  پاکستان و هیندستان هەردووکیان خاوەنی چەندین گرووپی کەمینەنەتەوەیین، لەوانە: سیک، ناگا، تریپورا و ئەوانی دیکە لە ناو هیندستان و، بەلوچ، پاتان و موهاجیر لە پاکستان، کە بۆ سەربەخۆییی زیاتر خەباتیان کردووە یان تەنانەت شۆڕشیان کردووە.(٧٥) هەندێک لەم ناکۆکییانە پێش سەربەخۆیی بوون و هیچ ڕێگەیەکمان نییە بۆ ئەوەی دیاریی بکەین کە ئایا هیچیان لە چوارچێوەی هیندستانێکی یەکگرتوودا ڕوویان دەدا یان نا. یەک ئاوارتەی هەیە؛ ئەو ململانێیەی کە لەم ساڵانەی دواییدا سەری هەڵداوە، بە شێوەیەکی سەرەکی لە شاری کەراچی، لە نێوان موهاجیرەکان (پەنابەرانی هیندستان و نەوەکانیان) و کۆمەڵگەی سندی پێش ساڵی ١٩٤٧، کەوتووەتە ژێر دابەشبوونی هیندستان و ئاڵوگۆڕی دانیشتووان کە لە ئەنجامدا دروست بووە، و تا ساڵی ١٩٩٧ زیاتر لە ٣٥٠٠ کەس گیانیان لە دەست داوە.(٧٦)

دەبوو چی بکرایە؟ کێشەی سەربەخۆییی هیندستان دابەشبوون نەبوو، بەڵام ئەو دابەشکردنە دوور نەبوو. بەس لە هەمووی گرنگتر، هیچ بڕگەیاسایەک بۆ نیشتمانی سیکەکان نەبوو، چ وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ یان وەک پارێزگایەکی هیندستان. هەرچەندە سیکەکان تەنها لە سەدا ١.٢ی دانیشتووانی هیندستان بوون، بەڵام ٦ ملیۆن کەس بەو شێوەیەی کە ئیرادەدار و ڕێکخراو و چەکدار بوون، نەدەکرا پشتگوێ بخرێن و هێشتا هیوایان بە ئاشتی هەبوو. بەشە سەختەکە ئەوەیە کە لەبەر ئەوەی سیکەکان زۆرینەی ڕەها نەبوون لە هیچ قەزایەکی پەنجابدا، هەر نیشتمان و هەرێمێک پێویستی بە پلاندانان هەبوو بۆ گواستنەوەی بەرچاوی دانیشتووان و بەم هۆیەوە پابەندبوونی بەرچاوی سەرچاوەکان بۆ پاراستن و نیشتەجێکردنی دووبارەی پەنابەران هەبوو.

دووەم: دەبوو کەشمیر بەبێ لەبەرچاوگرتنی خواستی مەهاراجا بخرایتە ناو یەکلاکردنەوەی گشتییەوە. ڕەنگە ئەنجامەکەی دابەشبوونێک بووبێت کە لەبارتر بوو بۆ پاکستان لەو دابەشکردنەی کە بە هۆی شەڕەوە بە دەست هاتبوو، هەروەها خۆی لە گیرخواردن و سەرگەردانیی کۆمەڵگەیەکی گەورە، چ لاواز و چ هەڕەشەئامێز، لە دیوی هەڵەی هێڵەکەدا دەپاراست.

فەڵەستین و ئیسڕائیل

شەڕی سەربەخۆییی ئیسڕائیل ژیانی ٦ هەزار جوولەکە و ڕەنگە زیاتر لە ١٠ هەزار عەرەبی کردە قوربانی و زیاتر لە ملیۆنێک خەڵک ئاوارە بوون؛ نزیکەی ٧٥٠ هەزار عەرەبی فەڵەستینی لە ئیسڕائیل هەڵهاتن، لەکاتێکدا زیاتر لە نیو ملیۆن جوولەکە لە وڵاتانی عەرەبییەوە کۆچیان کرد بۆ ئیسڕائیل.(٧٧) وەک ئێرلەند و هیندستان، ئەم تێچوونانە دەرئەنجامی دووڕیانە ئەمنییەکان بوون کە بە هۆی سەربەخۆیییەوە دروست بوون، نەک دابەشبوون.

ئایا دابەشبوون توندوتیژیی کەم کردەوە یان زیادی کرد؟ هیچ یەک، هیچ کاریگەرییەکی نەبوو. کەسانی زۆر کەم لەمڕۆدا پێشنیاری ئەوە دەکەن کە دەکرا لە دابەشکردنی فەڵەستین ڕێگری بکرێت. لە ساڵی ١٩٤٦ بە دواوە دانیشتووانی جوولەکەکان ڕاپەڕینێکیان دەست پێ کرد کە هێزەکانی بەڕیتانیا نەیانتوانی کۆنتڕۆڵی بکەن و ناچار بوون بکشێنەوە. فەڵەستینێکی سەربەخۆی یەکگرتوو مەحاڵ بوو، چونکە جوولەکەکان ملکەچی حوکمڕانیی زۆرینەی عەرەب نەدەبوون، عەرەبیش هیچ ڕێکخستنێکیان قبووڵ نەدەکرد کە دەسەڵاتی سیاسی بۆ جوولەکەکان یان تەنانەت درێژەدان بە کۆچی جوولەکەکان بدات. عەرەبە فەڵەستینییەکان لە ساڵی ١٩٢٩ لەسەر ئەم پرسانە ئاژاوەی گەورەیان ئەنجام دا، هەروەها لە ساڵی ١٩٣٦ تا ١٩٣٩ ڕاپەڕینێکی گەورەیان ئەنجام دا.

کشانەوەی دەسەڵاتی بەڕیتانیا لە فەڵەستین، ئیدیعای ڕکابەریی عەرەبی و جوولەکەکان لەسەر خاک و شێوازی تێکەڵاوی نیشتەجێبوونی دانیشتووان، دووڕیانێکی ئەمنیی هێندە توندی دروست کرد کە شەڕی ناوخۆ حەتمی بوو. سێ ناوچەی سەرەکیی نیشتەجێبوونی جوولەکەکان -ڕۆژهەڵاتی جەلیل، شریتی کەنار دەریاکان لە حەیفاوە تا تەلاویڤ و قودس(ئورشەلیم)- هەموویان دانیشتووانی بەرچاوی عەرەبیان لە خۆ گرتبوو و لەوەش گرنگتر، بە هۆی ناوچە سەرجەم عەرەبەکانەوە لە یەکتر جیا کرابوونەوە (بڕوانە نەخشەی ٣). پلانی دابەشکردن کە پێشبینیی گواستنەوەی دانیشتووانی بەرچاوی نەکردبوو، نەیدەتوانی هیچ بکات بۆ چارەسەرکردنی ئەم دووڕیانە ئەمنییە و ئەو پلانەی کە نەتەوە یەکگرتووەکان لە نۆڤێمبەری ١٩٤٧دا دەنگی پێ دا، لەم ڕێوشوێنە بێبەری نەبوو.(٧٨)

لە بەرامبەر ململانێی چەکداری لە ناوخۆ و هەروەها لەشکرکێشیی دەرەکیدا، دەوڵەتی جوولەکەکان تەنیا لەو کاتە دەتوانێ بمێنێت کە یەک: بەرفراوانتر بێت بۆ ئەوەی سێ بەشە سەرەکییەکەی بەیەکەوە ببەستێتەوە و دوو: بەشێکی زۆری عەرەبەکان لە ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی جوولەکەکانەوە بگوازێتەوە دەرەوە، بە تایبەتی لە گرینگترین شوێنە ستراتیژییەکانەوە. شێوازی سڕینەوەی نەتەوەیی لە کاتی جەنگدا پەیڕەوی لە لۆژیکی دووفاقیی ئەمنی دەکرد. سەرکردەکانی حکوومەتی ئیسڕائیل و هێزە سەربازییەکانی ئیسڕائیل لە هەندێک شوێن هانی دانیشتووانی عەرەبیان دەدا بۆ مانەوە، لە هەندێکی تردا زۆرێکیان هەراسان کرد یان ترساندنیان بۆ هەڵاتن و لە هەندێکی تردا دەرکردنی زۆرەملێیان ئەنجام دا، ئەمەش بەپێی پێویستییە ستراتیژییەکانی  شوێن و کات جێبەجێ دەبوو.

دوو ڕووداوی دژبەیەکی جەمسەری کە تەنها دە هەفتە و پەنجا میل لەیەکترەوە دوورن، ئەم داینامیکە نیشان دەدەن. لە کۆتاییی مانگی نیسانی ساڵی ١٩٤٨ جوولەکەکان کۆنترۆڵی شاری حەیفایان بە دەست هێنا کە حەشیمەتیان بە شێوەیەکی یەکسان تێکەڵ بوو. نزیکەی یەکسەر هەموو دانیشتووانی عەرەب، نەک تەنها خەڵکی حەیفا بەڵکوو هەموو شارۆچکە کەنارییەکانی باکوور تا سنووری لوبنان، ماڵوحاڵی خۆیانیان بە جێ هێشت و بەرەو لوبنان هەڵهاتن. حکوومەتی ئیسڕائیل بەم کۆچکردنە سەری سووڕ ما و بێزار بوو، سیاسەتمەداران و سەربازانی ئیسڕائیل هەوڵیاندا دانیشتووان ڕازی بکەن بۆ مانەوە.(٧٩) بە پێچەوانەوە لە سەرەتای مانگی تەممووزدا سەربازانی هاگانا شارۆچکە عەرەبییەکانی لۆد (لیدا) و ڕاملێیان لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تەلاویڤ گەمارۆ دا و تەواوی دانیشتووانەکانیان دەرکرد -بە گشتی ٦٠ هەزار کەس- بە ئاگاداریی چلوهەشت کاتژمێر، تەنها بەو کەلوپەلانەی کە دەیانتوانی هەڵیانبگرن.(٨٠)

جیاوازی لە زەروورەتی ستراتیژیکی هۆکاری ئەم جیاوازییە لە هەڵسوکەوتدایە. کەنارەکانی دەریای ناوەڕاست لە باکووری حەیفادا ناوچەیەکی تەواو عەرەبی بوو، هیچ جوولەکەیەکی تێدا نەژیاوە و لە دەرەوەی ئەو ناوچەیە نەبوو کە پێویستی بە ڕزگارکردن هەبێت. بەڵام لۆد و ڕاملی لەسەر ڕێگای سەرەکی لە تەلاویڤەوە بۆ قودسدان لەکاتێکدا کە بەشی (گەڕەکی) جوولەکەکانی قودس گەمارۆ درابوو و سەرکردەکانی ئیسڕائیل دڵنیا نەبوون کە ئایا دەتوانێت خۆی ڕابگرێت یان نا. کاروانەکانی دابینکردنەوە و بەهێزکردن دەبوو بە شەقامەکانی ئەو دوو شارۆچکەیەدا تێپەڕن و بە زۆری ناچاربوون شەڕ بکەن. تا ئەو شارۆچکەیانە (هەروا هەندێک گوندی دیکەی بە درێژاییی ڕێگاکە) لە دەستی عەرەبەکاندا بمایننەوە، ئاسایشی ئورشەلیم پارێزراو نەدەبوو.(٨١).

شەڕەکە لە ساڵی ١٩٤٩ کۆتاییی هات، لە حاڵێکدا دووڕیانێکی ئەمنیی ئیسڕائیل و عەرەب بە جیابوونەوەیەکی تەقریبەن تەواو، ئەگەر بە تەواویش چارەسەر نەبوو، باشتر بوو. ئیسڕائیل خاکێکی بەرگریکراوی مسۆگەر کرد کە شارۆچکە بنەڕەتییەکانی جوولەکەکان و بۆشایییەکانی نێوانیان لە خۆ گرتبوو. ئەو ١٥٦ هەزار عەرەبەی دیکە کە مابوونەوە لە سەدا ١٥ی دانیشتووانی دەوڵەتی نوێیان پێک نەدەهێنا و ناڕێکخراو و بێورە بوون، هەر بۆیە لەلایەن ئیسڕائیلییە جوولەکەکانەوە وەک هەڕەشەیەکی بەرچاو هەستیان پێ نەدەکرا.(٨٢) غەززە و کەناری ڕۆژئاوا و شاری کۆنی قودس کەوتە ژێر کۆنترۆڵی سوپای میسر و ئوردن؛ هیچ جوولەکەیەک لەم ناوچانەدا نەمایەوە.

ئایا دابەشبوون بووە هۆی زیادبوونی ڕق و ململانێی نوێی لێ کەوتەوە؟ ئیسڕائیل لە دوای سەربەخۆیییەوە توندوتیژییەکی بەرچاوی نێوان گرووپەکان بە خۆیەوە نەبینیوە، بەڵکوو چوار شەڕی دژی دەوڵەتانی دراوسێی لە ساڵانی ١٩٥٦، ١٩٦٧، ١٩٦٩-٧٠ و ١٩٧٣ ئەنجام داوە؛ دوو جار بەشێک لە لوبنانی داگیر کردووە، لە ساڵانی ١٩٧٨ و ١٩٨٢-٨٥ و لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ڕووبەڕووی بەرخۆدانی ڕێکخراوەیی بووەتەوە لە بەرامبەر داگیرکردنی کەناری ڕۆژئاوا و غەززە. ئیسڕائیل بووەتە ئامانجی بەردەوامی تیرۆر و هاووڵاتییانی ئیسڕائیلیش هێرشی تیرۆریستییان ئەنجام داوە.

دابەشبوون هیچ ڕۆڵێکی نەبوو لە هۆکاری بەردەوامبوونی توندوتیژی لە دوای ساڵی ١٩٤٩ کە تەنها لە ئەنجامی بوونی دەوڵەتی جوولەکەکانەوە بوو. زۆربەی عەرەبەکان ئامادە نەبوون بوونی بەرفراوانی جوولەکەکان لە فەڵەستین قبووڵ بکەن، لە لایەکی دیکەوە ئیسڕائیلییەکان گومانیان لە عەرەبەکان دەکرد کە ئامانجی کۆمەڵکوژییان هەبێت. بەڵام سەرەڕای شەڕ و تیرۆر، زۆربەی خەڵکی سڤیل لە هەردوو لا نزیکەی پەنجا ساڵە زۆربەی کاتەکان سەلامەت بوون، ئەمەش پێش گواستنەوەی دانیشتووان وا نەبوو. بە تێپەڕبوونی کات زۆرێک لە هەردوو لا وازیان لە توندڕەوترین وێنەی دوژمن هێناوە. ئیسڕائیل پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ دوو وڵاتی دراوسێی خۆی واژۆ کردووە، پەیوەندییەکی ئارامتری لەگەڵ زۆربەی دەوڵەتانی دیکەی عەرەبیدا هەیە لەوەی کە جاران هەیبوو.

تاکە ململانێی نوێ کە لە دوای سەربەخۆییی ئیسڕائیلەوە سەری هەڵداوە، ئینتیفازەی فەڵەستینە، تا ڕادەیەکی زۆر بە هۆی سیاسەتی ئیسڕائیلەوە بووە بۆ دامەزراندنی نیشتەجێبوونی جوولەکەکان لە کەناری ڕۆژئاوا و غەززە، لە ڕاستیدا یەکگرتنەوەی ئەو دانیشتووانە بوو کە لە یەکتر جیا کرابوونەوە. پێش هاتنەسەرکاری پارتی لیکود لە ساڵی ١٩٧٧، زۆربەی نیشتەجێبوونەکان یان تەنها لەودیو هێڵی سەوزی ساڵی ١٩٤٩-١٩٦٧ یان وەک بنکەی ئاسایش لە ناوچە دوورەکاندا دانرابوون. بەڵام لە دوای ساڵی ١٩٧٧ خێراییی بیناسازی خێراتر بوو، لەوانە: دامەزراندنی نیشتەجێبوون لە قووڵاییی ناوەڕاستی ئەو ناوچانەی کە عەرەب دانیشتوویان تێدا بوو، بەناوبانگترینیان دانانی ٤٠٠ جوولەکە بوو لە ناوەڕاستی شاری حەبرۆن کە ١٠٠ هەزار دانیشتووی تێدا بوو. ئەمەش دووڕیانێکی نوێی ئەمنیی دروست کرد، هەم لەبەر ئەوەی کە نیشتەجێبوونە نوێیەکان زەوییەکی زیاتر و زیاتریان داگیر ئەکرد و هەم لەبەر ئەوەی بڕگە یاسایییەکان پێویستی بە سنووردارکردنی ئازادیی هاتوچۆ لە نێوان شارۆچکە عەرەبییەکاندا هەبوو.(٨٣)

پێویستە چی بکرێت؟ ئاسایشی هاوبەش بۆ جوولەکەکان و فەڵەستینییەکان جارێکی دیکە پێویستی بە جیاکردنەوەی بەرچاوی دانیشتووان هەیە بە لابردنی ئەو شارۆچکە جوولەکانەی کە لە ئیسڕائیلەوە دوورن و ناتوانرێت پارێزگاریی لێ بکرێن جگە لە بەردەوامبوونی سەرکوتکردنی سەربازی فەڵەستینییەکان. ئەمەش سێ شارۆچکە لە غەززە و حەبرۆن و دەیان ناوچەی دیکە دەگرێتەوە. پێویست ناکات هەموو شوێنی نیشتەجێبوونەکانی جوولەکەکان لابرێن؛ زۆربەیان کە ڕاستەوخۆ لە بەرامبەر هێڵی سەوز لە ئیسڕائیلەوە جێگیرن و وەکوو قەراغی ئورشەلیم یان دەشتی کەناری دەتوانرێت بخرێتە ناو ئیسڕائیلەوە بەبێ ئەوەی ناوەندەکانی دانیشتووانی عەرەبیش بگرێتەوە. لەو شوێنەی کە دانیشتووان پێشتر جیا کراونەتەوە، جووڵاندنی سنوورەکان ئاسانترە لە خەڵک.(٨٤) ڕەنگە هەندێک ناڕەزایەتی دەرببڕن بەرامبەر بە ڕێکخستنی سنووری تاکلایەنە بە پاساوی یەکسانی یان یاسا. بەڵام هەردوو لایەن ئاسایشی زیاتر دەبێت و ڕەنگە یارمەتییان بدات لە کۆکردنەوەی ئیرادەی سیاسی بۆ جێبەجێکردنی جەوهەری ڕێککەوتنی ئاشتیی ئۆسلۆ لە ساڵی ١٩٩٣.

قوبڕس

ڕەخنەگرانی دابەشکردنی دیفاکتۆی قوبڕس لە ساڵی ١٩٧٤ دەڵێن هەرچەندە لەو کاتەوە بە کردەوە هیچ زیانێکی گیانی نەبووە، بەڵام دابەشبوونەکە و ئاڵوگۆڕی دانیشتووان لە ڕاستیدا ململانێکانی خراپتر کردووە نەک باشتر: “دابەشبوونی قوبڕس شتێک زۆرتر لە چەقبەستووییی درێژخایەنە کە هێشتا ماوەتەوە، ناجێگیرە و هێشتا پێویستی بە بوونی هێزەکانی نەتەوە یەکگرتووەکانە”(٨٥).

بەڵام لە ڕاستیدا دۆخەکە لە ساڵی ١٩٧٤ەوە بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش سەقامگیر بووە. لە ماوەی بیستوچوار ساڵدا تەنها دوانزە حاڵەتی مردن بە هۆی ململانێی نەتەوەیی لە دوورگەکەدا تا ساڵی ١٩٧٤ ڕووی داوە.

ئایا دابەشبوون توندوتیژیی کەم کردەوە یان زیادی کرد؟ پێش ساڵی ١٩٦٠ قوبڕس لەژێر دەسەڵاتی بەڕیتانیادا بوو؛ دانیشتووانەکەی نزیکەی لەسەدا ٨٠ یۆنانی و لەسەدا ٢٠ی تورکی بوون. لە ساڵانی ١٩٥٠دا بزووتنەوەی سەرەکیی سەربەخۆییی قوبڕس، EOKA، بزووتنەوەیەکی تایبەتی یۆنانی کە ئامانجی یەکگرتن بوو لەگەڵ شارە گەورەکان یۆنانی (enosis). کۆمەڵگەی تورک، لە ترسی هەژموونی یۆنانییەکان، بەردەوامیی دەسەڵاتی کۆلۆنیالیزمی پێ باشتر بوو یان ئەگەر نەتوانرا ڕێگری لە سەربەخۆیی بکرێت، دابەشبوونیان پێ باشتر بوو.(٨٧)

شێوازی نیشتەجێبوونی دانیشتووان لە دوورگەکەدا بوو بە هۆی دووڕیانێکی توندی ئەمنی. هەرچەندە زۆربەی گوندەکان و “چوارگەکان”ی شارۆچکە گەورەکان تەنها لەلایەن یەک گرووپەوە نیشتەجێ بوون، بەڵام نیشتەجێبوونی یۆنانی و تورکەکان لە سەرانسەری دوورگەکەدا پرشوبڵاو بوو، تەنها چڕییەکی کەم لە تورکەکان بەرەو باکوور هەبوو(٨٨). لە ئەنجامدا، لە ساڵی ١٩٥٥ تا ١٩٧٤ قوبڕس بە چوار قۆناغی گەورەی شەڕی ناوخۆدا تێپەڕی. یەکەم، لە ساڵی ١٩٥٥ەوە EOKA هێرشی کردە سەر هێزەکانی بەڕیتانیا، “ئاریکاران” و کۆمۆنیستە یۆنانییەکان و تورکەکانی قوبڕسی کە لە حکوومەت و پۆلیسی بەڕیتانیادا خزمەتیان دەکرد و کۆمەڵگەی تورک بە گشتی. تاقمە تیرۆریستییەکانی تورک هێرشیان کردە سەر هاووڵاتییانی مەدەنیی یۆنانی. پێش ئەوەی بەڕیتانیا لە ساڵی ١٩٦٠دا سەربەخۆیی بدات، لانیکەم ٥٠٩ کەس گیانیان لە دەست داوە.(٨٩)

دووەم: هەرچەندە دەستووری حکوومەتی نوێ بنەماکانی دابەشکردنی دەسەڵات و قەدەغەکردنی یەکگرتنی(enosis) لە خۆ گرتبوو، بەڵام سەرکردەکانی قوبڕسی یۆنانی، لەنێویاندا سەرۆک قەشە ماکاریۆس، بەردەوام بوون لە داکۆکیکردن لە حوکمڕانیی زۆرینەی یۆنان و هەروەها یەکگرتن. هەروەها لە ساڵی ١٩٦٣ قوبڕسییە یۆنانیەکان دەستوورەکەیان هەڵوەشاندەوە و حکوومەتێکی نوێیان دامەزراند کە هەمووی یۆنانی بوو. لە دیسامبری ساڵی ١٩٦٣ جارێکی دیکە شەڕی ناوخۆ سەری هەڵدا و هەر زوو هێزەکانی یۆنان لابەلا هەموو وڵاتەکەیان کۆنترۆڵ کرد جگە لە چەند شارۆچکەیەکی کەم لە بەشی باکووری دوورگەکە (بڕوانە نەخشەی ٤). لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٦٤ هێرشێک بۆ سەر تاکە دەرچەی قوبڕسی تورک کە بەرەو دەریا مابووەوە لەلایەن هێزی ئاسمانی تورکیاوە ڕاگیرا. لانیکەم ٥٥٠ کەس گیانیان لە دەست داوە و ٢٥ هەزار پەنابەری تورکی قوبڕسی نیشتەجێ کران. لە ساڵی ١٩٦٤ تا ١٩٦٨ زۆربەی ناوچەکانی ژێردەستی تورکیا لەژێر گەمارۆی ئابووری دیفاکتۆدا بوون.(٩١)

سێیەم: دوای بەهێزکردنی سەربازی لەلایەن ناسیۆنالیستە قوبڕسییەکانی یۆنانی، لەنێویاندا ١٢ هەزار سەربازی سوپای یۆنان کە لە قوبڕس جێگیر کرابوون وەک ڕێگرییەک بۆ دەستوەردانی زیاتری تورکیا، هێزەکانی قوبڕسی یۆنانی لە مانگەکانی نیسان و نۆڤێمبەری ساڵی ١٩٦٧ جارێکی دیکە هێرشیان کردە سەر گوندەکانی تورکیا.(٩٢) تورکیا بە هەڕەشەی هێرشی ئاسمانی و نیشتنەوەی سەربازەکان وەڵامی دایەوە. ئەمجارەیان ڕێککەوتنێک بە نێوەندگیریی ئەمریکا و نەتەوە یەکگرتووەکان بووە هۆی کشانەوەی یەکەکانی سوپای یۆنان و لە ساڵی ١٩٦٨ سنووردارکردنی جوڵە لەسەر تورکەکانی قوبڕس هەڵگیرا. ڕەنگە زیانی گیانی لە نێوان ساڵانی ١٩٦٤ و ١٩٦٨ نزیکەی ٦٠٠ کەس بووبێت.(٩٣) لە ساڵی ١٩٦٨ تا ١٩٧٤ لایەنەکان دانوستانی ڕاستەوخۆیان ئەنجام دا، بەڵام قوبڕسییە یۆنانیەکان دەستبەرداری ئامانجی ئینۆس(enosis) نەبوون و تورکەکان قبووڵیان نەدەکرد.(٩٤)

لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩٧١ ڕێکخراوێکی نوێی ناسیۆنالیستیی قوبڕسی بە ناوی EOKA B کە لەلایەن حوکمڕانی سوپای سەربازی لە ئاتنی پایتەختەوە پاڵپشتی دەکرا، دەستیان بە هێرشی تیرۆریستی کرد. لە ١٥ی تەممووزی ١٩٧٤دا، ماکاریۆس لە کودەتایەکی خوێناویدا ڕووخێنرا.(٩٥) ژمارەیەکی نادیار لە خەڵک کە ڕەنگە سەدان کەس بوون، کوژران. نیکۆس سامپسۆن، کەسێکی ڕاستڕەوی توندڕەو و بەناوبانگ بوو بە سەرۆکایەتیکردنی کۆمەڵکوژییەکان لە ساڵانی ١٩٦٣-١٩٦٤، وەک سەرۆککۆمار دەستنیشان کرا. کۆمەڵکوژییەکی گەورە لە سەرتاسەری دوورگەکە لە حاڵی ڕوودان بوو(٩٦).

دواتر هێزەکانی تورکیا هێرشیان کردە سەر قوبڕس و لە سەدا ٣٧ی دوورگەکەیان داگیر کرد و ناوچەیەکی ژێر کۆنترۆڵی تورکیایان لە باکوور دروست کرد. حکوومەتی سامپسۆن ڕووخا و ماکاریۆس دەسەڵاتی دەست پێ کردەوە. لەم ئۆپەراسیۆنەدا نزیکەی هەزار کەس کوژران کە زۆربەیان پاسەوانی نیشتمانیی قوبڕسی و مەدەنیی یۆنانی بوون، کە ژمارەیەکی زۆر کەمتر نەبوون لە ژمارەی کوژراوانی بیست ساڵی پێشوو. بەڵام داگیرکارییەکە هەزاران کەسی ڕزگار کرد کە ئەگەر پیاوانی وەک سامپسۆن بە ڕاستی بەرنامەکەیان جێبەجێ بکردایە، لەوانە بوو بکوژرابان. نزیکەی ٢٠٠ هەزار پەنابەری یۆنانی بەرەو باشووری هێڵەکە کۆچیان کرد و نزیکەی ٦٠ هەزار قوبڕسیی تورکیش ڕوویان کردە باکوور.(٩٧) هەرچەندە لەشکرکێشییەکەی تورکیا بەشێکی بە هۆی نیگەرانییەکانی نەتەوەپەرستییەوە بوو نەک مرۆیی، بەڵام ژیانی کەسانی زۆری ڕزگار کرد. بە خۆشییەوە قەت ناتوانین بڵێین کە چەند کەس ڕزگار بوون.

ئایا دابەشبوون ڕق و کینە و ململانێی نوێی دروست کرد؟ قوبڕسییە یۆنانییەکان تا ئێستاش دابەشکردنی قوبڕسیان قبووڵ نەکردووە و جگە لە تورکیا هیچ نەتەوەیەک دان بە کۆماری تورکی باکووری قوبڕسدا نانێت. چەند خولێکی دانوستان بە ڕێوە چوو کە تیایدا تورکەکان پێشنیاریان کردووە هەندێک زەوی بگەڕێننەوە یان قوبڕس وەک فیدراسیۆنێکی شل یەک بخەنەوە، بەڵام ئەم پێشنیارانە لەلایەن لایەنی یۆنانییەوە قبووڵ نەکراون.

سەرەڕای نەبوونی ئاشتەوایی، دۆخەکە بۆ نەوەیەک ئارام و هەروەها سەلامەت ماوەتەوە. هەردوو لا دەزانن کە گاریسۆنی سوپای تورکیا لە باکوور دەتوانێت شکست بە هەر هێرشێکی ئێحتماڵی ئیردەنتیستی (گێڕانەوەخواز)[8] بێنێت و هیچ کام لە لایەنەکان هیچ بەڵگەیەکیان نیشان نەداوە لەسەر پلان بۆ هەوڵدان بۆ تێکدانی دۆخی ئێستا.

سیاسەتی وڵاتانی جێنشین

ڕەخنەگرانی گواستنەوە و دابەشبوونی دانیشتووانی نەتەوەیی و ئەو مەترسیانەیان کە ئەم چارەسەرانە بۆ گەشەسەندنی سیاسی دروستی دەکەن، زیادە خەمڵاندوویانە. دوو بوارى سەرەکیی گەشەپێدان هەن کە پێویستە لە بەرچاو بگیرێن: دیموکراسیکردن و مامەڵەکردن لەگەڵ کەمە نەتەوەیییەکان.

ئەو چوار دابەشبوونە لەم وتارەدا لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە، نۆ دەوڵەتی جێنشینی بە شێوەیەکی یاسایی یان دیفاکتۆیان بەرهەم هێناوە: کۆماری ئێرلەندا، ئێرلەندای باکوور، هیندستان، پاکستان، بەنگلادیش، ئیسڕائیل، دەسەڵاتی خۆبەڕێوبەری فەڵەستین، قوبڕس و کۆماری تورکی قوبڕسی باکوور(TRNC) .

تا چەند دامودەزگا سیاسییەکانی ئەم دەوڵەتانە وەک دیموکراتیک دەناسرێن، بە ئاسانی بەو ڕادەیە دەپێورێت کە هەڵبژاردنێکی ئازاد و دەورەیی ئەنجام دەدەن کە دەتوانێت گۆڕانکاری لە پێکهاتەی حکوومەت و سیاسەتەکانیدا بکات و ئەنجامەکانیش لەلایەن هێزێک وەک کودەتای سەربازی هەڵناوەشێنرێتەوە(٩٨). لە کۆی نۆ دەوڵەتی جێنشین، پێنج وڵات (ئێرلەند، ئێرلەندای باکوور، هیندستان، ئیسڕائیل و قوبڕس) دامەزراوەی سیاسییان هەیە. چوار دامەزراوە کە بە ڕوونی ڕاهاتووییی دیموکراسییان تێدایە. چوار وڵات (پاکستان، بەنگلادیش، دەسەڵاتی خۆبەڕێوبەری فەڵەستین، و TRNC ) بە تەواوی شایستە نین، بەڵام تەنانەت ئەم دەوڵەتانە بە ڕوونی لە چاو دەوڵەتانی پێش دابەشبوونیان کەمتر دیموکراسی نین و هەموویان لانیکەم وەک زۆربەی دراوسێکانیان دیموکراتیکن.

هەرچەندە پاکستان و بەنگلادیش هەمیشە فۆڕمی دیموکراتیکی بە ناویانەوە هەبووە، بەڵام هەریەکەیان لە کاتی سەربەخۆییی خۆیان (پاکستان ١٩٥٨-٧١ و ١٩٧٧-٨٨ و بەنگلادیش ١٩٧٥-٨٦)، زیاتر لە نیوەی کاتی سەربەخۆیییان  لەژێر دەسەڵاتی سەربازیدا بوون. بە بەراورد، دەسەڵاتی کۆلۆنیالیزمی بەڕیتانیا لە هیندستان تا سەردەمی دابەشبوون، تا ڕادەیەکی زۆر لەسەر ئاستی پارێزگاکان دیموکراتیزە کرابوو، هەرچەندە لەسەر ئاستی نیشتمانی نەبوو و لە دەوڵەتە میرنشینەکاندا وا نەبوو. هەردوو وڵاتی پاکستان و بەنگلادیش خاوەنی ڕاهاتووییی دیموکراتیکن کە لانیکەم بەقەد ئەوانەی لە هەر ویلایەتێکی باشوور، باشووری ڕۆژهەڵات، یان ئاسیای ناوەڕاست، یان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەهێزن. سێ ئاوارتە هەیە کە بریتین لە هیندستان و ئیسڕائیل (هەروەها دەوڵەتانی جێنشینی دابەشکردن) و دەتوانین بڵێین سریلانکایش.

هەرچەندە تا دوای ڕێککەوتنی ئۆسلۆ لە ساڵی ١٩٩٣ سەری هەڵنەدا، بەڵام دەتوانرێت دەسەڵاتی خۆبەڕێوبەری فەڵەستین وەک دەوڵەتێکی جێنشینی دیفاکتۆی دابەشبوونی ژێرفەرمانی فەڵەستین هەژمار بکرێت. لەکاتێکدا دەسەڵات بە ناو فۆڕمی دیموکراسی هەیە، بەڵام هێشتا گۆڕانکاری لە سەرکردایەتیدا نەکراوە و زۆر جار دەربڕینی سیاسی سەرکوت دەکرێت. بەڵام لەگەڵ حکوومەتی زۆرەملێی بەڕیتانیا کە هیچ دامەزراوەیەکی نوێنەرایەتی لە سەرووی ئاستی شارەوانییەکاندا نەبووە، یان لەگەڵ دەوڵەتانی ناپەسەندی دیکەی عەرەبیدا بەراورد ناکرێت(٩٩). دەتوانین بپرسین ئایا دابەشبوونی ساڵی ١٩٤٧ کاریگەریی لەسەر گەشەسەندنی سیاسی دەوڵەتانی تەنیشت یەکتر هەبووە کە هەرێمی بە دەست هێناوە یان پەنابەرانی ڕاکێشاوە. بەڵگەیەکی کەم هەیە کە وابێت، چونکە هیچ کام لەم دەوڵەتانە جگە لە لوبنان نە پێش دابەشبوون و نە دوای دابەشبوون دامەزراوەی دیموکراتیکیان نەبووە(١٠٠).

کۆماری تورکی باکووری قوبڕسیش فۆڕمی دیموکراسیی هەیە بەڵام هەرگیز گۆڕانی حکوومەتی نەبووە. بەڵام پێش دابەشبوون لە ساڵی ١٩٧٤دا قوبڕسی یەکگرتوو و دیموکراسیی فەرمی هەرگیز گۆڕینی حکوومەتی نەبووە و ڕێگەی بە کەمینەی تورک نەدا کە هیچ ڕۆڵێکی سیاسییان هەبێت.(١٠١) بە بەراورد لەگەڵ ڕاهاتووییی دیموکراتییەکانی دراوسێکانی لە دەوروبەری ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست، ئەوانەی لە TRNC  پلەی مامناوەندی هەیە.

تەنانەت لەو شوێنانەی کە فۆڕمی دیموکراسیی هەیە، دەبێ بپرسین ئایا سەرەڕای ئەوەش کەمینەکان بە شێوەیەکی کاریگەر لە مافی دەنگدان بێبەش دەکرێن؟ چوار لەم نۆ دەوڵەتە جێنشینە دانیشتووانی کەمینەی بەرچاویان هەیە. لە کۆماری ئێرلەندا و لە هیندستان کەمینەکان ڕووبەڕووی هیچ بەربەستێک نابنەوە بۆ بەشداریی سیاسی، هەرچەندە حکوومەتی هیندستان ئەو پارتە جوداخوازانەی قەدەغە کردووە کە یەکپارچەییی خاکی دەوڵەتیان خستووەتە مەترسییەوە.

هاوڵاتیانی عەرەبی ئیسڕائیل ڕووبەڕووی سەرکوتێکی بەرچاو بوونەتەوە، کە زۆرترین سەرکوت لە پانزە ساڵی یەکەمی دوای دابەشبووندا بووە. هەرچەندە زۆرێک لە سیاسەتی جیاکارییە فەرمییەکان هەڵگیراون، تا ئەم دوایییانە عەرەبەکان لە کارتێکەریی سیاسەتی کاریگەر قەدەغە کران بە هۆی تێگەیشتنێکی نافەرمی کە حیزبەکانی بەستراو بە دەنگی عەرەب ناتوانن بەشێک بن لە هاوپەیمانییەکی حوکمڕانی.(١٠٢) بەڵام لە چەند ساڵی ڕابردوودا ئەم بەربەستە لاواز بووە. هاوپەیمانی بە سەرۆکایەتی پارتی کرێکاران کە لە ساڵی ١٩٩٢ تا ١٩٩٦ ئیسڕائیلی بە ڕێوە برد، پشتی بە پاڵپشتیی دوو پارتی عەرەبی بەستبوو، دەنگەکانی عەرەبیش نزیک بوو لە یەکلاییکردنەوەی ڕکابەریی سەرۆکوەزیرانی ساڵی ١٩٩٦ی نێوان شیمۆن پێرێس و بنیامین ناتانیاهۆ، کە تیایدا ناتانیاهۆ بە ڕێژەی ١١%ی دەنگدەرانی جوولەکە لە پێشەوە بوو و بە جیاوازیی تەنها لە سەدا ٠.٩ لە هەڵبژاردنەکاندا سەرکەوتنی بە دەست هێنا.(١٠٣)

لە ئێرلەندا باکوور، کاتۆلیکەکان بەربەستێکی کەمیان بەرەو ڕوو بووەوە لە بەردەم بەشداریکردن لە سیاسەتی ئاستی نیشتمانیدا، بەڵام بۆ ماوەی پێنج دەیە کاریگەرییان لەسەر حکوومەتی پارێزگاکە و ئۆرگانە ناوخۆیییەکان بە هۆی گێریماندەرەوە[9] کەم کرایەوە، بە تایبەتی لە شارەکانی لەندەندێری[10] و بێلفاست[11]، هەروەها لە هەندێک ناوچەی گوندنشین کە کاتۆلیکەکان زۆرینە بوون. جگە لەوەش، “پڕۆژەیاسای نوێنەرایەتیی گەل” لە ساڵی ١٩٤٦دا، هەندێک پۆلی دەنگدەرانی ئەگەری لە دەنگدان بێبەش کرد، کە بە شێوەیەکی ناڕێژەیی کاتۆلیک بوون. ئەم پێشێلکارییانە تا ڕادەیەکی زۆر بە سەپاندنی دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی بەڕیتانیا لە ساڵی ١٩٧٢ کۆتایی هات(١٠٤).

هەرچەندە ئەم سنووردارکردنانە بۆ مافەکانی کەمینەکان جددین، بەڵام ئەگەر دابەشبوون و گواستنەوەی دانیشتووان ڕووی نەدایە، سەرکوتی کەمینە نەتەوەیییەکان لە هەر حاڵەتێکدا خراپتر دەبوو. تەنانەت ئەگەر وا بیر بکەینەوە کە دەکرا لە ساڵی ١٩٤٧دا بتوانرێت حکوومەتێکی فەڵەستینێکی یەکگرتوو بنیات بنرێت کە هێورتر لەوەی عەرەبەکان لە ئیسڕائیل مامەڵەیان لەگەڵ کەمینەی جوولەکەکاندا بکردایە، کۆمەڵگەی جوولەکەکان ئاسۆی حوکمڕانیی عەرەبیان ئەوەندە مەترسیدار دەبینی کە ئەوە دەکرا تەنیا بە چەقاندنی توانمەندی جوولەکەکان بۆ بەرەنگاربوونەوە بسەپێندرێت. هەر مەیلێک بۆ لێبوردەییی حکوومەتێکی لەو جۆرە لە سەرەتادا هەبوایە، بە دڵنیایییەوە بە هۆی ئەو توندوتیژی و ترسە ئاسایشییە هاوبەشانەی کە لە پرۆسەی دامەزراندنی کۆنترۆڵدا دروست بوو، تێک دەچوو. کێشەی پرۆتستانتەکان لە ئێرلەندایەکی یەکگرتوودا هەمان شت بوو(١٠٥)

کێشەکان بۆ جیابوونەوە و دابەشبوون

ئەم شیکارییە سێ وانە بۆ بەڕێوەبردنی شەڕە ناوخۆیییە نەتەوەیییەکان پێشنیار دەدات. سەرەتا پێویستە ئاستی توندوتیژیی نێوان گرووپەکان و هەڕەشەکانی ئاسایشی یەکتر کە زیاتر لەوە  دەبێت پەنا بۆ جیابوونەوە و دابەشبوون ببەین، دەستنیشان بکەین. هەروەها پێویستە ئاستەکە بە شێوەیەکی پارێزگارانە دەستنیشان بکەین- کەس نایەوێت کۆمەڵگە فرەچەشنەکان هەڵبوەشێنێتەوە، تەنانەت ئەو کۆمەڵگەیانە کە بە توندی کێشەیان هەیە و بە دوای هیوایەکەوەن کە دوور ببنەوە لە توندوتیژیی بەرفراوان و بگەن بە ئاشتیی مەدەنی. ئەو ڕوانست و بەڵگانەی لێرەدا خراونەتە ڕوو دەتوانن یارمەتیدەرمان بن بۆ دەستنیشانکردنی ئەو حاڵەتانەی کە بە ڕوونی لە سەرووی ئەو ئاستەنگەوەن؛ بەڵام لە نەبوونی ڕوانستێکی تەواو گەشەسەندوو سەبارەت بە هۆکارەکانی دوژمنایەتیی نێوان نەتەوەکان لە سەردەمی ئاشتیدا، ناتوانین بە تەواوی بزانین کە ڕەنگە ئاستەنگی ڕاستەقینە لە کوێدا بێت.

بەڵام تەنانەت ئەم زانیارییە سنووردارەش سوودی لە سیاسەتدا هەیە. نابێت لە جیاکردنەوەی دانیشتووان لەو حاڵەتانەدا کە پێشتر توندوتیژییەکی بەرفراوان و دووڕیانێکی توندی ئەمنییان بەرهەم هێناوە، نائومێد بین (کۆتاییی بکەین)، تەنانەت ئەگەر لە هەندێک حاڵەتی لەو جۆرەدا ڕەنگە دواتر ئاواتمان ئەوە بێت کە زووتر مامەڵەمان کردبایە و لە حاڵەتەکانی دیکەدا ڕەنگە نەمانتوانیبایە کە بڕیار بۆ جێبەجێبوونی بدەین.

دووەم: لەکاتێکدا کە دەرەنجامی توێژینەوەکان لێرەدا ئەوە پیشان نادەن کە ئایا دابەشبوونی سەروەری کەم یان زۆر بە بەردەوامی دەبێت ڕوو بدات، بەڵام ئەوە دەگەیەنن کە دابەشکردن هەرگیز نابێت ئەنجام بدرێت مەگەر پێکهاتە نیشتمانییەکان لە ئێستاوە تا ڕادەیەکی زۆر جیا بووبێتنەوە یان لە هەمان کاتدا لە یەکدی جیا ببنەوە. ئەو دابەشکردنانەی کە دانیشتووانی دژبەیەک جیا ناکەنەوە، لە ڕاستیدا توندوتیژی زیاد دەکەن، وەک ئەوەی لە ئێرلەندای باکوور و کشمیر و فەڵەستین و کاتێک کڕواتیا و بۆسنە لە یوگۆسلاڤیا جیا بوونەوە. هەروەها سنوورە بەرگرییەکان زۆر گرنگن؛ پلانی دابەشکردنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ فەڵەستین کە سێ پارچە زەوی پچڕاوی بە هەر لایەک دا، تەنیا دەیتوانی شەڕێکی ناوخۆییی خوێناویی لێ بکەوێتەوە.(١٠٦).

لە هەر چوار حاڵەتەکەدا کە لە سەرەوە باسمان کرد، جیاکردنەوەی نەتەوەیی، توندوتیژیی کەم کردەوە. لەو شوێنانەی کە دانیشتووان لە سەرەتاوە بە شێوەیەکی بەرچاو لە یەکتر جیا کرابوونەوە، توندوتیژیی زۆر کەمتر چڕ بوو لەو شوێنانەی کە بە توندی تێکەڵاو بوون. کاتێک دانیشتووانی پێکەوەناکۆک جیا کرانەوە، یان بە هۆی گواستنەوەی پلانی داڕێژراو یان بە سڕینەوەی نەتەوەیی، دواتر توندوتیژی کەمی کرد. جگە لەو ناوچانەی کە پێکهاتە دژبەیەکەکان لەسەر زەوی تێکەڵاو دەمێننەوە، هەر چوار حاڵەتەکە لە دوای دابەشبوونەوە توندوتیژیی کەمتریان هەبووە بە بەراورد بە پێشوو و هەموو لایەنەکان ئێستا چاوەڕوانیی توندوتیژیی داهاتوویان کەمترە لەچاو پێشوو.

لە کۆتاییدا پێشینەی گواستنەوە و دابەشکردنی دانیشتووان لە سەدەی بیستەمدا گۆڕانکاریی گەورە لە چۆنیەتی مامەڵەکردنمان لەگەڵ پەنابەرە نەتەوەیییەکان پێشنیار دەدات. پێویستە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی واز لە هەوڵدان بۆ ڕێگریکردن لە جوڵەی پەنابەران دوور لە هەڕەشەی کۆمەڵکوژیی نەتەوەیی بهینێت و لەبری ئەوە پشتیوانی و پاراستنی نیشتەجێکردنیان بکات. سیاسەتی UNHCR کە بریتییە لە هێنانی “ئاسایش بۆ مرۆڤ نەک مرۆڤ بۆ ئاسایش” لە ناوەڕاستی شەڕە نەتەوەیییەکان جێبەجێ ناکرێت و هەوڵدان بۆ ئەو کارە پێ دەچێت ژیانی هەندێک لەو کەسانە بە فیڕۆ بدات کە بڕیارە ڕزگاریان بکەن. نیگەرانی لەوەی کە ئاسانکاری بۆ گواستنەوەی پەنابەران یەکسانە بە پشتیوانی لە پاکتاوی نەتەوەیی، چەواشەکارییە. پاکتاوی نەتەوەیی تەنیا بە سوپایەک لەسەر زەوی کە بەهێز بێت و بتوانێت پاکتاوکەرەکان بشکێنێت، ڕادەوەستێت. ئەگەرنا، سەختترکردنی ڕێگا بۆ پاکتاوکەرانی نەتەوەیی بۆ دەرکردنی دوژمنەکانیان تەنیا بانگهێشتیان دەکات بۆ ئەوەی بەرەو کوژرانی زۆرتر بڕۆن.

بە هەمان شێوە پێویستە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی واز لە فشارخستنەسەر براوەی شەڕە نەتەوەیییەکان بهێنێت بۆ گەڕانەوەی پەنابەرانی لایەنی بەرامبەر، هەروەها پێویستە واز لە پاڵنانی پەنابەران بهێنێت بۆ گەڕانەوەیان کاتێک ترسیان لە ژیانی خۆیان هەیە. دوای شەڕێکی نەتەوەیی، گەڕاندنەوەی هەر ژمارەیەکی بەرچاو لە پەنابەران بۆ ئەو خاکەی (هەرێمەی) کە لەلایەن گرووپەکەی دیکەوە بەدەستەوەیە، مەترسیی ئەوەی هەیە کە جارێکی دیکە کۆنترۆڵی ئەو هەرێمە نادیار کەوێت، بەم شێوەیەش هەمان دووڕیانێکی ئەمنی دروست دەبێتەوە کە لە سەرەتاوە یارمەتی پەرەپێدانی ململانێکانی داوە(١٠٧).

سەرچاوە: پاییزی ١٩٩٨

لە: ئاسایشی نێودەوڵەتی (بەرگی ٢٣، ژمارە ٢)

بڵاوکەرەوە: گۆڤاری ڕۆژنامەوانیی  MIT

(توێژینەوە بۆ ئەم بابەتە لەلایەن دامەزراوەی ئاشتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە پاڵپشتیی کراوە.)

[1] . یان کاتێک هەموو ڕێگاکان  شکست دەهێنێت.

( When all else fails: ethnic population transfers and partitions

in the twentieth century).

[2] . وەرگێڕ  لە هەردوو وشەکە، (ئێتنیکی و نەتەوەیی)، بە هۆی جۆری تێگەیشتنی لە بابەتەکە لەسەر بنەمای ئەو نموونانەی کە لە دەقەکەدا هاتووە، جێبەجێ لە جێگای یەکدی کەڵکی وەرگرتووە.

[3] . warring populations

[4] . transfers

[5] . partitions

[6] . “cleanse”

[7] . communal conflicts

[8] . irredentist

[9] . دابەشکردنی ناوچەی هەڵبژاردن بە شێوەیەک کە کەڵکی زۆر بێت بۆ حێزبێک (gerrymandering).

[10] . Londonderry

[11] . Belfast

The post کاتێک هەموو شتێک شکست دەهێنێت: appeared first on ژنەفتن.

مەھدی بازەرگان[1]

ھیچ ئایینێک ڕاستیی جەوھەری نییە، ئایینێک تەنیا دەتوانێت ببێتە ڕاستی کە ھاوتای ئەو شتە بێت کە لە خۆی پێشکەشی دەکات و بەو شێوەش وەربگیردرێت.

کارل بارت[2]

چۆن چیرۆکی ”دین[3]“ و نیشتمان بگێڕینەوە

ھیچ قسەیەکم سەبارەت بەم ھەڵوێستە سەختە پێ نییە.

کەوایە لە بەر خاتر ڕێگەوشوێنەکان نەخۆش مەکەوە.

من بە شانازی دەزانم کە ڕۆژگارانی کۆنی خۆشی پێشوو زیندوو بکەمەوە.

محەمەد ئیقباڵ لاھووری[4]

نەتەوە [یەکێکە لە] تیۆریزەنەکراوترین چەمکەکانی جیھانی مۆدێرن.

پارتا کاترجی[5]

پوختە:

ئەم وتارە پەیوەندیی نێوان ”ئیسلامیزم“ و ناسیۆنالیزم تیۆریزە دەکات و نیشانی دەدات کە ناتوانرێت لە ئینزیوادا لە ناسیۆنالیزم و لە ئایین(ەکان) لێکۆڵینەوە بکرێت. باس لەوە دەکەم کە ئیسلامیزم ناتوانێت بیر لە سیستەمێکی سیاسی لە دەرەوەی دەوڵەت-نەتەوە بکاتەوە و وا دیارە ئەو سنوورە سیاسییانەی کە گوتاری دەوڵەت-نەتەوە سەپاندوویەتی، دەروونی کراوەتەوە. ئەم جۆر دەروونی­کردنەوە بە نۆبەی خۆی لەسەر تێگەیشتنی ئیسلامخوازەکان لە ئۆممە و چەمکە ” گەردوونییە[6]“ ھاوشێوەکان کاریگەری دادەنێت  ئەم وتارە پێملە لەسەر ئەوەی کە سەرنجێکی زۆر بدرێتە سەر کۆدەق[7] لە شیکاری ڕاڤە ئایینییەکاندا. سەرەڕای توخمەکانی بەردەوامی لە ئەندێشەی ئایینیدا، کاریگەریی کۆدەق و بەستێنەکان، ڕاڤە ئایینییەکانی گۆڕاوە و تایبەتمەندیی کاتمەندی[8] پێ داون. محەمەد ئیقباڵ (١٨٧٧- ١٩٣٨) جارێک ئاماژەی بەوە کردووە کە: ڕیسالەتێک کە لە بەردەم موسوڵمانی ھاوچەرخدایە لە ڕادەبەدەرە. دەبێت بیر لە گشت سیستەمی ئیسلام بکاتەوە بەبێ ئەوەی بە تەواوەتی لەگەڵ ڕابردوو داببڕێت. بە ھەر حاڵ ھزراندنەوە[9]یەکی لەو شێوەیە، ھاوچەشن و یەکسان نییە و ھەڵگری نیشانەکانی کارلێک کردن لەگەڵ کۆدەقە کۆمەڵایەتی–مێژووییە تایبەتەکانە. ئەندێشەی ئایینی لە سەردەمی ناسیۆنالیزمدا ئەوندەی کە کاریگەری لەسەر خودی کۆدەقەکان ھەبووە بەو ڕادەیەیش لە کۆدەقەکان کاروەرگری کردووە. ئەم دەیالکتیکە خۆی وەکوو تێکچڕژانێکی دوو لایەنە و بەرامبەر پیشان دەدا. وتاری بەردەست لێکۆڵینەوە لەو تێکچڕژان و کاریگەرییە دوو لایەنانەی نێوان ناسیۆنالیزم و ئیسلام دەکات.

پێشەکی

لەم وتارەدا دەمھەوێت بپەرژێمە سەر کاریگەریی ناسیۆنالیزم لەسەر ئەندێشەی مۆدێرنی ئیسلامی. بۆ ئەم مەبەستە وتارەکەم دابەش دەکەم بەسەر دوو بەشدا. لە بەشی یەکەمدا لە ڕێگەی نموونەگەلێکی کورتی مێژوویییەوە نیشانی دەدەم کە چۆن لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدە و بەرایییەکانی سەدەی بیستدا گوتاری ناسیۆنالیستی بە شێوەی نابەرھەست ڕێگەی خۆی بۆ نێو ڕاڤە نوێکانی ئیسلام کردەوە. باس لەوە دەکەم کە ڕاڤە ئیسلامییەکان تا دێت پاوان­خواز و تارێنەر دەبنەوە. بۆ نموونە لە کۆدەقی عوسمانیدا، ژمارەیەکی زۆر لە نووسەر و بیرمەندانی غەیرە تورک پێوەرەکانی خۆیان بۆ موسڵمانێکی ڕاستەقینە داڕشت [10]. تەنیا لە کۆدەقی سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمە ئیسلامییە ڕکابەرەکاندایە کە ئیمکانی ئەوە ھەیە قسە ناسیۆنالیستییە بووژانەوەخوازەکانی عەرەب وەک محەمەد عەبدۆ و عەبدوڕەحمان کەواکیبی مانای هەبێت.

هەر لەم پاشخانەدا بوو کە کەواکیبی ئیدیعای کرد کە بە پێچەوانەی باقی موسڵمانانەوە، خوێنی عەرەبەکانی حیجاز پاک و بێخەوش ماوەتەوە و هەر بۆیە بە شێوەیەکی تایبەت گونجاوە بۆ سەرکردایەتیی جیهانی ئیسلام. ئەم جۆرە جەختکردنەوە لەسەر پاکی خوێن، ئیدیعایەکی ناراستەوخۆ و زیمنی بوو بۆ بوونی قوڕەیشی ڕاستەقینە – گوایە خاوەنانی ڕاستەقینەی خەلافەتن – نیشانەی سەرهەڵدان و بڵاوبوونەوەی سیاسەتی ئیتنۆ-ناسیۆنالیزم بوو لەنێو موسڵماناندا[11].

باقی وتارەکە تەرخان دەکەم بۆ باس لەسەر ئیدیعای ئەوەی کە ”ئیسلامیزم“ ناتوانێت بیر لە سیستەمێکی سیاسی لە دەرەوەی دەوڵەت-نەتەوە بکاتەوە. بەڵگە دەھێنمەوە کە ئێسلامخوازەکان ئایدیای سنوورە سیاسییە نەتەوەیییەکانیان دەروونی کردووتەوە. ئەم جۆر دەروونی­کردنەوە بە نۆبەی خۆی لەسەر پێناسەی ئیسلامیزم لە ئۆممە و چەمکە ”گەردوونییە“ ھاوشێوەکان کارتێکەری ھەیە.

بووژانەوەی مۆدێرنی ئیسلامی و کۆدەقە مێژووییی کۆمەڵایەتییە تایبەتەکەی

لە ئەندێشەی ئایینی ئیسلامی مۆدێرندا نەتەوە وەکوو شتێکی خۆ-ئاشکرا[12] قبووڵ دەکرێت، چونکاتێ بکەری ئایینی لە چوارچێوەی پاڕادایمی ناسیۆنالیزمدا کار دەکات، ئەو مەیلی ئەوەی ھەیە ئیدیۆمی ئایینی خۆی لەگەڵ ئیدیۆمی ناسیۆنالیزمدا یەک بخات. ژیان لەنێو ”پاڕادایمی ناسیۆنالیستی[13]“دا ھەلومەرجێکی مۆدێرن لە وەرگرتن و تێگەیشتن لە بابەتی نەتەوە دەسەپێنێت و ئەوەیش ڕێگە بە بکەری ناسیۆنالیستی دەدات کە ئیدیۆمە ناسیۆنالیستییەکان بۆ ڕوونکردنەوەی پەیوەندەکانیان لەگەڵ نەتەوە بەکار بھێنن[14]. ئەو پاڕادایمە پێداویستییەکانی خۆی بەسەر ڕاڤە ئایینییەکاندا دەسەپێنێت و وەکوو کۆدەقێک بۆ ھزراندنەوەی ئایین کار دەکات و بەم شێوەیش باندۆری لەسەر پانتایی و سنوورەکانی دەبێت.

 پێویستە ئەم جۆرە پێداویستییە پاڕادایمییە وەک زەمینەیەکی سەرەکی بۆ تێکەڵبوونی ئایین و ناسیۆنالیزم بیریان لێ بکرێتەوە. بە هەمان شێوە، دەبێ تامەزرۆییی موسڵمانانی مۆدێرن بۆ دۆزینەوەی نموونەی فۆرمەکانی حوکمڕانی دیموکراتیک لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا لەم چوارچێوەیەدا ببیندرێت. لە بەرامبەردا، هەوڵەکانیان بۆ بنیاتنانەوەی ڕابردووی ئایینی ڕەنگە زیاتر مەیلی بەوە هەبێت کە ڕابردوو لەگەڵ دەوڵەتی مۆدێرن بگونجێت نەک بە جۆش و خرۆشەوە بۆ دووبارە ناساندنەوەی ”ئیسلامی ڕەسەن“ ھەوڵ بدەن[15]. بۆچوونەکانی زانایانی موسڵمانی مۆدێرن سەبارەت بە دەوڵەت و جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان و فۆرمەکانی حوکمڕانی وەک لەم بڕگەیەی خوارەوەدا بۆ نموونە ھاتووە، تەنیا ئەم جۆرە ویست و مەیلانە دەخاتە ڕوو:

کاتێک ڕاوێژ بە ئێستا و ڕابردووی مێژوویی و سەردەمی چوار خەلیفەی ڕاشدین دەکەین، دوای لێکۆڵینەوەی ورد بۆمان ڕوون دەبێتەوە کە سیستەمی سیاسی باو لەو سەردەمەدا – تا ڕادەیەکی زۆر – بنەمای جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکانی ڕەچاو کردووە. یاسادانان لەو سەردەمەدا بە “ئەو دەستە فەقیھانە کە حوکمی یاسایی سەربەخۆیان بەکار دەهێنا” سپێردرابوو. خەلیفه وەکوو سەرۆکی دەوڵەت پسپۆری شەریعەت بوو. لەبری ئەوە، ئەرکی ئەو سنووردار بوو – بە پلەی یەکەم – لە جێبەجێکردنی یاسایی و بەڕێوەبەرایەتی. ئەوە دادوەرەکان بوون کە خاوەنی دەسەڵاتی سەربەخۆ بوون. خەلیفە و حوکمڕانەکانی ھەر وەک ھەموو تاکێک ملکەچی ئەو دادوەرانە بوون.(داکۆکی زیاد کراوە).

 لەم بڕگەیەی سەرەوەدا جگە لە گشتاندن و نادروستییە مێژوویییەکان، تێگەی مۆدێرن لە دەوڵەت بەسەر ڕابردوودا سەپێنراوە و یان ڕابردوو وا لێ کراوە کە لەگەڵ مۆدێرنەدا بگونجێت. خوێندنەوەیەک کە ئیدیعای هەم یەکپارچەیی و هەم بەردەوامی دەکات، کە لە لەگەڵ مێژوونووسی ناسیۆنالیستی ئەزەڵیخوازیدا وێکچوویی ھەیە.

بوژانەوەخوازیی ئیسلامی هەوڵێکە بۆ بنیاتنانەوەی ”ڕابردوو“- جۆرێک لە ڕابردوو کە هەم خزمەت بە ئێستا دەکات و هەم ئاڵێنگاری لەگەڵ ئێستا دەکات. بوژانەوەخوازیی ئیسلامی سەرەڕای فۆرمە مێژوویییە جۆراوجۆرەکانی، بەگشتی ڕوانینگەلێکی دژیەک و ناھەمچوونی بەرامبەر بە چەمکاندنە هاوچەرخەکانی لە ئیسلامدا نیشان داوە. ڕەخنە لە موسوڵمانی ھاوچەرخ بەھۆی دوورکەوتنەوەی گریمانکراوی ئەوان لە ”ئیسلامی ڕەسەن“ کاکڵەی سەرەکیی ئیدیعای بووژانەوەخوازیی ئیسلامی پێک ھێناوە. بەڵام ئەم جۆرە ئیدیعایانە بە شێوەی نەخوازراو و نامەبەستدار ئەو ڕاستییە پشتڕاست دەکەنەوە کە زانستی ئایینی یان ڕاڤەکانی ئیسلام بەشێکن لە هەوڵەکانی مرۆڤ و بەم پێیەش هەمیشە ڕێژەیی و کۆدەقبەندن. ڕاڤەکانی بووژانەوەخوازەکان لەم ڕێسایە ڕیزپەڕ نین. بەم پێیە سەرەڕای ئەوەش، فۆرمەکانی مۆدێرن لە بووژانەوە یان “ئیسلامیزم” بانگەشەی ئەوە دەکەن کە پەیامی ڕەسەن، بە مانا خاوێن و بێخەوشەکەی، ھەڵبگەڕێتەوە. لایەنە جۆراوجۆرە ئیسلامخوازەکان لە ئیدیعای دەست ڕاگەیشتنێکی تایبەت و مۆنۆپۆلکراو بە “مانای ڕەسەن”دا ڕوون و بێپەردەن[16]. تەنانەت دەستەواژەی بناژۆخوازی- سەرەڕای پێناسەی جەوهەرخواز و سووکایەتی پێکراوی- بە شێوەیەکی ئایرۆنیک ئیدیعای گەڕانەوە بۆ تێگەیشتنی ڕەسەن لە ”بنەماکان بە جیددی وەردەگرێت. بە گشتی ئەو بۆچوونانە نیشانەی بەربڵاوی و لێکهاڵاوی باوەڕ بە سروشتی ناکۆدەقەمەندی ئایینە.

ڕاڤە ئایینییەکان نابێت لە ژینگە مێژوویییەکان و کۆدەقە کۆمەڵایەتیی سیاسییەکانیان ھەڵبقەندرێن. ئاوڕێک لەو بەرهەمانەی کە لەلایەن زانایانی ئایینی مۆدێرنەوە بەرهەم ھاتوون، ھۆگری ئەتنیکی و نەتەوەیی بەرچاو نیشان دەدات. تەنانەت کاریگەرییە نەتەوەیییەکان لەسەر ڕاڤەی ئایین ڕەنگە هەم بەردەوامی و هەم تایبەتمەندیی کۆدەق بەدوای خۆیدا بهێنێت. تەنانەت کاریگەرییە ئەتنیکییەکان لەسەر ڕاڤە ئایینییەکان ڕەنگە هەم بەردەوامی و هەم تایبەتمەندیی کۆدەق بەدوای خۆیدا بهێنێت. بۆ نموونە لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەمدا، بووژانەوەخوازە غەیرەتورکە موسڵمانانەکان هەستێکی دووفاقی و دژیەکیان سەبارەت بە خەلافەتی عوسمانی و سیاسەتەکانی ھەبوو. دووفاقییەکەیان ڕەگ و ڕیشەی لە هەردوو هەستی ناسیۆنالیستی و ئایینییاندا هەبوو و ڕەنگ و بۆنی ھەستی ڕوولەزیادبووی دژەئیستعماری بە خۆیەوە گرتبوو. بەم جۆرە ڕاڤەکانی بووژاندنەوەخوازەکان لەژێر کاریگەریی ژینگەیەکی کۆمەڵایەتیی سیاسی و کولتووری لە یەک کاتدا ناسیۆنالیستی و مۆدێرنیست و دژەئیستعماری وەدەرکەوتن.

ئەمەش دەمانباتە سەر ئەو پرسیارەی کە ئایا ناسیۆنالیزم لە جیهانی ئیسلامدا لە بنەڕەتدا سکۆلارە؟ لە ڕووی مێژوویییەوە، ئەندێشەی ئایینی بەردەوام کەوتۆتە بەرباسی ڕاڤە جۆراوجۆرەکانەوە. ئەندێشەی ئایینی ئیسلامی لەم ڕێسایە ڕیزپەڕ نییە و ئیدیعای گرووپە نەتەوەیییە جیاوازەکان کە لوتفی خودایان لەگەڵە و لەلایەن خوداوە پەسەندکراون یان گەلی هەڵبژێردراوی خودا بوون تەنها یەک نموونەی ڕاڤەیییە. زەحمەتە خوێندنەوە ناسیۆنالیستییەکان بۆ ئیسلام وەلا بنرێن لەبەر ئەوەی «هێندەی ئیسلام هەیە ئەوەندەیش دۆخێک هەیە کە دەیپارێزێت[17]». کەوایە مرۆڤناس تەللال ئەسەد درووست دەڵێت کە: «نابێت ئایین بە شێوەی جیھانداگر پێناسە بکرێت بەڵکوو دەبێت بە جێگەی ئەوە جەخت بکەین لەسەر ئەوەی کە زەینی ئێمە چۆن ئایین پێناسە دەکات[18]». بەڵام بە سەختی دەتوانین لەگەڵ ئەسەد ھاوڕا بین کە ئیدیعا دەکات «ئەگەر چی ئیسلامیزم ھەمیشە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا، بە کردەوە جێنشینی ناسیۆنالیزمی عەرەبی بووە و ڕاستەوخۆ ڕووی لە دەوڵەت-نەتەوە بووە بەڵام ناکرێت جۆرێک لە ناسیۆنالیزم لە قەڵەم بدرێت[19]». لە کاتێکدا ئەسەد لەو ئیدیعایەی کە دەڵێت ئێسلامخوازی سکۆلار نییە[20] درووست بۆی دەچێت بەڵام پێشنیاری بێئاگاداری ئەو کە «ناسیۆنالیزم لە بنەڕەتدا سکۆلارە[21]» کێشەدارە[22].

ئەو خاڵەی ئەسەد ئاماژەی پێ دەکات لەبەر چەند هۆکارێک شایانی لێکۆڵینەوەی وردترە. بەڵگاندنەکەی تا ئاستێک لە سەر بنەمای پێناسەی خۆی بۆ دەستەواژەی ئوممە ڕۆ ناوە کە گریمانە دەکرێت بووژانەوەی ئامانجی کۆتاییی ئیسلامیزم بێت[23]. بە بۆچوونی ئەسەد شێوازی تێگەیشتن لە ئوممە، ئیسلامخوازی لە ڕەوتێکی ناسیۆنالیستی وەک عەرەبیسم جیاواز دەکاتەوە. ئەسەد دەڵێت کە عەرەبیسم، ئوممە وەک ئوممەتی عەرەبی (العربية)- کە کۆمەڵگەیەکی سیاسییە، وێنا دەکات. هەروەها دەڵێت ئەم کۆمەڵگە سیاسییە وێناکراوە جیاوازە لە «فەزای پێناسەکراوی تیۆلۆژیک کە توانستی ئەوەی دەدا بە موسڵمانان کە لە سەدەکانی ناڤیندا دیسیپلینەکانی دین لە جیهاندا پراکتیزە بکەن[24]». خوێندنەوەی ئەسەد هەم لە کاریگەرییە مێژوویییەکانی ناسیۆنالیزمی عەرەبی لەسەر ئیسلامیزم و هەم لەو مەیلە ناسیۆنالیستییانەی کە لە ڕاڤەی دووبارەی بووژانەوەخوازی عەرەبی-ئیسلامیدا بۆ ئوممە بوونی ھەیە، چاوپۆشی دەکات. ئەوە درووستە کە ئیسلامیزم پەیوەندی لەگەڵ ”نەریت“دا ھەیە. بەھەرحاڵ ئەو نەریتە ئەگەر دەستەواژەی کاترین ئیوینگ بە قەرز وەربگرین ”بە نیگای مۆدێرنیتەدا[25]“ تێپەڕیوە. تەنانەت دەتوانین گرووپە بووژانەوەخوازە موسڵمانەکان بەو جۆرە وەسف بکەین کە دەیانھەوێت «لە ڕێگەی هەڵسەنگاندنەوە و ئافراندنەوەی دووبارەی ڕابردو ڕاڤەی ھەنووکە بکەن تا لەگەڵ کۆدەقی مۆدێرندا بگونجێت[26]». بەڵام لە خوێندنەوەی ئەسەددا ئەو کۆدەقە مۆدێرنەی کە لە ڕێگەیەوە پەیوەند لەگەڵ ”نەریت“ دەکرێت بە تەواوەتی سەرنجی پێ نەدراوە.

لەوەش گرینگتر، خۆجیاکاریی نەتەوەیی تا ڕادەیەکی زۆر لە بووژانەوەخوازی عەرەبی ئیسلامیدا چەسپاوە و بە جەستە کراوە. لە ڕووی مێژوویییەوە، ڕەوتە بووژانەوەخوازە عەرەبییەکان، موسڵمانی غەیرە عەرەبیان وەک یەکێک لە هۆکارەکانی ”ھەرەسھێنان“ یان ”داڕمانی“ ئیسلام هەست پێ کردووە[27]. ئەوان زیاتر ڕۆڵی غەیرە عەرەبیان لە ئیسلامدا بە نەرێنی سەیر کردووە. ڕەنگی نەتەوەیی لەم جۆرە بۆچوونانەدا ئاشکرایە، چونکە بوژانەوەخوازانی عەرەبی “ناپاک”ی تێگەیشتنی موسڵمانی غەیرە عەرەب لە ئیسلام، بە تایبەتمەندیی نەتەوەیی و مێژووەکەیانەوە دەبەستنەوە[28]. بۆ نموونە محەمەد عەبدۆ، بووژانەوەخوازی بەناوبانگی ئیسلامی میسر، هیچ دوودڵییەکی نەبوو لەوەی بڵێت «بەو پێیەی تورکەکان درەنگ موسڵمان بوون، ئەوان نەیانتوانیوە ڕۆحی ئیسلام بگرن[29]». ئەو نووسیویەتی کە دەسەڵاتی تورکە عوسمانییەکان پاکی (خولوس)ی زمانی عەرەبی پیس کرد و بووە هۆی ناتەبایی و فیرقەگەرایی لەنێوان موسڵماناندا[30].

لە زەینی عەبدۆدا پەیوەندێکی ئۆرگانیک لەنێوان زمانی عەرەبی و ئیسلامدا بوونی ھەبووە. لە لای عەبدۆ داڕمانی یەکەمیان بووە ھۆی داشکانی دووھەمیان. عەبدۆ ھەروەھا لە بەرھەمەکەیدا، الإسلام و النصرانية، ئیدیعا دەکات کە «ئیسلام لە بنەڕەتدا ئایینی عەرەب بووە». بەڵام بڕیاری خەلیفەیەکی عەباسی، ئەلموعتەسیم «بۆ دروستکردنی سوپای بیانی (اجنبی) کە لە تورک و دەیلەم و گەلانی دیکە [غەیرە عەرەب] پێک هاتبێت… بێگانەسازی کرد واتە کردی بە ئیسلامی بیانی و گۆڕینی بۆ غەیرە عەرەب (عەجەم )[ئایین][31]». عەبدۆ تەنیا کەسێک نەبوو کە ڕوانگەگەلێکی لەم جۆرەی ھەبوو. زۆرجار لێدوانی هاوشێوە لەلایەن کەسایەتییە ناسراوەکانی دیکەی بووژانەوەخوازی، لەوانە عەبدولڕەحمان کەواکیبی (١٨٥٥-١٩٠٢) و ڕەشید ڕەزا (١٨٦٥-١٩٣٥) دەکرێت[32]. تەنانەت حەسەن ئەلبەننا (١٩٠٦ – ١٩٤٩)، دامەزرێنەری ئیخوان موسلمین، دەڵێت «ئێمە نکۆڵی لەوە ناکەین کە نەتەوە جیاوازەکان سیفەتی جیاواز و ئەخلاقی تایبەتی خۆیان هەبێت [هەرچەندە] ئێمە پێمان وایە کە لەم بارەوە عەرەبییەت خاوەنی تەواوترین و زۆرترین بەشە[33]».

بە پێچەوانەی بۆچوونی ئەسەد، پێناچێت پێناسەی بووژانەوەخوازان لە ئوممە زۆر جیاواز بێت لەو پێناسەی کە ناسیۆنالیستە عەرەبەکان خستوویانەتە ڕوو[34]. دووبارە پێناسەکردنەوەی مۆدێرن بۆ ئوممە بە قورسی بارگاوییە بە خەباتی دژەکۆلۆنیالیزمی موسڵمانانەوە لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەم. خەباتێک کە خۆتێگەیشتنی موسڵمانی مۆدێرنی لە قاڵبدا و ئەو توانستەی بە بووژانەوەخوازەکان دابوو ھەموو جیھانی ئیسلام وەکوو ھەبوویەکی ئایینی-سیاسیی یەکگرتوو لە بەرامبەر ڕۆژئاوا بە پەیوەندییە مێژوویییەکانیەوە بە مەسێحییەت ببینن. ھەروەھا ئیدیعای پاوانخواز و لە جەوھەری خۆیدا ئەتنیکی ئایینیی عەرەبە موسڵمانەکان لەسەر خەلافەت، شانسی وێناکردنی ئوممەی لە ڕووی ئەتنیکی سیاسییەوە زیاد کرد[35].

نووسراوەکانی بووژانەوەخوازانی موسڵمانان، بۆ نموونە ئاسەواری کەواکیبی، نموونەی جیاییھەڵنەگری ئیسلامخوازی و ئیدیعا ناسیۆنالیستییەکانی عەرەبە بۆ خەلافەت لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا. کەواکیبی ئیدیعای دەکرد کە هەموو موسڵمانان وەک سەرەتای ئیسلام لە دوای خەلیفەیەکی عەرەب دەکەونەوە. بۆ ئەو، ئەمە ڕاست بوو لەبەر ئەوەی پێی وابوو کە «لەنێو هەموو نەتەوەکان، عەرەبەکان شیاوترین (أنسب)ن کە وەک سەرچاوەی [ڕەسەن]ی ئایینەکە (مرجع في الدين) سەیر بکرێن، و ڕۆڵی سەرچەشنێک ( قدوة) بۆ موسڵمانان بڕەخسێنن[36]». تێڕوانینی نەتەوەیی بۆ ئوممه لە نووسینەکانی کەواکیبیدا بە شێوەیەکی بەرفراوان ڕوون دەبێتەوە کاتێک موسڵمانان بە ئومەم ( الأُمَم: بەشێوەی کۆ) پۆلێن دەکات[37]. کەواتە، ئەو دەبێژێت: «هیچ نەتەوەیەکی موسڵمان (الأمم الإسلامية )هێندەی عەرەبەکانی نیمچە دوورگە تامەزرۆی پاراستنی سەربەخۆیی و ئازادیی خۆی نییە[38]». کەواکیبی پێداگری دەکات کە زمانی عەرەبی تەنیا یەکەم زمانی تایبەتی (خصوص)ی یەک لەسەر سێی دانیشتوانی موسڵمان نییە، بەڵکوو باوترین (عموم) و دەوڵەمەندترین زمانه[39]. کەواکیبی لە بەرگریکردن لە مافی تایبەتی عەرەبەکان بۆ خەلافەت، سیفەتە نەتەوەیییە ”سەرتر “ەکانی عەرەب دەژمێرێت و پێداگری دەکات کە ئەوان «یەکەم ئوممە بوون کە بنەمای ڕاوێژکارییان پەیڕەو کردووە[40]». ئەو ئیدیعای ئەوە دەکات کە عەرەبەکان «باشترین ئوممەی ڕێنماییکراون لە ڕەچاوکردنی ئیشتراکیە[41](یەکسانیخوازی[42]) [و] «تامەزرۆترین ئوممەن لە ڕێزگرتن و وەفا بە پەیمانەکانیان[43]».

کەواکیبی لە ئیدیعای ئەوەی کە بەدیهێنانی ”پەیامی پێغەمبەرایەتی“و بووژانەوەی ئیسلام تەنیا لە ڕێگەی دووبارە دامەزراندنەوەی خەلافەتێکی عەرەبیەوە موومکینە ھیچ شک و دوودڵییەکی نەبوو[44]. ھەروەھا ئەو لە سەر ئەو باوەڕە بوو کە خەلیفەیەکی عەرەب تەنیا ڕێگەی ڕزگاریی عەرەبە[45]. بەم شێوەیە، کەواکیبی، شێعرێک لە شاعیری بەناوبانگی سەدەی ناوەڕاستی عەرەب موتەنەبی دەهێنێتەوە کە «خەڵک بۆ [هەر دەستکەوتێک] وابەستەی پاشاکانیانن و هەرگیز ڕزگارییەکی عەرەبی لە ژێر دەستی پاشا غەیرە عەرەبەکاندا ڕوو نادات[46]».

دەبێت ئاماژە بەوە بکرێت کە کتێبەکەی کەواکیبی لە نێو بووژانەوەخوازە عەرەبە موسڵمانەکاندا زۆر بەناوبانگ بووە. ئەوەندە بەناوبانگ بوو کە سامی دەهان، یەکێک لە ژیاننامەنووسەکانی کەواکیبی، دەڵێت کە کتێبەکە «یان لەلایەن عەبدۆوە یان لەلایەن ڕەشید ڕەزا»وە کە دوو کەسایەتیی ناسراوی بووژانەوەخوازن پێداچوونەوەی بۆ کراوە[47]». لەلای کەواکیبی ئیسلام و عەرەب دوو شتی جیاییھەڵنەگرن. تەنیا عەرەبەکان دەیانتوانی ”داڕمانی شارستانییەتی ئیسلامی“ کە بەھۆی تورک و غەیرە عەرەبەکانەوە ڕووی دابوو بوەستێنن.

لە بنەڕەتدا بەرگریکردنی کەواکیبی لە شارستانیەتی ئیسلامی، شکۆمەندکردنی عەرەب بوو لە گەشەسەندنی ئەو شارستانییەتەدا. فەزیلەتەکانی ئیسلام- زمانەکەی، پێغەمبەرەکەی، نەزمی ئەخلاقی و سیاسی سەرەتایی- دەستکەوتی عەرەب بوون. بە بۆچوونی ئەو، داڕمانی ئیسلام بەهۆی کردوکاری تورکەکان و کەسانی دیکەی غەیرە عەرەبەوە بوو کە هێنایانە ناو ئوممەکەوە. ئەو تا ئەو ئاستەیش پڕکێشی کرد و پەشیمانی دەربڕی کە تورکەکان هەرگیز بە باشی ئیمانیان نەھێناوە. کەواکیبی داخوازی ئەوە دەکات کە عوسمانییەکان دەستبەرداری ئیدیعای ناڕەوایان بۆ خەلافەت بن و ئەو پۆستە بگەڕێننەوە بۆ خاوەن مافەکانی واتە عەرەبەکان[48].

گوتاری خەلافەت لە باقی جیهانی سوننەدا زیاتر لە بەرامبەری ئامادەییی کۆلۆنیالیزمەوە ھێزی دەگرت، هەر بۆیەش ئاستگەلێ لە هاودەنگی و یەکگرتوویی لەگەڵ عوسمانییەکانی دروست کرد. بەھەرحاڵ خەلافەت وەکوو چەمکێکی مۆنۆپۆلکراو بۆ عەرەب مایەوە[49]. بەم پێیە لە کۆتاییی سەدەی نۆزدە و دەسپێکی سەدەی بیست، دەستەوداوێن بوون بە چەمکگەلێ وەکوو ئوممە و خەلافە لەنێو عەرەبەکان لە بەراوردی دیکەی جیھانی سووننەدا، کاریگەرییەکی زۆر زیاتری لەسەر ئێتنیسیتە ھەبووە. وەها رێبازێک بۆ ژیاندنەوەی ئەم دامەزراوە مێژوویییە، بە سەرکردایەتیی خەلافەتێکی عەرەبی، دەتوانێت هەندێک تیشکی ڕۆشنایی بخاتە سەر کاردانەوە تێکەڵاوەکانی ئەو کەسایەتی و گرووپە موسڵمانانەی وەک عەبدۆ، ڕەشید ڕەزا و وەهابییەکان لە دژی کۆلۆنیالیزمی ئەورووپی. ھەم عەرەبە بووژانەوەخوازەکان و ھەم عەرەبە ناسیۆنالیستەکان لە ترسی ئەوەی کە ئیدیعای ئەوان لاواز بکرێتەوە، تەنانەت ئەو کاتەی لەگەڵ عوسمانییەکان لە دژی ئیستعماری ئەورووپی ڕاوەستان، ھیچ مەیلێکیان نەبوو کە شەرعییەتێک بۆ خەلافەتی عوسمانی قایل بن[50].

هەڵەیە ئەگەر وا دابنێین کە موسڵمانان هەمیشە ئوممەتیان بە شێوەی یەکپارچە وێنا کردووە بە تایبەت دوای مردنی خەلیفەی چوارەم لە ساڵی ٦٥٦. لە ڕاستیدا، لە سەردەمی سەدەی ناوەڕاستدا موسڵمانان جڤاکەکەیان بەگشتی وەک جڤاکێکی سیاسی وێنا نەدەکرد[51]، ڕەنگە لەبەر ئەوەی تەنیا چەند دەیەیەکی خایاند دوای مردنی پێغەمبەر تا موسڵمانان بکەونە ژێر دوو یاسای سیاسیی ڕکابەرەوە – یەکێکیان ناوەندی لە مەدینە بوو و ئەوی دیکەیان لە دیمەشق. ئەمە سەرەتای نایەکگرتوویی و قەڵیشتێکی نەبڕاوە بوو لەنێو موسڵمانان کە هەرگیز کۆتایی نەدەهات و لە سەدەکانی دواتردا ڕەهەندی نوێتر و قەبارەیەکی زیاتری بە خۆوە گرت. لەوەش گرنگتر ناتەباییی موسڵمانان بە شێوەیەکی جیاواز ڕاڤە کراوە. تەنانەت فەرموودەکان (کۆ؛ تاک: فەرموودە، وتەی پێغەمبەر) بۆ پاساودانی ناکۆکییەکان (اختلاف) لەناو ئوممەتدا بەکار ھێنرا و لانی کەم لە ڕووی تیۆرییەوە، وەک نیعمەتێک (رحمة) لەلایەن خوداوە پاساوی بۆ ھێنراوە[52]. ئەم جۆرە ڕاڤانە[53] جیاواز بوون، لە ئینکاری پێویستی گشتی بە مەسەلەی دەوڵەتەوە تا شەرعیەتدان بە ناوچە سیاسییە ڕکابەرەکان هاوکات لە سەرانسەری کۆمەڵگادا. زۆرینەی سوننەکان بە ئامادەییەوە ئەو فەرموودەیەیان قبووڵ کردبوو کە بە توندی شەرعیەتی هەر دەوڵەتێک دوای چوار خەلیفەی یەکەم (ئەوانەی پێیان دەوترێت خولەفای ڕاشدین) ڕەت دەکاتەوە[54]. دواتر بەپێی هەمان فەرموودە، کۆمەڵگەی موسڵمانان لەلایەن پاشاکانی نابەکار یان نادادپەروەرەوە (عدود[55]) حوکم دەکرێن[56].

بیرۆکەکانی بووژانەوەی ئوممە و خیلافەتی ڕاستەقینە هاوکات بوون لەگەڵ سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزم و ڕەوتی دژەکۆلۆنیالیزم لە جیهانی ئیسلامدا، ڕاستییەک کە زەمینەی مێژووییی هاوبەشی هەردوو ناسیۆنالیزمی عەرەبی و بووژانەوەی ئیسلامی ئاشکرا دەکات. لە دوو سەدەی ڕابردوودا، بووژانەوەخوازیی ئیسلامی یەکێک بووە لەو ڕێگایانەی کە موسڵمانانی مۆدێرن کەڵکەڵە و دڵەڕاوکێکانی خۆیانیان پێ فۆرموولە کردووە. بووژانەوەی ئیسلامی کە خۆی هەمەچەشنە، کاریگەری لە جۆرە جیاوازەکانی ئیتنۆ-ناسیۆنالیزم و جوگرافیا و فاکتەرە کۆدەقبەندییەکانی دیکەوە وەرگرتووە. هەر لە سەرەتاوە، بووژانەوەی ئیسلامی خۆی دەستەویەخەی ”حوکمڕانییەکی ئیسلامی ڕەسەن و بەھێز“ کردووە، بە تایبەت لە بەرامبەر هەڕەشەی کۆلۆنیالیزمدا. بەڵام ئەمە نەبووەتە بەرگر لەوەی کە ناسیۆنالیزم بە شێوەیەکی ئارام نەخزێتە ناو گوتاری بووژانەوەی ئیسلامی مۆدێرنەوە.

لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەم و بەرایی سەدەی بیستەم، عەرەبەکان زیاتر لە دیکەی موسڵمانان گوتاری خەلافەتیان ئیتنیسیزە[57] کرد. بە ھەر جۆر، شایانی ئاماژەیە کە لە سەرانسەری جیھانی ئیسلامدا گوتاری خەلافەت ھەر چی دەھات زێدەتر لەگەڵ ناسیۆنالیزم تێکەڵاو دەبوو. ھەرەسھێنانی خەلافەتی عوسمانی لە ١٩٢٤ ئەو گەرایشە داشاریاوانەی لە نێو موسڵماناندا خستە ڕوو. لە کاتێکدا گرووپە جۆراوجۆرە ئیسلامییەکان تێ دەکۆشان گوتاری نۆستالژیکی خەلافەت زیندوو بکەنەوە، ھاوکاتیش پێشایەتییان بە سنوورە نەتەوەیییەکانی خۆیان وەکوو تەنیا ماڵی موومکینی خەلافەتی ئیسلامی دەدا[58]. پێشایەتیدانی ناسیۆنالیستی لەم جۆرە، بووە هۆی ئەوەی کە یەکەمین کۆنفڕانسی بووژانەوەی خەلافەت لە ساڵی ١٩٢٦ لە قاهیرە بەڕێوەچوو. لە کۆنفڕانسەکەدا «هەر شاندێکی بەشداربوو ویستوویەتی فەرمانڕەوای خۆی بکاتە خەلیفە[59]». بەم پێیە دامەزراندنی خەلافەت لە بنەڕەتدا گەردوونی و گشتگیر نییە. تەنانەت ئەگەر وەک بەجەستەکردنی ”دەوڵەتێکی ئیسلامی ڕاستەقینە“دەرکی پێ بکرێت، گرووپە ئیسلامییەکان بەگشتی دروستکردنی خەلافەتێکی موومکین لەناو فەزای نەتەوەییی ئێستا و ناوخۆی خۆیاندا وێنا دەکەن. گرنگە ئەوە لەبەرچاو بگیردرێت کە ئەم جۆرە گرووپانە چ بە بناژۆخواز یان چ بە ئیسلامخواز ناوزەد بکرێن، سنوورەکانی دەوڵەت-نەتەوەشیان لەناوخۆدا دەروونی کردۆتەوە.

ئیسلامیزم، ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی و دەوڵەت-نەتەوە

کردوکاری ئیسلامخوازەکان لەنێو سنووری دەوڵەت-نەتەوەدا و ئامانجی ستراتیژییان بۆ کۆنترۆڵکردنی پێکهاتەکانی دەوڵەت ناچاریان دەکات لە ئاستگەلێکی جۆراوجۆردا مامەڵە لەگەڵ ناسیۆنالیزم بکەن. بێگومان ئەگەر ناسیۆنالیزم لە بنەڕەتدا وەک بابەتی سکۆلار تێگەیشتنی بۆ بکرێت، ئیسلامیزم ناسیۆنالیزم نییە. بەڵام ئەگەر ناسیۆنالیزم بتوانێت چەمکێکی داڕێژراو[60]بێت، وەک پارتا کاتەرجی[61] باسی لێ دەکات، ھەڵگری ئەوە بێت فۆرمە جۆراوجۆرەکانی دابونەریتە کولتوورییە خۆجێییەکان لە خۆ بگرێت، ئەوا پەیوەندییەکەی بە ناسیۆنالیزمەوە ئاڵۆزترە.

هەوڵە ئیسلامییەکان بۆ کارکردن لە ڕێگەی دەوڵەت-نەتەوەوە لە خۆیاندا زەمینەیەکن بۆ تێکەڵبوونی ئایین و سیاسەت و لەلایەن “بەرژەوەندیی نەتەوەیییەوە” قاڵب دەکرێتەوە. دەوڵەتی مۆدێرن نە بە تەواوی ئایینی لە فەزای گشتی لابردووە و نە لە سیاسەت پاکی کردۆتەوە، نە بێ تەفاوەت و بێلایەنە بەرامبەر بە ئایینەکان. دەوڵەت-نەتەوەی مۆدێرن بەردەوام لایەنەکانی ئایین بەڕێوە دەبات، ھزراندنەوەی لەسەر دەکات، دووبارە پێناسەی دەکاتەوە و بە شێوەیەکی هەڵبژێردراو لایەنەکانی ئایین لەخۆ دەگرێت یان وەلایان دەنێت. بەڵام مامەڵە و ھەڵسووکەوتی دەوڵەت لەگەڵ ئایین(ەکان) لە سنووری ڕژیمێکی یاسایی (ئەوەی سکۆلاریسمە) ڕوو دەدات، هەربۆیە  ڕاڤەی دەوڵەت بۆ ئایین لە ڕووی یاسایییەوە پێبەندکەرە. ئەگەر مرۆڤ چاوپۆشی لە ھەندێک لە ئایدیۆمە توندوتیژەکانی ئیسلامخوازەکان بکات، ئەوا تێبینی ئەوە دەکات کە هەردوو دەوڵەتی ئیسلامی و غەیرە ئیسلامی لە بەڕێوەبردنی ئایینەکاندا ستراتیژی هاوشێوە دەگرنەبەر. دەوڵەت چ ئیسلامی بێت چ ناسیۆنالیستی بە گشتی ڕاڤە ئایینیەکان بۆ خۆی پاوان دەکات. ئەمەش بە پشتگوێخستنی یان سزادانی ڕاستەوخۆی لێکدانەوەکانی چالاکە نادەوڵەتییەکان بۆ ئایین ئەنجام دەدرێت. کردەوەکانی دەوڵەت لە ئێران[62]، میسر[63]، سعوودیە، و تورکیا[64] لە سێ دەیەی ڕابردوودا شایەتگەلی بەرفراوانمان بۆ دەخەنە ڕوو.

ئیسلامخوازەکان دووبارە ڕاڤەی ئێسلام دەکەنەوە و لەنێو سنوورەکانی پاڕادایمی ناسیۆنالیزمدا کار دەکەن. نابێت کاریگەریی ئەم جۆرە پێداویستییە پاڕادایمییانە لەسەر ئەندێشەی ئایینی بە سووکی وەربگیرێت. ئەگەر ئیسلامخوازەکان ھەر وەکوو ئەوەی تا ئێستە وابوونە، لە ھزراندنەوەی دەوڵەت- نەتەوە وەکوو ”جۆری ئایدیال[65]“ی سیستەمی حکوومەتی مۆدێرن دەستەوسان ماونەتەوە، ئەوان تەنیا دەبنە یەکێکی دیکە لە بارمتەکانی ئەو شتەی مایکێل بیلیگ زیرەکانە ناوی ”ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی[66]“ لێ دەنێت[67]. (دەکرێت وەک پەسەندکردن و شکۆمەندکردنی بێئاگا لە دەوڵەت-نەتەوە بیر لە ناسیۆنالیزمی ھەرڕۆژەیی بکرێتەوە بە واتایەکی تر، دەوڵەت-نەتەوە ‘بە شتێکی بەدیھی و ئاشکرا و بێ ئەملاو ئەولا وەرگیراوە). پاڵنەرەکانی ئیسلامییەکان لە بەشداریکردنیان لە سیاسەتی مۆدێرندا هەرچییەک بن، پرسیارێکی لاوەکییە. ئەوەی لێرەدا جێیی باسە، جیاییھەڵنەگری ڕوانگەی ئیسلامخوازەکان لەمەڕ بابەتی سیاسی لە دیکەی جۆرەکانی ھۆمۆناسیۆنالیزمە[68]. لە ئیسلامخوازیدا ھەر وەک چۆن لە شێوازەکانی تری ئەندێشەی مۆدێرندا، سنووری دەوڵەت هاوکات و ھاوتەریبە لەگەڵ سنووری میللەتدا. ئیسلامخوازێک بە خۆبەدەستەوەدانی یاسایی و نەتەوەیی یان جیابوونەوەی لە باقی ”ئۆممە“ی ئیسلام ڕازییە.

ئاساییبوونی ئەم جۆرە ململانێیانە مۆدێرن و ناسیۆنالیستییە. ئەگەر وەسفێکی لەو شێوەیە دروست بێت، ئەوا ئیسلامییەکان نە لە گەردوونێکی جیاوازدا دەژین و نە شێوازێکی ژیان خەیاڵ دەکەن یان بانگەشەی بۆ دەکەن کە بتوانێت لە دەرەوەی سنووری دەوڵەت-نەتەوەی مۆدێرندا جێگیر ببێت. بۆ ئیسلامخوازەکان وەک هاووڵاتییان پێناچێت قبووڵکردنی سنوورە نەتەوەیییەکان دووڕیان و تەنگەژە[69] پێک بهێنێت. هەر بۆیە موسوڵمانی شێعەی فارسیان لە ئێران بە شانازییەوە کرد بە مەرجێکی دەستوور بۆ ئەوەی سەرۆکەکەیان لەنێوان شتەکانی تردا هاووڵاتییەکی نێرینەی لەدایکبووی ئێران بێت و شێعەیەکی بە ڕەچەڵەک ئێرانی بێت(ایرانی الأصل)[70]. واقیعێکی لەو جۆرە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئیسلامییەک دەبێ هەر وەک هاوتا مەسیحییەکان یان جوولەکەکانی بە ”هۆمۆناسیۆنالیست“ هەژمار بکرێت. لەمەیش زیادتر، بە وتەی بالیبار، ”سنووری دەرەکیی دەوڵەت“ دەبێت بە ”سنووری ناوەکی“ شارۆمەند بگۆڕدرێت[71]، ھەروەھا کە واقیعی پەتی، ژیان لە نێو پاڕادایمی ناسیۆنالیستی، پێوێست دەکات.

زۆر کەس دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش) وەک نائاسایییەکی موومکین[72] و وەک گرووپێک کە لە کاریگەریی ناسیۆنالیزم بە دوور ماوە، دەڕوانن. بەڵام چەند فاکتەرێک هەن دەریدەخەن کە پێچەوانەی ئەوە ڕاستە، بەو پێیەی ١) داعش لە بنەڕەتدا کاردانەوەیەکی سوننە-عەرەبە (لێرەدا هێڵکارییەکە گرنگە) بەرامبەر بەو گۆڕانکارییانەی کە لە دوو دەیەی ڕابردوودا لە عێراق و سوریا ڕوویانداوە. ٢) ڕیتۆریکی بەڕواڵەت جیھانی داعش تەنیا دەبێت وەکوو ئامرازێک بۆ ڕاکێشانی چەکدارە موسڵمانەکان لە سەرانسەری جیهاندا بۆ ناو داعیش سەیر بکرێت. ڕیتۆریکی داعیش پێویستیەکی ئایدیۆلۆژیک نییە. پێش پاڵپشتی ئاسمانی ئەمریکا لە کورد لە ساڵی ٢٠١٤، داعیش خۆی لە عەمەلیاتی دەرەوەی عێراق و شام بەدوور گرتبوو. ٣) هه‌رچه‌نده‌، گرووپه‌ جیاوازه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی عێراق و سووریا بانگەشەی ئه‌وه‌یان كردووه‌ كه‌ به‌شێكن له‌ داعش، به‌ڵام زۆرجار هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی ئۆرگانیكی راسته‌وخۆیان له‌گه‌ڵ داعیشدا نییه ‌ بەڵکوو تەنیا ئیلهامیان لە کارەکانی داعیش وەرگرتووە. ٤) زمانی عەرەبی میدیای فەرمی داعیشە و لە خۆتێگەیشتنی خۆیدا جێگەیەکی سەرەکی هەیە، ئەمەش دەیسەلمێنێت کە تایبەتمەندی نەتەوەیی ھەیە.٥) ھەروەھا، هیچ غەیرە عەرەبێک نابینن کە شایستەی داگیرکردنی ئەو پێگە خەیاڵییەی خەلافەتە بێت. هەر هەڵبژاردنی ئەبوبەکر بەغدادی بەو باوەڕەوە ڕووی دا کە ئەو بەغدادی- عەباسییە (واتە قوڕەیشی نەسەبە). ٦) دوژمنایەتیی داعیش لەگەڵ کوردەکانی سووریا زۆر جار لە ڕێگەی دەربڕینی ئیتنۆ-ناسیۆنالیستییەوە پیشان دەدرا.

ھەروەھا کە پێشتر ئاماژەم پێدا ئیسلامخوازەکان بە سنوورەکانی دەوڵەت نەتەوە ڕەزایەت دەدەن. بەگشتی، جگە لە هەندێک ڕیتۆریک سەبارەت بە ڕۆڵی کۆلۆنیالیزمی ڕۆژئاوا لە سەپاندنی سنوورە جوگرافییەکانی ھەنووکە، هیچ ئەدەبیاتێکی ئیسلامخوازانەی بەرچاو نییە کە ئاماژە بەوە بکات کە ڕەنگە دەروونی کردنەوەی سنوورە نەتەوەیییەکان کێشەیەک بۆ پەرستنی ئایینی موسڵمانان پێک بهێنێت. سەلماندن و پەسەندکردنی ھێدی ھێدی سنوورە قەومی نەتەوەیییەکان لە جیھانی ئیسلامدا و دووبارە و چەندبارەبوونەوەی قسە ناسیۆنالیستییەکان ئەم ڕاستینە پیشان دەدات[73]. موسڵمان، جا چ نەریتخواز بێت یان ئیسلامخواز، بە پێویست خۆی بە بێ ئایین نابینێت کاتێک سنوورەکانی دەوڵەت-نەتەوە دەروونی دەکاتەوە. ئەم جۆرە تاکانە خۆیان وەک بەشێک لە کۆمەڵگەی باوەڕمەندان وێنا ناکەن کە بەهۆی سنوورە نەخوازراوەکانی ئیتنۆنەتەوەیی لە یەکتر جیاکراونەتەوە[74].

لە چەند دەیەی ڕابردوودا لە هەندێک وڵاتدا کۆنترۆڵی دەسەڵاتی دەوڵەتی لە دەستی ئیسلامخوازاندایە. ئەم دەرفەتە لە هەندێک حاڵەتدا توانای نیشاندانی جێگرەوەیەک بۆ دەوڵەت-نەتەوەی ڕەخساندووە. بەڵام ئیسلامخوازی نەک هەر فۆرمێکی بەدیل لە حوکمڕانیی نەخستووەتە ڕوو؛ بە ئاشکرا بێتوانا بووە لە نیشاندانی جیاوازییەکی بنەڕەتی لە شێوازەکانی حوکمڕانی مۆدێرن. ئیسلامخوازەکان لە کاتی دەسەڵاتدا هەوڵیان داوە یاساکانی نەتەوەکانیان ئاییندارتر بکەن و لەگەڵ ئەوەشدا بە تەواوی شکستیان هێناوە لە فایەق بوون یان ئاڵێنگاری قەومپەرەستی باڵادەست لەناو چوارچێوەی نەتەوەییی خۆیاندا. بۆ نموونە ڕێژیمی ئێران یان حکوومەتی ئیسلامیستی تورکی نەک هەر وەک دەوڵەتێکی فارس یان تورک کار دەکەن، بەڵکوو لە بنەڕەتدا لە بەرامبەر نواندنەوە سیاسی، کولتووری و زمانەوانییەکانی ئەتنیکەکانی ناو ئەو نەتەوە نالێبوردەن.

ئیسلامخوازەکان کاتێک لە دەسەڵاتدا دەبن، سیاسەتی ناسیۆنالیستی کۆنەپارێزانە بەرهەم دەهێننەوە. سەرەڕای ئەوەش، بەپێچەوانەی دروشمە ئاینییە گەردوونی و دژە ڕۆژئاوایییەکانیان، هەڵوێستە سیاسییەکانی ئیسلامییەکان بە قووڵی ناسیۆنالیستین. سیاسەتی دەرەوەی دەوڵەتە ئیسلامییەکان وەک هەر دەوڵەت نەتەوەیەکی دیکە، بەو شتە دیاری دەکرێت کە زۆربەی جار بە “بەرژەوەندی نەتەوەیی” پێناسە دەکرێت. بۆ نموونە هەردوو ڕژێمی ئێران و گرووپە ئیسلامییە عەرەبییەکان هەڵوێستگەلێکی دژیەک و یەکناکۆکیان لەسەر زۆرێک لە پرسە کارەساتبارەکان گرتەتە بەر کە بە سیاسەتی ناوچەیی خۆیانەوە فۆرمڕێژ کراون نەک پەیوەندییە ئیسلامییە گەورەکان. بۆ نموونە کۆمەڵکوژی ئەندامانی ئیخوان موسلمین و خەڵکی مەدەنی بێ بەرگری لە حەما[75]، پەیوەندیی دۆستانەی نێوان ئێران و سووریای کەم نەکردەووە ھیچ؛ بەڵکوو بەهێزی کردن. شەڕە جینۆسایدییەکان لە باڵکان و پشتیوانی ڕاستەوخۆی ڕووسیا لە ڕژێمی سلۆبۆدان میلۆشێڤیچ لە ساڵانی نەوەدەکاندا پەیوەندیی دیپلۆماسی نێوان ڕەخنەکانی ئێران لە سیاسەتی دەرەوەی ڕووسیای نەپچڕاند. هەروەها سەرکوتکردنی توندوتیژانەی چین بۆ سەر دانیشتووە موسڵمانەکانی ئەوەندە گرنگ نەبوو کە میدیای دەوڵەتی لە ئێراندا هیچ ڕووماڵێکی لێ بکات[76]. کاتێک کە باس لە موسڵمانان لە دەرەوەی سنووری نەتەوەی خۆیان دەکرێت، ئەم دەوڵەتانە یان کەمتەرخەم و بێ­خەیاڵ دەمێننەوە یان ئەو جۆرە پرسانە کە تایبەتن بە پێداویستییەکانی ھەرڕۆژەی بەرژەوەندییە نەتەوەیییەکانی خۆیان چارەسەر دەکەن.

خاڵی سەرەکیی ئەوەیە کە تێگەیشتنی موسڵمانان لە ئیسلام، کتومت لەژێر کاریگەریی ناسیۆنالیزمی مۆدێرن و خواستی کۆنترۆڵکردنی دەوڵەتدایە. لێرەدا دەمانھەوێت ئاماژە بەوە بکەین کە ئەوانیش دەوڵەت نەتەوەیان وەک ”جۆری ئایدیال“ دەروونی کردۆتەوە. تەنیا لەم چوارچێوەیەدا دەتوانرێت قسەکانی حەسەن ئەلبەننا مانای ھەبێت کاتێک دەڵێت «ئەگەر مەبەستیان لە ”نیشتمانپەروەری“ بەهێزکردنی ئەو پەیوەندییانە بێت کە تاکەکان لەناو وڵاتێکی دیاریکراودا یەک دەخەن و ڕێگەیەکیان نیشان بدات کە ئەو پەیوەندییانە بۆ بەرژەوەندییەکانیان بەھێز بکەن، ئەوا ئێمەش لەسەر ئەم بابەتە لەگەڵیان هاوڕاین. چونکە ئیسلام ئەمە بە ئەرکێکی ئایینی پێویست دەزانێت[77]».

سەیرکردنی نیشتمانپەروەری وەک ئەرکێکی ئیسلامی لە خۆیدا، ئاماژەیە بۆ تێکەڵبوونی ناسیۆنالیزم و ئیسلامیزم لە بنیاتنانەوەی بیری ئیسلامی مۆدێرن. ڕەنگە لەوەش گرنگتر گونجاندنی نەخوازراوی شێوازە مۆدێرنەکانی وەسفکردنی نەتەوە لەلایەن کەسانی وەک ئەلبەننا بێت، چونکە ئاماژە بەوە دەکات کە “ئیسلامخوازەکان” ناسنامەی نەتەوەیی لە باوەش دەگرن. کاتێک ڕادەی کاریگەریی ناسیۆنالیزم لەسەر ئیسلامخوازەکان وەک ئەلبەننا دەبینین دەتوانین تێی بگەین کە بۆچوونەکانی لەگەڵ بۆچوونەکانی محەمەد ئیقبال بەراورد بکرێت- کە ئەوانی دیکەیان، غەیرە موسڵمانەکان بوون[78]. ئیقبال دەڵێت «ئەو هەستی نیشتمانپەروەرییەی کە بیرۆکەی نەتەوەیی دەیورووژێنێت، جۆرێکە لە بەخوداکردنی شتێکی ماددی و بە تەواوەتی دژایەتی جەوهەری ئیسلام دەکات کە وەک ناڕەزایەتییەک لە دژی هەموو فۆرمەکانی ورد و درشتی بتپەرستی دەردەکەوێت[79]».

ئەنجام

ناسنامەی نەتەوەیی ڕێگەیەکی تایبەتە بۆ ئیرجاع یان وێناکردنی نەتەوەیەک. بە وتەی بیلیگ: «هەبوونی ناسنامەیەکی نەتەوەیی، خاوەندارێتی شێوازەکانی قسەکردنە لەسەر نەتەوایەتی[80]». هەبوونی شێوازی لێدوان لەسەر نەتەوایەتی دیاردەیەکی مۆدێرنە. وەک لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، بکەری ئایینی مۆدێرنیش مەیلی ئەوەی هەیە کە میللەت وەک دیاردەیەکی خۆئاشکرا و بەدیھی هەست پێ بکات؛ چونکە بکەری ئایینی لە چوارچێوەی پاڕادایمی ناسیۆنالیزمدا کار دەکات، ئەو مەیلی ئەوەی هەیە هۆشیاریی ئایینی خۆی لەگەڵ هۆشیاریی ناسیۆنالیزمدا یەک بخات. کەوایە چونکە پاردایمی ناسیۆنالیزم کۆدەقێک بۆ ھزراندنەوەی ئایین پێک دەھێنێت کاریگەری لەسەر ڕاڤەی دووبارەی ئایین و ڕەنگڕێژکردنی دادەنێت. پاشخانی نەتەوەیی و کۆدەقی ناسیۆنالیستی/فەرهەنگی، تێگەیشتنی مۆدێرنی موسڵمانان لە ئیسلام لە قاڵب دەدەن. لە زۆر ڕووەوە، لێکدانەوەی ئایینی لە کۆمەڵگە جیاوازە ئیسلامییەکاندا لەگەڵ سنوورە نەتەوەیییە”وێناکراوەکان”دا یەک دەگڕێتەوە. هەم موسڵمانە نەریتییەکان و هەم ئیسلامخوازەکان دەوڵەتە نەتەوەیییەکانی ئێستایان وەک شتێکی دیاریکراو و بەدیھی وەردەگرن و سنوور و مێژووی ئایینیی خۆیان دەکێشنەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ مێژووی نەتەوەدا بگونجێت.

خولیای ئیسلامیزم بۆ دەسەڵاتی دەوڵەت، دەلالەتە لەسەر دەروونی کردنی سنوورە نەتەوەیییەکان لەلایەن ئیسلامخوازەکانەوە و کاریگەریی گشتیی ناسیۆنالیزم لەسەر بیری سیاسی موسڵمانانی مۆدێرن. ئیسلامخوازەکان کاتێک لە دەسەڵاتدا دەبن، لەبەر ئەوەی بەرژەوەندیی ھەرڕۆژەیی دەوڵەت پێداویستی دەکات، ناچار دەبن واز لە بەشێکی زۆری ئایدیالە بەرز و “گەردوونییە”کانیان بهێنن. ئیسلامخوازە مۆدێرنەکان لەگەڵ خودی دەوڵەت-نەتەوە کێشەیان نییە بەڵکوو لەگەڵ ڕێساکان و سیاسەتە تایبەتەکانی دەوڵەت کێشەیان ھەیە. لای ئیسلامخوازەکان هێشتا سروشتی دەوڵەتی مۆدێرن بیرلێنەکراوەیە و وەک شتێکی بەدیھی وەرگیراوە. ئیسلامییەکان دەوڵەتی مۆدێرن وەک بکەری سەرەکی بۆ گۆڕانکاری و کۆنترۆڵکردن و جێبەجێکردنی سیاسەت و بەرنامە کۆنەپارێزانەترەکانیان دەڕوانن. کەوایە بووژانەوەخوازیی مۆدێرنی ئیسلامی سەرەڕای فۆرمە جۆراوجۆرەکانی، بە شێوەیەکی تایبەت خۆجێیین و لەنێو سنوورەکانی دەوڵەت-نەتەوەدا دەمێننەوە.

سەرچاوەکان

66 Billig, 1995: 8

Ammara Muhammad. Abd al-Rahaman al-Kawakibi: The Martyr of Islam and Freedom. (Cairo: Dar Al Shuruq, 1988)

‘Abduh, Muhammad. Al-Islam Wa Al-Nasraniyya/ Islam and Christianity Cairo: al-Manar, 1323/1905.

‘Enayat, Hamid. Seyri Dar Andishay-E Siyasi-Ye Arab/ a Glimpse at Arabic Political Thought Tehran: Sherkat-e Sohami-ye Kitabha-ye Jibi, 2536.

Al-Aqqad, Abbas Mahmud. ‘Abd Al-Rahman Al-Kawakibi Beirut: Dar al-Kitab al-‘Arabi, 1969.

Al-Azmeh, Aziz. Islams and Modernities. Phronesis. London; New York: Verso, 1993.

al-Banna, Hasan. “Our Message.” http://www.ymsite.com/books/our_message/index.htm. Last visited: 10/01/2016.

al-Kawakibi, ‘Abd al-Rahman. Um Al-Qura. Cairo: al-Azhar, 1931.

Asad, Talal. Formations of the Secular: Christianity, Islam, Modernity. Cultural Memory in the Present. Stanford, Calif.: Stanford University Press, 2003.

———. Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1993.

Balibar, Etienne, and Immanuel Maurice Wallerstein. Race, Nation, Class: Ambiguous Identities. London England; New York: Verso, 1991.

Barker, Philip W. Religious Nationalism in Modern Europe: If God Be for Us. Routledge Studies in Nationalism and Ethnicity. London; New York: Routledge, 2009. Soleimani, Kamal Journal of Humanities and Cultural Studies R&D

Bazargan, Mehdi. Inqilab-E Iran Dar Do Harakat/ the Iranian Revolution in Two Opposing Directions Tehran: Mazaheri, 1983.

Billig, Michael. Banal Nationalism. London; Thousand Oaks, Calif.: Sage, 1995.

Chatterjee, Partha. The Nation and Its Fragments: Colonial and Postcolonial Histories. Oxford India Paperbacks. Delhi; New York: Oxford University Press, 1995.

Cleveland, William L. A History of the Modern Middle East 2nd ed. Boulder, Colo.: Westview Press, 2000.

The Constitution of the Islamic Republic of Iran. http://www.roshd.ir/Portals/0/KarAfarini/PDFs/rules/ghanoone_asasy.pdf.

Devji, Faisal. Muslim Zion: Pakistan as a Political Idea. Cambridge: Harvard University Press, 2013.

Ewing, Katherine Pratt. Arguing Sainthood: Modernity, Psychoanalysis, and Islam. Durham and London: Duke University Press, 2006.

Green, Garrett. Theology, Hermeneutics, and Imagination: The Crisis of Interpretation at the End of Modernity. Cambridge, U.K.; New York, NY: Cambridge University Press, 2000.

Haddad, Mahmoud. ” Arab Religious Nationalism in the Colonial Era: Rereading Rashīd Riḍā’s Ideas on the Caliphate.” Journal of the American Oriental Society 117, no. 2 (Apr. – Jun. 1997): 253-77.

Iqbal, Muhammad. Armaghan-E Hijaz 1938. http://www.allamaiqbal.com/.

———. The Reconstruction of Religious Thought in Islam. California: Stanford University Press, 1930.

———. Rumuz-E Bekhudi Translated by Iqbal Academy Pakistan. Iqbal Academy, 1918.

———. Stray Reflections Iqbal Academy, 1910.

Karpat, Kemal H. The Politicization of Islam: Reconstructing Identity, State, Faith, and Community in the Late Ottoman State. Studies in Middle Eastern History. Boston, MA: Brill, 2001.

Khalid, Adeeb. “Pan-Islamism in Practice: The Rhetoric of Muslim Unity and Its Uses.” In Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy, edited by Elisabeth Özdalga, xvii, 348 p. London; New York: RoutledgeCurzon, 2005.

Qutb, Sayyid. The Islamic Concepts and Its Characteristics. Indianapolis IN, USA: American Trust Publications, 1991.

———. Milestones. 1st ed. Karachi: International Islamic Publishers, 1981.

Soleimani, Kamal. Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926. New York: Palgrave, 2016.

Rippin, Andrew, and Jan Knappert. Textual Sources for the Study of Islam. Textual Sources for the Study of Religion. Manchester Greater Manchester: Manchester University Press, 1986.

Taves, Ann. Religious Experience Reconsidered: A Building Block Approach to the Study of Religion and Other Special Things. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 2009.

سەرچاوە:  Journal of Humanities and Cultural Studies

[1] .  یەکەم سەرۆکوەزیرانی دوای شۆڕشی ١٩٧٩، مێهدی بازەرگان، انقلاب ایران در دو حرکت/ شۆڕشی ئێران لە دوو ئاراستەدا(تاران: مەزاهیری، ١٩٨٣)، ٧٥.

[2] . Garrett Green, Theology, Hermeneutics, and Imagination : The Crisis of Interpretation at the End of Modernity (Cambridge, U.K. ; New York, NY: Cambridge University Press, 2000), 151.  

[3]. ئیسلام یان ئیمانی ئایینی.

[4] . محەمەد ئێقباڵ، ارمغان حجاز، (1938)، http://www.allamaiqbal.com دوایین سەردانکردن: 10/01/2016

[5] .  Partha Chatterjee, The Nation and Its Fragments: Colonial and Postcolonial Histories, Oxford India Paperbacks (Delhi ; New York: Oxford University Press, 1995), xi.  

[6] . universalist.

[7] .context

[8] . temporal specificity.

[9] .  rethinking.

[10]. بۆ زانیاری زیاتر لەسەر ئەم بابەتە بڕوانە:

 Kamal Soleimani, Islam and Competing Nationalism in the Middle East, 1876-1926. (New York: Palgrave, 2016). 

[11] . Abd al-Rahman al-Kawakibi, Umm al-Qura (Cairo: al-Azhar, 1931) 196-97.  

[12] . self-evident

[13] . بڕوانە Michael Billig, Banal Nationalism. (London ; Thousand Oaks, Calif.: Sage, 1995).  

[14] . بۆ باسی ڕۆشنگەرانە لەسەر ئەم مژارە بڕوانە ھەمان سەرچاوەی پێشوو. 

[15] . السیدی بە گێڕانەوە لە کتێبی ”التشريع وسنّ القوانين في الدولة الإسلامية، دار النهضة العربية 1992، 46-55.

[16] . بڕواننە : Sayyid Qutb, Milestones, 1st ed. (Karachi: International Islamic Publishers, 1981ھەروەھا, The Islamic Concept and Its Characteristics (Indianapolis IN, USA: American Trust Publications, 1991). 

[17] .  Aziz al-Azmeh, Islams and Modernities, Phronesis (London ; New York: Verso, 1993), 1.  

[18] .بە گێڕانەوە لە Ann Taves, Religious Experience Reconsidered: A Building Block Approach to the Study of Religion and Other Special Things (Princeton, N.J.: Princeton University Press, 2009), 23. 

[19] . Talal Asad, Formations of the Secular: Christianity, Islam, Modernity, Cultural Memory in the Present (Stanford: Stanford University Press, 2003), 199. 

[20] . Ibid., 195.

[21] . Ibid. 

[22] . Ibid., 196-98. 

[23] . Ibid., 197. 

[24] . Ibid., 197. 

[25] . Katherine Pratt Ewing, Arguing Sainthood: Modernity, Psychoanalysis, and Islam (Durham and London: Duke University Press, 2006). 

[26] . Andrew Rippin and Jan Knappert, Textual Sources for the Study of Islam, Textual Sources for the Study of Religion (Manchester Greater Manchester: Manchester University Press, 1986), 30. Emphasis added 

[27] . تەنانەت محەمەد ئیقبالیش ھەرەسھێنان( انحطاط)ی جیهانی ئيسلام قبووڵ دەکات. یەکێک لە شێعرەکانی بە ناونیشانی “لە سەردەمی ھەرەسھێنان، تەقلید باشترە لە ئیجتیهاد”، دەڵێت:

سەردەمی ئێستا چەندین ئاژاوەی لەژێر سەریدا شاردۆتەوە

لە ژێر سەریدا؛ میزاجی نائارامییەکەی

کۆمەڵگا بەرەو تێکچوون و نابوودییە

لە گەلانی کۆن لەم سەردەمە مۆدێرنانەدا

لەسەرلێشێواویدان؛ لقی ژیان بێ شەوق و تەڕایی لێھاتووە

…

سەقامگیری لە تەقڵیددایە

ڕێگەی باوباپیرانت بگرە بەر چونکا لەوێدا یەکانگیری و یەکگرتوویی ھەیە

ئارامش و ھێوری لە تەقلیددایە

لە کاتی پاییزدا ئە بێ بەھرە لە گەڵا و میوە

لە دار دامەبڕە بە ھیوای بەھار

Muhammad Iqbal, Rumuz-I Bekhudi trans. Iqbal Academy Pakistan (Iqbal Academy, 1918. http://www.allamaiqbal.com/ last visited: 10/01/2016). 

پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ئیقباڵ ئەو شیعرەی سەرەوەی لە ساڵی ١٩١٨ نووسیوە، لە بەرهەمەکانی دواتردا پێناچێت زۆر گرینگایەتی بە تەقلید بدات. بۆ نموونە ئیقبال لە بەرهەمەکەیدا لە ساڵی ١٩٣٠دا دەڵێت «ڕێزگرتنێکی درۆینە بۆ مێژووی ڕابردوو و زیندووبوونەوەی دەستکردی هیچ چارەسەرێک بۆ زەواڵی گەلێک پێکناهێنێت».( داکۆکی زیادکراوە) بڕوانە The Reconstruction of Religious Thought in Islam (Califoria: Stanford University Press, 2012), 203. 

[28] .Muhammad ‘Ammara. Abd al-Rahaman al-Kawakibi: The Martyr of Islam and Freedom. (Cairo: Dar Al Shuruq, 1988) .

[29] . Hamid ‘Enayat, Seyri Dar Andishay-E Siyasi-Ye Arab/ A Glimpse at Arabic Political Thought (Tehran: Sherkat-e Sohami-ye Kitabha-ye Jibi, 2536), 149. 

[30] . Ibid. 

[31]. محمد عبده، الإسلام و النصرانية، قاهرة، المنار، 1905، 123.

[32] . بڕوانە Mahmoud Haddad, ” Arab Religious Nationalism in the Colonial Era: Rereading Rashīd Riḍā’s Ideas on the Caliphate ” Journal of the American Oriental Society 117, no. 2 (Apr. – Jun., 1997). Also

ھەروەھا، عبدالرحمن الکواکبی، ‌أم القری، قاھرة، الأزهر، 1931 .

[33] .Hasan al-Banna, “Our Message,” http://www.ymsite.com/books/our_message/index.htm. Last visited 10/01/2015. 

[34] . ئەسەد دان بەوەدا دەنێت کە ئوممه دەتوانێت بە مانای “گەلێک” بێت (Formations of the Secular: ١٩٧). بەڵام ئەم دەستەواژەیە شتێکی زیاتری هەیە لەوەی کە ئەسەد پێی دەڵێت “هەستی ‘گەلێک’- ‘کۆمەڵێک’ لە قورئاندا” (هەمان سەرچاوە). لە قورئاندا، لە کاتێکدا کۆمەڵگەی موسڵمانان وەک ئوممە سەیر دەکرێت، ئیبراهیمیش بە هەمان شێوە- مرۆڤێکی تاکە بە ئوممە دادەنرێت (٢/١٤٣؛ ٢١/٩٢؛ ٢٣/٥٢). بە هەمان شێوە، کۆمەڵەیەکی بچووک لە جوولەکەکان و لە مەسیحییەکان [(3/104؛ 7/159؛ 3/113) بە پێچەوانەی کۆمەڵگاکانی خۆیان بەگشتی]، ئەوانیش بە دەستەواژەی ئوممە دیاری دەکرێن. قورئان هەندێک جار ئەم دەستەواژەیە بەکار دەهێنێت بۆ وەسفکردنی نەریتێکی ئایینی (٧/١٥٩)، هەندێک جاریش بۆ کۆمەڵێک کە لە نکۆڵیکەر و پشتگیریکەرانی پەیامێکی خودایی تازە ناسێنراو پێکدێت (٣/١١٣). ھەروەھا قۆناغێکی سەرەتایی ژیانی مرۆڤایەتی- گوایە ھاوشێوەیی بەکۆمەڵە- وەک ئوممەیەکی یەکگرتوو وەسف دەکرێت (أمة واحدة، ٤٣/٢٢ و ٢٣).

[35] .بۆ زانیاری زیاتر لەم بارەوە بڕوانە بەشی سێھەم.

[36] . الکواکبی، ‌‌‌أم القری، 196و197.

[37] . الأُمَم: کۆیە و تاکەکەی دەبێت بە ” ‌أمّة“.

[38] . الکواکبي، أم القری، 195.

[39] . Ibid. 

[40] . Ibid, 196. 

[41] . دەستەواژەی  الإشتراکية، بەگشتی بۆ واتای سۆسیالیزم بەکاردێت. بەڵام لێرەدا وێدەچێت یەکسانیخوازی ئەو شتە بێت کە ئەلکاواکیبی مەبەستیەتی.

[42] . الکواکبي، أم القری، 196.

[43] . Ibid. 

[44] . Ibid., 150-51. 

[45] . Ibid. 

[46] . Ibid., 151 

[47] .عباس محمود العقاد، عبدالرحمن الکواکبی، بیروت، دارالکتب العربية، 1969، 81.

[48] . William L. Cleveland, A History of the Modern Middle East 2nd ed. (Boulder, Colo.: Westview Press, 2000), 126. 

[49] . بڕوانە، العقاد، عبدالرحمن الکواکبی.

[50] . Ibid., 75. 

[51] . Talal Asad, Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1993), 197. 

[52] . تا ئێستاش گفتوگۆ لەنێوان پیاوانی ئایینی موسڵمانان لەسەر ئەم فەرموودەیە بەردەوامە. سەیری،http://www.ebnmaryam.com/vb/t32140.html بکە. دوایین سەردانکردن:10/01/2016.

[53] . بڕوانە Soleimani (2016)  .

[54] . بڕوانە Soleimani (2016)  .

[55] . عدود، لە ڕیشەی ”عدّ“ مانای حەرفییەکەی بە واتای گازگرتن یان گرتنی شتێک بە هێزی ددان دێت.

[56] . گەورەکانی سوونەی ئەھلی فەرموودە وەک (ترمذی و نیسایی) ئەم فەرموودەیەیان نەقڵ کردووە. بڕوانە، http://www.dd-sunnah.net/forum/showthread.php?t=5679. دوایین سەردانکردن: 10/01/ 2016.

[57] . ethnicized.

[58] . بۆ پرسیاری ئەوەی کە چۆن موومکینە ناسیۆنالیزم لە بزووتنەوەی خەلافەتدا لە نێوان موسڵمانانی باشووری ئاسیادا جێی ببێتەوە، تمیشای ئەدیب خالید بکەن، ” “Pan-Islamism in Practice: The Rhetoric of Muslim Unity and Its Uses,”  پان-ئیسلامیزم لە پراکتیکدا: ڕیتۆریکی یەکێتی موسڵمانان و بەکارهێنانەکانی”، لە کتێبی کۆمەڵگەی عوسمانیی دوایین: میراتی فیکری،. Late Ottoman Society: The Intellectual Legacy, ed. Elisabeth Özdalga (London ; New York: RoutledgeCurzon, 2005). 

[59] . Kemal H. Karpat, The Politicization of Islam : Reconstructing Identity, State, Faith, and Community in the Late Ottoman State, Studies in Middle Eastern History (Boston, MA: Brill, 2001), 257. 

[60] . derivative concept.

[61] . Partha Chatterjee.

[62] . گوشاری بەردەوامی دەوڵەتی ئێران بۆ سەر چالاکە ئایینییە جیاوازەکان کە سەرەکیترینیان مەراجعی شیعە (یان ئایەتوڵڵا گەورەکان) بوون، بەڵگەی ئەم ڕاستییە حاشاهەڵنەگرە لە ئیرادەی دەوڵەت بۆ قۆرخکردنی ڕاڤەی ئایینی بۆ ئایین.

[63] . چیرۆکی بەسەرھاتیی نەسر حامید ئەبوزەید و نەوال سەعداوی نموونەی مامەڵەی دەوڵەتی سکۆلارن لەگەڵ ڕاڤە نەخوازراوەکانی ئیسلام.

[64] . ڕەنگە سیاسەتی باڵاپۆش لە تورکیادا زیاتر لە هەموو شتێک پەردە لەسەر بێلایەن نەبوونی دەوڵەتی ”سکۆلار“بەرامبەر بە ئایین لابدات. بەدرێژایی ئەو مشتومڕە بەردەوامانەی سەبارەت بە باڵاپۆشی لە تورکیادا هەبوو، دەوڵەت بەبێ سنوور و بەردەوام ئیسلامی بوونی پەردەپۆشی خستە ژێر پرسیارەوە. دەوڵەت لایەنێکی مشتومڕەکەی گرتە بەر، نەک لەبەر بەرگریکردن لە سکۆلاریزم، بەڵکوو بۆ ھاندانی باڵاپۆش  بە شتێکی نائیسلامی. دەوڵەتی تورک بە ئاشکرا هانی زانایانی ئیسلامیی لایەنگری دەوڵەتی دەدا و پاڵپشتییان دەکرد بۆ ئەوەی پرسیار لە ئایینداری پەردەپۆش بکەن.

[65] . ideal type

[66]. Banal nationalism

[67] . Billig, 1996. 

[68] . مرۆڤی نەتەوەخواز.

[69] . dilemma.

[70] . بڕوانە، مادەی ١١٥ی دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران، ٢٠١٨. http://www.roshd.ir/Portals/0/KarAfarini/PDFs/rules/ghanoone_asasy.pdf. Last visited: 10/01/2016. 

[71] . Etienne Balibar and Immanuel Maurice Wallerstein, Race, Nation, Class : Ambiguous Identities (London England; New York: Verso, 1991), 95. 

[72] . possible anomaly

[73] . جگە لە حزبی ئیخوان موسلمین و بەعس لە عێراق، هیچ دەوڵەتێکی عەرەبی ئاماژە بە ناوچەی عەرەبی لە ئێران ناکات وەک خاکی عەرەبی داگیرکراو. لە ئەدەبیاتی سیاسی ئیخوان موسلمیندا، ئەم ناوچەیە بە ”عەرەبیستانی داگیرکراو“یان ”عربستان المحتلة“ وەسف کراوە. (دەستەواژەی موحتەل بەزۆری لەلایەن عەرەبە ناسیۆنالیستەکانەوە لە ئاماژەکردنیان بۆ فەلەستین بەکار دێت.) بڕوانە، http://www.ikhwanwiki.com/index.php. دوایین سەردان: 10/01/ 2016. بێگومان ئیخوان موسلمین (لخوان المسلمین) لە ماوەی چەند دەیەی ڕابردوودا پەیوەندییەکی زۆر ئاڵۆزی لەگەڵ ڕێژیمی ئێراندا هەبووە. ئەم نموونەیە بۆ ئەوە هاتووە کە چۆن سنوورە نەتەوەیی و ئایینییەکان دەتوانن بە شێوەیەکی ئاسایی لە ئەدەبیاتی بەرهەمهێنانی گروپە ئیسلامییەکان ئامادەیی ھەبێت. ناسیۆنالیزمی بەجەستەکراو لەم ئاماژانەدا کاتێک ڕوونتر دەبێتەوە کە پشتیوانیی ئیخوان موسلیمین (سوننە) لە عەرەبە شیعەکان لە ئێراندا لەگەڵ گرینگی نەدان بە چارەنووسی زۆرینەی سوننە کوردەکان بەراورد بکرێت.

[74]. بۆ باسێکی سەرنجڕاکێش لەسەر یەکگرتنی سنوورە ئایینییەکان و نەتەوەیییەکان، بڕوانە :

W. Barker, Religious Nationalism in Modern Europe: If God Be for Us ناسیۆنالیزمی ئایینی لە ئەورووپای مۆدێرن: ئەگەر خودا بۆ ئێمە بێت،, Routledge Studies in Nationalism and Ethnicity (London; New York: Routledge, 2009). 

[75] . کۆمەڵکوژی حەما لە مانگی فێبریوەری ساڵی ١٩٨٢ روویدا، کاتێک سوپای سووریا بە فەرمانی حافز ئەسەد سەرۆکی ئەو وڵاتە، عەمەڵیاتی زەوی سووتاوی بۆ سەر شارۆچکەکە ئەنجامدا. ململانێی ئێستای سووریا و هاوپەیمانێتییە پەیوەندیدارەکان، گەورەترین دەرخەری چۆنیەتی دابەشبوونی گرووپ و ڕژێمە ئیسلامییەکانن لەسەر بنەمای مەیلی ناسیۆنالیستی و بەرژەوەندییەکانیان. جێگەی سەرنجە کە حیزبۆڵڵا و ئێران و ڕژێمی بەشار ئەسەد هاوپەیمانی ڕووسیا بن. هەڵوێستی تورکیا زیاتر بە نالێبوردەیی بۆ هەر دەستکەوتێکی سیاسی کورد دیاری دەکرێت و هەربۆیە هەندێک جار هاوپەیمانی ڕووسیا دەکات و جاری تریش لەگەڵ سعودیە و قەتەر و ئەمریکادایە.

[76] . ئیبراهیم نەبەوی، تەنزنووسی بەناوبانگی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٩دا، دژیەکی و یەکناکۆکی سیاسەتەکانی دەوڵەتی ئێرانی سەبارەت بە کاروباری موسڵمانان لە سەرانسەری جیهاندا لەقاو دا. نەبەوی لە پارچەیەکدا سەبارەت بە خامۆشی ڕێژیمی ئێران لە دژی چەوساندنەوەی چین لە کەمینە موسڵمانەکەی نووسیویەتی:

بەرگریکردن لە موسڵمانان لە ئەڵمانیا و ئیتاڵیا [و بەشەکانی تری ئەورووپای ڕۆژئاوا] ئەرکێکی ئایینییە. چونکە ئەوانن بۆ ژیانی خۆیان لە ئێران و عێراق و تورکیا و سوریا هەڵهاتوون… موسڵمانانی چین بەشێکن لە کاروباری ناوخۆی چین. چونکە، زیاتر لە هەزار ساڵە موسڵمانانی چینی زێدی خۆیان بەجێنەهێشتووە و بە سانایی لە دەوڵەتی خۆیاندا سەربڕدراون. هەروەها ناتوانین ناڕەزایەتیمان هەبێت بەرامبەر بەوەی کە ڕووسیا موسڵمانان لە چیچن کۆمەڵکوژ بکات چونکە دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆیی ڕووسیا ناکەین. ئەو موسڵمانانە تەنانەت لە ڕووسیاش ناژین؛ لە وڵاتێکی تر دەژین…. ئێمە بەبێ مەرج بەرگری لە هەموو موسڵمانە تیرۆرکراوەکان دەکەین دوای کۆچکردنیان بۆ وڵاتانی ئەورووپای ڕۆژئاوا وەک ئەڵمانیا.

http://www.roozonline.com/persian/tanssatire/tans-satire-article/archive/2016/july/12/article/-bc1127ea53.html. Last visited: 10/01/2016. 

[77] . حەسەن ئەلبەننا ” پەیامی ئێمە “.

[78] . بۆ کتێبێکی سەرنجڕاکێش لەسەر ناسیۆنالیزمی ئیسلامی لە سەرەتای سەدەی بیستەمی هیندستان، بڕوانە:

Faisal Devji, Muslim Zion: Pakistan as a Political Idea, (Cambridge: Harvard University Press, 2013). 

[79] . Muhammad Iqbal, Stray Reflections (Iqbal Academy, 1910), 35.  

[80]

The post <strong>ئەندێشەی سیاسیی ئیسلامیی مۆدێرن، ”ئیسلامیزم“ و ناسیۆنالیزم</strong> appeared first on ژنەفتن.