لەم سۆنگەیەوە، مرۆڤ پێویستی بە داهێنان یان هەڵکۆڵینی مانا نییە؛ چونکە چەمکە باڵاکانی وەک (حەقیقەت، دادپەروەری، چاکە، ئیستاتیکا و شوناس و هتد..)، وەک پێدراوێکی ئیلاهی ئامادەکراو  و پێشکەش بە عەقڵی کراون. بەم جۆرە مرۆ، تەنها جێبەجێکاری نەخشەیەکی پێشوەختەی کەون و گەردوون پێناسە دەکرێ.

ئەم دڵنەوایییە وەهمییە، ئەگەرچی جۆرێک لە ئارامیی ڕۆحی و کاتی دەبەخشێت، لێ لە جەوهەردا ئیرادەی تاک پەک دەخات و هۆشیاریی مرۆڤ لە پێگەیەکی ناچالاک و پاشکۆدا کورت دەکاتەوە؛ چونکە کاتێک سیناریۆی جیهان پێشوەختە نووسرابێت، بەهاکان بەر لە (بوون) دیاری کرابن، ئازادیی ڕەها دەبێتە چەمکێکی داڕماو لە مانا.

بۆیە کاتێك ئەقڵی ڕەخنەیی گەشە دەکات و هۆشیاری سەر پێ دەکەوێت، یەکەمین هەنگاو، تێکشکاندنی ئەم سەرابە خەڵەتێنەرانە دەبێت. ئەقڵ، کەتوار لە ڕووبەرگە مێژوویی و ئەفسانەیییەکەی ڕووت دەکاتەوە و مرۆڤ ڕووبەڕووی بۆشایییەکی مەزن دەکات؛ گەردوونێکی بێدەنگ کایەیەکی بێباک، کە هیچ مانا و بەها و نیشانەیەکی پێشوەخت بۆ ژیان ناگرێتەخۆ.

ئەوەی لێرەدا زۆرتر جێی تێڕامان دەبێت، ئەو پارادۆکسە قووڵەیە کە تێیدا مانا لە دژەکەی (واتە لە ناو بێماناییدا) دێتە بوون. ژان پۆڵ سارتەر لە پەرتووکی (بوون و نەبوون) ئاماژە بەوە دەکات کە “بوون پێش جەوهەر دەکەوێت”. ئەمە بەو مانایەیە کە مرۆڤ سەرەتا دێتە جیهانێکەوە هیچ پێناسە و ئامانجێکی تێدا نییە؛ مرۆڤ وەک کائینێکی خاڵی دەست پێ دەکات.

کاتێک ئەقڵ دەرک بەم بەتاڵییە دەکات، تووشی شۆک دەبێت، ئەم شۆکە ئەو ئاوێنەیەیە کە ئاگایی تیایدا دەبووژێتەوە. مرۆڤ تا تێنەگات کە هیچ مانا و بەهایەک لە سەرووی خۆیەوە پێی نەدراوە، هەرگیز بە ئاگا نایەت.

بێمانایی کەون ڕاستییەکی تاڵە و؛ کەتوار لە بنەڕەتدا بێدەنگە لە هەمبەر هاواری مرۆڤ بۆ دۆزینەوەی حەقیقەت. بەڵام کاتێک ئەقڵی ئازاد لە ڕێی شۆکی نیهیلیزمەوە ئەم ڕاستییە ڕەهایە پەسەند دەکات، وەرچەرخانێکی گەورە لە ئاگاییدا ڕوو دەدات؛ هەموو ئەو چەمکە مێتافیزیکی و نەریتییانەی کە بە ناوی “مانای گەردووونی” یان “چارەنووس” بەسەر مرۆڤدا سەپێنرابوون، جەوهەری وەهمییان دادەماڵرێت و لەبەر یەک هەڵدەوەشێنەوە. ئەم کاتەیە کە مرۆڤ لە ژێردەستەیی دۆگماکان و غافڵبوونی فیکری و ئەفسانەیی ڕزگاری دەبێت. لێرەوە، مرۆ لە بەکاربەرێکی پاسیڤی بەهاکانەوە دەگۆڕێت بۆ سەروەر و خاوەنی ڕەهای ئیرادەی ڕادیکاڵی خۆی.

ئەلبێرت کامۆ لە ئەفسانەی (سیزیف) ئەم دۆخە بە (پڕوپووچی) پێناسە دەکات، ململانێی نێوان حەزی مرۆڤ بۆ مانا و بێدەنگی و ساردی گەردوون. کامۆ دەڵێت چارەسەرەکە خۆکوشتن یان گەڕانەوە بۆ وەهمە کۆنەکان نییە، بەڵکوو “یاخیبوونە”. ئەم یاخیبوونە، گۆڕینی مرۆڤە لە ” ملکەچی مانا” بۆ “داهێنەری مانا”.

 دەرگیربوون بە نیهیلیزم نە تەنیا کۆتا مەنزڵگە نییە بۆ عەقڵی مرۆڤ، بەڵکوو ئەو پردە پێویستەیە کە دەبێت پێیدا تێپەڕین بۆ گەیشتن بە ئاگایییەکی ڕەها. مرۆڤی هاوچەرخ پێویستی بە تێپەڕبوون هەیە لەو هزرە ساوایەی کە هەمیشە چاوەڕێی بەها و مانای سازکراو بوو لە  سەرووی خۆی. مانا لە بێماناییەوە دێتە بوون، ڕێک وەک چۆن ڕووناکی لە تاریکترین چرکەساتی شەودا دەرک بە ئەهمییەت و ماناکەی دەکرێت. نیهیلیزم وەهمەکان دەسووتێنێت و دەیانکاتە خۆڵەمێش، لە ناویشیدا، ئەقڵی یاخیبووی مرۆڤ وەک قەقنەسێک (Phoenix) سەرلەنوێ لەدایک دەبێتەوە، بە ئاگایییەکی باڵا ، ئیرادەیەکی بەهێزتر و مانایەکی خۆکرد و مرۆیی. ئەمە ئەو حەقیقەتە بێخەوشەیە کە مرۆڤی ئازاد بە ئەقڵ و هۆشیاریی خۆی پێی دەگات.

سەرچاوەکان:

 1. Sartre, Jean-Paul. (1943). Being and Nothingness (L’Être et le néant). –

 2. Camus, Albert. (1942). The Myth of Sisyphus (Le Mythe de Sisyphe). –

یالوم، اروین. (۱۳۸۹). روان‌درمانی وجودی. ترجمه سپیده حبیب. تهران: نشر قطره. (بخش آزادی و پوچی).

2. سارتر، ژان پل. (۱۳۹۴). هستی و نیستی. ترجمه مهستی بحرینی. تهران: نیلوفر. (بررسی مفهوم عدم و آگاهی).

The post نیهیلیزم و دەسپێکی ئاگایی appeared first on ژنەفتن.

    ڤیتگنشتاین

پرسیارێک کە لە مێژووی فەلسەفەدا تا ئێستا ڕووبەرێکی گەورەی فەلسەفەی داگیر کردووە، ئەوەیە ئایا پەیوەندیی زمان لەگەڵ بیرکردنەوە و فیکر و حەقیقەتدا چییە؟ بابەتی زمان و پەیوەندیی لەگەڵ حەقیقەت و بیرکردنەوەدا یەکێکە لە بابەتە سەرەکییەکان کە بەردەوام لای فەیلەسووفان و لە هەموو سەردەمە جیاوازەکانی مێژووی فەلسەفەدا شایانی بیرکردنەوە و تێڕامان بووە. لەو کاتەوە مرۆڤ خۆی وەک بوونەوەرێکی بیرکەرەوە ناسیبێت، بە جۆرێک لە گەڵ ئەم بابەتەدا پەیوەندی و دەرگیری هەبووە، کە بە ڕاستی پەیوەندیی زمان لەگەڵ حەقیقەت و ڕاستیدا چییە؟ دیوە ئاڵۆز و ناڕوونەکانی حەقیقەت چۆن دەتوانرێت لە رێگای زمانەوە هەڵبدرێتەوە و خۆی پیشان بدات، تا بەو جۆرە کە بوونی هەیە دەرک بکرێت؟ ئایا هەر بە ڕاستی دەتوانین لە دەرەوەی زمان بیر بکەینەوە و لەم رێگایەوە بگەین بە حەقیقەت؟ بە واتایەکی تر ئایا زمان تەنیا وشە و جۆرەکانی تێکەڵکردنی وشەکانە کە تەنیا ڕۆڵی ئەوەیان هەیە، وەک ئامێریکی سرووشتی، قسەکەر لە رێگایەوە حەقیقەتەکان بدۆزێتەوە؟ هیراکڵیتۆس فەیلەسووفی یونانی یەکەم کەس بوو کە وەڵامی ئەم پرسیارەی دایەوە، هیراکڵیتۆس لە حەقیقەتێک بە ناوی (لۆگۆس)وە قسەی کرد کە هەم نەزمی و رێکی دەبەخشێت بە جیهان و هەم دەیهێنێتە ناو فیکر و ئەندێشەوە. لای هیراکڵیتۆس زمان هەڵگری حەقیقەتی هەموو بوونە. ئەفلاتوون لە دیالۆگی کراتولۆسدا ئاماژە بەوە دەکات کە “ناوەکان و وشەکان راستی و حەقیقەتی شتەکانمان بۆ دەردەخەن”.

یان کاتێک سۆکرات دەڵێت “قسەی بێ فیکر و فیکری بێ قسە بوونیان نییە”، خۆی پەیوەندیی فیکر و زمانمان بۆ دەردەخات. زۆر نووسەر و فەیلەسووف لە سەر بابەت و گرنگی زمان دواون. لە سەردەمی نوێشدا فەیلەسووفان و نووسەران هەر لە هێردر و ڤیکۆ تا دەگاتە هایدگەر و ڤیتگنشتاین هەر کامیان بە جۆرێک و لە رێگای جیاوازەوە باسیان لە گرنگی و پەیوەندیی زمانەوە لەگەڵ بوون و جیهاندا کردووە. پۆل سیمپسۆنی زمانناس لە سەرەتای کتێبی (زمان، ئایدۆلۆژیا و ڕوانگە)وە نموونەیەک دەهێنێتەوە کە تێدا وردەکارییەکانی ڕۆڵی زمان و جۆرەی بەکارهێنانی بە هونەری نیگارکێشان دەشوبهێنێت، دەڵێت: لە سەردەمی کۆندا پاشایەک بووە کە قەموور بووە و چاوێکی کوێر بووە و قۆڵێکیشی نەبووە، ڕۆژێک ئەم پاشایە بە هونەرمەندەکانی دەرباری خۆی دەڵێت نیگارێکی لێ بکێشن. یەکەم نیگارکێش بۆ ئەوی پاشا لێی ناڕەحەت نەبێت عەیبە و خەوشەکانی پاشا وێنە ناکێشێ و نیگارێکی نۆڕماڵ دەکێشێت، بەڵام پاشا کە وێنەکە دەبینێت تووڕە دەبێت و فەرمان دەدا نیگارکێشی ڕیاکار لەناو ببەن. نیگارکێشی دووهەم کە دۆخەکەی بینی و زانی پادشا بەم ڕیاکارییە ناڕەحەتە، هەوڵی دا کە پاشا چۆنە بە وردی وەک خۆی بیکێشت تا پاشای لێ تووڕە نەبێت و وەک نیگارکێشی یەکەمی بەسەر نەیەت. بەڵام پاشا هەر کە وێنەکەی بینی و خۆی بینییەوە چەندە ناشیرینە و هەموو عەیبەکانی لە نیگارەکەدا دەرکەوت بوو، بە بینینی تووڕە بوو و ئەم نیگارکێشەش وەک ئەوی یەکەم بووە قوربانی. نیگارکێشی سێهەم کاتێک بانگ کرا و زانی ئەو دوو نیگارکێشەی پێشوو چیان بە سەرهاتووە، بیری کردەوە چی بکات بۆ ئەوەی پاشای لێ تووڕە نەبێت. نیگارکێش هەوڵیدا بۆ ئەم مەبەستە بەجۆرێک نیگاری پاشا بکێشێت کە خەریکی ڕاوکردنە، کاتێک خەریکە تیرێک لە کەوانەکەی بە مەبەستی پێکانی نێچیر دەهاوێت و لەم حاڵەتەشدا نیگارەکە بە جۆرێکە کە پاشا چاوە کوێرەکەی بەستووە و دیار نییە ولە حاڵەتی دەرکردنی تیرەکەشدا تۆزێک خۆی کۆم کردووەتەوە و قەموورییەکەشی دیار نامێنێت و هەموو عەیبەکانی لەو شێوازی وەستاندنەدا ناسرووشتی دەرناکەون. بە مانای ئەو خەوش و کەموکورتییەی کە نیگارکێشی یەکەم لەبەر نیگارنەکردنی کۆژراو و نیگارکێشی دووهەمیش لەبەر ئاشکراکردنی ژیانی لەدەست دا، بەڵام نیگارکێشی سێهەم لەبەر ئەو زیرەکییەی لە هونەرەکەیدا بەکاری هێنا، بوو بە هۆی ئەوەی پاشا خەڵاتێکی زۆری پێ ببەخشێت. لەم نموونەیەدا سیمپسۆن دەیەوێت بڵێت کە چۆن هونەرمەند دەتوانێت هونەرەکەی بە شێوەی جیاواز و بۆ مەبەستی جیاواز بەکار بهێنێت و راستییەکان بەو جۆرە نیگار بکات کە خۆی دەیەوێت، دەریبخات یان بیشارێتەوە یان لە شتێکی ترەوەی بپێچێت، زمانیش هەمان یاری دەکات. واتە چۆن نیگارکێش دەتوانێت لە باتی ڕەش، سپی دانێت یان لە باتی سپی، رەش دابنێت ئەوا نووسەر یان قسەکەریش دەتوانن بە ئامێری زمان هەموو شتێک بکەن، دڵەکان بێشێنن، بوختان دروست بکەن، کەسێک لە دەسەڵات بهێننە خوارێ یان بیخەنە سەر کورسیی دەسەڵات. زمان هەموو شتێکی پێ دەکرێت و دەکرێت بۆ هەر مەبەستک بەکار بێت. بەمجۆرە زمان وەک خودی نیگارکێشان دەتوانێت ڕاستی بڵێت یان بیشێوێنێت یاخود ئاڵۆزی بکات و لە ژێر شتی ترەوە بیشارێتەوە.

 زمان؛ ڕایەڵەی نێوان هزر و جیهان

لە دیدی ڤیتگنشتاین فەلسەفە بە گشتی و فەلسەفەی زمان بە تایبەتی، ئەوە نییە چەند دەستەواژەیەکی فەلسەفی دابڕێژێت و ڕۆبنرێت، بۆ ئەوەی بخرێتە ناو زمانەوە، بەڵکوو بریتییە لە ڕوونکردنەوەی دەستەواژەکان. بەو پێیەی دەستەواژەکان لەبەرگیراوەی کەتوارن و لە هزردا نەخشاون، شرۆڤەکردنی ئەو دوو جیهانە، پێویستییە.

لە فەلسەفەی ڤیتگنشتایندا حەقیقەت، یان ڕاستەقینە بریتییە لە خودی جیهان نەک حەقیقەت شمەک و شت بێت. بۆیە دوو چەمک، وەک چەمکی بنەڕەتی لەو فەلسەفەیەدا مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، ئەوانیش وێنەی جیهان و وێنەی لۆجیکییە. پەیوەندیی نێوان ئەو دوو چەمکە پەیوەستە بە بابەتەکانی هزر و زمانەوە، ئەوانیش لە مێشکدا وێنا دەکرێن و ڕێسا و قانونەکانیان لە هزردایە. ئەو لێکدانەوەیە فەلسەفەی ڤیتگنشتاین دەکاتە فەلسەفەیەکی پەتی و ئەبستراکت و لە فەلسەفەی ڕیئالیستی، یان واقیعی دووری دەخاتەوە. ئەوەیش ئاڵۆزییەک لە شرۆڤەکردندا دەهێنێتەئاراوە.

پەیوەندییەکی پتەو لە نێوان هزر و زمان، یان لۆجیک و جیهانی دەوروبەردا هەیە. بەو پێیەی مرۆڤ بونەوەرێکی ژیرە، لە ژیری و هزرەوە بەرهەمی تر دەکەوێتەوە. هزر و بیرکردنەوەیش تایبەتمەندییەکی بەرچاوی مرۆڤە. بیرکردنەوە وەک چالاکییەکی ئاڵۆز و هەمەڕەنگ، هەروەها بیرکردنەوە وەک پڕۆسەیەکی مرۆیی، پێویستی بە ئامڕازێکە بۆئەوەی هەست و خواست و ڕاز و نیاز و خولیای خۆی پێ دەرببڕێت. تا لەو ڕێیەوە ئامانج و ئاواتی خۆی بەوانی تر بگەیەنێت. ئەو ئامڕازەیش لە زمان بەولاوە شتێکی تر نییە. زمان ئەو ئامڕازەیە، کە ناوەڕۆکی هزر و بیرکردنەوەی مرۆڤ دەردەبڕێت، زمان وێنەیەکی کەتوار و دەوروبەرە و لە هزردا خەت و خاڵی داوە. کەواتە زمان لە خۆیدا جیهانێکی ڕێکوپێکە و لە ئەرک و ڕوخسار و ناوەڕۆکدا، سەربەخۆییەکی ئەوتۆی هەیە. واتە زمان لەبەرگیراوەی جیهانی کەتوارە و سەرەتا لە هزردا جێکەوتبووە. دواتر لە ڕێی وشە و دەستەواژەوە دەردەبڕدرێت.

پەیوەندیی نێوان زمان و کەتوار

جیهانی کەتوار، لە شتی جۆربەجۆر پێکهاتووە و پەیوەندیی تایبەتی لە نێوانیاندا هەیە. ئەو جیهانە دەبێتە کەرەستەیەک بۆئەوەی زمان بتوانێت لە هزردا وێنەی بکات و پاشان دەریانببڕێت. کەواتە لە نێوان جیهانی زمان و جیهانی کەتواردا، هەم پەیوەندییەکی پتەو هەم پەیوەندییەکی لەبەرگیراوە هەیە. چۆن زمان لە دەستەواژە و گوزارە و وشە پێکهاتووە، بەو جۆرە جیهانی دەوروبەر و کەتواریش بریتییە لە شمەک و ئەو کەرەستانەی کەتواریان لێ دەکەوێتەوە. هەروەها چۆن جیهانی دەرەوە و دەرەهەست هەیە، بە هەمان شێوە لە هزری مرۆڤدا جیهانێکی تر هەیە، کە ناوی بۆ شمەکەکان و پەیوەندییەکانیان دۆزیوەتەوە.

بۆیە شیکردنەوەی پێکهاتەکانی زمان، بەشێکی گرنگی فەلسەفەی زمانە. ئەوانەیش خۆیان لەو ڕوودان و قەومانانەی لە کەتواردا هەن، دەبینێتەوە. ڕوودان (چالاکییە مرۆیییەکان) و قەومانەکان (چالاکییە سروشتییەکان) لە ڕێی هەستەکانەوە دەگەنە هزری مرۆڤ و پاشان لە ڕێی زمانەوە دەردەبڕدرێن.

بەو پێیە دەربڕین، یان دەستەواژە و وشە وێنەی ڕاستەقینەی کەتوارن و لە ڕێی هەستەکانەوە گەیشتوونەتە مرۆڤ، بۆیە لێکۆڵینەوە لە زمان، لێکۆڵینەوەیە لە کەتوار. تێگەیشتن لە زمان، هەمان تێگەیشتنە لە کەتوار. هەروەها زمان بە دەستەواژە و دەنگەوە، وێنەی جیهانی کەتوار دەردەبڕێت. ئەگەر ئەو دەنگ و دەستەواژانە شی بکرێنەوە، ئەوا وێنەیەکی ڕاستەقینەی جیهانی کەتوار دەستگیر دەبێت. لەم سۆنگەیەوەیە، ئەو دەربڕینەی ڤیتگنشتاین واتادارتر دەبێت، کە دەڵێت: “سنووری زمانەکەم، سنووری جیهانەکەم دیار و دەستنیشان دەکات”. زمان بریتییە لە وێنە و ناولێنانی جیهان. بونیادی کەتوار حوکم دەکات بەسەر بونیادی زماندا و، زمان ڕەنگدانەوەی ئەوەیە کە لە کەتوار دەگوزەرێ.

زمان تەنیا ئامرازێك نییە بۆ گواستنەوەی حەقیقەت، بەڵکوو خودی ئەو ماڵەیە کە حەقیقەتی تێدایە. مرۆڤ لە مێژووی خۆیدا هەمیشە وا تێگەیشتووە کە زمان ئاوێنەیەکە و کەتوار وەک خۆی ڕەنگ دەداتەوە، بەڵام تێڕامانی فەلسەفی پێمان دەڵێت کە ئێمە جیهان وەک خۆی نابینین، بەڵکوو وەک ئەوە دەبینین کە زمانەکەمان دایتاشیوە. کاتێک حەقیقەتێکی ڕەها و بێپایان دەخرێتە نێو قاڵبی وشەکانەوە، جۆرێک لە کەمبوون و سنووردارێتی بەسەردا دێت؛ چونکە وشەکان هەمیشە شتێک لە جەوهەری ڕاستی لەدەست دەدەن و ناتوانن تەواوی ئەو بوونە ناوازەیە لەخۆ بگرن کە لە دەرەوەی دەربڕیندایە.

لەم سۆنگەیەوە، سنوورەکانی زمانی ئێمە دەبنە سنوورەکانی جیهانی ئێمە، و هەر چەمکێک کە وشەیەکی بۆ نەبێت، لە هۆشیاریی مرۆڤدا وەک نەبوو وایە. حەقیقەت لە ڕێگەی زمانەوە لەدایک دەبێت، بەڵام لە هەمان کاتدا لە پشتی پەردەی زمانەوە خۆی حەشار دەدات. دەرەنجامی ئەم هاوکێشە ئاڵۆزە ئەوەیە کە حەقیقەت شتێک نییە لە شوێنێکدا چاوەڕێمان بکات، بەڵکوو پرۆسەیەکی بەردەوامی ماناپێدانە کە تەنیا لە ڕێگەی زمانەوە زیندوو دەبێتەوە. ئێمە مەحکوومین بەوەی لە ناو زماندا بژین، و وەک ڕێبوارێکی سەرگەردان لەنێوان وشەکاندا بەدوای ڕاستیدا بگەڕێین؛ زمانێک کە لە یەک کاتدا هەم پردێکە بەرەو حەقیقەت و هەم پەردەیەکە کە نایەڵێت بە ڕووتی بیبینین.

 سەرچاوەکان

1.  . رساله منطقی – فلسفی. لودویگ ویتگنشتاین. میرشمس‌الدین ادیب‌سلطانی.
2.  . ساختار و تأویل متن. بابک احمدی.
3.  . فلسفه زبان. ویلیام لایکن. میثم محمدامینی.
4. فەلسەفەی بوون و زمان  نووسینی: دکتۆر محەمەد کەمال
5.    . Tractatus Logico-Philosophicus By: Ludwig Wittgenstein
6.  . Language, Ideology and Point of View  By: Paul Simpson

The post زمان و حەقیقەت، مانای بوون appeared first on ژنەفتن.

ئایدیۆلۆژیایەک بەنێو جیهانی هزر و سیاسەت و ئەکادیمیادا دێت و دەچێت: ئایدیۆلۆژیای وۆک، یاخود وۆکیزم. لە ڕاستییدا ئێستا جیهانبینیی مرۆڤی نوێ بەگوێرەی ئەم ئایدیۆلۆژیایە دادەڕێژرێت و ئەم ئایدیۆلۆژیایە هەم لەنێو خانەکانی هزری مرۆڤدا دەژیت و هەم لە جەستەیدا، ئەمەش هەم ڕەفتاری کۆمەڵایەتی و کولتووریی ئەو دیاری دەکات و هەم بڕیارە سیاسییەکانیشی ئاراستە دەکات. بەڵام ئایدیۆلۆژیای وۆک چییە و بۆ هێندە کاریگەرە؟

سەرەتا دەمەوێت بڵێم لەم لێکۆڵینەوە کورتەدا نامەوێت بچمە بنج و بناوانی ئەم دیاردەیە، چونکە لە کتێبێکی سەربەخۆدا، کە ئێستا بەپاڵ پڕۆژەکانی دیکەمەوە، کاری لەسەر دەکەم، بە وردی و بە مێتۆدی ڕەچەڵەکناسانە دەچمە نێو ئەم دیاردەیەوە. ئەوەی لێرەدا دەیخوێننەوە، زێدەتر لێکۆڵینەوەیەکی چڕ و خێرایە و ئایدیاکان بە چڕی خراونەتە ڕوو، نەک بە نموونەی فراوان و شیکاریی دوور و درێژەوە. بەڵام هاوکات خوێنەر بەباشی دەباتە ناو جیهانی ئایدیۆلۆژیای وۆکیزمەوە.

ئێستا با بگەڕێینەوە سەر پرسیارەکە: وۆکیزم چییە؟ وۆکیزم خۆی وەک پێشکەوتووترین فۆرمی وشیاریی ئەخلاقیی ناو مێژووی مرۆڤ پیشان دەدات. بەڵام ئەم نووسینە دەیەوێت پێچەوانەکەی بسەلمێنێت: وۆکیزم پاتۆلۆژیایەکی کۆیی و کۆلێکتیڤە، (نەخۆشییزانییەکی دەستەجەمعییە)، ئەو بناغە و بنچینە دەروونهەژاوییەیە زیگموند فرۆید زۆر زوو نیشانەکانی دیاری کردبوون: دەست بەسەر ئازار و ژان و نادادپەروەریی ڕاستەقینەدا دەگرێت و دەیانباتە نێو هەرێمی مازۆخیزم (خود-ئازارییەوە) کە دواجار هەردووکیان بەئەبەدی دەکات. ئەم دەستنیشانکردنەی نەخۆشی، مێتافۆر و خوازە نییە، دۆخێکی ڕاستەقینەیە. ئەم دروستبوونە، خاڵ بە خاڵ ئەو بونیاد و پێکهاتانە پیشان دەدات کە دەروونشیکاری سەدەیەک پێش ئێستا ئاماژەی پێ کردوون: گوناهی خۆ-ئازاردان، خۆهەڵواسین و شەیدابوون بە مێلانکۆلیا، بیرکردنەوەی جادووگەرییانە، دەرهاوێژی، دڵتەنگی، پاشڤەڕۆچوونی خێڵەکی، و پاڵنەری وێرانکاری کە خۆی لە گوتاری ڕزگاریدا دەڕازێنێتەوە. فرۆید دەنووسێت: «سۆپەرئیگۆ (منی باڵا)، سزای ئیگۆی گوناهبار (منی گوناهکار) بە هەمان هەستەکانی دڵتەنگی و ڕاڕایی دەدات و چاوەڕوانی کۆمەڵێک دەرفەت دەکات لەلایەن جیهانی دەرەکییەوە سزا بدرێت».[1]

یەکێک لە ڕەهەندە بنچینەیییەکانی ئەم ئایدیۆلۆژیایەی وۆکیزم کە خۆی بە گوتاری ڕزگارییخوازی دەڕازێنێتەوە، بریتییە لە جۆرێک بیرکردنەوەی جادووگەری یاخود هەمەتوانایی هزر (Allmacht der Gedanke) وەک فرۆید ناوی دەبات، «ئەم خەڵکە سەرەتایی/گەلە خۆجێیانە خاوەن ڕەهەندێکی زێدەهەڵکشێنراوی دەسەڵاتی ئارەزووەکان و کردەوە دەروونییەکانی خۆیانن، ‘هەمەتوانیی هزر’، باوەڕبوون بە دەسەڵاتی جادووگەرییانەی وشەکان».[2] وۆکیزم بریتییە لە ئایدیۆلۆژیای خێڵەکیی خۆجێیی لە بەرگی پێشکەوتندا بە گوتاری باوەڕهێنان بە هێزی جادووگەریی وشەکان.

تێزەکەی ئەم نووسینەی بەردەستتان دەبێت لە سەرەتاوە بە تەواوی ڕاستەوخۆیەتی و ڕادیکاڵیزمی خۆیەوە بخرێتەڕوو: وۆکیزم بەهێزکردن و بردنەپێشەوە و هەڵکشاندنی دادپەروەری نییە، بەڵکوو قڵپکردنەوەیەتی؛ میراتگری بزووتنەوەکانی بەدەستهێنانی مافە مەدەنییەکان نییە، بەڵکوو بەکاربردن و بەرخۆرییانە، قۆستنەوەیانە؛ دوژمنی ڕاستڕەوی کۆنەپارێز نییە – وەک بانگەشەی دەکات – بەڵکوو ئاوێنەکەیەتی، قوتابییەکەیەتی و ئەفسەرە سەربازگیرەکەیەتی. قووڵترین مەیل و ئاراستەی وۆکیزم بە ئاراستەی ژیان و ڕەهەندی ڕزگاریخوازانەدا نییە، بەڵکوو بە ئاراستەی ڕق و کینە، تێکدان و هەڵتەکاندن و مەرگدا ملی گرتووە – و ئەمەش دەقاودەق ئەو شوێنەیە دەبینین وۆکیزم بە ئاشکرا دەچێتە پاڵ ئایدیۆلۆژیای مەرگدۆستانەی ئیسلامیزمەوە. و وۆکیزم ئایینێکە لە خودی خۆیدا: وەک جۆن مەکوۆرتە باسی دەکات پاریس و نیویۆرک بەسەربەخۆ، سیستەمێکی ئایینیی تەواوەتییان داهێناوە – گوناهی یەکەم، هەڵبژاردە و نەفرەتلێکراو، دادگاییکردنی بیروباوەڕ/بیستن و گوێگرتن بۆ ئاهوناڵەی خوارەوە، دادگا تازەکانی پشکنینی بێباوەڕان و سرووتی تۆبەپێکردنی گشتی – ئەمەش بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆرئاوادا لەناوەوەی خودی زانکۆ و جیهانی فیکر و ڕۆشنبیریدا ڕوو دەدات.[3]

ڕەگوڕیشەکانی ئەم ئایدیۆلۆژیایە، ڕەچەڵەکناسیی ئایدیاکانی بۆ کوێ دەگەڕێنەوە و فۆرمەکانی دەرکەوتنی چین و چۆن بیانناسینەوە؟

١. ڕەچەڵەکناسی

بونیادە کۆنەپارێزییەکانی تیۆریی «پێشکەوتنخوازی»

کۆتێزی وۆک – یاخود ئەو شتەی یاشا مۆنک پێی دەڵێت «کۆتێزی ناسنامە» – وەک بونیادێکی سیاسی-ڕۆشنبیری دەردەکەوێت کە لە پیادەکردن و بەجەماوەرییکردنی پۆستمۆدێرنیزمەوە سەرهەڵدەدات. لەو بیرۆکەیەی میشێل فوکۆوە سەرهەڵدەدات کە دەڵێت حەقیقەت لە پەیوەندییەکانی دەسەڵات جیا ناکرێتەوە، بۆ نموونە پێی وایە مۆرکگەلی وەک «نەخۆشیی مێشک» و «هۆمۆسێکسوالیتیی» کۆمەڵێک ئامرازی دەسەڵاتن نەک باسکردن و پێناسەکردنی داکەوت و واقیعییەت،[4] هاوشان لەگەڵ ڕوانینەکەی ژاک دێریدا بەوەدا مانا و داکەوت/واقیعییەت لەڕێگەی زمان و پێکهاتە و بونیادە دەقئاساکانەوە دەگوازرێنەوە و نێوەندگیر دەکرێن، «هیچ شتێک لە دەرەوەی دەقەوە بوونی نییە».[5] لەسەر ئەم بنەمایە، چوارچێوەکانی دواتر، لەوانە گۆشەنیگای زانینناسی و ئینتەرسێکشناڵیتی گەشە دەکەن و دەچنە نێو کۆمەڵێک ڕێبازی سیاسییەوە کە ئەزموونی کۆمەڵایەتی لە دەوری زاراوە و چەمک و کاتیگۆرییەکانی سەر بە ناسنامەوە ڕێک دەخەن، واتا ئەو ناسنامە ئازادانەی کە لە هەر چرکەساتێکدا دەکرێت بگۆڕدرێن و تاکەکان ئازادن لە هەڵبژاردنیاندا.

یاشا مۆنک پێی وایە ئەم گەلەستێرەیەی ئایدیاکان لە تیۆریی ئەکادیمییەوە پەڕییەوە نێو کاریگەری و کارتێکردنی بەرفراوانتری دامەزراوەیی و کولتووری، بەتایبەت لە سەروبەندی ٢٠١٠ بەدواوە، شوێنی خۆی لە گوتارێکی پەراوێزیی ئەکادیمییەوە هەڵکشاند بۆ چوارچێوەیەکی باڵادەستی نێو دامەزراوە دەستەبژێرییەکان. هەروەها شوێنپێی کاریگەرییە ڕۆشنبیری و فیکرییەکانی تا سەردەمی گومانگەراییی پۆستمۆدێرنیستی لە حیکایەتە گەورەکان و حەقیقەتی بابەتی هەڵدەگرێتەوە، کە تێیدا زانین تەنها وەک کارکردن و ئەرکداربوونێکی گۆشەنیگا و دەسەڵات مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت.[6] لەنێو ئەم چوارچێوە پۆستمۆدێرنیستییەدا، چەمکەکانی وەک ئینتەرسێکشناڵیتی[7] – کە کیمبەرلی کرینشاو پەرەی پێداوە – وەک جەختکردنەوە لەسەر جیانەبوونەوەیی و پێکەوەییی ناسنامە بەناویەکداچووەکان دەبینرێن، لەکاتێکدا تیۆریی گۆشەنیگا (Standpoint Theory) ئەم بابەتە درێژدەکاتەوە بۆ نێو ئەو بانگەوازەی کە هەندێک پێگەی دیاریکراوی کۆمەڵایەتیی ئەو فۆرمانەی زانین بەرهەم دەهێنن، کە مەحاڵە ئەوانیدیکە بتوانن دەستیان پێی بگات. هەڵبەت ئەگەر یاشا مۆنک ڕەگوڕیشەی ئەم ئایدیۆلۆژیایە بەرێتەوە سەر پۆستمۆدێرنیزم، بەتایبەت میشێل فوکۆ، ژاک دێریدا و ژان فرانسوا لیۆتار، ئەوا سوزان نایمان، لە کتێبەکەیدا بەناوی چەپ وۆک نییە، ڕەگوڕیشەکانی دەباتەوە سەر ئۆنتۆلۆژیای دۆست/دوژمنی کارل شمیت و جەنگی سەرتاپاگیری مارتین هایدیگەر بۆ سەر گەردوونگەرایی: خێڵگەرایی دژی مرۆڤایەتی، کردە دژی ئەرگومێنت، خاک-ڕیشەداریی (Bodenständigkeit) دژی عەقڵ، «دژە-مۆدێرنیزم و پیرۆزکردنی بەها و فەزیڵەتە لادێیی/جووتیارییەکان لای هایدیگەر، زۆر باڵادەستر و قووڵ ڕیشەداکوتراوتر بوون لە بیروباوەڕەکانی دیکەی».[8] لە ڕاستییدا لەگەڵ ئەوەی هەوڵی نایمان ڕزگارکردنی چەپە لە داوی وۆکیزم بەوەدا ڕەگوڕیشەکەی دەباتەوە سەر ڕۆشنبیریی نازیزمی ئەڵمانی و پەڕینەوەی بۆ نێو پۆستمۆدێرنیزمی فەڕەنسی، بەڵام بە ڕوانین لە کاریگەریی هایدیگەر لەسەر چەپی پۆستمۆدێرنیزم لە فەڕەنسا، زێدەتر بەناویەکداچوونی گوتاری چەپی کلاسیک و چەپی پۆستمۆدێرنیزممان بۆ دەردەکەوێت.

جیاکارییەکەی نایمان پشت بەوە دەبەستێت کە چەپ بانگەشەی بەردەوامیی گەردوونگەرایی، ماتریالیستی و پابەندبوون بە پێشکەوتن دەکات، وۆکیزم بەپێچەوانەوە تایبەتگەرا و ناوچەگەرایە، هێمایییە و پابەندە بە ئەبەدییەتی چەوساندنەوە. ئەمەش وا دەکات ئایدیۆلۆژیای وۆکیزم بەرێتەوە سەر هزری هایدیگەر، بەتایبەت ئەگەر بزانین هایدیگەر تا قووڵایی دژی گەردوونگەرایی، مۆدێرنیزم، ڕۆشنگەری و بەها لیبراڵییەکان بوو و بە بەهای پێچەوانەی ڕەگوڕیشەداکوتان لە خاکدا یان خاک-ڕیشەداری دەیبینین. فەلسەفەی هایدیگەر تەنانەت دژ و پێچەوانەی گەورەشاریش بوو، بەڵکو ڕەگوڕیشەی لەنێو هەرێمایەتی/ناوچەگەرێتی (Provinzialismus)دا بوو. ئەمەش کاریگەریی لەسەر چەپی پۆستمۆدێرنیستی و جەختکردنەوەی لەسەر ناسنامە بچووکە ناوچەگەرێتییەکان دژی حیکایەتی گەورەی ڕۆشنگەری و گەردوونگەرایی و مۆدێرنیتە هەبوو. بەم پێیە بێت ئەوە چەپ نییە وەها ڕادیکاڵیزە بووە، بەڵکوو دژە-ڕۆشنگەرییە لە بەرگی چەپدا. بەڵام ئەم ڕوانینە تەنها تا سەروبەندی ١٩٤٥ بۆ چەپ بڕ دەکات، واتا ئەو سەردەمەی تێیدا چەپ هێشتا دەکرا وەک بەرگریکاری عەقڵ، ڕۆشنگەری و شارستانێتیی مۆدێرن ببینرێت. دوای ئەو سەردەمە، چەپ زۆرێک لەو شتانە لە خۆیدا جێ دەکاتەوە، کە پێشتر دەیخستنە پاڵ بزووتنەوە و سیاسەتە کۆنەپارێزییەکانەوە و لە دژیان بوو، ئێستا خۆی شوێنی سیاسەتە کۆنەپارێزییە ناوچەگەرێتییە دژە-مۆدێرنیستییەکانی گرتووەتەوە. وۆک لەم ڕووەوە ڕاستی کۆنەپارێز نییە لە بەرگ و ماسکی چەپدا، بەڵکوو شوێنگۆڕکێ و بەناویەکداچوونی چەپ و ڕاستە. لەم ڕووەوە بریتییە لە ئاوێنە هاوتا: وۆکیزم چەپە، ڕاستڕەوی ناسنامەخواز خوێندکاری چەپە و هەر یەکێکیان لە قوتدان و لەناوبردنی ناوەند/سەنتەری لیبراڵدا، بەناویەکدا دەچن و ڕەوایەتی بە یەکتر دەدەن.

٢. ئابووریی دەروونی:

گوناه، میلانکۆلیا و پاڵنەری مەرگ

فرۆید مازۆخیزمی ئەخلاقی – پێداویستیی نەست/نائاگایی بۆ سزادان کە ژان و ئازار وەک بنەمای کەفارەدان/پەشیمانبوونەوە لە تاوان دەبینێت – لە ماتەم جیا دەکردەوە، کە لەڕێگەی لەدەستدان، میلانکۆلیا و ڕەتکردنەوەوە ئیش دەکات، «پێویستبوون بە سزادان (Strafbedürfniss) بریتییە لە دەربڕینێکی پاڵنەری من/ئیگۆ، کە لەژێر کاریگەریی بەرزەمن/سۆپەرئیگۆیەکی سادیستیدا (ئەویدیکەئازاری)، بووەتە مازۆخیستی (خود-ئازاری)؛ واتا وەک بەشێک لە پاڵنەری غەریزەیی بۆ وێرانکاریی ناوەکی کە لەنێو وابەستەییی ئیرۆتیکییانە بە بەرزە-منەوە هەیە و لێرەوە بەگەڕ دەکەوێت»،[9] یاخود «میلانکۆلیا بە جۆرێک لە جۆرەکان بەستراوەتەوە بە بابەتی لەدەستچوو، کە لە وشیاری/هەست سەندراوەتەوە، جیاواز لە ماتەم کە هیچ شتێک تێیدا دەربارەی لەدەستچوون بوونی نییە، نەست/ناوشیاری بێت».[10] گوناهی سەر بە وۆک هەم مازۆخیستیی و هەم میلانکۆلییە لە یەک کاتدا: گوناه لە هەموو کردەیەک جیا کراوەتەوە، لە بنەڕەتدا کراوە بە شتێکی قەرەبوونەکراوە، جیهانێک کەفارەدان و پاکبوونەوە لە گوناه سنوورەکانی ئەودیو مەحاڵیشی بڕیوە. لەم جیهانەدا سپیپێست، خۆرئاوایی، یاخود پیاو – جا زێدەتر پیاوی سپی -، بانگهێشتی نێو هەرێمێک کراوە تێیدا دەست بکات بە جەژن و کەرنەڤاڵی ئەبەدیی خۆ-سەرزەنشتکردن، کە لە هەمان کاتدا بەشاراوەیی جۆرێکیشە لە خۆ-ستایشکردن. واتا منی ڕۆشنبیری وۆکی خۆرئاوایی، داوا لە «پیاوی سپیی خۆرئاوایی» دەکەم ئەبەدییانە سەرزەنشتی خۆی بکات، تا من وەک «پیاو»ی وۆکی خۆرئاوایی، ستایش بکرێم.

«لە ڕق لەخۆبوونەوەی خۆرئاواییدا، ئەویدیکە هیچ شوێن و پێگەیەکی نییە. ئەمە پەیوەندییەکی نارسیستییانەیە تێیدا ئەفریقی، هیندی یان عەرەب بەشێوەی سەربار لە درامایەکی هەمیشەییدا لەپێناوی جێگیرکردنی نمرەکاندا، ناویان دەهێنرێت و ئاماژەیان پێ دەکرێت»

پاسکال بروکنەر، فەیلەسووفی هاوچەرخی فەڕەنسی، ساڵانێکی زۆر پێش ئێستا بەم بونیادە دەڵێت: ستەمکاریی گوناه، شێتایەتیی میانەڕەوی، هەنیسک و ئاهوناڵەی پیاوی سپی کە ئازار و ژانی ئەوانیدیکەی دوورەدەست کەرەستەی خاون بۆ درامای ڕزگاریی خۆی. لەنێو ئەم خۆ-تۆمەتبارکردن و خۆ-سەرزەنشتکردن و خۆ-گوناهبارکردنەی خۆرئاوادا بەهۆی مێژووی ڕابردووی خۆیەوە، بە شاراوەیی ئەو هەستەی وەدەرنانە وەستاوە، کە ئەگەر باش بم، هەر من هەم، ئەگەر خراپیش بم، هەر من خراپم، ئەویدیکە لەم چوارچێوەیەدا جێی نابێتەوە. بروکنەر ناو لەم پرۆسەیە دەنێت «نارسیزمی ڕق لەخۆبوونەوە» و دەنووسێت «لە ڕق لەخۆبوونەوەی خۆرئاواییدا، ئەویدیکە هیچ شوێن و پێگەیەکی نییە. ئەمە پەیوەندییەکی نارسیستییانەیە تێیدا ئەفریقی، هیندی یان عەرەب بەشێوەی سەربار لە درامایەکی هەمیشەییدا لەپێناوی جێگیرکردنی نمرەکاندا، ناویان دەهێنرێت و ئاماژەیان پێ دەکرێت».[11] تێزی سەرەکیی ئەم سەرچاوەیە بریتییە لە خۆخەریکبوون و خۆشەیداییی خۆرئاوا بە «بەدناوی»ی ڕابردووی جەنگخوازانە و جینۆسایدکارانەی خۆی، کە لە ڕاستیدا ڕێگەیەکی دژبەرانەی وەستان و مانەوەیە لە چەقی سەرنجڕاکێشانی جیهانیدا – یاخود ئەوەی بروکنەر پێی دەڵێت «باوکڕەفتاریی ویژدانی گوناهبار» و دەنووسێت «خۆ-بچووککردنەوە و سووکایەتیی بەخۆکردن بەڕوونییەکی تەواوەوە بریتییە لە فۆرم و شێوازێکی خۆ-مەزنکردن و خۆ-ستایشکردنی ناڕاستەوخۆ. تەنها ئێمە دەتوانین شەیتان و خراپەکار بین؛ هاوسۆزی، ویستی چاکە و قسەی باش پاڵنەری خەڵکانی دیکەن. ئەمە باوکڕەفتاریی ویژدانی گوناهبارە: بینینی خۆمان وەک پاشایانی بەدناوی هێشتا ڕێگەیەکە بۆ وەستان و مانەوەیە وەک تاجی سەری مێژوو».[12]

لە توێژی ژێرەوەی گوناهدا، پاڵنەری مەرگ ئیش دەکات. لە هیچ بزووتنەوەیەک مەپرسە چی دەڵێت، بەڵکوو چی بونیاد دەنێت: گشت کەلوپەلی وۆک بریتییە لە پەیکەری داڕمێنراو، سەردێڕ و وانەنامەی پاڵاوتەکراو، مرۆڤی کانسڵکراو، پێوەر و بەهای هەڵگیراو و لابراو – لەناوبردن بەبێ بونیادنان، کولتووری ڕەتکردنەوە، پاڵنەری وێرانکاریی لە فۆرم و بەرگێکی گۆڕاوی بەرتەسکی پاڵنەری سێکسیدا (لیبیدۆ). ئەمە ئەو جیهانەی کولتووری ڕەتکردنەوەی هەموو شتێکە کە ڕۆجەر سکروتن پێی دەڵێت «ڕێپێوان بۆ نێو چەقی بۆشایی» یاخود «ڕۆحی ڕەتکردنەوەیی»، و دەنووسێت: «وشەکانی مەفیستۆفیلیسی گۆتەم بیر دەکەونەوە کاتێک دەیەوێت خۆی ڕوون بکاتەوە: من ئەو ڕۆحەم هەمیشە نکووڵیی دەکات و ‘نا’ دەڵێت، ئەو ڕۆحەی هەموو شتێک بۆ هیچ کورت دەکاتەوە و دادەبەزێنێت و ئەو کەسەی لەم ڕێگەیەوە بەرهەمی ئافراندنی ئەوانیدیکە پووچەڵ و پێچەوانە دەکاتەوە».[13] لێرەوەیە نارسیزمی جیاوازییە بچووکترەکان سەرهەڵدەدات: ئەو بزووتنەوەیەی لە دەوری هێرشبردن خۆی ڕێکخستووە، لە کۆتاییدا کاتێک دوژمنەکانی کەم ببنەوە و ئاوا ببن، ڕووی لوولەی تفەنگەکەی لە هاوپەیمانەکانی خۆی دەکات و ئەوەی شۆڕش سەری منداڵەکانی خۆی دەخوات، چیتر ڕووداوێک نییە، بەڵکوو بەشێکە لە سروشتی خۆی، لە مێتابۆلیزم و ئەندامی زیندووی خۆی.

نیچە لە کتێبی ڕەچەڵەکناسیی ئەخلاقدا پێشتر سەرەداوێکمان بۆ بنچینەکانی سەرهەڵدانی ئەم فۆرمەی ئەخلاق دەخاتە بەردەست. ڕق و کینە – ڕق و کینەی داهێنەرانەی ئەوانەی ناتوانن جووڵەیەک بکەن، لەڕێگەی بەهاپێدانەوەیەکی خەیاڵییەوە، تۆڵەی بێجووڵەییی خۆیان لەوانە دەکەنەوە کە دەجووڵێن – مێزی بەهاکان بە هەموو شتەکانی سەرییەوە قڵپ دەکاتەوە: بەهێزی دەبێتە گوناهباری، لاوازیی دەبێتە چاکە و فەزیڵەت، ئازار و ژان دەبێتە نازناوی خانەدانێتی، و ئەو چینە ڕۆحانییەی ئەم هەڵگەڕانەوەیە بەڕێوە دەبات، لەڕێگەی ویژدانی گوناهبارەوە، حوکمی بەهێزەکان دەکات. نیچە باس لە ستراتیژەکانی لاوازەکان دەکات کاتێک بێتواناییان لە جووڵەکردن وەک بژاردەیەک و وەک دەستکەوتێکی ئەخلاقی، سەرلەنوێ ڕاڤە دەکەنەوە: «زۆرینەی هەرە زۆری کورتخایەنەکان، لاوازەکان و چەوساوەکان بە هەموو شێوازەکانییەوە، پەنا دەبەنە بەر درۆ لەگەڵ خۆکردنێکی باڵای ڕاڤەکردنی لاوازی وەک سەربەستی، و بوونیان بەو جۆرەی هەیە، وەک دەستکەوت و فەزیلەت پێناسە دەکەنەوە».[14] لەگەڵ ئەوەی دەستنیشانکردنەکەی نیچە بۆ پێناسەکردنەوە و ڕاڤەکردنەوە و هەڵگەڕاندنەوەی بەهاکان لەلایەن لاوازەکانەوە و بینینی لاوازی، قوربانییبوون و ژان وەک فەزیڵەت، سەرەداوی زۆر گرنگن بۆ تێگەیشتن لە گوتاری بەئەخلاقیکراوی وۆکیزم، خودی فەلسەفەکەی دەبێتە بڕبڕەی پشتی پۆستمۆدێرنیزم وەک مامانی وۆکیزم، بەتایبەت بەوەدا دەڵێت «دژی پۆزەتیڤیزم، کە دەیەوێت بەپاڵ دیاردەکانەوە بووەستێت و دەڵێت: ‘تەنها ڕاستییەکان هەن’، من دەمەوێت بڵێم: نەخێر، تەنها ڕاستییەکان بوونیان نییە، بەڵکوو تەنها ڕاڤەکان هەن».[15]

وۆکیزم بریتییە لە ئەخلاقیاتی کۆیلە لە فۆرمە کۆتایی و تەواو سیکۆلاریزەبووەکەی خۆیدا: بەهاپێدانەوەیەکە بە بەهاکان، کە تێیدا هەستی قوربانییبوون بریتییە لە خانەدانێتی، دەستکەوت گوماناوییە، و قەشە و پیاوی ڕۆحانی دەبێتە سەرباز و ئەفسەری فرەیی و جۆرایەتی. ئەوەی نیچە نەیدەتوانی لەپێشەوە بیبینێت ئەوەیە کە ئەم هەڵگەڕانەوە و قڵپکردنەوەیە ڕۆژێک نەک لەلایەن کڵێساوە، بەڵکوو لەلایەن بەشەکانی سەر بە زانستی مرۆیییەوە ڕوو بدات: ڕق وەک دەسەڵاتی بەڕێوەبردن، ڕێک ئەم ڕەوتەیە سەریهەڵداوە. ئەو مرۆڤە سادەیەیە، کە دەیەوێت هەموو شتێک سادە بکاتەوە، ئەو مرۆڤەیە چیتر نایەوێت ڕیسک بکات، هیچ مەترسییەک بۆ سەر خۆی دروست ناکات و مەترسیدار نییە. «مرۆڤی باش لە ناوەوەی شێواز و ڕێچکەی بیرکردنەوەی کۆیلەدا، بەدڵنیایییەوە دەبێت مرۆڤی نامەترسیدار بێت: خاوەن سروشتی باشەیە، ئاسانە بۆ لەخشتەبردن و ڕەنگە کەمێکیش دەبەنگ بێت».[16]

٣. ئێپستمۆلۆژیای بیرکردنەوەی جادووگەری

گۆشەنیگای ئێپستمۆلۆژی پرسیاری «کێ وا دەڵێت» دەکاتە شوێنگرەوەی پرسیاری «ئەمە ڕاستە؟» – و لەم ڕێگەیەوە پەنا بۆ کەس دەبات، کە بۆ دوو هەزار ساڵ وەک هەڵەیەکی لۆژیکی دانرابوو بکرێتە بەشێک لە پرسی مێتۆد. ئەزموونی زیندووی مرۆڤ دەبێتە وەحییەکی پیرۆز، ئەوانەی توانای بیرکردنەوەیان پیشان دەدەن، بەڵام بە هەمان ڕێگەی ئەزموونی زیندووی ئەوانیدیکەدا تێنەپەڕیون، لەڕووی ئێپستمۆلۆژییەوە بە کوێر لەقەڵەم دەدرێن کە لە ڕۆحی ژیانی زیندوو و ژانی ئەوانیدیکە تێناگەن و لەم ڕووەوە بێدەنگ دەکرێن. ئەمە ئەو هەمەتووانییەی هزرە فرۆید لە کتێبی تەوتەم و تابودا دەیداتە پاڵ قۆناغی زیندووێتی: پاشەکشەکردن لە زانستەوە بەرەو جادوو، تێیدا چاوەڕوانیی ئەوە لە واقیع دەکرێت ملکەچی وشیاری/ئاگایی/هەستی درووست و ڕاست ببێت.[17]

پاڵنەری پەروەردەزانیی ئەم ئێپستمۆلۆژیایە، ئەگەر کلینیکییانە بدوێین، بریتییە لە بەرهەمهێنانی نەخۆشی. گرێگ لوکیانۆف و جۆناسان هایت باس لە سێ ناحەقیقەتی مەزن دەکەن: شلۆقی، بەڵگەهێنانەوەی هەستەوەریی و ئێمە دژ بە ئەوان، وەک جۆرێک چارەسەری زانینڕەفتاری (cognitive behavioral therapy) دەجووڵێنەوە، بەڵام بە شێوەی پێچەوانە: لە زانکۆکاندا خوێندکاران فێر دەکرێن کاردانەوەیان بەرانبەر وشەکان، کتێبەکان و وانەبێژان/قسەکەران هەبێت، و لەمەشدا ترس و تووڕەییتان تێدا دەچێنن و ئەم کارەش بە زێدەڕۆییکردن لەسەر کاریگەریی مەترسی دەکەن و پشت بە وەڵامە ڕاستەوخۆ هەستەوەرییەکان دەبەستن، نەک بەڵگەهێنانەوەی عەقڵانی و پەرە بە جۆرێک بیرکردنەوەی دووانەدژ (dichotomous thinking) دەدەن کە جیهان بۆ نێو دوو کەمپی نەیار دابەش دەکات. بەم جۆرە، خوێندکاران داوای پارێزبەندی لەبەرانبەر لێدوان، قسەکردنی پێچەوانە، دەکەن،[18] بەڵام لە ڕاستیدا بەدوای پارێزبەندیی ئەخلاقیدا دەگەڕێن، کاتێک دەیانەوێت بیرۆکەیەک کانسڵ بکەنەوە، بیرۆکە یان خاوەن بیرۆکەی کانسڵکراو، ڕەتکراوە، توانای بەرگریکردن لە خۆی نەمێنێت. ئەم عەقڵییەتەی دابەشکردنی جیهان بۆ نێو دووانەدژ، ڕەش/سپی، باش/خراپ، ٩٩% دژی ١%، فاشیست/دژەفاشیست، پیاو (خراپ)/ژن (باش)، کۆچبەر (قوربانی)/پیاوی سپی (تاوانبار) و هتد ناتەندروستیی زەینی لەنێو ئەم نەوەیە و نەوەی داهاتوودا دەچێنێت و ڕەوشی مرۆیی بە کارەسات دەکات.

ئەمەش دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی کولتوورێک تێیدا «ئاسایش/ئارامی» کە بە مانای پارێزبەندی لە بەرانبەر هەستە نائارامکەرەکان دێت، بەشێوەیەکی کاریگەر و بەرفراوان هانی خەڵک دەدات خۆیان لە هەمان ئەو ئاڵنگارییە باوانەی ڕۆژانەی ژیانی کۆمەڵایەتی لا بدەن و لێی ڕابکەن، ئەو ئاڵنگارییانەی ڕووبەڕووبوونەوەیان و هەوڵی چارەسەرکردنیان ئێجگار گرنگن بۆ توانای مانەوە و خۆڕاگریی سایکۆلۆژی لە جیهانێکی ئاڵۆزدا. دەرەنجامی ئەم پرۆسەیەش بەهێزبوونەوەیەکی سیستەماتیکییانەی ئەو خوو و نەریتە زەینییانەن کە پەیوەندییان بە دڕدۆنگی و خەمۆکییەوە هەیە. زمانی ئەم جیهانەش بریتییە لەوەی بە وەرگرتن لە جۆرج ئۆروێل دەتوانین ناوی بنێین زمانی نوێ یاخود گوتاری نوێ (Newspeak): زاراوەیەک ئامانجەکەی باسکردن/وەسفکردن نییە، بەڵکوو پیادەکردنی دەسەڵاتە، هەڵە ناچارییەکانی – وشەکان توندوتیژیین، پیاوان دووگیانن – وەک کۆمەڵێک سوێندی وەفاداری ئیش دەکەن، ڕێک بەوەدا جەنگ دژی دەرککردن بەرپا دەکەن. جۆرج ئۆروێل لەمە تێگەیشتبوو: خواستی پێداگریکردن و پشتڕاستکردنەوەی پووچی، بریتییە لە تەکنیکی جەوهەریی کۆنتڕۆڵکردنی هزر و بیرکردنەوە.[19]

٤. ڕووخساری قوربانی وەک پاڵەوان

برادلی کامپبێل و جەیسن مانینگ لە کتێبەکەیاندا بە ناوی سەرهەڵدانی کولتووری قوربانی – پێگە و ستاتو لەڕێگەی ئازار و ژانەوە، یەکلاکردنەوەی ناکۆکی لەڕێگەی پەنابردن بۆ هێزی لاوازییەوە، لاوازی وەک هێز و فەزیلەت – باس لەوە دەکەن کە ئەم کولتوورە کتومت لەو شوێنانەدا گەشە دەکات تێیاندا گلەیی و گازندە و بۆڵەبۆڵ ڕەوایەتیی ئەخلاقی وەردەگرن: ئەم شوێنانە پارێزراوترین، و بەڕێوەبراوترین ژینگەی ناو مێژوون. گلەیی و گازندە لەگەڵ چاودێری و پارێزبەندیدا گەشە دەکات، نەک لەگەڵ چەوساندنەوەدا.[20] لەم ڕووەوە دەکرێت کولتووری قوربانیبوون وەک نەزم و ڕێکخستنێکی ئەخلاقی پێناسە بکرێت تێیدا پێگەی کۆمەڵایەتی بەشێوەیەکی سەرەکی لە ئازار و ژان، توانای زیانپێگەیشتن و زیانی خەیاڵییەوە سەرچاوە دەگرێت – ئەو زیانە خەیاڵییەی کە ئەویدیکە لەبەر پێگەکەم وەک کەسێکی پەراوێزی، دەتوانێت ڕۆژێک لە ڕۆژان زیانم پێبگەیەنێت – نەک لە دەستکەوت، فەزیڵەت و کردە و جووڵە و هەوڵدانەوە سەرچاوە بگرێت. پێگەی قوربانیبوون ئاسانترین ڕێگەیە بۆ گەیشتن بە دەسەڵاتی هێمایی. جووڵە و هەوڵدان و کردە دەکرێت مرۆڤی جاڕس و وەڕەسکەر بەرهەم بهێنن، کە نازانێت بگریت، مادام نازانێت بگریت، ناشزانێت دڵخۆش بێت.

ئەمە وەڵامێک نییە بەرانبەر بە چەوساندنەوەی ڕوولەسەر و هەڵکشاو، بەڵکوو کولتوورێکە تێیدا «قوربانی پێگەیەکی ئەخلاقیی زۆر گەورەتری هەیە، گەورەتر لە هەر شوێنێکی دیکە»

لەم چوارچێوەیەی ئایدیالیزەکردنی گوتاری قوربانیدا، قوربانی وەک فۆرمێکی سەرمایەی ئەخلاقی دەجووڵێتەوە: بە دانپیانان و دەسەڵات دەگات، بەڵام تەنها تا ئەو شوێنەی بتوانێت و لە توانایدا بێت ئازار و ژان بەرچاو بخات، بەهای پێ بدات و لەڕووی کۆمەڵایەتییەوە ڕەوایەتی بۆ وەربگرێت. وەک کامپبێل و مانینگ باسی دەکەن، ئەمە وەڵامێک نییە بەرانبەر بە چەوساندنەوەی ڕوولەسەر و هەڵکشاو، بەڵکوو کولتوورێکە تێیدا «قوربانی پێگەیەکی ئەخلاقیی زۆر گەورەتری هەیە، گەورەتر لە هەر شوێنێکی دیکە»،[21] ئەمەش دەیکاتە سەرچاوەیەکی کۆمەڵایەتی کە ستراتیژییانە دەکرێت هەمیشە بهێنرێتە پێشەوە و بەگەڕ بخرێت. هەر لەبەر ئەمە جێی سەرسوڕمان نییە تاکەکان لەنێو ژینگەیەکی وەهادا هان بدرێن خۆبەخشانە بانگەشەی قوربانیبوون بکەن، چونکە پێگەی قوربانی دەستکەوت و سوودی هەیە و بە ئاسانی ڕێگەت بۆ نێو جیهانی کۆمەڵایەتی، سیاسی، ئەکادیمی و ئابووری بۆ دەکاتەوە. دیسان تووشی سەرسوڕمان نابین ئەگەر ببیستین ئەڵمانییەک بۆ ئەوەی لە زانکۆی هارڤارد وەربگیرێت، لە نامەی پێشکەشکارییەکەیدا ڕەگوڕیشەی خۆی بەرێتەوە سەر ئەفریقای باشوور، یاخود زۆهران مەمدانی پێگەی موسڵمانبوون بەکار بهێنێت، بۆ بوون بە سەرۆکی شارەوانیی نیویۆرک، یاخود ژنێک بەبێ هیچ چۆنایەتی و کوالیتییەک، کاتێک لەمێژە ژنبوون پێگەی قوربانی وەرگرتووە، لەپێش هەموو ئەو پیاوانەوە وەربگیرێت کە لە ئەو زۆر زیاتر خاوەن چۆنایەتی و پسپۆڕی و بڕوانامەن.

لێرەوە قوربانی وێنەی پاڵەوان وەردەگرێت و دەبێتە پاڵەوانی ڕۆژگاری نوێ. پاسکال بروکنەر، لە کتێبەکەیدا بە ناوی ئازار دەچێژم کەواتە هەم: ڕووخساری قوربانی وەک پاڵەوان ئەم نەخۆشیزانییە بۆ نێو بوارێکی فراوانتری کولتووری و فەلسەفی درێژ دەکاتەوە. دەڵێت کۆمەڵگە مۆدێرنەکان لە مۆدێلە پاڵەوانخوازییەکانی ناسنامە -ی وەک ئازایەتی، داهێنان، ئامادەیی بۆ قوربانیدانی ڕاستەقینە – گۆڕیوە بۆ ئەو شتەی دەکرێت پێی بڵێین لۆژیکی قوربانیی-تەوەر، کە تێیدا ناسنامە لە پرۆسەی برینداربووندا درووست دەبێت. بروکنەر دەڵێت ئازار و ژان دەبێتە جۆرێک سەرمایەی ئەخلاقی و هێمایی، دەبێتە پاسپۆرتێک بۆ گەیشتن بە دانپیانان، «جاران قوربانیبوون بریتی بوو لە لەدەستچوونێکی هاوبەشی بوونی مرۆیی، ئێستا پاسپۆرتێکە، بە پیشاندانی دەتوانیت ئەوانیدیکە سەرسام بکەیت و بیانهێنیتە ژێر کاریگەریی خۆتەوە»،[22] ئەو پاسپۆرتەیە تاکەکان لەڕێگەی گێڕانەوە و حیکایەتەکانی ئەگەری زیانپێگەیشتنەوە، نەک هەوڵی جووڵە و کردەوە، هەمیشە دەریدەهێنن و پیشانی دەدەن. ئەمەش ئەو داینامیکە بەردەوامە بەرهەم دەهێنێت، کە بروکنەر پێی دەڵێت «ئازار دەچێژم، کەواتە هەم» – هاوکات ناوونیشانی کتێبەکەشە بە فەڕەنسی، کە لە وەرگێڕانی ئەڵمانیدا بووە بە: کۆمەڵگەی قوربانینشینان – و لێرەوە ئازار و ژان دەبێتە بنەما و بنچینەی بوون و ڕەوایەتی.

زمانی قوربانی دەبێتە زمانی پاڕانەوە و گلەیی و گازندە و بۆڵەبۆڵ و ئەمەش هێزی پێدەبەخشێت. بروکنەر دەنووسێت، «زمانی براوە بریتییە لە گوتنی ئەوەی: من لەسەر حەقم، چونکە بەهێزترینم. زمانی قوربانی بەپێچەوانەوە، دەڵێت: لاوازییەکەم چەک و مافی منە».[23] وەک ئەنجامێکیش، قوربانی فۆرم و شێوەی دیکۆری، زەغرەفەیی، نمایشی و هاوکات هەڵاوسانیش وەردەگرێت: مادام پێگەی قوربانی بەندە لەسەر داننان بە ژان و ئازار، کەواتە دەبێت بە بەردەوامی دەرببڕدرێت، فراوان بکرێت و لەڕووی کۆمەڵایەتیشەوە دانی پێدابنرێت و ئەمەش بەرەو ئابوورییەکی کێبڕکێخوازانەی گلەیی و گازندە و کڕوزانەوەی ئەبەدی دەڕوات تێیدا زیانپێگەیشتنی خەیاڵی مەترسیی ئەوەی لەسەر دەبێت هەڵبکشێت و گۆشت و خوێن وەربگرێت. ئازار و ژان دەبێتە خراپە و شەیتانێک، شوێنێک بۆ بەکرێگرتن بە بڕە پارەیەکی کەم یاخود بەبێ پارەش دەتوانیت بەکرێی بگریت و سەرمایەگوازری لەسەر بکەیت. ئەم پرۆسەیە هێندە بەردەوام دەبێت تا کێبڕکێ لەسەر پێگەی قوربانی، دەچێتە نێو قۆناغی حاڵلێهاتن و شاگەشکەیی یاخود ئەو شتەی بروکنەر پێی دەڵێت: «کەرنەڤاڵی پاریاکان» (کەرنەڤاڵی دەرکراوە کۆمەڵایەتییەکان)، «قوربانیگەرایی بریتییە لە شەڕانگێزی: چەندە زیاتر خۆت بکەیتە جێگەی بەزەیی، هێندە زیاتر باوەڕ بەوە دەهێنیت مافی ئەوەت هەیە سزای هەموو ئەوانە بدەیت کە وەک نەیار دەیانبینیت».[24]

کەواتە ئەو بزووتنەوەیەی، ئەو پێگەیەی دەسەڵاتە ئەخلاقییەکەی، پیشەکەی، پارە و بودجەکەی لەسەر گوتاری دژی چەوساندنەوە و ئایدیۆلۆژیای قوربانی دامەزراوە، بەرژەوەندیی بنچینەیی لەوەدایە ئەم دۆخی قوربانیبوون و چەوساندنەوەیە بەئەبەدی و هەمیشەیی بکات – هەر لەبەر ئەوەیە ئەم گوتارە ڕێک زیان بەو کەس و گرووپانە دەگەیەنێت کە بانگەشەی ئەوە دەکات خزمەتیان پێ دەکات، بە گرووپە کەمینەکان دەڵێت دەستکەوت و دەستپێگەیشتن لەو ژینگەیەی «پیاوی سپی» دروستی کردووە، ڕەوایەتیدانە بە دەسەڵاتی «پیاوی سپی»، و قبوڵکردنی پێوەرە چەسپاوە ئەکادیمییەکان لە زانکۆکانی سەنتەرە میترۆپۆلەکاندا، بەئەبەدیکردنی سیستەمی سەرمایەداری و پەیوەندییەکانی سەرمایەیە کە دواجار لە خزمەتی «پیاوی سپی»دان. ئەم گوتارە بە ڕاستەوخۆ بە ئەندامانی گرووپە کەمینەکان دەڵێت مرۆڤ بۆ گەیشتن بە زانین و دەستکەوت پێویستی بە جووڵە و هەوڵدان و کۆشش نییە، بەتایبەت لە مەیدانێکدا تێیدا «پیاوی سپی» درووستی کردووە، چونکە خۆی مەیدانی جەنگی خۆی باشتر دەزانێت، بەڵکوو پێویستی بە تۆڵەیە، نەک زانین، تۆڵەکردنەوەش ئەمڕۆ لە ژینگەی خۆرئاوایی دوای جەنگی جیهانیی دووەم، کە تێیدا ئێستا «پیاوی سپی» گوناهی هەموو تاوانەکانی لەسەر شانە، ئاسانترین ڕێگەیە و باشترین ڕێگەش بۆ ئەمە، ڕۆنانی وێنەی قوربانییە وەک پاڵەوان.

٥. لۆژیکی سەرەڕۆیانەی ڕزگاری

 هێربێرت مارکوزە لە وتارێکی ساڵی ١٩٦٥ی خۆیدا بە ناوی لێبوردەییی چەپێنەر/سەرکوتکار کە دەتوانین بڵێین بزووتنەوەکە مۆڵەتی خۆی لێوەرگرت، پەرە بەو تێزە دەدات کە نالێبوردەیی لەژێر ناوی گرووپی پەراوێزخراودا، بە مانای سانسۆرکردن نایەت، بەڵکوو بریتییە لە ڕزگاری. ئامانجی شۆڕشی مارکوزەیی بریتی نەبوو لە یەکسانی، بەڵکوو لە بەراوەژووکردنەوەی دەسەڵات. ساڵی ١٩٦٥ ئەم ڕوانینە دەخاتە ڕوو: «دەبێت تا ئێستا تەواو ڕوون و ئاشکرا بووبێت کە خەڵک تەنها دەتوانن ئەو کاتە بە مافە مەدەنییەکان بگەن ئەگەر ئەوانەی نکووڵی لە هەبوونی ئەم مافانە بۆ ئەوان دەکەن، چیتر دەسەڵاتیان نەمێنێت ئەم کارە بکەن و ڕزگاری و ئازادیی چەوساوان پێویستی بە وەستانەوە دژی نەک تەنها سەروەرە کۆنەکان، بەڵکوو سەروەرە تازەکانیشیان هەیە».[25] دەرەنجامەکەش بریتی بوو لە پشکنینی هەموو شتێک لەسەر فۆرمی پشکنینی بیروباوەڕی سەدەکانی ناوەڕاست: سەرزەنشتکردنی گشتیی لادینی (چەپی نوێ وەک ئایین و دەرچوون لەم ئایینە، بێ دینی بوو)، نکووڵیکردن و مامەڵەکردن لەگەڵیدا وەک بەڵگە، دانپیانان بەبێ لێخۆشبوون. ئەمڕۆ ئەم دۆخە بە شوێنێک گەیشتووە، کۆمەڵ و پۆل و پۆڕێکی خواپەرستانی نوێی لێ بەرهەم هاتووە کە ئولف پۆشارت پێی دەڵێت پاتاڵ-بۆرژوازی (Shitbürgertum)، بۆرژوازییەکی خووساو، لەلایەن دەوڵەتەوە پارێزگاریلێکراو کە خەریکی کڕینی جیاوازیی ئەخلاقی و بیروباوەڕەکانە، نەک کردەی بەرهەمهێنان – و دابینکردنی سەرمایەش لەلایەن ئەو کۆمپانیایانەی خەریکی شوشتنەوەی ڕووی وۆکن: پەرەدان بە گوتاری دادپەروەریی هێمایی هیچ تێچوویەکی ئابووری نییە، بەڵام سەرقاڵبوون بە ئابووریی ڕاستەقینەوە تێچووی زۆرە.[26]

زمانی ئەم لۆژیکە تازەیەی ڕزگاری، زمانی ئایینە بە فۆرمێکی هەڵگەڕاوە: شارستانێتیی ژیان (زۆرینە) دژی شارستانێتیی مەرگ (کەمینە). یان دەژین و دژی هێزەکانی تاریکی دەجەنگین، یان هێزەکانی تاریکی گەردوون و هەسارەکە لەناو دەبەن.

٦. قۆچی قوربانی: پیاوی پیری سپی

هەموو ڕێوڕەسمێکی ئایینی پێویستی بە قوربانی هەیە و ڕێوڕەسمی ئایینیی وۆکیش باشترین قوربانی خۆی دۆزیوەتەوە: پیاوی پیری سپی، و وای لێ کردووە وەڵامی هەموو شتێک بداتەوە و بەرانبەر هەموویان بەرپرس بێت: کۆڵۆنیالیزم، ڕاسیزم، سێکسیزم، هەژاریی باشووری جیهان و گەرمبوونی گۆی زەوی.[27] بۆ نموونە لەم لۆژیکەدا تاڵیبان، حەماس، داعش، خومەینی، ئەبوبەکر بەغدادی، ئوسامە بن لادن، ئەردۆغان، ئەحمەد شەرعە، دژە-ژنی لە ڕووسیا، ئیمپریالیزم و کۆڵۆنیالیزمی ڕووسی، چینی، فراوانخوازیی تورکی، جەنگی تیۆکراتیی ئێرانی، هیچیان بەرپرسیارێتی، بگرە بچووکترین گوناه و بەرپرسیارێتییان بەرناکەوێت و هەڵگری ئەم خەسڵەتانەش نین، چونکە سەرجەمی گوناه و تاوانە مرۆیییەکان، دروستکراوی «پیاوی پیری سپی»ن.

دەکرێت بەم هێرشەی قوربانی بگوترێت «ڕاسیزم بەبێ کەسانی ڕاسیست»، تۆمەتبارکردنێک هیچ پرۆسەیەکی دادگایی ناتوانێت لێخۆشبوون بۆ تۆمەتبارکراو دەربکات، تۆمەتبارکردن پێویستی بە پرۆسەی یاساییش نامێنێت، بەڵکوو تەنها ئەوەی پێویستت دەبێت ڕێوڕەسمێکی بەکۆمەڵی بەجۆش و خرۆشی هەڵواسینی گوناهە بە «پیاوی پیری سپی»یەوە

پیاوی پیری سپی هەموو پێوەرەکانی بەسەردا جێبەجێ دەبن: تەمەن، ڕەنگ و ڕەگەز؛ هەر خودی کاتیگۆرییەکەی دەیکاتە گوناهبار نەک کردەوەکانی. دەکرێت بەم هێرشەی قوربانی بگوترێت «ڕاسیزم بەبێ کەسانی ڕاسیست»، تۆمەتبارکردنێک هیچ پرۆسەیەکی دادگایی ناتوانێت لێخۆشبوون بۆ تۆمەتبارکراو دەربکات، تۆمەتبارکردن پێویستی بە پرۆسەی یاساییش نامێنێت، بەڵکوو تەنها ئەوەی پێویستت دەبێت ڕێوڕەسمێکی بەکۆمەڵی بەجۆش و خرۆشی هەڵواسینی گوناهە بە «پیاوی پیری سپی»یەوە.[28] پیاوە پیرە سپییە ڕاستەقینەکان، ئەوانەی لە ژیانی واقیعییدا هەن – خانەنشینان، کرێکارانی شوێنگۆڕکێ پێکراو، ئەوانەی بەهۆی خەمۆکی و بێهیواییەوە لەسەرەمەرگدان – خاوەن هیچ دەسەڵاتێک نین، خودی ڕەنگ و ڕەگەز و تەمەنیان دەیانکات بە دەسەڵاتدار، پاشان لە جەوهەردا تاوانبار و گوناهبار. کۆمەڵگەی مۆدێرنی خۆرئاوایی ئێستا وای لێهاتووە تەنها ڕێگە بە هەندێک پێشبڕیار دەدات ئەخلاقییانە قبووڵکراو بن: تۆمەتبارکردن و ئیدانەکردنی «پیاوی پیری سپی» و ڕەتکردنەوەی سەرتاپاگیری شارستانێتیی خۆرئاوایی. بەڵام قسەکردن لەسەر گرووپە کۆمەڵایەتی، ئەتنیکی و ئایینییەکانی دیکە دەبنە تابوو. تۆ دەتوانیت ڕۆژانە جوێن بە «پیاوی سپی» بدەیت، کەس دەنگ ناکات، بەڵام بەبێ ناوهێنانی کەسێکی دیاریکراو بڵێیت ژنان تەمەڵن و پاسپۆرتی قوربانی بەکار دەهێنن، بڵێیت موسڵمانان خراپ دامودەزگاکان دەقۆزنەوە بۆ بەرژەوەندیی دەرەکی، بڵێیت فڵان گرووپی ئەتنیکی ڕێز لە بەها کولتوورییە باڵادەستەکان ناگرێت، دەکرێت ئەمە وەک بریندارکردنی هەستی کەمینەکان و قوربانییان ببینرێت و قسەکەر ڕووبەڕووی دادگا بکاتەوە. سزا بدرێت، زیندانی بکرێت، داوای قەرەبووی ماددی لێ بکرێت، بۆ کێ؟ بۆ کام ئەندامی ئەم گرووپانە، هێشتا دیار نییە. لەناکاو دەکرێت ڕێکخراوێکی ژنان، موسڵمانان، کەمینەکان، گرووپە ئەتنیکییەکان زەق ببنەوە و خۆیان بکەنە خاوەنی ئەو بڕە پارەیە بۆ قەرەبوو. ڕۆحی وۆکیزم لێرەدا بەڕوونی خۆی ئاشکرا دەکات.

٧. نەخۆشیزانییەکانی فیمینیزمی هاوچەرخ

پێویستە دوو فۆرمی فیمینیزم لە یەک جیا بکرێنەوە: ١) فیمینیزمی مافە یەکسانەکان، وەک منداڵی ڕۆشنگەری، «لە ماری وۆلستۆنکرافتەوە بۆ هەڵمەتی مافی دەنگدانی ژنان، بانگەشە و خواسەکانی شەپۆلی یەکەمی فیمینیزم بە خواست بۆ مافە یەکسانە یاسایییەکان پێناسە دەکرا، نەک مافە جیاوازەکان، بەڵکوو مافە یەکسانەکان. مافی دەنگدان، بەدڵنیایییەوە. بەڵام هەروەها مافی داخوازی بۆ جیابوونەوە، مافی هەبوونی یەکسانی بەخێوکردنی منداڵان و میراتبردنی یەکسانی خاوەندارێتی. خەبات بۆ ئەم مافانە دوور و درێژ بوو، بەڵام بەدەستهاتن»،[29] و ٢) فیمینیزمی گلەیی و گازندە کە هەر یەکێک لەم زاراوانەی سەرەوە قڵپ دەکاتەوە: ژن وەک گۆشەنیگا، ڕەگەزەکان وەک کاتیگۆریی دۆست/دوژمنی شمیت (باوکسالاری)، و خواستەکانی لە بنەڕەتدا ناکرێت بەدی بهێنرێن و تێر ببن، ڕێک لەبەر ئەمەیە گوتاری قەیران بەفراوانی گرژتر دەبێتەوە، ئەمە لە کاتێکدا هەلومەرجی ڕاستەقینەی ژنانی خۆرئاوایی – کە پارێزراوترین گرووپی ژنانن لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، هەم بەردەوام باشتر دەبێت و هەمیش لەگەڵ هەر باشتربوونێکدا، گوتارەکەی ناڕوونتر دەبێت. لێرەوە چەمکی «باوکسالاری» (Patriarchy) دەکرێتە دوژمنێکی سەرتاپاگیر هەموو شتی تێدا جێ دەکرێتەوە، ئێرنستۆ لاکلاو و شانتال موفە ئەم دیدگایە ڕادیکاڵتر دەکەن: ئەم کۆمەڵگەیە لە ڕاستییدا سەرمایەدارییە، بەڵام سەرمایەدارییبوون تاقانە خەسڵەت و سروشتی ئەم کۆمەڵگەیە نییە؛ هەم سێکسیستییە و هەم باوکسالاری، با جارێ باسی ڕاسیستی نەکەین.[30]

تیۆری و تێگەیشتنی ئەم ڕەوتە بۆ دەسەڵات پشت بە جۆرێک چەپاندن دەبەستێت کە وارن فارێل – سێ جار یەک لەدوای یەک وەک بۆردی ڕێکخراوی نیشتمانیی ژنانی نیویۆرک هەڵبژێردراوە – دەستنیشانی دەکات: ئایدیای «بێکەڵبوونی نێر»، «ئەو برینەی هەموو پیاوان یەکدەخات بریتییە لە برینی بێکەڵکبوونیان. بێکەڵکبوونیان وەک سەربازان، وەک کرێکاران، وەک باوکان. برینی باوەڕهێنان بەوەی ئەگەر بکوژن و بمرن، خۆشویستراوتر دەبن، چونکە ئەگەر بکوژن و بمرن ئەوانیدیکە دەکرێت بپارێزرێن و بمێننەوە».[31] لەژێر سەقفی شووشەییدا ژێرزەمینی شووشەیی هەیە: پیشە مردووەکان، شوێنی کارکردن و جەنگە مردووەکان، خۆکوژی، سێ بۆ چوار جار زیاترن بەراورد بە ژنان، کەوتن و ئاوابوونی پەروەردە و ڕاهێنانی جەستەیی، ئەو ڕەگەزەی ڕووەو مردنە و کەمتر بەرچاوە، لەگەڵ ئەو بیرۆکەیەدا ناگونجێت وەک سەرکوتکارێکی خاوەن ئیمتیاز وێنا بکرێت. لەم چوارچێوەیەدا، زاراوەی «باوکسالاری» بەگشتی وەک کۆدێک دەجووڵێتەوە کە ئەم ناهاوسەنگییە دەشارێتەوە یان تەواو سادەی دەکاتەوە.[32] لەو میانەیەدا پیاوبێزی (Misandry) بریتییە لە شوێنگۆڕکێی سێکسیزم: چەمکی «پیاوەتیی ژەهراوی» (toxic masculinity) نیوەی مرۆڤایەتی لە ئاستی جەوهەریدا وەک نەخۆشی، وەک میکرۆب و بەکتریا وێنا دەکات و جەنگ دژی خێزانی ناوکی، خێزانی بۆرژوازی، وەک میراتی یاخیبوونەکانی ١٩٦٨، جۆرێک لە هەڕەمێتیی ژنانەیی درووست کردووە بەها بە ژنان دەدات، بەڵام دایکایەتی ڕەت دەکاتەوە: فیمینیزمێک شکۆ بە هەر هەڵبژاردەیەکی ژنانەیی دەبەخشێت، جگە لە هەڵبژاردەی دایکایەتی. وەک نۆربێرت بۆلتز ئاماژەی پێ دەکات: «هەر فۆرمێکی هێرشبەریی وەک ‘پیاوەتیی ژەهراوی’ دادەنرێت و خەباتی لەدژ دەکرێت، زاراوەیەک ئاماژە بەوە دەکات، مرۆڤایەتی دەبێت ناپیاوانە بێت» (unmännlich).[33]

ئێستا پیاوەتی لە جەوهەر و سروشتدا گرێ دەدرێتەوە بە گوناهی یەکەمی مێژوویی و کۆمەڵایەتی: سێکسیزم نێرانەیە، ڕاسیزم سپییە، و پیاو واتا کۆڵۆنیالیزم.

ئەم لۆژیکە فراوانتر دەکرێتەوە، ئێستا پیاوەتی لە جەوهەر و سروشتدا گرێ دەدرێتەوە بە گوناهی یەکەمی مێژوویی و کۆمەڵایەتی: سێکسیزم نێرانەیە، ڕاسیزم سپییە، و پیاو واتا کۆڵۆنیالیزم. قوربانیی سەرەکیی ئەم سووکایەتییە مۆڵەتپێدراوەش کوڕانن – ئەو کاتیگۆرییەی لە قوتابخانە ڕێنمایی وەردەگرێت و شاشەی تەلەڤزیۆن ئاراستەی دەکات دەبێتە کاتیگۆرییەکی تێکدەر و ڕەگەزەکەشی وەک کاتیگۆرییەکی جەلاد و بکوژ دەبینرێت، بۆ نموونە ڕادیکاڵیزەبوونی کوڕێکی ئەڵمانیی بە ئاراستەی ئایدیای نیۆ-نازیدا وەک بەڵگەیەک لەسەر ژەهراویی پیاوانەیی دەبینرێت، بەڵام لەم جەنگەدا، ڕادیکاڵیزەبوونی هەزاران ژن بە هەمان ئاراستەدا بە ئاسانی لەبیر دەکرێت، چونکە لەگەڵ ئەم چوارچێوە و گوتارەدا ناگونجێت.

بەڵگەی سەرەکی و یەکلاکەرەوەی داوەشانیش لەو شوێنە واز دەهێنێت و ڕادەکات و بێدەنگ دەبێت کە باوکسالاریی ڕاستەقینە بوونی هەیە: فیمینیزمی چەپ/وۆک تەواو بێدەنگە بەرانبەر بە هەموو ئەو کچ و ژنە موسڵمانانەی بەزۆر لەچکیان بەسەردا دەدرێت، بەزۆر بەشوو دەدرێن، دەبنە قوربانیی توندوتیژی و ژنکوژی لەپێناوی شەرەفدا، چونکە لەم جۆرە فیمینیزمەدا موسڵمان پلەیەکی سەرووی ژن وەردەگرێت؛ هێرشەکە لە بەرانبەردا دەکرێتە سەر نیشانەیەکی سەلامەتتر و بێکێشەتر: پیاوی سپی خۆرئاوایی. ئەو پیاوەی باوەڕی بە فەتوا نییە، بەڵام بەشداری لە کۆنفرانسەکاندا دەکات. فیمینیزمی وۆک بەدوای دوژمنێکدا دەگەڕێت پێشتر خۆی ڕادەست کردبێت و تەسلیم بووبێت، ئەمەش ئێستا بووەتە دیالەکتیکی ئابووریی گلەیی و گازندە و بۆڵەبۆڵ.

٨. مێتافیزیکی جێندەر: هەڵوەشاندنەوەی جەستە

خەمۆکی و دڵتەنگیی جێندەری شتێکی ڕاستەقینەیە و ژان و ئازارەکەشی پێویستی بە هاوسۆزی، پێڕاگەیشتن و بوارێکی پزیشکیی باڵا هەیە. بەڵام ئایدیۆلۆژیای جێندەری شتێکی دیکەیە: ڕادیکاڵترین ڕێبازی ئۆنتۆلۆژی بەشێوەیەکی دامەزراوەییانە خزێنرابێتە نێو کۆمەڵگە لیبراڵییەکانەوە: جەوهەرێکی لە ناوەوەدا بەڕەگەزکراو، تەنها لەڕێگەی پشکنینەوە شایانی زانین، باڵادەست و بەدەسەڵات بەسەر جەستەدا لە هەموو ناکۆکی و ململانێیەکدا. دەکرێت ناکۆکی و دژبەرییە بناغەییەکەی بەم جۆرە دەستنیشان بکەین: داوای ئیمتیازی پێداویستییە بنچینەیییەکان دەکات (نەگۆڕی، مافە مەدەنییەکان) کە تیۆریی خۆیەتی، بەتایبەت لە جودیت بەتلەر بەدواوە، بەڵام دەیەوێت خاوەن نمایشی نەرم بێت (نمایشکار، بەخوڕ و گۆڕاو، درووستکراو)، «شتە ڕەقەکان ئەو شتانەن خەڵک ناتوانێت بیانگۆڕێت و شتە نەرمەکان بەپێچەوانەوە دەکرێت بگۆڕدرێن و دەشێت داوای بڕیاردان بکەن لەسەریان، بە بڕیارە ئەخلاقییەکانیشەوە. کەواتە ئێمەی خەڵکانی مۆدێرن زۆر هاوسۆزترین لەگەڵ ئەو ڕەفتارانەی ناکرێت بگۆڕدرێن، بەڵام دەتوانین هێشتا ڕەخنەگر بین بەرانبەر بەو شێوازی ژیانەی پێمانوایە بابەتی هەڵبژاردنی ئازادە».[34] ئەمە واتا ئەگەر خودی بانگەشەی تیۆریی جێندەری بە نموونە وەربگرین کاتێک دەڵێت ڕەگەزەکان درووست کراون، نەک سروشتییانە پێدراو، دروستکراوی کۆمەڵایەتی و کولتوورین، نەک سروشتێکی ئەبەدی، ئەوا دەتوانین هەمان مێتۆدی ڕەخنەیی بەرانبەر بە ئایدیۆلۆژیای جێندەری خۆی بەکار بهێنین: هەموو ئەو شتانەی کولتوورییانە و کۆمەڵایەتییانە لە مێژوودا تا ئێستا ڕۆنراون، شایانی ڕەخنە لێگرتن و ڕەتکردنەوەن. دەکرێت ئەوەی لە سەردەمێکی مێژووییدا کولتوورییانە ڕەوایەتی هەبێت، لە سەردەمێکی دیکەدا ڕەوایەتییەکەی لەدەست بدات.

با ئاماژە بە پێکهاتە و ڕەهەندێکی قووڵتری ئەم ئایدیۆلۆژییە بکەین: فۆرمێکی سیکۆلاریزەکراوی عیرفانییەت – جەستە وەک هەڵە، پڕیشک و تیشکی ناوەکیی وەک حەقیقەت، دووبارە لەئاوهەڵکێشانەوە (rebaptism) و ناونانەوەی ناوی مردوو: ئەو جەستەیەی تا ئێستا وەک دوو ڕەگەزی ڕاستەوخۆ: نێر و مێ ناسراوە، هەڵەیەکی مێژوویییە و کولتوور مۆرکی لێداوە، کەواتە دەکرێت ڕاست بکرێتەوە، نێر بکرێتە مێ، مێ ببێتە نێر، مێ لەیەک کاتدا نێر بێت و مێ بێت و هیچیشیان نەبێت، تیشکی ناوەکیی ئەو حەقیقەتەیە پێت دەڵێت تۆ لە سەردەمێکدا حەز و سۆزت بۆ شتێک هەبووە و کولتوور لێی زەوت کردوویت، ئێستا گوێ لەم حەقیقەتە بگرە و بگەڕێرەوە سەر جەوهەری خۆت، و ناونانەوەی ناوی مردوو، واتا ئەوەی پێشتر کولتوور تیاماندا کوشتوویەتی، دەتوانین ئەمڕۆ ناوی لێ بنێینەوە: جێندەر/ڕەگەز بریتییە لە ڕۆنراوێکی کولتووری، کەواتە ناسنامە کولتوورییەکانیش خزن و دەجووڵێن و ئەوەی دوێنێ ناسنامەیەک بوو بەسەرمدا سەپێنرابوو، ئەمڕۆ بژاردەی ئازادانەی خۆمە چیتر نەمەوێت.

تێچوونەکانی ئەمەش بەگشتیی ئەوانە دەیدەن کە ئایدیۆلۆژییەکە بانگەشەی ئەوە دەکات پارێزگاریانە. منداڵان: لە ناوەندە ئەوروپییەکاندا هەڵکشانێکی ئێجگار گەورەی بێ پێشینەی سپاردنی منداڵانی بەجێهێڵراو بەو خێزانانە هەیە کە ئامادەیی لەخۆگرتنی ئەو منداڵانەیان هەیە، بەجێمانی بەرچاوی کچانی هەرزەکار، بەگشتی لە فەرمانگەکانی لاوان، لە کڵێساکان و لەو ناوەندانەی تایبەتن بە هەلومەرجەکانی تەندروستیی زەینی، و بەشێکی زۆری چاودێران بۆ ئەمە ئاماژە بە ڕەفتارە کۆمەڵایەتییە کاریگەرەکان دەکەن کە لەم ئایدیۆلۆژیایانەوە دێن.[35]

ژنان: دامەزراوەکان پێشتر بەگوێرەی ڕەگەزی بایۆلۆژی درووست کرابوون: شێڵتەرەکانی ژنان، زیندانەکان، یانە وەرزشییەکان، ئێستا دووبارە بەگوێرەی ناسنامە و پێناسەکردنی ئازادانەی ناسنامەی جێندەری، نەک ڕەگەزی بایۆلۆژی بۆ ئەوانیدیکەش کراوەن: پیاوان. ئەو فیمینیستانەی دژی ئەم ئاوەڵاکردنە بوون، ئێستا هەر لەلایەن ئەو ئایدیۆلۆژییە جێندەرییەی بانگەشەی ئەوەی دەکرد بەرگری لە ژنان دەکات، سزای ئەو فیمینیستانە دەدات و بە لەڕێلادەر لەقەڵەمیان دەدات و لە پیشەکان وردە وردە دوور دەخرێنەوە.

هۆمۆسێکسوالەکان: حەزکردن لە هەمان ڕەگەز، یاخود هاوڕەگەزخوازی، ئێستا ناڕوون بوون و بیرۆکەکانی ناسنامەی جێندەری، شوێنی ئەوانیشی گرتووەتەوە. ئێستا هاتوچۆی جێندەری بە دۆخێک گەیشتووە بووەتە سەرئێشە بۆ هەمان ئەو نەزم و ڕێکخستنە لیبراڵییەی شوێنی بۆ ئەم وۆکیزمە کردبووەوە. پیاوێک ڕەگەزی خۆی دەکاتە ژن، یان ترانسجێندەر و لە کێبڕکێی وەرزشیی ژناندا بەشداری دەکات. ڕەگەزە بایۆلۆژییە پیاوانەیییەکەی پێشووی: ماسولکە، بەدی بڵدینگ، هێز، وای لێ دەکات بە ئاسانی لە کێبڕکێکاندا لەو ژنانە بەرێتەوە کە ڕەگەزی بایۆلۆژییان ژن بووە. بەڵام ئێستا قسەکردن لەسەر ئەوەی ئەو پیاوە – ئێستا ڕەگەزگۆڕاوە و بە ژنبووە – مافی ئەوەی نییە لەنێو یانەی ژنان و کێبڕکێی ژناندا یاری بکات، وەک جیاکاری دەبینرێت و بە تاوان بەرانبەر ئازادیی ناسنامەی جێندەری لەقەڵەم دەدرێت.

لە ڕاستیدا ئەگەر داوی ئایدیۆلۆژیای جێندەری نەتوانێت ڕەخنە بلۆک بکات، ئەوا فەلسەفییانە دەکرێت بڵێین: ڕەگەزی بایۆلۆژی بریتییە لە دوا ڕەهەندە هەڵنەبژێردراوەکانی ڕاستیی مرۆیی. و هەوڵدان بۆ پێناسەکردنەوەی ڕەگەزی جێندەری بەتەواوی لەڕێگەی ناسنامەوە بەشێکە لە هەوڵێکی فراوانتر بۆ وابەستەکردنی واقیعی کۆمەڵایەتی بە باوەڕی خودی و زەینی نەک ڕاستیی فیزیکی و جەستەیی. گۆڕینی مانای ڕەگەزی جێندەری دەبێتە هێمای گۆڕانێکی فراوانتری مامەڵەکردن لەگەڵ واقیع وەک شتێکی نەرم و خز و گۆڕاو یاخود وەک سەردەمی «پاش-ڕاستی» (post-factual)، «ئەوەی هەیە ڕاڤەیە، نەک ڕاستی». کەواتە مادام ڕەگەزی جێندەریی من ڕاستی نییە، بەڵکوو ڕاڤەی کولتووری و کۆمەڵایەتییە، دەتوانم بیگۆڕم. ئەمەیە کرۆکی ئایدیۆلۆژیای وۆکیزمی جێندەری.

٩. ڕەچەڵەکناسیی خود-ئازاریی خۆرئاوایی

یەکێک لەو دەروازە بەرفراوانانەی شەپۆلی وۆکیزم دەتوانێت بە گەورەیی تێیدا بێتە ناوەوە، بریتییە لە «خود-ئازاریی خۆرئاوایی» (Western Masochism). خود-ئازاری مێژووی هەیە. ئەوەی وەک توانای تاقانەی خۆرئاوا بۆ خۆ-ڕەخنەیی و بەخۆداچوونەوە دەردەکەوێت، «سەرکێشییەکی تاقانە لە بەخۆداچوونەوەدا کە هیچ بتێک بەپێوە ناهێڵێت»،[36] هەنگاو بەهەنگاو دەچێتە نێو پرۆسەیەکی دانپیانانی ئایینییانەوە – ئێستا سیکۆلاریزەبوو – تێیدا پەشمانیی خۆی لە جووڵە کۆنکریتی و بەرجەستەکان دادەبڕێت و دەبێتە ئامانجێک لە خودی خۆیدا. نەریتی ڕۆشنگەریی ڕەخنەی ئەوروپی، دوای کارەساتەکانی سەدەی بیست و مەرگی خوا، دادەڕمێت و دادەوەشێت و بەردەبێتەوە نێو ئایینێکی سیکۆلاری تۆبەکردنەوە کە بریتییە لە پاشماوەی تیۆلۆژییانەی گوناهی یەکەم. وەک پاسکال بروکنەر ئاماژەی پێ دەکات، «کۆمەڵگاکانمان خۆیان دەبێت لە مەسیحایەتی دابماڵرێن، بەڵام جۆش و خرۆش و سۆزەکانمان هەر سەر بە مەسیحایەتی دەمێننەوە»،[37] بەم جۆرە گوناه، تەنانەت دوای نەمان و ئاوابوونی باوەڕ و ئیمانیش، هەر دەمێنێتەوە. لەم ڕووەوە، پەشیمانیی لەوە دەکەوێت «پەیوەندیی بە هەلومەرجە دیارە مێژوویییەکانەوە هەبێت» و لە بەرانبەردا دەبێتە «کاڵایەکی ڕۆحی، بەگشتی فۆرمێکی پارەی دارایی».[38] لەم ئابوورییە ئەخلاقییەدا، بوون خۆی داوای لێخۆشبوون دەکات، ناسنامەی بەمیراتبراو دەبێتە «لەکەیەکی نەسڕاوەی لانەبراو» و خۆرئاوای سیکۆلاریزەبوو بەردەوامە لە شەکەتکردنی خۆی «لەبەردەم دانپیانانی ئایینیی سیکۆلار».[39]

جیهانی سێیەمگەرایی (Tiersmondisme) یەکەم مەشقی سەرتاپاگیری ئەم وشیارییە تۆبەکارەیە. جیهانی سێیەم لەوە کەوتووە داکەوت و واقیعێکی دیاریکراوی مێژوویی و جیۆگرافی بێت و بەڵکوو بووەتە جۆرێک ڕووتکردنەوە و بەئەبستراکتکردنی ڕزگارییبەخشانە کە لەڕێگەیەوە ڕۆشنبیرانی خۆرئاوایی پێداویستیی خۆیان بۆ سەرزەنشتکردن و حەزی کەفارەدان دەردەخەن. وەک بروکنەر ئاماژەی پێ دەکات، «ئێمە زۆر زیاتر لەوەی ئەوانیدیکەمان خۆشبوێن، ڕقمان لە خۆمان دەبێتەوە»؛ ئەفریقی، عەرەب و فەڵەستینی تەنها وەک «زیادە»یەک دەردەکەون لەم «دراما بێکۆتایییەدا».[40] ئەویدیکەی گوایە سەرکوتکراو و چەوسێنراوە وەک کەسایەتی، وەک ئەکتەرێکی مەسیحییانە ئیش دەکات کە لەڕێگەیەوە خۆرئاوا شانۆی ئەخلاقیی خۆی نمایش دەکات، و لەم ڕێگەیەوە چەقێتیی خۆی لەڕێگەی ئەو شتەوە دەپارێزێت کە بروکنەر پێیدەڵێت «ئیمپریالیزم بە هەڵگەڕاوەیی»، «لەکۆڵۆنییخستن ئێمەی لە دەسەڵات داماڵی… بەڵام لە زێدەنرخاندنێکی زەبەلاحدا هەر بەردەوامین لەسەر ئەوەی خۆمان وەک چەق و ناوەندی خراپەی کێشکردن ببینین، کە لەسەریدا گەردوون وەستاوە… حاڵەتێکی شەرمەزارکەر و بێڕووی ئیمپریالیزم بەهەڵگەڕاوەیی».[41] تیۆریی هاوچەرخی لەکۆڵۆنییخستن ئەم بنەمایە وەک خۆی بەمیرات دەبات: جیهانی سێیەمگەرایی بۆ بەکرێدان، وەک فۆرمێکی «پڕۆژەی پشتڕاستکردنەوە» لەنێو زانکۆکاندا بەدامەزراوەیی دەکرێت و لەم جیهانەدا دەرەنجامەکان پێش لێکۆڵینەوەکان دەکەون. تەنها ئەوەندە بەسە وێنەیەکی جیهانی سێیەم پیشان بدەیت کە کەلاوەیە، بۆ ئەوەی هەستی ئەخلاقی بجووڵێنیت، واتا دەرەنجام، بۆیە پێویستت بە لێکۆڵینەوە نییە بۆ ئەم وێنەیە وەهایە. ئاکامی ئەم پرۆسەیەش کەمتر هاوپشتییە، بگرە زێدەتر نارسیستییە – سیاسەتێک تێیدا گوناهی خۆرئاوایی پێویستی بە قوربانییە ئەبەدییەکان هەیە تا خۆی بهێڵێتەوە.

ڕەهەندێکی دیکە بریتییە لە شێتایەتی و فەناتیسیزمی میانەڕەوی و ئەمەش پێکهاتە و باڵەخانەکە تەواو دەکات. خۆ-بچووککردنەوە و سووکایەتیی بەخۆکردن دەبێتە فۆرمێکی شاراوەی خۆ-ستایشکردن و خۆ-مەزنکردن، بەوەدا بانگەشەکردن بۆ قووڵترین گوناه، شکۆیەکی باڵای ئەخلاقی لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت. پارادۆکسی ڕۆشنبیرانی خۆرئاوایی، باوکانی وۆکیزم، ئەوەیە لە هێرشکردنیاندا بۆ سەر هەموو شتێکی خۆرئاوایی، کەچی چەقێتی و ناوەندێتیی خۆرئاوا دەپارێزن، دەیکەن بە شانۆی هەموو گوناهەکان: هەر ئێمە دەتوانین ڕاسیست بین، کۆڵۆنیالیست، ئیمپریالیست، فاشیست، و نازیست بین، هەر ئێمە بە تەنها دەتوانین بەرجەستەکەری شەیتان بین لەسەر زەوی، هەر ئێمە دەتوانین خراپترینی نێو مێژووی مرۆڤایەتی بین. لێرەوە «ئەریستۆکراتی ئاهوناڵەچییان» سەرهەڵدەدات، هەڕەمێتییەک تێیدا ژان و ئازاری هێمایی شوێنی پلە و پۆستی بەمیراتیبراو دەگرێتەوە و ئەو شوێنەی تێیدا هەمووان «بڕوانامەی تووک و نەفرەتی خۆیان بەرز دەکەنەوە و ئەمەش بەسەر هاوپۆلەکانیاندا بەرزتریان دەکاتەوە».[42] ڕۆشنبیران لەم ڕێپێوانەدا دەبنە «ئەفسەرانی گوناهی یەکەم»، پاسەوانانی ئەرسەدۆکسییەکی نوێ کە لەڕێگەی پەشیمانی و خەمێکی بەئایینییکراوەوە کۆنتڕۆڵی زمان و بیرکردنەوە دەکات. لێرەوە بیری ڕەخنەیی، کە سەردەمێک بەڕاستی تێکدەرانە بوو، دەچێتە نێو کۆنفۆرمیزم و ئاسوودەخوازییەکەوە، کە لەڕێگەی یادەوەریی یاخیبوونی پێشووی خۆیەوە، کە ئێستا پیرۆز و بەخوا کراوە، خۆی نمایش دەکات. ئازایەتی و چاونەترسیی دوێنێ ئێستا تەنها وەک بیرۆکەی سواوی دامەزراوەیی دەمێنێتەوە: ئەمەش تەنها وەک ئەتەکێتی ئەخلاقی نەزمی هاوچەرخ ئیش دەکات.

١٠. ٨ی ئۆکتۆبەر: سەلماندنی ئەزموونی

لە ٧ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣دا، حەماس نزیکەی ١٢٠٠ هاووڵاتیی ئیسرائیلیی بەشێوەی میکانیزم و مێتۆدەکانی سەدەکانی ناوەڕاست کوشت و پارچە پارچە کرد و نزیکەی ١٠٠٠ کەسیشی ڕفاندن و بەدیل گرتنی. بەشێکی گەورەی چەپی چیهانی، یان نکووڵی لە کوشتارەکە دەکرد یاخود وەک «بەرەنگاریی دژە-کۆڵۆنیالی» ستایشی دەکرد: پرۆفیسۆرانێک ڕووداوەکەیان وەک ڕووداوێکی «شادیهێن» دەبینی، خوابیرمەندی سیاسەتی ناسنامەی جێندەری، جودیت بەتلەر وەک «ستراتیژی جیاوازی حەماس» ستایشی دەکات و ئەمە «کردەیەکی تیرۆریستیی نەبوو»، و دەڵێت، «دەتوانین بۆچوونمان لەسەر حەماس وەک پارتێکی سیاسی جیاواز بێت؛ دەتوانین بۆچوونی جیاوازمان لەسەر بەرەنگاریی چەکداری هەبێت، بەڵام پێم وایە زۆر ڕاستگۆیانە و لەڕووی مێژوویییەوە دروستە بڵێین ڕاپەڕینی ٧ی ئۆکتۆبەر کردەیەکی بەرەنگاریی چەکداری بوو».[43] تەنانەت خودی دەستدرێژیی سێکسی لەلایەن حەماسەوە بۆ سەر ژنانی ئیسرائیلی، لەلایەن پەیامبەری سیاسەتی جێندەرییەوە، وەک کردەیەکی سێکسیستی، دژە-ژنی نابینرێت، بەڵکوو جۆرێک لە ستراتیژی نوێ و ڕەوای حەماس «دژی کۆڵۆنیالیزم». ژنانی ئیسرائیلی، لەناو سیاسەتدا بن، یان پەیوەندییان بە سیاسەتەوە نەبێت، بە لەدایکبوون، دەبنە هەڵگرانی لەکەی کۆڵۆنیالیزم و هەموو کردەیەک لە دژیان ڕەوایەتیی ئەخلاقی هەیە.

ئێڤا ئیلۆز هەڵوەستە لەسەر ئەو ئامێرە دەکات کە وا دەکات هاوسۆزیی و هاوخەمیی لەگەڵ قوربانیان مەحاڵ بکات: دەقپەرستی (داکەوت/واقیع وەک دەق)، دەسەڵاتپەرستی (هەموو شتێک وەک دەسەڵات)، بونیادە گەڕۆکەکان (کۆڵۆنیالیزمی نیشتەجێکەر، ئاپارتاید، جینۆساید)، بان-ڕەخنەگەری (هەڵکشانی کێبڕکێخوازانەی ئیدانەکردن و سەرزەنشتکردن).[44] لەناوەوەی ئەم جیهانەی کێبڕکێ لەسەر قوربانی، جووەکان لەپێشەوە وەک قەرزدەران وێنا دەکرێن: پیاوی سپی، خۆرئاوایی، کۆڵۆنیالیست، کەواتە کوشتارکردنیان وەک دەروازە و کردەیەکی هاوسەنگکارانە دەردەکەوێت: « MeToo unless you are a Jew».[45] لە توێژی ژێرەوەی ئەم تیۆرییەیەدا سۆسیۆلۆژیایەک ئیشی دەکرد: یاری کۆمەڵەی سفری قوربانیان، کە تێیدا سەرکەوتنی جوویی ماوەیەکی زۆرە دووبارە پۆلێنی جووەکانی کردووەتەوە و ئەوانی بردووەتە دەرەوەی کاتیگۆری و چوارچێوەی قوربانیانی مێژووەوە و تەنانەت یادەوەریی هۆڵۆکۆست خۆی وا دەبینرێت ئامرازێک بێت بۆ دەسەڵاتی جووەکان. پییر-ئەندرێ تاگیێف، فەیلەسووفی هاوچەرخی فەڕەنسی، دوو دەیە پێشتر هەڵوەستەی لەسەر ئەم دەرکەوتانە کردبوو و دەکرێت بڵێین پێشبینیی تیۆرییانەی ئەمڕۆی کردبوو: جووترسیی مۆدێرن (La judéophobie des modernes)، بۆ ئەوەی ڕقت لە جوو ڕەوایەتی وەربگرێت، بە جوو بڵێ زایۆنیست، کۆڵۆنیزەکەر، و ئەنتیسێمیتیزم بگۆڕە بۆ دژە-ڕاسیزم.[46] ئەگەر ئەکادیمیای وۆکیست ئەمەی دانەهێنابێت، ئەوا بەپیشەسازی کردووە.

ئەو سیستەمە ئەخلاقییەی هاوسۆزی و هاوخەمی بەگوێرەی کاتیگۆری و پۆلێنی ناسنامە دابەش دەکاتەوە، ئەوا هەر لە سەرەتاوە هاوسۆزی و هاوخەمی لەناوبردووە و لەم ڕووەوە ٨ی ئۆکتۆبەر، کاردانەوەی جیهان بەرانبەر ٧ی ئۆکتۆبەر، کتومت پشتڕاستکردنەوەی ئەم لەدەستچوون و نەمانەی هاوسۆزی و هاوخەمی بوو.

١١. هاوپەیمانی لەگەڵ ئیسلامیزم

جیهانی وۆکیست هاوپەیمانێکی ڕۆحی و گیانی بەگیانی دۆزیوەتەوە: ئیسلامیزم. ئەم بەناویەکداچوون و تێکەڵبوونەش تەلارسازییەکی دامەزراوەیی هەیە. فلۆرێنس بێرژو-بلەکلێ، ئەنترۆپۆلۆژیستی هاوچەرخی فەڕەنسی، ناو لەم دیاردەیە دەنێت: «براگەرایی» (frérisme)، توێکاری بۆ تۆڕەکانی ئەوروپای ئیخوان موسلمین دەکات لەڕێگەی دروشم و ڕێبازی «مەرگ لەپێناوی ئەڵادا ئامانجی کۆتاییمانە» و پڕۆژەی فرە-نەوەیی (mutligenerational) تۆمار دەکات کە لەڕێگەی دزەکردنە ناوەوەی دامەزراوەیی و خراپ قۆستنەوەی ستراتیژییانەی لێبوردەییی جیهانی لیبراڵ، هەوڵی ئیسلامیزەکردنی ئەوروپا دەدات.[47] چەکە هەرە کاریگەر و بەهێزەکەی ئەم ڕەوتەش لە جبەخانەی وۆکدا درووست کرا: «ئیسلامۆفۆبیا» (ترس لە ئیسلام)، واتا ڕەخنەگرتن لە تیۆلۆژیایەکی سیاسیی تۆتالیتار و سەرتاپاگیر، وەک ڕاسیزم پێناسە دەکرێت و پۆلێن دەکرێتەوە. لەگەڵیدا دونیایەک فیمینیست، سیکۆلاریست، و خودی ئەو موسڵمانانەی خاوەن دەنگێکی لیبراڵ و جیاوازن، کە هۆشدارییان لەسەر ئەم مەترسییە بە جیهانی خۆرئاوا داوە، لەلایەن دامودەزگای وۆکیزمەوە وێران و بێدەنگ دەکرێن: خودی ئەو ژنەی لە سیستەمی باوکسالاریی خێڵ، لەنێو دڵی پایتەختە ئەوروپایییەکان ڕادەکات و پەنا بۆ پارێزبەندیی لیبراڵ دەهێنێت، لەلایەن دەزگای وۆکیستەوە، وەک بەکرێگیراو و خائین بەرانبەر بە کۆمەڵی پەراوێزخراو دەبینرێت.

ئەم هاوپەیمانییە پارادۆکس و دژبەری نییە، بەڵکوو لۆژیکییە: هەردوو پڕۆژەی چەپ-ڕاستی وۆکیست و ئیسلامیزم ڕۆشنگەری ڕەت دەکەنەوە، هەردووکیان گۆشەنیگا دەخەنە شوێنی حەقیقەتەوە، هەردووکیان ڕقیان لە گەردوونگەراییی لیبراڵ دەبێتەوە. ئیسلامیزەکردنی زانین دەقاودەق ئەو شتە دەدوورێتەوە، کە پرۆسەی لەکۆڵۆنییخستن و بەژنانەییکردنی زانین، چاندبووی. ئێستا ئەوانەش دەکاتە قوربانی کە ڕۆژێک سەر بەم جیهانە بوون و ئێستا دەنگێکی نزمیان هەیە و شەرمنانە ڕەخنەی لێ دەگرن.

١٢. زانکۆی وۆک: گەندەڵبوونی توێژینەوە

بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆرئاوادا، ئایینێک لە ناوەوەی زانکۆدا سەریهەڵداوە و بە دەسەڵاتی زانکۆش بەهێز کراوە. بوارەکانی لێکۆڵینەوە و توێژینەوەکان بوونەتە پرس و پشکنینە تازەکانی بیروباوەر؛ هەڵسەنگاندنی تێزەکان داوای بەرپرسیارێتی و وابەستەبوون دەکات، نەک زانین – گزیی و فێڵی لێکۆڵینەوەیی ناسراو بە «گزیی سۆکال»، کە خەباتی منێکی فیمینیستی و «کولتووری دەستدرێژییکردنە سەر سەگی پارک» لە کۆمەڵێک جۆرناڵدا بڵاو دەکاتەوە، تاقیکردنەوەیەکی یەکلاکەرەوەی ئەم بوارەیە. بابەتەکە چۆنە؟ ئەم سکانداڵە هەوڵێک بوو بۆ تاقیکردنەوەی جیهانی ئەکادیمی تا بزانێت تا چەندە ڕاستگۆ ماوەتەوە، تەنها بە شوێنگۆڕکێی هەندێک ئایدیای کۆن و کۆنەپارێز و هەمان ناوەرۆک بە بەکارهێنانی کۆمەڵێک چەمکی «پێشکەوتنخوازانە»ی وەک نووسینەوەی خەباتی منی هیتلەر بە هەندێک دەربڕین و زاراوەی فیمینیستیی بەبێ ئەوەی ئاماژە بە هیتلەر و کتێبەکەی بکرێت، لە جۆرنالدا وەک لێکۆڵینەوەیەکی بواری جێندەر پێشکەش دەکرێت و قبووڵیش دەکرێت. هەروەها لێکۆڵینەوەیەک دەربارەی «کولتووری دەستدرێژیی سێکسی بۆ سەر سەگی پارک»، لێکۆڵینەوەیەکی ساختە، باس لە کولتووری دەستدرێژیی سێکسی لەنێو سەگەکانی ناو پارک و باخچەی بەخێوکردنی سەگەکان دەکات و کۆمەڵێک تەریب لەنێوان ڕەیپی سەگ و پیاوەتیی دەستدرێژیکارانەی مرۆڤدا درووست دەکات. ئەم پڕۆژەیە ساڵی ١٩٩٦ لەگەڵ ئالان سۆکالی پرۆفیسۆری بواری فیزیا دەستی پێ کرد.[48]

ئەمڕۆ دونیایەک، چیایەک لێکۆڵینەوەی وەها لە جۆرناڵەکاندا بڵاو دەبنەوە، لە بەرانبەر هەر ڕەتکردنەوەیەکیشدا ئامێرێکی جەنگی وەستاوە، ڕاستەوخۆ دەتوانێت ئەو پرۆفیسۆرانە بە چەمکی ناو جبەخانەکانی بۆمباران بکات کە هەوڵ دەدەن یان ئەم لێکۆڵینەوانە ڕەت بکەنەوە یاخود گزیکاری و بێکەڵکییەکەیان بخەنەڕوو: پرۆفیسۆران دەبنە نوێنەری «پیاوی پیری سپی» کە زانینی بۆ خۆی قۆرخ کردووە، دەبنە ڕاسیست، دەبنە درێژەپێدەرانی کۆڵۆنیالیزم، دەبنە دژە-ژن و دژە-فیمینیزم، دەبنە دژە-پاراستنی ژینگە، دەبنە دژی خەڵکانی خۆجێیی و بە کورتی دەبنە دژی هەموو شتێک لە «پیاوی پیری سپی» نەچێت و دواجار دەبنە مەکینەی بڵاوکردنەوەی «ترس و تۆقین لە ئیسلام» (Islamophobia). ئەم ژینگە نەزۆکە، کە دەستپێکەکەی لەگەڵ ڕۆژهەڵاتناسیی ئێدوارد سەعید و پاشان تیۆریی پۆست-کۆڵۆنیال دەست پێ دەکات، و هەموو تێڕوانینێکی ڕەخنەیی لەسەر ئیسلام، گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کۆچبەران و ڕەفتاری پەنابەران، تەنانەت ڕەفتاری پیاوسالارانەی پیاوانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دژی ژنان، دەکاتە تابوو، ژینگەیەکی بەرهەم هێناوە هەم زانین و زانکۆی نەزۆک و گەندەڵ کردووە و هەمیش دۆخێکی ناچاری بەرهەم هێناوە، بۆ ئەوەی پێت نەڵێن «ئیسلامۆفۆب» (ترس لە ئیسلام)، دەبێت بە ناچاری ببیتە «ئیسلامشەیدا» (Islamophilia). بۆ ئەوەی نەوێریت ڕەخنە لە ڕەفتاری ژن بگریت، تا پێت نەڵێن «پیاوی پیری سپی» کە لە جەوهەردا «فاشیست و نازییە»، ئەوا دەبێت فێری کۆمەڵێک زاراوە ببیت جوێن بە پیاوان بدەیت، وەک پیاو جوێن بە خۆت بدەیت، وەک بۆ نموونە ئەم جوێنە بە بەردەوامی بڵێیتەوە: «دەمی ئاژەڵیی پیاوانەت داخە» (halt dein Männermaul).

١٣. مەرگی فەلسەفە

فەلسەفە پشت بەو بەرپرسیارێتییە دەبەستێت کە ڕژێمی وۆک بەشێوەیەکی ڕەها و ئایدیۆلۆژییانە ڕەتی دەکاتەوە: فەلسەفە دەڵێت حەقیقەت هەیە و تایبەت نییە بە هۆزێک بە خێڵێک؛ فەلسەفە دەڵێت ئەرگومێنت، نەک ئەرگومێنتبێژ، بڕیار دەدات؛ فەلسەفە دەڵێت هیچ شتێک هێندە پیرۆز نییە نەخرێتە ژێر تیشکی ڕەخنە و تاقیکردنەوە و ڕەتکردنەوەوە. بەڵام ڕژێمی وۆک دەڵێت شتێک بە ناوی حەقیقەت بوونی نییە، ئەوەی هەیە گۆشەنیگایە. لەو شوێنەی گۆشەنیگا پێ دادەکوتێت، و باڵادەست دەبێت، هەڵەی لۆژیکی پەنابردن بۆ کەس دەبێتە مێتۆد و گۆڕینی بابەت – لە بانگەشەوە بۆ بانگەشەکار – دەبێتە مەکینەیەک بۆ بیرنەکردنەوە. سۆفیستەکان گەڕاونەتەوە، بەڵام بەشێوەی گێژەڵووکە: پرۆتاگۆراس بەگشتی و کۆیی دەکرێت، تراسیماخوس بە سیستەم دەکرێت و هەڵمەتی کانسڵ و ڕەتکردنەوەش بریتییە لە دادگاییکردنی نوێی سۆکراتەکان لەڕێگەی هاشتاگەکانەوە، بەڵام بە دوو تۆمەتی سەردەمی کەوناراوە وەک خۆی: گەندەڵکردنی لاوان، کوفرکردن بەرانبەر خوایانی شار. پاشەکشێکە شایانی پێوانەکردنە: ئەسینا لانیکەم گوێی لە لێدوانی بەرگرینامەی دادگایییەکە بوو. ڕۆشنبیرانی وۆکی ئەمڕۆ خاوەن ئاراستەیەکی قڕکەرانەن، کە ڕەتی دەکەنەوە بچنە پاڵ دیالۆگەوە، تەنانەت لە کاتی دادگاییکردنی نەیارانیاندا، ڕەتی دەکەنەوە گوێ لە ئەرگومێنتی تۆمەتبارکراو بگرن. تۆمەتەکەی ئەوان دەبێتە حەقیقەتی بابەتی کە شایانی ئەوە نییە هیچ قسە و لێدوانێکی لەسەر بدرێت، حەقیقەتی کەسی تۆمەتبارکراو، دەبێتە ناحەقیقەتی مرۆڤی تۆمەتبارکراو کە ڕێگە نادرێت بزانێت تاوانەکەشی چییە. وەک بڵێیت هەر بەڕاستیی ئێستا لەنێو جیهانی ڕۆمانی دادگایی کافکادا دەژین. تۆمەتبارکراوین بێ ئەوەی بزانین تاوانەکەمان چییە. بە یاساش مافی ئەوەمان نییە گوێمان لێ بگیرێت.

هانا ئارنت زوو ئاماژەی بەوە کردبوو تۆتالیتاریزم ئەوەیە نەتوانیت حەقیقەت لە ناحەقیقەت جیا بکەیتەوە. کەسی بیرکەرەوە ناتوانێت بە ویژدانێکی ڕوون و پاکەوە بچێتە پاڵ تاوانی بەکۆمەڵەوە.[49] ئایدیۆلۆژی دەبێتە ئامرازێک لەپاڵ داواکاری گشتی لە دادگادا ئامادە دەبێت. فەلسەفە ئەو دامەزراوەیەیە لەڕێگەیەوە شارستانێتی دەتوانێت درزی نێوان ئەوەی باوەڕە و ئەوەی حەقیقییە بە کراوەیی بهێڵێتەوە: ئەو درزەی تێیدا ڕاستکردنەوە دەژیت. دایبخە، هەموو هەڵەیەک دەبێتە دۆخێکی ئەبەدی و بەردەوام. شارستانێتیی دەتوانێت بەرگەی فەلسەفەی خراپ بگرێت، بەڵام هیچ شارستانێتییەک لە لەناوبردنی ئەرکی فەلسەفییدا، توانای مانەوەی نەبووە.

١٤. لەودیو وۆکیزمەوە: گەردوونگەراییی لیبراڵ

ئەو نادادپەروەری و نایەکسانییانەی وۆکیزم وزەی خۆیان لێ وەردەگرێت تا پەرە بە خۆی بدات، بێگومان نادادپەروەری و نایەکسانیی ڕاستەقینەن، و واقیع و داکەوتەکەیان بەهێزترین هۆکارە ڕێگە نەدرێت خراپ بۆ ئەجێندای جیاواز بقۆزرێنەوە. ئەڵتەرناتیڤەکەش بریتییە لەو شتەی بزووتنەوەی وۆک دەیەوێت بینێژێت و بە خاکی بسپێرێت: گەردوونگەرایی. شکۆی مرۆڤ هی مرۆڤە بەگشتی؛ مامەڵەی یەکسان لەبەردەم یاسادا تەنها پرەنسیپە کەمینەیەک دەتوانێت پەنای بۆ بەرێت بەبێ ئەوەی سەرەتا دەسەڵاتیشی هەبێت؛ ئازادیی دەربڕین لەڕووی مێژوویییەوە چەکی لاوازەکان بووە؛ پێداویستی، نەک کێبڕکێ، بناغەی دادپەروەرانەیە بۆ دابینکاری.[50]

ڕۆشنگەری هۆکار و پاڵنەری کۆڵۆنیالیزم نەبوو، بەڵکوو بەپێچەوانەوە یەکەم ڕەخنەی ڕادیکاڵ لە کۆڵۆنیالیزم ڕۆشنگەری بەرهەمهێنەری بوو، لای کانت، لای دیدرۆ، لای هێگل و مێتۆدی ڕۆشنگەری بۆ خۆ-ڕاستکردنەوە وەک تەنها ئامرازی شایانی پشت پێبەستن دەمێنێتەوە بۆ چاککردنەوەی هەڵەکانی خۆی. ئەو ڕاستڕەوە ناسنامەخوازەی ئەمڕۆ لە خۆرئاوا سەرهەڵدەدات و ئێستا دەیبینین پێچەوانە و دژی سیاسەتی «وۆک» نییە، بەڵکوو بەرهەمی وۆک خۆیەتی. تەنها ڕێگەی ڕزگاری، ئەگەر ڕێگەیەک مابێتەوە، گەڕانەوەیە بۆ بەهاکانی ڕۆشنگەری، ڕەخنەی ڕادیکاڵ لە هەموو ئەو شتانەی وا دەردەکەون مەحاڵە ڕەخنەیان لێ بگیرێت، کۆتاییهێنان بە سەردەمی حوکم و باڵادەستیی هاتوهاواری کەرنەڤاڵی قوربانیان و ڕێکردنەوە بۆ دیالۆگ و ئەرگومێنت.

دەرەنجام: نیشانەی نەخۆشی و چارەسەر

وۆکیزم نیشانەیەکی نەخۆشییە نەک چارەسەر: نەخۆشییەکی دەماریی کۆییە کە بە گوناهی خود-ئازاردەرانە، بە خۆشەیداکردن و خۆخەریکردنی میلانکۆلییانە، بە زانینناسیی جادووگەرییانە، بە بەقۆچی قوربانیکردنی قوربانیخوازانە، بە نکوڵیکردنی عیرفانی و دەروێشانەی جەستە، بە بەگەڕخستنی دادگاکانی پشکنینی بیروباوەڕ و بە ئاوێتەبوون و چوونە پاڵ تۆتالیتاریزمی ڕاستەقینەوە، وەڵامی ئازار و ژانی ڕاستەقینە دەداتەوە. تاقیکردنەوەکەی لە ٨ی ئۆکتۆبەردا هات، بەڵام بەڕەهایی کەوت و دەرنەچوو: بەئەخلاقییکراوترین بونیادی ناو مێژووی مرۆیی سەلماندی توانای ئەو بڕیارە بنچینەیی و سەرەتاییەی نییە، بڵێت: کوشتاری منداڵان، ڕەیپکردنی ژنان، ڕفاندنی خەڵکی مەدەنی، هەڵەیە. فرۆید دەیگوت نیشانەکان دەرەنجامی ئیدانەکردن نین، بەڵکوو دەرەنجامی کار و زەحمەتی بەهەستکردنی نەستن. ئەم کار و زەحمەتەش بریتییە لە چارەسەر: چاکبوونەوەی حەقیقەت دژی گۆشەنیگا، ئەرگومێنت دژی شانۆی نمایشی، ڕەهەندی گەردوونی دژی خێڵەکی، بونیادنان دژی لەناوبردن، ژیان دژی شەیدابوونی درێژخایەن بە مەرگ. ئەرکی ڕۆشنگەریی ڕزگارییخوازانە هەرگیز بریتی نەبوو لە زیادکردنی پرۆسەکانی دانپیانان، بەڵکو نەهێشتنیان بوو. ئێستا جیهانی وۆک: ڕۆشنبیران، ئەکادیمی، سیاسەتمەداران، چالاکوانانی فیمینیست، جێندەر، ترانسجێندەر، ژینگە و جیهانی سێیەمگەرایی و پۆستکۆڵۆنیال، کڵێساکانی دادگاکانی پشکنین و دانپیانانیان ئێجگار زۆر کردووە و لەم ڕێگەیەشەوە ڕاستڕەوی ناسنامەخوازیان بەهێزتر کردووەتەوە و هەردوولاشیان گرەو لەسەر بەخاکسپاردنی بەها گەردوونییە لیبراڵییەکان دەکەن، هەمان ئەو بەهایانەی خۆی دەرفەتی یەکسانی خۆدەربڕینی بە هەموویان بەخشیوە. مازۆخیزم (خود-ئازاری) لێرەوە ڕوونتر ڕووخساری خۆی دەردەخات: ئەو شتە لەناو دەبەم کە هەوێنی هەناسە و ژیانی منە. ئەرکی فەلسەفە و بیری ڕەخنەیی ئەوەیە نەهێڵێت ئەمە ڕوو بدات.

[1] Freud, Sigmund, Das Unbehagen in der Kultur, herausgegeben von Wolfgang Müller-Funk, Werke, Bd. 3, V und R Verlag, Universität Wien, Wien, 2016, s.95.

[2] Freud, Sigmund, Totem und Tabu, Werke, Bd.5, S. Fischer Verlag, München, 1961, S. 192.

[3] McWhorter, John, Woke Racism: How a New Religion has Betrayed Black America, Penguin House, London, 2021, PP. 9-10.

[4] Foucault, Michel, The History of Sexuality: An Introduction, Vol. 1, translated from the French by Robert Hurley, Pantheon Books, New York, 1978, PP. 55-56.

[5] Derrida, Jacques, Of Grammatology, translated by Gayatri Chakravorty Spivak with introduction by Judith Butler, Of Grammatology Jacques Derrida Fortieth Anniversary Edition Translated by Gayatri Chakravorty Spivak Introduction by Judith Butler, Johns Hopkins University Press, Baltimore, 2016, P. 177.

[6] Mounk, Yascha, The Identity Trap: A Story of Ideas and Power in Our Time, Penguin Press, New York, 2023, PP. 63-66.

[7] بە سانایی: ئینتەرسێکشناڵیتیی دەڵێت چەوساندنەوەی ژنان فرەڕەهەند و چەند بوارێک بەناویەکدا چوون: ژنبوون، چینایەتیی، ئەتنیکیی.

[8] Neiman, Susan, Woke ist nicht Linke, aus dem Englischen von Christiana Goldmann, Hanser Berlin, 2023, S. 15.

[9] Freud, Das Unbehagen in der Kultur, S. 103.

[10] Freud, Sigmund, Trauer und Melancholie, in Gesammelte Werke, Bd.5, Replika Process, London, 1946, S. 431.

[11] Bruckner, Pascal, The Tyranny of Guilt: An Essay on Western Masochism, translated by Steven Rendall, Princeton University Press, Princeton, 2010, P. 101.

[12] هەمان سەرچاوە، ل.٣٤.

[13] Scruton, Roger, Fools, Frauds and Firebrands: Thinkers of the New Left, Bloomsbury, London, 2015, P. 15.

[14] Nietzsche, Friedrich, Zur Genealogie der Moral: Eine Streitschrift, Werke, Bd. 3, Ullstein Verlag, München, 1981, S. 237.

[15] Nietzsche, Friedrich, Nachgelassene Fragmente, 1886/87, Kritische Studienausgabe, herausgegeben von Giorgio Colli und Mazzino Montinari, Bd. 12, Deutscher Taschenbuch Verlag de Gruyter, Berlin und New York, 1988, S. 60. 

بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر پۆستمۆدێرنیزم وەک جەنگێکی نیچەیی، بگەڕێنەوە بۆ بەرگی دووەمی کتێبەکەم، پێشڕەو محەمەد، سەما لەسەر گڕکان: نیچەییزم و سەرهەڵدانی بتەکان، مینێرڤا، سلێمانیی، ٢٠٢٢.

[16] Nietzsche, Friedrich, Jenseits von Gut und Böse: Vorspiel einer Philosophie der Zukunft, Werke, Bd. 3, Ullstein Verlag, München, 1981, S. 178

[17] بڕوانە:

Freud, Totem und Tabu, S. 107.

[18] بڕوانە:

Lukianoff, Greg and Haidt, Jonathan, The Coddling of the American Mind: How Good Intentions and Bad Ideas are setting up a Generation for Failure, Penguin Press, New York, 2018, P. 20.

[19] بڕوانە:

Scruton, Fools, Frauds and Firebrands, P. 160.

[20] بڕوانە:

Campbell, Bradley and Manning, Jason, The Rise of Victimhood Culture, PalgraveMacmillan, New York, 2018, P. 28.

[21] هەمان سەرچاوە، ل.١٣٦.

[22] Bruckner, Pasckal, Die Gesellschaft der Opfer: Porträt des Erniedrigten als Held, aus dem Französischen von Christoph Hesse, Edition Tiamat, Berlin, 2024, S. 15.

[23] هەمان سەرچاوە، ل.١١.

[24] هەمان سەرچاوە، ل.١٤.

[25] Marcuse, Herbert, Repressive Tolerance, in Robert Paul Wolff, Barrington Moore Jr and Herbert Marcuse, A Critique of Pure Tolerance, Beacon Press, Boston, 1969, P. 110.

[26] Poschardt, Ulf, Shitbürgertum, Klett-Cotta, Stuttgart, 2025.

[27] بڕوانە:

Bolz, Norbert, Der alte, weiße Mann: Sündenbock der Nation, Langen Müller Verlag, München, 2023.

[28] سەبارەت بە ڕاسیزمی بێ ڕاسیست بگەڕێنەوە بۆ:

Alexander Marguier Ben Krischke (hrsg.) Die Wokeness-Illusion: Wenn Political Correctness die Freiheit gefährdet, Hierax Medien, 2023.

[29] Murray, Douglas, The Madness of Crowds: Gender, Race and Identity, Bloomsbury, London, 2019, P. 107.

[30] Laclau, Ernesto and Mouffe, Chantal, Socialist strategy: Where next? Marxism Today, January 1981, P. 22.

[31] Farrell, Warren, The Myth of Male Power: Why Men are the Disposable Sex, Fourth Estate, London, 1993, P. 253.

[32] هەمان سەرچاوە، لل.٧٣-٨٥.

[33] Bolz, Der alte, weiße Mann, S. 148.

[34] Murray, The Madness of Crowds, P. 37.

[35] The Cass Review, Final Report (2024); Susanne Schröter, Der neue Kulturkampf . Herder, Berlin, 2023.

[36] Bruckner, The Tyranny of Guilt, P. 33.

[37] Bruckner, Die Gesellschaft der Opfer, S. 24.

[38] Bruckner, The Tyranny of Guilt, P. 2.

[39] Bruckner, The Tyranny of Guilt, P. 8.

[40] هەمان سەرچاوە، ل.١٠١.

[41] هەمان سەرچاوە، ل.٣٥-٣٦.

[42] Bruckner, Die Gesellschaft der Opfer, S. 76.

[43] Judith Butler: “October 7 was an act of armed resistance, https://www.youtube.com/watch?v=wFjYFonN3ZI

[44] بڕوانە:

Illouz, Eva, Der 8. Oktober, aus dem Französischen von Michael Adrian, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, 2025.

[45] می توو بزووتنەوەی ئەو ژنانەیە کە باس لە ئەزموونی خۆیان لەگەڵ هاوبەشەکانی ژیانی پێشوویان دەکەن، بەشێوەیەکی ئاشکرا لە میدیا و شەقام و جیهانی ڕۆشنبیرییدا، تەنانەت فلیرتکردن و چاوباشقاڵییەکی سەردەمی هەرزەکاریی لە قوتابخانەشدا، دەتوانێت ژیانی پیاوێک لە تەمەنی گەورەییدا وێران بکات کاتێک هاوپۆلە کچەکەی ئەمڕۆ بابەتەکە بکاتەوە. می توو ئەنلێس یو ئا ئە جوو واتا «تۆی ژنی جوو لە دەرەوەی ئەم ڕەوتەیت» و بەکورتی، واتا ژنانی جوو مافی هەڵدانەوەی ئەو پرۆسەیەیان نییە، چونکە خۆیان بەشێکن لە کێشەکە.

[46] Taguieff, Pierre-André, Rising from the Muck: The New Anti-Semitism in Europe, IL Ivan R. Dee, Chicago, 2004, P. 53.

[47] بڕوانە:

Bergeaud-Blackler, Florence, Kalifat Nach Plan: Frerismus Und Seine Netzwerke in Europa, aus dem Französischen von Raphael Lauterbur, Schiler & Mücke Verlag, Berlin, 2025.

هەروەها بۆ گفتوگۆیەکی ڤیدیۆیی لەگەڵ بێژو-بلەکلێ، بە زمانی ئینگلیزیی، لەسەر هەمان پرس بڕوانە:

The Muslim Brotherhood’s Strategy in Europe – A zoom lecture by Dr. Florence Bergeaud-Blackler, November 13, 2025 https://www.youtube.com/watch?v=ygUZXQ1i1qc

[48] بۆ زانیاریی زیاتر بگەڕێنەوە:

Lukianoff and Haidt, The Coddling of the American Mind, Part II.

[49] بڕوانە:

Arendt, Hannah, The Origins of Totalitarianism, Penguin Classics, New York, 1971, ch. 13; “Thinking and Moral Considerations”.

[50] بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانە:

Mounk, The Identity Trap, Part IV; Neiman, Left Is Not Woke.

The post نەخۆشیزانیی وۆکیزم appeared first on ژنەفتن.

 بەم جۆرە دەنگی مۆدێرن لەلایەك كۆی ماناكانی ژیانی کۆمەڵایەتی لەڕێگای دروستبوون و کارلێکی زانیارییە دیجیتاڵییەكاندا فەراهەم دەكات، بێ ئەوەی ئاوڕ لە خەیاڵی داهێنەرانەی تاكەكەسی بداتەوە، چونكە پێی وایە لە دەرەوەی مەعریفەی سەردەم، بوون و گۆڕان دەكەوێتە بۆشایییەوە؛ لەلایەكی دیكەوە پەیوەندییە مرۆیییەكان لە شێوازی بێ هەست و سۆزی پەیوەندییە تەكنۆلۆژییەكاندا هەڵواسراوە، بێ ئەوەی ئاوڕ لە هەست و پەرۆشییە دەروونییەکانی تاك بداتەوە كە لەژێر ئەم هەلومەرجەدا دووچاری شێوانی تووند دەبنەوە.

 كەواتە نەوەی نوێ (دەنگی مۆدێرن، مەعریفەی سەردەم) جگە لە جیهانێکی گەورەی گەڕانی پڕ لە وێنەی خێرا و ناوەڕۆک بەتاڵ هیچی دیكە نابینێ؛ جیهانێک كە لە قووڵایییەكانی مرۆڤی سادە و پەرۆشی گەڕانەوە بۆ بیرەوەرییەكانی ناگات؛ جیهانێک كە دەكەوێتە دەرەوەی ماف و بەرپرسیاری یاسایی و بیركردنەوەی ڕەخنەیی و نەرێنییەوە؛ جیهانێکی سیخناخ بە ئاژاوەی زانیاری و پەیوەندییە بێ سۆزە هەنووکەیییەکان…

پارەی زمان/ خەیاڵی زمان

چی لە بانک پاشەکەوت دەکەیت، کاتت بۆ دەگەڕێتەوە؟! زانیارییەكانی گەڕانەوە بۆ ڕابردوو، یان ئەو کاتە خاوانەی لە ڕابردوودا بەسەرت بردوون، یان ئەو پەیوەندییە سارد و خێرایانەی كە وەک پارەی زمان بەكارت دەهێنێت؛ هەڵبەتە كۆی سیستمی پاشەكەوتكردن لەلایەک پەیوەندی بە گەڕان و گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکانی گواستنەوەی خێرایی (ڕێگاكانی سوودگەرایی و چێژبردنەوە) هەیە و لە زمانی کات و شوێندا دەردەكەوێت؛ لەلایەكی دیكە پەیوەندی بە (فەزای دەروونی و ئەزموونی تاکەكەسییەوە) هەیە و لە زمانی داهێناندا چەكەرە دەكات؛ بەڵام ئایا نهێنیی زمان و بەهای داهێنان لە سندوقی پاشەكەوتدا جێی دەبێتەوە؟ هەڵبەتە، ئەگەر (کلیلی گونجاو) بدۆزینەوە، بەر لەوەی نهێنییەکان بە کاڵا بكرێن؛ بەڵام لە سەردەمی ئەمڕۆدا بەهای ئەو كاتە كەڵەكەبووانەی لە سندوقی پاشەکەوتكردندایە، کراوەتە پارەی زمان؛ لە سیستمی تەكنۆلۆژییدا پارەی زمان لە ئاژاوەی زانیارییەكان و خێراییدا كورت دەكرێتەوە.

پرسیار ئەوە نییە لە سەردەمی كۆمەڵگای تۆڕی (چەمكی ناسنامە، هاونیشتیمانی، هاووڵاتیبوون) هیچ مانایەکی نییە، چونكە کۆمەڵگای تۆڕی وەک ڕێكارێک بۆ دامەزراندنی کۆمەڵگای زانیاری بەكار براوە؛ لەو لاشەوە كۆمەڵگای تۆڕی بەهۆی گۆڕانکارییەكانی بواری پەیوەندییە خێراکان و كۆكردنەوەی زانیارییەوە چەمكی (جیهانگیری) لێكەوتۆتەوە و هەر لەوێشەوە چەمكی ناسنامە، هاونیشتیمانی، هاووڵاتی تێدەپەڕێنێت؛ بە مانایەكی دیكە ئەم تۆڕبەندییە لەبری ئەوەی هەستی ناسنامە و کۆمەڵگای زانیاری و خێراییی پەیوەندییەكان بەیەكەوە بگونجێنێ، بۆ سفری یەكەمیان كار دەكات و بۆ دووەمیان بەپێی بیركردنەوەی ژیان ڕێگایە، نەک كۆتایی، دەجوولێتەوە! لەسەر ئەو بنەمایە دۆخی (دوای نەتەوەیی و دوای بەسفركردن) بووەتە پێویستییەکی بەپەلە بۆ سوودگەرایی و چێژبردنی بوون و گۆڕان؛ بەو مانایەی كە تەكنۆلۆژیا لە قازانجی کۆمەڵایەتیی زۆرتریندایە، بۆیە هەموو کەسێک لە بازاڕی تەكنۆلۆژیادا بەدوای بەرژەوەندییە تایبەتییەکانی خۆیدا دەگەڕێت.

كەواتە (جیهانگیری) كۆمەڵگای زانیارییەكان واتە تێپەڕاندنی هاونیشتیمانیبوون و هاووڵاتیبوون و ناسنامە و بەدیهێنانی دۆخی دوای نەتەوەیی؛ ئەمڕۆی تەكنۆلۆژیا هەموو ئەوانە لە هێنانەدی ژیانێکی بەختەوەرانەدا كۆ دەكاتەوە؛ بەو مانایە لەباربردنی تاک بە هیچ شێوەیەک نوێ نییە، بەڵكە پڕۆژەیەكە لەدوای نەتەوەیی، لەدوای بە سفركردنی ئەزموون و مانا بەرهەم هاتووە؛ لێرەوە بۆ تێگەیشتن لە ژیانێکی بەختەوەر و دۆخی دوای نەتەوەیی و دوای بە سفركردنی ئەزموون و مانا، هەوڵدەدەم پەیوەندیی نێوان (پارەی زمان) و (خەیاڵی زمان) ورد بكەمەوە.

 ئەگەر چاوێک بە پرۆسەی زمانی تاكەكەسی لە داهێنانی ئەدەبی و پارەی زمان لە ئێستای تەكنۆلۆژیادا بخشێنینەوە؛ دەبینین لە ئێستادا خۆشگوزەرانی تەنها لە پارەدا دەردەكەوێت، نەك لە داهێنانی ئەدەبی و هونەرییدا… بێگومان (پارەی زمان) لە تەكنۆلۆژیادا وەك بابەت مامەڵەی پێ دەكرێ، بابەتێک كە دەتوانرێت ببینرێت یان ببیسترێت و دەستلێبدرێت؛ بەڵام زمانی تاكەكەسی بریتییە لەو جیهانەی كە (خەیاڵی زمان) دروستی دەكات؛ یەكەمیان زمان وەك سوود و چێژێكی ڕێگا خێراكان و ئامرازێكی ماددی دەبینێ و دووەم زمان وەك بەهایەكی مەعریفی و درووستكردنی مانای جیاواز هەڵدەگرێتەوە! پارەی زمان جەستەی زمانە، خەیاڵی زمان ڕۆحی زمانە… بەكورتی زمان لەهەر یەكێكیان بێ ئەویدیكە تەنها دەنگێكی بێ مانا یان خەیاڵێكی بێ چێژە!.  

كەواتە (سوود و چێژی ئەرێنی) ئامرازە تەكنۆلۆژییەكان و (مانا و چێژی نەرێنی) خەیاڵی مەعریفی وەک پەیوەندیی نێوان کات و بەهایە؛ ئەگەرچی کاتە بابەتییەكان بە شت و کاڵا دەكرێن، بەڵام کارکردن لە کاتی خۆیدا بەها بەرهەم دەهێنێت! لێرەوە پرسیاری چی لە بانک پاشەکەوت دەکەیت، کاتت بۆ دەگەڕێتەوە؟ دەبێتە چی لە كات پاشەكەوت دەكەیت، بەهات بۆ دەگەڕێنێتەوە؟

 مرۆڤ بۆ ئەوەی بگاتە ئەو کاتە تێکڕایەی كە ژیانێکی خۆش و بەختەوەر دەخاتەوە، پێویستە لە خودی کات بە مانا زانستی و فەلسەفییەكەی بگات؛ بەكورتی دەكرێ كات لە بانکی پاشەکەوتكردندا خاو بکرێتەوە، وەكـ چۆن دەتوانرێت بە بەکارهێنانی تەکنیکەکان خێراتر بکرێت و بگۆڕدرێت، بەڵام لەبیرت نەچێت مێشکی مرۆڤ هەر چەندە بەشێوەیەكی زانستی هۆڕمۆنی خۆشی (دۆپامین) دەردەدات، بەڵام بەشێوەیەكی فەلسەفی خۆشی لە مانا نابێتەوە؛ بەم جۆرە لەنێوان خۆشی كیمیاوی و خۆشی فەلسەفیدا مێشکی سەركەوتوو پێویستی بە گونجاندنی خاوبوونەوە و خێرابوونەوە هەیە.

 مێشک لە خاوبوونەوەدا ئامانجێك بەدەست دەهێنێ؛ لە خێرابووندا شتێكی نوێ فێر دەبێت؛ بەو مانایەش هەستكردن بە سەركەوتن تەنها لەڕووی زانستییەوە بە ئەنجام ناگات، خۆشیی بوونی (مانا)یشی پێویستە! بەدیوەكەی دیكە دەمەوێ بڵێم خۆشی كاتێک تەواو (كامل) دەبێت كە كیمیای مێشک و مانای ژیان یەك دەگرنەوە؛ لەو هەلومەرجەدا پرۆسەی خێرابوون و خاوبوونەوە پێویستی بە پێداچوونەوە و بیرکردنەوەی ڕەخنەی فەلسەفی و ڕێگای دروستبوونی تەكنۆلۆژیا هەیە؛ ئەگەر بیرکردنەوەی ڕەخنەی پێویستی یە گەڕانەوە (خاوبوونەوە) هەبێ، ئەوە ڕێگای دروستبوونی نوێ پێویستی بە داهاتوو (خێرایی) هەیە؛ بە مانایەكی دیكە چاوەڕوانی خۆشی پێویستی بە (خەیاڵێكی بەرفرەوان) و (لێهاتوویی تەكنۆلۆژی) هەیە، نەک زێدەڕۆیی لە بەکارهێنانی (ئەمفیتامین) بۆ ئاسانتركردنی تەکنیکەکان.  

(بیل گەیتس) لە نامەیەکدا بۆ (تۆماس زایبێرک)ی زمانناس و نیشانەناس نووسیویەتی: شۆڕشی دیجیتاڵی بە تەواوی ئامرازگەلێکە بۆ ئاسانتركردنی مانای شتەکان. بڕوانە:www.tajrishcircle.org  (زمان، شتاب و خشونت- فرانکو براردی (بیفو) ترجمه‌ی سامی آل‌مهدی). لێرەدا بیل گەیتس کێشەكانی پەیوەندیی نێوان تەكنۆلۆژیا و فەلسەفە، چێژ و بەها، زەق دەكاتەوە! بەو مانایەش سیستمی دیجیتاڵی بۆیە شتەکان ئاسان دەكات، تاكو خەڵكێكی زۆر بەدواییدا بێن؛ بەو مانایەش كۆمەڵگای بەکاربەر وەک پێویستییەکی بەپەلە بۆ سوود و چێژبردن و گۆڕینی مەعریفەی سەردەم خۆی نمایش دەكات؛ كۆمەڵگای بەکاربەر لە بنەڕەتدا شانۆیەكە بۆ ئاسانکردنی شتەکان و دیكتاتۆریەتی ئەرێنیبوونی زانستی. دەمەوێ بڵێم سیستمی تەكنۆلۆژیا خۆشی مانا لەبیر دەباتەوە و خۆشی زانستی لە جووڵەی بەردەوامدا دەهێڵێتەوە.

نەوەی دیجیتاڵی لەبری ئەوەی گوێڕایەڵی زمانی دایک بێت، لە ئامێرێکەوە گوێڕایەڵی وەردەگرێت؛ ئەو نەوەیە لێرەدایە، لێرە لە زێدەیی دیجیتاڵیدایە؛ بەكورتی ئەو نەوەیە پەیوەندییە پڕ لە کێشەکانی نێوان زمان و جەستە، زمان و ڕۆح، پەیوەندییە پڕ لە کێشەکانی نێوان (وشە- ئامراز) و (سۆز- خەیاڵ) بەردەوام بە سوود و چێژبردنی خێرا و ئاژاوەی زانیارییەكان پڕ دەكاتەوە؛ ئەگەرچی بەرە بەرە ئەو تەكنیكە دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی هەستی خۆشیی قووڵ و درێژخایەن.

بەگشتی نەوەی دیجیتاڵی زمان لە جەستەی دایک و لە ڕۆحی دایک دادەبڕێت؛ بیر لەوە ناكاتەوە كە هەمیشە لە مێژووی مرۆڤایەتییدا زمان لە ترسی متمانەکردن بە جەستە و نیگەرانییەكانی جەستە لە جیهانێكی شپڕزەدا ژیاوە! پێویستە لە دۆخێکی وادا بۆ تێپەڕاندنی ئەو شپڕزەییە توانای بەستنەوەی زمان و ئارەزوو، جەستە و جەستە، لە جەستە و ڕۆح، لە زانست و فەلسەفەدا چالاک بکەینەوە؛ دەشێ لە دۆخی جەستە و جەستە بەشێوەیەكی تەكنیكی پەیوەندییەکان خێراتر بكرێن، بەڵام لە جەستە و ڕۆح هەمیشە شپڕزەیی مانا و خەیاڵی لێ دەكەوێتەوە!.  

کاتی ئەلیکترۆنی/ فەزای دەروونی

نەوەی نوێی دیجیتاڵی نەوەی (ئەلفا) کە بە قسەی توێژەری کۆمەڵایەتیی ئوسترالی (مارک مەکریندڵ) نەوەیەكە لە دوای ساڵی ٢٠١٠ تا ساڵی ٢٠٢٥ لەدایک دەبن؛ لە گەشەسەندنی تەکنۆلۆژییدا بەشدارن، لە هەمان کاتدا لە ژەنینی نیگەرانانەی چەمكی سفری مانادا دەژین! دوای ئەوەی تەواوی چیڕۆك و فانتازیا و یۆتۆپیاكان شکست و بێتواناییی خۆیان لە بەدیهێناندا سەلماند؛ نەوەی نوێ ملکەچیی بەكاربردن و زێدەییەكان و شپڕزەیی بۆتەوە؛ ئەو نەوەیە دوور لە دنیای مانا، لەدنیای دیجیتاڵییدا دەژی؛ دنیایەك کە سنوورەکانی نێوان واقیعی و مەجازی قووت داوە.

بێگوماندیكتاتۆریەتی ئەرێنیبوونی زانستی و چەمكی بە سفركردنی مانا کۆمەڵێک نەخۆشی دەروونی و کۆمەڵایەتی لێكەوتۆتەوە؛ بەو مانایەش مرۆڤی ئێستا بە (خێرایی كات) و (سفر مانا) گەمارۆ دەدرێت؛ کاتی ئەلیکترۆنی بێ سنوور گەشە دەکات، بەڵام فەزای ماناش داخراو نییە! ئەگەرچی بێ سنووری زانیارییەكان، خێرایی پەیوەندییەكان لەگەڵ فەزای دەروونی نایەتەوە؛ ئەگەرچی لەمیانی كاتی ئەلیكترۆنییدا بوون لەگەڵ ئەویتر بێ بایەخ دەكەوێتەوە… کرێکارە مەعریفییەكان لە گۆڕەپانی زێدەییەكاندا بێ پسانەوە چەمكی سفر مانا دەژەنن و دەبنە هۆی سنوورداربوونی ئەو ژیانەی کە بۆ سەرنجدان و خۆشەویستی و چێژ و هاوسۆزی پێویستە.  

ئۆتیزم، ناڕێکی خوێندنەوە، سفر مانا، نیشانەکانی ترس و تێکچوونی سۆزداری کۆمەڵێک نەخۆشیین کە لە ئەنجامی خێرابوونی سووڕانەوەی زانیارییەکان و خێرایی پەیوەندییەكانەوە سەریان هەڵداوە؛ لە لایەکی دیکەوە چالاکییە دەروونییەکان لە ئێستادا دوای کەمبوونەوەی ئەو کاتەی کە لەبەردەستدایە بۆ بەخۆداچوونەوە و لەخۆوردبوونەوە و پشوودان؛ یان دوای کەمبوونەوەی فەزای دەروونی بە هۆی كاتی ئەلیكترۆنی و کەمبوونەوەی قووڵایی ئەزموون و یادەوەری، بە هۆی خێرایییەوە، پاڵەپەستۆیەكی گەورەی بۆ مرۆڤی ئێستا دروست كردووە؛ كەواتە بنەمای نەخۆشییەكانی ئەمڕۆ شاردنەوە نییە، بەڵکە زۆر بینین و تەقینەوەی زیادەڕۆییە لە ئاژاوەی زانیارییەكان و ماندووبوونی هاندەرە دەمارییەکانی زانیاری و خێراییی پەیوەندییە ئەلكترۆنییەكان.

فەیلەسووفی ئیتاڵی (فرانکۆ پیڤۆ بێراردی) لە كتێبی (معزوفة مقلقلة: السميورأسمالية وأمراض جيل ما بعد ألفا، ترجمة أحمد حسان- دار هن للنشر والتوزيع)دا دەڵێت: دنیای زانین و چێژ لەپێشکەوتندایە، بەڵام ئەو دنیایە لە دامرکاندنەوەی ئازار و ڕەشبینی و خەمۆکی كەم توانایە! دەیەوێت بڵێت كات لە سەردەمی ڕابردوودا هێلێكی ئاسۆیی و یەکدەنگی هەبوو، لەڕووی کۆمەڵایەتییەوە سەقامگیریی ژیان بەشێوەیەكی بەرفراوان دەهاتە پێشەوە؛ بەڵام لەگەڵ بەرەوپێشبردنی ئابووریی بەردەوام و داڕشتنەوەی دووبارە و پشتبەستن بە خێراییی پەیوەندییەكان و بێ سنووری زانیارییەكان. ئیتر هێلی ئاسۆیی و ڕێگای دیاریکراو نەما و مرۆڤەکان لە فەزا دەروونی و پەیوەندییە قووڵە مرۆیییەكان و سەقامگیری و ئامانجە درێژخایەنەکان بێبەش بوون و مرۆڤی ئێستا لە ڕێگایە، نەك لە ئەنجام.

كەواتە ئەگەرچی مەعریفەی مرۆڤ، وەک پڕۆژە، لە خۆشیی ماناوە دەستی پێ کرد؛ بەڵام لە ئێستادا ئەو مەعریفەیە، ئەو ئازادییە، لەژێر ڕۆشناییی خۆشی و سوودی دیجیتاڵیدا هەوڵدەدا کۆتایی بە مانا بهێنێ و وەک ڕێگا، گەڕان، تاقیکردنەوە، شوێنی مانای بوونی مرۆڤ بگرێتەوە! بۆیە چیتر مرۆڤەکان وەرناگرن و بە دیجیتاڵیبوون پێویستی بە ئامادەبوونی کەس نییە، پێویستی بە کڕینی کاتی ئەلیكترۆنییە؛ ئیتر سەردەمی کۆنترۆڵکردنی هەسارەکان بەسەرچوو، ئەمڕۆ بە تەواوی لە دەرەوەی ئەم سنوورەداین؛ کاتی ئەلیكترۆنی هیچ مانایەک بۆ ئازادیی تاکەکان و فەزای دەروونی نەهێشتۆتەوە؛ ئەمڕۆ ترس و شپڕزەیی و دڵەڕاوکێی هەسارەیی فەزای دەروونی مرۆڤی داگیر كردووە.

تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی لەسەر بنەمای کاری ماددی و بەكاربردنی بازنەی زانیارییەكان و خێراییی پەیوەندییە ئەلیكترۆنییەكان وەستاوە، هەموو ئەوانە كۆمەڵە ڕێكارێكن کە چیتر ناتوانرێت کۆنترۆڵ بکرێن یان دژایەتی بکرێن؛ تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی بووەتە سیستمێکی میکانیزمی تەکنۆ-ئابووری کە مرۆڤ ناتوانێت لێی دوور بکەوێتەوە؛ بەم جۆرە ژیان ڕێگایە، نەك كۆتایی، بەڵام ناچار كراوە لە هەلومەرجی وابەستەییی ڕەهادا و لەڕێگای سەرمایە تەكنۆلۆژییەكانەوە بجووڵێتەوە؛ ئەوەش بەگشتی واتە گۆڕینی یاسا بە کۆد و بەردەستکردنی خاوەندارێتی بە کۆدکردن بۆ خاوەن پشکەکان؛ دواجار ئەو خاوەن پشکانە ئەلگۆریتمی کۆدکردن بۆ پاراستنی کۆنترۆڵی سەروەت و سامانەکانیان بەکار دەهێنن.

بەم جۆرە هاونیشتمانی و هاووڵاتی ئەوانە نیین كە دانیشتووانی یەک نیشتمانن، بەڵكە دانیشتووانی ئەو خاڵانەن كە تێیدا خاوەن پشکن؛ واتە لەو خاڵە دیاریكراوانەدا خاوەن پشک دەسەڵاتی ڕێژەییان دەبێت، دەسەڵاتێک كە لەگەڵ بەهای ئەو پشکانەی خاوەنیانن و بەهۆی کلیلی کۆدکراوەوە دەستیان پێدەگات؛ كەواتە سنووری یاسای وڵات خاوەن پشکەكان ناگرێتەوە؛ سەپاندنی یاسا بە مانای دانانی سنوور نییە لەلایەن دەەسەڵاتی وڵاتانەوە، بەڵكە دانانی سنوور بەهۆی پشكەكان و کلیلی کۆدکراوەکانەوەیە.

هەولێر 25/2/2026

The post کولتووری بەکاربەر appeared first on ژنەفتن.

لە تێگەیشتنی دەروونناسییەوە بۆ دەروونناسیی بوونگەرایی، لە (سیگمۆند فرۆید)ەوە بۆ (ڕۆناڵد داڤید لانگ- 1927-1989)، لە قەیرانی خودەوە بۆ قەیرانی بوون… دەتوانین بڵێین دەروونناسی و بە تایبەتی دەروونشیکاریی (فرۆید)ی هەوڵێکی بەردەوام بوو، بۆ دامەزراندنی مانایەکی جێگیر بۆ خودی مرۆڤ و جیهان، بەو مانایەش کەسایەتیی مرۆڤ لای فرۆید لە کێشان و ملمڵانێیەکی بەردەوامی نێوان (ئید -ئیگۆ- سوپەرئیگۆ) دەخولایەوە؛ بەڵام بوونگەراکان و بە تایبەتی (ڕ. د. لانگ) ئەو پرۆژەیان ڕەت کردەوە و نیشانیان دا کە مانا و ناسنامە و کەسایەتیی مرۆڤ مەرج نییە هەر تەنها ئەو سێ بنەمایە بەڕیوەی بەرێت و بوونی مرۆڤ لەخۆیدا قەتیس بکات؛ (لانگ- وەک یەکێک لە پێشەنگە سەرەکییەکانی ڕەوتی دژە- دەروونپزیشکی لە ساڵانی شەستەکاندا) جێگیرنەبوونی مانا و ناسنامەی کەسایەتیی بە قەیرانی بوونەوە بەستەوە؛ بەو مانایە دابەشبوونی کەسایەتی دەبێتە هۆی ئەوەی مرۆڤ هەست بە نائارامی و دابڕان لە دەوروبەر بکات؛ ئەوەش بانگەشەیەکی قووڵە بۆ ئەوەی مرۆڤ تەنها لەڕووی دوالیزمی (عەقل/ شێتی) نەخوێنرێتەوە، بەڵکە وەک بوونێکی فرە مانا، وەک بوونێکی پڕ لە ترس و نیگەرانی تەماشا بکرێت؛ وەک شێوەیەک لە شێوەکانی بوون لە جیهاندا، نەک تەنها وەک مێشکێکی بایۆلۆژی؛ واتە تێگەیشتن لە مرۆڤ دەبێت لەڕێگای ئەزموونی ژیانەوە بێت، نەک تەنها لەڕێگای توێژینەوەی زانستییەوە.

لێرەداپرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە: ئایا دەتوانرێت (نەخۆشیی دەروونی- شێتی) وەک (قەیرانی بوون) سەیر بکەین؟ یان گرفتی (شێتی) لە قەیرانی بوونەوە هەڵگرینەوە؛ ئایا تێکشکاندنی گێڕانەوە گەورەکان بەرەو جێگیرنەبوونی ماناکانمان دەکەنەوە؟ ئایا شتێک بە ناوی خودی یەکگرتوو هەیە؟

قسەکردن لە تیۆریی دەروونشیکاریی فرۆیدی بەرەو سێ ئاستی سەرەکیی کارکردنی مێشکمان دەکاتەوە: (نەست- اللاوعي، هەست- الوعي، و پێش‌هەست- قبل الوعي)یە؛ فرۆید پێی وابوو مرۆڤ زیاتر لەوەی هەست بەڕێوەی بەرێت، لەلایەن نەستەوە بەڕێوە دەبرێت؛ بەڵام (ڕ. د. لانگ- پزیشکی دەروونی سکۆتلەندی) بە هەموو جیاوازییەکانییەوە بەرەو بەرگریکردن لە بوونی ڕاستەقینە و بوونی ساختەی (هایدگەر) هەنگاو دەنێت و دووبارە دەپرسێ: خود چییە و چۆن لەلایەن کەسانی ترەوە دەبینرێت، ئایا بوونی ڕاستەقینە ئەو بوونەیە کە لەگەڵ کۆمەڵگا دەگونجێ؟! لەو بارەشەوە دژی دیدگای فرۆیدی قسە لە نموونەی نەخۆشی (شیزۆفرینیا) دەکات و پێی وایە شیزۆفرینیا تەنها نەخۆشییەکی مێشک و شێوانی سێ ئاستە سەرەکییەکەی کارکردنی مێشک نییە؛ بەڵکە شیزۆفرینیا دەتوانێت ڕێگایەک بێت بۆ پاراستنی (خودی ڕاستەقینە) لە ژیانێکی پڕ لە دڵەڕاوکێ و ناتەواوییدا… بەو مانایەش بەرگری لە تێزەکەی خۆی دەکات و مرۆڤ وەک بوونێکی فڕێدراوی نێو جیهانێکی نالۆژیکی دەبینێ و پێی وایە نەخۆشییە دەروونییەکان تەنها کێشەیەکی پزیشکی نیین، بەڵکە زمانێکی فەلسەفیین کە مرۆڤ لەو ڕێگایانەوە قسە لەگەڵ بێمانایی، ترس و ئازادی دەکات؛ بەم جۆرە (ڕ. د. لانگ) لەڕێگای نەخۆشی شیزۆفرینیاوە (دابەشبوونی خود) ڕادەگەیەنێت.

(قەیرانی بوون/ قەیرانی مانا)

 (ژان فرانسوا- لیوتار) لە کتێبی (الوضع ما بعد الحداثي، ترجمة: أحمد حسان)دا باس لە کۆتایییەکان دەکات و پێی وایە هیچ ڕاستییەکی گشتی و چەسپاو بوونی نییە، چونکە خودی مانا ناجێگیر و پەرتەوازەیە، هیچ دەقێکیش لە ناکۆکیی ناوخۆیی و فرە مانایی بەدەر نییە.

 دەروونشیکاریی فرۆیدیی کەسایەتیی مرۆڤ لەژێر ململانێی هێزێکی جێگیری ناوخۆییدا دەستنیشان دەکات، نەستی مرۆڤ وەک (شوێن)ی ئارەزووە سەرکوتکراوەکان دەبینێ و گرفتە دەروونییەکان وەک دەرهاویشتەی کێشەی نێوان ئارەزوو و دەسەڵاتی چەسپاو لێکدەداتەوە؛ بەڵام (ڕۆناڵد داڤید لانگ) لە کتێبی (الذات المنقسمة: دراسة وجودية في العقل والجنون- ترجمة: عبدالمقصود عبدالکريم) لە دیدگایەکی (مرۆیی- بوونگەرایی)ەوە بەرەو ڕوانگەکەی (لیوتار) دەچێ و (دڵەڕاوکێی بوون) بۆ وەسفکردنی هەستی ناجێگیری، یان ترس لە ونبوون یان داگیرکردن، دەگێڕێتەوە و شوێنی ئارەزووە سەرکوتکراوەکان بە سەرچاوەی گرفتە دەروونییەکان نابینێ، نەک هەر هێندە، بەڵکە پێی وایە هیچ (ناوەندێک/ شوێنێک) نییە (مانا- عەقڵ) بپارێزێت.

لەنێوان دەروون وەک دەرهاویشتەی سەرکوتکردن و بوون وەک ستراتیژیی پاراستن، یان بە مانایەکی دیکە لەنێوان جێگیربوونی عەقڵ و پەرتبوونی شێتییدا… یەکەمیان (خود، مانا، ئارەزوو) وەک کێشەیەکی دەروونی دەبینێت و دووەمیان (خود، مانا، ئارەزوو) وەک قەیرانی بوون تەماشا دەکات؛ بەڵام لەگەڵ هەموو ئەو جیاوازییانەشەوە: ئایا نەست زمانێک نییە، بۆ دەربڕینی قەیرانەکانی بوون؟ ئەگەر ئەو پرسیارە لە (ژاک لاکان)ەوە ڕووبەڕووی فرۆید بکەینەوە، دەڵێین: ئایا ناخی مرۆڤ لە غەریزە بایۆلۆژییەکان پێکهاتووە، یان ئەلفوبێیەکی هێمایی ڕێکخراوە؟ هەڵبەتە فرۆیدییەکان گرنگییان بە ڕووداوە ڕاستەقینەکانی منداڵی دەدەن،  بەڵام لاکان گرنگی بە “دال” (وشەکان) دەدات.

 ئەگەر پێمانوابێ کە زمان لە نەست ڕسکاوە! کەواتە (خود، مانا، ئارەزوو) دروستکراوی گوتراوە جیاوازەکان و قەیرانەکانی زمانە… لێرەدا مرۆڤ لەنێوان پەیوەندییە ئاڵۆزەکانی نەستی زمان و قەیرانی گوتراوە جیاوازەکاندا، لەنێوان مانا بێکۆتایییەکان و گۆڕان و سەیرورەی بەردەوامیدا، دەتوانێت نەستی زمان وەک (دۆخ)ێکی داهێنەرانە ببینێت کە مرۆڤ تێیدا هەوڵی نوێ بۆ مانای بەردەوام و گۆڕانکاری بەردەوام دەدات، بە دیوەکەی دیکەش تیۆرییەکی فیکری بۆ تێگەیشتن لە مرۆڤ لە ناو جیهانی زمان و قەیرانەکانی بووندا گەڵاڵە دەکات؛ بەو مانایەش بەردەوام نەست لە شوێنەوە بەرەو دۆخێکی گۆڕاو دەچێت.

(خودی شکاو)

(خودی دابەشبوو: لێکۆڵینەوەیەکی بوونگەرایی لە عەقڵ و شێتی) ناوی کتێبەکەی (ڕ. د. لانگ)ە؛ لە لێکدانەوەی ئەو کتێبەدا خود تەنها واتایەکی دەروونناسیی سادەی نییە، بەڵکە ناوەندی ئەزموونی بوونی مرۆڤ و پەیوەندییەکانی مرۆڤە بە جیهانەوە! لێرەدا (من هەم) بە شێوەیەکی (ڕاستەقینە) دەتوانێ پەیوەندیی ڕاستەقینەی (خێزانی، کۆمەڵایەتی) دروست بکاتەوە، بەبێ ماسک و دەستکردی کۆمەڵایەتی بژیت؛ بەڵام کاتێک خودی ڕاستەقینە لەژێر هەر پەردەیەک دەشاردرێتەوە، ئەوە خودی ساختە (ماسککراو) دەردەکەوێت؛ خودی ساختە: هەڵگری هەستێکی نامۆ و دابڕاو و پڕ لە ترس و نیگەرانییە، هەموو ئەو هەستانەش وەک خۆپارێزی بەرز دەکاتەوە! واتە هەموو ئەو هەستانە هەوڵدانە بۆ پاراستنی خودی ڕاستەقینە… خودی ڕاستەقینە (ژیانی ڕاستەقینە)، یەک پارچەیە؛ خودی ساختە (خودی دابەشبوو)، ئەو خودەیە کە دابڕاوە و سنوورەکانی بوونی شکاون، یان ڕۆڵێکە (ماسکێکە) کە مرۆڤ بۆ گونجان لەگەڵ کۆمەڵگادا دەیگێڕێت؛ کەواتە مرۆڤ بوونێکی هەستیار و پەیوەندیدارە، کە ئەگەر (ئاساییبوونی) لەدەست بدات، خودی دابەش دەبێت، بەو مانایەش (شێتی) وەک هەوڵێکی مانادار بۆ پاراستنی خود دەردەکەوێت.

لێرەدا دەمەوێ چەمکی خودی ڕاستەقینە و خودی ساختە بۆ خودی جێگیر و خودی گۆڕاو تەرجەمە بکەم و لەوێشەوە هەوڵ دەدەم لێکدانەوەیەکی (زمانی- بوونگەرایی) بۆ دۆخی گۆڕاوی (نەستی زمان) دابمەزرێنم، بەو مانایەش نائاساییبوونی زمان ئەوەیە کە مرۆڤ هەست بە سەقامگیریی بوونی خۆی ناکات، بۆیە مرۆڤ هەمیشە لەنێو زماندا لە دۆخی: ونبوون، داگیرکردن، شپڕزەییدا دەژیت؛ لەو کاتەشدا کە زمان ناتوانێت بە شێوەیەکی ئاسایی جێگیر بێت، لە بەرانبەردا بوونی گۆڕاو دەبێتە ئەو خودەی کە بەردەوام دەگۆڕێت و پەیوەندیی نوێ دروست دەکاتەوە و هیچ ناوەندێکی جێگیر شک نابات! لەو بیرۆکە (سارتەر)ییەدا، بوون پێش ماهیەت دەکەوێت (واتە مرۆڤ سەرەتا هەیە، پاشان دەبێتە خاوەنی خود).

 لێرەوە خودی گۆڕاو (عاقڵ) هەڵگری هیچ مانایەکی پێشوو نییە، بەڵکە لە کردارەکانیدا (لە داهێنانەکانیدا) (شێتی) دروست دەکاتەوە؛ ئەو بیرۆکە (سارتەرییە- لانگییە) لە نائاساییبووندایە، لە ونبوونی سنوور و شکاندنی یەکگرتوویی خودەوەیە! لانگ- بە شێوەیەکی سارتەرییانە لەو کتێبەدا پێی وایە مرۆڤ هیچ پلانێکی پێشووی نییە، بەڵکە سەرەتا دەچێتە نێو جیهان (بوون) و پاشان لەڕێگای کردارەکانی (داهێنانەکانی) خۆی ماهیەتی خۆی بونیاد دەنێتەوە؛ لەو بیرۆکەیەدا مرۆڤ بە ئازادی مەحکومە و بەرانبەر هەموو هەڵبژاردنەکانی خۆی بەرپرسیارە… لێرەدا پرسی ئایا ماهیەت جێگیرە، جەختکردنەوەیە لە چەسپاندنی عەقڵ؟ بۆیە لە پرسیارەکە زیاتر ناڕۆین، ئەگەر ڕەفتاری ئەو بەناو عاقڵانە لەبەرچاو بگرین، کە شەڕ و ململانێ هەڵدەگیرسێنن و برسێتی و پەتای کوشندە لە دەستی ئەواندا گەشە دەکەن، ڕەنگە سەرلێشێواویمان بەرانبەر بەو پرسیارە (سارتەری-لانگی)یە زیاتر نەبێت و پێداگری لە عەقڵ چییە؟ شێتی چییە؟ زیاتر نەکەین و کەمەکێک لەو پرسە دوور کەوینەوە، لەوێوە هەوڵ دەدەم تەواوی خوێندنەوەکەم لەبارەی (دابەشبوونی خود) و (زمانی بوونگەرایی) بۆ ترسی مانا و قەیرانی مانا و چەمکی جێگیرنەبوون درێژ بکەمەوە، هەتا بتوانم بۆ جارێکی دیکە (خود، مانا، ئارەزوو) لە (بوون بە) دابڕێژمەوە.

کەواتە خودی ڕاستەقینە (خودی جێگیر) پاراستنی بوون دەگەیەنێت و خودی ساختە (خودی گۆڕاو) بەردەوامی بوون و (ناجێگیربوونی خود) نمایان دەکات؛ بەم جۆرە هەردووکیان بە دوو شێوەی جیاواز، نائاسایی (بوون)یان هەڵگرتووە، بە مانایەکی ڕوونتر مرۆڤ بە هەردوو ڕووی (عاقڵ و شێتی) گوزارشت لە بوون دەکات: ڕووی یەکەمیان بە داخستنی (بوون) و ئەویدیکەیان بە کرانەوەی (بوون)، یەکەمیان بە داخستنی (مانای چەسپاو) و ئەویدیکەیان بە کرانەوەی (خەیاڵی زمان) بەو مانایەش تێکچوونی یەکگرتوویی خودی ڕاستەقینە بۆ خودی ساختە، یان (بوونی یەکگرتوو) لە زماندا دەتوانێت دۆخی گۆڕاوی ژیان (سەیرورە- بوون بە) نیشان بداتەوە.

لە کۆتاییدا (خودی دابەشبوو) دەتوانێت وەک دەقێکی سەرەکی لە تێگەیشتن لە (عاقڵ و شێتی) بوونی یەکگرتوو لەڕێگای قەیرانەوە بخوێنێتەوە، بەو مانایەش مرۆڤ شتێکی دیاریکراو نییە، عاقڵە و شێتە، بەردەوام لەنێوان جێگیربوون و پێویستی گۆڕاندا دەژی! بەڵام کاتێک ئەم دوو شێوە (نائاساییەی بوون) بەیەکەوە وەک بوونێکی یەکگرتوو هەڵناکەن، قەیران دروست دەبێت.

کەواتە (خود، مانا، ئارەزوو) نە شتێکی سەقامگیرە و نە گۆڕاو، بەڵکە (ئەزموونی ژیان) مەیدانی شپڕزە و ئاڵۆزی نێوان ئەم دووانەی لەخۆ گرتووە؛ هەمیشە (ئەزموونی ژیان) دەیەوێت خۆی وەک شتێکی سەقامگیر پیشان بدات، بۆ ئەوەی لە (ئازادیی ترسناک) هەڵگەڕێتەوە؛ چونکە مرۆڤ خاوەنی تەواوی خۆی نییە، بەڵکە ئەنجامی گوتار و دەسەڵاتە و هەمیشە خۆی لە ناو تۆڕێکی واتای زمانیی و دەسەڵاتدا دەبینێتەوە؛ دەرئەنجامی (تۆ خۆت) دروست ناکەیت، بەڵکە زمان دروستت دەکات، ڕاستەوخۆ ڕەخنەیە لە بیرۆکەکانی سارتەر و لانگ؛ بەڵام بوونگەراکان باوەڕیان بە خود لەق نابێ، وەک چۆن لانگ باوەڕی بە خودی دابەشبوو هەیە و ئەو دابەشبوونە وەک شکستی نێو جیهانێکی نالۆژیکی دەبینێ، نەک وەک بەرهەمی گوتار و شکستی سیستەمی واتاسازی.

هەڵبەتە قەیرانەکانی خود، مانا، ئارەزوو، وەک لانگ و بوونگەراکان تێیگەیشتوون، قەیرانی بەرپرسیاری ئازادی نییە، بەڵکە قەیرانی نەبوونی بنەمایە؛ چونکە مرۆڤ نەک هەر نازانێت چییە، بەڵکە نازانێت ئایا دەتوانێت هەرگیز بزانێت یان نا. بەو مانایەش مرۆڤ بوونێکی ئازاد و خۆدروستکار نییە، بەڵکە مرۆڤ لە قەیرانێکی قووڵتردا دەژی، ئەویش قەیرانی زمان و قەیرانی مرۆڤایەتییە، چونکە ناتوانێت بە تەواوی خاوەنی مانا بێت؛ مرۆڤ بوونەوەرێکی ناتەواوە!

بەم جۆرە دابەشبوونی (خود، مانا، ئارەزوو) تەنها قەیرانی ئەزموونی ژیان نییە، تەنها قەیرانی زمان نییە، بەڵکە ئەنجامی جیهانێکە کە مرۆڤ تێیدا شکاوە و گومان لە خودی خۆی و لە ئازادیش دەکات. پرسیارەکە ئەوە نییە، مرۆڤ کێیە، زمان چییە؟ پرسیارەکە ئەوەیە: ئایا (مرۆڤ- زمان) هێشتا دەتوانێت هەبێت؟ هەرگیز ئەو پرسیارە، پرسی دۆخی زمانی داهێنەرانەی لەخۆ نەگرتووە، تەنها دۆخێکی گۆڕاو نییە، بەڵکە دۆخی سەرەکیی مرۆڤی ونبووە.  

هەڵبەتە (ڕۆناڵد داڤید لانگ) وەک یەکێک لە پێشەنگەکانی ڕەوتی دژە- دەروونپزیشکی، هەوڵیداوە سنوورە باوەکانی نێوان ئاسایی و نائاسایی لە سنوورەکانی قەیرانی خود و قەیرانی بوون، قەیرانی زمان و قەیرانی ئازادی، نزیک بکاتەوە؛ هەر کاتێک ئەم سنورانە ناسەقامگیر دەبن، مرۆڤ دەچێتە دۆخێکی نێوانی، کە تێیدا: هەم دەتوانێت مانای نوێ بدۆزێتەوە و هەم دەتوانێت بە تەواوی لە ناو بێماناییدا ون بێت، هەم دەتوانێت عەقڵ بێت و هەم شێت.

هەولێر 4/4/2026

The post (قەیرانی خود/ قەیرانی بوون) appeared first on ژنەفتن.

 كەواتە (مانا- وەک تەماشاکردن لە گەڕان)دا زانیاری و ڕاستی، دەسەڵات و كۆنترۆڵ، ناسنامەی گۆڕاوی مرۆڤ (تۆ-ی ئۆنلاین) لەخۆ دەگرێت، بەڵام تەنها سەرنج بێتە سەر چەسپاندنی (خود)ی ڕێگا، دەشێوێت؛ چونكە ڤیرچواڵ توانایە، خود نییە؛ واتە لەنێوان تەماشا و مانادا  ئاستێکی نەبینراو، هەڵبژاردنەكانمان دیاری دەكەن و ئارەزووەكانمان ئاراستە دەكەن؛ بەڵام لەنێوان تەماشاكردن و مانادا خود ئامادەیە. لێرەدا مرۆڤ (وەك ماددەی خاو) لەڕێگای گەڕاندا دەبێتە (وێنە، نیشانە، لۆگۆ- داتا)، بەڵام مرۆڤ وەك هەست و خود لەڕێگای تەماشا-كردندا دەبێتە مانا!.  

لە ژینگەی ڤیرچواڵدا بیرۆكەی مرۆڤ وەك داتا، هیچ ناوەندێكی سەرەكی نییە، لەگەڵ هەمووشیان لە پەیوەندیدایە، چونكە دەگەڕێ ناتوانێ بوەستێ؛ بەڵام مرۆڤ وەك مانا، ناوەندێكی یەکگرتوو و ڕوونی هەیە، لە تەماشاكردندا دەوەستێ. لە پرۆسەی گەڕاندا سنووری نێوان ڕاست و ناڕاست تێك دەچێت و ڤیرچواڵ دەبێتە بەشێك لە ڕاستی، دەبێتە (وێنەیەكی ڕاستتر لە ڕاستی)، ئەوە ناسنامەی گۆڕاوی تێكەڵبوونی مرۆڤ و تەكنەلۆژیایە: (سایبۆرگ)ە؛ بەڵام هەست و خود، ناسنامەی مانایەكی یەکگرتوو و ڕوون و سەقامگیرە.

ئێمە لە جیهانی دیجیتاڵیدا تەماشای خێراییی زانیارییەکان دەکەین، كە هەموو شتێ دەبێتە: فەوڕی؛ كات كورت دەبێتەوە و دەبێتە: كاتی هەنووكە؛ ناتوانین لە زێدەگەڕاندا بوەستین و کارێکی دیکە بکەین چونكە بە پرۆسەی گەڕان مەست دەبین، لە زانستی خێراییدا مەست دەبین، هەمیشە چێژ لە گەڕانی زێتر وەردەگرین.

لە ئامرازە دیجیتاڵییەکان (مۆبایل و تەلەفۆنە زیرەکەکان، ئۆتۆمبێل، کامێرای چاودێری، ئامێرە زیرەکەکانی ماڵ و ئینتەرنێت)ەوە زانیارییەكان لە دەوروبەر وەردەگرن و وەك داتا بە سیستەمە ئەلیکترۆنییەکانی دەبەخشن و لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانیشدا ئەلگۆریتمەكان وەك هێزێکی شاراوە هەنگاو بۆ شیکردنەوەی زانیارییەكان و جێبەجێكردنیان دەنێن؛ بەو مانایە سێنسەری ئامرازە دیجیتاڵییەکان (سێنسەر-Sensor: داتاكان بۆ سیگناڵێکی ئەلیکترۆنی دەگۆڕن) کاریگەری لەسەر ڕەفتار و ئارەزووەكانمان دادەنێن و لەڕێگای چێژبەخشینەوە مافی ئەوە بە خۆیان ڕەوا دەبینن حەزەكانمان تەتەڵە بکەن و گۆڕان لە بیركردنەوەماندا بكەن!

بۆچی لەوە ناپرسی زۆرێک لە پلاتفۆرمەکان و کۆمپانیاکانی وەک: گووگڵ، فەیسبووک و ئەمازۆن، داتای بەکارهێنەران (وەک گەڕان، کلیک، شوێن، کڕین، لایكـ)ەكانمان کۆ دەکەنەوە و بەهۆی ئەلگۆریتمەكانەوە لێکۆڵینەوەیان لەبارەوە دەكەن و لەوێوە پێشبینی هەڵسوکەوتی داهاتوومان دەكەن، لەوە ناپرسی كاتێك (تەماشا) لەسەر شتێ ڕادەگری، بۆچی هەمیشە ئەو شتە درووست دەبێتەوە؟

هەموو ئەوانە، وەك ئەوەیە (مانا) لە شاشەی ئامرازە دیجیتاڵییەكاندا لە درووستبوونەوەدا تەماشای (هەمووان) بکات، تەنها (خود) نەبێت! لێرەدا تێگەیشتن (تەماشاكردن)ە و بە دەستبازی درووستبوونەوەوە مەستە؛ بەڵام ئامرازە دیجیتاڵییەكان (تەماشا)ی ئەوی دیکە دەکات، كە من نیم! من پێویستە تەماشای- بکات، بۆ ئەوەی مۆڵەق بێ و ئەوی دیكە نەبینێ؛ كەواتە ئامرازە دیجیتاڵییەكان تەماشا-ی هەموو شتێک دەکات تەنها منی مۆڵەق نەبێت؛ بەدیوەكەی دیكە شاشە لە ئاستێکی نەبینراودا لە (تەماشا-کردن)م ناکەوێت.

 بەمجۆرە ژینگەی ڤیرچواڵی هاوشێوەی بەربوونەوەی تێگەیشتن بەشدارییەک لە هەستە مرۆیییەکاندا دەوروژێنێت: تەماشا لە گەڕاندا تێگەیشتن فریو دەدا و چێژێكـ دەبینێ کە لە گەڕانی مانادا نییە، بەڵكە لە جووڵەی شاشەدایە؛ كەواتە مرۆڤ لە زانیارییە دیجیتاڵییەکاندا تێگەیشتن بەدەست ناهێنێ، بەڵکە تەماشای شاشەیەک دەکات یان چێژێ دەیبات کە بەخێرایی لە گەڕاندا لێی ڕەتدەبێت.

 لێرەوە سێنسەری ئامرازە دیجیتاڵییەکان سەلماندوویانە ئەوە جووڵەی زانینە تەماشای مرۆڤ دەکات، نەك تێگەیشتنی چەسپاو؛ مرۆڤ لەو زانیارییە دیجیتاڵییانەدا تێگەیشتن حاسڵ ناکات، بەقەد ئەوەی سێنسەرەکان لە گەڕان بەنێو دەروونی مرۆڤدا حاسڵی دەکەن! سێنسەرەکان لە تەماشای مرۆڤ دۆخێکی سایکۆلۆژی بەرهەم دەهێننەوە.

بۆچی مرۆڤ لە گەڕان بە دوای زانیارییە دیجیتاڵییەکاندا تێگەیشتن (وەك ئەزموون) حاسڵ ناکات؟ چونکە زانیارییەکان تەماشای مرۆڤ ناکەن، تەماشای شاشە (کامیرا) دەکەن! واتە تەماشای جووڵەی چاوێکی دیکەی مەتەڵاوی دەکەن، كە كامیرا- شاشەیە، چاوێك كە لە تەماشا ناوەستێ! بەڵام هەست و خود و ئەزموون لە دۆخی وەستاندایە، بۆیە (تەماشا) فریووی دەدات. ئەو شتەی چاومان لەسەریەتی جووڵەی (شاشە)یە و لەو بابەتە (گەڕان) ڕاستەقینەتر دیارە کە بەرانبەری وەستاوین، یان لەو داتایەی بەدوایدا دەگەڕێین ڕاستەقینەتر دەردەكەوێت؛ هەڵبەتە لە بابەتی گەڕان و شاشەدا (زڕەوێنە-Simulacra- وێنەیەكی ڕاستتر لە ڕاستی)ی (ژان بۆدریارد) ڕێكارەكانی فریودان ڕوونتر دەكاتەوە.

هونەری گەڕان

لە مانادا (تەماشا-كردن) لەسەر بابەت دەوەستێ، بەڵام ئەو وەستانەی تێگەیشتن، ئەو تایبەتمەندییە نییە کە هونەری گەڕان (هونەری پرسیارکردن)ی پێدەناسرێتەوە، چونكە تێگەیشتنی بابەت دەبێتە ئەزموونێكی خودی، واتە مانا (تەماشا) بۆ ئەوی دیکەی (كردن) دەچەسپێنێ و هیچ کارێکی دیکە ناکات تەنها ئەوە نەبێت كە دەوەستێت؛ چونكە مانا مافی ئەوەی هەیە و پێویستە لەسەری (تەماشا) لە شوێنێ (مۆلەق) بكات؟! بەڵام مەرج نییە گەڕان هەرگیز (تەماشا) بکاتە (كردن)؛ گەڕان وەك ڕێگا لە ڕۆیشتندا (تەماشا)ی هەموو شتێک دەکات تەنها مانای (كردن) نەبێت، تەنها ئەزموونی خود نابینێت، كەواتە (من) وەك (كردن) مانام!

 بێگومان زانیارییە دیجیتاڵییەکان بەبێ خواستی خۆیان وێنەیان گیراوە، بۆیە لە مانا و تێگەیشتن تێدەپەڕن و سەیری شاشە- کامیرا دەکەن و لە گەڕاندا مانا دروست دەكەنەوە، ئەزموون درووست ناكەن؛ بەم جۆرە لەنێوان ئامرازی کامیرا و تەماشا هیچ جۆرە تێگەیشتنێ بۆ گەڕان نییە، جگە لە کاردانەوەیەک بە ئاراستەی ئابووریی خێراییی گەڕان، بازاڕی خێراییی گەڕان لە کاردانەوەی نەوەستاندا بەردەوام دروست دەبێتەوە، لە كاتێكدا تێگەیشتن، مانا و ئەزموونی خود لە کاردانەوەی بازاڕی-كردن سەوز دەبێت.

من بەدوای ئەو شتەدا دەگەڕێم کە تێی دەگەم، ئەگەرچی لە تەماشادا ئەو شتە نابینمەوە؛ بەڵام لە گەڕانی خۆبەخۆ لە کایەی داخراوی تەماشادا بەردەوام مەستی چێژی لەدایكبوونەوە دەبم! بەم جۆرە گەڕان و (تەماشا)، لە بەدەستهێنانی ئامانجی مانا و تێگەیشتنەوە بۆ چێژ دەگۆڕێت؛ گەڕان و چێژ بە دوای یەکدا لە لەدایكبوونەوەدا یەكتر بەجێدەهێڵن، بەو مانایە هەمیشە گەڕان، مانا بەجێدەهێڵێ، ژینگەی ڤیرچواڵ و زڕەوێنە دەبنە هایپەر-ڕاستی و چێژ؛ بەڵام خود و (تەماشا-كردن)، ئەزموون و هەستەكان هەڵدەوەشێنێتەوە.  

لە مەستیدا خود دەرناكەوێت چێژ فەرمانڕەوایە؛ وەك چۆن کتوپڕ تەماشای گەڕان دەگۆڕێت! بەڵام ئایا ئامرازە دیجیتاڵییەكان لەبری خود گرنگی بە چێژ دەدەن، لەبری چێژ گرنگی بە گەڕانی بەردەوام دەدەن، لەبری گەڕانی بەردەوام گرنگی بە فریودان دەدەن و ناوی دەنێن ژینگەی ڤیرچواڵی كە تێیدا: دەژین، پەیوەندی دەكەین و خۆمان دەگۆڕین؟ هەڵبەتە لە ژینگەی ڤیرچواڵدا سنووری نێوان ڕاستی و خەیاڵ كەمتر دەبێتەوە؛ مرۆڤ لە (پێكهێنانی ژینگەی نوێ)ی ڤیرچواڵیدا تەنها نیشتەجێ نییە، بەڵكە دروستكاری جیهانەكەی خۆیەتی؛ (مانا- مرۆڤ) لەبەردەم گەڕاندا بەندە بە پرسی چێژەوە، چێژ لە پێكهێنانی ژینگەی نوێدا بەندە بە پرسی فریوەوە.

 كەواتە کارلێکی نێوان مانا و گەڕان، چێژ و فریو، لە ئاستە جیاوازەكاندا ئەگەری كراوەن: لەنێوان توانای داهێنانەكانی مرۆڤ و جیهانی ڤیرچواڵیدا؛ واتە ئەگەرچی مرۆڤ جیهانی ڤیرچواڵی درووست كردووە، بەڵام ئێستا ئەو جیهانە مرۆڤ دووبارە دروست دەكاتەوە! بەو مانایە جیاوازی لەنێوان دوو شێوازی بووندایە: لە یەكەمیاندا ئەگەر (تەماشا)ش نەبێ، بابەتی (كردن) هەیە؛ لە دووەمیاندا بوونی تەماشا پەیوەستە بە داتا، سیستەم، بەكارھێنەرەوە؛ لە یەكەمیاندا زانیارییەكان بەسەر ئەزموون و هەستەكاندا دێت؛ لە دووەمیاندا زانیارییەكان بە فلتەر و ئەلگۆریتمەكاندا تێدەپەڕن؛ لە یەكەمیاندا ڕاستی پەیوەستە بە جەستە و كۆمەڵگاوە؛ لە دووەمیاندا ئەوەی دەبینیت هەموو ڕاستی نییە (هایپەر-ڕاستی) لە ڕاستی زیاتر كاریگەری دەبێت؛ یەكەمیان جێگیرە و دووەمیان گۆڕاوە، یەكەمیان خودی بەهایە و سەرنجڕاكێشە، بەو مانایەی كە سەرەتا و دەستپێكە و دەچەسپێ؛ دووەمیان بەهای بازاڕە و حەپەسان دروست دەكات، بەو مانایەی بەشێوەی كاتی بڵاو دەبێتەوە و دەگۆڕێت.

گەڕان وەك ئاماژە

بێگومان ئەگەر گەڕان تەنها پەیوەندیی بە بەهای بازاڕەوە هەبێت، لەو گەڕانەدا هیچ شتێک لەوە گرنگتر نییە كە تەماشا هەڵقووڵانێکی بێدەنگی وێنە و داتا، ئابجێكت، یا ئاماژە بێت؛ بەڵام ئایا لە فەلسەفەدا  گەڕان وەك ڕێنماییی ژیان و باڵابوونی بەهای مرۆڤ و جیهان تەماشا دەكرێت؛ ئایا ژیان و جیهان، ڤیرچواڵ و حەقیقەت، هەموویان لەناو ئەو وێنە و ئاماژەیەی تەماشای بازاڕدا ڕووبەڕووی زانیاری و دەسەڵات دەبنەوە؟ بەكورتی ئایا مرۆڤ لەسەردەمی پۆست هیومانیزمدا تەنیا بوونێکی سرووشتییە، یان (سایبۆرگ)ە، نیمچە- مرۆڤ و نیمچە- تەکنەلۆژیایە؟

هەڵبەتە پرۆسەی گەڕان تەنها فیزیكی نییە، خودی ژیان گەڕانێكە بۆ مانای هەستەكانی مرۆڤ، هەروەها سێنسەری ئامرازە دیجیتاڵییەكانیش؛ بەمجۆرە مرۆڤ لەنێوان بەهای ڕاستی و ژینگەی ڤیرچواڵیدا ناژێت، بەڵكە لە تێكەڵەی هەردووکیاندا دەژیت، لە تێكەڵەی تەماشا و تەماشاكردندا دەژیت؛ واتە هەم تەماشایە (وێنە، نووسین، لۆگۆ- نیشانەیە کە پات دەبێتەوە) و هەم تەماشاكردنە (مانای هەست و حەقیقەت و خودی ئەزموونە بەرجەستە دەبێت).  

نیشانە خۆی واتا نییە، بەڵکە واتا ڕوون دەکاتەوە؛ نیشانە ئەو شتەیە کە پاتە دەبێتەوە یان ئاماژە بۆ شتێکی تر دەكات، نیشانە تەماشایە؛ لە ژینگەی ڤیرچواڵیدا نیشانەکان هەموویان درووستكراون و بۆ پەیوەندیكردن ئامادەن! بەڵام تەماشاكردن بەهای حەقیقەتی مانا بەرجەستە دەكات، ئەو هەستەیە یان ئەو زانیارییەیە کە تێگەیشتنێكی بەرزی ئەزموون دەنرخێنێ و نیشانەكان ڕوون دەكاتەوە! نیشانە دروست دەبێ، بەڵام بێ تەماشاكردن مانای جیاواز نابەخشێت! تەماشاكردن پێویستە بۆ ئەوەی هەست بە نیشانە بكات و بە بەهای مانای بگەیەنێت؛ كەواتە تەماشا- نیشانە: داتا، ئابجێكت، یا کاراكتەرە؛ كەچی خودی مانا- تەماشاكردن: ئەو هەست و ڕوونكردنەوانەیە کە مرۆڤ لەناو جیهانی دیجیتاڵیدا دەیبینێ.

لێرەدا گەڕان خۆی لە ئاستێكی تر دەچێتە سەر، چونكە تەنها تەماشا بۆ دۆزینەوەی نیشانەكان نییە، بەڵكە بۆ ڕوونكردنەوەی پرۆسەی تەماشاكردنە؛ واتە مرۆڤ تەنها لەناو تۆڕێكی نیشانەدا ناگەڕێت، بەڵكە لەناو تۆڕێكی مانا و هەستدا خۆی دووبارە بەرهەم دەهێنێتەوە؛ لەم ڕووەوە، گەڕان لەنێوان تەماشا و تەماشاكردندا دەبێتە پڕۆسەیەكی دیالێكتیكی: نیشانەكان مرۆڤ بانگ دەكات، بەڵام تەماشاكردن وەڵامی دەداتەوە و لەو نێوانەدا مرۆڤ لەدایك دەبێتەوە.

لە جیهانی ڤیرچواڵیدا، ئەو دیالێكتیكە تووندتر دەبێت؛ چونكە نیشانەكان بێ ‌وەستان بەرهەم دەهێنرێنەوە و دەگۆڕدرێن، ناسنامەی مرۆڤ بەردەوام دەگۆڕێت؛ بەڵام تەماشاكردن هێشتا پێویستی بە كات و هەستە، پێویستی بە ئەزموونكارییە؛ ئەوە وای لێ دەكات بە گومانەوە لەنێوان خێراییی داتا و قووڵیی ئەزمووندا بژی، لەنێوان ئەوەی دەبینرێت و ئەوەی درك دەكرێت.

ئەگەر لە ڕوانگەیەكی قووڵترەوە سەیری كردەی گومان بكەین، ئەوە گەڕان وەك ئاماژە، وەك تەماشا دەبێتە خودی بوونی مرۆڤ: مرۆڤ بوونێكی تەواو نییە، بەڵكوو پڕۆسەیەكی بەردەوامی گومان و گەڕانە؛ لەبەر ئەوە، ژیان نە كۆتایییە، نە وەڵامێكی تەواو، بەڵكە پرسیارێكی بەردەوامە كە لەنێوان تەماشا و تەماشاكردندا، لەنێوان گومان و گەڕاندا.

كەواتە لە سەردەمی دیجیتاڵ و پۆست-هیومانیزمدا، گەڕان تەنها كردەوەیەك نییە، گومان تەنها پرسیارێك نییە، بەڵكوو شێوەیەكی تەماشای بەردەوامە؛ شێوەیەك كە تێیدا مرۆڤ دەدۆزێتەوە- یان هەرگیز تەواو نادۆزرێتەوە.

هەولێر 27/3/2026

The post مانا، (وەک تەماشاکردن لە گەڕان)دا appeared first on ژنەفتن.

لە كۆمەڵگای زانیاریدا پەیوەندییەکان زۆر خێرا دەگۆڕێن، ناسنامە، زانیاری و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەكان لە گۆڕانی بەردەوامدان، بۆ نموونە: ترێندەکانی میدیای کۆمەڵایەتی زوو دروست دەبن و زوو دەفەوتێن، ناسنامەی دیجیتاڵی مرۆڤ بەردەوام دەگۆڕێت… زانیارییەكان بە خێرایی بڵاو دەبنەوە بێ ئەوەی جێگای بیرکردنەوەی قووڵ و فکری بن، چونكە زۆرجار ئامانج كێشكردنی سەرنجەكانە، نەك بیرکردنەوەی قووڵ… تەکنۆلۆژیا دەتوانێت شێوەی دەسەڵات و کۆمەڵگا بگۆڕێت.

بیرمەندی فێمینیستی ئەمریکی (شوشانا زوبۆف Shoshana Zuboff- لەدایكبووی 1951) پێی وایە لە سەردەمی تەكنۆلۆژیادا مرۆڤ دەبێتە ماددەی خاو بۆ سیستەمی دیجیتاڵی، چونكە سیستەمی نوێی ئابووری کۆمپانیا دیجیتاڵییەکان بەڕێوەی دەبەن، تەواوی ژیانی مرۆڤ بۆ داتا دەگۆڕن و  داتاكان دەكەنە کاڵای بازاڕی، بەو مانایە کۆمپانیاکان لەلایەك دەبن بە دەسەڵاتێکی شاراوەی زانیاری و لەلایەكی دیكە زانیاری و داتاكان دەكەنە سەرچاوەیەكی سەرەکیی بنەماكانی پەیوەندی و حەز و بازاڕ. بەكورتی سیستەمی ئابووریی دیجیتاڵی لەسەر چاودێری و کۆکردنەوەی داتاكانی ژیانی مرۆڤ بۆ قازانجی بازرگانی دامەزراوە.

 لە تۆڕی گەورەی ژیان، سروشت و تەكنۆلۆژیا دێتە ئاراوە و لە تۆڕی پەیوەندییە دیجیتاڵییەكان، كۆمەڵگای زانیاری دادەمەزرێت؛ لێرە لە كۆمەڵگای شارستانی جگە لەوەی مرۆڤ لەو تێگەیشتنە کۆنەی ناوەندی بوون و بوونێکی تەنیا و سەربەخۆ و جیاواز ڕزگاری دەبێت، وەک بەشێک لە تۆڕێکی گەورەی بوونەوەرەکان: ئاژەڵ، سروشت و تەكنۆلۆژیا و بە شێوەیەکی تێکەڵ، پەیوەندیدار خۆی وەك بوونەوەرە بەهێزکراوەکان دەبینێتەوە! بەمجۆرە لە كۆمەڵگای زانیارییدا مرۆڤ دەبێت بە بەشێک لە سیستەمێکی گەورەی ژیان و تەكنۆلۆژیا، نەكـ سەرکردە تایبەتمەندە بایۆلۆژی و ئۆنتۆلۆژییەكەی جیهان!.

 دواجار مرۆڤ وەک بوونێکی تێکەڵ لەگەڵ سروشت، ژینگە و تەكنۆلۆژیا، دەبێتە بەشێک لە سیستەمێکی ئەلگۆریتم (Algorithm)ی و ئەلگۆریتم وەك پلانی کارکردن دەبێت بە هێزێکی شاراوەی ڕێکخستنی ژیان، دەبێت بە ئامرازی دەسەڵات و چاودێری شارستانیەتی زانیاری دەكات و هەنگاو بە هەنگاو کێشەكان چارە دەكات و زانیارییەكان شی دەكاتەوە.

سێنسەر و ئارەزوو

تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی هەر تەنها ژیان بەڕێوە نابات، بەڵكە لەڕێگای ئامرازە هەستیارەكانەوە (سێنسەر-(Sensor ەوە ئارەزووەكانی مرۆڤیش بەڕێوە دەبات، چونكە ئامرازە هەستیارەكان زانیاری لەبارەی ڕەفتار و ئارەزووەكانی مرۆڤیش کۆ دەکەنەوە، بۆ نموونە: مۆبایل و ساعاتی زیرەک داتای جەستەی مرۆڤ کۆ دەکەنەوە، ئەپەکان شێوازی بەکارهێنان و هەڵبژاردنەکان دەناسێنن، سێنسەرەکان لە شوێنە گشتییەکاندا جووڵە و هەڵسوکەوتی خەڵک دەبینن.

بەم جۆرە سێنسەر وەک هەستەکانی مرۆڤ وایە بۆ ئامێرەکان؛ واتە وەک چۆن مرۆڤ بە چاو و گوێ هەست بە دەوروبەر دەکات، ئامرازی سێنسەریش تەواوی گۆڕانکارییە ژینگەیییەکان یان شتەکانی دەوروبەر هەست پێ دەکات و زانیارییانەكان بۆ سیگناڵێکی ئەلیکترۆنی یان داتا دەگۆڕێت، کە سیستەمێکی وەک کۆمپیوتەر یان ئامێرێکی تری ئەلیکترۆنی دەتوانێت تێیبگات! هەموو جۆرە جیاوازەكانی سێنسەر (سێنسەری گەرما هەست بە گەرمی دەكات، سێنسەری ڕۆناکی– ڕادەی ڕۆناکی دەپێوێت، سێنسەری جووڵە- جووڵەی کەس یان شت دەناسێت، سێنسەری پاڵەپەستۆی هەوا– فشاری هەوا دەپێوێت، سێنسەری دەنگ…) لەڕێگای مۆبایل و تەلەفۆنە زیرەکەکان، ئۆتۆمبێل، کامێرای چاودێری، ئامێرە زیرەکەکانی ماڵ و ئینتەرنێتەوە زانیارییەكان لە دەوروبەر وەردەگرێت و وەك داتا بە سیستەمە ئەلیکترۆنییەکانی دەبەخشێت و لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانیشدا ئەلگۆریتمەكان وەك هێزێکی شاراوە هەنگاو بۆ شیکردنەوەی زانیارییەكان و جێبەجێكردنیان دەنێن.

 كەواتە سێنسەر ئامرازێکە بۆ هەستکردن بە دەوروبەر، بە دیوەكەی دیكە زانیاری سێنسەرەکان کاریگەری لەسەر ڕەفتار و ئارەزووی مرۆڤیش دادەنێن، ئەگەرچی ناتوانن بەتەواوی ئارەزووە ئاڵۆزەكانی مرۆڤ شی بكەنەوە! لێرەدا پرسیاری سەرەكی ئەوەیە: ئایا تەکنۆلۆژی لە خزمەت ژیان و بیرکردنەوەی مرۆڤە، یان مرۆڤ ماڵی تەكنۆلۆژیایە؟!

بێگومان لە سەردەمی ئەمڕۆدا سیستمی تەکنۆلۆژیای دیجیتاڵی بەشێکی بنەڕەتی لە ژیانی مرۆڤ پێك دەهێنێ، چونكە ئەمڕۆ ژیان لە ناو تۆڕی زانیاری و پەیوەندیی بەردەوامدا دەگوزەرێت و مرۆڤ دەتوانێت زانیاری زۆر بەدەست بهێنێت و بەخێرایی بڕیارەکانی ژیانی بدات؛ بەڵام لەگەڵ هەموو ئەو خزمەتەی سیستمی دیجیتاڵی بە مرۆڤی دەبەخشێت، كەچی مرۆڤ  ماندوو و هەراسانە و کەمترین کاتی بۆ بیرکردنەوەی قووڵ و ئارامی و حەسانەوە هەیە! بۆیە زۆر لە فەیلەسوفان پێیان وایە کە مرۆڤ دەبێت تواناكانی بیرکردنەوەی ڕەخنەییی خۆی بپارێزێت، بۆ ئەوەی لە ناو ئەم گۆڕانکارییە دیجیتاڵانەدا خۆی نەدۆڕێنێت؛ كەواتە بەڕێوەبردنی ژیان لە سەردەمی دیجیتاڵدا پێویستی بە تێگەیشتنێکی نوێ هەیە کە تێیدا مرۆڤ بتوانێت لەنێوان سوودەکانی تەکنۆلۆژیا و پاراستنی ئازادی و هۆشیاری فکری هاوسەنگی خۆی ڕابگرێت.

سەرمایەداریی چاودێری

چەمكی سەرمایەداریی چاودێری لەلایەن (شوشانا زوبۆف)ەوە داڕێژراوە؛ بەو مانایەی كە ژیان دەکاتە کەرەستەی خاو لە خزمەتی بەرژەوەندییەکانی خۆیدا، بەڵام نەك تەنها وەك مۆدێلێکی بازرگانی، بەڵکە وەك فۆرمێکی بێوێنەی دەسەڵات، کە زوبۆف ناوی دەنێت (دەسەڵاتی ئامرازی)، دەسەڵاتێک كە لەڕێگای کۆکردنەوەی (زیادەی ڕەفتاری) و گۆڕینی بۆ (بەرهەمی پێشبینیكراو)ه‌وه‌ کار دەکات و ئامانجی تەنها پێشبینیکردنی ڕەفتاری مرۆڤ نییە، بەڵکە دەستکاریکردن و ئاڕاستەکردنیەتی لەپێناو قازانجدا.[1]

لە سەردەمی دیجیتاڵدا زۆرێک لە پلاتفۆرمەکان و کۆمپانیاکانی وەک: گووگڵ، فەیسبووک و ئەمازۆن، داتای بەکارهێنەران (وەک گەڕان، کلیک، شوێن، کڕین، لایک) کۆ دەکەنەوە و بەهۆی ئەلگۆریتمەكانەوە لێکۆڵینەوەی لەبارەوە دەكەن و لەوێوە پێشبینیی هەڵسوکەوتی داهاتووی مرۆڤ دەكەن. لەو بارەوە (زوبۆف) پێی وایە کۆمپانیاکان تەنیا هەڵسوکەوتی مرۆڤ پێشبینی ناکەن، بەڵکە هەوڵ دەدەن هەڵسوکەوتی مرۆڤ بگۆڕن بۆ ئەوەی قازانجیان زیاتر بێت.

 بە هەمان شێوە یەكێك لە بیرمەندە گرنگەکانی بواری فەلسەفەی زانست و فەلسەفەی پۆست هیومانیزم، فێمینیسم(دۆنا ژان هاراوای-Donna J. Haraway- لەدایکبووی ئەمریكا 1944) دەڵێت: مرۆڤ لە سەردەمی نوێدا تەنیا بوونێکی سرووشتی نییە؛ بەڵکە تێکەڵەیەكە لەنێوان مرۆڤ، ماشین و داتاـدا، ئەوەش واتای (سایبۆرگ) دەگەیەنێت؛ لە بیرۆکەی سایبۆرگدا مرۆڤ نیمچە- مرۆڤ و نیمچە- تەکنەلۆژیایە، بەو مانایە (دۆنا هاراوای) لە تیۆرییەكەیدا چەمکەکانی جەوهەرگەرایی ڕەت دەکاتەوە و لەبری ئەوە تێکەڵبوونی ئاژەڵ و ئامێر پێشنیار دەکات و پێی وایە چیدی سنوورەكانی مرۆڤ و ماشێن و تەكنۆلۆژیا جیا ناکرێتەوە؛ واتە مرۆڤ بەشێوەیەکی ڕۆژانە سایبۆرگێکی دیجیتاڵییە.[2]

كەواتە ئەو خزمەتگوزارییانەی لە پلاتفۆرمەکانی گووگڵ، فەیسبووک و ئەمازۆن، كە زۆربەیان (بێ بەرانبەر) پێشکەش دەکرێن، لەڕاستیدا لەسەر بنەمای لۆژیکێکی ئابووریی شاراوە کار دەکەن، کە کاریگەریی قووڵیان لەسەر تاک و ئازادییەكان و کۆمەڵگادا هەیە، بەو مانایەش سەرمایەداریی چاودێری بەقسەی شوشانا زۆبۆف (لۆژیکێکە کە تەکنۆلۆژیا بەکار دەهێنێت و فەرمانی پێ دەکات)، نەک خودی تەکنەلۆژیا بێت! ئەمە خاڵێکی سەرەکییە، چونکە کۆمپانیاکانی چاودێری دەیانەوێت وامان لێبکەن باوەڕ بکەین، کە کارەکانیان حەتمییەتی تەکنەلۆژیاکەن؛ بەڵام نووسەر جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە (حەتمییەتی تەکنەلۆژیایی بوونی نییە) و تەکنەلۆژیا هەمیشە ئامرازێکی ئابوورییە و لە لایەن ئامانجە ئابوورییەکانەوە ئاراستە دەکرێت.  

بە كورتی ئەگەر سەرمایەداریی کلاسیکی كاری لەسەر بەرهەمهێنانی کاڵا و خزمەتگوزاری كردبێ، ئەوە سەرمایەداریی چاودێری لەسەر بنەمای گۆڕینی داتای کەسی بۆ کاڵا دامەزراوە؛ بۆیە تاکەکان تەنها وەک بەکاربەر سەیر ناکات، بەڵکە وەک سەرچاوەی داتا دەیانبینێت، کە تێیدا وردترین زانیارییەکانی ژیانیان بۆ سەرچاوەیەکی قازانجبەخش بۆ کۆمپانیا زەبەلاحەکان دەگۆڕدرێت. بڕوانە: ه.س.پ.

ئەلگۆریتم و ئارەزوو

سیستمی تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی بەهۆی ئەلگۆریتمەوە، هەوڵدەدات بزانێت تۆ حەزت لە چییە، چی دەکڕیت، چ کاتێ… پاشان هەموو ئەم حەز و ئارەزووانە بۆ ڕیكلامەكانی زیاد دەكات و بازاڕەكان دەستنیشان دەكات. بەم جۆرە هەڵسوکەوتی مرۆڤ دەبێتە سەرچاوەی داتا بۆ قازانجی بازاڕ و بازاڕكردن، حەز و ئارەزووە کەسییەکان دەبنە سەرچاوەی دەرهێنان، لەبەرانبەردا ئازادی و سەربەخۆییی تاكەكانی مرۆڤ دەبنە زیانی لاوەکی.

پرسیاری سەرەكی ئەوەیە: ئایا ناچارین ژیانمان ڕادەست بکەین، بۆ ئەوەی بتوانین بەشداری لە کۆمەڵگای مۆدێرندا بکەین؟! هەڵبەتە، چونكە ئەمڕۆ مرۆڤ وەك که‌ره‌سته‌ی خاو (کردارەکان، هەستەکان، پەیوەندییەکان، جووڵە و چالاکییەكانی ئۆنلاین)ن! بەم جۆرە سیستمی تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی لەڕێگای پلانی كاركردنی ئەلگۆریتمەكانییەوە بە شێوەیەکی نیمچه‌ نەبینراو و ڕێکخراو کار بۆ گەیشتن بە ئەنجامێکی دیاریکراو دەکات، ئەمەش وا لە بەکارهێنەرانی دەکات هەست بە ئارامییەکی درۆزنانە بکەن، بێ ئەوەی ئاگاداری ئەو ئاستە بەرفراوانەی چاودێری بن، کە بە شێوەیەکی نەرم بەڕێوەیان دەبات! ئەو میکانیزمە نەرمە وا دەکات ڕەفتاری تاکەکان زۆر بە ئاسانی بەهۆی ئەلگۆریتمەوە پێشبینی بکرێت و ببێتە سەرچاوەی قازانجی گەورە بۆ کۆمپانیاکان.

ئارەزووەكانی مرۆڤ زۆر ئاڵۆزن، واتە نە تەواو ڕوونن و نە بە ئاسانی پێشبینی دەکرێن و نە بە تەواوی دەژمێردرێن، بەڵام لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا ئەلگۆریتمەکان بەردەوام هەوڵ دەدەن ئەو هەموو ئاڵۆزییە بۆ داتا بگۆڕن، جگە لەوە لە سەردەمی سۆشیاڵ میدیا، ئەلگۆریتم تەنیا ئارەزوو نابینێت، بەڵکە هەندێ جار دروستی دەکاتەوە، بۆ نموونە: دوگمەی (لایک Like) لە فەیسبووکدا نموونەی ئامرازی کۆکردنەوەی داتایە، کە لە ڕواڵەتدا بێزیان دەردەکەوێت! بەڵام ئەم دوگمەیە لە ڕاستیدا یارمەتیی فەیسبووک دەدات بۆ شیکردنەوەی ئارەزوو، هەست و کارلێکەکانی بەکارهێنەران، کە دەبێتە هۆی دروستکردنی بنکەی داتای زەبەلاح و بەکارهێنانی بۆ پێشبینیکردنی ڕیکلامی ئاڕاستەکراو و تایبەت و ئاڕاستەكردنی مرۆڤ بۆ بازاڕیكردن، بەڵام لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا مرۆڤ هەمیشە لەگەڵ ئارەزووی ئاڵۆز و ناپێشبینیکراو دەمێنێتەوە.

15/3/2026 هەولێر

[1] . بڕوانە سایتی ژنەفتن- سەرمایەداریی چاودێری- شیکردنه‌وه‌یه‌که‌ بۆ لۆژیکی نوێی دەسەڵات لەسەر بنەمای تێزەکانی -شوشانا زوبۆف، نووسینی د. کامەران محەمەد، 12ی ئه‌یلول، 2025. https://jineftin.krd/2025/09/12/%d8%b3%db%95%d8%b1%d9%85%d8%a7%db%8c%db%95%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c%db%8c-%da%86%d8%a7%d9%88%d8%af%db%8e%d8%b1%db%8c/

[2] بڕوانە: إبستمولوجيا السايبورج عند دۆنا هاراوای: دراسة في فلسفة العلم النسوية- وائل أحمد صبره و محمد سليم حفني- مجلة كلية الاداب بقنا العدد 60 يوليو 2023.

The post شارستانیەتی زانیاری appeared first on ژنەفتن.

«دنیا خیانەتی لێ کردین!» و «کوردیان فرۆشت!»، جیا لە گازندەیەک، ئەزموونێکی دووبارەی نێو مێژووی کورد و شۆڕش و جووڵانەوەکانێتی. ئەم نووسینە گەرەکێتی وەڵامی ئەو پرسیارە بداتەوە، بۆچی جار دوای جار ئەم ئەزموونانە دووبارە دەبنەوە و هەمیشە کورد لە پێگەی «خیانەت‌دیدە»ـەدا خۆی دەبینێتەوە؟ چۆن دەبێت مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم ئەزموونانە لە گازندەوە، بگۆڕێ بۆ پرسیاری کورد لە خۆی؛ واتە دەبێت چیتر کورد نەپرسێ: «بۆچی هەمووان خیانەتیان لێ کردین؟»، لەبری ئەوە بپرسێ: «بۆچی هەر جارێک خۆم دەخەمە دۆخی خیانەت‌لێ‌کراوییەوە؟». کەواتە بۆچی کورد جار دوای جار خیانەت دەچێژێت؟ ڕەنگە وەڵامەکە ئەوە بێ، کورد تەنها خیانەتەکان دەژمێرێت و دەیچێژێت و دەیگێڕێتەوە، بەبێ ئەوەی ئاگاییانە مامەڵەیان لەگەڵدا بکات. تا ئەم ئەزموونانە لە چەشتنەوە تێنەپەڕن بۆ شیکاری و ڕەمزاندن، مەحکومن بە دووبارەبوونەوە. جیاوازیی گیانەوەر و مرۆڤ لە مامەڵەکردن لەگەڵ چێژ و ئازار لەوەدایە، گیانەوەر هەرکات چێژ یان ئازارێک دەچێژێت وا دەزانێ ئەوەڵجارە ئەم ئازار یان چێژە تاقی دەکاتەوە، تەنها مرۆڤە لە سایەی یادگە و ئاگایییەوە دەتوانێ شیکاری و جیاکاری بکا. بەڵام خۆ کورد مرۆڤە، خاوەن یادگە و ئاگایییە، خێرە ئەم ئەزموونانەی خیانەت، وەک‌بێژی یەکەمجارە بیانچێژێت، هەروا دووبارە دەبنەوە؟

ئەوەی سیاسەتی کوردی ڕووبەڕووی خیانەتی زلهێزەکان دەکاتەوە، ئەوەیە کورد نایەوێ بێتە نێو ئەم جیهانەوە، هێشتا باوەڕی بە جیهانێکی ئەخلاقی و گەرەنتییەک هەیە، باوەڕی وایە، ئەوانەی خاوەن‌مافن و دۆزەکەیان ڕەوایە، پاڵپشتیی جیهان دەبەنەوە، دادپەروەرییەک ماوە. کورد باوەڕی بە ئەوی تری گەورە لەدەست نەداوە، هێشتا وا دەزانێ گەر پابەندی کۆمەڵێ ڕێسای ئەخلاقی و بنەماکانی مرۆڤ ببی، حەقی خۆت پێ دەدرێ. بۆیە زۆرجار، بەتایبەت دوای شەڕی داعش دەوترا: «جیهان قەرزاری کوردە، دەبێ قەرزەکەی بداتەوە». هێشتا وا دەزانێ، خیانەت لە دنیای مۆدێرندا ئاوارتەیە نەک ڕێسا. بۆیە ئەوەی لە حاڵەتی خیانەتدا دادەڕمێت، گفت و پەیمانێک نییە لەگەڵ زلهێزەکان، بەڵکوو فەنتازیا سیاسییەکەی کورد خۆیەتی. هەر پرۆژەیەکی سیاسیی کوردی هەنگاوێ دەنێت، یەکەم باسێک کە دەکرێت، باسی گەرەنتیی دەرەکییە؛ بێ‌ئاگا لەوەی ئەم گەرەنتییە هیچ بوونێکی واقیعی نییە و لە جیهان و سیاسەتی مۆدێرندا جێی نابێتەوە، تەنها شتێکە لەنێو فەنتازیای سیاسیی کوردەکان خۆیاندا. هیچ گەرەنتی و باوکێکی ئەخلاقی لە جیهان و سیاسەتی مۆدێرندا جێی نابێتەوە، بەڵام کورد نەیگەرەکە بەر ئەم تراومایە بکەوێت کە گەرەنتی و باوکێکی ئەخلاقی، بوونی نییە. بگرە ئەوەی هەیە، باوکێکی بێ‌شەرمی ترەمپ‌ئاسایە، نەک هەر خیانەت دەکا، بەڵکوو چێژی لێ دەبینێ. کورد ناهاوکاتە لەگەڵ جیهانی مۆدێرن و سیاسەتی مۆدێرن، بۆیە بەرمەبنای کۆمەڵە پێوەرێکی پێش‌مۆدێرن، سیاسەت بەڕێوە دەبات: جوامێری، ئازایەتی و فیداکاری و ڕەوایەتی و هتد. بەڵام سیاسەتی مۆدێرن کە گەمەی کارتەکانە، بۆ کورد و سیاسەتی کوردی کایەیەکی نامۆیە. هەڵبەتە، وەختێک نکۆڵی لە لۆژیکی ئەم گەمەیە دەکات، دووچاری خیانەت دەبێتەوە. ئینجا هەمدیسان پەنا دەباتەوە بەر حیکایەتە دێرینەکەی کە حیکایەتی کوردی قارەمان و کوردی قوربانییە. ئەتوانێ تا قیامەت قارەمانانە شەڕی دنیا بکا، بەڵام نەیگەرەک بچێتە ژێر باری ئەم گەمەیەوە و بۆ هەمیشە نکۆڵی لێ دەکات. چونکە دەستهەڵگرتن لە فەنتازیاکان ئازایەتییەکی گەرەکە کە زۆر زیاترە لە ئازایەتیی مەیدانی شەڕ. بۆیە لای کورد خیانەت ئەهوەنترە لە کەوتنی فەنتازیاکەی، بەرگەگرتنی خیانەت ئەهوەنترە لە قبووڵکردنی ئەو ڕاستییەی هیچ کەس و هێزێک نییە گەرەنتی دادپەروەری بکات، گەرەنتیکارێک لە جیهاندا نییە. بەم مانایە، ئەوەی کورد لە حاڵەتی خیانەتدا دووچاری دێت، دووبارەبوونەوەی ناچارییە. دووبارەبوونەوەی ناچاریی بەگوێرەی دەروونشیکاری، مەیلێکی نەستەکیی [نائاگاییانە] سوبێکتە بۆ دووبارەکردنەوەی ئەزموونە تاڵەکانی ڕابردوو، ئەم ئەزموونانە هاوشانی ئازارچەشتن، چێژێکی نەخۆشانە و شاراوەشی بۆ سوبێکت هەڵگرتووە. بۆیە کورد لە حاڵەتی خیانەتدا، ئامادەیە گیانی بکاتە قوربانی و شەهید ببێ، بەڵام نەیگەرەکە فەنتازیا سیاسییەکەی و چێژە شاراوەکەی بکاتە قوربانی. لێرەوە، تێپەڕاندنی ئەم دۆخەی کورد، ڕزگاریی کورد، پێویستی بە قوربانیدانە، بەڵام نەک تەنها قوربانیدانی جەستەیی، پێش هەموو شتێک گەرەکە ئەم فەنتازیا سیاسییە، ئەم چێژە نەخۆشانەیەی قوربانی‌بوون بکاتە قوربانی.

دەقەکە:

لە ڕاپۆرتە هەواڵێکدا، شەڕڤانێکی هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) دەرکەوت، لەسەر ملی نوسیبووی «دنیا خائینە»؛ وەک‌بێژی، گەرەکێتی ئەم ڕستەیە چەند بارە بکاتەوە، تاوەکوو ئەوەی چەشتوویانە و دەیچێژن هەرگیز بیر نەچێتەوە. مەقسەدی ئەم نووسینە، پێش هەر شتێک، تەقەلایەکە بۆ تێگەیشتن لەو شتەی لای کوردان بە «خیانەتی زلهێزەکان لە کورد» ناو دەبرێت؛ ئەو خیانەتەی بە شێوەیەکی پراگماتیکی، بەبێ هیچ جۆرە چەمکسازی یان پەیبردنێکی تیۆری دووبارە دەبێتەوە. نەک هەر دووبارە دەبێتەوە، بگرە ئەم دووبارەبوونەوانە دەژمێردرێن و وەک هەقیقەتێکی حاشاهەڵنەگر دەدرێتەوە بەگوێی جیهاندا نەک خود. تەنانەت لە فۆرمی گێڕانەوەی ئەو شتانەی بەسەر کورددا هاتوون، هێشتا دووبارەبوونەوە خۆی ناشارێتەوە. هەر بۆیە، لەم نووسینەدا، گەرەکمە دەستوپەنجە لەگەڵ فۆرمی هەقیقەتی دووبارەبوونەوەکەدا نەرم بکەم نەک ناوەڕۆکەکەی، یانی کارم بەسەر خیانەتی سیاسی و خیانەتی جیۆپۆلەتیکییەوە نییە، بەڵکوو دووبارەبوونەوەی بونیادی خودی دووبارەبوونەوەم پێ گرنگە. لە چوارچێوەی تیۆریی کۆمەڵایەتیی پۆست-لاکانی، ئەم دووبارەبوونەوە بونیادییە وەک سەمپتۆم[دەردەنیشانە][1]ـی پەیوەندیی کورد لەگەڵ خۆی لەنێو هەلومەرجی تایبەتی دەروونی و کۆمەڵایەتیی سەردەمی مۆدێرن، شرۆڤە دەکەم. بانگەشەکە ئەوەیە؛ ئەم شکستە دووبارانە، بەسادەیی بەرئەنجامی نەمانی گەرەنتیی دەرەکی نییە، بەڵکوو نەتیجەی خۆدانەبڕینە لە فەنتازیا بونیادییەکانی سیاسەتی کوردی. لەم نووسینەدا، چەمکی «دووبارەبوونەوە»[2] ئامرازێکی شیکارییە، لەبری وەسفکردن و گێڕانەوەی ڕووداوەکان، سەرنج دەخەینە سەر لۆژیکی ناوەکیی ئەم دووبارەبوونەوانە. میتۆدەکەشمان، شرۆڤەیەکی دەروونشیکارانەیە بەگوێرەی کۆمەڵێک چەمکی سەر بەم نەریتە، وەک؛ فەنتازیا و ژویسانس[3] و ئەوی تری گەورە[4] و فەنتازیای سیاسی و هتد…

پێشەکی

دەرکەوتن و بەهێزبوونی ڕۆڵی جۆلانی لە سیستەمی نوێی سووریادا، تەنها گرێدراو نییە بە شوێنگۆڕکێی گەمەکارانەوە. گەرێ ئەم چرکەساتە وەک چرکەساتی کەوتنی دەمامکی لۆژیکی سیاسەتی جیهانی ببینین؛ ئەم چرکەساتە، لە مێژووی جیهانی مۆدێرندا، ڕێسایە نەک ئاوارتە. ئەمما، پرسیارەکە ئەوەیە؛ خۆ مێژووی کورد سەرڕێژە لەم چرکەساتانە، ئیتر بۆچی وەها مامەڵەی لەگەڵ دەکەن، وەک‌بێژی یەکەمجارە تووشی دەبن؟ لەم چرکەساتەدا، ئەوەی لای کوردەکان دادەڕمێت -جار دوای جار، داڕماوە-، هاوپەیمانییەکی سەربازی نییە، بەڵکوو فەنتازیایەکی سیاسییە: فەنتازیایەکی هاوکات دەربارەی دیموکراسی و ئەخلاق و پشتیوانیی زلهێزەکان. باشە، بۆچی ئەم شکستانە جار دوای جار دووبارە دەبنەوە؟ بۆچی زانین و دیموکراسی و فیداکاری، وەرناگەڕێن بۆ سەرمایەیەکی سیاسیی پاوەجێ؟ بۆچی سەرباری ئاگاییی مێژوویی، دووبارە شکست بەرهەم دێتەوە؟ پرسیارەکە ئەوە نییە، بۆچی خیانەت لە کورد دەکرێ؛ بەڵکوو ئەوەیە: بۆچی پرۆژەیەکی سیاسی جار دوای جار خۆی دەخاتە دۆخی خیانەت‌لێ‌کرانەوە؟ ڕەنگە بەرهەڵستییەک بێتەپێش و بوترێ کە گوایە مەجبوورن، یانی ناچارییەکی ڕیاڵیستی ئەم ڕەوشە دەسەپێنێ. گەر واشبێ، هێشتا پرسیارێکی تر دەمێنێتەوە: بۆچی سەرباری هەبوونی ئاگاییی بەم ناچارییە، هێشتاش فەنتازیای تیۆریی کوردان هەر دەکەوێتە تەڵەی خیانەتەوە؟ هەڵبەتە، نامەوێ نکۆڵی لە هەلومەرجە ماتریاڵیستییەکان بکەم، تەنها گەرەکمە لەنێو هەلومەرجە ڕەمزییەکاندا وەڵامێ بدۆزمەوە.

دووبارەبوونەوەی دووبارەبوونەوە

گشتمان دووبارەبوونەوەی ناچاریی[5]‌مان بیستووە، فرۆید لە کتێبی «لەودیو پرەنسیپی چێژەوە»[6] دەیبەستێتەوە بە پاڵنەری مەرگ[7]ـەوە. لەم چەمکەوە تێدەگەین، بۆچی سوبێت جار دوای جار خۆی لە دۆخێکی ئازاربەخشدا دەبینێتەوە. لە دەروونشیکارییدا، گریمانەی هەبوونی ناچاریی دووبارەکردنەوە دەکرێت. بەگوێرەی ئەم پرەنسیپە، سوبێکت[8] تەنها ئەوکاتە مەحکومە بە دووبارەکردنەوەی شتێک کە ڕیشەکانی ناچارییەکەی بیرچووبێتەوە، یانی ڕابردووی تاک یان مێژووی گرووپێک ئەوکاتە دووبارە دەبێتەوە کە سوبێکت هێشتا ناتەبایە لەگەڵ دۆخی خۆی. بە قسەی ژیژەک، مەسەلەکە ئەوە نییە سوبێکت نازانێت؛ بابەتەکە ئەوەیە، لەم دووبارەبوونەوەیەدا چێژێک  بۆ سوبێکت شاراوەتەوە. دووبارەبوونەوەی بونیادی دووبارەبوونەوە، بەو مانایە دێت، کوردەکان نەیانتوانیوە لەڕووی یاسایییەوە جێ‌پێی خۆیان لەنێو سیستەمی جیهانییدا قایم‌ بکەن. هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە)، ڕێک ئەمەی بەسەر هات، لەڕووی ئەخلاقییەوە بەفەرمی دانپێدانراو بوون، لەڕووی سەربازییەوە بەکار هێنران، کەچی لەڕووی دامەزراوەیی و یاسایییەوە قبووڵ نەکران. ئەم قبووڵنەکراوییە، مانای نەڕەمزێنراوییە، ئەوەشی نەڕەمزێنرێت، دووبارە دەبێتەوە. لە دۆخی کورددا، دووبارەبوونەوە بونیادێکی هەیە: تێکۆشان  سەرکەوتنی سەربازی یان ئەخلاقی  پشتبەستن بەوەی بە ئەوی تری گەورە ناو دەبرێت (مافەکانی مرۆڤ، ئەورووپا، ئەمریکا)  فرۆشران  پەنابردن بۆ حیکایەتی قارەمان-قوربانی. بەبڕوای من، ئەمە سووڕێکی بونیادییە نەک ڕێککەوت. ئینجا بۆ تێگەیشتن لەم سووڕە بونیادییە، کۆمەڵە چەمکێکی نێو هەمان پانتاییی تیۆری بەکار دەهێنم.

چیرۆکی باوکان

مۆدێرنە لەسەر نەبوونی هیچ گەرەنتییەک دامەزراوە، چ گەرەنتیی ئەخلاقی بێت یان گەرەنتیی ئایینی. ڕوونتر بێژین، ئەویترێکی گەورە لە سیاسەتی جیهانییدا نەماوە تا گەرەنتیی دادپەروەری بکات یان ئەخلاقییانە ڕەفتار بکات. سیاسەتی کوردی نەیگەرەکە ئەم شتە قبووڵ بکات، نەک هەر قبووڵی ناکا، بەڵکوو لەڕێی حیکایەتی خیانەتەوە، نکۆڵی لێ دەکات. هەڵبەتە وەک دەزانین، نکۆڵی پێش هەر شتێک، قبووڵنەکردنی تراوما[9]یە؛ قبووڵنەکردنی ئەو ڕاستییەی کە ماف ناگەڕێتەوە بۆ مافدار. نکۆڵی هەر شکستە، شکستی ئەوەی کە هیچ شتێک کامڵ نییە.  با پێچێک لێ بدەین  و بپرسین: ئاخۆ ئەم نکۆڵییە جۆرێ لە ناهاوکاتیی مێژوویی نییە؟ ناهاوکاتیی مێژوویی لە پەیوەندیدا بە جیهانی مۆدێرنەوە، واتە هێشتا تۆ سەر بەم جیهانە نیت. با هەندێک لەم پرسیارە ڕابمێنین؛ ئاخۆ بەڕاستی کوردەکان لە ئاستی ئاگاییدا هاتوونەتە نێو جیهانی مۆدێرنەوە؟ بەبڕوای من، کوردەکان بەبێ هاتنەناو ئاگایی مۆدێرنەوە، ئێش و ئازاری ژیانی مۆدێرن دەچێژن. لەنێو سیاسەتی کوردیدا، باوکی ڕەمزی[10] بوونی نییە، [کوردەکان] بە فەرمی دانیان پێدا نانرێت، هیچ پەیمانێک نییە شایەنی شکاندن نەبێ؛ بەڵگەش ئەوەیە، [کوردەکان] وا دەزانن هەبوونی وەهمی لەسەر هەق و مافداربوون، بەسە.

لە نەمانی باوکی ڕەمزیدا، لەبری گەرەنتی هێزە باڵادەستەکان، لە ئاستی خەیاڵییدا مانا بۆ خۆیان دادەتاشن. کوردەکان دەزانن گەرەنتییەک لەگۆڕێ نییە، بەڵام نکۆڵی لێ دەکەن و جێگەی پڕدەکەنەوە بەو فەنتازیا سیاسییەی کە گوایە فەزایەکی ئەخلاقی هەیە و ئەگەر بەگوێرەی بنەماکانی مافی مرۆڤ بجووڵێیتەوە، ئەوا قبووڵ و پاڵپشتی دەکرێت؛ بێئاگا لەوەی گەر هیچ گەرەنتیکارێک بوونی نەبێ و ئەم جیهانە ئەخلاقییە تەنها فەنتازیای ئێمە بێ، ئیتر وەختێ بۆ ماوەیەک ئەم فەنتازیایە دادەڕمێت -جار دوای جار دادەڕمێت، لەبری چەسپانی ئەم فەنتازیایە، شتێکی تۆقێنەر جێگەی ئەم قبووڵنەکردنەی نەمانی گەرەنتی لە جیهانی مۆدێرندا دەگرێتەوە، [ئەم شتە تۆقێنەرە] باوکێکی بێ‌شەرمە کە چێژ لەم خیانەتکردنە ئاگاییانەیە وەردەگرێت، نەک هەر چێژی لێ دەبینێ، بەڵکوو وەک هەقیقەتی سیاسەت پاکانەی بۆ دەکا؛ [باوکی بێ‌شەرم] ئەو دەسەڵاتەیە کە یاساکان پێشێل دەکا و خۆی بە خاوەن‌مافیش دەزانێ، کتومت کەسێکی وەک ترەمپە.

گەر باوکی ڕەمزی بوونێکی واقیعی نەبێ -بوونی نەبێ-، هەبوونی باوکی ئەخلاقییش تەنها فەنتازیای سوبێکت بێ، باوکی بێ‌شەرم ئاگاییانە خیانەت بکا و وەک ڕاستییەک پاکانەی بۆ بکا و چێژی لێ ببینێ؛ ئیتر «خیانەت‌دیدە» هیچی بۆ نامێنێتەوە جگە لە پرتەوبۆڵەکردن لەنێو فەزایەکدا کە ئەسڵەن لە جیهانی مۆدێرندا جێی نابێتەوە. ئەم گازندە و پرتەوبۆڵەیە، وەک خودی ئایدیای خیانەت‌لێ‌کراوی، جار دوای جار دووبارە دەبێتەوە، یەک جیاوازی دەمێنێتەوە، دووبارەبوونەوەی ئەم گازندەیە دەرخەری وابەستەبوونە بە باوکی بێ‌شەرمەوە. سادەتر بێژین، ئەم یاسا بێ‌شەرمە دیوێکی تری هەمان چەمکی ئایدیاڵیزەکراوی فەزای ئەخلاقیی چاکەخوازە. ئەنجامی هەنگاوەکانی سیاسەتی کوردی، چاوەڕوانیکردنی ڕەفتاری باوکی ڕەمزییە لە باوکی بێ‌شەرم، یان ڕوونتر بێژین، کورتکردنەوەی باوکی ڕەمزییە بۆ باوکی خەیاڵی.

با بێینەوە سەر باسی دووبارەبوونەوەی دووبارەبوونەوە، یاخود دۆزینەوەی شرۆڤەیەکی دەروونی بۆ ئەم دووبارەبوونەوە بونیادییە. بۆچی کوردەکان دەرس لە خیانەتەکان وەرناگرن؟ با نەگەڕێینەوە سەر ناچارییە ڕیاڵیستییەکان، ئەسڵەن باسەکە جێگرتنەوەیەکی ڕووت نییە، بەڵکوو پێکەوەبوونێک ئامادەیە. ئاخۆ چەشنێک لە چێژی ژێردەستەیی ئامادەیە؟ گەر ئازار بێجگە لە ئازارچەشتن شتێکی تری لە هەناوییا هەڵگرتبێت، جۆرێک لە ژویسانس [زێدەچێژ]، ئاخۆ ئەم چێژە شاراوەیە بەرهەمی نکۆڵیکردن لە نەبوونی گەرەنتی نییە؟ بەبڕوای من، بەرهەمی ئەوەیە. ئەم چێژە لە هەمان حیکایەتی قارەمان-قوربانییدا حازرە، چێژێک کە دەچێتە خزمەتی نکۆڵیکردن لە غیابی هەر گەرەنتییەکەوە؛ چێژی هەستکردن بە ژێردەستەیی، چێژی مانادان بە ژێردەستەیی، چێژی شەهیدبوون لەنێو جەرگەی شکستدا، چێژی باوەڕبوون بە گەرەنتی لە سەردەمی غیابی گەرەنتی. لە سایەی ئەو چێژەی بەرهەمی هەستی ژێردەستەییە، شکست مانادار دەکرێت، بگرە لەوەش زیاتر، بەرپرسیارێتیی شکست هەڵناگیرێت، بەڵکوو بەرپرسیارێتییەکە دەخرێتە ئەستۆی شتێک کە بوونێکی واقیعی نییە. گەر سیاسەتی کوردی مانایەکی هەبێ، هەر ئەم چاوەڕوانییەی گەرەنتییە لە سیاسەت. گەر کەمێ بێبەزەییانەتر لێی بچینەپێش، گەرەکە بێژین، پێدەچێ ئەمە بەشێک بێ لە شوناسی سیاسیی کورد: خیانەتمان لێ کرا، شوناسە.

کریس کۆچێرا وتبووی، کوردەکان شەڕ دەبەنەوە و لە ئاشتیدا دەدۆڕێن. بەبڕوای من، ئەم ڕستەیە گرێدراوە بەو شتەوە کە بە ناهاوکاتیی مێژووییی کوردان ناوم برد. لە دنیای شەڕدا، دۆست و دوژمن دیار و ناسراون، نەک لە ئاشتیدا. شەڕ، قارەمانێتی و فیداکاری گەرەک، کەچی ئاشتی مامەڵە و دانوستانە. گشتمان ئەو ڕستەیەمان بیستووە، ئاشتی هەر درێژەدانە بە شەڕ بەڵام بە ئامرازی تر. باسەکە لێرەدا، قبووڵکردنی ئەم ڕاستییەیە. مانایەکی تری ئەم ڕاستییە؛ ڕازیبوون و قبووڵکردنی غیابی گەرەنتییە. شەڕ شەفافە و ئاشتی تەمومژاوی. ژیان لە دۆخی ئاشتیدا، یاسا و بیرۆکراسی و درووستکردنی کارگە و ڕێگاوبانی دەوێ؛ ئەم ئەرکانەش وەڕسکەرن. لەنێو سیاسەتی ئاشتیدا، پێویستە ئاشنای گەمەکە بیت، کارتەکانی خۆت بناسیتەوە و پێشبینی کارتەکانی ئەوانی تر بکەی. لەم دۆخەدا، بۆ گەمەکردن، تەنها ئازایەتی بەس نییە و شتی ترت پێویستە.  

ئەوانەی کوردانی سووریا دووچاری بوون، تەنها ئەوە نییە کە جیهانی ڕۆژئاوا کۆنەداعشێکی هەڵبژارد نەک ئەوانەی ستایشی دیموکراتیکبوونیانی دەکرد [ڕۆژئاوا ستایشی کورد و هەسەدەی کردووە وەک هێزێکی دیموکراتیک]. ساتی پۆست-جۆلانی، بە دەربڕینی ژیژەک، ساتی دەرکەوتنی ڕاستییە: هەرگیز گەرەنتییەک نەبووە. بەڵام دەزانین ژێردەستەکان هێشتا باوەڕیان بە گەرەنتی ماوە، دەستهەڵگرتن لەم باوەڕە، ئازایەتییەکی گەرەک، چەند هێندە زیاترە لە ئازایەتی نێو مەیدانی شەڕ. بۆیە سادەترین کار، گەڕانەوەیە بۆ حیکایەتی قارەمان-قوربانی و حیکایەتی خیانەت. هەر ئەمەش، دووبارەبوونەوەی دووبارەبوونەوەیە.

دابڕان لەم دووبارەبوونەوەیە، پێویستی بە قوربانیدانە نەک ژیرتر بوون؛ واتە قوربانیدان بەو شتەی کە چێژمان پێ دەبەخشێ، مانامان پێ دەبەخشێ؛ لەگەڵ قبووڵکردنی شکست بەبێ هیچ پاساوێک. ئەمە دەرچوونە لە پێگەیەک کە هیگڵ بە «گیانی جوان» ناوی بردووە؛ واتە ئەو سوبێکتەی کە قوربانییە بەڵام نەیگەرەکە واقیعی سیاسەت قبووڵ بکات. قبووڵکردنی ئەوەی کە مانەوە لە مانا گرنگترە؛ قبووڵکردنی ئەوەی کە شکست، خیانەت نییە، بەڵکوو پێدراوێکی قابیلی شیکارکردنە. قابیلی شیکارکردن، واتە ئایدیای هەق و ماف، بەبێ هەبوونی بناغەیەکی ماددی، وەهم و کاڵایە. هاتنەسەر ئەو قەناعەتەی کە بەدرێژاییی ئەو ماوەیە، تەنها کاڵایەک بوویت، فیداکاری و قوربانیدانی گەرەک. ئەم فیداکارییە تاقەت‌پڕوکێنە، پێویستی بە دەستبەرداربوون لە خود و داهێنانی خودێکی ترە. سیاسەت لەو شوێنەوە دەست پێ دەکات کە چیتر نەڵێین: ئێمە ڕاست و مافدار بووین.

لەوەش زیاتر، با قبووڵی بکەین، ئیمپریالیزم کێشەی لەگەڵ ئەو سوبێکتەیە کە مۆدێلێک دادەهێنێت و نەزمی ڕەمزیی باڵادەست ڕووبەڕووی ئاڵنگاری دەکاتەوە. سەرمایەداری کێشەی لەگەڵ مۆدێلە نەک توندوتیژی. تراژیدیای کوردەکان ئەوە نییە، ڕۆژئاوا خیانەتی لێ کردوون، بەڵکوو ئەوەیە، کوردەکان هێشتاش وەها دەجووڵێنەوە، وەک‌بێژی، نەدەبوو خیانەت ڕوو بدات. کوردەکان ساویلکە نین، وە پابەندبوون بە پرەنسیپەوە مانای لاوازی نییە؛ بەڵام نابێ چاوەڕێی ڕەفتاری ڕەمزی لە باوکی بێ‌شەرم بکەی، یان باوکی ڕەمزی کورت بکەیتەوە بۆ ئایدیا خەیاڵییەکانی خۆت. سەرباری ئەوەش، گەرەکە خواحافیزی لە حیکایەتی قارەمان-قوربانی بکرێت، مافداربوون بخرێتەلاوە، پەیوەندیی بە باوکی بێ‌شەرمەوە بپچڕێنرێت؛ بەم مانایە، نابێ چیتر بپرسین بۆچی فرۆشراین؟ دەبێ بپرسین، بۆچی وامان لە خۆمان کرد قابیلی فرۆشران بین. هەموو ئەمانە، واتە مانەوە و هەڵکردن لە غیابی هیچ گەرەنتییەکدا؛ نەک ببینە سوبێکتێکی تراژیدی، ئەوانەی لەسەر هەق و مافدارن بەڵام مردنێکی جوانیان بەنسیب دەبێ.

گرنگترین ئەنجامگیریی تیۆریی ئەم نووسینە، پیاچوونەوەیە بە چەمکەکانی شکست و خیانەتدا. لە سیاقی کوردیدا، شکست لەدەستدانی سەرکەوتن نییە؛ نیشانەی جۆرێک لە بنبەستی سوبێکتیڤیتە و پەیوەندییە لەگەڵ ئەویترێکی گەورەی گریمانەکراو. ئەنجامگیریی سیاسیی ئەم نووسینە، پیاچوونەوەیە بە چەمکی سیاسەت و ئیدارەدانی ئاشتی و شکست. گرنگترین ڕەهەندی کەلتووریی پیاچوونەوە، ژویسانسی ئازارە، دواجار دەبێ بەرگەی تراوما و ناڕەحەتییەکانی ئەم دابڕانە بگیرێت.

سەرچاوە: گۆڤاری کۆمار

[1] Symptom.

[2] Repetition.

[3] Jouissance.

[4] Big Other.

[5] Repetition compulsion.

[6] Beyond the Pleasure Principle.

[7] Death drive.

[8] Subject.   

[9] Trauma.

[10] The symbolic father.

The post دووبارەبوونەوەی خیانەت یان دووبارەبوونەوەی دووبارەبوونەوە؛ appeared first on ژنەفتن.

لێرەدا سێ ڕەهەندی سەرەکیی ستراتیژییەتەکەی بەرامبەر بە ئێران و ناوچەکە دەخەینە ڕوو:

١– گەرووی هورمز: گۆڕینی چەکی هەڕەشە بۆ کارتێکی سووتاو

هەمووان دەزانین گەرووی هورمز کارتە هەرە بەهێزە ئابوورییەکەی دەستی ئێران بوو بۆ هەڕەشەکردن لە جیهان، بەڵام ترەمپ بە وردی زانی چۆن ئەم یارییە بخاتە سەبەتەکەی خۆیەوە. ئەو بە نیشاندانی ئارەزووی “ئاشتی”، ئێرانی هێنایە سەر مێزی گفتوگۆ. تاران بە جۆش و خرۆشەوە داواکارییەکانی بەرز کردەوە، ترەمپیش بە ناردنی جێگرەکەی پەیامی “ئاشتیخوازی” گەیاند، بەڵام ئەمە تەنها پلانێک بوو بۆ کات کوشتن.

ئەو کاتەی قۆستەوە تا تەواوی ناوچە ئاوییەکان بخاتە ژێر چاودێری و گەمارۆی خۆیەوە. بەمەش گەرووی هورمز بوو بە کارتێکی لاواز؛ چونکە ئێستا تەواوی کەناراوەکانی ئێران لە جیاتی ئەوەی هەڕەشە بن، کەوتوونەتە ناو بازنەی گەمارۆیەکی توندەوە.

٢– سەپاندنی ئاشتی وەک تەڵەیەکی سیاسی

ترەمپ بە سەپاندنی پرۆسەی ئاشتی، ئێرانی خستە گۆشەیەکەوە کە لە هەر حاڵەتێکدا ئاگربەست بشکێنێت، تەواوی جیهان لە دژی دەوەستێتەوە. ئەمە وای کردووە تەنانەت کارتی “شەڕ”یش لە دەستی ئێران دەربهێنێت. ڕەتکردنەوەی هاوکارییەکانی “ناتۆ” لە لایەن ترەمپەوە لەم چەند ڕۆژەی دواییدا، ئاماژەیەکی ڕوونە؛ هەمووان درەنگ لە یارییەکەی ترەمپ تێگەیشتن و ئێستا دەیانەوێت بەشدار بن لە سەرکەوتنەکانی ترەمپدا، بەڵام بە پێچەوانەوە ئەو دەیەوێت بە تەنها یارییەکە بکات، بۆ ئەوەی کە کۆتایی بە ئێران هێنا بە بیانووی هاوکاری نەکردنەوە تەواوی دەسەڵاتەکانی تری بسەپێنێت بەسەر ئەوروپا و ناتۆدا. ئەمە بەو مانایە نییە شەڕ ڕوو نادات، بەڵکوو ئەگەر ڕوو بدات، ئێران لە کورتترین ماوەدا تووشی هەرەسی سەربازی دەبێت، چونکە پێشوەختە لە ڕووی سیاسییەوە دۆڕاوە.

٣– ئابوورییەک لە لێواری داڕماندا

ئێستا پرۆسەی ئاشتی لە دژی بەرژەوەندییەکانی تاران دەگەڕێت، هەربۆیە ئێران دەڵێت ناچینە گەڕی دووەمی دانوستانەکان. ئەمە سەلمێنەری ئەوەیە کە سیاسەتە ترەمپ کاری کردووە. سەرنج بدەن، ترەمپ هەرکاتێک کاتی ئاگربەستەکان بەرەو کۆتایی دەچێت، وتارەکانی دەگۆڕێت؛ جارێک دەڵێت “نزیکین لە ڕێککەوتن” و جارێکی تر هەڕەشە دەکات. ئەم هەوراز و نشێوە بەشێکە لەو فشارە دەروونییەی کە ئێرانی خستووەتە ناو ئاگربەستێکی درێژخایەن و پڕ لە زیان. لە کاتێکدا کەشتییە ئێرانییەکان ڕێگەیان پێ نادرێت بجووڵێن و ئەوانەشی بەرەو ئێران دێن دەگەڕێندرێنەوە، ئابووریی ئەو وڵاتەی وێران کردووە و تەواوی هەڕەشەکانی پێچەوانە کردووەتەوە بۆ سەر خودی وڵاتەکەیان؛ واتە، ئەگەر ئێران بیەوێت سوود لە ئاوی دەوروبەری وڵاتەکەی ببینێت، دەبێت ڕێگە بدات جیهانیش سوود لە گەرووی هورمز ببینێت، لێرەدا ترەمپ کڕین و فرۆشتنی بە خاک و ئاوی ئێران خۆیەوە کردووە.

ئیسرائیل و لوبنان؛ ئامرازەکانی یارییەکە

لە ژێر دەستی ترەمپدا، ئیسرائیل پشتگیرییەکی بێوێنە دەکرێت (چونکە زۆرێک لە بەرپرسانی ئیدارەی ترەمپ جوون)، بەڵام تەنها تا ئەو ڕادەیەی لە خزمەت بەرژەوەندییەکانی ئەمریکادا بێت. کاتێک جێگری ترەمپ لە نەتانیاهۆ تووڕە دەبێت، پەیامەکە ڕوونە: “پێگەی زلهێزی تەنها بۆ ئەمریکایە”. ڕێگەدان بە ئیسرائیل بۆ لێدانی لوبنان تەنها بۆ ئەوە بوو کە دواتر وەک کارتێکی فشار دژی ئێران بەکاری بهێنێت بۆ بەدەستهێنانی تەنازولی زیاتر. ناچارکردنی لوبنان بۆ دانوستانی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئیسرائیل، کە پێشتر وەک “کوفرێکی سیاسی” دەبینرا، یەکێکی تر بوو لەو تابووانەی کە ترەمپ شکاندی.

ترەمپ و یاریی شکاندنی پیرۆزییەکان: کاتێک هەموو شتێک دەبێتە “کاڵا“

لە پشت هەموو ئەو فشارە سیاسی و سەربازییانەی باسمان کردن، بزوێنەرێکی سەرەکی هەیە کە بریتییە لە “ئیگۆی” بێسنووری ترەمپ. ئەو وەک کارەکتەرێکی ئیگۆیستی نارسیسست، کە لە نێو جەرگەی ململانێ و ئاڵۆزییەکانی بازاڕی “واڵ ستریت”ەوە هاتووە، سیاسەت وەک پرۆسەیەکی کڕین و فرۆشتن دەبینێت. لە دنیای ئەودا، هیچ شتێک نییە ناوی “پیرۆزی” بێت؛ هەموو شتێک تەنها کاڵایەکە بۆ بازرگانیکردن.

ئەم تێڕوانینە بازرگانییە بۆ سیاسەت، وای لێدەکات تەنانەت مامەڵە لەگەڵ گەورەترین سەرکردەکانی ناوچەکەش وەک کڕیار یان فرۆشیار بکات. کاتێک بە زمانێکی زبر و بێپەردە هێرش دەکاتە سەر شکۆ و پێگەی سەرکردەکان (وەک مامەڵەی لەگەڵ سعودیە و وڵاتانی کەنداو)، لە ڕاستیدا دەیەوێت پەیامێک بگەیەنێت: “لە بازاڕی مندا، هیچ کەسێک لە سەرووی نرخەوە نییە”. ئەو باش دەزانێت چۆن هەمووان ڕابکێشێتە نێو یارییەکەی خۆیەوە و وایان لێ بکات بەو یاسایانە یاری بکەن کە خۆی دایڕشتوون.

دەرەنجام:

ئێستا تاران و ناوچەکە تەنها لە بەردەم سیاسەتمەدارێکدا نین، بەڵکوو لە بەردەم بازرگانێکی “گرێ کوێرە”کاندان کە ئاشتی و شەڕ وەک دوو کاڵای جیاواز دەبینێت و هەر کاتێک نرخەکەی گونجاو بێت، یەکێکیان دەفرۆشێت. سیاسەتی ترەمپ وای کردووە ئێرانی ٨٠ ملیۆنی بکەوێتە نێو گەمارۆیەکەوە کە تێیدا هەموو کارتەکانی دەستی لەرزۆکن؛ هەر جووڵەیەکی هەڵە، دەکرێت کۆتایی بە هەموو شتێک بهێنێت. لەم یارییەی ترەمپدا، بەرپرسانی تاران لاوازتر بوون و دووبەرەکی و لێکترازان لە ناوخۆیاندا سەریهەڵداوە، چونکە هەموو هەنگاوەکانیان پێشوەختە لە حیساباتی “قازانج و زیان”ی ئەم بازرگانە نارسیسستەدا جێگەی کراوەتەوە.

The post ترەمپ و هونەری “گرێ کوێرە” appeared first on ژنەفتن.

 لە ناخی ئەو فەلسەفەیەدا پرسیارێکی سەرەکی هەیە، ئەویش ئەوەیە: ئایا کاتێک چەمکە تەقلیدییەکەی (مرۆڤایەتی) کاڵ دەبێتەوە و سنوورەکانی نێوان مرۆڤ و ئامێر و ئاژەڵ، یان بوونەوەرە دەستکردەکان، تەنانەت ژینگە دیجیتاڵییەکان دەسڕدرێنەوە، چی لە بەهای مرۆڤایەتی دەمێنێتەوە؟ هەڵبەتە یەکێک لە بنەما سەرەکییەکانی ئەو فەلسەفەیە، هەڵوەشاندنەوەی دووبەرەکیی سەختی نێوان مرۆڤ و غەیرە مرۆڤە، کە لە ئەفلاتونەوە تا دیکارت بەسەر فەلسەفەکانی ڕۆژئاوادا زاڵ بووە.

فەلسەفەی دوای مرۆڤ، داوای تێپەڕاندنی ئەو دابەشبوونانە، مۆدیلی فرەیی بۆ (عەقڵ و بوون) پێشنیار كرد، کە مرۆڤایەتی لەڕووی عەقڵانییەت یان ئەخلاقەوە وەک تاکە بوونێك سەیر نەکرێ، بەڵکە وەک گرێیەک لە ناو تۆڕێکی فراوانی پەیوەندییە ژینگەیی و تەكنۆلۆژی و گەردوونییەکاندا ببنرێت! لەم چوارچێوەیەدا،  فەلسەفەی دوای مرۆڤ (پۆست هومانیزم) یەكانگیر لەگەڵ ڕەوتی ئۆنتۆلۆژیای فرەیی و تیۆریی نیوکۆمەڵایەتی، ڕەخنە لە ئەنترۆپۆسین- ((هێزی مرۆڤ وەك هێزی سەرەکیی گۆڕان لەسەر زەوی)) دەگرێ و پرسیارکردن لە بارەی سنوورە ئەخلاقی و سیاسییەکانی پۆلێنکردنی بوونەوەرەکاندا بەرز دەكاتەوە؛ كەواتە مەبەست لە (فەلسەفەی دوای مرۆڤ) ئینکاركردنی بەهای مرۆڤ نییە، بەڵکە مەبەست لێی کردنەوەی دەرگایە بۆ فۆرمێكی دیكەی ژیان و بیرکردنەوە و بوونێكی جیاواز کە ڕەنگە لەگەڵ ستانداردە تەقلیدییەکانی مرۆڤدا نەگونجێت.

لە ڕوانگەی تەكنۆلۆژیاوە، پێشکەوتنە خێراكانی زیرەکی دەستکرد، ئەندازیاری بۆماوەیی، ڕۆبۆت، نانۆتەكنۆلۆژیا و تەواوی تەكنۆلۆژیاکانی واقیعی درێژکراوە یارمەتی خەیاڵ و بیرکردنەوەی (فەلسەفەی دوای مرۆڤ) دەدات، بۆ ئەوەی بیر لە قۆناغێکی نوێی بوونی مرۆڤ بكاتەوە! لێرەدا تەكنۆلۆژیا نەک تەنها وەک ئامرازێک، بەڵکو وەک درێژکراوەی مرۆڤایەتی دەبینرێت، وەک بکەرێک دەبینرێت، کە توانای دووبارە داڕشتنەوەی سروشتی مرۆڤ و ئاسۆی پەرەسەندنی مرۆڤی هەیە؛ چەمکەکانی ((سایبۆرگ-  مرۆڤێک تێکەڵ لە جەستە و تەکنۆلۆژیا)) مرۆڤ وەك بوونەوەرێکی تێکەڵاو لە نێوان مرۆڤ و ئامێردا- كە زیرەکی ئەو مۆدیلە لە مرۆڤ لەسەرووی مرۆڤدایە، ئەو مرۆڤەی سەرووی زیرەكی ئاماژەیە بە تواناگەلێك کە تەواوی توانا بایۆلۆژی یان مەعریفییە سروشتییەکان تێدەپەڕێنێت، نەك هەر هێندە بەڵكە هەتا دێ ئەو ڕەوتە بەهۆی گۆڕینی ناسنامەی مرۆڤ بۆ بنیاتێکی دیجیتاڵی زیاتر گەورە دەبێت، ئەو ڕەوتە دەتوانێت لە سەرانسەری میدیای نوێدا قسەی لەبارەوە بكرێ و دەستکاری بکرێت و بگوازرێتەوە، ئەوەش پرسیاری بێ وێنە سەبارەت بە جەستە، ناسنامە، ئازادی و مردن و نەمری دەوروژێنێت.

كەواتە فەلسەفەی دوای مرۆڤ تەنها گوتارێک نییە بۆ ستایشکردنی تەكنۆلۆژیا- ((بەڵكە هەوڵ دەدات بەشێوەیەکی ڕەخنەیی لە پەیوەندییەكانی مرۆڤ، تەكنۆلۆژیا، و جیهان، بكۆڵێتەوە))- ڕەخنەیەکی قووڵە، لەو دەسەڵات و کۆنترۆڵكردن و نایەکسانییەی كە ئەو گۆڕانکارییە تەكنۆلۆژییەكان بەرهەمییان هێناوە.

هەندێک لە فەیلەسوفان هۆشداری لە مەترسی گۆڕینی مرۆڤ بۆ (بەرهەمی) تەكنۆلۆژیا دەدەن، یان تێکدانی بەهاکانی دادپەروەری و کەرامەتی مرۆڤ و بە کاڵاکردنی مرۆڤ یان جیاکردنەوەیان لە ڕەگ و ڕیشەی کۆمەڵایەتی و سروشتی خۆی… هەموو ئەو نیگەرانییانە لەگەڵ مشتومڕەکانی ژینگەیی سەبارەت بە باڵادەستی تەكنۆلۆژیا و داهاتووی زەوی و زێدەبەكاربردنەكان یەکدەگرنەوە؛ بیرمەندانی (فەلسەفەی دوای مرۆڤ) داوا دەکەن گۆڕانکارییە بایۆپۆلیتیکەكان، مرۆڤایەتی تێکەڵ بە تۆڕی ژیان بکاتەوە، نەک بیخاتە دەرەوە.

لە لایەکی دیکەوە فەلسەفەی دوای مرۆڤ ئەگەرێکی نوێ بۆ تێگەیشتن لە ئەخلاق و هۆشیاری پێشکەش دەکات، نەک لە ڕوانگەی باڵادەستی مرۆڤەوە، بەڵکە لە ڕوانگەی بەشداریكردنی ئەویتری جیاواز و بەهای ئەویتری جیاوازەوە- جا چ ((ئەوی تری جیاواز)) ئامێرێکی هۆشیار بێت، ئاژەڵێکی زیرەک بێت، یان تەنانەت ژینگەیەکی سروشتی (هەستیار- سێنسەر)… ئەو بەرفراوانبوونەی کایەی ئەخلاقی بە تەواوی نكۆڵی لە پۆلە جێگیرەکان دەکات، وەك چۆن مۆدێلێکی دیكەی بەرپرسیارێتی پێشنیار دەکات کە سنوورە ئۆنتۆلۆژییەکانی نێوان خود و ئەویتر تێدەپەڕێنێت؛ بەم شێوەیە (فەلسەفەی دوای مرۆڤایەتی) دەبێتە بانگەوازێک بۆ پێناسەکردنەوەی بوون و دەسەڵات و مانا، نەک تەنها لە ڕوانگەی تێپەڕاندنی مرۆڤایەتییەوە، بەڵکە لە ڕوانگەی دووبارە خەیاڵکردن بە شێوەیەکی زێدەخاكی و زێدەپەیوەندی و بەشداریکردنی لەگەڵ فرەیی بووندا.

ئەوڕۆ گرنگی ئەو فەلسەفەیە تەنها لە ڕەهەندە تیۆرییەکەیدا نابینرێت، بەڵکە گرنگی لەوەدایە کە ئامرازە زیرەكەكان، بیرکردنەوەی مرۆڤ بۆ تێگەیشتن لە ئاستەنگ و چالاکییەکانی جیهانی هاوچەرخ  فرەوان دەكات- بۆ ئەوەش هەر لە زیرەکی دەستکردەوە بیگرە تا گۆڕانی کەشوهەوا- لە چوارچێوەیەکی نوێی ئۆنتۆلۆژی و ئەخلاقیدا، وامان لێ دەکات بیر لەوە بکەینەوە کە مرۆڤبوون ((لەگەڵ فرەیی بوون)) یان لە جیهانێکدا کە چیتر بە تەنیا نین واتای چییە؛ لە جیهانێکدا کە لەگەڵ بوونەوەرە نوێیەکاندا هاوبەشین- ئەو بوونەوەرانەی كە هەندێكیان دەستكردی خۆمانن و هەندێکی دیکەیان لە پێش ئێمەوە (لە مێژووی گەردوون)دا بوونیان هەبووە! لێرەوە لەبەردەم ئەو هەموو گۆڕانکاریانەدا پڕۆژە کلاسیکییەكانی مرۆڤ هەرەس دێنێ! بەمجۆرە فەلسەفەی دوای مرۆڤ ئاسۆیەکی فەلسەفی پڕ لە نكۆڵی و پڕ لە دەرفەت دەخاتە سەر پشت و ناچارمان دەکات بیر لە سروشتی مرۆڤ و سنووری زانین و ئەخلاقی داهاتوو بکەینەوە.

سەچاوە:

فلسفة ما بعد الإنسان: تحولات الذات في عصر الكائنات المعززة- د. حمدي سيد محمد محمود

الحوار المتمدن- www.ahewar.org –  Jul 24, 202.

ڕوونكردنەوەكانی وەرگێڕ:

-جووت كەوانەكان زێتر بۆ ڕوونكردنەوەن.

-(بوونەوەرە بەهێزکراوەکان- الكائنات المعززة) واتە ئەو بوونەوەرانەی کە توانای سروشتیان بە تەكنۆلۆژیا، ئەلگۆریتم، یان ئامرازە دیجیتاڵییەکان زیاد دەکرێ، لەو حاڵەتەدا مرۆڤ تەنها وەك بوونەوەرێکی سروشتی نامێنێت، بەڵکە دەبێتە بوونەوەرێکی هاوبەشی مرۆڤ و تەكنۆلۆژیا.

-(ئەنتڕۆپۆسین) ناوی ئەو قۆناغەیە کە زانایان پێیان وایە ئەوە مرۆڤە هێزی سەرەکی گۆڕان لەسەر زەوی؛ بەڵام ڕەخنە لە ئەنترۆپۆسین لە كۆمەڵێ پرسیاردا خۆی دەبینێتەوە: ئایا مرۆڤەكان هەمووان بەرپرسیارن؟ یان سیستەمێکی دیاریکراو؟ ئایا مرۆڤ دەبێت ناوەندی بیرکردنەوە بێت؟ یان دەبێت جیهان بە شێوەیەکی گشتییتر ببینرێت؟!.

– چەمکی (بایۆپۆلیتیکی) پەیوەندی بە بیرۆکەکانی فۆکۆ لە سەدەی 18 و 19 ـدا لەبارەی دەسەڵات و گۆڕانكارییەكانی دەسەڵاتەوە هەیە… لێرەدا چەمکی بایۆپۆلیتیکی واتە بەڕێوەبردنی ژیان: گۆڕان لە سیاسەتی سزادانەوە بۆ سیاسەتێک کە ژیان و جەستەی مرۆڤ بە شێوەیەکی زانستی و سیستەمی بەڕێوە دەبات.

The post فەلسەفەی دوای مرۆڤ appeared first on ژنەفتن.