١. د. لەشکرى بۆ ئەوەى ڕەوایەتى بە کتێبەکەى بدات وشەگەلى وەک وەهمى و نازانستى و ئەو بابەتانەى زۆر بەکار هێناوە، بۆیە منیش خوێندنەوەیەکى نازانستى و نائەکادیمى بۆ کتێبەکەى دەکەم بەبێ ئەوەى بکەومە ناو وەهمەوە. پێدەچێت د. لەشکرى وشەى وەهمى هەر بە واتاى زڕ، یان گەندەڵ و پووچ بەکار هێنابێت، کە پاشتر ڕوونترى دەکەمەوە. «وەهمی مرۆڤی ئەکادیمی»ی د. حەیدەر لەشکری، کە لە ساڵی ٢٠٢٦دا بڵاو کراوەتەوە، لە پێنج وتاری سەرەکی پێک دێت و چەند پرسێکی پەیوەست بە ژیانی ئەکادیمی، زانستە مرۆڤایەتییەکان، کوردناسی، ناسنامە و مێژوونووسی دەخاتە بەرباس. نووسەر لە پێشەکی، لاپەڕەی ١٠، بە ڕوونی دەڵێت کتێبەکە توێژینەوەیەکی سەربەخۆ نییە بە مانا باوەکەی نووسینی ئەکادیمی و وتارەکانیش لە چوارچێوەی یەک پڕۆژەدا ئەنجام نەدراون. ئەم ڕوونکردنەوەیە بۆ هەڵسەنگاندنی کتێبەکە گرنگە، چونکە خوێنەر دەبێت لە سەرەتاوە بزانێت لەگەڵ کۆمەڵێک تێبینی و تێڕامانی ڕەخنەییدا ڕووبەڕووە، نەک لەگەڵ توێژینەوەیەکی یەکپارچە کە پرسیار و میتۆد و ئەنجامی هاوبەشی هەبێت. هەڵبەتە ئەوەش هەیە، بەڵام بەشێوەیەکى شاراوە. د. لەشکرى، لەپاڵ چەندانى دیکەدا، یەکێکە لە توێژەرە ئەکادیمییەکانى کورد، کە زۆر لەمێژە توێخى باوى ئەکادیمى فڕێداوە و لە دەرەوەى هزرینى باو، میتۆدى باو و زانستگەراییی باو، بیر دەکاتەوە.

٢. لەشکری لە هەمان پێشەکیدا ئاماژە بەوە دەکات کە وتارەکان، جگە لە دوا وتار، لەنێوان ساڵانی ٢٠٢٢–٢٠٢٦دا لە گۆڤار و سایتە هزرییەکاندا بڵاو کراونەتەوە. هەروەها دەڵێت ئەم نووسینانە بە ڕۆحێکی ئەکادیمی و نەفەسێکی ڕەخنەیی نووسراون، بەڵام زیاتر تێبینی و چاودێری و تێڕامانن. پێزیستە ئەم پێناسەیە لە هەموو خوێندنەوەکەى مندا ڕەچاو بکرێت. بەهای وتارێکی ڕەخنەیی تەنها بەوە ناپێورێت کە چەند زانیاریی نوێی کۆ کردووەتەوە؛ بەڵکوو بەوەش دەپێورێت کە چەند توانیویەتی پرسیاری گرنگ بەشێوەیەکی ڕوون بخاتە ڕوو و خوێنەر بۆ بیرکردنەوەیەکی وردتر هان بدات.

٣. هەرچەندە نووسەر کتێبەکە بە پڕۆژەیەکی یەکگرتوو ناناسێنێت، کەچى لە لاپەڕەی ١١دا چوارچێوەیەکی هاوبەش بۆ وتارەکان دەستنیشان دەکات. ئەو چوارچێوەیە پەیوەستە بە ناسنامە^[1] و مەودای کاری مرۆڤی ئەکادیمی، سروشتی بەرهەمهێنانی زانینی مێژوویی، مامەڵەی دامەزراوەیی لەگەڵ ڕابردوو و چۆنیەتیی گێڕانەوەی نائەکادیمی. لە ڕووی هەڵسەنگاندنی ئێمەوە، ئەم خاڵانە ئەوە دەردەخەن کە پێنج وتارەکە، لەگەڵ جیاوازیی بابەتەکانیاندا، دەچنەوە کەنار پرسیارێکی هاوبەشەوە: چۆن زانین بەرهەم دەهێنرێت، چۆن ڕەوایی پێ دەدرێت و چۆن دەکرێت لە گوتار و بانگەشە جیا بکرێتەوە؟

٤. بە سەرنجدان لە ناوونیشانى کتێبەکە لە یەکەم خوێندنەوەدا بۆى هەیە ئەو هەستەمان لەلا دروست بکات کە نووسەر دژایەتیی مرۆڤی ئەکادیمی دەکات، بەڵام ئەمە لەگەڵ ڕوونکردنەوەی خودی نووسەر کە پاشتر دێت، ناگونجێت. لەشکری لە لاپەڕەی ١١دا دەڵێت مەبەستی لە «وەهم» نکۆڵیکردن لە بەهای ئەکادیمیا یان کەمکردنەوەی شکۆی مەعریفە زانستییەکەی نییە. ئەو پرسیار لە چۆنیەتیی گەڵاڵەبوونی وێنەی مرۆڤی ئەکادیمی لە زەمینەی ئێمەدا دەکات. ئەم جیاوازییە گرنگە، چونکە ڕەخنەگرتن لە وێنەیەکی کۆمەڵایەتیی ئەکادیمیبوون، بە مانای ڕەتکردنەوەی خودی زانکۆ و زانست نییە.

٥. د. لەشکری لە پێشەکیدا چەند پرسیارێکی ڕوون دەورووژێنێت: مرۆڤی ئەکادیمی دەبێت چۆن بێت؟ چی بەرهەم بهێنێت؟ ئەکادیمیبوون چی پێ داوە؟ ئایا بڕوانامە و پلەی زانستی بە تەنها بەسن بۆ ئەوەی کەسێک بەرهەمهێنەری دانایی بێت؟ ئەم پرسیارانە ناوەڕۆکی ڕەخنەییی کتێبەکە دیاری دەکەن. لە هەڵسەنگاندنی ئێمەدا، گرنگییان لەوەدایە کە جیاوازیی لەنێوان پێگەی دامەزراوەیی و توانای بەرهەمهێنانی زانین دەخەنە ڕوو. بەڵام ئەم جیاوازییە نابێت ببێتە هۆی ئەوەی هەموو خاوەن‌بڕوانامەکان بە یەک حوکم هەڵبسەنگێنرێن. جگە لەوەش ئەم پرسیارانە پێشتر کراون و قسەى زۆریشیان لەسەر کراوە، بەڵام لەشکرى بۆى گرنگ نەبووە بگەڕێتەوە سەریان و بە پێویستیشى نەزانیوە بگەڕێتەوە سەریان، یان ناویان بهێنێت. بە بڕواى من ئەمە دیاردەیەکى نێگەتیڤى نێو ئەکادیمى و نووسەرانى کوردە کە بایەخ بە هەوڵ و ماندووبوونى یەکتر نادەن بەڵام لە کونی دەرزییەوە هەر سەرچاوەیەکى بیانى دەدۆزنەوە کە بە تەقەى تفەنگیش پەیوەندى بە بابەتەکەیانەوە هەبێت و چەڕەدووکەڵێکى سەرچاوەیى دروست دەکەن.

٦. لە لاپەڕەی ١٣دا، نووسەر مرۆڤی ئەکادیمی لەنێوان سێ وێنەدا دەبینێت: توێژەر، ڕۆشنبیر و قسەکەر لەبارەی دۆخی گشتی. ئەو جەخت لەوە دەکاتەوە کە لەنێوان وتاردانی ڕۆشنبیرییانە و توێژینەوەی زانستیدا مەودایەک هەیە. ئەمە تێبینییەکی گرنگە، چونکە کەسێک دەتوانێت لە بوارێکدا توێژەرێکی بەهرەمەند بێت، بەڵام هەر بۆچوونێکی لەبارەی پرسی گشتییەوە بەشێوەیەکی زانستی پشتڕاست نەکرابێتەوە. لە هەمان کاتدا، بەشداریی ئەکادیمی لە گفتوگۆی گشتی بۆخۆی کێشە نییە؛ ئەوەی گرنگە پاراستنی جیاوازیی نێوان زانیاریی پسپۆڕانە و هەڵوێستی کەسییە.

٧. لە ڕووی ڕەخنەیییەوە، پێشەکیی کتێبەکە یەکێک لە خاڵە بەهێزەکانییەتی، چونکە نووسەر جۆری نووسینەکە، سنووری ئامانجەکەی و پرسیارە سەرەکییەکانی ڕوون دەکاتەوە. ئەمە خوێنەر لە چاوەڕوانییەکی نادروست دەپارێزێت و لە وەهم دوورى دەخاتەوە. بەڵام هەمان ڕوونکردنەوە بەرپرسیارێتییەکی دیکەش دروست دەکات: کاتێک نووسەر خۆی لە بەرهەمهێنانی زانین و پێوەرەکانی ڕەخنە دەکۆڵێتەوە، خوێنەر مافی ئەوەی هەیە بپرسێت ئایا لە هەر وتارێکدا جیاوازیی نێوان تێبینی، گریمانە و ئەنجامی بەڵگەدار پارێزراون یان نا؟

٨. ئەوەی لە سەرەتای کتێبەکەدا سەرنج ڕادەکێشێت، تەنها بابەتەکان نییە، بەڵکوو شێوازی پرسیارکردنە. د. لەشکرى لەبریی ئەوەی ئەکادیمیبوون بە پێناسەیەکی فەرمی کۆتایی پێ بهێنێت، دەیخاتە ناو پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانی زانین، پێگەی کۆمەڵایەتی و توانای ڕەخنەیییەوە. بە بۆچوونی من، ئەمە دەستپێکێکی بەجێیە بۆ گفتوگۆیەکی زانستی. بەڵام بەهای کۆتاییی ئەم دەستپێکە بەوە دیاری دەکرێت کە لە بەشەکانی دواتردا چەندە دەتوانێت لە ئاستی پرسیارەوە بگاتە ئاستی شیکردنەوەی ورد و نموونەگەلێکى بۆ بهێنرێتەوە.

دووەم: قەیرانی میتۆد لە کوردناسیدا

٩. وتاری یەکەم، «قەیرانی میتۆد لە کوردناسیدا؛ چەند تێبینییەکی نائەکادیمی»، لە لاپەڕەی ٢٢ دەست پێ دەکات. خودی ناوونیشانەکە دوو ئاماژەی گرنگی تێدایە: یەکەم، نووسەر کێشەیەک لە ئاستی میتۆددا دەستنیشان دەکات؛ دووەم، تێبینییەکانی خۆی بە «نائەکادیمی» ناو دەبات. ئەم ناونانە نابێت بە مانای بێ‌بەهاییی باسەکە وەربگیرێت، بەڵکوو دەبێت لە چوارچێوەی ئەو پێناسەیەدا بخوێندرێتەوە کە نووسەر لە پێشەکیدا بۆ جۆری نووسینەکانی خستوویەتیە ڕوو.

١٠. پرسیاری میتۆد لە کوردناسیدا پرسیارێکی بنەڕەتییە، چونکە هەر لێکۆڵینەوەیەک لەبارەی مێژوو، زمان، کولتوور یان کۆمەڵگەی کوردییەوە، پێویستی بە دیاریکردنی شێوازی بەرهەمهێنانی زانیاری هەیە. لە هەڵسەنگاندنی ئێمەدا، بەهای ئەم وتارە لەوەدایە کە سەرنج لەسەر ناوەڕۆکی ئەوەی دەگوترێت؛ دەگوازێتەوە بۆ چۆنیەتیی گەیشتن بەو زانیارییە. ئەمە بۆخۆی پێوەرێکی گرنگە: نابێت زۆریی سەرچاوە یان فراوانیی بابەت جێگای ڕوونیی میتۆد بگرێتەوە.

١١. لە خوێندنەوەی ڕەخنەییی ئەم وتارەدا پێویستە لەنێوان دوو شتدا جیاوازی بکرێت: دەستنیشانکردنی کێشەی میتۆدی و سەلماندنی ئەوەی کە ئەو کێشەیە تا چەند لە توێژینەوەکانی کوردناسیدا بڵاوە. یەکەمیان دەتوانێت بە شیکردنەوەی چەند نموونەی دیاریکراو دەست پێ بکات، بەڵام دووەمیان پێویستی بە بەڵگەی فراوانتر هەیە. بۆیە لە هەڵسەنگاندنی مندا ناکرێت هەر تێبینییەکی ڕەخنەییی نووسەر بە حوکمێکی گشتی لەسەر هەموو توێژینەوەکانی کوردناسی وەربگیرێت.

١٢. ئەگەر توێژینەوەیەک لەبارەی کوردناسییەوە ئەنجام بدرێت، پێویستە خوێنەر بتوانێت بزانێت پرسیارەکە چییە، سەرچاوەکان چۆن هەڵبژێردراون و لە چ بنەمایەکەوە ئەنجامەکان هەڵهێنجراون. ئەمە پێوەری هەڵسەنگاندنی ئێمەیە، نەک دەقێک بە ناوی نووسەرەوە بخەینە ڕوو. لەم ڕوانگەیەوە، گرنگیی باسکردنی قەیرانی میتۆد لەوەدایە کە توێژەر ناچار دەکات پەیوەندیی نێوان پرسیار، بەڵگە و ئەنجام ڕوون بکاتەوە. واتە هەر ناڕێکییەک لەو پەیوەندییەدا هەبێت وەک کرۆکى قەیرانەکە ئاشکراى بکات.

١٣. هەروەها پێویستە جیاوازی لەنێوان کەموکوڕیی میتۆدی و جیاوازیی ڕوانگەدا بکرێت. دوو توێژەر دەتوانن لە هەمان بابەت بکۆڵنەوە و بە دوو لێکدانەوەی جیاواز بگەن، بەبێ ئەوەی بە ناچاری یەکێکیان میتۆدی هەڵەی بەکار هێنابێت. ڕەخنەی زانستی پێویستە پیشانى بدات لە کوێدا سەرچاوە بە نادروستی بەکار هێنراوە، لە کوێدا ئەنجام لە بەڵگەکان دوور کەوتووەتەوە و لە کوێدا گریمانە بە ڕاستیی سەلمێنراو و ناسێنراوە.

١٤. بەهای ئەم وتارە، لە چوارچێوەی گشتیی کتێبەکەدا، لەوەدایە کە پرسیاری دانایی ڕەخنەیی دەخاتە سەرەتای گفتوگۆکەوە. بەڵام حوکمدانی کۆتایی لەسەر ئاستی سەرکەوتنی وتارەکە پێویستی بە پشکنینی هەموو ئەو نموونە و سەرچاوانە هەیە کە لە ناو دەقەکەدا بەکار هاتوون. بۆیە لێرەدا ناتوانین بەبێ ئەو پشکنینە بڵێین نووسەر هەموو قەیرانەکەی سەلماندووە یان هەموو هۆکارەکانی دەستنیشان کردووە. ئەوەی دەتوانرێت بگوترێت ئەوەیە کە وتارەکە پرسیارێکی گرنگ دەخاتە بەردەم لێکۆڵینەوەی کوردناسی و د. لەشکرییش بوێرانە ئەو کارەى کردووە.

سێیەم: وەهمی مرۆڤی ئەکادیمی لە زەمینەی ئێمەدا

١٥. وتاری دووەم، «وەهمی مرۆڤی ئەکادیمی لە زەمینەی ئێمەدا»، لە لاپەڕەکانی ٦٨–١٢١دا هاتووە و لە ڕووی ناوونیشانەوە نزیکترین وتارە لە پرسیاری سەرەکیی کتێبەکەوە. بۆ تێگەیشتن لە مەبەستی ئەم وتارە، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ئەو پرسیارانەی نووسەر لە پێشەکیدا دەیانورووژێنێت: ئەکادیمیبوون چی بە مرۆڤ دەدات و ئایا پلەی زانستی بە تەنها بەڵگەی توانای بەرهەمهێنانی دانایییە؟ لە هەڵسەنگاندنی مندا، گرنگیی ئەم پرسیارە لەوەدایە کە بەها و ڕەواییی مرۆڤی ئەکادیمی لە خودی کار و بەرهەمەکەیدا دەپشکنێت، نەک تەنها لە نازناوی فەرمییدا.

١٦. لەشکری لە پێشەکیی کتێبەکەدا پرسیار لەوە دەکات کە ئایا ئەکادیمیا لە هەندێک لە بەستێنەکانی ئێمەدا زیاتر وێنەیەکی کۆمەڵایەتی و دەسەڵاتێکی ڕەمزییە، لەبری ئەوەی پرۆسەیەکی مەعریفی بێت کە بنەماکەی پرسیار و ڕەخنە و پێداچوونەوەیە؟ یان نا؟. ئەم دەربڕینە بە شێوەی پرسیارە و نابێت بگۆڕدرێت بۆ حوکمێکی گشتی کە گوایە هەموو ئەکادیمیای کوردی تەنها وێنە و دەسەڵاتی ڕەمزییە. جیاوازیی نێوان پرسیار و حوکم لێرەدا بنەڕەتییە، چونکە ئەمانەتی زانستی پێویست دەکات نووسەر بەو شێوەیە بخوێنێتەوە کە خۆی بیرۆکەکەی داڕشتووە.

١٧. لە ڕووی ڕەخنەیییەوە، دەتوانین بپرسین بۆچی پێگەی دامەزراوەیی و توانای زانستی هەمیشە یەک شت نین. بڕوانامە دەتوانێت نیشانەی تێپەڕاندنی قۆناغێکی فەرمیی خوێندن بێت، بەڵام هەڵسەنگاندنی توانای توێژەر پێویستی بە خوێندنەوەی بەرهەمەکانی هەیە. لە هەمان کاتدا، نابێت بەهای بڕوانامە و دامەزراوەی ئەکادیمی بە تەواوی کەم بکرێتەوە، چونکە ئەوانیش بەشێکن لە ڕێکخستنی پەروەردە و توێژینەوە. ڕاستە لە کوردستاندا خودى بەدەستهێنانى بڕوانامە بە گرنگتر تەماشاى دەکرێت و چەندین ماف و جیاووک بۆ خاوەن بڕوانامەکە دەستەبەر دەکات، بەڵام هێشتا ئەمە بەڵگە نییە لەسەر پێشگەیشتوویی ئەکادیمیانە و شێواز و ئەتەکێتى خاوەن پلە زانستییەکە، یان خاوەن بڕوانامەکە.

١٨. جیاوازیی نێوان توێژەر و ڕۆشنبیر، کە نووسەر لە لاپەڕەی ١٣ی پێشەکیدا ئاماژەی پێ دەکات، بۆ خوێندنەوەی ئەم وتارە گرنگە: توێژەر لە کارە پسپۆڕییەکەیدا پابەندە بە پرسیار و بەڵگە و ڕێوشوێنی توێژینەوە؛ بەڵام ڕۆشنبیر دەتوانێت لەبارەی پرسە کۆمەڵایەتی و سیاسییە هەنووکەیییەکانەوە هەڵوێست و لێکدانەوەی گشتی دەرببڕێت. ئەم دوو ڕۆڵە دەتوانن لە یەک کەسدا کۆ ببنەوە، بەڵام نابێت تێکەڵ بکرێن. کەسێک بەهۆی پسپۆڕییەکەی لە بوارێکدا، بە ناچاری لە هەموو بوارەکانی دیکەش خاوەنی هەمان دەسەڵاتی زانستی نییە. جگە لەوەش هەموو کارێکى پسپۆڕی و ئەکادیمییانە شیاوى لاساییکردنەوە و دووبارەکردنەوەیە، بەڵام لەبەر ئەوەى پرسەکۆمەڵایەتییەکان بگۆڕن و چەقبەستوو نین و ڕۆژانە ڕوو دەدەن، ئەوە کارى ڕۆشنبیر دینامیکیتر و بوونناسانەترە و لە ناو ڕووداوەکانەوە هەڵوێست وەردەگرێت. بە پێچەوانەى کارى ئەکادیمی و پسپۆڕییەوە کە لە نێو کڵێشەیەکى پێشوەختەوە هەنگاو دەنێت کە کەسانیتریش بەو ڕێگەیەدا ڕۆیشتوون و پاساوى بابەتیبوون دەکەنە پاڵپشتى خۆتێکەڵنەکردنبە بابەتەکەیان. ئەم ڕوانگە پۆزەتیڤیستانەیەش بڕبڕە پشتى ئەو قەیرانەیە کە لەشکرى قسەى لەبارەوە دەکات.

١٩. یەکێک لە پرسیارە گرنگەکان بۆ هەڵسەنگاندنی ئەم وتارە ئەوەیە، کە ئایا نووسەر لە هەموو شوێنێکدا جیاوازیی نێوان ڕەخنەی تاکە ئەکادیمییەکان و ڕەخنەی سیستەمی ئەکادیمی دەپارێزێت؟ ئەگەر کەموکوڕییەک لە بەرهەمی تاکێکدا هەبێت، بە تەنها ناتوانێت ببێتە بەڵگە بۆ لاوازیی هەموو دامەزراوەکە!؟ هەروەها، ئەگەر دامەزراوەیەک کێشەی ڕێکخستن و پێوەری هەبێت، ئەمە بۆ خۆی بە مانای بێ‌بەهاییی هەموو بەرهەمەکانی ئەو دامەزراوەیە نییە؟ ئەم جیاوازییە پێوەرێکی پێویستە بۆ هەر ڕەخنەیەکی دادپەروەرانە. بەبڕواى من ئەم دوو ڕوانگەیە یەکترى تەواو دەکەن: لاوازیی دامەزراوەکە و مکووڕبوونى لەسەر سەپاندنى سێتێک ڕێنمایی بە ناوى زانستییەوە بەسەر توێژەردا، توێژەرێکى لاواز و لەق بەرهەم دەهێنن. هەر بۆیەشە کەسانێمکان هەن پێش ئەوەى ببنە کەسى ئەکادیمى زۆر جوانتر و تۆکمەتر و وردتر بیریان کردۆتەوە.

٢٠. لە ڕووی زانستییەوە، پرسیاری «بەرهەمهێنانی مەعریفە» پێویستی بە وردکردنەوە هەیە: بەرهەمهێنانی دانایی تەنها بە مانای داهێنانی تیۆرییەکی نوێ نییە؛ دۆزینەوەی بەڵگە، ڕاستکردنەوەی زانیاریی پێشوو، شیکردنەوەی سەرچاوە و پێشکەشکردنی لێکدانەوەیەکی بەڵگەدار هەموویان دەتوانن بەشداری لە پێشخستنی زانستدا بکەن. بۆیە لە هەڵسەنگاندنی ئەو پرسیارەی لەشکری دەیورووژێنێت، دەبێت پێوەرەکانی بەرهەمهێنانی مەعریفە بەفراوانی و بەوردی دیاری بکرێن.

٢١. لە هەڵسەنگاندنی گشتیی ئەم وتارەدا، بەهێزترین خاڵ بریتییە لە خستنە ژێر پرسیاری ئەو گریمانەیەی کە پلە و پێگەی ئەکادیمی بۆ خۆیان دەبنە بەڵگەی توانای زانستی. ئەمە پرسیارێکی بەجێیە و دەتوانێت گفتوگۆیەکی گرنگ لەبارەی پێوەرەکانی هەڵسەنگاندنی کار و بەرهەمی ئەکادیمییەوە دروست بکات. بەڵام بۆ ئەوەی ئەم گفتوگۆیە بە ئەنجامی زانستی بگات، پێویستە هەر حوکمێک لەسەر دۆخی ئەکادیمیا بە بەڵگەی دیاریکراو پشتگیری بکرێت و لە حوکمی گشتیی نەپشکنراو دوور بخرێتەوە.

٢٢. ئەگەر ئەم وتارە بەو ئامانجە هەڵبسەنگێنین کە نووسەر لە پێشەکیدا ڕاگەیاندووە، واتە ورووژاندنی پرسیار لەبارەی وێنە و ڕۆڵی مرۆڤی ئەکادیمی، ئەوا خودی بابەتەکە و پرسیارەکانی خاوەنی گرنگییەکی ڕوونن. بەڵام لە هەڵسەنگاندنی کۆتاییدا نابێت گرنگیی پرسیارەکە وەک سەلمێنراوی وەڵامەکە تێکەڵ بکەین، ئەمەش پێوەرێکە کە لە خوێندنەوەی هەموو وتارەکانی کتێبەکەدا پێویستە بپارێزرێت.

چوارەم: مەرگی زانستە مرۆڤایەتییەکان و ژیانەوەیان

٢٣. وتاری سێیەم، «مەرگی زانستە مرۆڤایەتییەکان و ژیانەوەیان لە بواری ئەکادیمیدا»، لە لاپەڕەکانی ١٢٢–١٦١دا هاتووە. نووسەر لە لاپەڕەی ١٤ی پێشەکیدا ڕوونی دەکاتەوە کە مەبەست لە مەرگی زانستە مرۆڤایەتییەکان، مەرگی تەواو و ڕاستەقینەیان نییە. بەڵکوو ئەو دەربڕینە پرسیارێک دەورووژێنێت کە شیاوی لێوردبوونەوەیە. ئەم ڕوونکردنەوەیە بۆ ئەمانەتی خوێندنەوە گرنگە، چونکە ناونیشانی وتارەکە نابێت وەک ڕاگەیاندنی کۆتاییهاتنی زانستە مرۆڤایەتییەکان لێک بدرێتەوە. لێرەدا ئەو سەرنجەش دەردەبڕم کە د. لەشکرى لە دانانى نێونیشانەکاندا هەمیشە نا و وەهم و مەرگ دێنێتە ئاراوە و کاتێکیش ڕوونکردنەوە دەدات دەڵێ مەبەستم ئەوە نییە و ئەوەیە. چاکتر بوو هەر لەسەرەتاوە بەپێى مەبەستەکانى خۆى ناوونیشانەکانیشى دابڕشتنایە.

٢٤. د. لەشکری لە پێشەکیدا پرسیاری ئەوە دەکات کە چی بەسەر ئەو زانستانەدا دێت کە بەهایان پەیوەست نییە بە بەهاکانی بازاڕەوە؟ ئەگەر دانایی تەنها بەپێی سوودی ڕاستەوخۆ هەڵبسەنگێنرێت، ئەمە پرسیارێکی دیاریکراوە دەربارەی پێوەرەکانی بەهای زانین. لە هەڵسەنگاندنی مندا، ئەم پرسیارە زۆر گرنگە چونکە ناکرێت هەموو بەرهەمێکی زانستی تەنها بەپێی داهاتی دارایی یان بەکارهێنانی ڕاستەوخۆی لە بازاڕدا هەڵبسەنگێنرێت. بەڵام ئەمە بە مانای ئەوە نییە کە پەیوەندیی زانستە مرۆڤایەتییەکان بە پێویستییەکانی کۆمەڵگە و بازاڕەوە گرنگ نییە.. زانستە مرۆڤایەتییەکان زانستى بەهاخوڵقێنن نەک بازاڕخوڵقێن: ئەمانە ئەو زانستانەن کە مرۆڤ هان دەدەن چۆن بتوانن لە ناو کۆمەڵگە و بازاڕدا بەشێوەیەکى بەهادار ڕەفتار بنوێنن، ڕێکخستن و تێگەیشتن و سەنگینى و ئاسایشى بۆ دابین بکەن، نەک بەشێک بن لە میکانیزمى فروانکردنى بازاڕەکە. زانستە مرۆڤیەتییەکان نەرێت و ئاکارمەندی مرۆڤەکانى نێو بازاڕ بەرهەم دەهێنن، نەک دابینکەرى ئیش و قازانج و نرخى کەلوپەلەکان. بەم پێیەش گرنگییەکەیان لەوەدایە ئەو گەندەڵى و فڕوفێڵ و ساختانە لە هزرى مرۆیەکاندا دەسڕنەوە، کە بازاڕ دەکەنە جەللادى کۆمەڵگە.

٢٥. لە هەمان لاپەڕەدا، نووسەر دەپرسێ ئایا زانستە مرۆڤایەتییەکان دەتوانن بە پێناسەکردنەوەی پەیوەندییەکانیان بۆ کۆمەڵگە و ژیانی گشتی و لەخۆگرتنى ئەو پرسانەی بازاڕ ناتوانێت بە تەنها وەڵامیان بداتەوە، گرنگیی خۆیان بگەڕێننەوە. ئەم دەربڕینە دەریدەخات کە نووسەر تەنها لە قەیرانەکە ناپرسێت، بەڵکوو پرسیاری ئەگەری ژیانەوە و پێناسەکردنەوەی ڕۆڵی ئەو زانستانەش دەورووژێنێت. بەڵام چونکە پرسیارەکە بەشێوەیەکی کراوە داڕێژراوە، نابێت وەک چارەسەرێکی تەواو و سەلمێنراو پێشکەش بکرێت.

٢٦. لە ڕووی ڕەخنەیییەوە، پێویستە جیاوازیی لەنێوان قەیرانی دامەزراوەیی و قەیرانی بەهای مەعریفیی زانستە مرۆڤایەتییەکان بکرێت. ئەگەر بەشێکی زانکۆیی کێشەی بودجە، خوێندکار یان دەرفەتی کارى هەبێت، ئەمە بۆ خۆی نایسەلمێنێت کە ئەو زانستە بەهای مەعریفیی خۆی لەدەست داوە. هەروەها، ئەوەی زانستێک بەهای هزری و کولتووری هەیە، بە تەنها ناتوانێت هەموو کێشە دامەزراوەیییەکانی چارەسەر بکات. بوارى پزیشکى هەتا بڵێى بازاڕخوڵقێنە و بوارى زمانى کوردى هەتا بڵێى دوورەبازاڕە. بەڵام بە ئاشکرا گەندەڵى بوارى ساخلەمى و پزیشکى لە وڵاتەکەماندا دەبنین و پەراوێزبوونى زمانى کوردیش لە بازاڕ، چەند زمانێکى دیکەى جگە لە زمانى کوردى هێناوەتە سەنتەرەوە. ئەم جیاوازییە پێوەرێکی پێویستە بۆ هەڵسەنگاندنی هەر باسێک لەبارەی قەیرانی زانستە مرۆڤایەتییەکانەوە.

٢٧. گرنگیی پرسیاری نووسەر لەوەدایە کە بەهای زانین لە چوارچێوەیەکی فراوانتردا دەخاتە بەرباس: زانستە مرۆڤایەتییەکان دەتوانن لە تێگەیشتن لە زمان، مێژوو، کولتوور، ئەخلاق و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا ڕۆڵیان هەبێت. بۆ ئەوەی بەهای ئەم ڕۆڵانە بەشێوەیەکی زانستی هەڵبسەنگێنرێت، پێویستە لە هەر بوارێکدا نموونە و بەڵگەی دیاریکراو بخەینە ڕوو.

٢٨. لە هەڵسەنگاندنی ئەم وتارەدا، پرسیارێکی گرنگ ئەوەیە کە نووسەر چەندە لە نێوان دۆخی گشتیی زانستە مرۆڤایەتییەکان و دۆخیان لە زەمینەی کوردیدا جیاوازی دەکات. ئەم دوو ئاستە بۆیان هەیە پەیوەندییەکى پتەویان پێکەوە هەبێت، بەڵام یەک شت نین. کێشەیەک کە لە سیستەمی زانکۆییی وڵاتێکدا هەیە، بە ناچاری بە هەمان شێوە لە سیستەمێکی دیکەدا ڕوو نادات. بۆیە هەر بەراوردێک پێویستی بە دیاریکردنی بارودۆخی دامەزراوەیی و کۆمەڵایەتیی خۆی هەیە.

٢٩. لە ڕووی بەهێزییەوە، ئەم وتارە پرسیاری بەهای زانستە مرۆڤایەتییەکان لە پەیوەندی بە کۆمەڵگە و ژیانی گشتییەوە دەخاتە بەردەم خوێنەر. ئەمە کارێکى زۆر بەجێیە، چونکە دامەزراوەی ئەکادیمی ناتوانێت بەتەواوی لە پرسیار و پێویستییەکانی کۆمەڵگە داببڕێت. بەڵام لە ڕووی هەڵسەنگاندنی زانستییەوە، پێویستە لەنێوان دیاریکردنی کێشە و پێشکەشکردنی چارەسەردا جیاوازی بکرێت. ئەوەی نووسەر پرسیارێکی گرنگی ورووژاندووە، لە خۆیدا نایسەلمێنێت کە وەڵامی کۆتایی بۆ دۆزیوەتەوە.

٣٠. ئەگەر وتاری سێیەم لەگەڵ دوو وتاری پێشوودا بخوێنینەوە، پەیوەندییەکی بابەتی لەنێوانیاندا دەبینین: یەکەم پرسیاری میتۆد، دووەم پرسیاری مرۆڤی ئەکادیمی و سێیەم پرسیاری بەهای زانستە مرۆڤایەتییەکان دەورووژێنێت. ئەمە لێکدانەوەیەکە بۆ ڕێکخستنی بابەتەکان، نەک بانگەشەی ئەوەی نووسەر سێ وتارەکەی وەک قۆناغەکانی یەک تیۆری داڕشتووە. بەو سنوورەوە، دەتوانین بڵێین ئەم سێ وتارە یەکتر تەواو دەکەن لە ورووژاندنی پرسیاری زانین و دامەزراوەی ئەکادیمی و ئەمەش خاڵێکى زۆر باشى کتێبەکەیە.

پێنجەم: ناسنامە و مێژوو لە سەردەمی دیجیتاڵیدا

٣١. وتاری چوارەم، «ناسنامە و مێژوو لە سەردەمی دیجیتاڵیدا؛ لە خۆنواندنەوە بۆ وەرچەرخان لە کۆیادی کوردەکان»، لە لاپەڕەکانی ١٦٢–٢٢٢دا هاتووە. نووسەر لە پێشەکیی کتێبەکە، لاپەڕەکانی ١٥–١٦، ڕوونی دەکاتەوە کە کۆیاد چیتر تەنها لە ڕێگەی دەق، قوتابخانە و دامەزراوە فەرمییەکانەوە دروست نابێت؛ بەڵکوو تۆڕە دیجیتاڵییەکانیش بوونەتە فەزایەک بۆ گێڕانەوەی وێنە، ڕەمز و حیکایەتەکانی پەیوەست بە ڕابردوو. ئەمە بنەمایەکی ڕوونە بۆ تێگەیشتن لە پرسیاری سەرەکیی وتارەکە.

٣٢. لەشکری لە پێشەکیدا ئاماژە بەوە دەکات کە لە فەزای دیجیتاڵیدا ناسنامە و بیرەوەری تێکەڵ بە یەکتر دەبن و سنووری نێوان ڕابردوو و ئێستا کاڵ دەبێتەوە. ئەم تێبینییە گرنگە، چونکە پەیوەندیی کۆمەڵگە بە ڕابردووەوە، تەنها لە ڕێگەی خوێندنەوەی کتێبی مێژوویییەوە دروست نابێت. وێنە، دەنگ و گێڕانەوەی دیجیتاڵی دەتوانن ببنە بەشێک لە ئەزموونی ڕۆژانەی ڕابردوو. بەڵام لە هەڵسەنگاندنی گشتییدا، پێویستە جیاوازیی لەنێوان بڵاوبوونەوەی بیرەوەری و دروستیی زانیاریی مێژوویی بکرێت.

٣٣. گرنگیی ئەم بابەتە بۆ کۆمەڵگەی کوردی لەوەدایە کە گێڕانەوەی ڕابردوو بەشێوەیەکی فراوانتر دەچێتە ناو ژیانی گشتییەوە. بەڵام ئەوەی زانیارییەک بەئاسانی بڵاو دەبێتەوە، بە مانای ئەوە نییە کە بەڵگەیەکی مێژووییی پشتڕاستکراوەیە. لە ڕووی ڕەخنەیییەوە، دەبێت بپرسین سەرچاوەی زانیارییەکە چییە، چۆن دەستکاری کراوە و ئایا لە چوارچێوەی مێژووییی خۆیدا پێشکەش کراوە؟ یان نا؟ ئەمانە پێوەرەکانی هەڵسەنگاندنی ئێمەن، نەک دەربڕینی ڕاستەوخۆی نووسەر.

٣٤. لە خوێندنەوەی ئەم وتارەدا، چەمکی کۆیاد پێویستی بە جیاکردنەوە لە مێژوونووسی هەیە. بیرەوەریی هاوبەش دەتوانێت پەیوەست بێت بە هەست، ڕەمز و ئەزموونی کۆمەڵایەتییەوە، بەڵام مێژوونووسیی ئەکادیمی پێویستی بە شیکردنەوەی سەرچاوە و پشتڕاستکردنەوەی بانگەشەکان هەیە. ئەم جیاوازییە بە مانای بێ‌بەهاییی بیرەوەری نییە؛ چونکە بیرەوەریش دەتوانێت ببێتە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ توێژینەوە. بەڵام پێویستە بە پێوەرەکانی ڕەخنە، سەرچاوە هەڵبسەنگێنرێت، نەک یەکسەر خۆیان بەدەستەوە بدەین. ئەوەى لە زمان کەسێکەوەیە، تەنێ ئەو کاتە ڕاستە، کە بە پرۆسەى پشکنینى ڕەخنەکاریدا تێپەڕێت. چونکە ڕاستى وەک بەهایەکى ڕووتەڵ و کامڵ تەنیا لەلاى یەک کەس نییە و ڕاستیى بابەتێکى دابەشکراوە بەسەر ڕوانگە جیاوازەکاندا.

٣٥. لە ڕووی زانستییەوە، پرسیارێکی گرنگ ئەوەیە کە ئایا دیجیتاڵبوون تەنها شێوازی بڵاوکردنەوەی گێڕانەوەکان دەگۆڕێت، یان کاریگەری لەسەر خودی چۆنیەتیی تێگەیشتن لە ڕابردووش هەیە؟ ئەم دوو ئاستە پەیوەندییان هەیە، بەڵام نابێت بەبێ بەڵگە وەکیەک دابنرێن. بۆ سەلماندنی کاریگەریی فەزای دیجیتاڵی لەسەر ئاگاییی مێژوویی، پێویستە لە چۆنیەتیی بەکارهێنان و وەرگرتنی گێڕانەوەکان بکۆڵرێتەوە. ئەمە ڕەخنەیەکی میتۆدییە کە لە هەڵسەنگاندنی بابەتەکەدا دەیخەمە ڕوو کە پێویستە نووسەر وەڵامى بداتەوە.

٣٦. هەروەها پێویستە لەنێوان زیادبوونی دەرفەتی بەشداری و یەکسانبوونی دەسەڵاتی گێڕانەوەدا جیاوازی بکرێت. فەزای دیجیتاڵی دەتوانێت دەرفەت بدات بە کەسانی زیاتر بۆ بڵاوکردنەوەی بیرەوەریی خۆیان، بەڵام ئەمە بە ناچاری واتاى ئەوە نییە، کە هەموو دەنگەکان بە یەکسانی دەبینرێن. لە هەڵسەنگاندنی مندا، ئەم جیاوازییە گرنگە بۆ ئەوەی نەکەوینە ناو ئەو گریمانەیەی کە فراوانبوونی ئامرازی پەیوەندی بۆخۆی دەبێتە هۆی دیموکراتیزەبوونی زانین و دانایی.

٣٧. پرسیارێکی دیکە ئەوەیە کە چۆن دەکرێت لە فەزای دیجیتاڵیدا لەنێوان پاراستنی بەڵگە و بەرهەمهێنانی مانادا هاوسەنگی بپارێزرێت. ئەرشیڤکردنی وێنە و دەنگ و بەڵگە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ پاراستنی ڕابردوو، بەڵام کۆکردنەوەی زانیاری بە تەنها تێگەیشتنی مێژوویی دروست ناکات. پێویستە بەڵگەکان لە چوارچێوەی کاتی، کۆمەڵایەتی و سیاسیی خۆیاندا بخوێندرێنەوە.

٣٨. لە ڕووی هەڵسەنگاندنی وتارەکەوە، بەهای پرسیاری سەرەکی لەوەدایە کە پەیوەندیی ناسنامە و مێژوو بە فەزای دیجیتاڵییەوە دەخاتە بەرباس. ئەمە بوارێکی گرنگە بۆ توێژینەوەی کوردی. بەڵام ئاستی سەرکەوتنی وتارەکە لە سەلماندنی کاریگەرییە دیاریکراوەکاندا دەبێت بە پشکنینی بەڵگە و نموونەکانی خودی دەق دیاری بکرێت. نابێت بەبێ ئەو پشکنینە بانگەشەی ئەوە بکەین کە نووسەر هەموو لایەنەکانی گۆڕانی کۆیادی کوردی لە سەردەمی دیجیتاڵیدا ڕوون کردووەتەوە.

٣٩. لە چوارچێوەی گشتیی کتێبەکەدا، ئەم وتارە بابەتی گێڕانەوەی ڕابردوو لە ئاستی دامەزراوە و نووسینی ئەکادیمییەوە دەباتە ناو فەزای فراوانتری ژیانی کۆمەڵایەتی. ئەمە لێکدانەوەی ئێمەیە لە شوێنی وتارەکە لەنێوان پێنج وتارەکەدا. بەو مانایە، پرسیاری مێژوو چیتر تەنها پەیوەست نییە بەوەی مێژوونووس چۆن دەنووسێت، بەڵکوو پەیوەستە بەوەش کە کۆمەڵگە چۆن ڕابردوو دەبینێت و دەگێڕێتەوە.

شەشەم: بۆچی هەمووان دەیانەوێ ڕابردوو قۆرخ بکەن؟

٤٠. دوا وتاری کتێبەکە، «بۆچی هەمووان دەیانەوێ قۆرخی ڕابردوو بکەن؟ ئەو دەمەی مێژوو دەبێتە گوتار نەک زانین»، لە لاپەڕەکانی ٢٢٣–٣٠٣دا هاتووە. ئەم وتارە بەڕوونی پرسیاری پەیوەندیی نێوان مێژوونووسی و گێڕانەوەی ڕابردوو دەورووژێنێت. نووسەر لە لاپەڕەی ١٦ی پێشەکیشدا دەڵێت گەڕانەوە بۆ مێژوو بۆخۆی کێشە نییە؛ چونکە کۆمەڵگەکان پێویستیان بە ڕابردووی خۆیانە بۆ تێگەیشتن لە ئێستایان. کێشەکە ئەو کاتە دەست پێ دەکات کە ڕابردوو لە بوارێکی لێکۆڵینەوە و شرۆڤەوە ببێتە سەرچاوەی ڕەوایەتیدان، یان مێژوو ببێتە گوتارێکی داخراو.

٤١. ئەم جیاوازییە یەکێک لە گرنگترین خاڵەکانی کتێبەکەیە: د. لەشکری خودی پەیوەندیی کۆمەڵگە بە ڕابردووەوە ڕەت ناکاتەوە؛ بەڵکوو ئەو شێوازە دەخاتە ژێر پرسیار کە تێیدا ڕابردوو دەبێتە ئامرازی ڕەوایەتیدان بە هەڵوێستێکی پێشوەختە. لە هەڵسەنگاندنی ئێمەدا، ئەمە جیاوازییەکی بنەڕەتییە لەنێوان ناسینی ڕابردوو و بەکارهێنانی ڕابردوو بۆ پشتڕاستکردنەوەی بانگەشەیەکی ئێستا. یەکەمیان پێویستی بە پرسیار و بەڵگە هەیە، دووەمیان دەتوانێت هەڵبژاردنی بەڵگەکان بەپێی ئەنجامێکی پێشوەختە ئاراستە بکات.

٤٢. لە کۆتاییی وتارەکەدا، لاپەڕەی ٢٩٨، نووسەر دەڵێت گرفتی پانتاییی کولتووریی ئێمە تەنها زۆریی قسە و باسی مێژوویی نییە، بەڵکوو کەمیی هزری مێژووییە. ئەم دەربڕینە تێزی ڕەخنەیییەکی ڕوون لەخۆ دەگرێت: زۆر قسەکردن لەبارەی ڕابردوو بە ناچاری بە مانای بوونی تێگەیشتنێکی قووڵی مێژوویی نییە. لە ڕووی هەڵسەنگاندنی منەوە، ئەم جیاوازییە گرنگە، چونکە لەنێوان بەکارهێنانی ناو و ڕەمزە مێژوویییەکان و توانای شیکردنەوەی ڕووداوەکاندا مەودایەک هەیە.

٤٣. لە هەمان لاپەڕەدا، لەشکری دەڵێت تا ئەو کاتەی ڕابردوو بکرێتە ئامرازی سەپاندنی هەڵوێستێکی دیاریکراو و لەلایەن ئایدیۆلۆژیاکانەوە قۆرخ بکرێت، توانای کۆمەڵگە لە ڕەخنەگرتن لە خودی خۆی لاواز دەبێت، ئەمە حوکمێکی ڕوونی خودی نووسەرە. بەهای ڕەخنەییی ئەم بیرۆکەیە لەوەدایە کە قۆرخکردنی ڕابردوو تەنها بە کێشەیەکی مێژوونووسی ناناسێنێت، بەڵکوو بە توانای کۆمەڵگەوە بۆ پێداچوونەوە بە باوەڕ و هەڵوێستەکانی خۆیەوە دەیبەستێتەوە.

٤٤. لەشکری لە لاپەڕەی ٢٩٨دا داوای بنیاتنانی ڕۆشنبیرییەکی مێژووییی ڕەخنەیی دەکات کە گوێ لە دەنگە جیاوازەکان بگرێت و بیرەوەری لە لێکۆڵینەوەی زانستی جیا بکاتەوە. هەروەها داوا دەکات ناسنامەسازی و زانستخوازی لە یەکتر داببڕدرێن. ئەم داواکارییە بۆ تێگەیشتن لە ئامانجی دوا وتارەکە گرنگە، چونکە نووسەر بە تەنها ڕەخنە لە قۆرخکردنی ڕابردوو ناگرێت، بەڵکوو پێوەرێکیش بۆ مامەڵەیەکی ڕەخنەییی لەگەڵ مێژوو دەخاتە ڕوو.

٤٥. لە ڕووی ڕەخنەیییەوە، پێویستە ئەوە ڕوون بکرێتەوە کە جیاکردنەوەی ناسنامەسازی لە زانستخوازی بە مانای ئەوە نییە کە توێژینەوەی مێژوویی هیچ کاریگەرییەکی لەسەر ناسنامە نییە. ئەوەی دەبێت جیا بکرێتەوە، ئامانجی توێژینەوەیە لە کاریگەرییە کۆمەڵایەتییەکانی. توێژەر دەتوانێت بەڵگەیەکی مێژوویی بخاتە ڕوو کە کاریگەری لەسەر تێگەیشتنی کۆمەڵگە لە ناسنامەی خۆی هەبێت، بەڵام نابێت بەڵگەکان تەنها بۆ بەرهەمهێنانی ئەنجامێکی ناسنامەییی پێشوەختە هەڵبژێرێت.

٤٦. لە لاپەڕەی ٢٩٩دا، نووسەر جەخت لە گەڕاندنەوەی بەها بۆ مێژوونووسی دەکاتەوە: ئەو ڕەخنە لەو شێوازە دەگرێت کە مێژوو دەبێتە ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنانەوەی ناسنامە و پاساوهێنانەوە بۆ ڕەوتی دەسەڵات. لە هەڵسەنگاندنی ئێمەدا، ئەم خاڵە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە پرسیاری سەربەخۆییی توێژینەوەوە هەیە. ئەگەر ئەنجامی توێژینەوە لە پێشدا دیاری کرابێت، ئەوا مەترسیی ئەوە هەیە کە سەرچاوەکان تەنها بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەو ئەنجامە بەکار بهێنرێن.

٤٧. لە لاپەڕەکانی ٢٩٩–٣٠٠دا، لەشکری ئەرکی بنەڕەتیی مێژوونووسیی ئەکادیمی بە بەرهەمهێنانی ڕەخنەیی زانینی مێژوویی دەناسێنێت، ئەویش بە پشتبەستن بە بەڵگە و سەرچاوە ماددی و غەیرەماددییەکان. ئەم پێناسەیە گرنگە، چونکە مێژوونووسی لە تەنها گێڕانەوەی ڕووداوەکان جیا دەکاتەوە. لە ڕووی زانستییەوە، بەڵگەی مێژوویی نابێت تەنها وەک ماددەیەک بۆ پڕکردنەوەی گێڕانەوەیەکی پێشوەختە بەکار بهێنرێت، بەڵکوو دەبێت بتوانێت خودی گێڕانەوەکەش بخاتە ژێر پرسیارەوە.

٤٨. د. لەشکری لە کۆتاییی وتارەکەدا دژی ئەوە دەوەستێتەوە کە مێژوونووس ببێتە وەستای دروستکردنی ناسنامە. ئەو پێیوایە ئەم ڕۆڵە توانای مێژوونووس بۆ خستنە ژێر پرسیاری تێگەیشتنە جێگیرەکان سنووردار دەکات. ئەمە ڕەخنەیەکی دیاریکراوە لە ئامانج و ڕۆڵی مێژوونووسی، نەک ڕەتکردنەوەی ئەوەی مێژوو لە ژیانی ناسنامەییی کۆمەڵگەدا کاریگەری هەیە. لە هەڵسەنگاندنی ئێمەدا، پاراستنی ئەم جیاوازییە پێویستە بۆ ئەوەی مەبەستی نووسەر بە هەڵە نەگوازرێتەوە.

٤٩. لە لاپەڕەی ٣٠١دا، نووسەر دێتە سەر ئەوەى کە مێژوونووسیی ئەکادیمی نابێت لەسەر گریمانەی بێخەوشیی کۆمەڵگە یان ڕاست و دروستیی بەردەوامی کردارەکانی دەست پێ بکات. ئەو دەیەوێت مێژوونووس بتوانێت هەم دەستکەوت و هەم شکست، هەم هێز و هەم لاوازی بخاتە ژێر لێکۆڵینەوە. ئەم پێوەرە بۆ خوێندنەوەی مێژوویی گرنگە، چونکە ڕابردوو نابێت تەنها لە ڕێگەی شانازی یان سەرزەنشتەوە بخوێندرێتەوە.

٥٠. لە هەمان لاپەڕەدا، لەشکری بەهای مێژوونووس بە توانای بەرهەمهێنانی شرۆڤەی زانستییەوە دەبەستێتەوە، نەک بە ئاستی دڵسۆزیی بۆ گێڕانەوە نەتەوەیییەکان. ئەم خاڵە یەکێک لە ڕوونترین پێوەرەکانی کتێبەکەیە. لە ڕووی هەڵسەنگاندنی منەوە، دڵسۆزیی نەتەوەیی و پابەندبوون بە میتۆدی زانستی بە ناچاری دژ بە یەکتر نین، بەڵام کاتێک بەڵگەکان دژ بە خواست و باوەڕی توێژەر دەردەکەون، ئەوە پابەندبوون بە میتۆدە کە دەبێت ئەنجامی توێژینەوە دیاری بکات.

٥١. لە لاپەڕەکانی ٣٠٢–٣٠٣دا، نووسەر ڕوونی دەکاتەوە کە بوونی مێژوونووسیی ئەکادیمیی بەهێز بە مانای نەمانی گێڕانەوە سیاسی، نەتەوەیی و ئایینییەکان نییە. ئەو دان بەوەدا دەنێت کە ئەو گێڕانەوانە ئەرکی کۆمەڵایەتی و ناسنامەییی خۆیان هەیە، بەڵام مێژوونووسیی ئەکادیمی دەبێت بیانخاتە ناو فەزای ڕەخنەیییەوە. ئەمە جیاوازییەکی گرنگە، چونکە نووسەر داوای سڕینەوەی گێڕانەوە جیاوازەکان ناکات؛ بەڵکوو داوا دەکات هیچ گێڕانەوەیەک بەدەر نەبێت لە پرسیار و پشکنینی زانستی.

٥٢. لە هەڵسەنگاندنی مندا، بەهێزترین خاڵی دوا وتارى کتێبەکەى لەشکرى، ئەوەیە کە جیاوازیی لەنێوان گێڕانەوەی ڕابردوو و زانینی مێژوویی دەخاتە ناوەندی باسەکەیەوە. ئەم جیاوازییە دەتوانێت ببێتە بنەمایەکی گرنگ بۆ گفتوگۆ لەبارەی مێژوونووسیی کوردییەوە. بەڵام پێویستە لە هەڵسەنگاندنی خودی وتارەکەشدا هەمان پێوەر بەکار بهێنرێت: هەر حوکمێک دەربارەی گێڕانەوەی مێژووییی کوردی دەبێت بە نموونە و بەڵگەی دیاریکراو پشتگیری بکرێت و سنووری ئەو حوکمەش ڕوون بکرێتەوە.

حەوتەم: بەهای زانستی، کەموکوڕییەکان و ئەنجامی کۆتایی

٥٣. ئەگەر پێنج وتارەکە بە یەکەوە بخوێنینەوە، دەبینین پرسیارەکانیان لە چەند ئاستێکی جیاوازدا دێن و دەچن: میتۆدی توێژینەوە، ڕۆڵی مرۆڤی ئەکادیمی، بەهای زانستە مرۆڤایەتییەکان، گۆڕانی کۆیاد لە سەردەمی دیجیتاڵیدا و پەیوەندیی نێوان مێژوونووسی و گێڕانەوەی ڕابردوو. ئەم پەیوەندییە بابەتییە لەگەڵ ئەو چوارچێوە هاوبەشەدا دەگونجێت کە نووسەر لە پێشەکییدا دیاری کردووە. بەڵام نابێت لەوەوە ئەنجام وەربگرین، کە کتێبەکە خاوەنی یەک تیۆریی تەواوە؛ چونکە نووسەر خۆی ئەو بانگەشەیە ناکات و ڕەتی دەکاتەوە.

٥٤. لە هەڵسەنگاندنی گشتییدا، یەکێک لە بەهاکانی کتێبەکە ئەوەیە کە خوێنەر بۆ جیاکردنەوەی چەند ئاستێکى زانین هان دەدات: بڕوانامە لە توانای زانستی، وتاردان لە توێژینەوە، بیرەوەری لە مێژوونووسی و ناسنامەسازی لە لێکۆڵینەوەی ڕەخنەیی. ئەم جیاوازییانە بەشێوەیەکی ڕوون لە پرسیار و ئەنجامەکانی کتێبەکەدا دەردەکەون. بەهایان لەوەدایە کە یارمەتیدەرن بۆ تێگەیشتن لەوەی بۆچی هەموو گوتارێکی پەیوەست بە زانست و مێژوو، بە ناچاری زانینێکی پشتڕاستکراوە نییە.

٥٥. بەڵام لە ڕووی ڕەخنەیییەوە، پێویستە جیاوازیی لەنێوان بەهای پرسیار و بەهێزیی بەڵگەدا بکرێت. نووسەر دەتوانێت پرسیارێکی زۆر گرنگ بوورووژێنێت، بەڵام ئەوە بۆخۆی نایسەلمێنێت کە هەموو ئەنجامەکانی لەسەر بنەمای بەڵگەی تەواو دامەزراون. هەروەها، کەموکوڕیی بەڵگە لە بانگەشەیەکی دیاریکراودا نابێت ببێتە هۆی ڕەتکردنەوەی هەموو بەهای هزریی کتێبەکە. هەڵسەنگاندنی دادپەروەرانە دەبێت هەر بانگەشەیەک بەپێی جۆر و بەڵگە و سنووری خۆی بخوێنێتەوە.

٥٦. پرسیارێکی دیکەی ڕەخنەیی ئەوەیە کە ئایا هەموو چەمکە سەرەکییەکانی کتێبەکە بە ئاستێکی یەکسان ڕوون کراونەتەوە؟ چەمکەکانی وەک وەهم، میتۆد، مرۆڤی ئەکادیمی، کۆیاد، ناسنامە و گوتاری مێژوویی هەر یەکەیان مێژوو و بەکارهێنانی تیۆریی خۆیان هەیە. بۆیە لە هەڵسەنگاندنێکى زانستیدا پێویستە بزانین لە هەر وتارێکدا ئەم چەمکانە بە چ مانایەک بەکار هاتوون و ئایا ماناکەیان لە درێژایی باسەکەدا پارێزراوە یان نا؟ ئەمەش پرسیارێکی پشکنینکارییە، نەک حوکمێکی پێشوەختە لەسەر هەڵەی نووسەر.

٥٧. لە ڕووی بەرهەمی تیۆرییەوە، نابێت ئەوەی کتێبەکە پرسیاری گرنگی ورووژاندووە بەو مانایە وەربگیرێت کە تیۆرییەکی سەربەخۆ و تەواوی بەرهەم هێناوە. خودی نووسەر لە پێشەکیدا بەرهەمەکەی بە کۆمەڵێک وتار و تێڕامانی ڕەخنەیی دەناسێنێت. بۆیە پێوەری دادپەروەرانە ئەوەیە کە بپرسین ئەم وتارانە چەندە توانیویانە پرسیارەکان بە ڕوونی بخەنە ڕوو و چەندە خوێنەر بۆ لێکۆڵینەوەی زیاتر ئامادە دەکەن. بەڵام ئەگەر بانگەشەیەکی دیاریکراو بە شێوەی حوکمی زانستی پێشکەش کرابێت، ئەوا پێویستە بە پێوەری بەڵگە و سەلماندن هەڵبسەنگێنرێت.

٥٨. یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی کتێبەکە ئەوەیە کە ڕەخنەى لە ئاستی تاکە کەسدا ڕاناوەستێت، بەڵکوو پرسیاری پەیوەندیی زانین بە دامەزراوە و کۆمەڵگە و گێڕانەوەی ڕابردووەوە، دەورووژێنێت. لە هەڵسەنگاندنی مندا، ئەمە بوارێکی گرنگە بۆ گفتوگۆی زانستیی کوردی. بەڵام بۆ ئەوەی ئەم گفتوگۆیە بەرهەمی دیاریکراوی هەبێت، پێویستە لە ئاستی حوکمە گشتییەکانەوە بگوازرێتەوە بۆ لێکۆڵینەوەی ورد لە دامەزراوە، بەرهەم و گێڕانەوە دیاریکراوەکان.

٥٩. ئایا نووسەر ئامانجەکەی پێکاوە؟ وەڵامەکە دەبێت بە پێی ئەو ئامانجە بدرێتەوە کە خۆی لە پێشەکیدا ڕاگەیاندووە: ئەگەر ئامانج ورووژاندنی پرسیار، پێشکەشکردنی تێبینیی ڕەخنەیی و خستنە ژێر پرسیاری هەندێک وێنە و گێڕانەوەی جێگیر بێت، کتێبەکە چوارچێوەیەکی ڕوونی بۆ ئەو گفتوگۆیە خستۆتە ڕوو. بەڵام ئەگەر پێوەرەکە سەلماندنی ئەزموونیی هەموو بانگەشەکان و بەرهەمهێنانی تیۆرییەکی تەواو بێت، ئەوا ئەمە ئامانجێک نییە کە نووسەر لە سەرەتاوە بەڵێنی دابێت. ئەم جیاوازییە دەبێت لە هەر حوکمێکی کۆتاییدا ڕەچاو بکرێت.

٦٠. لە کۆتاییدا، «وەهمی مرۆڤی ئەکادیمی» کتێبێکی ڕەخنەیییە کە پرسیاری گرنگ دەربارەی بەرهەمهێنانی زانین، ڕۆڵی مرۆڤی ئەکادیمی، بەهای زانستە مرۆڤایەتییەکان و شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ ڕابردوودا دەورووژێنێت. بەهای سەرەکییەکەی، لە هەڵسەنگاندنی ئێمەدا، لەوەدایە کە خوێنەر هان دەدات جیاوازیی لەنێوان ناونیشان و توانایی، گوتار و زانین، بیرەوەری و لێکۆڵینەوەی ڕەخنەییدا بکات. بەڵام ئەو داواکارییە ڕەخنەییەی کتێبەکە دەیخاتە ڕوو، دەبێت بەسەر خودی کتێبەکەشدا جێبەجێ بکرێت. ئەگەر نووسەر داوا دەکات هەموو گێڕانەوەیەک بخرێتە ژێر پرسیار، ئەوا گێڕانەوە ڕەخنەیییەکەی خۆیشی لەو پشکنینە بەدەر نییە. ئەمە نە کەمکردنەوەی بەهای بەرهەمەکەیە و نە پاساوهێنانەوە بۆ کەموکوڕییەکانی؛ بەڵکوو پابەندبوونە بەو بنەمایەی کە ڕەخنەی زانستی لەسەری دامەزراوە: هیچ بانگەشەیەک نابێت لە بەڵگە و پێداچوونەوە بەدەر بێت.

پیرۆزبایى لە پڕۆفیسۆر د. لەشکرى دەکەم بۆ ئەم کارە نایابەى.

^[1] د. لەشکرى لە سەراپاى کتێبەکەیدا بەدواى شوناسى مرۆڤی ئەکادیمیدا دەگەڕێت، کەچى هەر وشەى ناسنامەى بەکار هێناوە، کە ئەمەش ناکۆکە لەگەڵ ئامانجەکەى: ناسنامە بەڵگەنامەیەکى پیشەیییە و شوناس بەردەوامییەکى مرۆیییە بۆ بوونە ئەوەى دەیەوێت ببێت.

The post وەهمی مرۆڤی ئەکادیمی؛خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ قەیرانی زانین، ناسنامە و گێڕانەوەی مێژوویی appeared first on ژنەفتن.

هابرماس لەو جێیەوە دەست پێ دەکات کە چۆن ئەورووپا بۆ ماوەیەکی درێژ خۆی بە بەشێک لە ڕۆژئاوای سەرکردایەتیکراو لەلایەن ئەمریکاوە دەزانی. ئەم هاوپەیمانییەتییەش تا ئەم ساڵانەی دوایی(لانی کەم لە ڕووی سەربازی و سیاسییەوە) بنەمایەکی گرنگی سەقامگیریی ئەورووپا بوو، بەڵام ئێستا و دوای چەندین دەیە لەم هاوپەیمانییەتییە کێشەیەکی گەورە سەریهەڵداوە، ئەمریکا کە پێشتر وەک پشتوپەنا و پارێزەری سەرەکیی ئەورووپا سەیر دەکرا، وا خەریکە بە شێوەیەک ڕەفتار دەکات کە بنەماکانی ئەو هاوپەیمانییەتییە دەخاتە ژێر پرسیارەوە. لە دیدی هابرماسەوە، هەڵبژاردنی ترامپ و سیاسەتەکانی ئەم سەرۆکە بازرگانە تەنها گۆڕانێکی ڕووکەشانە نین لە ئاستی سەرۆکایەتیی ئەمریکا؛ بەڵکوو نیشانەی قەیرانێکی قووڵن کە لە سەردەستی کەسێتییەکی وەکوو ترامپ بەرۆکی دامەزراوە دیموکراتییەکان و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی دەگرێت، لە سایەی سیاسەتەکانی دۆناڵد ترامپدا ئەوەی پێشتر بەلای ئەورووپییەکانەوە بە بنەمایەکی جێگیر و باوەڕپێکراو دەژمێردرا، ئێستا ئیدی بووەتە مایەی نیگەرانی و نادڵنیایی.

چۆن دەکرێت سیستەمێکی دیموکراسی پێشتر بە جێگیر و بەهێز ناسراوە، بگاتە ئەو خاڵەی کە سەرکردەیەک بتوانێت بنەماکانی و ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکانی بخاتە نێو زۆنی مەترسییەوە؟ ئەم پرسیارە کە هابرماس لەڕێی وتارەکەیەوە دەیوروژێنێت، زۆر دوورتر لە کەسایەتیی ترامپ دەڕوات و دەگاتە ئاستی گومانی قووڵ لە توانای دامەزراوەکان بۆ خۆپاراستن لە هەر خواستێکی دژەدیموکراتییانەی سەرۆک و ڕۆڵی هاووڵاتییان لە پاراستنی ئازادییە سیاسییەکان و هەڵبژاردنی کەسە شیاوەکاندا.

هابرماس هەوڵی جیاکردنەوەی دیموکراسیی ڕووکەشانە لە دیموکراسیی ڕاستەقینە دەدات، ڕوونە بە ڕووکەش دەتوانرێت دیموکراسی بە بوونی هەڵبژاردن و پەرلەمان و دەستوور و دامەزراوە فەرمییەکان نمایش بکرێت. بەڵام بوونی ئەم دامەزراوانە نابێتە بەڵگەی تەواوی ئەوەی کە سیستەمەکە دیموکراسییە و بە شێوەیەکی تەندرووست کار دەکات. هابرماس ئاگادارمان دەکاتەوە لەوەی دەکرێت هەڵبژاردن بەردەوام بێت و دامەزراوە دیموکراسییەکانیش هەبن، لێ دەسەڵاتی سیاسی بەشێوەیەک کۆ بکرێتەوە ڕۆڵی هاووڵاتییان لە دروستکردنی بۆچوونی گشتی و کاریگەریکردن لەسەر بڕیارەکان لاواز بێت. لەم حاڵەتەشدا، دیموکراسی هەر لە ڕووکەشدا دەمێنێتەوە و  بەشداری ڕاستەقینەی هاووڵاتییان و دامەزراوە دیموکراسییەکان بێ هیچ کاریگەرییەک دەمێننەوە.

 ئەم تێڕوانینە ڕەخنەیەکی بنەڕەتیی هابرماسە لە دیموکراسیی هاوچەرخ، ئایا دیموکراسی تەنها ئەوەیە کە خەڵک هەر چەند ساڵ جارێک بچنە سەر سندوقەکانی دەنگدان و دەنگ بدەن، یان دەبێت بەردەوام بتوانن چاودێر بن و ڕەخنە بگرن و لە بڕیارە گشتییەکاندا بەشداری بکەن؟ خۆ ئەگەر وەک دیموکراسییەکەی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕۆڵی هاووڵاتی لە دەنگداندا کورت بکرێتەوە، واتە هەڵبژاردن کە سیمایەکی دیموکراسییە لە ئامرازێک بۆ کۆنترۆڵکردنی دەسەڵاتەوە دەگۆڕێت بۆ ئامرازێک بۆ بەدەستهێنانی ڕەزامەندی هاووڵاتییان بە دەسەڵات و شەرعیەتدان بە دەسەڵاتدارێکی ستەمکار. ئەمەیە ئەو مەترسییەی کە هابرماس بەشێوەیەکی ڕەخنەگرانە لەژێر ناوونیشانی دیموکراسیی ڕێکخراو و ڕووکەش دەیخاتە ڕوو. هەرچەندە لێرەدا پرسیارێکی ڕەخنەگرانەش دێتە پێشەوە: ئایا دەکرێت هەموو لاوازی و کەموکوڕییەکانی دیموکراسی بۆ بە بەشدارینەکردنی کارای هاووڵاتییان بگەڕێنرێتەوە؟ یاخود نەخێر نایەکسانی لە دابەشبوونی داهات، کۆنترۆڵی میدیا و تۆڕەکان، هەژموونی کۆمپانیا گەورەکان و لاوازی دامەزراوە چاودێرەکانیش ڕۆڵێکی سەرەکییان هەیە؟ لە ڕاستیدا، ئەم هۆکارانە لە یەکدی جیا نین. کاتێک پارە و دەسەڵاتی ئابووری و بازاڕ لە دەستی ژمارەیەکی کەمدا کۆ دەبێتەوە، دەکرێت توانای ئەو کەسانە بۆ کاریگەریکردن لەسەر بۆچوونی گشتی و بڕیارە سیاسییەکان زیاتر بێت. لەو حاڵەتەدا، تەنانەت ئەگەر هەڵبژاردنەکانیش بەشێوەیەکی فەرمی بەڕێوە بچن، هوشیاریی سیاسیی هاووڵاتییان و کارتێکردن لە بیرکردنەوە و جیاکردنەوەی بژاردەکان لە مەترسیدا دەبێت. گرنگی ئەم ڕەخنەیەی هابرماس لەوەدایە کە دیموکراسی لە سنووری دامەزراوە فەرمییەکان دەردەهێنێت و پەیوەندییەکەی بە گفتوگۆ و بەشداری و توانای هاووڵاتی بۆ کاریگەریکردن لەسەر بڕیارە گشتییەکان و ئازادبوونی لە بڕیاردان دەبەستێتەوە.

خاڵێکی هەرە گرنگی وتارەکە، ڕەخنەی هابرماسە لەو ئاراستەیەی کە دەیەوێت سیاسەت بە شێوازێکی تەکنۆکراتی و کۆمپانیایی بەڕێوە ببات. لەو دیدەوە، کۆمەڵگا وەک دامەزراوەیەکی گەورەی بەڕێوەبردن سەیر دەکرێت؛ کێشەکان دەبێت بە خێرایی چارەسەر بکرێن، بڕیارەکان بەپێی کارامەییی سەرکردە بدرێن و بەشداریی سیاسیی خەڵک تا ئەو جێگایە گرنگ بێت کە ڕێگری لە کارکردنی سیستەمەکە نەکات. ئەم شێوازە لە ڕووی کارگێڕییەوە هەندێک سوودی دەبێت، بەڵام لە ڕووی دیموکراسییەوە کێشەیەکی بنەڕەتی دروست دەکات، کێشەی ئەوەی ئایا کارامەییی سەرکردە بەسە بۆ ئەوەی ڕەوایی بداتە بڕیارێکی سیاسی؟ وەڵامی هابرماس بە واتای گشتی بۆ ئەم پرسیارە، نەخێرە، ئاخر بڕیارێکی سیاسی ڕەنگە لە ڕووی تەکنیکییەوە کارا بێت، بەڵام ئەگەر بەبێ گفتوگۆی گشتی و بەبێ ڕەچاوکردنی مافەکان و بەبێ ڕێگەدان بە هاووڵاتییان بۆ ڕەخنەگرتن و پرسیارکردن بدرێت، کارامەیییەکەی بە تەنها ناتوانێت ڕەواییی سیاسیی بۆ دابین بکات. لەبەر ئەوە، مەترسیی دەسەڵاتی تەکنۆکراتی ئەوە نییە کە کەسانی پسپۆڕ و کارامە دەسەڵات وەردەگرن؛ بەڵکوو لەوەدایە کە پرسیارە ئەخلاقی و سیاسییەکان وەک کێشەیەکی تەکنیکی مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت و بڕیاردان لەسەریان لە دەستی هاووڵاتییان دەربهێنرێت.[2] هەر لەم چوارچێوەیەشدا، ڕەخنەی هابرماس لە پەیوەندیی نێوان دەوڵەت و کۆمپانیا تەکنەلۆژییە گەورەکان زەقتر دەبێتەوە. ئەگەر بەڕێوەبردنی گشتی دەوڵەت بە شێوازی کۆمپانیایی ڕێک بخرێتەوە و کۆمپانیاکان توانایەکی زۆر بۆ کۆنترۆڵکردنی زانیاری و پەیوەندییە گشتییەکان بەدەست بهێنن،  ئەوا مەترسی کۆنترۆڵکردنی ڕای گشتی و کەمکردنەوەی پانتایی ئازادییە کەسییەکان و ئازادی ڕادەربڕین دێتە ئاراوە.

لە کۆتاییی جەنگی ساردەوە تا قەیرانی ڕۆژئاوا

هابرماس بەشێکی گرنگی وتارەکەی بۆ گەڕانەوە بۆ ڕابردووی نزیکی ڕۆژئاوا تەرخان دەکات. لەو ڕێیەشەوه ئەوە بەدەردەخات، کە چۆن دوای کۆتاییهاتنی جەنگی سارد، هیوایەکی گەورە لەبارەی پەرەسەندنی دیموکراسی، مافەکانی مرۆڤ و دروستکردنی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان بۆ پاراستنی بەهاکان دروست بوو، بەڵام ئەم هیوایە هیچ کات بە تەواوی نەهاتە دی. هێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەر، شەڕی دژی تیرۆر، هێرشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق و ڕێگەدان بە هەندێک کردار کە لەگەڵ بنەماکانی مافی مرۆڤ و یاسای نێودەوڵەتییدا بەتەواوی ناکۆک بوون، هەموویان پێکەوە ئەوەیان دەرخست کە ڕۆژئاواش لە بەرامبەر مەترسیی پێشێلکردنی بەهاکانی خۆیدا پارێزراو نییە. ئەم گەڕانەوەیە بۆ ڕابردوو لە وتارەکەی هابرماسدا هەر بۆ ئەوە نییە تاکو ببێتە پاشخانێک بۆ تێگەیشتن لە سیاسەتەکانی ترامپ، بۆ ئەوەیشە کە ببێتە زلەیەک لەو باوەڕەی کە گوایە ڕۆژئاوا بە خۆکارانە پارێزەری دیموکراسی و مافەکانی مرۆڤە.

کاتێک دەوڵەتێکی وەکوو ئەمریکا بە ناوی پاراستنی ئازادی، مافە بنەڕەتییەکانی ئەوانی دی پێشێل دەکات، یان بە ناوی بەرەنگاربوونەوەی مەترسییەکی ئەمنییەوە بۆ سەر خۆی یاسا نێودەوڵەتییەکان و بەهاکان پێشێل دەکات، ئەوا پرسیارێکی ئەخلاقیی بنەڕەتی لەم نێوەندەدا سەرهەڵدەدات: ئاخۆ ئامانجێکی سیاسیی ڕەوا دەتوانێت ببێتە پاساو بۆ پراکتیزەکردنی هەندێک کردەی پێشێلکارانە؟ بەلای (هابرماس)ەوە، ئەم کێشەیە لەوە قووڵترە کە دەوڵەتێک یان هێزێکی سیاسی هەڵەیەک دەکات، بەڵکوو ئەوەیە کە دەکرێت ئەو هێزە بەها و بنەماکانی ڕۆژئاوا بەشێوەیەکی هەڵبژێردراو و بە ئاگایانەوە تەنها بۆ بەرژەوەندیی خۆی بەکار بهێنێت، واتا ئەو بەها و بنەمایانە کە دژی ڕکابەرەکانی بەکاریان دەهێنێت و دەیکاتە پاساو بۆ هەژموونداریی خۆی، لە کاتێکدا کە دێتە سەر باسی بەرژەوەندییەکانی خۆی پشتگوێیان دەخات. لێرەدا جیاوازیی نێوان دەوڵەت و هێزی سیاسی و ڕەواییی ئەخلاقی بۆ بەکارهێنانی بەهاکانی ڕۆژئاوا دەردەکەوێت. ڕاستە دەوڵەتێکی وەکوو ئەمریکا ڕەنگە توانای سەربازی و ئابووریی گەورەی هەبێت، لێ ئەو توانایە بەڵگەی ئەوە نییە کە کردارەکانی ئەم زلهێزە جیهانییە ڕەوان یان دادپەروەرانەن. ئەم ڕەخنەیەی هابرماس بۆ هەموو زلهێزەکانی دیکەش ڕاستە، نەک تەنها بۆ ئەمریکا. هیچ دەوڵەتێک نابێت تەنها بەهۆی ئەوەی بانگەشەی پاراستنی ئاشتی و ئازادی دەکات، لە هەڵسەنگاندنی ڕەخنەگرانە بپارێزرێت و پاساو بۆ پێشێلکارییەکانی بهێنرێتەوە.

قەیرانی ئۆکرانیا و هەڵوێستی ئەوروپا

یەکێک لە بەشە هەستیارەکانی وتارەکەی هابرماس، شیکارییەکەیەتی بۆ شەڕی ئۆکرانیا و هەڵوێستی ئەورووپا دەربارەی ئەو شەڕه، هابرماس لە لایەکەوە پێداگری لەسەر پێویستیی پاراستنی بوونی ئۆکرانیا و ڕێگریکردن لەوە دەکات کە ئەو وڵاتە ببێتە قوربانیی ڕێککەوتنێکی نهێنی بەبێ ڕاوێژ لەگەڵ خۆی. لە لایەکی تریشەوە، ڕەخنە لەو شێوازە دەگرێت کە شەڕ و بەرگریی سەربازی ئۆکرانیا بەبێ هەڵسەنگاندنی قووڵی مەترسییەکان و بەبێ بیرکردنەوە لە ئەنجامە درێژخایەنەکان بەڕێوە دەچێت.

ئەم دوو هەڵوێستە لە ڕووی لۆژیکییەوە ڕەنگە ناکۆک دەربکەون. چۆن دەتوانرێت ڕەوایی بدرێتە مافی وڵاتێک بۆ بەرگریکردن لە خۆی، بەڵام لە هەمان کاتدا ڕەخنە لە شێوازی بەرگری و  ئامانجەکان و نەخوێندنەوەی سنوورەکانی توانا و تێچووی مرۆیی و سیاسیی شەڕەکە بگیردرێت. بەڵام لە ڕاستیدا، هابرماس وا لە خوێنەر دەکات خۆی لەبەردەم دوو پرسیاری گەورە ببینێتەوە: چۆن دەتوانرێت لە یەککاتدا هەم مافی ئۆکرانیا بۆ مانەوە و سەروەری خاک و خەڵکەکەی بپارێزرێت و هەمیش مەترسیی فراوانبوونی شەڕ و کوشتار و بەردەوامبوون و زیادبوونی تێچووەکانی شەڕ کەم بکرێتەوە؟

هابرماس لە ڕێی ئەم ڕەخنەیەوە، دەیەوێت ئەورووپا لەو دۆخە دەربهێنێت کە تێیدا ستراتیژیی سیاسیی خۆی بەتەواوی بە هەڵوێستی ئەمریکاوە ببەستێتەوە. ئەو پێی وایە ئەورووپا دەبوو زووتر بیر لەوە بکاتەوە کە ئەگەر سیاسەتەکانی واشنتۆن بگۆڕدرێن، چۆن دەتوانێت بەرژەوەندییەکانی خۆی بپارێزێت! ئەورووپایەک کە بۆ پاراستنی ئاسایشی خۆی پێویستی بە بڕیاری زلهێزێکی تر هەبێت، ناتوانێت بەتەواوی وەک هێزێکی سەربەخۆ لە ئاستی جیهاندا ڕۆڵ بگێڕێت و هەڵوێستی سەربەخۆیانەی هەبێت.

یەکێتیی ئەورووپا؛ لە قورساییی ئابوورییەوە بۆ بوون بە زلهێزێکی سیاسی

هابرماس لە بەشەکانی کۆتاییی وتارەکەیدا پێداگری لەسەر پێویستیی بەهێزکردنی یەکێتیی ئەورووپا دەکات، لە دیدی ئەوەوە، ئەورووپا ناتوانێت بە تەنها پشت بە قورساییی ئابووریی خۆی ببەستێت، ئەگەر نەتوانێت ئەو قورسایییە بگۆڕێت بۆ توانایەکی هاوبەشی سیاسی و ستراتیژی. لە جیهانێکدا کە زلهێزەکان خەریکی هاوپەیمانی نوێن، کۆمەڵێک وڵات کە هەر یەکەیان بە تەنها بڕیار دەدات، ڕەنگە نەتوانن بەشێوەیەکی کاریگەر پارێزگاری لە بەرژەوەندییە هاوبەشەکانیان بکەن. دیارە هابرماس بە قووڵی درکی بە گۆڕانی هاوسەنگی هێز لە جیهاندا کردووه، هەربۆیە لە چەندین شوێنی دیکەشدا هەمان بۆچوون دووبارە دەکاتەوە  و پێی وایە جیهان لە قۆناغی گۆڕانکاری بنەڕەتیدایە و ئەمریکا چیتر ناتوانێت وەک هێزێکی سەرەکی جەمسەریی ڕۆڵی خۆی بگێڕێت، لە کاتێدا چین و هێزە ناوچەییەکانی تر دەیانەوێت ڕۆڵی گەورەتریان لە بەڕێوەبردنی جیهاندا هەبێت.[3]

هابرماس بۆ بە زلهێزبوونی ئەورووپا و بوونەوەی بەخۆی، گرفتێکی بنەڕەتی دەخاتە ڕوو: چۆن دەکرێت هێزێکی سەربازیی هاوبەش دروست بکرێت، لە کاتێکدا هەر وڵاتێکی ئەندام هێشتا مافی سەروەریی خۆی هەیە و دەتوانێت لەسەر بەکارهێنانی هێزەکانی بڕیار بدات؟ ئەم پرسیارە زۆر بە قووڵی پەیوەستە بە چەندین کێشەی گەورەوە کە دەبنە بەربەست لەبەردەم پێکهێنانی ئەو هێزە سەربازییە هاوبەشەدا. ڕاستە لەوانەیە وڵاتانی یەکێتییەکە بتوانن لەسەر پێویستیی بەرگریی هاوبەش ڕێک بکەون، بەڵام لە کاتی قەیراندا بێگومان لەسەر ئامانج و هەڵسەنگاندنی مەترسی و شێوازی بەکارهێنانی هێز بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییەکان ناکۆک دەبن، لەو دۆخەدا ئەوە دەبێتە کێشەیەکی قووڵ کە ئایا کێ بڕیاری یەکلاکەرەوە دەدات و ڕادەی بەدەمەوەهاتنی یەکتری تا کوێ و چەندە دەبێت، بڕیارەکان چۆن ڕەوایی وەردەگرن و چۆن بتوانرێت لە دۆخێکی وەهادا دەسەڵاتی سەربازی لەژێر چاودێریی دامەزراوە دیموکراتییەکاندا بپارێزرێت و ڕێگە لە لادانی بگیرێت.

هابرماس بەرگری لەو ڕاستییە دەکات کە ئەورووپا بۆ ئەوەی ببێتە هێزێکی کاریگەر، پێویستی بە یەکگرتووییی زیاتر هەیە؛ بەڵام بەلایەوە ئەوەش گرنگە ئەم یەکگرتوویییە نەبێتە پاساوێک بۆ کەمکردنەوەی بەشداریی هاووڵاتییان لە بڕیاردان و کۆکردنەوەی دەسەڵات لە دەستی چەند سەرکردەیەک و زیندووکردنەوەی عەقڵیەتی سەربازیی کۆن، بە بیانووی هەبوونی مەترسییەوە. بەو واتایەی ئەورووپا دەبێت لە ڕوویەکەوە توانای بەرگری و کردەی سەربازیی هاوبەشی خۆی بەهێز بکات و لە ڕوویەکی دیکەشەوە بەها و بنەما دیموکراتییەکانی خۆی بپارێزێت. هابرماس بۆیە داوا دەکات ئەورووپا توانای بەرگری سەربازیی خۆی بەهێز بکات، چونکە پێی وایە کە نابێت بۆ هەمیشە پشت بە ئەمریکا ببەسترێت، هاوکات جەختیش دەکاتەوە لەوەی دووبارە چەکدارکردنەوەی ئەورووپا نابێت ببێتە هۆی زیندووکردنەوەی عەقڵیەتی سەربازی و بیرکردنەوەیەک کە شەڕ و توندوتیژی وەک چارەسەری ئاساییی ناکۆکییەکان ببینێت و پێویستە توانای بەرگری لەگەڵ دیپلۆماسی، ڕێککەوتنی نێودەوڵەتی، چاودێریی دیموکراتی و سنووردارکردنی بەکارهێنانی هێزدا هاوتەریب بکرێت. هابرماس لە مەترسی خۆپڕچەککردن تێدەگات، بۆیە ئەم ئاگادارکردنەوەیە دەخاتە بەردەم ئەورووپیەکان: سەربەخۆییی سیاسی و خۆپڕچەککردن نابێت بە تێچووی لەدەستدانی ئەو بەهایانە بەدەست بهێنرێت کە ئەورووپا بانگەشەی پاراستنیان دەکات.

ئایا ئەورووپا دەتوانێت لەژێر سێبەری ئەمریکا دەربچێت؟

یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی وتارەکە ئەوەیە کە ئەورووپا دەبێت لە باوەڕی پێشووی خۆی دەربچێت؛ ئەو باوەڕەی کە پێی وابوو هاوپەیمانیی ئەمریکا هەمیشە وەک بنەمایەکی جێگیر دەمێنێتەوە بۆ پاراستنی ئاسایش و سەقامگیریی ئەورووپا. لەو سۆنگەیەوە کە گۆڕانکارییە جیوپۆلیتیکییەکان، هەڵکشانی چین و هیندستان، بەهێزبوونی هێزە مامناوەندەکان و گۆڕانی ئاراستەی سیاسەتی ئەمریکا، پێویستیی ئەورووپا بۆ دووبارە هەڵسەنگاندنەوەی شوێنی خۆی لە جیهاندا زیاتر کردووە.

بە بڕوای هابرماس، سەربەخۆییی سیاسیی ئەوروپا تەنها بە خۆجیاکردنەوەی لە ئەمریکا بەدەست نایەت. ئەورووپا دەبێت بتوانێت بەرژەوەندییەکانی خۆی بناسێت و بڕیاری هاوبەش دەربارەی پرسە گشتییەکان بدات و لە کاتی ناکۆکیدا هەڵوێستی خۆی بە شێوەیەکی ڕوون دیاری بکات، ئەمەش بە مانای دوژمنایەتی لەگەڵ ئەمریکا نییە و سەربەخۆیی و هاوپەیمانی دەکرێت پێکەوە هەبن، بە مەرجێک هاوپەیمانێتیی ئەوروپا لەگەڵ ئەمریکا لە پاشکۆبوون و ملکەچبوون جیا بکرێتەوە. لە ڕوویەکی تریشەوە، ئەگەر ئەورووپا دەیەوێت ببێتە هێزێکی سەربەخۆ، پێویستە پەیوەندییەکانی لەگەڵ چین، ڕووسیا و هێزەکانی تری جیهان بەشێوەیەکی واقیعی هەڵبسەنگێنێت، نەک تەنها بەپێی دابەشبوونی کۆنی جیهان بۆ دوو بەرەی ڕکابەر و لایەنگیریی بێ چەندوچوون بۆ بەرەی ئەمریکا.

لە کۆی گشتی وتارەکەی هابرماسدا دەتوانین ئەوە هەڵێنجێنین کە ئەمە بانگەوازێکە بۆ ئەورووپایەکی سەربەخۆ، یەکگرتوو و خاوەن توانای گەورەی سیاسی. لێ ئەوەی وەک گومانێک و پرسیارێکی جدی لە پشتی ئەم بانگەوازەوە دەمێنێتەوە، ئەوەیە کە ئاخۆ ئەورووپا بە کردەوە نوێنەرایەتیی بەهاکانی ڕۆژئاوا لە دیموکراسی و ئازادی و ڕێزگرتن لە یاسا نێودەوڵەتییەکان دەکات؟ لە ڕاستیدا ئەگەر ئەورووپا دەیەوێت خۆی وەک هێزێکی جیاواز لە سیاسەتی ئەمریکا و ڕوس و چینییەکان بناسێنێت، پێویستە لە کردارەکانی خۆیدا ئەم جیاوازییە بسەلمێنێت. بۆ ئەمەش بتەنێ بانگەشەکردن بۆ مافەکانی مرۆڤ و ئاشتی و دیموکراسی بەس نابێت، لەبری ئەوە ئەو بەهایانە دەبێت لە سیاسەتی دەرەوە و مامەڵە لەگەڵ پەنابەران و پەیوەندییە ئابوورییەکان و هەڵوێست لە بەرامبەر پێشێلکارییەکانی یاسا نێودەوڵەتییەکاندا بەشێوەیەکی هاوسەنگ بپارێزرێت. خۆ ئەگەر ئەورووپا تەنها کاتێک بەرگری لە بەهاکان بکات کە لەگەڵ بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانیدا بگونجێن، ئەوا چ جیاوازییەکی بنەڕەتی لەگەڵ زلهێزەکانی تردا هەیە؟

ناڕەزایەتییەکانی پاریس؛ ئەوروپا بە شوێنپێی هابرماسدا

ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانەکانی ئەم دوایییەی پاریس و چەندین شاری دیکەی ئەورووپا، دەرفەتێکی باشن بۆ تێگەیشتن لە قووڵاییی ئەو قەیرانەی کە هابرماس ئاماژەی پێ دەکات. ئەم ناڕەزایەتییانە، سەرەڕای فرەییی هۆکارەکانیان، بەشێوەیەکی گشتی پەیوەندییان بە نالەباریی گوزەران و لاوازیی خزمەتگوزارییە گشتییەکان و کێشەکانی سیستەمی پەروەردە و قەیرانی نیشتەجێبوونەوە هەیە، لە فەرەنسادا ئەوەی سەرەتا بە ناڕەزایەتیی خوێندکاران و مامۆستایان دەستی پێ کرد، ئێستا ئیدی فراوان بووە و بووەتە ناڕەزایەتییەکی گشتگیرتر دژ بە گرانبوونی نرخی شمەک و خراپبوونی خزمەتگوزارییەکان و سیاسەتی گشتی حکومەت، لە ئیتاڵیا و ئیسپانیا و پرتوگالیشدا، هەمان هۆکارگەل بوونەتە هەوێنی چەندین خۆپیشاندانی گەوره و ئەورووپا لەنێو دووکەڵێکی گەورەی ئاژاوەی ناوخۆییدایە.

هابرماس لە (لەپێناوی ئەوروپا)دا، کاتێک ڕەخنە لە دیموکراسیی ڕووکەشگەرای هاوچەرخ دەگرێت، جەخت دەکاتەوە لەوەی کە بوونی هەڵبژاردن و دامەزراوە فەرمییەکان بەتەنها بەڵگەی هەبوونی سیستەمێکی تەندرووستی دیموکراسی نین، بەڵکوو دیموکراسی پێویستی بە بەشداری بەردەوامی هاووڵاتییان لە گفتوگۆکانی فەزای گشتی و توانای کاریگەریی دروستکردن لەسەر بڕیارە سیاسیەکان هەیە، بەم پێیە ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانەکان دەتوانن ببنە نیشانەی ئەوەی کە بەشێک لە کۆمەڵگە هەست دەکات داواکارییەکانی لە ڕێگەی ئاساییی دامەزراوە سیاسییەکانەوە نابیسترێن.

بەم شێوەیە و بە یاریدەی هابرماس دەکرێت لە دوای بینینی خۆپیشاندانەکانی پاریس و شارەکانی دیکەی ئەورووپا، بپرسین: ئەورووپا چۆن دەتوانێت لە دەرەوە و ناوەوەیدا سەربەخۆ و بەهێز بێت، لە کاتێکدا هێشتا نەیتوانیوە ڕەواییی سیاسیی خۆی لە بەشداریپێکردنی هاووڵاتییەکانی و پاراستنی مافەکانیان و چارەسەرکردنی قەیرانە ئابوورییەکانی خۆیەوە بەدەست بهێنێت؟ ئەوەی ئەمڕۆ لە شەقامەکانی ئەورووپا دەگوزەرێت، دەرفەتێکە بۆ دووباره ‌بیرکردنەوە لە دیموکراسیی ناوخۆییی ئەورووپی و ئەو پەیوەندییەی کە دەبێت لەنێوان دەسەڵات و هاووڵاتییاندا هەبێت‌، کارێک کە هابرماس بە هەنگاوی یەکەم بۆ بەهێزبوونەوەی ئەورووپای دەزانی.

 ئەگەر وتارەکەی هابرماس لە چوارچێوەی گۆڕانکارییەکانی ئەم دوایییە بخوێنینەوە، ئەوا دەبینین گرنگییەکەی بەتەنها لەوەدا نییە کە ئەوروپا ئاگادار دەکاتەوە لە مەترسییەکانی پشتبەستن بە ئەمریکا، بەڵکوو گرنگییەکەی لەو هۆشداریدانە بەردەوامانەشیدایە بەوەی کە ئەورووپا مەحکومە بەوەی ببێتە چ جۆرە زلهێزێک و بە چ بەهاگەلێکەوە دەبێت بوونی خۆی لە جیهاندا بسەلمێنێت! ئەورووپایەک کە لە مێژووی نوێی جیهاندا، هەمیشە هەوڵی داوه خۆی وەک ناوەندێک بۆ دیموکراسی و پاراستنی مافەکانی مرۆڤ و سەروەری یاسا بناسێنێت، ناکرێت لە ڕێی پشتگوێخستنی بەهاکانی خۆیەوە، جیهان بەرەو نائومێدی ببات، ئەورووپا نابێت ببێتە کۆپییەکی ئەوانی دی، بەڵکوو دەبێت ببێتەوە بە خۆی و وەک نموونەی دیموکراسی و ژیان لە بەرامبەر جیهانێکی لێکترازاو و شەڕەنگێزدا بوەستێتەوە.

[1] هابرماس، یورغن: لاجل اوروبا، ترجمة و تقديم: عبدالحمید محمد، مجلة حكمة، ۲۹ ماییو/ایار ۲۰۲٥.

[2] هابرماس لە کتێبی (زانست و تەکنیک وەک ئایدۆلۆژیا) کە کۆمەڵە وتارێکە و لە ساڵی ۱۹٦۸ بڵاو کراوەتەوە، باس لەوە دەکات کە کاتێک زانست و تەکنیک دەبنە هێزی ڕێکخەری کۆمەڵگە، بڕیارە سیاسییەکان لەژێر کاریگەریی هێزە ئابووری و تەکنیکیەکاندا دەدرێن، نەک بە ڕەچاوکردنی گفتوگۆ لەگەڵ هاووڵاتییان و پاراستنی بەرژەوەندیی گشتی، ترسی هابرماس لەوەدا بوو کە عەقڵانیەتی تەکنیکی ببێتە ئامڕازێک بۆ پاراستنی دەسەڵات نەک ئازادکردنی مرۆڤەکان و ڕێگەدانیان بە بەشداری کارا لە بڕیارەکانی حکومەت، دوای زیاتر لە نیو سەدە، دەبینین هێشتا هەمان مەترسی خۆی دەخاتەوە ڕوو. بڕوانە: (هابرماس، یورغن: العلم والتقنية ك “ایدولوجيا”، ترجمة : حسن صقر، منشورات الجمل، المانیا، ۲۰۰۳).

[3] هابرماس، یورگن: از این جا به بعد باید تنها ادامه دهیم، ترجمه: جلال رستمی گوران، رادیو زمانه، ٢٧ ازر ۱۴۰۴.

The post ئایا ئەورووپا دەتوانێت ببێتەوە بە خۆی؟ appeared first on ژنەفتن.

لە  کولتووری سیاسیی ئێراندا، کورد و پێگەی کورد خاوەن چیرۆکی تایبەت بە خۆیەتی کە شیاوی ئەوەیە لە ڕەهەندی جیاوازەوە ڕوون بکرێتەوە. لەم چیرۆکەدا، هەندێ جار کورد وەک بەشێکی دانەبڕاو لە کەلتوور و مێژووی ئێران ناسراوە کە ئاری ڕەگەز و ئێرانیی ڕەسەنە و زۆر جاریش وەکو گێرەشێوێن، یاغی، داردەستەی بێگانە و بەتایبەت جوداییخواز و تێکدەر باس کراوە و ناسێنراوە.

مەبەستی سەرەکیی ئەم وتارە ئەوەیە کە شوێن و پێگەی کورد لە کولتووری سیاسیی ئێراندا ڕوون بکاتەوە و هاوکات کولتووری سیاسیی ئێران لە زاری کچە کوردێکی ئێزیدی وەک بەشێک لە هەقیقەتی ئەم چیرۆکە لێک بداتەوە.

لە ڕوانگەی کچە ئێزیدییەکە، کورد لە کولتووری سیاسیی ئێراندا شیاوی لە نێوبردن و حەپسکردن و بەتایبەت بەکارهێنانی وەکوو کەرەستەیە و لە بەرامبەریشدا کولتووری سیاسیی ئێرانی شتێک جگە لە درۆ و دەلەسە و خیانەتکردن نییە و لەم ڕەهەندەوە، شیاوی کەمترین متمانە نییە.

ئەم وتارە بە شێوازێکی وەسفی- شیکاری دەیەوێت باس لە کولتووری سیاسیی ئیڕانییەکان و پێگەی کورد لەم کولتوورەدا بە گەڕانەوەی بۆ گێڕانەوەی کچە ئێزیدییەک بەپێی گوزارشتی کتێبی حاجی بابای ئەسفەهانی بکات.  

وشە سەرەکییەکان:

            کولتووری سیاسیی ئێران، کچی ئێزیدی، حاجی بابای ئەسفەهانی، درۆ و خیانەت

سەروتار:

کتێبی بەسەرهاتی حاجی بابای ئەسفەهانی، بابەتێکی ڕەخنەگرانە و تەنزئامێزی دۆخی ئێرانی سەردەمی فەتح عەلی شای قاجارە (١٨٣٤-١٧٧٢) کە بە ناوەکانی «ژیانی حاجی بابای ئەسفەهانی»، «حاجی بابا لە ئەسفەهان»، «ڕووداوەکانی ژیانی حاجی بابای ئەسفەهان» و هەروەها «ژیانی حاجی بابا» ناسراوە. نووسەری ئەم کتێبە «جەیمس مۆریە»ی ئینگلیزییە. کتێبەکە بە زمانی ئینگلیزی نووسراوە و دواتر کراوە بە فەرەنسی و لەلایەن «میرزا حەبیب ئەسفەهان»یشەوە لە فەرەنسییەوە کراوە بە فارسی و وەک شاکارێکی وەرگێڕان بۆ سەر زمانی فارسی ناوبانگی دەرکردووە.

سەبارەت بە نووسەر و مەبەستی نووسینی ئەم کتێبە، مشتومڕی زۆر کراوە. نووسەری کتێبەکە واتە جەیمس مۆریە لە سەردەمی فەتح عەلی شای قاجاردا نزیکەی شەش ساڵ ئەندامی سەفارەتخانەی بەریتانیا لە ئێران بووە. وا دیارە شانبەشانی میسیۆنەرە سیاسییەکان سەرقاڵی چاودێریی ئەنترۆپۆلۆژیکی ڕەفتار و هەڵسوکەوتی خەڵکی ئێران بووە و بە کەڵکوەرگرتن لەو زانیارییە بەرفراوانەی کە لە بارەی دۆخی ئێران و بارودۆخی کولتووری و کۆمەڵایەتی ئێرانییەکان بەدەستی هێنابوو، چیرۆکێکی ڕەخنەگرانەی لە شێوەی تەنزدا نووسیوە.

ئەم کتێبە لە ساڵی ١٨٢٤ لە لەندەن بڵاو کراوەتەوە. شارەزایی جەیمس مۆریە لە وەسفکردن و وردبینیی  وردەکارییەکانی کۆمەڵگای ئێرانی لەو سەردەمەدا ئەو گریمانەیەی خستۆتە ئاراوە کە ئەم کتێبە لەلایەن ئەوەوە نەنووسراوە، بەڵکوو پێ دەچێت وەرگێڕانی دەقێکی فارسی بێت یان گێڕانەوەی دەقەکە هی کەسێکی ئێرانی بێت. خودی مۆریە لە پێشەکیی کتێبەکەدا ئاماژە بەم خاڵە دەدات کە دەستنووسێک کە چیرۆکی حاجی بابای تێدا بووە کەوتووەتە بەردەستی و بە مەبەستی تێگەیشتن لە بارودۆخ و داب و نەریتی ئێرانییەکان چاپی کردووە.(جوادی،١٣٤٣: ١٠٢٦-١٠٣٣) و هەر لەم بارەیەوە موجتەبا مینووییش لەو باوەڕەدایە کە مۆریە ناتوانێت نووسەری ڕەسەنی حاجی بابا بێت.(مینویی،١٣٨٣: ٢٩٧)

بەڵام لە بەرامبەردا نووسەری بەناوبانگی ئێرانی، سەید محەمەد عەلی جەمال زادە، کە حەزێکی تایبەتی بە کتێبەکەی حاجی بابا و وەرگێڕانە فارسییەکەی هەبووە و لێکۆڵینەوە و تێڕامانێکی زۆری لەسەر کردووە، پێی وایە نووسەری کتێبەکە جگە لە جەیمس مۆریە کەسێکی تر نییە و ئاماژە بە چەند هۆکارێک بۆ سەلماندنی ئیدیعاکەی و پووچەڵکردنەوەی بۆچوونەکانی کەسانی وەک مینوویی  دەکات ( جمالزادە، ١٣٧٨ : ٥٩٨-٥٩٩).

بەگشتی سەبارەت بەم کتێبە دوو ڕا و بۆچوونی جیاواز لە ئێراندا سەریان هەڵدا. هەندێ کەس وەک مینوویی و کامشاد پێیان وایە ئەم کتێبە سووکایەتی بە ئێران و کولتووری ئێرانی و ئیرانییەکان دەکات و لەبەرامبەردا کەسانێکی دیکە  وەکو جەماڵزادە پێیان وایە ئەم بۆچوونە دروست نییە و دەبێت وەک شاکارێک بە تایبەتی لە بواری وەرگێڕاندا سەیر بکرێت.

ناوەڕۆکی کتێبەکە:

ناوەڕۆکی کتێبەکەی حاجی بابا بەسەرهاتی کوڕە دەلاکێکی خەڵکی ئەسفەهانە کە حەزی بە شیعر و ئەدەب و هاوکات کەسابەت و پاڕە دەرهێنانە. هەر بەم بۆنەوە، لە تەمەنی گەنجیەتیدا دەچێتە خزمەتی بازرگانێکی تورک و لە کاتی زیارەتکردنی لە  شاری مەشهەد لەلایەن تورکمانەکانەوە  بە دیل دەگیرێت و پاش ماوەیەک مانەوە لە لای ئەوان، بە فڕت و فێڵ خۆی لە چنگیان  ڕزگار دەکات و گەشت بۆ زۆر شاری ئەو سەردەمەی ئێران و عوسمانی دەکات و سەرقاڵی کار و پیشەی جۆراوجۆری وەکوو فرۆشتنی ئاو لە مەشهەد دەبێت.(اصفهانی، ١٣٧٩: ١٢٩- ١٧)

 دواجار حاجی بابا پاش گەشتێکی زۆر و بەرفراوان ڕێگەی خۆی بۆ بارەگای قاجار دەدۆزێتەوە و ڕاپۆرتێک لەسەر گەندەڵیی ئیداری و بارودۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ئەو سەردەمەی ئێران پێشکەشی بارەگای شاهانەی قاجار دەکات. نووسەر ئەم ڕاپۆرتە تێکەڵ بە نوکتە و تەنزی سەیر و سەمەرە دەکات و بە وردی و ڕاشکاوانە باس لە هەژاریی ئەدەبیاتی ناو کۆمەڵگا، لاوازی و ئاست نزمی ئەخلاقی چین و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگا، گەندەڵی و بەرتیل وەگرتن و باج سەندنی بێ بنەمای بەرپرسان و فێڵی سیاسەتمەداران و بەتایبەتی  نەریتی درۆ و دەلەسە و دووڕوویی دەکات و فرە جاریش بێبەزەیییانە گاڵتە بە ئەخلاق و هەڵومەرجی ئێرانییەکانی ئەو سەردەمە دەکات و لەم ڕووەوە لە سووکایەتییکردن بە چینە جیاجیاکانی کۆمەڵگای ئێران خۆی نەپاراستووە.(اصفهانی، ١٣٧٩: ٣٦٥- ٢٢٩) ڕەخنەکانی ئەوندە قورس و زبر و بەواتایەک تاڵ و ڕاشکاوانەن کە نووسەری کتێبەکە بە بەدخواز و دژبەر و دوژمنی سەیر و سەمەرەی ئێران و ئێرانییەکان دادەنرێت (آشتیانی، ١٣٢٣: ٤٦-٤٧) و تەنانەت هەندێ جاریش وەک کەسێکی دژەئێرانی ناو دەبرێت و بەوە تاوانبار دەکرێت کە بە تەواوەتی کەسێکی دژەئێران و ئێرانییەکانە. (مینویی: ٢٨٣)

 بەڵام نووسەر لە پێشەکیی کتێبێکی دیکەدا بە ناوی «سەرگەرمییەکانی حاجی بابا ئەسفەهانی لە ئینگلتەرا» مەبەستی سەرەکیی خۆی لەم ڕەخنەگرتنە وەک ڕوونکردنەوە و باسکردنی جیاوازیی ڕۆژئاوایییەکان و ئێرانییەکان و نەریتی ئێرانی و بیانی وەسف دەکات. (جوادی ٢٦-٢٥) بە واتایەکی تر، نووسەر دەیەوێت ئەوە ڕوون بکاتەوە کە کەمترین ڕقی لە ئێرانییەکان نییە و تەنها مەبەستی ئەوە بووە جیاوازیی کولتووری ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات ڕوون بکاتەوە. سەرەڕای ڕوونکردنەوەی نووسەر لەم کتێبە واتە لە کتێبی «سەرگەرمییەکانی حاجی بابا  ئەسفەهانی»دا، ژمارەیەک نووسەری ئێرانی ڕای جیاواز و پێچەوانەیان هەیە. بۆ وێنە، حەیدەری جەوادی پێی وایە مۆریە لەگەڵ ئێرانییەکان نامیهرەبان بووە و هۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ پرسی دوژمنایەتیی ئیسلام. چونکە مۆریە بەتایبەت بڕوای پتەوی بە ئایینی مەسیحیەت و نەفرەتی لە ئیسلام هەبووە. (هەمان:١٧)

بەگشتی، سەرەڕای زمانی تاڵ و پڕ لە سووکایەتیی ڕاشکاوانەی ئەم کتێبە بە ئێرانییەکان و تاوانبارکردنی نووسەرەکەی بە دژەئێرانی بوونی، زمانی ڕازاوە و سەرنجڕاکێشی وەرگێڕ و باسکردنی وەک شاکارێکی تەرجومەی زمانی فارسی وای کردووە کە خوێنەر و لایەنگری زۆری هەبێت. هەر بەم بۆنەوە، مینوویی  نووسەری بەناوبانگی ئێرانی، سەرەڕای هەندێ ڕەخنەی توند لە نووسەری ئەم بەرهەمە، دەنووسێت:«دوای وەرگێڕانی چوارینەکانی خەیام، ڕەنگبێ هیچ کتێبێکی ئینگلیزی بە ئەندازەی «چیرۆکی حاجی بابا ئەسفەهانی»، ئێران و ئێرانییەکانی نەهێنابێتە بەر چاوی ئەوروپییەکان… ئەگەر نەتخوێندووەتەوە دڵنیابە لە خوێندنەوەی و ئەگەر هەتبێت، شایەنی ئەوەیە جارێکی تر بیخوێنیتەوە». (مینوی،١٣٨٣: ٢٨٣)

ئەوەش لە بیر نەکرێت چیرۆکی کچە ئێزیدییەکی بە دیل گیراو ئاماژەکانی بە کولتووری ئێرانییەکان وەک بەشێک لە نوکتە و ڕەخنەی دژ بە ئیڕانییەکان دێتە ئەژمار. بەشی ڕەخنە لە کولتووری سیاسیی ئێرانییەکان و ڕوانگەیان بەرامبەر بە کورد لە زمانی کچە کوردێکی ئێزیدی بە ناوی زەینەب شیاوی وردبوونەوە و سەرنجی تایبەتە و ئەم توێژینەوەیە بەو مەبەستە نووسراوە.

بۆیە وا پێویستە کە لەپێناو شارەزاییی باشتری خوێنەر لە ناوەڕۆکی بابەتەکە ئاماژەیەکی خێرا بە چیرۆکی کچە ئیزیدییەکە بەپێی گێڕانەوەی کتێبی حاجی بابای ئەسفەهانی  بکرێت.

چیرۆکی کچە ئێزیدییەکە:

پاش گەشتی حاجی بابا و بە دیل گیران و ئازادبوونی و گەشتی مەشهەد و گەڕانەوەی بۆ تاران، لە بەشی بیست و چوارەمی کتێبەکە و لە ژێر ناوونیشانی «دیداری حاجی بابا لە گەڵ زەینەب و بەرسەهاتی زەینەب»، بۆ یەکەمجار چیرۆکی ئەم کچە دەست پێ دەکات کە بەشی زۆری کتێبەکە لەخۆ دەگرێت.

حاجی بابا  لە ماڵی «حەکیم»ێکی شاری تاران، ژنێک بە ناوی «زەینەب» دەبینێت کە نەک یەک دڵ بەڵکوو سەد دڵ عاشقی دەبێت و بەم هۆیەوە هەوڵ دەدات جارێکی دیکە  ببینێت و لەم بارەوە هەلێکی دیکەی بۆ دەرخسێت.

 پاش دیدارێکی دووکەسی لە سەربانی ماڵی حەکیم، زەینەب ئاوەها خۆی بە حاجی بابا دەناسێنێت: «بە زاری موبارەکی خۆی گوتی: کە من کچی شێخێکی کوردم. لە منداڵیدا بە هەموو سامان و بنەماڵەوە لە لایەن ئێرانییەکانەوە بە دیل گیراین، دواتر بە وردی باسی ئەوە دەکەم چۆن بە دیل گیراین و چۆن کەوتمە بەردەستی حەکیم و ئێستە کەنیزەی ئەوم». (حاجی بابای ئەسفەهانی، ١٣٥٤: ٢٢٣)

هەر لەم دیدارەدا باس لە خاتوونی یەکەمی ماڵی حەکیم دەکات کە چۆن ڕۆژانە جنێوبارانی دەکات، ئازاری دەدات، تۆمەتی بۆ هەڵدەبەستێت، لە سەگ کەمتری دەزانێت و بە بەچکەی شەیتان ناوی دەبات؛ لەم بارەوە دەڵێت:« سەرجەمی کەسانی ئەم ماڵە، گاڵتەم پێ دەکەن؛ کەس منی خۆش ناوێت؛ جەرگم بڕاوە و کەمی نەماوە لە ئازار و غەمدا هیلاک بم؛ من وەک کچی شەیتان ناو دەبەن، چونکە کوردم و بە من دەڵێن یەزیدی. لە حاڵێکدا من ئێزیدیم. ڕاستە من لە شەیتان دەترسم و کێ هەیە لە شەیتان نەترسێت، بەڵام کچە شەیتان نیم. گەر ئەم کچە لە چیاکانی کوردستان دەکەوتە بەردەستی من، ئەوجار پیشانم دەدا کچە کورد یانی چی؟ و کچە شەیتان دەتوانێت چی بکات. ( هەمان، ١٣٥٤:٢٣٤)

زەینەب لە درێژەی چیرۆکی خۆی باس لەوە دەکات کە خاتوونی ماڵەکە لە حەرەمسەرای پاشایەتی بە هۆی بەدڕەوشتی و کاری خراپەوە دەرکراوە و حەکیمیش پیاوێکی سست و نەفسنزمە. ئاماژە بەوەش دەکات کە لەبەر ئەوەی حەکیم تەنیا حەزی بەوە، ئیتر خانمی ماڵەکە هاواری لێ هەستاوە و بەردەوام بیانووی لێ دەگرێت و تۆمەتی بۆ دروست دەکات و ڕق و کینەی سەیر و سەمەرەی لێ هەڵگرتووە. ( هەمان، ٢٣٥) 

لە بەشی دواتر واتە بەشی بیست و پێنجەم، حاجی بابا باس لە ژووانی خۆی لە گەڵ زەینەب و سەلیقەی زەینەب و جوانی و هونەرەکانی دەکات و سەرسامیی خۆی لە بەرامبەر جوانی و ژیری و هونەر و ماڵداری ناشارێتەوە. لە بەشی بیست و شەشەمیشدا، لە زمانی زەینەبەوە، باشتر ئەم کچە ئێزیدییە دەناسێنێت و لەم بارەوە دەڵێت: «من کچی ئوغۆز ئاغا، شێخێکی ناوداری کوردستانم،.. نازانم دایکم کێیە…. ئێمە لە ژێر دەسەڵاتی والیی بەغدادا بووین کە سەر بە دەسەڵاتی عوسمانییە. عەشیرەتی ئێمە هەموو سوارچاک بوون و لە ئەسپسواری و ئەسپداریدا  بێوێنە بوون». ( هەمان: ٢٤٩)

زەینەب دوابەدوای ناساندنی خۆی و عەشیرەتەکەی باس لە ڕووداوێک دەکات کە دەبێتە هۆی تەفروتونا بوونی عەشیرەتەکەی و بە دیلگیرانی. لە درێژەی چیرۆکەکەی باس لەوە دەکات کە عەشیرەتەکەی بە سەرۆکایەتیی بابی، ڕۆژێک هێرشیان کردووەتە سەر عەشیرەتی «وەهابی» و پاش کۆشتنی کوڕی شێخی عەشیرەتەکە، ئەسپی سەرۆکی عەشیرەتەکە کە ماینێکی بەناوبانگ و گرانبەها  بووە، لە گەڵ خۆیان وەک غەنیمەت دەبەنە هەوارگەیان. پاش ماوەیەک، نوێنەری والیی بەغداد دێت بۆ هەوارگەکە و داوای گەڕاندەوەی ئەسپەکە دەکات، بەڵام بابی زەینب بە پیاوی والی دەڵێت، شتێک بە ناوی ئەسپ لەئارادا نییە و ئێمە ئەسپی کەسمان نەهیناوە؛ عەشیرەتی وەهابی خەریکی درۆودەلەسەن و بە دڵنیایییەوە بوختان دەکەن. ( هەمان: ٢٥٢- ٢٤٩)

پاش پێداگریی زۆری نوێنەری حوکمڕانی بەغداد، بابی زەینەب ناچار دەبێت دان بە هێنانی ئەسپەکەدا بنێت و باج و بەرتیل پێشکەشی بکات بۆ ئەوەی واز بهێنێت و هاوکات حاکمی بەغدادیش ڕازی بکات. بابی زەینەب بەم شێوازە، نوێنەری حاکم بە ڕەزامەندییەوە دەگەڕێنێتەوە. پاش گەڕانەوەی پیاوی حاکم، عەشیرەتەکە کۆ دەکاتەوە  و ڕایدەگەیەنێت: «سەڕەرای ئەوەی دەمێکە بە دڵ و گیان خزمەتی تورک دەکەین، وا دیارە بیانوویان دەست کەوتووە و بەم ئاسانییە ئیتر وازمان لێ ناهێنن؛ بە دڵنایییەوە بەم زووانە هێرش دەکەنە سەرمان و تاڵانمان دەکەن. باشتر ئەوەیە بەرەو سنووری ئێران بەڕێ بکەوین: ئەوەش بزانن ئێمە لە بنەڕەتەدا خەڵکی ئێرانین و ئێرانین؛ ئێمە بەرەو خاکی خۆمان و بابوباپیرانمان دەگەڕێینەوە». (هەمان: ٢٥٥)

 بابی زەینەب کەسێک ڕەوانەی لای حاکمی کرماشان دەکات بۆ ئەوەی وەک نوێنەری پاشای ئێران لەم بڕیارە، واتە بڕیاری گەڕانەوەی عەشیرەتەکەیان بۆ سەر خاکی بابوباپیرانیان ئاگاداری بکاتەوە. نوێنەری پاشای ئێران لە کرماشان پێشوازییان لێ دەکات و متمانەیان پێ دەدات کە بە خۆشحاڵییەوە چاوەڕێی گەڕانەوەیان دەکات و دڵنیایان دەکاتەوە کە لە پەنای پاشای ئێراندا لەوپەڕی باشیدا دەژین و نابێت نیگەرانی هیچ شتێک بن. بابی زەینەب متمانە بە بەڵێنەکانی حوکمڕانی کرماشان دەکات و دەست بە ئامادەکارییەکانی گەڕانەوە بۆ ئێران دەکات، بەڵام مامی بابی کە کەسێکی بە تەمەن و بە ئەزموون بوو و هاوکات ساردی و گەرمی ڕۆژگاری چێشتبوو، بە بیرهێنانەوەی ژمارەیەک ڕووداوی سەردەمی نادرشا، نیگەرانیی خۆی دەردەبرێت و ڕاشکاوانە ڕایدەگەینێت کە متمانە بەو بەڵێنە ناکات و دەڵێت دڵنیا بن، ئەمان لە تورکەکان خراپترن. (هەمان: ٢٥٦)

سەرەڕای ئامۆژگاری و مۆچیاری و دەربرێنی ناڕەزایەتیی مامی بابی زەینەب کە پێداگریی زۆر دەکات بۆ ئەوەی متمانە نەکەن و فرێوی درۆ و دەلەسەی ئێرانییەکان نەخۆن، بابی زەینەب وەک سەرۆکی عەشیرەت بڕیاری کۆتایی دەدات و فەرمانی سەفەر و کۆچ بەرەو سنوورەکانی ئێران دەدات.

پاش چەند رۆژ سەفەر، دەگەنە لای ئێرانییەکان و چاوەڕێی دیاریکردنی شوێنی نوێ لە لایەن حاکمی کرماشانەوە دەبن، بەڵام سەر لە بەیانی هەر ئەو ڕۆژە لە ناکاودا لەشکری ئێرانییەکان لە خۆڕا گەمارۆی دەدات و پاش ئەوەی بابی، ڕووبەرووی دەبێتەوە و چەندین سەربازی ئێرانی لەنێو دەبات، دەرەنجام  بە دیل دەگیرێت و بەوپەڕی بێبەزەیی و لە ژێر ئەشکەنجەی سەیر و سەمەرەی نامرۆڤانەدا دەکوژرێت و سەرجەمی عەشیرەتەکەشی تاڵان دەکرێت و کچ و ژنەکان بە کەنیزەکی دەبرێن و بەم شێوازە، زەینەبیش وەک کەنیزە دەبرێت و دەفرۆشیت و دەبێتە بەشی حەکیم. (هەمان: ٢٥٨- ٢٥٦)

 زەینەب لە کاتی گێڕانەوەی ئەم ڕووداوەدا، لە ناکاو بانگ بەرز دەکاتەوە و دەڵێت:«ڕۆژ کە ڕووناک بوو، ئیتر زانیمان ئەمان دوژمنی سەرەکیی ئێمەن». (هەمان: ٢٥٨) زەینەبی ئێزیدی لەم کاتەدا کە دەیەوێت چیرۆکی بە کەنیزە کرانی باس بکات، حەکیم دەگاتەوە ماڵ و بە ناچاری و بە دزییەوە ڕوو لە ژوورەکەی دەکات.

لە بەشەکانی دیکەدا، حاجی بابا، درێژە بە چیرۆکی زەینەب دەدات کە لەوەی خۆی شاردبووە، لای  حەکیم گومان دروست ببوو. بەم بۆنەوە حەپس دەکرێت و دواتر حەکیم، وەک دەملووسی بۆ پاشای ئێران، مێوانداری دەکات و خوانێکی شاهانەی بۆ ساز دەکات. لەم ماوەیەدا چی کاسبی کردووە و ماڵی حەرامی کۆ کردووەتەوە، هەمووی خەرجی مێوانییەکە دەکات و پاش خواردن، حەکیم بەوپەڕی نەفسنزمییەوە شا دەباتە ژووری ژنەکانی کە لە فارسیدا پێی دەڵێن «ئەندەروون» و لەم کاتەدا، پادشا زەینەب دەبینێت و عاشقی دەبێت و لە بەشی سیهەمی کتێبەکەدا، چیرۆکی گەڕانەوەی شا بۆ کۆشک و دواتر داواکردنی زەینەب لە حەکیم باس دەکات، کە ئەویش بەوپەڕی ناڕەزایەتی  ناچار دەبێت زەینەب پێشکەشی پادشا بکات و بە دەستی خۆی بیباتە حەرەمسەرای شاهی. (هەمان:٣٠٢-٢٥٨)

لە درێژەدا، وێڕای باسکردن لە دامەزراندنی حەکیم و حاجی بابا لە بارەگا و دەرباری پاشایەتی بۆ خزمەتکردنی پادشا و بەردەوامیی چاوەڕوانی حاجی بابا لە حەرەمسەرا بۆ دیتنی دووبارەی زەینەب، لە ناکاودا جارێکی دیکە باس لە زەینەب دەکرێت. حاجی بابا باس لەوە دەکات، لە ڕۆژێکدا کە سەرقاڵی کاروباری بارەگا بوو و لە بیری زەینەبیش دابوو، لەناکاودا هەواڵ دەگاتە سەرجەم کەسانی حەرەمسەرا و بارەگای شاهانە کە گوایە زەینەب دووگیان بووە… پاشاش بەم بۆنەوە  زۆر تووڕەیە و بە تەواوەتی هار بووە، هەڕەشە لە زەوی و ئاسمان دەکات و بە شوێن ئەو کەسەن زەینەبی دووگیان کردووە…. حەکیم ترس دایدەگرێت… لە پڕدا هەواڵی ئەوەش لە حەرەمسەرا و بارەگای شادا بڵاو دەبێتەوە کە پاشا ئەمری کردووە زەینەب لە سەربانی کۆشکەکە بخەنە خوارەوە. بەم جۆرە و بە مەرگی دڵتەزینی زەینەب، چیرۆکی  کچە ئیزیدییەکە کۆتایی دێت. (هەمان: ٣٠٢-٣٣٩)

گەرچی حاجی بابا، چیرۆکی بە دیلگیرانی کچە ئێزیدییەک دەگێڕێتەوە، بەڵام هاوکات وەک ناوەڕۆکی سەرەکیی بەرهەمەکەی، دەیەوێت بە زمانی نوکتە و تەنز هەندێ لایەنی دیکە لە تایبەتمەندییەکانی کولتووری سیاسی و کۆمەڵایەتیی خەڵکی ئێران و بە واتایەک ئێرانییەکان باس بکات.

بە پشتبەستن بە چیرۆکی زەینەب دەکرێت ئاماژە بە چەندین تایبەتمەندیی کولتووری سیاسیی ئێرانییەکان بکرێت و هاوکات ڕوانگەی ئێرانییەکان سەبارەت بە کورد ڕوون بکرێتەوە.

گرنگترین تایبەتمەندییەکانی کولتووری سیاسیی ئێرانییەکان لە گێڕانەوەی زەینەبی ئێزیدیدا:

درۆ و دەلەسە و خیانەت:

زەینەب لە کاتی باسکردن لە ڕاوبۆچوونی مامی بابی لە کاتی ڕاوێژ بۆ پەنابردن بە ئێرانییەکان لە ترسی هەڕەشە و هێرشی تورکەکان پاش ڕووداوی عەشیرەتی وەهابی، ئاماژە بە دوو خاڵی «درۆ» و «خیانەت» دەکات کە دەکرێت وەک دوو تایبەتمەندیی سەرەکیی کولتووری سیاسیی ئێرانییەکان ناو ببرێت:

«ئەی خزمان و دۆستان، متمانە بە ئێرانییەکان مەکەن، کە وەفایان نییە. چەک و کەرەستەی شەڕیان درۆ و خیانەتە؛ بە هیچ و بێهودە خەڵک دەخەنە داوەوە. هەرچەندە تۆ هەوڵ بدەیت بۆ بەرزکردنەوە و ئاوەدانکەردنەوەی وڵاتەکەیان، ئەوان بۆ وێرانبوونی تۆ هەوڵ دەدەن. درۆ، نەخۆشیی نەتەوەیی عەیبەی سرشت و بەشێک لە بوونیانە. سوێند شایەتییەکی گەورەیە بۆ ئەم مانایە. مەگەر سوێندخوارنەکانیان نابینن؟ چ پێویستیەک هەیە سوێند بخۆین بۆ ئەوەی ڕاستی بڵێین؟ بە ژیانی تۆ، بە ژیانی خۆم، بە مەرگی منداڵەکانم، بە ڕۆحی دایک و باوکم، بە سەری پاشا، بە عەبای پاشا، بە مەرگی تۆ،.. بە پێغەمبەر، بە قورئان، بە حەسەن… بە کورتی لە ڕۆح و ژیانی مردوو و زیندووەکانەوە بگرە تا چاو و ڕیش و سمێڵی موبارەک،  سوێند دەخۆن و هەموو شتێک وەک بەڵگە بەکار دەهێنن بۆ ئەوەی درۆکانیان بسەلمێنن». (موریە، ١٣٧٩: ١٢٦)

لەم ڕوانگەیەوە، درۆکردن، پێداگری لە سەر درۆ لە رێگەی سوێندخواردنەوە و هەروەها خیانەتکردن لە بواری سیاسیدا، لە ڕیزی بەرچاوترین تایبەتمەندییەکانی کولتووری سیاسیی ئێرانییەکانە. لەم بارەوە، زەینەب لە زمانی مامی بابییەوە  و هەروەها ڕەفتار و کرداری حوکمڕانی کرماشان کە سەرەڕای ئەوەی عەشیرەتەکەیان پەنا دەدات و دڵنیایان دەکاتەوە لە پەنای پاشای ئێرانن، بەرەبەیان، گەمارۆ دەدرێن و سەرجەمیان دەکوژرێن و بە کەنیزە دەبرێن و تاڵان دەکرێن، بە سەراحەتەوە دەڵێت، درۆکردن و خیانەت کردن، دوو تایبەتمەندیی سەرەکیی کولتووری ئێرانییەکانە و نابێت «متمانە بە ئێرانییەکان» بکرێت، چونکە «وەفایان نییە، چەک و کەرەستەی شەڕیان درۆ و خیانەتە». بەم واتایە ئەزموونی مامی بابی زەینەب وەک ئەزموونێکی چەندین سەد ساڵەی ژیانی کورد و ئەوان باس لەوە دەکات کە ئێرانییەکان بەردەوام خەریکی درۆ و دەلەسەن و بەم بۆنەوە سوێندی زۆر دەخۆن بۆ ئەوەی درۆکانیان بشارنەوە. لەم ڕووەوە  نابێت قەت بڕوا بە بەڵێن و وەفایان بکرێت و ئەساسەن سیاسەتی ئەوان لە سەر بنەمای درۆکردن و سوێندخواردن و خەیانەتکردن بنیات نراوە و بە واتایەک درۆ و خیانەت بوونەتە بەشێکی سەرەکی و جیانەکراوە لەم کولتوورە و لێرەوە دەکرێت وەک دوو تایبەتمەندیی سەرەکیی کولتووری سیاسیی ئێرانییەکان وەسف و پێناسە بکرێن.

کورد لە ڕوانگەی سیاسیی ئێرانییەکانەوە:

بابی زەینەب لە بەردەم عەشیرەتەکە، پاش هەمان ڕووداوی عەشیرەتی «وەهابی »، ڕاشکاوانە و بەوپەڕی ڕاستگۆیی و دڵپاکییەوە باس لەوە دەکات  کە ڕەگ و ڕیشەی کورد، ئێرانییە و دوابەدوای ئەوەی تووشی کێشە و هەڕەشە بوونە، بۆ خاکی باب و پاپیرانی خۆیان دەگەڕێنەوە، بەڵام هەر لە گەڕانەوەیاندا و پاش یەک شەو، هێڕشیان دەکرێتە سەر و تەفروتۆنا دەکرێن و لەم ڕووەوە زەینەب پاش گێڕانەوەی ئەم ڕووداوە بەڕاشکاوی دەڵێت: «دوژمنی سەرەکیی ئێمە ئەمانن».

لێرەوە پرسیار ئەوەیە: لە ڕوانگەی ئێرانییەکانەوە و بەتایبەتی لە ڕوانگەی سیاسیی ئێرانییەکانەوە، کورد کێن کە ئاوەها شیاوی لەنێوبردنن، سەرەڕای ئەوەی کە بە زمانی خۆیان باس لەوە دەکەن خەڵکی ڕەسەنی ئێرانن و بە ڕەگ و ریشە ئێڕانین؟

وەڵامی ئەم پرسیارە دەکرێت لە زمانی «زەینەب» و «حەکیم»ەوە ببیسترێت. بە واتایەکی دیکە،  دەکرێت لە گێڕانەوەی زەینەبەوە کورد لە ڕوانگەی سیاسیی ئێرانییەکانەوە باس بکرێت کە لێرەدا ئاماژەی پێ دەدرێت[1].

کورد بەشێک لە خودی بنەمایی و سروشتی کولتووری سیاسیی ئێرانییەکان نییە:

«ئیدیعاکەی بەلامەوە ساختەکارانە بوو. دانی بەوەدا نا کە پیشەکەی لە چەند وشەیەکی بێمانا پێک دێت… بەڵام بە سەراحەتەوە گوتی: بەو پێیەی نەخۆشەکانم موسڵمانی کورد و تورکن، هیچ ترسێکم نییە لەوەی ڕەوانەی ئەو دنیایان دەکەم (دەیانکوژم).» (مۆریە، ١٣٧٩: ١٠)

« من وەک ناپاک و ناموسڵمان و بێدین ناو دەبن….. سەرجەمی کەسانی ئەم ماڵە، گاڵتەم پێ دەکەن، کەس منی خۆش ناوێت، جەرگم بڕاوە و کەمی نەماوە لە ئازار و غەمدا هیلاک بم، من وەک کچی شەیتان ناو دەبن، چونکە کوردم و بە من دەڵێن یەزیدی، لە حاڵێکدا من ئێزیدیم، ڕاستە من لە شەیتان دەترسم و کێ هەیە لە شەیتان نەترسێت، بەڵام کچە شەیتان نیم. (هەمان، ١٣٥٤:٢٣٤)

کاتێک حاجی بابا لە حەکیم سەبارەت بە پیشە و کاری دەپرسێت و ئاگاداری ئەوە دەبێت کەمترین شارەزایی لە بواری تەبابەت و پزیشکیدا نییە، لێی دەپرسێت لە ئەنجامی کارەکەت نیگەران نیت، ناترسیت؟ ئەویش لە وەڵامدا و بەوپەڕی بێشەرمییەوە دەڵێت:« بەو پێیەی نەخۆشەکانم موسڵمانی کورد و تورکن، هیچ ترسێکم نییە لەوەی ڕەوانەی ئەو دنیایان دەکەم (دەیانکوژم).» (مۆریە، ١٣٧٩: ١٠)»

لەم بارەوە دەکرێت باس لەو ڕاستییە بکرێت کە گەرچی ئەمە قسەی حەکیمێکی ئێرانییە و تەنانەت بانگەشەی ئەوەش بکرێت فڕی بە سیاسەتەوە نییە، بەڵام هاوکات ئەوەش لە بیر نەکرێت ئەم حەکیمە جیا لەوەی بەشێک لە بارگەی شاهانەی ئێرانە، لێرەدا واتە لەم بەرهەمەدا، نوێنەری کولتووری سیاسیی ئێرانییەکانە و باس لە ڕوانگەی سیاسیی ئەوان دەکات. لەم ڕووەوە کورد بەشێک لەم کولتوورە نییە و دەبێت لە نێو بچێت و تەنانەت لەم کولتوورەدا بڕوا بە لە نێوبردنی فیزیکی و جەستەییی کورد لە ئارادایە.

جیا لەمەش، لەو سەردەمەوە واتە لە سەردەمی سەفەوی کە ئێرانییەکان بە زەبری شمشێر و خەنجەری شا ئیسماعیل و قزلباشەکان، ئایینی شیعەیان پەسەند کرد، تا ئیستا، ئیتر ئایینی شیعە بووەتە بەشێکی سەرەکیی شوناسی ئێرانییەکان و ئێرانیبوون لە هەندێ ڕەهەندەوە، واتە شیعەبوون و شیعەبوونیش واتە ئێرانیبوون.

بە شیعەبوونی ئێرانییەکان، دوو ئاکامی سەلبی بۆ کورد بە دوای خۆیدا هێناوە. یەکەم ئەوەی چونکە بەشێکی بەرچاو لە کورد، ئایینی شیعەی بە زۆر یان بە حەز و مەیل قبووڵ کردووە، لە نێو خودی کورد درز و بۆشایی و جیاوازی و تەنانەت کێشەی شوناسی دروست کردووە و جیا لەمەش، کوردی سوننە و ناشیعە ئیتر لە بازنەی ئێرانی دەرکراوە. گەرچی لە ڕواڵەتدا وا نانوێنرێت، بەس لە کردار و ئەکتی سیاسی ئەمە سەلماوە و کوردی سوننە وەک بەشێک لە ئەوی دیی شوناسی ئێرانی، پێناسە و وەسف دەکرێت.

لەبەر ئەوەی بەشی ناشیعەی کورد، واتە ئێزیدی و سوننە لەم کولتوورەدا، بێگانە و نامۆ و بە واتاییەکی دیکە، بەشێک لە ئەوی دیکەی شوناسی ئێرانی حیساب و وەسف دەکرێت تەنانەت شیاوی لە نێوبردن و تەفروتووناکردنن و لەم بارەوە دەکرێت لە زمانی زەینەب جارێکی دیکە وەبیری بهێنینەوە «من وەک ناپاک و ناموسڵمان و بێدین ناو دەبن….. سەرجەمی کەسانی ئەم ماڵە، گاڵتەم پێ دەکەن، کەس منی خۆش ناوێت، جەرگم بڕاوە و کەمی نەماوە لە ئازار و غەمدا هیلاک بم، من وەک کچی شەیتان ناو دەبەن، چونکە کوردم و بە من دەڵێن یەزیدی، لە حاڵێکدا من ئێزیدیم، ڕاستە من لە شەیتان دەترسم و کێ هەیە لە شەیتان نەترسێت، بەڵام کچە شەیتان نیم، ( هەمان، ١٣٥٤:٢٣٤)

کەواتە لە کولتووری سیاسیی ئێرانییەکان، کورد وەک بەشێک لە ئەوی دی و تەنانەت وەکوو دوژمن حیساب و وەسف دەکرێت کە شیاوی گاڵتەپێکردن و سووکایەتیپێکردن و تەنانەت لەنێوبردنیشە. لە ئیستاشدا، لە کاتی مافخوازیی کورد و داواکردنی مافە سەرەکی و بنەمایییەکانی، ئەم هەڵویست و بۆچوونە بە بەرفراوانی لە لایەن ئەم کولتوورە سیاسییەوە بەدی دەکرێت.

ئەنجام:

چیرۆکی زەینەبی ئێزیدی لە کتێبی حاجی بابای ئەسفەهانیدا، جیا لەوەی گێڕانەوەی ڕەهەندێکی مێژووی سیاسیی کورد لەم چەند سەدەی دواییدایە، چیرۆکی نەتەوەیەکە کەوا لەسەر خاکی و نیشتمانی بابی و باپیرانی، بۆ ماوەی چەندین سەد ساڵە، بە بیانوو و پاساوی ساختەوە ڕووبەروی لێدان و تاڵانی و کوشتن دەبێتەوە و وا دیارە هێشتاش ئەم چیرۆکە درێژەی هەیە و درێژەی دەبێت.

جیا لەمەش، ئەم چیرۆکە، ڕوونکردنەوەی بەشێک لە کەلتووری سیاسی نەتەوە و وڵاتێکە کە بە ڕواڵەت، کورد و خاکی کورد، وەک بەشێکی دانەبڕاو و جیا نەکراوەی خاکی خۆی و نەتەوەی خۆی دەزانێت، بەڵام لە هەمان کاتدا و بە واتایەکی دیکە لە ئەساس و بنەڕەتەدا، کورد وەک ئەوەی دیکە و تەنانەت بێگانە و نامۆ سەیر دەکات و بەردەوام جیا لەوەی مافی پێشل دەکات، لە نێوبردن و تەفروتووناکردنی لە هەندێ ڕووەوە بە ئاسایی دەزانێت و لە هەر دەرفەتێک و بە هەر بیانوویەک دەست بە سڕینەوەی دەکات.

بەم بۆنەوە ئەم کولتوورە کەوا لە ڕواڵەتدا و بە واتایەک لە کولتووری گشتیدا، کورد وەک بەشێک لە خۆی دەزانێت و وەک بەشێک لە شوناسی خۆی پێناسە دەکات، لە کولتووری سیاسیدا و بە واتایەک لە بواری سیاسی و مەیدانیدا، وەک دوژمن و ئەوی دیکە، سەیری دەکات.

ئەوەش لەبیر نەکرێت کە لە ڕوانگەی ئەم بەرهەمەوە، درۆ و دەلەسە و خیانەتکردنی بەردەوام دەرهەق بە کورد دوو تایبەتمەندیی سەرەکیی کولتووری سیاسیی ئەم وڵاتەیە کە دەمێکە جیا لەوە خاکی کوردی داگیر کردووە، لە ڕواڵەتدا، کوردیش وەک بەشێک لە خۆی پێناسە دەکات، کەچی هاوکاتیش خەرێکی فێڵکردن  و خیانەتکردنی بەردەوامە بە کورد.

خاڵی کۆتایی کە لەم بەرهەمەدا دەردەکەوێت ئەوەیە کە کورد لە ڕوانگەی ئەم کولتوورە سیاسییەوە ناموسڵمان و بێئایین و ئەوی ترە کە دەبێت لە دەرفەتی تایبەتدا لێی بدرێت، سووکایەتی پێ بکرێت و تەنانەت لە ناویش ببرێت.

 لەم ڕەهەندەوە، ئەم پرسە بۆ کورد، شیاوی ڕامان و لێکدانەوە و پێداچوونەوەیە و ئەم بەرهەمە، واتە کتێبی حاجی  بابای ئەسفەهانی دەکرێت وەک سەرەتا و دەسپێکی ئەم بابەتە گرنگ و چارەنووسسازە  سەیر بکرێت و خوێندنەوەی بۆ بکرێت. ئەم تویژێنەوەیە دەبێت لەم سۆنگەوە تەماشا بکرێت.

سەرچاوەکان:

آشتیانی، عباس اقبال(١٣٢٣) «کتاب  حاجی بابا و داستان نخستین محصلین ایرانی در فرنگ »، یادگار، سال ١،ش ٥

افشار، ایرج (١٣٢٧)«مترجم حاجی بابا کیست ؟»، جهان نو، ش٢٢

امامی، کریم(١٣٥٣) در باب ترجمە و عام فهم و خاص پسند، حاجی بابا، کتاب امروز

جمالزادە، محمد علی(١٣٦٦) بازهم حاجی بابا، آیندە، سال ١٣، ش ١ـ

جمالزاد، محمد علی(١٣٧٨) برگزیدە آثار سید محمد علی جمالزادە، بە کوشس علی دهباشی. تهران

موریە، جیمز(١٣٥٤) سرگذشت حاجی بابا ا‌صفهانی، ترجمە میرزا حبیب اصفهانی، بە کوشش یوسف رحیم لو، تبریز،؟

جوادی، حسن(١٣٤٥) بحثی دربارە سرگذشت حاجی بابای اصفهانی و نویسندە آن جیمیز موریە، وحید، سال٣، ش ١٢

جوادی، وحید(١٣٤٣) جیمز جاستی بین موریە، سرگذشت حاجی بابای اصفهانی، ترجمە میرزا حبیب اصفهانی، تهران.

موریە، جیمز(١٣٧٩) سرگذشت حاجی بابای بابا ا‌صفهانی، ترجمە میرزا حبیب اصفهانی، ویرایش جعفر مدرس صادقی، تهران، مرکز.

مینوی، مجتبی(١٣٦٧) پانزدە گفتار دربارە چند تن از رجال ادب اروپا، از اومیرس تا بردناردشا، گفتار حاجی بابا و موریە، تهران.

مینوی، مجتبی(١٣٨٣) پانزدە گفتار، تهران، توس

ناطق، هما(١٣٥٣) حاجی  موریە و قصە استعمار، تهران، الفبا

[1] ئەوەش لەبیر نەکرێت. دەکرێت ئەم ڕوانگەیە سەرەڕای کورتبوونی وەک سەرەتا و دەسپێکی باسێکی جدی واتە روونکردنەوەی کورد لە ڕوانگەی سیاسەتی ئێرانییەکانەوە پەرەی پێ بدرێت و گفتوگۆی بەربڵاو و زانستی لەسەر بکرێت.

The post بەسەرهاتی کچە ئێزیدییەکەی کتێبی «حاجی بابای ئەسفەهانی» appeared first on ژنەفتن.

سێرکێک لەسەر چەشن و شێوەی قەفەس لەنێو چیمەنی بەردەم کۆشک بونیاد دەنرێت، وەک باڵەخانەیەکی زەبەلاح قیت دەکرێتەوە. لەسەروبەندی هەشتاساڵەی لەدایکبوونی ئیمپراتۆردا، سێ یەکی کۆشکی ئیمپراتۆری لە وێرانە دەچێت، لە کاتێکدا سێ بەشەکەی دیکەی گۆڕدراوە و کراوە بە سێرکێکی سەرسوڕهێنەر. لەسەر چیمەنەکەی بەردەم کۆشک، قەفەسێکی ئاسنیی زەبەلاح بەرز کراوەتەوە، لەو شوێنەی وا دانراوە گلادیاتۆرەکان ڕووبەڕووی یەک ببنەوە، ئامادەبووانیش فیکە لێ بدەن و ئیمپراتۆر خۆشحاڵ بکەن. ئیمپراتۆر هێشتا دەوڵەمەند، خاوەن سامانە و جیهان لێی دەترسن، بەڵام لە ژێرپێی و لە بناغەی ئیمپراتۆرییەکەیدا کۆمەڵێک درز دەرکەوتوون. لەگەڵ هەر گەورەبوونێکی درز و قڵشەکاندا هێشتا کات بۆ خۆشحاڵی و سەرقاڵکردن هەیە: ئیمپراتۆر بەڵێنی دابوو گەورەترین نمایشی سەدە بئافرێنێت کە تا ئێستا مێژوو بەخۆیەوە نەبینیوە. هەندێک لەوانەی حەزیان دەکرد سەرقاڵ بن، نەهاتبوون، ئەمەش زۆر گرنگ نەبوو. بۆچی ئەستێرەیەک بانگهێشت بکرێت لە کاتێکدا ئیمپراتۆر ئەستێرەی هەرە پڕشنگداری نێو ئەستێران خۆیەتی؟ و بەم جۆرە ئیمپراتۆر مەزنایەتیی هەرمان و ئەبەدیی خۆی لە نەریتیترین شێوە و مۆدێلی ڕۆمانیدا نمایش دەکات: خوێن، نان، و قەفەسێکی زەبەلاح و قەیسەریش زەق زەق لە گلادیاتۆرەکان ڕاماوە شەڕ دەکەن و پێکدا دەدەن و بەهێواشی دەکەونە سەر زەوی. ڕەنگە لێرەدا خەیاڵی خوێنەر بۆ ڕۆمای کۆن، بۆ لای گایوس ژولیوس سیزار، ئیمپراتۆری ڕۆمانی بفڕێت. بەڵام چی دەبێت ئەگەر بۆی دەرکەوێت ئەوەی باسی دەکەم، نە ڕۆمانێکی خەیاڵییە، نە سیزاری ڕۆمانیشە، بەڵکوو جەژنی نمایشیی لەدایکبوونی دۆناڵد ترەمپە کە دەبێتە ٨٠ ساڵ لەبەردەم کۆشکی سپیدا؟ بەڵێ، ئیمپراتۆرە ڕۆمانییەکان، بەتایبەت لە کۆتایییەکانی سەردەمی هەژموونی ڕۆمادا، ئەم جۆرە جەژنانەیان دەگێڕا. هەژموونی سەدەی ئەمریکییش وا دەردەکەوێت ڕۆژ بە ڕۆژ بەرەو نەمان و لاوازی بڕوات. کەسیش هێندەی ترەمپ زیانی بەم هەژموونە نەگەیاندووە. لە ڕاستیدا ئەم ڕووداوە بە فراوانی لەلایەن گوتاری دژە-ئەمریکییەوە، وەک کۆتاییی سەردەمی ئەمریکی و داڕمان و ئاوابوونی ئیمپراتۆریای ئەمریکی لێکدراوەتەوە. بەڵام با بپرسین هەر بەڕاستی ئەم زلهێزە بەرەو کەوتنە، یان لەوەی پێی دەگوترێت «ستراتیژی مەزنی ئەمریکی» (American Grand Strategy) گۆڕانکاری بەپێی سەردەمەکان ڕوو دەدات؟ هەرکەسێک بەوردی ئاگاداری ستراتیژی ئەمریکی بێت، دەزانێت خودی ئەم ڕووداوانە زۆربەی جار بەشێکن لە گەمەی ئەم ستراتیژییە و گرێدانەوەی دونیا بە تۆڕی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکاوە، خۆی بەڵگەیە لەسەر ئەوەی شتێک نییە، لانی کەم لە ئێستادا، بە ناوی داڕمانی هەژموونی ئەمریکی و ئەمەش بابەتێکە و لێرەدا جێی نابێتەوە هەڵوەستەی لەسەر بکەین.

بەنزیکەیی چوار لەنێو پێنج کەسی هەواداران و شەیدایانی ئەم سێرکەی لەدایکبوونی ترەمپ، پیاوانی لاون. بەپێی زۆرێک لەو چاوپێکەوتن و لێکۆڵینەوانەی ئەنجام دراون، ئەم لاوانە ڕادیکاڵن و سەر بە کرۆکی ڕەقی ڕاستڕەوی ئەمریکین. ئەمەش دەبێتە هۆیەک لەلایەن گوتاری دژە-ئەمریکییەوە، وەک «قەیرانی پیاوێتی» بخوێنرێتەوە. هەندێکجار لە توێژی ژێرەوەی لیبراڵ دیموکراسییەکاندا و بە ناوێکی دیاریکراو، ئەمڕۆ لێرە و لەوێ، جاران بە دەنگێکی نزمتر، ئێستا بە دەنگێکی بەرزتر، باسی «قەیرانی پیاوەتی» (crisis of masculinity) دەکرێت و بۆ نموونە لاوانی توندڕەوی دژە-ژنی ناو بەشێکی بزووتنەوەی ترەمپیزمیش وەک نیشانەی نەخۆشیی ئەم قەیرانە سەیر دەکرێت. پرسیارێکی زۆر بنچینەیی ئەوەیە: هەر لە بنەڕەتدا شتێک هەیە بەناوی قەیرانی پیاوەتی؟ یاخود ئێمە بەر جۆرێک لە دەرهاوێژیی قەیرانێکی قووڵتر دەکەوین کە ناوی قەیرانی پیاوەتی لێنراوە؟

پێش هەر شتێک نامەوێت ئەم نووسینە بە دروشم دەست پێ بکات، چارەسەری «قەیران» لە ڕێگەی دروشمەوە بکات، چ دروشمی ئاهوناڵە و چ دروشمی تۆمەتبارکردن بێت، ئەوەی بە دروشم بڕیار لەسەر پرسەکان دەکات، بیریان لێ ناکاتەوە، بەڵام لە بارەیانەوە دەدوێت. بەڵام ئەگەر وردتر سەیری ڕووداوەکانی ئەمڕۆ، جووڵە و چالاکی و لێدوانەکان بکەین، دروشمی ئاهوناڵین و دروشمی تۆمەتبارکردن/مۆرکلێدان لە ڕاستیدا بوونەتە ژانر و ڕەوتێکی نوێی بینین، بیرکردنەوە و تەنانەت بڕیاردانی سیاسیش و ژانریش دەیەوێت لێرەدا وەک بیرۆکەیەکی نوێ دەست پێ بکات، بەڵام زوو دەبێتە شتێک کە مەحاڵە بیری لێ بکرێتەوە. لەبەر ئەوە بابەتەکەی خۆم لێرەدا سنووردار دەکەم و پێم وایە ئەم سنووردارکردنەش، بەبێ پەلهاویشتن بۆ زۆر شوێن، فێرکەرانە بێت: ئەو شێوازی فیمینیزمە باڵادەستەی ئەمڕۆ، کە لە ڕووی دامەزراوەیییەوە ناوچەیەکی گەورەی دڵنیابەخسی بەدەست هێناوە و لەڕووی ئەخلاقیشەوە تەواو متمانەی بەخۆی پەیدا کردووە و دڵنیابووەتەوە، بە شوێنێک گەیشتووە پیاوان وەک کێشەیەکی ئەخلاقی دەبینێت و ئەو ڕەفتارەش شتێک وێران دەکات و لەناو دەبات کە کۆمەڵگەیەکی ئازاد ناتوانێت لەدەرەوەی ئەو شتە بژیت، واتا دیالۆگ، هونەر، هێنانەوەی ئەرگومێنت و توانای ئەوەی لە مەیدانی گشتیدا دان بەوەدا بنێیت هەڵەیت. ڕەخنەگرترن لەم مۆدێلەی فیمینیزم ئێجگار گرنگە، بەڵام پێش ئەوە دەبێت بگوترێت فیمینیزمی ئەمڕۆ وازی لە چ شتێکی بنەڕەتیی فیمینیزم هێناوە و بۆچی بە ئێرە گەیشتووە. بۆیە لەگەڵ ئەم پرسە دەڕۆمە پێشەوە.

ڕیچارد داڤید پرێشت، فەیلەسووفی هاوچەرخی ئەڵمانی، لە کتێبەکەیدا بەناوی ئیفلیجبوون بەهۆی ترسەوە: بۆچی ئازادیی بیروڕا دەکەوێت (٢٠٢٥) باس لە فیمینیزمی یەکسانی (Gleichheitsfeminismus) دەکات، کە لە دەیەی ١٩٧٠دا ئەرکی خۆی لەوەدا دەبینێتەوە هەم میانەڕەو و هەم ڕادیکاڵ بێت لە داواکارییەکانیدا بە یەکجار: داواکاریی بۆ نەهێشتن و هەڵگرتنی نایەکسانییە کۆمەڵایەتییەکان زۆر مەزنتر بوو لە داواکاریی ئەمڕۆی فیمینیستەکان. ئەوکات فیمینیزم نەیدەگوت من بەبێ جێندەر لەدایک دەبم، کۆمەڵگە و بەها کولتوورییەکان دەمکەن بە کچ، بە کوڕ، بە ژن، بە پیاو. کەس ناتوانێت دژی ئەوە بێت لەڕووی بایۆلۆژییەوە بە ژن، بە پیاو، بە ڕەش، بە سپی، بە سوور، لەدایک ببێت. ئەم فیمینیزمە دەیگوت جیاوازی لە ڕەگەزی بایۆلۆژی، ڕەنگ، و ڕەفتاری مرۆییدا هەیە، بەڵام نابێت ئەم جیاوازییانە ببنە هۆی مامەڵەی نایەکسان لەگەڵ مرۆڤەکاندا.[1] ئەم فیمینیزمە لە ڕاستییدا سەر بە چەپ بوو. باوەڕی بە گەردوونگەراییەکی ئەخلاقی هەبوو، داوای کرێی یەکسانی بەرانبەر کاری یەکسان دەکرد، ڕەفتار و مامەڵەی یەکسان لە شوێنی کاردا و کۆتاییهێنان بە جیاکاری و هەڵاواردنی ڕەگەزی کە لەو ڕۆژگارەدا بابەتێکی ڕۆژانەیی بوو و داوای دەکرد کچانیش هەمان ئەو دەرفەتانەیان پێ بدرێت بە کوڕان دراوە. ئێمە لە فەلسەفەی ئەمانوێل کانت-دا بەر ئەو ڕوانگە و بەها ئەخلاقییە دەکەوین دەڵێت بڕیاری ئەخلاقیی دەبێت سەربەخۆ بێت لە ڕووداوەکانی سروشت، ئەگەر سادەی بکەینەوە، واتا ڕووداوێکی سروشتی و بایۆلۆژی وەک لەدایکبوونی جێندەری: وەک کچ، وەک کوڕ، نابێت ببێتە هۆی مامەڵەی جیاوازیی ئەخلاقی لە ڕەفتاری مرۆییدا بەرانبەر بە جیاوازیی ڕەگەزی بایۆلۆژی و لە فەلسەفەی هێگل-یشدا ئێمە بەر ڕەهەندێکی دیکەی ئەم بابەتە دەکەوین: خود-وشیاری تەنها ئەو کاتە بوونی هەیە ئەگەر لەلایەن خود-وشیارییەکی دیکەی جیاوازەوە دانی پێدا بنرێت، واتا خواستی ئەوەی نیوەی مرۆڤایەتی (ژن) لەلایەن نیوەکەی دیکەوە (پیاو) بە فەرمی و یەکسان بناسرێت، ئەمەش خەبات لەپێناوی دانپیانان لەنێو توێژە جیاوازەکاندا دروست دەکات. بەڵام لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، جیاوازیی ڕەگەزی بایۆلۆژیی بەردەوام جیاوازیی ڕەفتاری کۆمەڵایەتی و کولتووری هێشتووەتەوە. و بڕێکیش لەو جیاوازییانە لە بەرژەوەندیی هەردوو ڕەگەزەکەدا بوون تا بتوانن زیاتر خەبات بۆ یەکسانی ببەنە پێشەوە.

لەم ڕووەوە دەتوانین باس لە یەکسانیی یاسایی بکەین، ئەو خەباتە دوور و درێژەی هەبووە، لە لیبراڵ دیموکراسییەکاندا ڕێگەیەکی دوور و درێژ و دەیان ساڵ بگرە، دوو بۆ سێ سەد ساڵ درێژەی کێشاوە تا ئەم فۆرمە چەسپاوە یاسایی و پاشان کولتوورییەی وەرگرتووە. هەم ڕەهەندی یاسایی و هەم ڕەهەندی کولتووری. با نموونەیەکی هاوچەرخ بهێنینەوە: ئەگەر لە ڕابردوودا ژنان ئەرکی ماڵەوەیان پێ سپێردرابێت، ئێستا ئەو ڕۆڵانە گۆڕانی بنچینەیییان بەسەردا هاتووە؛ باوکان ئەمڕۆ دووجار زیاتر لە پەنجا ساڵی ڕابردوو ئەرکە خێزانییەکان ئەنجام دەدەن؛ درزی کرێ و مووچە لەنێوان ژنان و پیاوانی سەر بە هەمان ئاستی لێهاتوویی و شارەزایی، کە لە ئەڵمانیا سەدا شەشە، لە بریتانیا بە بەرژەوەندیی ژنان شکاوەتەوە؛ لە ئەمریکا ژنان یان هێندەی مێردەکانیان یاخود زیاتر مووچە وەردەگرن، لە کوردستان مووچەی ژنەکارمەندێکی زانکۆی سلێمانی هاوشێوەی مووچەی کوڕەکارمەندێکی هەمان زانکۆیە بە هەمان پلەی خوێندن و ساڵی دامەزراندن، لەگەڵ ئەوەشدا کە بەهۆی هەندێک پێداویستیی سروشتی و بایۆلۆژیی جەستەیییەوە، ژنان کەمتر لە پیاوان کار دەکەن. بەڵام هیچ یەکێک لەو شتانەش ئەو نادادپەروەرییانە لەناو نابات کە ئەمڕۆ ماونەتەوە و هیچ ڕۆشنبیر، تیۆریزەکار و بیرمەندێکی ڕاستگۆ نابێت بانگەشەیەکی وەها بکات. بەڵام کێشەیەکی دیکە لە کێوە دەست پێ دەکات؟

کچێک پێی گوترا: تۆ تایبەتتری

ئەو فیمینیزمەی ئەمڕۆ باڵادەستە، جۆرێکی دیکەیە. لەو شوێنەی فیمینیزمی یەکسانی دەیگوت ڕەگەزی بایۆلۆژی نابێت لە مامەڵەکردندا بابەتی سەرەکی بێت، فیمینیزمی جیاوازی (Differenzfeminismus) دەڵێت جیاوازیی بایۆلۆژویی بۆ ئەبەد گرنگە و دەبێت بمێنێتەوە: تۆ گرنگ و تایبەتیت، چونکە تۆ ژنیت. فیمینیزمی کۆنی چەپ لە سەرووی هەموویەوە دەیویست نایەکسانییە ئابوورییەکان هەڵبگرێت و لێرەوە ڕێگە بۆ هەڵگرتنی نایەکسانییە سیاسی و کولتوورییەکانیش خۆش بکات؛ فیمینیزمی زۆرینەی نوێ سەر بەو شتەیە کە ئەندریاس ڕێکڤیتز پێی دەڵێت سەرمایەداریی کولتووری، ئابوورییەکی تاقانەیییەکان تێیدا ڕەسەنایەتی، نمایش و پێرفۆرمانس و تاقانەبوون ئەو شت و مەیل و ئاراستانەن تێیاندا کەسێک بەها وەردەگرێت.[2] بۆ ئەوەی لەسەر بنەمای ڕەگەزی بایۆلۆژیی تایبەت بیت، دەبێت بتوانیت بەشێوەیەکی جیاواز و تایبەتیش نمایشی بکەیت، دەبێت خاوەن تاقانەیی و تایبەتبوونێک بیت کە لە خودی ڕەگەزە بایۆلۆژییەکەوە (ژنبوونەوە) دێت: ئەمانە نیشانە کلاسیکییەکانی نەزم و ڕێکخستن بوون کە پێشتر بە نیشانەکانی باوکسالاری و پیاوسالاری دەناسران و ئێستا فیمینیزمی نوێ وەریگرتوون و کردوونی بەهۆی خۆی. ئەمڕۆ جەنگە کۆنەکانی نێوان ڕەگەزە بایۆلۆژییەکان، بە خەسڵەتەکانیان وەک پیاو و وەک ژن، چیتر ئەمڕۆ کار ناکەن، ئەو یەکسانییەی فیمینیزمی یەکسانی داوای دەکرد، ئەمڕۆ چیتر کار ناکات و ڕۆڵ و بەهای نەماوە.

لەلایەکەوە پەڕینەوە لە فیمینیزمی یەکسانییەوە بۆ فیمینیزمی جیاوازی دەکرێت وەک پەڕینەوە لە سیاسەتی دووبارە دابەشکردنەوەی ئابوورییەوە بۆ سیاسەتی دانپیانان، لە بانگەواز بۆ دەستبەسەرداگرتنی ئابووریی بۆ بانگەواز لەسەر خاوەنداربوونی بازاڕ ببینرێت. دەتوانین ئەمەش بە بەتایبەتکردنی خەبات لەپێناوی دانپیاناندا ببینین. خەباتەکانی سەدەی نۆزدە و سەدەی بیست خەباتی چینەکان و گرووپەکان، کرێکاران، ژنان، هاووڵاتییانی ڕەشپێست، بزووتنەوە جەماوەرییەکان بوون کە لە سەدەی نۆزدە و سەرەتای سەدەی بیستدا بە توێژە کۆمەڵایەتی و جێندەرە نزمترەکان دەبینران؛ ئەمڕۆ دانپیانان وەک هەر کاڵایەکی دیکە، پێویستی بە بازاڕێکی تایبەت هەیە، بە دەرکەوتن، بە نمایش و پێرفۆرمانس و بە بوون بە شتێکی تایبەت و مۆرک و مارکەیەکی تایبەت هەیە. ئەو فیمینیزمەی ئەمڕۆ چووەتە ناو بازاڕی ئازادی نیۆلیبراڵەوە پێویستی بە مۆرکی جیاوازبوون هەیە، چونکە جیاوازیی ئەو شتەیە بازاڕ دەیکڕێت و دەتوانێت بە نرخێکی باشتر بیفرۆشێتەوە. نانسی فرەیزەری فەیلەسوفی فیمینیست زوو ناوی لەم ڕەوتە فیمینیستییە ناوە: نیۆلیبرالیزمی پێشکەوتووخواز، هاوپەیمانیی نێوان بزووتنەوە ڕزگارییخوازەکان، لەوانە فیمینیزم و دیارترین و بەرجەستەترین کەرتە هێمایی و دارایییەکانی سەرمایەدا، کە تێیاندا ئایدیالەکانی ڕزگاری دەبنە ئامرازەکانی کەڵەکەکردنێکی نوێی سەرمایە و سەرمایەی هێمایی.[3]

با سەرنجی ئەم نامۆییە لۆژیکییە بدەین کە بە لوتکەی خۆی گەیشتووە. ئەو گوتارەی جەخت لەسەر هەڵوەشاندنەوە و بەدرۆخستنەوەی هەبوونی ڕەگەزی بایۆلۆژیی سێکسی دەکاتەوە و دەڵێت هیچ نییە جگە لە ڕۆنان یاخود ڕۆنراوێکی کۆمەڵایەتی، نەک بایۆلۆژی، واتا ژنبوون/پیاوبوون وەک بایۆلۆژیا بوونی نییە، تەنها وەک بەهای کۆمەڵایەتی بوونی هەیە، ئەو ساتەی قسە لەسەر خەم و کەڵکەڵە و کێشەکانی ژنان، لەسەر ڕەهەندی ژنانەییی ژنان دەکات، ئەوا ڕاستەوخۆ تیۆرییەکەی خۆی ڕەت دەکاتەوە. نیشانەی ئایدیۆلۆژی بریتییە لە زێدەڕۆییکردنی یەکئاراستە و تاکلایەن لە شتێکدا کە بڕێک ڕاستیی تێدایە. زێدەڕۆییکردنی فیمینیزمی یەکسانیی ئەوە بوو داوای هەڵگرتنی جیاوازییەکانی دەکرد و دەیگوت نابێت هیچ جیاوازییەک بمێنێت. زێدەڕۆییکردنی فیمینیزمی جیاوازی ئەوەیە جاڕی جیاوازییەکان و جیاکارییەکان بدات و بە گرنگیان بزانێت، واتا لە لایەک بوەستیت و هەر لەو لایەشەوە خەڵات بکرێیت و ستایش بکرێیت و هەر لەم لایەنەش ببینرێیت.

یەکەم کچ لەلایەن پێشینە فیکرییەکانییەوە شتێکی ڕاستەوخۆ و ڕزگاریخوازانەی پێ دەگوترا: تۆ کەسێکی وەک هەر کەسێکی دیکە، کەسێکی بە هەمان بانگەواز و خواست و ڕەوایی لە جیهاندا. کچی دووەم شتێکی ناڕاستەوخۆ و جیاواز و وابەستەی پێ دەگوترێت: بەهای تۆ لەو جیاوازییە دایە کە دەبێت ئەوانیدیکە بە بەردەوامیی بیناسن و دانی پێدابنێن. بەهای تۆ لەوەدا نییە کە لە مرۆڤبووندا هاوبەشیت، بەڵکوو لەوەدایە کە تۆ جیاوازیت و جیاوازییەکەشت لە ژنبوونتەوە دێت و ئەمەش خۆ بەخۆ لەوانیدیکە جیات دەکاتەوە و لە ڕووی ئەخلاقییەوە باشترت دەکات. هەرکەسێک پێی بڵێت تۆ تایبەتیل، ئەوا دەیەوێت دان بەو تایبەتبوونەیدا بنرێت و پشتڕاست بکرێتەوە و ئەم پشتڕاستکردنەوەیەش شتێکە دەکرێت بفرۆشرێت، پۆلێن بکرێت، وێنەی بگیرێت و بپێورێت. فیمینیزمی جیاوازی کە بەندە لەسەر بازاڕی سەرمایەداری، مارکێک لە ژن دەدات کە باشتر و جیاوازتر نمایش بکرێت. بۆ ئەمەش دەبێت دانی پێدابنرێت. بەڵام ئەو فیمینیزمە کە ئازادیی لەم پرۆسەیەدا دەبینێتەوە، هێشتا بەو ئەنجامە نەگەیشتووە کە ئەو ئازادییەی بەندە لەسەر دانپیانانی ئەبەدی و هەمیشەیی، هێشتا لۆژیکی سەروەر و خزمەتکاری بەجێنەهێشتووە، تەنها کورسی و شوێنەکانی دانیشتنی خۆی گۆڕیوە.

چۆن نمایش دوژمنەکانی خۆی دەکڕێت

هەڵوێستگەرا فەڕەنسییەکان، لە سەروویانەوە، گی دیبۆری نووسەری کتێبی کۆمەڵگەی نمایش زاراوەیەکیان بۆ ئەو شتە هەیە ئەمڕۆ ڕوو دەدات. ئەوان پێشتر زاراوەکەیان داتاشیبوو، بەڵام هێشتا دیاردەکەیان بە تەواویی نەبینیبوو و پێیان دەگوت: گەڕاندنەوە و پێ بژاردنەوە، واتا نەزۆککردن و بێکاریگەرکردنی بیرۆکە و کەرەستەیەکی ڕادیکاڵ لە ڕێگەی ئاوێتەکردن و ئینتگرەکردنی لەنێو کولتوورێکدا کە پێشتر هەوڵی دژایەتیکردنیت داوە.[4] دەوڵەتی فەڕەنسی سەردەمێک، لە سەروبەندی ١٩٦٨دا دونیایەک هۆکاری هەبوو بۆ ترسان لە بزووتنەوەی نێونەتەوەییی هەڵوێستگەرا و هەوڵی کۆنتڕۆڵکردن و بەتاوانناساندنی ئەندام و لایەنگرانی دەدا، ئێستا گی دیبۆری بە سامانی نیشتمانی ڕاگەیاندووە، ئەمڕۆ دەتوانیت لە هەمان شەقامەکانی پاریس و لەنێو هەمان دەوڵەتدا تیشێرتی هەڵوێستگەراکان، بە دروشمەکانیانەوە بکڕیت و بەرگی سمارتفۆنەکانت بە دیزاینەکانی ئەوان بڕازێنیتەوە. هەڕەشە دەبێتە سامان و گەنجینە و ژەهر دەبێتە براند و مارکە. ئەگەر بیری گی دیبۆر بەم چەشنە دابڕێژینەوە ئەوەیە سەرمایەداریی پێویستی بەوە نییە دژی ڕەخنەگرانی بوەستێتەوە و ڕەتیان بکاتەوە، چونکە دەتوانێت بە ئاسانیی بیانکڕێت. ئایدیا ڕادیکاڵەکە دەکڕێت، ئەو ڕەهەندەی لێ دادەماڵێت کە ئەو ئایدیایەی ترسناک کردووە و وەک وێنەیەک پاشان لە بازاڕدا دەیفرۆشێتەوە: بێ زیان، شایانی بەکاربردن، چێژبەخش و جوان بۆ لەبەرکردن.

نمایش لای دیبۆر بریتی نییە لە کەڵەکەکردن و تۆپەڵەیەکی وێنەکان، بەڵکوو پەیوەندییەکی کۆمەڵایەتییە لە ڕێگەی وێنەکان خۆیانەوە دەگوازرێتەوە، و ئەمەش خەڵک لە پراکتیکەکانی خۆیان جیا دەکاتەوە. لەم ڕووەوە گەڕاندنەوە و پێ بژاردنەوە ئەو کاتە ڕوو دەدات کە کاتێک بیرۆکەکان ناتوانن ببنە ڕاستی و واقیع و کاتێک زێدەتر خۆیان لەسەر بونیادە لەپێشتر دامەزراوەکاندا چڕتر دەکەنەوە. ئەگەر ئەمە بەسەر مێژووی فیمینیزم و مۆدێلەکانیدا پیادە بکەین، ئەم لێکچوونە بەتەواویی دەبینین. بزووتنەکەوە لە سەرەتادا پراکسیسێکی کۆمەڵایەتی/سیاسی بوو: هەڵمەتی یاسایی، مانگرتن، خەبات بۆ گرێبەستی کار و دابینکردن و حسابکردن بۆ کاری ماڵەوە، خەبات بۆ بڕیاردان لەسەر جەستەی ژن ئایا مافی ئەوەی هەیە منداڵی ببێت یان ڕەتی بکاتەوە. لە بەشی هەرە زۆری لیبراڵ دیموکراسییەکاندا ئەم دەستکەوتانە بەدەست هاتوون، تەنانەت لە هەندێک لە دیموکراسییە نالیبراڵییەکانیشدا وەک بەشێک لە ئەمریکای لاتین و ئاسیای ناوەڕاستدا. ئەم بزووتنەوەیە بریتییە لە وێنە و دەرکەوتن، یاخود ئەگەر بتوانین بڵێین بریتییە لە فیمینیزمی نمایش یان بە زمانێکی بەربڵاوتر بدوێین، بەتیکتۆککردنی فیمینیزم: نمایشکردن، پیشاندان، هێز و توانای دەرخستن، وشەی دروست، بەستنی دەستبەندی هاوپەیمانی. هەروەها میکانیزمی کارکردنی ڕۆژانەشی بەم جۆرەیە: کۆمپانیاکانی کاڵا سەرمایەدارییەکان بە ئاڕمی پەلکەزێڕینە ڕیکلام بۆ کاڵاکانیان دەکەن، لە هەر وێنەیەکی فۆتۆگرافیدا کە شوێنی کار دەربکەوێت، دەبێت فرەیی لە ڕەگەزە بایۆلۆژییەکاندا پیشان بدات، کەسی دامەزراو دەبێت دان بە فرەیی و جۆرایەتیدا بنێت، ئەمەش ڕێک هەمان فۆرمی مرۆیی نمایشە.

بە مانایەک لە ماناکان ئەمڕۆ ئێمە بەر فۆرمێکی نوێ و هەڵگەڕاوەی هاوتاسازی، یاخود هاوشێوەسازی (Gleichschaltung) دەکەوین لە هەموو مەیدان و بوارەکانی ژیاندا. گلایششالتونگ چەمکێکی نازییەکان بوو جۆرێک یەکپۆشی لە بیرکردنەوەدا دەسەپاندا: یەک فۆرمی پۆشین، بەکارهێنانی یەکجۆر زمان، یەکجۆر بیرکردنەوە، یەکجۆر خواردن، یەکجۆر ڕوانین، بەکارهێنانی ئەو ڕەنگانەی ناو فۆتۆگرافی و فیلم کە لەگەڵ نازیزم دەگونجێن و پاشان یەکجۆر بیرکردنەوەی سیاسی لە دەوری پرەنسیپی ڕابەر. ئەم گلایششالتونگ/هاوشێوەسازییەی بیرکردنەوە ڕەگوڕیشەیەکی کۆنتری هەیە و بیرمەندانی سەدەی نۆزدە ئاماژەیان پێ کردووە کە نەک تەنها لەنێو دیکتاتۆریدا، بەڵکوو لە دیموکراسیشدا دەکرێت ڕوو بدات. جۆن ستوارت میل پێی دەڵێت «ستەمکاریی زۆرینە»، ئەلێکسی دو تۆکڤیل پێی دەڵێت «ئاسوودەیی لە دیموکراتیدا»، واتا دیکتاتۆری پێت دەڵێت بۆت نییە بیر بکەیتەوە، بەڵام دیموکراسی پێت دەڵێت بیربکەرەوە، بەڵام دەریمەبڕە، هانا ئارنت بە یەکپۆشیی بیرکردنەوە و کۆتاییی سەردەمی سیاسی ناوی دەبات، تیۆدۆر ئادۆرنۆ بە «بلیتی بیرکردنەوە» و هتد. گلایششالتونگ بەم جۆرە هەم لە دیموکراسی و هەم لە دیکتاتۆریشدا ڕوو دەدات. لە دیکتاتۆریدا حکومەت و پۆلیس دەیسەپێنن، لە دیموکراسیدا زاڵبوونی کولتوور و مۆدێلێکی بیرکردنەوەی دیاریکراو لەڕێگەی پەیوەندییەکان و میدیای گشتی، گوتاری گشتی و میدیای کۆمەڵایەتییەوە. ناوی ئەم ڕەوتەش ئەمڕۆ بریتییە لە وۆکیزم. دواتر زێدەتر باسی ئەم بابەتە دەکەین.

لە ٢٠٢١دا کۆمەڵەیەکی خاوەن سەرمایەگوزاری و بزنسەکان وشەی «وۆک»یان وەک وشەی بزنسی ساڵ هەڵبژارد.[5] هیچ یەکێک لەمانە پێویست ناکات گاڵتەرجاڕانە بن. خودی پێکهاتە وادەکات گاڵتەجاڕیی شتێکی ڕووکەشی دەربکەوێت. نمایش دەڵێت تەنها ئەوەی دەردەکەوێت باشە و ئەوەی باشیش بێت، خۆبەخۆ دەردەکەوێت و ئەو سیاسەتەشی ئامانجی باڵای خۆی لەسەر دەرکەوتە و نمایش دامەزراندووە، لەپێشەوە ئەو خاڵ و شوێنە ڕادەست دەکات، کە ڕەنگبوو ترسناک بێت. بەدوای سیاسەتی نمایشدا، هەرکە جێگیر بوو، بەرژەوەندیی دامەزراوەییش دێتە ئاراوە: ئەو کاری جێندەرییەی لێرەوە دێت، خودی خۆی ڕووکەش و ناوبۆش دەکات، چونکە چیتر کەس پێویستی بە کورسی، نووسینگە و کۆمسیۆنەکان نامێنێت، ئەگەر هیچ کێشەیەک لەنێوان ڕەگەزە بایۆلۆژییەکاندا نەمێنێتەوە؛ لەبەرئەوە هەرکەسێک بیەوێت چارەسەری کێشەیەک بکات، دەکەوێتە بەردەم مەترسیی ئەوەی بژێوی ژیانی ڕێک بەو هۆیە لەدەست بدات، بەوەدا کارەکەی بەباشی ئەنجام دەدات و بۆیەشە دەبێت کێشەکان بمێننەوە، یاخود ئەگەر بە زمانێکی ڕەشۆکییانەتر بدوێین، دەبێت کێشە دروست بکرێن. پاسکال بروکنەر، فەیلەسووفی هاوچەرخی فەڕەنسیی ڕەهەندێکی دیکە بۆ سەر ئەم پرسە زیاد دەکات و باس لەوە دەکات چۆن ژان و ئازار دەبێتە پیشە کە دەبێت نمایش بکرێت، لێرەوە لۆبیکردن بۆ ئازار سەرهەڵدەدات و پاشان فۆرم و جۆرایەتییەکانی دیکەی ئازار و ژان دێنە ئاراوە و لە بازاڕی قەباڵە و پشکە هاوبەشەکاندا دەکەونە کێبڕکێ لەگەڵ یەکتری و هەرکەسێک بیباتەوە، تاجی شەهید وەردەگرێت.[6]

پاسپۆرتی ئازار، بلیتی ژان

ئەگەر بزووتنەوەی گەڕاندنەوە و پێ بژاردنەوە ڕوونی بکاتەوە چۆن بزووتنەوەکە دەتوانێت لەگەڵ بازاڕ بگونجێت، ئەوا ئایدیۆلۆژیای قوربانییبوون بۆمان ڕوون دەکاتەوە چۆن ئەم بزووتنەوەیە لەگەڵ دەسەڵاتدا هەڵدەکات. هەردوو کۆمەڵناسیی هاوچەرخ برادلی کامپبێل و جەیسن مانینگ ڕوونکردنەوە و لێکدانەوەیەکی تازەیان خستووەتە بەردەستمان. دەڵێن کولتوورە بەئەخلاقیکراوەکان دەکرێت بەو مەیل و ئاراستەیە جیا بکرێنەوە کە ئەوان شکۆ و شانازی پێ دەبەخشن: شانازی و شکۆ لە کولتووری جەنگی دووبەدوو، کەرامەت و شکۆ لە کولتووری یاسا و هاووڵاتییانی خۆ-بەڕێوەبەر، و ئێستاش، لە ژینگەی زانکۆی هاوچەرخ و ژینگەی کولتووریی هاوچەرخدا، قوربانییبوون دەبێتە «جۆرێک پێگەی ئەخلاقیی کە پەنادەباتە بەر ئازار و ژان و پێداویستیی هەستەوەرییانەی بینران لەلایەن ئەوانیدیکەوە».[7] لە کولتوورێکی وەهادا، پریڤیلیجبوون/سەرتربوون/خاوەن ئیمتیازبوون وەک شتێکی شەرمەزارکەر دەبینرێت، وەکچۆن ترسنۆکی لە ڕابردوودا وەک شتێکی شەرمەزارکەر دەبینرا. بۆ نموونە ئەمڕۆ بە کەسێک بڵێیت «ئەو خاوەن ئیمتیازە» وەک ئەوەیە پێی بڵێیت ئەو ترسنۆکە: ئەمەش ڕێگەی شەرمەزارکردنی ئەوانەیە بەدووی بەها کولتوورییە باڵادەستەکانی ئەمڕۆی کۆمەڵگە ناکەون. دوو سروشت و خەسڵەت و پێکهێنەری ئەم دیاردەیە زۆر بنچینەیین بیانناسین: کەسی زوڵملێکراو، زۆرلێکراو یاخود مافخوراو نە کێشەکەی لەگەڵ کەسی هێرشبەر و ستەمکاردا چارەسەر دەکات وەک لە کولتوورە شکۆ و شانازییەکانی پێشوودا باو بوو، نە لێشدەگەڕێت تێپەڕێت، وەک لە کولتوورەکانی کەرامەتی یاساییدا باوە، بەڵکوو پەنا دەباتە بەر سێیەم لایەن، بۆ بواری گشتی، بۆ کۆمیتەکان، بەر ژینگەی لەپێشدا بەئەخلاقیکراو.

ئازار و ژان لە ڕابردوودا باری هاوبەشی قورسی ڕەوشی مرۆیی بوو؛ ئەمڕۆ بووەتە پاسپۆرتێک دەتوانیت لە ڕێگەیەوە ئەوانیدیکە سەرسام بکەیت، یاخود بیانتۆقێنیت، دەبێتە بلیتی بلۆککردنی ڕەخنە. ناسنامەی قەرزکراو/ڕۆنراو دەڕازێنێتەوە، وا دەکات ئەوەی ئەو ناسنامەیەی هەڵگرتووە وەک بوونێکی ئاوارتە و سەرووئاسایی سەیر بکرێت و بە تێچوونێکی کەم گەورەترین سەرنجی جەماوەریی لەسەر سەکۆیەکی گشتی بباتەوە و ئەمەش ئەرێنیانە دەیکاتە کەسێکی ڕاگەیەنەر، بڕیاردەر و نمایشچی. بۆ نموونە گەنجێکی ئەڵمانی لە بەرلینی پایتەختی ئەڵمانیا، دەتوانێت لە شەقامێکی قەرەباڵغدا، لەژێر ناوی پشتیوانیکردن لە فەڵەستین، گوریسێک لە خۆی بپێچێت، وەک زیندانیکراوی دەستی «زایۆنیزمی جیهانی» خۆی نمایش بکات و بە کەمترین تێچوون، ببێتە فیگەر و کارەکتەر و چالاکوانێکی بەربڵاو و ناسراو و بەناوبانگ و خەڵات دوای خەڵات بباتەوە. ئەم گەنجە بە قەرزکردنی ناسنامەی ئەویدیکەیەک کە هی خۆی نییە و بەرگی کولتوورێکی ئەخلاقی لەبەردەکات، خۆی بە قوربانی ناو دەبات، دەبێتە کاندیدای سەرووئاساییبوون؛ لێرەوە قوربانیبوون دەبێتە جۆرێکی هەڵاواردنی وەحشیگەرییانەی ئەرێنی، تێپەڕینێکی ئازادانە و خۆدزینەوە لەهەر سەرچاوە و ڕێوشوێنێکی یاسایی و سیاسی. خۆ-هەڵاواردنی ئەرێنی، واتا خۆجیاکردنەوە و خۆبەئاوارتەکردن دەبێتە وشەیەکی دروست و لێرەوەیە ئایدیۆلۆژیای برین و ژان، دەبێتە مۆڵەتی ئەنجامدانی هەموو جۆرە کارێک، بەڵام بەبێ ئەوەی ترست هەبێت لەوەی ڕووبەڕووی پێوەر و ئاکامە یاسایی و سیاسییەکان دەکرێیتەوە.

کەواتە ئەگەر برینداربوون/ژانچەشتن پیرۆز بێت، ئەوا هەر کردەیەکی نمایشکردن و پیشاندانی لەژێر ناوی ئازار و برین و ژاندا، ئەوا خۆبەخۆ دەبێتە کردەیەکی پیرۆز و دروست. کامپبێل و مانینگ باس لەوە دەکەن چۆن ئەم پرۆسەیە لە حاڵەتی تۆمەتبارکردندا ئیش دەکات. لەو شوێنەی پێگەی قوربانی بەهای ئەخلاقی هەڵدەگرێت و پرۆسەی گەرەنتیی یاساییش لاواز بێت، ئەوا تۆمەتبارکردنەکان مامەڵەیەکی جیاوازتریان لەگەڵدا دەکرێت. ئەمەش ئەو شتەیە لە تیمەکانی وەڵامدانەوەی دەمارگرژییەکان و کەمپوسەکانی زانکۆدا ڕوو دەدات. دەگوترێت کەسێکی ناو گرووپی بەقوربانی ناسێنراو تۆمەتبارکراوە تەنها لەبەر ئەوەی کەسەکە سەر بەو گرووپەیە. واتا لێرەدا کردەوەکانی کەسەکە هەرچییەک بن لەژێر پەردەی گرووپێکدا دەشاردرێنەوە، ئەو گرووپەش پێشتر بە گرووپی سەر بە کاتیگۆریی قوربانی و کەمینە بینراوە: کۆچبەران، موسڵمانان، ژنان. هەرکەسێکیش گومان لەوە بکات ئەوا ڕاستەوخۆ دەخرێتە نێو گۆشەیەکەوە، بەردەم هەڵبژاردنێکەوە: یان دەبێت تۆبە بکات و لە مەیدانی گشتیدا داوای لێبوردن بکات یاخود دەبێت قبووڵی بکات ئەو لەبەرەی چەوسێنەرانە. بەڵام ڕێک بەپێچەوانەوە، ئەگەر کەسی تۆمەتبارکەر لەنێو ئەو گرووپەوە بێت، ئەوا بەبێ پشکنین و هەڵسەنگاندنی ناوەرۆکی تۆمەتەکانی، ڕاستەوخۆ بە بەها و گرنگ و ڕاست دەبینرێن و کەسی تۆمەتبارکراو، بەهۆی ئەوەی سەر بە گروپی چەوسێنەرانە، مافی بەرگریکردن لەخۆی نامێنێت.[8]

بڵاوکردنەوەی گومان و دڵەڕاوکێ کە بەشێکی هەم لەو کولتوورەوە دێت و هەمیش بەهێزتری دەکات، زۆر ترسناکترە لە ساویلکەیی و دڵسافی. ئەم دیاردەیەش ئابوورییەکی ئەخلاقیمان پیشان دەدات تێیدا ئازار و ژان دەبێتە مەیل و ڕەوت و ئاراستەیەک شتەکان بتوێنێتەوە و هەر شتێکیش بتوێنێتەوە، فۆرم و شتێکی نوێی لێ بسازێنێت. بۆ نموونە جۆرجیۆ ئاگامبێن دەتوانێت دیموکراسییە هاوچەرخەکانی ئەمڕۆ بە خراپتر لە ئاوشڤیتر و هۆلۆکۆست ببینێت، بۆ نموونە وەزیری دەرەوەی ڕووسیا سیاسەتی خۆرئاوا وەک چارەسەرکردنی قڕکردن بخوێنێتەوە، بۆ نموونە شەهیدناسی و شەهیدخوازی وەک مۆدێلێکی نوێی سیاسەتی ڕادیکاڵ و ڕاستەقینە سەیر بکرێت. ئەم هەڵاوسانانەی زانین و فیکر ساڵانێکە لەنێو فیمینیزمیشدا دەبینرێن: فیلمی پۆرنۆگرافی وەک کەمپی قڕکردنی داخاو بەڵام لە ژووری سێکسکردندا دەخوێنرێتەوە، پۆرنۆگرافچی لە هیتلەر بە ترسناکتر و خراپتر وێنا دەکرێت، بەئاساییهێشتنەوەی باوەڕی «تەنها دوو ڕەگەزی بایۆلۆژی، ژن و پیاو، هەن» وەک نیشانەی تاوان دژی مرۆڤایەتی، وەک جینۆسایدی ڕەگەزەکانی دیکە دەبینرێت. دیموکراسییە خۆرئاواییەکان وەک کەمپی قڕکردنی ژنان دەبینرێن، لە گوتاری ئاخیرزەمانییخوازیی فیمینیستیی جیاوازیدا، بەجۆرێک باس لە فێمیساید (قڕکردنی ڕەگەزی ژن) دەکرێت، وا دەردەکەوێت ڕۆژانە شەقامەکانی بەرلین، پاریس، لەندەن، ڤییەننا، ڕۆما، بوداپێست، پراگ، سوورن بە خوێنی ژنانی جینۆسایدکراو. لەگەڵ ئەوەی ئەمڕۆ بەگوێرەی هەموو سەرژمێری و ڕاپرسی و ڕەفتارە سیاسی، کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان، پیاوانی هاوچەرخ زۆر نەرمتر، هێمنتر، کەمتر پیاوانەیی دەردەکەون و زێدەتر ئەو ڕۆڵانەیان وەرگرتووە، کە لە ڕابردوودا بە ڕۆڵی ژنان دەناسران و بەشێوەی فراوانیش بوونەتە هاوسۆزی بزووتنەوەی ژنان، کەچی خودی پیاوان، وەک کاتیگۆرییەکی گشتی، بە ترسناکتر لە سەربازانی موسۆلینی و هیتلەر وێنا دەکرێن. لەڕاستییدا پاسپۆرتی ئازار و ژان بە فراوانی دەدرێت بەوانەی هەر لە سەرەتاوە دونیایەک پاسپۆرتی دیکەشیان هەیە. چەندە زیاتر پیشانی بدەیت بەدەست ژانەوە دەناڵێنیت، هێندە زیاتر پاسپۆرتەکەت بەهێز دەبێت. بەڵام ئەوانەی پاسپۆرتیان نییە، هیچ جۆرە توانایەکی خۆبەیانکردنیان نییە، ئەوانە گوناهبارە سەرەکییەکانی مێژوون.

بەگوناهەوە لەدایکبوون

ئایدیۆلۆژیای ژان و برین هاوتایەکی خۆی هەیە و ئەویش بریتییە لە ڕێباز و عەقیدەی گوناه. لە ژینگەی قوربانیبووندا کەسانێک دەبێت لە بەرەکەی دیکە بوەستن و ئەمانەش کەسانێک نین جگە لەو ڕۆڵەی دەدرێتە پاڵیان: پیاو، بەتایبەت ئەگەر پیاوی سپیپێست بێت، جا بەتایبەتتر ئەگەر پیر و بەساڵاچووش بێت. بۆ نموونە ئەو گرووپەی فیمینیزمی جیاوازیی ئەمڕۆ کردوویەتی بە ئامانجەکانی هێرشەکەی بریتییە لە «پیاوی سپیپێستی بەساڵاچوو» و ئەمەش لەوەوە دێت هەر ڕەخنەیەک، هەر دەربڕینێک تەنانەت ئەگەر ڕاستەوخۆ دژ بەم جۆری فیمینیزمەش نەبێت، بە هەوڵی «پیاوی سپیپێستی بەساڵاچوو» دادەنرێت بۆ دەرچوون لە ترس و دڵەڕاوکێی «لەناوچوون». ئەگەر تەنانەت یەکێک بۆچوونی خۆی لە پەیوەندیدا بە جەنگ، ململانێی ئیسرائیل-فەڵەستین و هتدیش دەرببڕێت و لەگەڵ ئایدیۆلۆژیای فیمینیزمی جیاوازییدا نەگونجێت، ئەوا وەک لێدوانی «پیاوی سپیپێستی بەساڵاچوو» لەقەڵەم دەدرێت، با جارێ باسی ئەوە نەکەین کە ڕەخنە لە فیمینیزمەکە بگرێت، ئەوا ڕاستەوخۆ بە «پیاوی ژەهراوی» لەقەڵەم دەدرێت کە خاوەن «خەیاڵ و فەنتازیای قڕکردنی ژنانە». ئەم ئایدیۆلۆژیایە هێرش دەکاتە سەر سێ ڕەهەند و ڕەگەزی ناو مرۆڤ، کە سروشتین و هەڵبژێردراو نین: تەمەن (هەموو کەسێک پیر دەبێت و دەچێتە ساڵەوە)، ڕەنگی پێست و ڕەگەزی بایۆلۆژی (ئەمەش هەر هەڵبژاردەیی نییە و لەڕووی بایۆلۆژییەوە لەدایک دەبێت و چەندەش فیمینیزمی جیاوازی بڵێت ڕەگەزی بایۆلۆژی پێدراوێکی کۆمەڵایەتییە نەک بایۆلۆژی، ناتوانێت ئەو ڕاستییە بایۆلۆژییە بگۆڕێت کە منداڵێک یان وەک نێر لەدایک دەبێت یاخود وەک مێ، هەڵبژاردنەکانی داهاتوو، لە ڕەهەندە کۆمەڵایەتییەکەوە دێن، نەک لەدایکبوونەکە). ئەمانە سێ ڕەگەز و پێکهاتە و بنچینەی بایۆلۆژین کە تۆ نابێت بەهۆیانەوە سەرزەنشت بکرێیت و بەهاکانت بپێورێن، ئەمانە ڕێک ئەو جیاکاری و هەڵاواردنانەن کە فیمینیزمی جیاوازی گوایە ویستوویەتی جیاکارییەکان نەهێڵێت. لۆژیکی ناوەکیی ئەم ڕەوتە ئایدیۆلۆژییە فیمینیستییە بەم جۆرەیە: پیاوی سپیپێستی جیاڕەگەزخواز (heterosexual white man) بە لەدایکبوون گوناهبارە، چونکە مەڵبەند و ناوچەی دەسەڵاتی ئەو بەندە لەسەر ڕاسیزم، سێکسیزم، و کۆڵۆنیالیزم و لۆژیکەکە دەڵێت ئەم قەرەبوو و کەفارەی ئەم گوناهەش تەنها بە تۆبەکردن و لەخۆدان و خۆکوتان و قامچی لەخۆدان دەدرێتەوە؛ بۆ نموونە لە ئەدەبیاتی ئەکادیمیدا دەربڕینی هاوسۆزی یاخود هاودەردی لەگەڵ ئەم پیاوانەدا وەک جۆرێک لە نەخۆشی دەبینرێت و ڕەچەڵەکناسیی وشەی هاوسۆزی/هاودڵی (sympathy)یش دەستکاری دەکرێت. کەت مانەی فیمینستی ئوسترالی لە کتێبە باوەکەیدا بەناوی داون گێڕڵ: لۆژیکی دژەژنی، هەموو هاوسۆزییەک لەگەڵ ئەم جۆری پیاوە، یاخود ڕەخنەگرتن لە هێرش بۆ سەر ئەم جۆری پیاوە بە جووڵەیەکی گۆڕینی زاراوەیی ئەنجام دەدات، نەک «Sympathy» (هاودڵی و هاوسۆزی)، بەڵکوو «himpathy»، واتا هەست و سۆز و دەردەدڵی و پشتیوانی تەنها لە «ئەو» (he)، نەک لە «ئێمە» (sym).[9]

ئەمە گەڕانەوەی هەمان حیکایەتی کۆنی خوایییە، حیکایەتی مەسیحی: مرۆڤ بە گوناهی یەکەمەوە لەدایک دەبێت و هەموو ژیانی دەبێت کەفارەی گوناهەکانی بدات، بەڵام ئێستا بەشێکی مرۆڤایەتی لەم گوناهە دەرکراوە و تەنها بەشێکی زۆر زۆر کەمی مرۆڤایەتیی ئەو گوناهەی بەردەکەوێت: پیاوی سپیپێستی بەساڵاچوو، کە بە نزیکەیی ١% بۆ ٢%ی کۆی دانیشتووانی مرۆڤایەتی پێک دەهێنێت. دەبێت ئەوەی ئەمڕۆ لەدایک دەبێت چی بکات دەربارەی ئەو ڕاستییەی دوو هەزار ساڵ پێش ئێستا پیاوان ژنانیان چەوساندووەتەوە؟ هەر نەوەیەک سەرلەنوێ دەست پێ دەکات، لەژێر ڕێساکانی دادپەروەربوون دەچێتە پێشەوە و بەرپرس نییە لەوەی لە ڕابردوودا ڕوویداوە. تەنها ئەو کاتە بەرپرس دەبێت، ئەگەر بێت بڵێت ئەوەی دوو هەزار ساڵ پێش ئێستا ڕوویداوە و ژنان کۆیلەی پیاوان بوون، ڕاستە و دەبێت بیگەڕێنینەوە. بەڵام هیچ پیاوێک نییە بەڕاشکاوی ئەمە بڵێت، لانی کەم ئەو پیاوەی فیمینیزمی جیاوازی هێرشی دەکاتە سەر زۆر جیاوازە لەو پیاوەی فیمینیزمی جیاوازی بێدەنگە بەرانبەری: پیاوی ئیسلامی یاخود کولتوورەکانی دیکە. فیمینیزمی جیاوازی هاوکات پێی وایە ڕەخنەگرتن لە پیاوانی موسڵمان یاخود هی کولتوورەکانی دیکە لە ڕەفتاریاندا بەرانبەر بە ژنان، ڕاسیزمە و بەرهەمی ئایدیۆلۆژیای «پیاوی سپیپێستی بەساڵاچووە».

فیمینیستەکان سەبارەت بە دادپەروەریی قەرەبووکردنەوە دەڵێت ئەو نادادپەروەرییانەی ژنان باسی دەکەن ڕاستەقینەن، چونکە تەمەنیان هەزاران ساڵە، لەکاتێکدا ئەوانەی پیاوان سەبارەت بەخۆیان باسی دەکەن ڕاستەقینە نین و تەنها دە ساڵ تەمەنیان دەبێت، لەبەر ئەوە باسکردنیشی بەهایان نییە. لێرەدا چەمکی گوناه دەگوازرێتەوە بۆ ئەوانەش کە سێ هەزار ساڵ دوای تراژیدیای یۆنانی لەدایکبوون و گوناهیان بە میراتیی بردووە. لەبەرئەوە ئەم گوناهە دەگۆڕدرێت بۆ نەفرەتی بەمیراتبراو کە تایبەتە بە ماڵ و خانەی ئاتریۆسی میکێنی یۆنانی و هاوسەرگیری لەگەڵ ئایرۆپە دەکات و لە ئەنجامی ئەم هاوسەرگیرییەدا مێنێلاوس و ئاگامێنون لەدایک دەبن و جەنگی تروا و گەشتی ئۆدیسە لێرەوە دەست پێ دەکات، تراژیدیایەکی پیاوانە، کە خێزانی ئاتریۆس لێی بەرپرسن و بۆ نەوەکانی دوای خۆیان گواستوویانەتەوە. پاسکال بروکنەر باس لەوە دەکات کە هیچ شتێک لە بیرۆکەی گواستنەوەی گوناهی کۆیی لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە بەئازار و بەفێڵتر نییە و ئەمڕۆ چیتر گواستنەوەیەکی زگماکییانەی پێگەی قوربانیی نییە هێندەی پێگەی کەسی ئازاردەر و ئەشکەنجەدەر هەیە.[10] لەم ڕووەوە، بروکنەر دەڵێت بیری قوربانیگەریی هیچ نییە جگە لە زیندووکردنەوەی «کاتیگۆریی کۆنی ئایینیی تووک و نەفرەت».[11]

گومان و ڕاڕایی ئەو شتەیە شوێنی کردە و جووڵە وەک بنچینە و بناغەی گوناه دەگرێتەوە. لەم ڕووەوە ویستێکی گشتی لەم ئایدیۆلۆژییەدا سەرهەڵدەدات لێبوردەیی بۆ هیچ شتێک نییە لە دەرەوەی خۆی بێت، گوێ لە گفتوگۆ ناگرێت و بیروبۆچوون و هەڵوێستی جیاواز بە مەترسی و بەشداری لە چەوساندنەوەدا دەبینێت و لێرەوە کردەی وێرانکردنی هەموو ئەو شتەی جیاوازە دێتە ئاراوە و ئەوەی بۆچوونی جیاوازی هەبێت، یاخود بەشداریی لەم فیستیڤاڵەدا نەکات بە چاوی گومانەوە سەیر دەکرێت کە ئامادەکاری بۆ بەشداریکردن لە تاواندا دەکات و خۆبەخۆ گوناهبارە. ڕووداوەکەی کۆلین فێرناندێز ئۆلمن لە ئەڵمانیا، کە لە خوارەوە باسی دەکەم، کەشێکی وەهای بەدوای خۆیدا هێنا. لە سۆسیال میدیا، خانمێکی سەر بەم ڕەوتی فیمینیزمە ڤیدیۆیەکی خۆی بڵاو کردبووەوە کە بەم جوێنە دەست پێ دەکات: «هەموو ئێوەی پیاوان دەمی بۆگەن و دەمی گڵاوی سەگئاساتان داخەن و چیتر گوو بە شتەکاندا مەکەن، ئێوەی پیاوان هەمووتان بۆگەنن» و ئەو خانمە ئەو ڤیدیۆیەی بە نامەیەکی تایبەت بۆ من ناردبوو بەم پەیامەوە: «بەهیوام ئەم ڤیدیۆیە لای خۆت بڵاو بکەیتەوە و بۆ خەڵکی دیکەشی بنێریت»، من هیچ کاردانەوەیەکم نەبوو، وەڵامی نامەکەشم نەدایەوە، دواتر نامەیەکی دیکەی نارد: «یان ڤیدیۆکە بڵاو بکەرەوە، یان تۆش حەز دەکەی وەک هەموو ئەو پیاوانە بیت کە باسیان دەکەم». تەنها وەڵامم ئەمە بوو: «یەکەم من نووسەر و لێکۆڵەرێکی بواری فەلسەفە و ئینتێلکتوالیزمم، ئەمە زمان و نووسین و بیرکردنەوەی من نییە و بەشداری لە پەرەدانی زیاتر بە زمانی بازاڕی ناکەم، چونکە ئەوەی تۆ ڕەخنە نییە، جوێنفرۆشییە و دووەمیش، چاوەڕوانی چیت لە پیاوێک هەیە ڤیدیۆکەت بڵاو بکاتەوە، لە کاتێکدا لە سەرەتاوە هەموو پیاوانت جوێنباران و بەنەفرەت کردووە؟» کورتەنامەیەکی نووسی، بەم جۆرە: «کەواتە ڤیدیۆکەم داویەتی لە دڵت!»

ئەمە حاڵەتێکی تایبەت نییە، حاڵەتێکی ڕۆژانەی ناو لیبراڵ دیموکراسییەکانە، لە دۆخی ئاوارتەوە گۆڕاوە بۆ دۆخی باو. ئەم پێکهاتەیە تەواو بووە بە شتێکی ئاشنای گومانکردن لە هەموو پیاوان، بەوانەشەوە کە بەرگریکاری سەرسەختی مافەکانی ژنانن. دیرک پێگلۆ، سەرۆکی فیدراسیۆنی پشکنەرانی تاوان لە ئەڵمانیا، لە بەرنامەیەکدا لەگەڵ دونیا هەیالی، ژنەئەستێرەی میدیای ئەڵمانی، لە هەیالی دەپرسێت ژنان دەبێت چی بکەن بۆ ئەوەی خۆیان لە توندوتیژیی پیاوان بەدوور بگرن؟ هەیالی دەڵێت: پێویستە ژنان بەهیچ جۆرێک نەچنە ناو هیچ پەیوەندییەکەوە لەگەڵ پیاوان. سەرەتای ساڵی ٢٠٢٦دا کۆلین فێرناندێز ئولمن، ئەکتەری بواری کۆمیدی و کۆنەهاوسەری کریستیان ئولمنی ئەکتەر و بەرهەمهێنەر، هاوژینەکەی بە «توندوتیژیی سێکسیی دیجیتاڵی» تۆمەتبار دەکات. چیرۆکەکە بەم جۆرەیە: کۆلین دەڵێت کۆنەهاوسەرەکەی بە ناوی ئەوەوە پرۆفایلی فەیک و ساختەی دروست کردوون و وێنە و ڤیدیۆی سێکسی بۆ کەسانی ناسراو ناردوون کە بە ژیریی دەستکرد لەسەر وێنەی جەستەی ڕووتی ئەو دروست کراون. پاشان کۆلین دەربڕینەکانی ڕاست دەکاتەوە و دەڵێت: لە ڕاستیدا وێنە و ڤیدیۆکان ژیریی دەستکرد نەبوون، بەڵکوو هی ئەکتەرانی پۆرنۆگرافیی بوون کە ڕووخساریان وای نواندووە لەو بچن. دواتر جارێکی دیکە دەڵێت تەنها کۆمەڵێک وێنە بوون و ئەو بۆچوونە لای بینەر دروست دەکەن کە گوایە ڕووخساریان لەو دەچێت. هەر چۆنێک بێت بابەتەکە هەم دەچێتە بەردەم دادگا و هەمیش دەبێتە مشتومڕی جەماوەری و میدیایی. هەموو ئەو توندوتیژییە دیجیتاڵییانەی دژی کۆلین ئەنجام دراون، زیانی گەورەی ڕۆحی و دەروونییان بە کۆلین گەیاندووە و ئەمەش پشتڕاستی دەکاتەوە، کە فۆرمەکانی توندوتیژی دەگۆڕێن، بەڵام مەبەست و ئامانجەکان هەر زیانگەیاندنن.

کەیسەکەی کۆلین فێرناندێز دەبێتە جەماوەری، لە شارەکانی ئەڵمانیا خۆپیشاندان دەکرێن. بەدڵنیایییەوە پیاوانێکی ئێجگار زۆر دژی توندوتیژییەکە دەوەستنەوە و هاوسۆزی لەگەڵ کۆلین و هەزاران کەیسی دیکەی هاوشێوە دەردەبڕن. ڕێژەی ئەو پیاوانەی ئەمڕۆ دژی توندوتیژیی خێزانی، توندوتیژیی دژی ژنان و توندوتیژییە سێکسوالییەکان دەوەستنەوە، بەتایبەت لە لیبراڵ دیموکراسییەکاندا، نەک بەراورد بەڕابردوو زۆر بەرزە، بەڵکوو بگرە بە ڕێژەیەکی وەها گەیشتووە ڕێژەی توندوتیژیی دژی ژنان، بەراورد بە دژایەتیکردنی پیاوان بەرانبەر بە توندوتیژی، لە پەنجەی دەست تێناپەڕێت. ئەمڕۆ پیاوان تەنانەت زیاتر لە ژنان ئەرکەکانی خێزان دەگرنە ئەستۆی خۆیان، واتا ئەو ئەرک و ڕۆڵانەی پێشتر بە هی ژنان دەناسران: بەخێوکردنی منداڵ، ماڵداری، و تەنانەت ئەرکەکانی سووککردنی قورساییی دووگیانی. پیاوان ئەمڕۆ بەرانبەر زۆر هەست و سۆز و عاتیفە و کاردانەوەکانی ژنانیش هۆشیارتر بوونەتەوە. ئەمە نیشانەیەکی ئەرێنیی زۆر گرنگە کە پرۆسەی شارستانێتی هێشتاش بەردەوامە و دەکرێت بە شوێنی زۆر باشتر بگات. هەرچۆنێک بێت، لە یەکەم خۆپیشاندانی گەورەدا وەک هاوپشتیی لەگەڵ کۆلین لە شاری هامبورگ بە ئامادەییی کۆلین خۆی، ڕێژەی پیاوان زۆر زیاتر بوو لە ڕێژەی ژنان. پاشان ژنێک لەسەر سەکۆکە داوا دەکات ژنان لەسەر ئەژنۆکانیان دابنیشن، پیاوانیش بەپێوە بوەستن، هەمان ئەو پیاوانەی هاتبوون دژی توندوتیژیی سێکسوالی و فۆرمەکانی دیکەی توندوتیژیی دژی ژنان، خۆپیشاندان بکەن. کەسەکەی سەر سەکۆکە بە مایکرۆفۆنەکەیەوە، بەدەنگی بەرز دەڵێت، «کێشەکە ڕێک ئەوانەن کە بەپێوە وەستاون». بەو مانایە خودی ئەو پیاوانەش هەر بەشێکن لە کێشەکە کە هاتوون توندوتیژی ڕەت بکەنەوە و هاوسۆز بن بەرانبەر بە بزووتنەوە و خواست و داواکارییەکانی ژنان. ئیکیمیلی ژنەڕاپەڕی ئەڵمانی لە بەردەم جەماوەری دەیان هەزار کەسیدا لە ڕاپێکیدا ئەمساڵ دەڵێت: سەردەمی ئەوە هاتووە هەموو پیاوان بتۆقێنرێن. لە بەرنامەیەکی تەلەڤزیۆنی زی دی ئێفی ئەڵمانییدا، کە بەرنامەی منداڵانە، هەموو پیاوان بە پیاوانی تۆپی پێ ناو دەبات کە سەرجەمیان خوێڕی و شەلاتین، «ئێوەی پیاوان هەمووتان سەرسەری و شەلاتی!» لە گۆرانییەکی دیکەی ڕاپدا بە سەرپەرشتیی باندی مۆسیقایی هیپ هۆپی ژنانی ئەڵمانی بە ناوی «Fotzeigemutter» هەردوو ڕاپەڕ، نینا و کات دەردەکەون کە نینا لە مێردەکەی دووگیان دەبێت و کاتێک هەمووان لە پۆلەکەدا، دوای لەدایکبوونی منداڵەکە بۆیان دەردەکەوێت کوڕە، بە ئاشکرا دەڵێن مادام کوڕە بێ کەڵکە و با بکوژرێت و لە دیمەنێکی دیکەدا، مێردەکەی وەک سەگ دەبەستێتەوە و دەڵێت «خواردنی سەگت پێ دەدەم» و قاپێک خواردنی سەگی بۆ دادەنێت. لە گۆرانییەکەدا ڕێک ئەو شتە دەردەکەوێت کە سەرەتا ناومان لێ نابوو: فیمینیزمی جیاوازی، تۆ یەکسان نیت، تۆ جیاوازیت چونکە ژنیت و ئەمەش باشترت دەکات لە پیاو.

ئەمە ئێستا ڕێک ئەو ڕادیکاڵیزمەی فیمینیزمی جیاوازییە. بۆچی ئەمەش لەم سەردەمەدا ڕوو دەدات؟ ئەمڕۆ ڕێژەی پیاوێتیی ژەهراوی ئێجگار ئێجگار کەمتر بووەتەوە بەراورد بە دەیەکانی ڕابردوو؛ ئەمڕۆ زۆر کەم بەری دەکەوین، لانیکەم لە لیبراڵ دیموکراسییەکاندا. بەڵام ئەوەی گۆڕاوە بریتییە لە چاوەڕوانی و لە متمانەبەخۆبوونی ژنان. لەبەرئەوەی ئەمڕۆ کۆمەڵگە چیتر لەلایەن پیاوانەوە کۆنتڕۆڵ نەکراوە وەک لە ڕابردوودا باو بوو، ئێستا ژنان تۆڵە لەو شتانە دەکەنەوە کە لەو شتەوە ماونەتەوە ڕۆژێک لە ڕۆژان بەها و باوبوون. ئەلێکسی دوتۆکڤیلی بیرمەندی فەڕەنسی لە سەرەتای سەدەی نۆزدەدا باس لە کاریگەرییەک دەکات لە دیموکراسییەکاندا، کە زۆر سەرنجڕاکێشە: نالێبوردەیی بەرانبەر بە خراپە ئەو کاتە زیاتر گەشە دەکات، کە چیتر خراپە بوونی نەمابێت.[12] ئێڤا لاپیدۆ، زانای سیاسی کە هاوکات خۆی بە فێمینیست ناو دەبات، بە دەرەنجامێکی وەها دەگات بڵێت دیاریکردنی چارەنووسی ژنان لەلایەن خۆیانەوە هیچ کاتێک هێندەی ئەمڕۆ گەورە نەبووە و دەسەڵاتی پیاوانیش هیچ کاتێک هێندەی ئەمڕۆ دانەکشاوەتەوە، لەبەر ئەوە باسکردن و بەردەوام جەختکردنەوە لەسەر ئەوەی «پیاوێتیی ژەهراوی» کێشە بنچینەیییەکەیە، ئەمەش لە کاتێکدا لانی کەم پیاوی خۆرئاوایی کەمتر ژەهراوییە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا، تێکدانی هەم خەمەکانی پیاوان و هەم پەیوەندیی هاوسەنگ و ئاساییی نێوان ژنان و پیاوانە. هەروەها دەڵێت ئەمڕۆ پیاوان سێ شتیان لەدەست داوە: خۆشگوزەرانی، بەتایبەت کاتێک پیشە و کارە پیشەسازییەکان ئاوا دەبن و کاری نووسینگەیی و دیجیتاڵی شوێنی دەگرێتەوە، کە تێیدا ژنان ئامادەییی زیاتریان لە پیاوان هەیە؛ کاری پارێزەری و بانگەشەکاری، بەتایبەت کاتێک ئێستا دادپەروەری لەڕووی کۆدەکانی یاساشەوە ڕوو و مەیلی بەلای کەمینەکاندا هەیە یاخود ئەوانەی لە ڕابردوودا بە کەمینە کراون، لەوانە ژنان؛ و پێگەی چەسپاو، بەتایبەت لە سەردەمی بزووتنەوەی «MeToo»ەوەوە پیاوان لەژێر گومانکاری و گومانلێکردن و تۆمەتبارکردنی گشتیدا دەژین.[13] ئەمەش بەوەدا کەمترین لێکۆڵینەوە و پشکنین بۆ ئەو تۆمەتبارکردنانە دەکرێت کە ژنان ئاراستەی پیاوانی دەکەن. بۆ نموونە شتێفان گۆلدهار، ئەندامی پەرلەمانی ئەڵمانیا لەسەر پارتی سەوز، لەناکاو لەلایەن ئەکاونتێکی نادیارەوە تۆمەتبار کرا بەوەی سنووری ژنان، بەتایبەت یەکێک لە کچە هاوکارەکانی بەزاندووە و داوای لێکردووە بێتە ماڵەکەی. میدیای ئەڵمانی بە جۆرێک هێرشی کردە سەر شتێفان گۆلدهار، تا دەستیان پێ لەکارکێشایەوە و وازی لە کورسیی پەرلەمان هێنا، بەڵام کەیسەکەی بەبێدەنگی بردە بەردەم دادگە، دوای ماوەیەک ڕۆژنامەنووسانی پشکنەر دەرکەوتن، و بە لێکۆڵینەوە جددییەکانیان بەو شوێنە گەیشتن کە بابەتەکە هەمووی هەڵبەستراو بووە، چونکە کۆمەڵگەی وۆک بە ئاسانی دەڵێت: کاتێک ژنێک قسەیەک بکات و پیاوێک تۆمەتبار بکات، پێویست بە لێکۆڵینەوە ناکات، چونکە پیاوان هەمیشە ئامادەی توندوتیژین و ژنان هەمیشە لەسەر حەقن. کاتێک شکۆ بۆ گۆلدهار گەڕایەوە، کە کار لە کار ترازابوو و هەموو پیشە و کاریەری لەدەست دابوو.

بەرگریکردن لە گوناهبارکردن

با لێرەدا هیچ بەدحاڵیبوونێک نەهێڵینەوە. ئەگەر کۆمەڵگەیەک بیەوێت دادپەروەر و یەکسانیخواز بێت ئەوا دەبێت ڕەخنە لە پیاوێتیی ژەهراوی بگرێت و دەبێت بەبێ هیچ دوودڵییەک ئەم کارە بکات. ئەگەر نموونەی وڵاتێکی پێشکەوتووی وەک ئەڵمانیا وەربگرین کە تێیدا بەراورد بە زۆر وڵاتی دیکە، ژن گەورەترین ڕۆڵی وەرگرتووە و ئازادی و یەکسانی بە ئاستی زۆر فراوان بەدی هاتووە، دەبینین هێشتا توندوتیژی بەرانبەر بە ژنان، توندوتیژیی خێزانی ماونەتەوە، بۆ نموونە تەنها لە ساڵی ٢٠٢٤دا نزیکەی ١٣٠ ژن لەلایەن هاوژینەکانیانەوە کوژراون یاخود لەلایەن هاوژینی پێشوویانەوە، و ئەم ڕێژەیە لە ئاستی جیهانیدا بەگوێرەی سیاقە کولتوورییەکان بەردەوام بەرزی و نزمی بەخۆیەوە دەبینێت. لەمەشدا هەم مانەوەی پاشماوەکانی پیاوەتیی ژەهراوی و هەم حکومەت بەرپرسن. بۆ نموونە لە فەڕەنسا، لە زۆربەی حاڵەتەکانی توندوتیژیدا، پێشتر قوربانی پەیوەندی بە پۆلیسەوە کردووە و باسی لە توندوتیژیی خێزانی کردووە و لە زۆربەی حاڵەتەکانیشدا حکومەت کەیسەکانی پشتگوێ خستووە. لە ڕووسیا، توندوتیژیی خێزانی بە ئاستێک وەک تاوان نابینرێت، ئەمەش نیشانی دەدات چۆن دەکرێت دەستکەوتێک پاشەکشەی پێ بکرێت و ڕەوتی مێژوو بگەڕێنرێتەوە دواوە.

لەم ڕووەوە پیاوێتیی ژەهراوی هەستێکی بێ بنەمایە بەوەی شانازی و پێگەی باڵادەستی ئەو کەوتووەتە ژێر هەڕەشەوە، هەستی برینداربوون یەکسان دەکرێت بە لاوازی و هەر برینداربوونێک وەردەچەرخێتە سەر جۆرێک لە هێرش و پەلامار. بەڵام ئەم حاڵەتە ئەمڕۆ وەک دەبینین ڕۆژ بەڕۆژ ڕەوتی پێچەوانەشی وەرگرتووە، بەپێی داتاکان خۆکوژی لەنێو پیاواندا لە لیبراڵ دیموکراسییەکاندا ڕێژەیەکی بێ پێشینەی وەرگرتووە. ئەو پیاوانەی خۆیان دەکوژن پێشتر بەردەوام باسیان لەوە کردووە کە چیتر توانای هەڵگرتنی باری هەستەوەرێتیی خۆیانیان نییە. بۆیە ڕەخنەگرتن لە پیاوێتیی ژەهراوی، بەر لەوەی هاوسۆزی بێت لەگەڵ ژنان، هاوسۆزی و هاوپشتییە لەگەڵ پیاوان خۆشیان.

لێرەدا دەبێت جیاکاری لەنێوان ڕەخنە و تۆمەتبارکردن/گوناهبارکردندا بکەین. ڕەخنە ئاماژە بە کردە و جووڵەیەک دەکات و دەڵێت ئەوەی ڕووی تێدەکەین و ڕەخنەی لێدەگرین دەتوانێت خۆی بگۆڕێت، بیر لە خۆی بکاتەوە و ئەمەشی دەوێت، پێویستی بە هاودەمێکی گفتوگۆ هەیە بۆ ڕەخنە. بەڵام گوناهبارکردن/تۆمەتبارکردن ناوی بوونێک/کەسێک دەبات و داوای گۆڕان و بیرکردنەوەی ڕەخنەیییانە لە ڕەفتارەکانی ناکات، بەڵکوو داوای لێ دەکات تۆبە بکات. لەنێو خودی دەستەواژەی «پیاوێتیی ژەهراوی»دا خودی هاوەڵناوی «ژەهراوی» (toxic) هەموو قورسایی و بارەکە لەخۆیدا هەڵدەگرێت، و ئەم جۆرە لە هەڵگەڕاندنەوەی توندوتیژیی ئەخلاقی لە ڕێگەی بەکارهێنانی کۆمەڵێک زاراوە و دەستەواژەی بایۆلۆژی و کوشندە کۆمەڵگە لە ئامادەیی بۆ ڕەخنەوە دەگۆڕێت بۆ تاقیگەیەک تێیدا سەرقاڵ بیت بە بڕین و لەناوبردنی ماددە ژەهراوییەکان. لەم ڕووەوە هێرشی ئەمڕۆی ژنانی سەر بە بەرەی باو و جەماوەریی فیمینیزمی جیاوازی بۆ سەر پیاوان و بەتایبەتیش بۆ سەر پیاوانی سپیپێستی بەساڵاچوو (کە هەم بەهۆی تەمەنیانەوە کەمترین توانای کردەی توندوتیژی، لێدوانی توندوتیژییان هەیە و بەراورد بە پیاوانی کولتوورەکانی دیکەش، زۆر زیاتر دیموکراتیزە و بەشارستانیتر بوون) کەمتر دژی پیاوانە، بەڵکوو دژی ڕەگەزی بایۆلۆژیی ئەوانە و دەڵێت هەر شتێک وابەستە بێت بە ڕەگەزی بایۆلۆژیی «پیاوبوون» یەکسانە بە پیاوێتیی ژەهراوی، ئازایەتی بۆ خۆبەکوشتدان، ڕیسک و مەترسی و مانای شانازی کە ژنان وەک یەکێک لە فۆرمەکانی هێرش بۆسەر خۆیان دەبینن، بەڵام ئەگەر وردببینەوە، هەموو ئەم خەسڵەت و سروشتییانەی دەدرێنە پاڵ ئەم پیاوە، نەک لە تەمەنی پیریدا، نەک لە ڕەنگی پێستیدا، بەڵکوو زۆربەی کات لە تەمەنی لاویدا و بەگشتیش ئەمڕۆ لەنێو پیاوانی کولتوورە نامۆدێرن و نادیموکراتیزەبووەکاندا سەرهەڵدەدەن. لێرەوەیە دەبینین لە فیمینیزمی جیاوازیدا سەرجەمی ڕەفتاری پیاو فۆرمێکی ئەخلاقی وەردەگرێت، واتا هەمیشەش بە نەرێنی سەیر دەکرێت.

باڵادەست و تۆبەکار

پیاوێکی لاوی سەدەی بیست و یەک ڕووبەڕووی دوو بژاردە دەکرێتەوە. لە بەرەی ئەوەی بە خۆی دەڵێت چەپی پێشکەوتووخواز ئەم بژاردەیەی دەخرێتە بەردەست: کێشەکانی تۆ ڕاستەقینە نین، تۆ دەبێت لێکۆڵینەوە لە ئیمتیازەکانت بکەیت، پیاوبوون ژەهراوییە و ئێستا کاتی ئەوەیە ئەوانیدیکە بدوێن و تۆ بێدەنگ بیت؛ لە بەرەی ڕاستڕەوی ڕادیکاڵەوە پێیدەگوترێت بردنی پیاوێتیی بۆ ئەوپەڕی پەڕگیرییەکان باشە، دەتکاتە باڵادەست، دەتکاتە پیاوێکی بەهێز، دەتکاتە کەسێک زیانت پێنەگات. ئەوەی ئەمڕۆش لەنێو ڕەوتی فیمینیزمی جیاوازی و چەپی ڕادیکاڵدا پێی دەگوترێت «هەرێمی پیاو» کۆی دیاردەی مرۆیی بۆ چوار شت کورت دەکاتەوە: پارە، دەسەڵات، لەشولاری وەرزشی و ڕقبوونەوە لە ژن. بەڵام هاوکات هەر ئەم ئایدیۆلۆژییە داوای مۆدێلێکی نوێی ژن دەکات: ژنی ماڵەوە وەک لایف ستایل، لەبەرئەوەی کاری کلاسیک: کاری پیشەسازی کە ئێستا بەرەو داکشانەوەش دەڕوا، بە دیاردەیەکی پیاوانەیی دەبینرێت، کەواتە پێچەوانەکەی دەبێت کاری ژنان بێت. هەموو ئەمانەش لە سەردەمێکدا دەگوترێن، کە وەک پێشتر باسمان کرد، ئێستا پیاوان بە ئاستی فراوان زۆر گۆڕانکارییان بەسەردا هاتووە و بەگشتیش ئەو ڕۆڵانەیان وەرگرتوون کە پێشتر وا دەبینرا ڕۆڵی ژنان بن: لە ئەڵمانیا نزیکەی ٤٠%ی ئەوانەی منداڵ بەخێو دەکەن، کارەکانی ئەنجام دەدەن، ئێستا پیاوانن، لە سەرەتای سەدەی بیستدا ئەم ڕێژەیە نەگەیشتبووە سەدا یەکیش. واتا ئێستا وردە وردە نزیک دەبینەوە لەوەی یەکسانییەکی ڕەها لە دابەشکردنی ڕۆڵەکاندا لەنێو هەردوو ڕەگەزەکەدا بێتە ئاراوە.

ئەمە لە ئاستی پەروەردەشدا ڕەنگی داوەتەوە، کە ئەم ئایدیۆلۆژیا چەپی ڕادیکاڵ و فیمینیزمی جیاوازییە بەتەواوی فەرامۆش و پشتگوێی دەخات. کوڕان لە قوتابخانەکاندا بەراورد بە کچان زۆر زیاتر ڕووبەڕووی کێشە و ناڵین و ئازار دەبنەوە و بەدەست زۆر دیاردەی بایۆلۆژی و هاوکات ئایدیۆلۆژیشەوە دەناڵێنن. کوڕێک لە قوتابخانە ناچار دەکرێت دان بە مافی هاوڕەگەزخوازاندا بنێت، ئەگەر ئەم کارە نەکات، ڕووبەڕووی هەڵاواردن دەبێتەوە. لەڕووی تەلارسازی و دیزاینیشەوە ئێستا قوتابخانەکان بەجۆرێک بونیاد دەنرێن لەگەڵ ئاراستەی کچاندا بگونجێت، واتا ئەو دامەزراوەیەی جاران بۆ پیاوان بوو، ئێستا بە فراوانی بووەتە هی ژنان، ئەمەش لەم چل ساڵەی ڕابردوودا لەگەڵ زیاتر و زیاتر باڵادەستبوونی چەپی سۆسیال دیموکراتی و فیمینیزم لە ناوەندەکانی پەروەردەدا سەریهەڵداوە. دەکرێت بڵێین کێشەی بنچینەییی ئەم ئایدیۆلۆژییە بریتی نییە لە بیرکردنەوە لە یەکسانی، بەڵکوو لە گۆڕینی فۆرمەکانی باڵادەستی و تۆبەکاری، مادام پێشتر قوتابخانەکان بۆ کوڕان بوون، ئێستا دەبێت بۆ کچان بێت. هەر لەبەرئەوەشە ئێستا دوو لەسەر سێی ئەو قوتابیانەی لە تاقیکردنەوەکاندا دەکەون، کوڕانن. لە ساڵی ١٩٨٠دا لە ئەڵمانیا لە پێنج کوڕ تەنها یەک کوڕ لە تاقیکردنەوەکان دەکەوت؛ لە ساڵی ٢٠٢٠ ئێستا لە هەر دوو کوڕ، کوڕێک لە تاقیکردنەوەکان دەرناچێت. هەڵبەت زۆر هۆکار بۆ ئەمە هەن، جاران یەکێک لە پرەنسیپەکانی پەروردە بریتی بوو لە دیسپلین و تەنانەت ئاستی سزادانیش، بەهێزبوون، جێگیربوون، شکۆ و شانازی لەکاتی سەرکەوتندا، ئێستا ئەمانە هەموویان وەک نیشانە و سروشتەکانی «پیاوێتیی ژەهراوی» دەبینرێن، لە سیستەمی پەروەردە لادەبرێن و جۆرێک لە ئارەزوومەندێتی دێتە ئاراوە بۆ خوێندن، نەک ناچارکردن، زۆرلێکردن و دیسپلین و کۆنتڕۆڵکردن.

لەگەڵ زیاتر پێشچوونی ئەم ئایدیۆلۆژییەدا، ڕێژەی ژنان لە قوتابخانەکان زۆرتر دەبێت، لەنێو کولتووری سەرمایەداریی هاوچەرخیشدا، کە خواست لەسەر کاڵا کولتوورییەکان زۆرتر بووە، تا لەسەر کارە کلاسیکییەکان و نەریتە خوێندنە کۆنزەرڤاتیڤە کۆنەکان لە پیشە ئەکادیمییەکاندا، بۆ نموونە یوتوبەرێک، ڤلۆگەرێک بەبێ هیچ زانیاری و مەعریفەیەک، زیاتر لە پرۆفیسۆرێک پەیدا دەکات، وای کردووە داهاتی ژنان ئەمڕۆ زۆر هەڵبکشێت و پیاوان زیاتر بێ کار ببن، فیمینیزم کاردانەوەی پیاوان وەک «پیاوێتیی ژەهراوی» دەخوێنێتەوە، نەک وەک قەیرانێکی چینایەتیی ناو سیستەمی سەرمایەداری. لە میترۆپۆلە گەورە و سەنتەرە خۆرئاوایییەکاندا، ئێمە ڕۆژانە زۆر زیاتر بەر پیاوانی بێ ماڵ و حاڵ دەکەوین تا ژن، لە هەر دە بێ ماڵ و حاڵێک، یەک دانەیان ژنە، جار هەیە، هەر دەیان پیاوە. کەواتە ئەوەی فیمینیزمی جیاوازی و چەپی ڕادیکاڵ بە قەیرانی پیاوێتی ناوی دەبەن، لە بنەڕەتدا قەیرانێکی سیستەماتیک و چینایەتیی ناو کولتووری بەجێندەریکراوە و چەپی ڕادیکاڵیش کە دەمێکە چینی کرێکاری بەجێهێشتووە و ئێستا پەنای بردووەتە بەر ئەو گرووپانەی پێشتر بە کەمینە دانرابوون: کۆچبەران، ژنان، موسڵمانان، بەشداریی زیاتر لە بەئەخلاقیکردنی ئەم گوتارەدا دەکات.

بەخاکسپاردنی دیالۆگ و هونەر و کولتوور

فەلسەفە، ڕۆشنبیری و بیری ڕەخنەیی لەو شوێنە دەست پێ دەکات کە کەسانێک دەڵێن، نا. نەریتی دیالۆگی پلاتۆنی ئەو شوێنەیە ئەم ڕەهەندەی تێدا بەدامەزراوەیی کراوە، ئەم نەریتە بە هەموو سەردەمەکاندا هاتووە و لە ڕۆشنگەری و عەقڵی ڕەخنەییی کانت-دا پێدەگات و لە ڕۆحی ڕەهای هێگل-دا دەگاتە لوتکە. کولتووری ڕەخنە بەگشتی دەبێتە کولتووری باڵادەستی لانیکەم بەشێک لە شارستانێتیی مرۆڤایەتی، واتا شارستانێتیی مۆدێرنیتەی خۆرئاوایی. ئەو کولتوورەی نەتوانێت لەگەڵ بەرگەی ڕەخنە بگرێت، کولتوورێکە بێ نەریتی فەلسەفی و کولتوورێکە لەسەر بنەمای ناسنامەی قوربانی و برین و ژان دەژیت و بێ هۆش نییە ئایدیۆلۆژیای ناسنامە و پاسپۆرتی ئازار و ژان هەموو ناهاوڕابوون و ناکۆکییەک وەک هێرش و برینداربوونی زیاتر لەقەڵەم دەدات. کولتووری قوربانییخوازیی جیاوازیی نێوان پەیڤ و توندوتیژی ناڕوون دەکات و سنووردارکردنی بیری ڕەخنەییش دەبێتە ڕەوتێکی سەرتاپاگیر، چونکە لێدوانی ڕەخنەئامێز، نوکتە و گاڵتەوگەپ، کتێب و دەربڕینە هونەرییەکان و تیۆرییە زانستییەکان وەک هێرش دەبینرێن و ئەو کەسەش هەست دەکات بەو تیۆرییانە هێرشی کراوەتە سەر، داوا دەکات هێرشبەران بێدەنگ بکرێن، لە کارەکانیان دەربکرێن، دووربخرێنەوە و دووبارە بە چەمکە باڵادەستەکانی ناو ئەو کولتوورە پەروەردە بکرێنەوە، تا دەگاتە ئەو شوێنەی بەرپرسیارێتی و پابەندێتیی خودی ئەکادیمیا بەرانبەر بە ئازادیی ڕادەربڕین، تەواو سنووردار دەکرێت و ژینگەی ئەکادیمیا دەگۆڕێت بۆ مەڵبەندی چالاکوانی. ئەمڕۆ باس لە هەڵاوسانی چەمکەکانی توانای برینداربوون و توندوتیژی دەکرێت لە زانکۆکاندا و داوا دەکرێت پرۆفیسۆران خۆیان بەدوور بگرن لە دەربڕینی هەندێک بیروبۆچوون، کە ڕەنگە گرووپی کەمینەکان بریندار بکات، لەوانە ڕەخنە لە هەندێک پراکتیکی ئیسلامی، بە ترس و تۆقین لە ئیسلام (ئیسلامۆفۆبیا) وێنا دەکرێت، ڕەخنە لە ئایدیۆلۆژیای فیمینیستی بە دژە-ژنی دەخوێنرێتەوە و باسکردن لە هەندێک پراکتیکی گروپە کۆچبەرنشینەکان بە ڕاسیزم پێناسە دەکرێت و هەر ڕەخنەیەک بە هێرش بۆسەر ئەم گرووپانە دەبینرێت، کە دەبێت بەری پێ بگیرێت. کەم نین ئەو پرۆفیسۆرانەی لە ناوەندە ئەکادیمییە خۆرئاوایییەکاندا کارەکانیان لەدەست داوە، یاخود هۆڵەکانی خوێندنیان چۆڵ کراوە. ئێمە ئەمڕۆ بەر دیاردەی دانانی قەدەغە لەسەر بیری ڕەخنەیی دەکەوین.

ئێمە دەتوانین هەروەها باسی میکانیزمێکی ناوەوەی خودی بەکارهێنانی زمان بکەین. دەرکەوتە لە بەها و نۆرمەکان ئازاد بووە و جیابووەتەوە، هەر کەسێک دەیەوێت بەوجۆرە دەرکەوێت کە حەزی پێ دەکات، بەڵام بیرکردنەوە و زمان ئەمڕۆ جیاوازتر لە دەرکەوتە، تەواو کراونەتە شتی باو و بە ستاندارد کراون. بۆ نموونە قەدەغەیە باس لە «ستەمکاریی خۆرهەڵاتی» بکرێت و ڕاستەوخۆ وەک ڕەوایەتییدان بە کۆڵۆنیالیزم لێک دەدرێتەوە، تا دەگاتە ئەوەی تەنانەت ڕەوتێکی ترۆتسکیستی وەک مارکس٢١ لە ئەڵمانیا بە فەرمی لە ٢٠١٨دا کاتێک ئەردۆغان هێرش دەکاتە سەر عەفرین و دەردەکەوێت مزگەوتەکان لە ئەڵمانیا پارەیان بۆ سوپای تورکیا کۆ کردووەتەوە، ئەو ڕێکخراوە بڵێت با لە ڕەخنە و ئیدانەکردنەکاندا ناوی ئەردۆغان نەهێنرێت، بەوەدا دەبێتە هۆی بریندارکردنی هەستی موسڵمانانی ئەڵمانیا. چەپی نوێ زمانێکی وریاییانە بەرهەم دەهێنێت، کە هەموو ئەوانە دەخاتە دەرەوە بە وریایییەوە، بەپێی ئەو نۆرم و بەهایانە زمان بەکار نەهێنن. ئێستا ئەو چەپە وازی لە ئایدیا و بیرۆکەی شۆڕشی جیهانی هێناوە و پەنای بردووەتە بەر «شۆڕش لە خۆدا» و لەبری مارکس، پەنای بردووەتە بەر میشێل فوکۆ و بەکارهێنانی زمانی کلاسیک و نا-جێندەری، وەک فۆرمێکی دەزگا و ئەپارەتووسی دەسەڵاتخوازی و کۆنتڕۆڵکردنی کەمینەکان دەبینێت. ئەمە ئێستا بووەتە فۆرمێکی زانینناسیی فیمینیستیش. لە ئایدیۆلۆژیای ناسنامەی گرووپە کەمینە و قوربانییەکاندا تەنها ئەوانە بۆیان هەیە قسە بکەن و لە ئازار بدوێن، کە ئازاریان چەشتووە و فیمینیزم دەڵێت تەنها ژن بۆی هەیە دەربارەی پرسەکانی ژنان بدوێت، بەڵام هاوکات چەمک و دەستەواژەی «هەمیشە پیاوان توندوتیژن» دەگشتێنێت و لەسەر پاڵنەرەکانی توندوتیژی دەدوێت، چونکە پێی وایە پیاوان کاتێک باسی حەقیقەت بکەن، لە پێگەی خاوەن ئیمتیازبوونیانەوە ئەمە دەڵێن، نەک لە خۆشەویستییان بۆ حەقیقەت. لێرەوە ڕەخنە لە فیمینیزم دەبێتە کۆنەپارێزی و دژە-ژنی، بەڵام ڕەخنە لە پیاوان دەبێتە ڕزگارییخوازی.

فەلسەفە لە ڕاستیدا ناتوانێت لەژێر ئەو حوکمەدا بژیت و دەرەنجامی ئەم باڵادەستییەش بەم جۆرەیە: چیتر هیچ کەسێک نە مافی هەیە و نە جورئەتیش دەکات پێچەوانەی فیمینیزمی ڕادیکاڵ بدوێت و هەر پیاوێک ئەم کارە بکات ڕووبەڕووی شەپۆلێکی ناوزڕاندن دەبێتەوە و هیچ کەسیش لە کۆمەڵگەدا نە هاوسۆزی بۆ دەبێت و نە دەشیەوێت بەرگری لە پیاوێکی وا بکات جورئەتی کردووە ڕەخنە بگرێت و بە ئەگەری زۆریشەوە لە کارەکەی دەردەکرێت. وەک پێشتر باسمان کرد، هەر لەبەر ئەوەیە سیستەمێک، کولتوور و هەژموونێکی هاوتاسازی و وەک یەکلێکردن سەریهەڵداوە، کە ئەمجارە لە دەوڵەتێکی دیکتاتۆرەوە نایەت، چاوەڕوانی ئەوە بیت دوای ڕەخنە پۆلیس لەبەردەرگە ئامادە بێت و قۆڵبەستت بکات، بەڵکوو هەژموونێکی کولتووریی گرامشییانە باڵادەست بووە، بۆ ئەوەی ناوت نەزڕێت و ڕووبەڕووی شەپۆلی ئیهانەکردن و لەدەستدانی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و ئەگەری لەدەستدانی کارەکەت نەبیتەوە، ناچاریت بە پرۆسەی خۆ-سانسۆرکردندا بڕۆیت.

ئەم ڕەوتە ڕادیکاڵە فیمینیستییە هاوکات هێرش بۆ سەر زۆر شوێنی دیکە دەبات، نەک تەنها هەوڵی گۆڕینی ڕەوتی باوی زمانی ئاسایی دەدات، بۆ نموونە لە زمانی ئەڵمانییدا جاران ئەگەر بتنووسیایە خوێندکاران بە فۆرمی کۆ دەتنووسی «Die Studenten»، ئێستا دەبێت کۆمەڵێک ئەستێرە و نیشانەی دوو خاڵ زیاد بکەیت و فۆرمی کۆکردنەوەکەش بگۆڕیت، «Student*innen oder Student:innen» و ئەمەش بەپێی زۆرێک لە زمانەوانان نەک تەنها دەستکاریی ئێستاتیکای زمان دەکات، بەڵکوو لەڕووی گۆکردن و فۆنەتیکیشەوە دونیایەک کێشە بۆ ڕیتمی دەربڕین دروست دەکات و لە کاتێکدا فۆرمی کۆکراوەی پێشوو هیچ ئاماژەیەکی جیاکاری و هەڵاواردنی جێندەری تێدا نەبووە، بەڵام فیمینیزمی نوێ دەڵێت لە زمانی کۆندا هەمووان هەستناکەن حسابیان بۆ کراوە، بۆیە دەبێت بۆ ئەم فۆرمە بگۆڕدرێت و ئەمەش بەسەر هەموو وشەکانی دیکەی ناو ئەو زمانەدا پیادە دەکرێت و ئەگەر تۆ وەک نووسەر ئەم ڕێسایە پەیڕەو نەکەیت، بە ئەگەری زۆر گەورەوە نە وتارت بۆ بڵاو دەکرێتەوە، نە کتێبت بۆ چاپ دەکرێت، ئێستا ئەو هێرشە بۆ سەر ڕابردووی هونەر و کولتووریش ڕوو دەدات، واتا دووبارە داڕشتنەوە و ڕەتکردنەوە و بەهاپێدانی هونەری ڕابردوو، لە گۆشەنیگای ئەمڕۆی ئەم فیمینیزمەوە.

ئەمڕۆ هێرشێکی سەرتاپاگیر بۆسەر بەرهەمە کولتووری و هونەرییەکان دەبینین. بۆ نموونە پاسکال بروکنەری فەیلەسوفی فەڕەنسی لە کتێبەکەیدا بەناوی من ئازار دەچێژم کەواتە هەم: وێنەی قوربانی وەک پاڵەوان، لیستێکی ئەم هێرشانە و نیشانەکانیانیمان بۆ دەستنیشان دەکات: حیکایەتی بەرئاگردان (fairy tale) ئەمڕۆ وەک «قوتابخانەی دەستدرێژیی سێکسی بۆ سەر ژنان» دەبینرێت، چونکە بەوەدا شازادەیەک ماچی کچێکی خەوتوو دەکات بێ ئەوەی پرسی پێبکات؛ خانمانی گرانبەهای گاڵتەجاڕی مۆلێر (١٦٥٩) و کارەکتەری مەدام ڤێردورینی ناو ڕۆمانی گەڕان بەدوای کاتی لەدەستچوودای مارسێل پروست وەک نموونەگەلی دژە-ژنیی بێشەرم و ناشرین دەخوێنرێنەوە و خوێندنەوە و لێکۆڵینەوەیان بایکۆت دەکرێن و لە لیستی وانە زانکۆیییەکان دەردەهێنرێن و مۆلێر چیتر ناخرێتە سەر سەکۆی شانۆ؛ پیکاسۆ بە هارڤی واینستینی سەردەمی خۆی ناو دەبرێت؛ ستایشکردنی ژنێک بەشێوەی ڕاستەوخۆ یان بەرهەمی ژنێک وەک بێڕێزی و بەزاندنی سنووری ژنان دەبینرێت، لە یادکردنەوەی میلان کۆندێرادا وەک سێکسیست و دژە-ژن دەبینرێت، بەوەدا کارەکتەرە مێینەکانی ناو ڕۆمانەکانی لاواز یاخود گاڵتەجاڕن و ئەمەش دەبێتە چەک بۆ هێرشێکی سەرتاپاگیر بۆ سەر بەرهەمە ئەدەبییەکانی، لەکاتێکدا ئەو ڕاستییە بە سانایی پشتگوێ دەخەن کە کارەکتەرە نێرینەکانیشی بەهەمان شێوە لاواز و گاڵتەجاڕن.[14]

ئەوەی لەدەستدەچێت و نامێنێت بریتییە لە پرەنسیپی خودی خەیاڵی ئەدەبی. خودی خەیاڵ و وێناکردنیش بە دیاردەیەکی پیاوانەیی دەبینرێت. بەڵام لە بنەڕەتدا هەرێمی هونەر بریتییە لەو شوێنەی تێیدا دەکرێت فیگەر و کارەکتەرەکان گاڵتەجاڕبن، حەزلێکراو و تاسەکراو بن، نادادپەروەرانە وێنا بکرێن و کەچی هێشتا شەیداکەر و سەرسامکەریش بن. دۆن کیخۆت گاڵتەجاڕییەکی سەرتاپاگیرە بە هونەر و ژیانی سوارچاکی، لە کاتێکدا ئەدەبیاتی پێش سێرڤانتێس سوارچاکی بەشێوەیەکی دیکە وێناکردبوو، ئێما بۆڤاریی گوستاڤ فلوبێر هاوژینێکی نموونەیی نییە؛ ئەم بەرهەمانە بەوجۆرەن و هەر ئەمەشە وامان لێدەکات هێشتا شەیدایان بین و بیانخوێنینەوە. داڕشتنی وێنەیەکی نموونەیی و ئایدیال بۆ کارەکتەرە ئەدەبییەکان، چیتر بەرهەمی ئەدەبیی نییە، بەڵکوو نووسینەوەی ژیانی قەدیسان و پەسننامەیە و ئەو کولتوورەی دەڵێت هەر کارەکتەرێکی ئەدەبیی پێش دروستبوونی دەبێت سەیری بەها باوەکانی ئەو سەردەمە بکات و لەڕووی ئەخلاقییەوە بپشکنرێت ئایا ئازاری هەست و سۆزی گرووپە کەمینەکان نادات، چیتر کولتووری داهێنان نییە، لە بری ڕۆمان، کۆمەڵێک قەشە و ژیانی پەیامبەرانت پێشکەش دەکات. یاخود ئیلیادە و ئۆدیسەی هۆمیرۆس کە نزیکەی ٨٠٠ ساڵ پێش لەدایکبوونی عیسای کوڕی مەریەم گوتراون و زارەکییانە گواستراونەتەوە، تا نووسراونەتەوە، ئەمڕۆ وەک دەقی دژە-ژن و ڕاسیستیی دەبینرێن، بێ هۆش نییە، فیلمی ئۆدیسەی کریستۆفەر نۆلان، سەرەڕای هەموو جوانییەکانی، ناچار دەبێت لەژێر ئەم ژینگەیەی ئایدیۆلۆژیای باڵادەستدا فیگەرەکان بگۆڕێت و بەپێی پێوەرە ئایدیۆلۆژی و ئێستاتیکاییە هاوچەرخان بچێتە پێشەوە، ئەگینا بە سەرتاپاگیری بایکۆت دەکرێت، هێلینای تروایی دەبێت ژنێکی ڕەشپێست بێت، هێرکولیس دەبێت ڕەچەڵکی بگەڕێتەوە سەر هیندییەکان، کارەکتەری ژنان نابێت ئێستاتیکی پیشان بدرێن و جوان بن، چونکە بەئێستاتیکاییکردنی ژنان لە سەرەتاوە هەوڵی پیاوانی سێکسیستە بۆ خەیاڵکردن بەرانبەر بە ژنان. ئەم ڕەوتە ئایدیۆلۆژییە نازانێت لە بنەڕەتدا خەریکی پێدانی وێنە و پاسپۆرتی قوربانییە بە سەرجەمی ژنان و ئەمەش هیچ نییە جگە لە بەخشینی خەسڵەت و سروشتی منداڵانە و گەشەنەکردوو بە ژنان و خۆبەخۆ دەرکردنی ژنان لە واقیعی مرۆیی و بەشێکی دیار و باڵادەستی ناو فیمینیزمی نوێش پێناچێت زۆر گرنگی بە ڕزگاریی ژنان بدات، هێندەی هەوڵی هەوڵی چاندنی ئەم بیرۆکانە لە مێشکیاندا دەدات. فیمینیزمی نوێ پێویستی بە ژنانی تێکشکاوە تا بتوانێت ئاراستەیان بکات. لەگەڵ خۆیدا سەرلێشێوان بۆ پیاوانیش دەهێنێت، تا کەشتییەکە پێکەوە نقووم دەبێت.

ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین، بەپۆلیسییکردن و بەدادگەییکردنی دیالۆگە. ئەوەی دەردەکەوێت پیرۆزکردنی برین و ژانە، ئەو کولتوورەش ژان و برین پیرۆز بکات، لە سەرەتاوە بڕیار دەدات ڕێگە لە چارەسەرکردن و ساڕێژکردن بگرێت.

دوای دادگایی

ئەو فیمینیزمەی وەفای بۆ مێژووی خۆی هەبێت، چی دەکات؟ سەرەتا ئەو گەردوونگەرایییە ساڕێژ دەکاتەوە کە خاڵی بەهێزی ئەو بوو. بەهای کەسێک بەند نییە لەسەر ئەو خەسڵەتەی لەگەڵی لەدایک دەبێت و خۆی لێی بەرپرس نییە و ئەمەش چەندە بۆ پیاوان ڕاستە هێندەش بۆ ژنان ڕاستە. ئەم فیمینیزمە دەبێت بگەڕێتەوە بۆ ڕەهەندی ئابووری و بۆ کرێ و بۆ کاری بێ کرێ کە هێشتا لێرە و لەوێ و لە بەشێکی گەورەی دونیا، ژنانی گیرۆدە کردووە، بۆ ڕێکخستنی ماڵ و داڕشتنەوەی بەشێوەی یەکسان و بۆ بازاڕی کار، بۆ ئەو کێشە و گرفتانەی نابێت بکرێنە بابەتی فۆتۆگرافی و نمایش، بەڵکوو ببنە هۆی سەرهەڵدانی دیالۆگ بۆ چارەسەرکردنیان. دەبێت پیاوێتیی ژەهراوی وەک پراکتیکێکی بەرجەستە بە کۆمەڵێک هۆکاری بەرجەستەوە ببینێت و نەک ئەوەی نیوەی مرۆڤایەتی بەوە تۆمەتبار و بێدەنگ بکات، دەبێت باس لەوە بکات لە دادگە دەرفەت بۆ شکاتکەر و شکاتلێکراو/تۆمەتبار بەیەکسان هەبێت، پۆلیس ناچاربکرێت وەڵامی هۆشدارییەکان بداتەوە و زوو کاردانەوەی هەبێت و قوتابخانەکان چیتر کوڕان نەبوغزێنن، پیاوان وەک هاوبەشانی ژنان، نەک وەک دوژمنانی ژنان سەیر بکرێن، لە هەموو شتەکاندا، لە ئەرک و لە مافەکاندا. دەبێت دەستبەرداری هەڕەمی قوربانییەکان بێت، چونکە ئەم پیرۆزکردنەی قوربانی و شوێنگرتنەوەی قوربانیی سەرەکی، وا دەکات ئەوانەی قوربانیی ڕاستەقینەن، بەڵام دەرفەتی دەرکەوتنیان نییە پشتگوێ بخرێن.

ئەم فیمینیزمە نوێیە بە هەوڵە هەڵبژاردەیییەکەیەوە، خیانەت لەو گەردوونگەرایییەی ڕزگاریی ژنان دەکات کە فیمینیزمی پێشوو تێیدا دەژیا و خەباتی دەکرد. فیمینیزمی نوێ بەردەوام باس لە توندوتیژیی پیاوان دژی ژنان دەکات، بەڵام وەک پێشتر باسمان کرد، پیاوانی سپیپێستی بەساڵاچوو، کە کەمترین توندوتیژییان تێدا ماوە، کەچی کە دێتە سەر باسی ناوی گرووپە کەمینەکانی وەک پیاوانی کۆچبەر، ئەم فیمینیزمە بێدەنگ دەبێت، ئەم فیمینیزمە نوێیە هەوڵی سەرنجڕاکێشانی کچێکیش لەلایەن کوڕێکەوە، وەک هەنگاوی یەکەمی ژنکوژی دەخوێنێتەوە، بەوەدا دەڵێت سەرەتا هەوڵی ڕازیکردن دەدات، پاشان دەیکات بە خۆشەویست، دواتر دەستدرێژیی سێکسی دەکاتە سەر (مەبەستیش لە دەستدرێژیی سێکسیی ئەوەیە کە پەیوەندیی سێکسوالیی نێوانیان ئازادانە نەبووە بەڵکوو بەهۆی هەوڵی پیاوەکەوە بووە بۆ بەخۆشەویستکردنی کچەکە و بەکارهێنانی فێڵ و تەڵەکە) و دوای دەستدرێژیی سێکسیش بە ئەگەری زۆرەوە ژنەکە دەکوژێت، کەچی چەند مانگێک پێش ئێستا کچێکی کورد لە یانەیەکی لاوان لەلایەن نۆ پیاوی عەرەبەوە دەستدرێژیی سێکسی دەکرێتە سەر، بەڵام ڕاوێژکاری شارەوانیی بەرلین بۆ کاروباری ژنان، سارا ناگل، سەر بە پارتی چەپ و یەکێک لە فیگەرە دیارەکانی ناو ئەم فیمینیزمە نوێیە، کەیسەکە دیزەبەدەرخۆنە دەکات و دەیشارێتەوە، بەوەدا نەکا ڕاستڕەوەکان بۆ بڵاوکردنەوەی ڕق و کینە بەرانبەر عەرەب و موسڵمانان بوروژێنێت، بەڵام ناردنی چەند وێنەیەکی پۆرنۆگرافیی کە لە کۆلین فێرناندێز دەچن و فێرناندێز دەڵێت مێردە کۆنەکەی ئەم کارەی کردووە، کە هێشتاش بە تەواوی لە دادگە یەکلایی نەبووەتەوە، هەموو شەقامی ئەڵمانیا و ئەوروپا دوروژێنێت، بە خودی سارا ناگل خۆشییەوە، کە بەرانبەر دەستدرێژیی سێکسیی نۆ پیاوی عەرەب بەرانبەر بە کچێکی کورد بێدەنگە و کەیسەکەش دەشارێتەوە و خۆشبەختانە ئێستا ئەمەش گەیشتووەتە دادگە، بەڵام نادادپەروەرییەکە ئەوەیە ئەم فیمینیزمە کە خۆی بە گرووپی کەمینەکان دەزانێت و پاسپۆرتی قوربانیی هەیە و موسڵمانان و کۆچبەرانیش وەک هاوپەیمانی خۆی دەبینێت، بێدەنگە بەرانبەر بەم جۆرە دەستدرێژییە سێکسییە.

ئەم فیمینیزمە چاوێکی بە زەقی بۆ شوێنێک کراوەیە کە کەمترین نیشانەی توندوتیژی تێداماوە و چاوەکەی دیکەی بەرانبەر بەو شوێنەی زۆرترین توندوتیژیی تێدایە، داخستووە، ئەمەش نیشانەی باوی هەر ئایدیۆلۆژیایەکە. ئەم فیمینیزمە خاوەن لێبوردەییەکی سەرتاپاگیرە بەرانبەر بە توندوتیژیی پراکتیکی پیاوانی کۆچبەر، بەڵام لەوە تێناگات لێبوردەییی ناسنووردار بەرانبەر بە نالێبوردەیی لە داهاتوودا دەبێتە قڵپوونەوەی سەرتاپای کەشتییەکە و هەڵوەشاندنەوەی لێبوردەیی، تا ئەو کاتەی نالێبوردەییی توندوتیژیی ڕاستەقینە شوێن بەو هێمنبوونەوە و نەرمبوونەوەیە و بەشارستانێتیبوونەش چۆڵ دەکات کە فیمینیزمی نوێ وەک سەرچاوەی هەڕەشە دەیبینێت: پیاوانی سپیپێستی بەساڵاچوو.

[1] بڕوانە:

Richard David Precht, Angststillstand: Warum die Meinungsfreiheit schwindet, Goldmann Verlag, München, 2025.

[2] بڕوانە:

Andreas Reckwitz, Die Gesellschaft der Singularitäten: Zum Strukturwandel der Moderne, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, 2017.

[3] بڕوانە:

Nancy Fraser, “From Progressive Neoliberalism to Trump—and Beyond,” American Affairs 1, no. 4 (2017); Fraser, “From Redistribution to Recognition? Dilemmas of Justice in a ‘Post-Socialist’ Age,” New Left Review I/212 (1995).

[4] Tom Bunyard, Debord, Time and Spectacle: Hegelian Marxism and Situationist Theory, Brill, Leiden, 2018, P. 2-3.

[5] بڕوانە:

Peter Köpf and Zana Ramadani, WOKE: Wie eine moralisierende Minderheit unsere Demokratie bedroht, Quadriga Verlag, Köln,, 2023.

[6] Pascal Bruckner, The Tyranny of Guilt: An Essay on Western Masochism, translated by Steven Rendall, Princeton University Press, Princeton, 2010, P. 141.

[7] بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانە:

Bradley Campbell and Jason Manning, The Rise of Victimhood Culture: Microaggressions, Safe Spaces, and the New Culture Wars, Palgrave Macmillan, Cham, 2018.

[8] بڕوانە:

Campbell and Manning, Rise of Victimhood Culture, ch. 4, “False Accusations, Moral Panics, and the Manufacture of Victimhood.

[9] Kate Manne, Down Girl: The Logic of Misogyny, Oxford University Press, Oxford, 2018, P. 196-205.

[10] Bruckner, Tyranny of Guilt, P. 99.

[11] Ibid, P. 141.

[12] بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانە:

Alexis de Tocqueville, The Old Regime and the Revolution or The Old Regime and the French Revolution, Harper & Brothers, New York, 2010.

[13] Eva Ladipo, Not am Mann: Die Erfindung toxischer Männlichkeit, Reclam Verlag, Stuttgart, 2026.

[14] Pascal Bruckner, Die Gesellschaft der Opfer: Porträt des Erniedrigten als Held, aus dem Französischen übersetzt von Christoph Hesse, Tiamat Edition, Berlin, 2024, S. 135-165.

The post کۆماری پیاوانی تۆبەکار appeared first on ژنەفتن.

نووسەر (دنیا مەندور) لە ناونیشانی (لە سەردەمی بۆشایییەوە بۆ سەردەمی ئۆدیسە) قسە لە داخستنی كەوانەی بۆشایییەكان دەكات، تا بە حەقیقەت بگات، چونكە ژیل لیپۆڤێتسکی لە كتێبەكەیدا چەمكی بۆشایی  دۆخی بوونگەرایی “سووكی- سەبووك”ی دەخاتە بەرانبەر “سەنگینی دەروونی و دڵەڕاوکێ”وە. بەو مانایەش ژیانی ئەمڕۆی “سووک”، ڕووکەش، بەخێرایی تێدەپەڕێت و پێویستی بە بیرکردنەوەی قووڵ و سەنگین نییە. ئەو ژیانە سەبووكە لەسەر چێژ و بەکاربردن وەستاوە… هەموو ئەو وەرچەرخانە هاوچەرخانە، خەو لە چاوی (ژیل لیپۆڤێتسکی) دەزڕێنێ و دەیەوێ ڕێگایەكی سەنگینتر بۆ گەڕانەوەی جەوهەری مرۆڤایەتی، بە ڕووی مرۆڤ و ژیاندا بکاتەوە.

 كەواتە ئەو فەیلەسوفە، تەنیا لە ڕوانگەی چاودێریکردنی دەروونی كۆمەڵگا و بەکاربردنی کاتییەوە نانووسێت، بەڵكە ڕوو لە شیکردنەوەی ئەو “دەسەڵاتە لەڕادەبەدەر”ەش دەکات کە تەكنەلۆژیا و ژیریی دەستکرد بە مرۆڤی هاوچەرخی بەخشیوە و ژیانی ئێمەی بۆ “ئۆدیسە”یەکی تەکنیکی گۆڕیوە؛ لەو ژیانە تەكنیكییەدا مرۆڤ بوونی خۆی ئارەزوومەندانە خستۆتە بەر نەشتەری تاقیکردنەوە و مەترسیی زێدەییەكانەوە. ئەو كتێبە داوامان لێ دەکات بە جەوهەری گەشتە درێژەکەی (ئۆدیسە)ی شاعیری گریکییدا بچینەوە؛ پێش ئەوەی پرسەکانی “دەسەڵاتی بێسنوور”ی ژیریی دەستکرد داگیرمان بكات و بەردی بناغەی تێگەیشتنمان بۆ جیهانی هاوچەرخ دابڕێژێتەوە.

لەو كتێبەدا ژیل لیپۆڤێتسکی چەمكی “سەردەمی بۆشایی” و “پاشایەتیی کاتی” وەكـ چەمكی “تەقینەوەی گەورە”كە (Big Bang) بە گۆڕانكارییەكی ئۆنتۆلۆجی و مێژوویی دادەنێت، بەو مانایەی كە تەقینەوە گەورەكە نەخشەی شارستانییەتی مرۆڤایەتی سەرلەنوێ کێشاوەتەوە! واتە تەقینەوە گەورەكە لە لایەک ناوەندە پیرۆزەکان، ئایدۆلۆژیا  قورسەکان، و ئەرکە مێژوویییەکانی تەقاندەوە و تاکی لە دۆگمابوون ڕزگار کرد؛ لە لایەکی ترەوە، ساتی «ئێستا» و لۆژیکی «مۆدە»ی (کاتێتیی بەردەوام)ی کردە سەنتەری نوێی گەردوون. بەوەش شارستانییەتی مرۆڤایەتی لە فەزایەکەوە کە لەسەر سەنگینی ڕەگوڕیشەی داکوتابوو، لەسەر داهاتووی مێژوویی وەستابوو، بۆ گەردوونێکی شل و بێ-ناوەند گواستەوە. تەقیتنەوە گەورەكە جیهانێکی دروست كرد كە مانا تێیدا دەبێتە کاتی و نەرم، هێزی تەكنەلۆژیا و ژیریی دەستکردیش بەرەو «دەسەڵاتێکی بێسنوور» و مەترسیدار پەرە دەسێنێت.

دیکتاتۆرییەتی پێکەنین

ئەمڕۆ لە ساتەوەختی وەرچەرخانێکی بوونگەراییدا دەژین کە پایەکانی زانست، تەكنەلۆژیا، ژینگە و تا ناسنامەی تاکەکەسیش دەلەرزێنێت. كتێبی “ئۆدیسە و دەسەڵاتی بێسنوور” هێڵە گشتییەکانی ئەم قۆناغە نوێیە نەخشاندووە و ناوی “شارستانییەتی دەسەڵاتی بێسنوور”ی لێدەنێت. واتە گەیشتنی مرۆڤ بە توانایەکی زەبەللاحی تەکنیکی کە تەواوی سنوورەکانی توانای مرۆڤ تێکدەشێنێت، هاوکات بوونی مرۆڤایەتیش بەرانبەر مەترسیی نادیار و بێئاسایشی بوونگەرایی دەكاتەوە. ژیل لیپۆڤێتسکی پێیوایە لەم دیمەنەدا سەرمایەداری بە ئەندازەیەكـ تەشەنە دەکات كە ته‌واوی گۆی زەوی دەگرێتەوە و سەرجەم ئارەزوو و خەونەکانی مرۆڤ دەکاتە کەلوپەل، شڵەژاوی و شۆڕبوونەوەی نوێ و بێ پێشینە و ئارەزووی دەستكرد… واتە بەهۆی هێرشەكانی تەكنۆلۆژیاوە هەموو توانا لەڕادەبەدەرەكانی مرۆڤ دەخاتە ناو قەیرانی ژینگەیەكی ئابڵوقەدراوی “دۆپامین” و بازاڕی بەكارهێنانی خیرای زێدە-ییەوە! بەو مانایەش ئێمە ئەمڕۆ تەنیا لەناو گۆڕینی نەریتەکاندا ناژین، بەڵكە لەناو «ڕیخۆڵە کوێرە»ی شارستانییەتێکی بێپێشینەدا دەژین، کە ناچارمان دەکات لە جیهانێکدا کە لێدانی دڵی ئەوەندە خێرا بووەتەوە تا سنووری هەناسەسواری بەدوای کلیلە نوێیەکانی داهاتووی دیکتاتۆرییەتی پێکەنین و سەردەمی “ئەرێنی”دا بگەڕێین! هەڵبەتە چەمكی «ڕیخۆڵە کوێرەی شارستانییەت» لە سیاقی فکرییدا ئاماژە بە دیاردە و قەیرانە لاوەکییەکانی سستمی چڕكردنەوەی مۆدێرنە دەكات، بەو مانایەی کە هیچ دەرچەیەكی بۆ مرۆڤ و مرۆڤایەتی نەهێشتۆتەوە، بەو مانایەی کە سەرچاوەی هەوکردن و هەڕەشەیە بۆ سەر تەواوی شارستانییەت و تەواوی مرۆڤایەتی. بێ ئەوەی هیچ دەرفەتێ بە ڕامان و بیركردنەوەی جیدی بدات، بە خێرایی لە ڕادەبەدەرە و زێدە- زیرەكیی میكانیكییەوە بەرەو گۆڕانكارییە تەكنەلۆژییەكان دەبێتەوە و بەڵێنی ڕزگاربوون لە ئەرکە قوڕس و سەرکوتکەرەکان بە مرۆڤ دەدات؛ بەڵام هەموو ئەو بەڵێنانە زۆردارییەکی نەرمن، کە بەسەر مرۆڤدا سەپاندوویەتی، هەر لە ڕێگای ئەو بەڵێنانەشەوە لە ئەرکی سەرکوتکەرەوە بەرەو چێژی زۆەملێمان دەكاتەوە.

ئێمە ئەمڕۆ لەژێر سێبەری “دیکتاتۆرییەتی پێکەنین”دا دەژین و ڕامان و بیركردنەوە و بەخۆداچوونەوە بووەتە تۆمەت! قووڵیی بووەتە ڕێگر لەبەرانبەر بازاڕی نەرمی بەرهەمهێنان و زێدە- بەکاربردندا، لەم سەردەمە زێدەیییەدا، تاکەکەس دەرفەتی نییە، لەبەرانبەر برینەکانی بوونیدا بوەستێ، لەبەر ئەوەی ئەو شادومانی و چێژە درۆزنانە لە دەست دەچێ كە زیرەكیی میكانیكی و خێراییی تەكنەلۆژیا بەرهەمی هێناوە. ئەمڕۆ تەكنەلۆژیا ئێمەی لە ڕەقیی “ئەرک”ەوە بۆ ڕەقیی “چێژ”، لە چێژوەرگرتن لە سروشت و تێڕامان بۆ چێژوەرگرتن لە دۆپامین و خێراییی گواستۆتەوە، هەمیشە داوا لە مرۆڤی هاوچەرخ دەکرێت بە زۆرەملێ ئارەزوومەندانە دڵخۆش بێت. بەم جۆرە تەکنەلۆژیا بارودۆخێکی بۆ مرۆڤ دروست كردووە کە لە دەرەوەدا هاوشێوەی خوداوەندەکان خاوەنی دەسەڵاتێکی بێسنوورە، بەڵام لە ناوەوەدا منداڵێکی ناسک و شڵەژاوەو کە لەگەڵ یەکەم بەركەوتنی ڕاستەقینەی ژیاندا درز دەبات و دووبارە پەنا دەباتە بەر دەمامکە دیجیتاڵییەکانییەوە، ئه‌و دەمامکانەی لەپشت بەکاربردنەوە مرۆڤ و خۆیان حەشاردراوە. ئەوەش بە چەمكی بە «مێینەکردنی جیهان» ناو دەنرێت، كە بریتییە لەو فەلسەفە و کولتوورە نوێیەی کە تێیدا بڕیار لەسەر بایەخدان بە جوانی و نەرمی دەدرێت؛ جگە لەوە لە ڕێگای بە «دیموکراتیزەکردنی مۆدە» ڕێگا بۆ هەموو تاکێک خۆش دەكرێت لەو بەها مۆدێرنانەی بازاڕدا بەشدار بێت، بەوەش هەموو شتێک بەرەو «شلی» و «کاتیبوون» پاڵ دەنێت، بۆیە گەڕانەوە بۆ جەوهەر و سووربوون لەسەر بوونێکی قووڵ و بێ-ماسک، چیتر بیرۆکەیەک نییە لە سەری مرۆڤەكاندا بخولێتەوە. لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە: ئایا لە سەردەمی تەكنەلۆژیا و خێراییدا، تاک دەتوانێت بە تەواوی خۆی لەم نەرمی «شلییە» دەرباز بکات، دەتوانێت دوورگەیەکی بچووکی قووڵی (بۆ ژیانێكی نا- چڕ، بۆ خۆی و کەسە نزیکەکانی) دروست بکاتەوە؟!.

کاتێک هاوچەرخێتی دەبێتە شارستانییەتی جەستە

لە شیکاریی ئەو وەرچەرخانە “ئۆنتۆلۆژییە”دا مێینەییی گەورەترین تاقێگەی بەهاکانی هاوچەرخێتی زێدە- بەكاربردنی بەردەكەوێت. پێگەی مێینە لە تێڕوانینی (لیپۆڤێتسکی)دا سێ قۆناغی بڕیوە: ئافرەتی یەکەم، سەردەمی قەدەر و باوکسالاری. ئافرەتی دووەم، سەردەمی ڕێنیسانس؛ لەو سەردەمەدا ئافرەت لە دەرەوەی کردارە کۆمەڵایەتییەكاندا وەک ئایکۆنێکی جوانی و وێنەیەکی نموونەیی لە هونەردا بەكار دەهێنرا. ئافرەتی سێیەم، سەردەمی هاوچەرخ و زێدە-بەکاربردن، واتە سەردەمی هەڵخەڵەتاندنی لۆژیکی بەکاربردنی بێبەزەیییانەی كۆمەڵگای تەكنۆلۆژیا.

لە سەردەمی هەڵخەڵەتاندن، هەمیشە ژن- ئافرەت وەک پرۆسەیەکی نەرم و ئاڵۆز بە (جوانی/چێژ) و چڕییەوە مامەڵەی لەگەڵدا دەكرێ، بێ ئەوەی هیچ زۆردارییەكـ لە ئارادا بێ، کەسەکە ئارەزوومەندانە خۆی دەخاتە ئەو تەڵەیەوە؛ تا ئەو شوێنەی چاودێریکردنی خۆ، جوانی و قۆزی، لە نەریتێکی کۆمەڵایەتیی چینایەتییەوە دەبێ بە “ئەرکی فەردی”ی ڕۆژانە! بەم جۆرە “ئافرەتی سێیەم” کە سەربەخۆییی خۆی وەك جەستە بەدەست هێناوە، جەستە وەک شوێنی حەشارگەی جوانی و چێژ دەخاتە بازاڕەوە. لەبەر ئەوەی ناتوانێ لە جەستەی خۆی دوور بکەوینەوە تا بێلایەنانە درک بە جوانی و چێژی جەستەی خۆی بکات؛ بۆیە جەستەی خۆی بۆ بازاڕ و ئەویدیكە دەنەخشێنێت و جوانکاری بۆ دەکات (وەک ئەوەی جەستەی خۆی نەبێت، جەستەی ئەوی تر بێت).

ئەمڕۆ ئێمە بە جەستە دەژین، بەڵام ناتوانین جەستە بە تەواوی بخەینە ژێر چاودێریی هۆشیاری و درککردن و ڕامانی قووڵەوە؛ ئەوە جیاوازیی نێوان ئەویدیی دەرەکی و ئەویدیی ناوەکییە، ئەوە جەنگی ڕاستەقینەی خۆبوون و زێدە-بەکاربردنی تەكنۆلۆژیایە!. كەواتە لەسەردەمی تەكنۆلۆژیادا ئێمە جەستەی خۆمان دەکەینە «تەنێک» لە دەرەوەی خۆمان، بە ئاوێنە یان بە چاوی ئەوانی تر سەیری دەکەین؛ ئیتر جەستە لە ساتی نمایش و ڕازاندنەوەدا چیدی «ناوخۆ» نییە، بەڵكە دەبێتە «پەند و تابلۆیەک» بۆ نمایشكردن… تا ئەو کاتەی دەمانەوێ بە هێواشی لە جەستە ورد بینەوە و تێیبگەین، ئیتر بە ئازارێک، بە برینێكـ و بە پیربوونەوە دەیبینینەوە، یان کاتێک نیشانەیەکی نەخۆشی، ترسێک، یان لێدانی دڵت لەناکاو دەگۆڕێت، ڕێک لەوێدا درک دەکەیت کە ئەم جەستەیە میوانخانەیەکە و تۆ تێیدا بێگانەیت، بۆیە ڕۆژێک دادێت بەبێ پرسی تۆ لە کار دەکەوێت! شارستانییەتی جەستە وای لێدەکات ببێتە «ئەویدیی دەستنەکەوتوو». لێرەوەیە (ژاک لاکان) دەڵێت: ئێمە هەرگیز جەستەی ڕاستەقینەی خۆمان نابینین، ئێمە تەنها ڕەنگدانەوە یان وێنەی جەستەمان دەبینین.

 لە كۆمەڵگای زێدە- بەكاربردندا داوا لە جەستە دەکرێت هەمیشە سه‌ركەوتوو و چالاک بێت، هەڵبەتە بەپێی پێوەرەکانی بازاڕێک کە لە خولانەوەی بەردەوام ناوەستێت، داوا لە جەستە دەکرێت هەمیشە “نەرم” و جوان خۆی بڕازێنێتەوە. بەم جۆرە جەستەی مێینە دەبێتە “سەرمایەیەکی جەمالی” کە دەبێت بەردەوام وەبەرهێنانی تێدا بكرێ، بەردەوام بنەخشێنرێ و لەگەڵ مۆدە نوێ بكرێتەوە.

 لەو كتێبەدا جەخت لە سەردەمی ئافرەتی سێیەم دەكرێتەوە كە لەڕێگای مۆدێل و جوانی، سەبووک و ئاسان جەستە، یان بەها ڕۆحییەکانی بۆ «کالا و شتێک» گۆڕیوە کە بەپێی پێوەرەکانی بازاڕ، کڕین، فرۆشتن، و بەکاربردن نرخەکەی دیاری دەکرێت، ئەوەش دەبێتە بەشێک لە “ناسنامەی هەڵبژێردراو”ی شارستانییەتی جەستە و پرۆژەی کەسیی ئافرەتی سێیەم پێک دەهێنێ. كەواتە “پاشایەتیی کاتی” هەموو شتێکی کردە مۆدێلێکی تێپەڕ.

هەڵبەتە لە سەردەمی ئەرکی توندەوە قوربانیدان و پابەندبوونی بەکۆمەڵ بەپیرۆز دادەنرا، بەڵام ئەمڕۆ لە كۆمەڵگایەکی بێ بەها، كۆمەڵگایەکی لەدەستدەرچووی سەبووککە یاسا و بەها ئەخلاقییەکان تێیدا بێ‌ کاریگەرن و هیچ سنوورێک بۆ ڕەفتاری تاکەکان نەماوەتەوە! ناتوانین وەك مرۆڤێكی خاوەن سەنگ بژین، یان وەكـ مرۆڤێكی خاوەن شكۆ هاوسۆزیی لەگەڵ پرسە گەورە مرۆییەکاندا بکەین و خەمخۆری پرسەکانی ژینگە و مافی ئەوانی تر بین، چونكە كۆمەڵگای تەكنەلۆژی پێیوایە هەموو ئەوانە ڕێگری لە “چێژی کەسی” یان قوربانیدانی گەورەمان بەسەردا دەسەپێنێت و كات و ئازادیی کەسی کەلەپچە دەکات. بەڵام لیپۆڤێتسکی پێیوایە، دەشێ هاوسۆزی پرسە مرۆیییەکان بکەین و ئەم هاوسۆزییە ڕێڕەومان بەرەو چێژی کەسی پەک نەخات! واتە ناشێ مرۆڤی هاوچەرخ،  بەرپرسیارێتی مرۆڤایەتی فەرامۆش بكات، مرۆڤی هاوچەرخ پێویستە ڕۆژانە مانای مرۆڤبوونی خۆی هەتتا لەناو دنیای بە شتبوون و هەڵبژاردنەکانی سەردەمی مۆدێرنەشدا بدۆزێتەوە.  

كۆمەڵگای زێدە-بەکاربردن

 ژیل لیپۆڤێتسکی پێیوایە ئێمە لە بەکاربردنی “پێگە”وە (کە دەیانکڕی تا لەبەرانبەر ئەوانی تردا باشتر دەربکەوین) گواستراوینەتەوە بۆ “بەکاربردنی ئەزموونی سۆزداری” (کە دەیانکڕی تا هەست بە خۆمان بکەین). لەم سەردەمەدا، ئاستی کڕینی کەلوپەل، خزمەتگوزاری و چێژەکان بە شێوەیەکی بێ پێشینە زیادی کردووە، و بازاڕکردن بووەتە دەرمانێکی ڕۆژانە بۆ ڕاوەندنەوەی سەرئێشە و بێزاری. سەرەڕای هەموو ئەوەش، مرۆڤ نەیتوانیووە ڕووبەڕووی شڵەژاوی دەروونی بێتەوە!. لەکاتێکدا خاوەنی تەواوی ئامرازەکانی خۆشگوزەرانی و ئامرازەکانی حەسانەوەیە، كەچی بە چڕی ڕوو لە نۆرینگە دەروونییەكان دەکات، و بەدوای هاوسەنگی لەدەستچوودا دەگەڕێت یان لە خولەکانی “گەشەپێدانی کەسی”دا ئامادەیە. ئەگەرچی ئەمڕۆ كۆمەڵگای تەكنەلۆژی هەموو ئەوانەیشی كردۆتە کەلوپەلی بەکاربردن؟!

بۆچی لە سەردەمی زێدەیییەكاندا نۆرینگە دەروونییەکان قەرەباڵغ دەبن؟! بۆچی زیادبوونی هەڵبژاردنەکان نەبووە هۆی زیادبوونی ڕازیبوون، بەڵكە بووەتە هۆی “دڵەڕاوکێی هەڵبژاردن”… ئەمڕۆ تەكنەلۆژیا بەردەوام هانت دەدات بڵێیت “دڵخۆش”، “گەنج”، و “سەرکەوتوو”م… شڵەژانی دەروونی و نائارامی یان دۆڕان پەیوەندی بە سەردەمی تەكنەلۆژیاوە نییە، بەڵكە “هەڵەیەکی کەسی”یە، هەڵەی كەسیش کەسەكە لێی بەرپرسیارە و لێخۆشبوونی بۆ نییە. ئا ئەمەیە ئەوەی لیپۆڤێتسکی ناوی دەنێت ڕووی تاریکیی هاوچەرخێتیی توند- کە ڕۆژێك لە ڕۆژان خەونمان پێوە دەبینی… كەچی ئەمڕۆ بۆتە “لۆدی دەروونی”. ئەمڕۆ مرۆڤ بە تەنیا خۆی لە بەرانبەر ئاوێنەکەیدا دەبینێتەوە، كە لەلایەن شاشەکانی ڕیکلامی ڕەنگاوڕەنگەوە ئابڵوقەدراوە و داواکراوە، بۆ ئەوەی “کەماڵییەکی” مەحاڵ بەدی بێنێت.

ئیتر مرۆڤ توانای ژیانی ناو بۆشایی نەماوە. چونكە جەوهەری مرۆڤ گەڕانە بەدوای “مانا”دا و لە بەکاربردنی کاتی تێدەپەڕێت، مرۆڤ لە ڕێگای ماناوە درک بە ئەویدی دەکات، تەنانەت ئەگەر بە ناچاری لەناو ئامرازەکانی بەکاربردنیشدا بێ، دەبێ بەدوای مانادا بگەڕێت!. ئەوە هەوڵێکی مرۆیی نەپچڕاوەیە بۆ گەڕاندنەوەی هاوسەنگیی بوون لە جیهانێکدا کە ئیتر لە گۆڕان ناوەستێت. بەدیوەكەی دیكە هەمیشە چێژ بەپێی یاسای هاوسەنگیی دەروونی کار دەکات، هەمیشە چێژ ئامانجی کەمکردنەوەی فشارە دەروونییەكانە تا مرۆڤ لە ئاسوودەییدا بژیت. بەو مانایە شڵەژانی دەروونی، تەواو ڕەتکردنەوەی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئەو ڕاستییەی کە لە ناخدا هەیە و گەڕانەوەیە بۆ هونەری تێڕامان!.

 لە کۆتاییدا پرسیارەكە ئەوەیە: چۆن دەکرێت مانایەکی “ڕەق” لە جیهانێکی “نەرم”دا بنیاد بنرێت، چۆن دەکرێت ئازادی پیادە بكرێت بێ کەوتنە تەڵەی دڵەڕاوکێیەک کە كۆمەڵگای فرە-بەکاربردن دایهێناوە؟!. لە كتێبەكەدا ئەگەرچی ژیل لیپۆڤێتسکی “مانیڤیستۆی” ڕزگاربوونمان پێشکەش ناکات، بەڵام دڵسۆزانە بۆ ئەو واقیعە ئاڵۆزە توێکارییەکی سارد و ڕوون دەخاتەڕوو كە بەرپرسیارێتیی هۆشیاریی بە مەرجی سەردەم دەبینێ. كەواتە خوێندنەوەی هزری ئەو فەیلەسوفە دەعوەتێکە بۆ گەڕاندنەوەی سەنگی جوانی لە ژیانماندا، ئەوەش گەڕانەوە بۆ ڕابردوو نییە، بەڵكە تێگەیشتنێكی جەوهەری و قووڵە لە ئێستای تەكنەلۆژیادا.

هەولێر 1/8/2026

The post گەڕانەوە لە سەردەمی “بۆشایی”یەوە بۆ سەردەمی “ئۆدیسە” appeared first on ژنەفتن.

خوێندکاری کتێبخانە و زانستی زانیاری له زانکۆی لوند، سوید

دەستپێک

کتێبی دیجیتاڵ یەکێک له ڕەهەندە پێکهێنەرەکانی کتێبخانەی دیجیتاڵه. له ژێر سایەی گەشەی ئامرازە دیجیتاڵییەکاندا، ئەمڕۆکە کتێبی دیجیتاڵی و کتێبی دەنگی له کتێبی چاپکراو خوازیاری پتریان هەیە. لەم نووسراوەیەدا پێناسەیەک له جۆرەکانی کتێب دەخەمە ڕوو. به جەخت خستنە سەر چەمکی بەدیجیتاڵیکردنی کتێبخانە، چەند بۆچوونی لایەنگرانی هەر کام له ”خوێندنەوە” و ”گوێگرتن له” کتێب بەراورد دەکەم. ئامانجم لەم نووسراوە ئەوەیه بزانم چۆن کتێبی دەنگی بووەتە بەشێک له چەمکەکانی کتێب و کتێبخانە، که بەردەوام گۆڕانیان بەسەردا دێت. هەروەها هەوڵ دەدەم بزانم ئایا گوێگرتن له کتێب وەک جۆرێک له خوێندنەوە بەدی دەکرێت.

دیرۆک

دەستپێکی کتێبی دەنگی دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەهەم؛ کاتێک تۆماس ئەدیسۆن توانی سیستەمی تۆماری دەنگ دابهێنێت. بەمجۆرە ژمارەیەک نووسەر و شاعیر دەستیان کرد به خوێندنەوە و تۆماری دەنگیی دەقە ئەدەبییەکانی خۆیان و هی یەکتریی. هاوکات گەڕانەوەی سەربازەکانی شەڕی جیهانیی یەکەم به چاوی بریندارەوە -بەتایبەتی ئەوانەی توانای بینینیان به تەواوی لە دەست دابوو- بووه هۆکاری بەرهەمهاتنی فرەڕێژەییی کتێبی دەنگی و بەرزبوونەوەی ئەم جۆرە له کتێب له ناو پرتووکخانە گشتییەکاندا. بەڵام خوێندنەوەی دەقی نووسراو به دەنگی بەرز دیرۆکێکی دوورودرێژتری هەیە. هۆمەر، هەڵبەستوانی یۆنانی، دەقەکانی خۆی له ناو کۆمەڵگا بۆ خەڵک دەخوێندەوە. هاوکات هۆنراوە ئایینییەکان، بە درێژاییی مێژوو، بۆ شوێنکەوتووانی ئایینەکان خوێندراونەتەوه– ئەویش بەهۆی نەخوێندەواریی زۆربەی دیندارەکان بووه. ئەوانە وا به هۆی نایەکسانیی چینایەتی، دەرفەتی گوێگرتنیان پێ نەدەبەخشرا، له خەیاڵی خۆیاندا بیرۆکەی کتێبی دەنگییان دەئافراند. له ساڵی ١٧٧٥ کۆیلەیەکی ئەفریقی-ئەمریکی به ناوی جەیمز ئالبێرت ئوکاوساو له دەفتەری یادداشتەکانیدا نووسیویەتی که جاری وا هەبووه گوێی ناوە به کتێبی ئینجیلەوە، بۆ ئەوەی بەڵکوو نووسراوەکانی ناو کتێبەکە ببیستێت (Rubery, 2016, ss. 2-3). ئەمڕۆکە گوێگرتن له کتێبی دەنگی له چاو خوێندنەوەی کتێب، خوازیاری پترە. بەڵام ئاخۆ دەشێت گوێگرانی کتێب وەک کتێبخوێن هەژمار بکرێن؟ بەر لەوەی بپەرژێمە سەر ئەم پرسه، پێویسته پێناسەیەکی کورت بۆ هەرکام له جۆرەکانی کتێب بخەمە بەر دەست.

جۆرەکانی کتێب

ئەمڕۆکە کتێبخانە گشتییەکان له ئەمەریکا و ئورووپا وێڕای دابینکردنی شوێنێکی فیزیکی –واته بینای کتێبخانەکە– کۆمەڵێک کەلوپەلی جۆربەجۆر لەوانه ڕۆژنامە، کتێب، دی‌ڤی‌دی، تەنانەت ئامێری ژەنینی مۆسیقا و تۆماری دەنگ و هتد. دەخەنە بەردەستی گشت چینەکانی کۆمەڵگا. کتێبخانە وەک ماڵی سێهەم دێتە هەژمار؛ ئەگەر ماڵی یەکەم شوێنی نیشتەجێبوون و ماڵی دووهەم شوێنی کار بێت. کتێبخانە فەزایەکی بێ‌لایەنه بۆ هەموو دەنگەکان. لەسەر ئەم بنەمایە پێویسته لەسەر خواستی خەڵک، بەپێی دۆخی ئابووری و بودجه، هەموو جۆرە کتێبێک و هەر کام لە جۆرەکانی کتێب له ناو سیستەمی کتێبخانەدا لە بەردەست بێت. کتێبخانە به واتا بنەڕەتییەکەی واته شوێنی کتێب. تەنانەت هاوواتا ئینگلیزییەکەی واته library پەیڤی کتێب له خۆ دەگرێت؛ liber به لاتینی واته کتێب\پەرتووک. بەڵام کتێب چیه؟ کتێب جۆرێکه له بەڵگە یا دۆکیومێنت. میکایل باکلەند (١٩٩٧) لە وتارێکی به ناوی ?”What Is a “Document دا ڕەخنە له پێناسەی باو بۆ بەڵگە دەگرێت. باکلەند پێی وایه پێویسته تەنانەت جۆرەکانی‌تری بەڵگە که نه نووسراون و نه چاپکراون وەک بەڵگە پۆلێن بکرێن. جۆرەکانی کتێب دەکرێت دابەش بکرێته سەر سێ گرووپ: کتێبی چاپکراو، کتێبی ئەلکترۆنی و کتێبی دەنگی. کتێبی چاپکراو بریتییه له بەڵگەیەکی فیزیکی که به پێکهاتەی مێژوویی و مێژووی پێکهاتەی کتێبخانەوە گرێدراوه. کتێبخانه وەک شوێنێکی فیزیکی هاوتەریب لەگەڵ بەڵگەی چاپکراوی فیزیکیدا پێناسه و ڕاڤه کراوە. بەڵام ئەمێسته، له سەردەمی دنیای دیجیتاڵدا، کتێبخانە گۆڕانکاریی بەسەردا هاتووە– هەم له تیۆریدا هەم به کردەوە. ئەمڕۆکه کتێبخانەی دیجیتاڵ کەوتووەتە کار. هەوڵی بەدیجیتاڵکردن (Digitation) بۆ وێنەهەڵگرتن (Scanning)ی بەڵگەی فیزیکی و بارکردنیان لەسەر بەستێنی دیجیتاڵیی وەک کۆمپیوتەر، له کۆتایییەکانی سەدەی بیستەمەوە دەستی پێ کرد. چەمکی کتێبخانەی دیجیتاڵیش له هەمان ئەو ساڵانەوە له دەقی توێژەرەکاندا دەکار دەکرێت. چەمکەکە هەم لایەنگری هەیە هەم ڕەخنەگر. یەکێک له دواهەمین لایەنگرەکانی کتێبخانەی فیزیکی، دوگڵاس گرینبێری (Douglas Greenberg) ساڵی ١٩٩٨ له دژی چەمکی کتێبخانەی دیجیتاڵ وەستا و پێی وابوو کتێبخانە و دیجیتاڵ لێک ناکاڵێنەوە؛ ”ئەگەر دیجیتاڵه نابێته کتێبخانە، ئەگەر کتێبخانەیە ناشێ پێی بگوترێ دیجیتاڵ” (Bishop, 2003, s. 86). کەچی بەپێچەوانەوە ئەمڕۆکه دەبینین که کتێبخانە بەبێ سیستەمی دیجیتاڵ زەحمەته بتوانرێت پێی بگوترێت کتێبخانە. لانیکەم له وڵاتانی سکاندیناڤیا سووڕانی کتێب (Book circulation)، واته تۆمارکردنی زانیارییەکانی سەبارەت به بەڵگەی قەرزکراو و دووبارە گەڕاوە بۆ ناو کتێبخانه، تەنها لە ڕێی سیستەمی دیجیتاڵەوە ڕێی تێ دەچێت. هاوینی ڕابردوو، یەکێک له سیستەمەکانی سووڕانی کتێب به ناوی Sierra لانیکەم دوو جار هێرشی کرایه سەر. لەکاتی هێرشەکاندا کتێبخانەی گشتی تەواو لەکار کەوت. ئەمە گرینگیی لایەنی دیجیتاڵیی کتێبخانە دەردەخات. جگە لە سیستەمی دیجیتاڵیی سووڕانی کتێب، جۆرەکانی کتێب له پێکهاتنی کتێبخانەی دیجیتاڵدا کاریگەر بووه. هەردوو جۆرەکانی کتێبی ئەلکترۆنی و کتێبی دەنگی دەکرێت وەک دوو جومگەی سەرەکیی کتێبخانەی دیجیتاڵ هەژمار بکرێن.

کتێبی ئەلکترۆنی

وەک سارا شەرهۆلم له دەرس وتارەکەی هەشتی نۆڤەمبەردا له زانکۆی لوند ڕوونی کردەوە، “کتێبی ئەلەکترۆنی پێناسەیەکی دیاریکراوی نییه”. بەڵام دەکرێت کتێبی ئەلەکترۆنی به سێ خاڵ له کتێبی چاپکراو جوێ بکرێتەوە. کتێبی ئەلەکترۆنی کتێبێکی نووسراوه، بەم جیاوازییەوە که فۆرمەتەکەی دیجیتاڵە (epub) و بە مەبەستی خوێندنەوەی پێویسته یا کۆمپیۆتەر یا ئامرازی تایبەت (e-book reader) بەکار بهێنرێت، هەروەها دەکرێت هەڵگری وێنە، ڕایەڵی ئەنتەرنێتی، یاخود فایلی دەنگی بێت (Sara Kärrholm, lecture at LU, 8, sept. 2026). وەک کارێن کالهوون ئاماژەی پێ دەکات، لە ساڵانی ٢٠١٠ و ٢٠١٢ هەم داخوازی کتێبی ئەلکترۆنی (e-book) لەسەر ماڵپەڕی ئامازۆن پێش کتێبی چاپکراو کەوت هەم هەژماری خاوەندارانی تەبلێت و ئامرازی خوێندنەوەی کتێبی ئەلکترۆنی له سەدا بیست گەشەی ستاند ( Karen Calhoun, 2014, s. 115). بەهۆی بەکارهێننانی ئامرازی دیجیتاڵەوە، کتێبی دەنگی دەکەوێته ڕیزی کتێبی ئەلکترۆنییەوە.

کتێبی دەنگی

له دوای داهێنانەکەی تۆماس ئەدیسۆن له ساڵی ١٨٧٧، بیرۆکەی تۆماری کتێب به دەنگ، سەرەتا بۆ نابیناکان و پاشان بۆ هەمووان، سەری هەڵدا. سەرەتاکانی سەدەی بیستەم کەسانێک وەک Arthur Copland به مەبەستی بەرگریکردن له نووسراوی سەر لاپەڕە بۆ نابینایان (Braill) له دژی کتێبی ئاخێور (Talking book) وەستانەوە. Copland پێی وابوو خوێندنەوە له ڕێگای ساوینی دەست (tectile) بەسەر لاپەڕەی کتێب ”بەرزەجێ‌ترە” له ”گوێگرتن له کەسێکی‌تر –بەتایبەتی لەڕێگەی ماکینەوە– کە کتێبەکه دەخوێنێتەوە”. بەڵام ڕێکخراوی ئەمەریکیی بۆ نابینایان (AFB) دەریخست “که قوتابییەکی ئاسایی بە گوێگرتن دەتوانێت سێ ئەوەندەی ساوینی دەست بەسەر کتێبی برەیلدا خێراتر بخوێنێتەوە (خوێندنەوە به ساوینی دەست لەسەر نووسراوەی برەیل هۆکاری سەرەکیی دواکەوتنی قوتابییە نابیناکان بوو)”. (Rubery, 2016, p. 150 and p. 92)

ئەمڕۆکه له کتێبخانەکانی سوید، کتێبی دەنگی واته (ljudbok) له کتێبی ئاخێوەر (talbok) جوێ دەکرێتەوە. کتێبی دەنگی بۆ هەمووانه و کتێبی ئاخێوەر بەتایبەتی بۆ کەم ئەندامان بەرهەم دێت. کتێبی دەنگی لەڕێگای ئەپی Biblioوە دەخرێته بەردەستی بەکارهێنەرانی کتێبخانە. بەڵام فێرکاری بۆ چۆنیەتیی بەکارهێنانی ئەپەکە لەسەر ئەستۆی بەکارهێنەران خۆیاندایه. لەم ساڵانەی دواییدا پرسی خوێندنەوەی کتێب و گوێگرتن له کتێبی دەنگی بووەتە بابەتێکی لێکۆڵینەوەیی, بەتایبەتیی لە دوای گەشەی بێ‌وێنەی کتێبه دەنگیەکان. کۆمپانیای Storytel که یەکێکه لە گەورەترین کۆمپانیاکانی ستریمینگ له سوید، ساڵی ٢٠١٦ بڵاوکەرەوەی Norstedtsی کڕی (SVT Nyheter, 22 Juni, 2016). کۆمپانیاکە بەرهەمهێنەری پتر له یەک ملیۆن کتێبی دەنگییه.

له کاتی نووسینی ئەم نووسراوەیەدا، لەگەڵ کتێبخانەدارێکی کتێبخانەی گشتیی شاری مالمۆ و هەروەها خوێنەرێکی –یا باشتره بڵێم گوێگرێکی– بەردەوامی کتێبی دەنگی گفتوگۆم کرد. کتێبخانەداره. هاوشێوەی Copland هەڵوێستی توند دەگرێت لە بەرامبەر کتێبی دەنگی. ئەم کتێبخانەدارە پێی وایه کتێب پێویسته نووسراو بێت و لەسەر لاپەڕە چاپ کرابێت؛ ئینجا دەشێت سوودی ”خوێندنەوەی” لێ ببینین. بەڵام بەکارهێنەرن. بە هەیەجانەوە دەڵێت “کتێبی دەنگی موعجیزەی سەردەمە. نەک تەنها لەبەر ئەوەی هاوکات که گوێ له کتێب دەگرم، دەتوانم به کارەکانم ڕابگەم. بەڵکوو چونکه من به گوێگرتن باشتر دەتوانم دیمەنەکان لە خەیاڵمدا وێنا بکەم.”

له وڵاتانی سکاندیناڤیا، یەکێک له ئەرکەکانی کتێبخانەی گشتی دابینکردنی کتێبه له هەموو فۆرمەتێکی بەردەستدا. Digitaliseringsstyrelsen له وڵاتی دانیمارک تەنانەت فێرکاریی چۆنیەتیی بەکارهێنانی خزمەتگوزارییە دیجیتاڵییەکان وەک uppdragg بۆ کتێبخانه دەستنیشان دەکات (Olsson Dahlquist, 2019, p. 22). له سوید فەرمانێکی لەم شێوەیە نییه. بەکارهێنەرن. لەسەر ماڵپەڕی یوتیوب گوێ له کتێبی دەنگی دەگرێت. “دۆزینەوەی ئاسانترە، لەبەر ئەوەی نازانم ئەپەکەی کتێبخانه بەکار بێنم.”

ئەنجام

وەک بەشێکی دانەبڕاوی کتێبخانە، کتێب له سەدەکانی ڕابردوودا گۆڕانی گەورەی بەخۆوە بینیوە. کتێب چیتر ئەو بەڵگە فیزیکییه چاپکراوه نییه، بەڵکوو دەشێت نووسراوێکی دیجیتاڵ یاخود فایلێکی دەنگی بێت. کتێبی دەنگی وەک بەشێکی بەدیجیتاڵکردنی کتێبخانە، پاژێکی دانەبڕاوی کتێبخانەی گشتییه. گەشەی بەرچاوی کتێبی دەنگی مشتومڕی لەسەر کولتووری ”خوێندنەوە” لێ کەوتووەتەوە. هەندێک لێکۆڵەر و کتێبخانەدار بەتوندی دژی کتێبی دەنگی دەوەستنەوە. هاوکات، ئەگەرچی کتێبخانەی سویدی پەروەردەی دیجیتاڵ بۆ سەردانیکەران له دەستووری کاریدا نییه، بەڵام ڕێژەی بەکارهێنەرانی کتێبی دەنگی له زۆربووندایه. به بەراوردکردنی خوێندنەوە و گوێگرتن له کتێبی دەنگی ئەم پرسیارە دەورووژێت که ئایا ”خوێنەر” لە جیهانی دیجیتاڵدا واتای چییه. هەروەها گەشەی کتێبە دەنگییەکان دەریدەخات که چەمکی کتێب له گۆڕانکاریی بەردەوامدایه و قاڵب و ڕێگاکانی بەدەستخستنی زانیاریش گۆڕانی بەسەردا دێت.

سەرچاوەکان:

1. Bishop, A. P., Van House, N. A., & Buttenfield, B. P. (Eds.). (2003). Digital library use: Social practice in design and evaluation. MIT.
2. Buckland, M. K. (1997). What is a “document”?. Journal of the American Society for Information Science, 48(9), 804–809.
3. Buckland, M. (1998). What is a "digital document"?. Document Numérique, 2(2).
4. Calhoun, K. (2014). Exploring digital libraries: Foundations, Practice, prospects. Facet Publishing.
5. Kärrholm, Sara, LU. Lecture (Sept 8, 2026).
6. Olsson Dahlquist, L. (2019). Folkbildning för delaktighet: En studie om bibliotekets demokratiska uppdrag i en digital samtid. Lunds universitet, Institutionen för kulturvetenskaper.
7. Rubery, M. (2016). The untold story of the talking book. Harvard University Press.
8. Rubery, M. (Ed.). (2011). Audiobooks, literature, and sound studies. Routledge.
9. SVT Nyheter, https://www.svt.se/kultur/ljudbokstjansten-storytel-koper-norstedts-forlag (visited 23 sept. 2026)

The post کتێبی دەنگی دەخوێنمەوە appeared first on ژنەفتن.

یەکەمین گەڕانەوە بۆ ماڵ لەوانەیە قارەمانانە نەبووبێت. نە کەشتی هەبوو، نە پاشا، نە جەنگ، نە پێنێلۆپییەک کە لە تەنیشت ئامێری جۆڵاییەکەوە چاوەڕێی گەڕانەوەی ئۆدیسیەس بکات. تەنیا گرووپێکی بچووک لە مرۆڤە سەرەتایییەکان هەبوون، بەسەر  شاخ و بەناو دەشتدا دەڕۆیشتن، لە کۆتاییی ڕۆژەکەدا، دەگەڕانەوە بۆ لای ئاگرێک. سەیپیەنسەکان، ماڵ و پەناگەکانیان بۆ ڕاوکردن، کۆکردنەوەی خۆراک، دۆزینەوەی ئاو، شوێنکەوتنی ئاژەڵەکان، ڕزگاربوون لە سەختیی کەشوهەوا، جێدەهێشت. بەڵام بەهای ئەم جێهێشتنە لەم شوێنەدا دەگەیشتە لووتکە، کە بەر لە جێهێشتن، گەڕانەوە بۆ ماڵەوە گەورەترین ئامانج بوو. زۆر پێش ئەوەی ماڵ شێوەی خێوەتگە، خانوو، یان باڵەخانەیەک وەربگرێت، تەنیا بازنەیەک بوو لە خەڵک. هەر بۆیە گەڕانەوە بۆ ماڵەوە، کۆنترە لە خودی هۆشیاریی مرۆڤ بۆ هەبوونی پەناگەیەک.

هەزاران ساڵ دواتر، مرۆڤەکان شارستانیەتەکانیان بونیاد نا، بەناو زەریاکاندا گەشتیان کرد، بیابانەکانیان بڕی، جەنگیان بەرپا کرد، بوونە پەنابەر، گەشتیان بۆ سەر مانگ کرد، ژیریی دەستکردیان بەرهەم هێنا، بەڵام هێشتا، یەکێک لە کۆنترین پرسیارەکان، تەنانەت لەناو ئەم هەموو شۆڕشە تەکنەلۆژیدا بە زیندوویی ماوەتەوە: دوای ئەوەی زۆر دوورکەوتینەوە، دەگەڕێینەوە بۆ کوێ؟ ئەم پرسیارە سەیپیێنسەکان بە ئۆدیسێوسەوە، گلگامێش بە پەنابەرانەوە و ڕەنگە ڕۆژێکیش مرۆڤ بە ڕۆبۆتەکانەوە ببەستێتەوە.

مرۆڤ بوونەوەرێکی کۆچەرە بەڵام ئەوەی هێزی شاراوەیە لە پشت ئەم کۆچەرییە هەستی سەر بە شوێنێک بوونە. دەمانەوێت ئەوە بدۆزینەوە کە لە بەرزترین لوتکەی چیاکاندایە، بەڵام ئەمە بەبێ بیرکردنەوە لەو گوندانەی کە لە دوامانەوە جێمان هێشتوون، ناگاتە ئامانج. ئەمە ڕوونی دەکاتەوە کە بۆچی گەڕانەوە بۆ ماڵەوە لەناو قووڵاییی مێژوو و کولتووری مرۆڤدا ڕەگی داکوتاوە. تەنانەت تێڕوانینیشمان بۆ مەرگ زۆرجار لە ڕێگەی زمانی گەڕانەوەوە بۆ ماڵەوە دەربڕدراوە: گەڕانەوە بۆ خاک، گەڕانەوە بۆ باوباپیران، گەڕانەوە بۆ لای خودا، گەڕانەوە بۆ سروشت. هەر بۆیە، گەڕانەوە بۆ ماڵەوە هەمیشە بە مانای گەڕانەوە بۆ ناو پەناگە یان خانوو نایەت. هەندێک جار دەگەڕێینەوە بۆ لای کەسێک، بۆ لای زمانێک، بۆ لای باوەڕێک. یان هەندێک جار بۆ وەشان (version)ێکی لەبیرکراوی خودی خۆمان.

گەڕانەوە بۆ ماڵەوە وەک تێما و مێتافۆری ئەدەبی

یەک: لە زمانی گریکیدا وشەیەک هەیە، پەیوەستە بە گەڕانەوە بۆ ماڵەوە: نۆستۆس (nostos). لەمەوە یەکێک لە وشە دیارەکانی ناو ئەدەب و کولتوور و زانستە مرۆڤاییەکان سەرچاوە دەگرێت، نۆستالژیا (nostalgia). ئەو ویست و ئازارەی کە پەیوەستە بە تامەزرۆیی و تاسەی ماڵ، شار، یان سەردەمێک. هەر بۆیە یەکێک لە بەهێزترین تێما و دیارتریان بابەتەکان لەناو ئەدەبیاتدا، نۆستالژیایە. (گەڕان بۆ کاتی لەدەستچوو)ی مارسێل پروست و (گاتسبیی مەزن)ی سکۆت فیتزگێرالد و (سووکەڵەیی لە تاقەت بەدەری بوون)ی میلان کۆندێرا، لە نموونەی ڕۆمانە ناودارەکانن کە نۆستالژیا تێیاندا بابەت و تێمای سەرەکییە. لە شیعردا (قوربانی تۆزی ڕێگەتم ئەی بادی خۆش مروور)ی نالی و (ئۆدیسی)ی هۆمێر و (وێرانە خاک)ی تی. ئێس. ئیلیەت لە دیارترین نموونەکانن.

ڕەنگە کۆنترین هێڵی ئەدەبی بۆ گێڕانەوە بریتی بێت لە:  جێهێشتن  وێڵبوون  گۆڕان  گەڕانەوە.

لەناو ئەدەبدا، گەڕانەوە بۆ ماڵ تاقیکردنەوەیەکی نموونەیی بۆ ناسنامە دروست دەکات. بەو مانایەی کە تێکستە ئەدەبییەکە دەیان پرسیار وەک پایەی گێڕانەوەی چیرۆکەکە و دروستکردنی وێنەکە دەخەنە ڕوو. گریمان کارەکتەرێک بۆ ماوەی بیست ساڵ، ماڵ جێدەهێڵێت؛ کاتێک دەگەڕێتەوە، (کێ) یان (چی) بە تەواوی دەگەڕێتەوە؟ هەمان جەستە؟ هەمان کەسایەتی؟ هەمان بیرەوەری؟ ئەی چی ئەگەر ماڵەکە مابێت، بەڵام خەڵکەکەی ڕۆیشتبن؟ چی ئەگەر خەڵکەکەی مابن، بەڵام ماڵەکە و کۆڵان و شارەکە گۆڕابن؟

ئەم پرسیارانە، گەڕانەوە بۆ ماڵ دەگۆڕن بۆ شتێکی زۆر ئاڵۆزتر لە گەشتکردن، دەبێتە ویستێکی دەورەدراو بە بیرکردنەوەی فەلسەفی و کێشەی بوون. لەناو ئەدەبدا، گەڕانەوە بۆ ماڵ دەمانخاتە بەردەم ئارگومێنتێکی ئاڵۆز و قووڵ: دەتوانین بگەڕێینەوە بۆ هەمان شوێن بەبێ ئەوەی بگەڕێینەوە بۆ هەمان جیهان!

دوو: گلگامێش، گەڕانەوە بۆ ماڵ وەک دانایی

گلگامێش، یەکێکە لە کۆنترین چیرۆکەکانی مرۆڤایەتی کە تا ئێستە بە درەوشاوەیی مابێتەوە، کە گەڕانەوەیەکی قووڵ بۆ ماڵەوە لەخۆ دەگرێت. گلگامێش دوای مەرگی ئەنکیدۆ، ئوروک جێدەهێڵێت. بۆ یەکەم جار، پاشا مەزنەکە تێدەگات کە هێز ناتوانێت بەسەر مەرگدا زاڵ بێت. بۆیە، بەدوای نەمریدا، گەشت دەکات بۆ ئەودیوی جیهانە ئاشناکەی. بەناو ناوچە مەترسیدارەکاندا تێدەپەڕێت. چاوی بە بوونەوەری نائاسایی دەکەوێت. دەگاتە ئوتناپیشتیم، ڕزگاربووانی لافاوە گەورەکە. بەدوای ئەو نهێنییەدا دەگەڕێت کە لەوانەیە لە مەرگ ڕزگاری بکات، بەڵام شکست دەهێنێت.

دواتر گلگامێش دەگەڕێتەوە بۆ ئوروک. ئەم گەڕانەوەیە گرنگییەکی یەکجار گەورەی هەیە، ئەو ناگەڕێتەوە بۆ ماڵەوە لەکاتێکدا نەمریی هەڵگرتبێت، ئەو دەگەڕێتەوە بۆ ماڵ لەکاتێکدا زانین (knowledge)ی هەڵگرتووە. دیوارەکانی ئوروک پێش گەشتەکەیشی لەوێ بوون. بەڵام ئێستە گلگامێش بە جۆرێکی تر دەیان بینێت. گەڕانەوەکەی بۆ ماڵ یەکێک لە دێرینترین ڕاستییەکان دەخاتە ڕوو، هەندێک جار دەبێت ماڵ جێبهێڵین بۆ ئەوەی تێبگەین نەک هەر ماڵ مانای چییە، بەڵکوو بوون و خودی خۆمان چ مانایەک هەڵدەگرن.

سێ: ئۆدیسیۆس، نموونەی باڵای گەڕانەوە بۆ ماڵەوە

ئەگەر گلگامێش یەکێک لە کۆنترین گەڕانەوەکان بۆ ماڵ بێت، ئەوا ئۆدیسیۆس بەناوبانگترینیمان پێشکەش دەکات. (ئۆدیسی)ی هۆمێر لە بنەڕەتدا وەڵامێکی گەورەیە بۆ ئارەزوویەکی سادە: دەمەوێت بگەڕێمەوە بۆ ماڵەوە. هیچ بەرهەمێک هێندەی ئۆدیسی پێناسەی گەڕانەوە بۆ ماڵەوە ناکات. لە دوای جەنگی ترۆی، ئۆدیسیۆس دە ساڵ بەسەر دەبات لە هەوڵدان بۆ گەڕانەوە بۆ (ئیساکا). ڕووبەڕووی دڕندە، باهۆز، خوداوەندەکان، فریودان، دوورگەکان، زیندانیکردن، وەسوەسە و مەرگ دەبێتەوە. هەموو دێو و درنجێک دوای دەخات. هەموو وەسوەسەیەک سەرنجی دەڕفێنێت. هەموو دوورگەیەک ژیانێکی دیکەی پێشکەش دەکات. دووبارە و دووبارە، جیهان جێگرەوەی پێشکەش دەکات. بەڵام ئۆدیسیۆس ڕەتیان دەکاتەوە. بۆچی؟ چونکە هیچ کام لەوانە ”ماڵەوە “نین. چونکە ئیساکا تەنیا خاکێک نییە. ئیساکا پێنێلۆپی، تەلەماکوس، مێژووەکەی، ناوەکەی، تێدایە.

ئۆدیسیۆس تەنیا سەلامەتی ناوێت، ئەو بەدوای ناسنامەکەی، بەدوای مێژوو، بەدوای خۆیدا دەگەڕێت. ڕەنگە ئەمە یەکێک بێت لە قووڵترین ماناكانی ماڵ: ماڵ ئەو شوێنەیە کە پێویست ناکات بە تەواوی ڕوونی بکەینەوە ئێمە کێین. ئۆدیسیۆس گەڕانەوەی بۆ ماڵەوە لە گەشتێکی جەستەیییەوە گۆڕی بۆ تامەزرۆیییەکی بوونگەرایی. پرسیاری کرد: تۆ کێیت کاتێک هیچ کەسێک ناوی تۆی لە یاد نەماوە؟ لە ئۆدیسیدا پرسیارەکە ئەمەیە: تا چەند گەشت دەکەین بۆ ئەوەی بگەڕێینەوە بۆ ئەو شوێنەی پێمان وایە سەر بەوێین؟

چوار: گەڕانەوە بۆ ماڵەوە وەک دێرینترین و نەبڕاوەترین تێما لەناو ئەدەب

مێژووی ئەدەب پڕە لەو تێکستانەی کە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لەناو تێما و بابەت و مێتافۆری ویست و گەڕانەوە بۆ ماڵەوە دەخولێنەوە. گەشتی دانتێ تەنیا بۆ دۆزەخ و بەرزەخ و بەهەشت نییە، بەڵکوو گەشتێکی چەند قۆناغە بەناو ماڵی ڕوحیدا. کۆمیدیای یەزدانی گەڕانەوەیەکی دیکەیە بۆ ماڵەوە. دانتێ بە ناو دۆزەخ و بەرزەخ و بەهەشتدا گەشت دەکات تەنیا بۆ ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ سەرچاوە ڕاستەقینەکەی خۆی. ماڵ چیتر فلۆرەنس یان شارێک نییە، بەڵکوو ڕاستییەکی ڕۆحییە. لای دانتێ گەڕانەوە بۆ ماڵ گەڕانەوەیەکی ڕۆحییە.

شەیکسپیر چەندین جار گەڕانەوە بۆ ماڵ وەک بابەتێکی دیار لەناو شانۆنامەکانی بەکار دەهێنێت، پاشاکان دەگەڕێنەوە، تارمايییەکان دەگەڕێنەوە، دەربەدەرەکان دەگەڕێنەوە. لای شەیکسپیر، گەڕانەوە بۆ ماڵەوە گەڕانەوەیە بۆ ناو سیستمی ژیان و بوون و ڕەچەڵەکی مانەوە. لەناو ئەدەبی مۆدێرنیشدا، گەڕانەوە بۆ ماڵەوە چەندین فۆڕمی نوێی وەرگرت. مۆدێرنیتە دڵنیایی و سەقامگیریی ماڵی تێکشکاند، پیشەسازییە جۆراوجۆرەکان ملیۆنان کەسی گواستەوە بۆ شارەکان. جەنگەکان نەتەوەکانیان ئاوارە کرد، کۆلۆنیالیزم سنوورەکانی سەرلەنوێ کێشایەوە. لەپڕ ماڵ خۆی بوو بە شتێکی ناسەقامگیر. مارسێل پروست نیشانی دا کە چێژتنی یەک پارچە کێکی (مادلین) دەتوانێت کەسێک بگەڕێنێتەوە بۆ ئەو ماڵەی کە لە منداڵیدا تێیدا گەورە بووە. جەیمس جۆیس لە (ئولیس)دا ئۆدیسیۆسێک لە یەک ڕۆژدا چڕ دەکاتەوە، بە واتایەک کە ڕەنگە مەزنترین گەشت بە گەڕانەوە بۆ ماڵێکی ئاسایی کۆتایی بێت. جەی. ئار. ئار. تۆڵکین، (شای ئەنگوستیلەکان) بە یەکێک لە خەمناکترین گەڕانەوەکانی مێژووی ئەدەب کۆتایی پێ دەهێنێت. فرۆدۆ دەگاتە (شایەر) بەڵام چیتر ناتوانێت لەوێ بژی، جەنگ ئەوی گۆڕیوە. ئاڵۆزترین و قوورسترین گەڕانەوە ئەوەیە کە بۆت دەردەکەوێت چیتر سەر بەو شوێنە نیت کە تامەزرۆی بوویت.

پێنج: ئەدەبی تاراوگە (ئاوارەیی و خەونی گەڕانەوە بۆ ماڵەوە)

مێژووی مرۆڤایەتی تا دێت زیاتر پڕ دەبێت لە کۆچ و جێهێشتنی ماڵ بە زۆرەملێیانە. جووەکان، کوردەکان، ئەرمەنەکان، ئەفریقییەکان لەسەر خاکی خۆیان، وەدەردەنرێن و چی دیکە چێژ لە ماڵ وەک بەشێک لە ناسنامە وەرناگرن. ڕەنگە لە جیهانی ئەمڕۆدا ژمارەی پەنابەران و ئەوانەی کە ماڵی خۆیان جێهێشتووە و لەناو حەسرەتی گەڕانەوەدان، هاوتای ژمارەی ئەوانە بێت کە لە ماڵەکانی خۆیدا هەست بە بوونی خۆیان دەکەن. بۆ ئەوان ئێستە گەڕانەوە لە ناو یادەوەریدا ڕوو دەدات. ئەدەبی تاراوگە، لە زۆر ڕووەوە، ئەدەبی گەڕانەوەیەکی پچڕاوە بۆ ماڵەوە. پەنابەر لە نێوان دوو شوێندا دەژیت: ئەو وڵاتەی کە لە ڕووی جەستەیییەوە لەدەست دراوە و ئەو وڵاتەی کە بەردەوامە لە بوون لە ناو بیرەوەریدا. هەر بۆیە ئەدەبیاتی تاراوگە زۆرجار وەسفی نەرم و هەتسبزوێنی خواردن، بۆن، شەقامەکان، گۆرانییەکان و وەرزەکانی ماڵی تێدایە. کاتێک جوگرافیا دەگۆڕێت و سنوورەکان دەبن بە بەرد، یادەوەری دەبێتە ماڵ، دەبێتە نیشتمان.

عەبدولڕەزاق گوڕنە، براوەی خەڵاتی نۆبڵی ئەدەب – ٢٠٢١، لە ڕۆمانی (بە تەنیشت دەریاوە)، یەکێکە لە دیارترین ڕۆمانە مۆدێرنەکان دەربارەی تاراوگە و ویست بۆ گەڕانەوە بۆ ماڵەوە، ڕەتی دەکاتەوە گەڕانەوە بۆ ماڵ وەک شتێکی سادە یان سۆزدارییانە پێشکەش بکات. ڕۆمانەکە دەربارەی جیهانی ناوەوەی ساڵح عومەر دەدوێت، کە پیاوێکی بەتەمەنی خەڵکی زانزیبارە، بە مەبەستی داواکردنی پەنابەری دەگاتە ئینگلتەرا. هەروەها دەربارەی لەتیف مەحموود، پەنابەرێکی تری زانزیبار کە ڕابردووی بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو بە ڕابردووی ساڵحەوە بەستراوەتەوە. هەردوو پیاوەکە هەمان نیشتمانیان جێهێشتووە، بەڵام بیرەوەریی جیاواز لەسەر نیشتمان و برینی جیاوازی ماڵەوەیان لەگەڵ خۆیاندا هێناوە. لە جیهانی گوڕنەدا، تاراوگە لە سنوورەوە دەست پێ ناکات. ئەو کاتە دەست پێ دەکات کە خودی بیرەوەری دەبێتە شتێکی ناسەقامگیر. ماڵ ئیتر شوێنێکی جێگیر نییە، بەڵکوو چیرۆکێکی جێی ململانێیە، کە لە ڕێگەی یادەوەرییەکان و تێڕامانە نەبڕاوەکان و ویستە هەمیشەییەکان دووبارە دروست دەکرێتەوە.

ئەوەی ڕۆمانی بە تەنیشت دەریاوە بەتایبەتی گرنگ دەکات بۆ بیرۆکەی گەڕانەوە بۆ ماڵەوە، ئەوەیە کە ڕۆمانەکە دەپرسێت ئایا گەڕانەوە ئەگەری هەیە کاتێک ڕابردوو ناتوانرێت بگەڕێندرێتەوە؟ ساڵح و لەتیف لە ڕووی جوگرافییەوە زۆر دوورن لە زانزیبار، بەڵام لە ڕووی سۆزدارییەوە هێشتا لە ناویدا دەژین. گفتوگۆکانیان دەبنە جۆرێک لە گەشتی گەڕانەوە. لە ڕێگەی چیرۆکگێڕانەوەوە، دووبارە سەردانی ململانێ خێزانییەکان و ئاڵۆزییە سیاسییەکان و ناپاکی و ئەو بارودۆخانە دەکەنەوە کە ناچاریان کردن ماڵەوە جێبهێڵن. کەچی ئەو ماڵەی لە ڕێگەی بیرەوەرییەوە بۆی دەگەڕێنەوە، ئاشتییانە یان بێتاوان نییە. ئاڵۆزە و هەندێک جاریش ئازاربەخشە. هەر بۆیە گوڕنە ئاڵنگاریی ئەو بیرۆکە ڕۆمانسییە دەکات کە دەڵێت کەسی دوورخراوە تەنیا بە سادەیی تاسەی گەڕانەوە دەکات. هەندێک جار نیشتمان هەمان ئەو شوێنەیشە کە پێویست بوو مرۆڤ لێی ڕابکات!

بۆچی گەڕانەوە بۆ ماڵەوە؟

مرۆڤەکان دەگەڕێنەوە چونکە ناسنامە پێویستی بە بەردەوامییە. ئێمە بەردەوام دەگۆڕێین، بیروباوەڕەکانمان دەگۆڕێن، شارەکانمان دەگۆڕێن. بەبێ خاڵێکی گەڕانەوە، ئەو دەزووە لەدەست دەدەین کە خودی ڕابردوومان بە خودی ئێستامانەوە دەبەستێتەوە. لە ڕووی دەروونییەوە، گەڕانەوە بۆ ماڵەوە پێویستییەکی بنەڕەتی بۆ سەر بە شوێنێک بوون تێر دەکات. کاتێک ماڵ یان شوێنیش دەگۆڕێت، نەخشەی هەست و یادەوەرییەکە هەر دەمێنێتەوە. تەنانەت دەکرێ بڵێین چارەسەری دەروونی زۆرجار لە گەڕانەوە بۆ ماڵەوە دەچێت.

سەدەی بیست و یەک جارێکی تر گەڕانەوەی بۆ ماڵەوەی گۆڕیوە. ئەمڕۆ، ملیۆنان کەس لە وڵاتانێکدا کار دەکەن کە تیایدا لەدایک نەبوون. ماڵ تا دێت زیاتر گەڕۆک و هەڵگرتنی ئاسان دەبێت. هەندێک جار لە زمانێکدا دەدۆزرێتەوە. یان لەو وێنە هەڵگیراوانەی ناو مۆبایلێکدا. دەروونناسان تا دێت زیاتر (ماڵی دەروونی) وەک هەستێکی سەلامەتی، ئاشنایی، ڕەسەنایەتی پێناسە دەکەن کە دەتوانێت سەربەخۆ لە شوێنێکی دیاریکراو بوونی هەبێت. بەڵام هێشتا یەکێک لە کۆنترین پرسیارەکان وەک خۆی ماوەتەوە. نەک ئەو پرسیارەی کە بەرەو کوێ دەڕۆیت؟ بەڵکوو پرسیاری ”لە دوای هەموو شتێک، تۆ سەر بە کوێیت؟“

ئەو پرسیارە لە دیوارەکانی ئوروکەوە، بەسەر دەریاکانی ئیساکادا، بە ناو دەربەدەریی نەبڕاوەی ئاوارە و پەنابەرێکدا، و تا سەردەمی دیجیتاڵی دەنگ دەداتەوە. هەر سەردەمێک ڕێگەکان دەگۆڕێت، بەڵام مەبەستەکە وەک خۆی دەمێنێتەوە. گەڕانەوە بۆ ماڵەوە لە دواجاردا گەڕانە بۆ وەرگرتنەوەی ئەو شوێنە، ئەو کەسانە، یان ئەو خودەی کە ڕێگەمان پێدەدات بە دڵنیایییەوە بڵێین: من گەیشتم. مرۆڤەکانی ئەم سەردەمە، گەڕانەوەیان بۆ ماڵ لە هەموو کاتێک نامۆتر و ئاڵۆزتر کردووە. ملیۆنان کەس دوور لەو ماڵانەی تێیدا لەدایکبوون دەژین، خێزانەکان بەسەر وڵاتاندا دابەش بوون. پەنابەران بیرەوەری ئەو ماڵانەیان هەڵگرتووە کە لەوانەیە هەرگیز دووبارە نەیانبیننەوە. کۆچبەران هەندێک جار دوای دەیان ساڵ دەگەڕێنەوە و بۆیان دەردەکەوێت کە ئەو شوێنەی بە بێگەردی لە بیرەوەرییاندا پارێزرابوو، نەماوە.

لە هەمان کاتدا، تەکنەلۆژیا ڕێگەمان پێ دەدات لە یەک کاتدا لەناو ماڵ و دوور لە ماڵ بین، ئاڵۆزانە و تێکشکاوانە. کەسێک لە لەندەن دەتوانێت هەموو ئێوارەیەک قسە لەگەڵ دایکی لە سلێمانی بکات، لە پشتییەوە دیوار و دەرگاکانی ماڵی منداڵی ببینێت. پەنابەرێک لە بەرلین دەتوانێت لە ڕێگەی مۆبایلێکەوە ڕاستەوخۆ سەیری شەقامەکانی هەولێر بکات. ئەمە جۆرێکی دیکەیە لە گەڕانەوە بۆ ماڵەوە، بە شێوەیەک کە بەردەوام و خێرا لە ڕێگەی دیجیتاڵییەوە بگەڕێینەوە ماڵەوە، بەڵام چ گەڕانەوەیەک! بێهەست و بریندارانە.

ڕۆبۆتەکان و گەڕانەوە بۆ ماڵەوە

بۆ هەزاران ساڵ، گەڕانەوە بۆ ماڵ ویستێکی مرۆیی بووە، چونکە مرۆڤەکان ئەو بوونەوەرانەن کە بیرەوەرییان هەیە، هەستی وابەستەبوون بە ماڵ و بە شوێن هەیە. بەڵام ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر ئەم چیرۆکە گەشتی نوێ و سەیر لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت. چیرۆکەکانمان وێنەی بوونەوەرە دەستکردەکان دەکەن کە پرسیاری سەرسوڕهێنەرانە دەکەن.

لە کوێوە هاتووم؟

بۆچی بوونم هەیە؟

سەر بە کوێم؟

ئەم پرسیارانە، ڕۆبۆتەکان دەکەنە یەکێک لە تازەترین کارەکتەرەکانی ئەدەبی دێرینی گەڕانەوە بۆ ماڵەوە. ڕۆمانی (فرانکشتاین)ی ماری شێلی، زۆر پێش تەکنەلۆژیا، پێشبینی ئەم کێشەیە دەکات، دروستکراوەکە بەدوای دروستکەرەکەیدا دەگەڕێت، بەدوای ماڵەکەی، بە دوای بنەچەکەیدا دەگەڕێت.گەشتەکە بەشێکی گەڕانە بە دوای بنەچە و سەرچاوە و ناسنامەدا.

دواتر، خەیاڵی زانستی ئەم پرسیارانە قووڵتر دەکاتەوە. لە بلەید ڕەنەر (Blade Runer)دا، بوونەوەرە دەستکردەکان بەدوای دروستکەرەکەیاندا دەگەڕێن چونکە وەڵامیان دەوێت دەربارەی ژیان و مەرگ. لەپڕ کێشە کۆنەکەی گلگامێش لە ناو جەستەیەکی دەستکرددا دەگەڕێتەوە. ئەمە یەکێکە لە جوانترین دەستکەوتەکانی خەیاڵی زانستی. پرسیارە کۆنەکانی مرۆڤ دەبەخشێتە ئەقڵە نامرۆیییەکان. ڕۆبۆتەکان بۆ کوێ دەگەڕێنەوە؟ بۆ کۆدەکان، بۆ کارگەکان، بۆ تاقیگەکان کە لەوێوە چالاک کران، یان جارێکی تر بۆ ئەو خەیاڵ و بیرۆکەیەی مرۆڤ کە بووە هۆی بەرهەمهێنانیان!

ئەگەر ڕۆبۆتەکان بەڕادەیەکی پێویست پێشکەوتن و ڕۆژێک لە ڕۆژان فۆڕمێکی بەردەوامی ناسنامە گەشە پێبدەن، پرسیارە سەرنجڕاکێشەکە ڕەنگە ئەوە نەبێت کە ئایا دەتوانن بگەڕێنەوە بۆ ماڵەوە، بەڵکوو لەوانەیە ئەوە بێت کە ئایا دەتوانن بە تەواوی شتێک وەک ماڵ بناسنەوە. مرۆڤەکان ماڵ بە منداڵییەوە دەبەستنەوە، چونکە ئێمە لەوێوە دەست پێ دەکەین، لەوێوە خۆمان دەدۆزینەوە. ئەمەش ڕەنگە هەمان ویست بێت بۆ ڕۆبۆتێک. ڕەنگە ڕۆبۆت بپرسێت: یەکەمین وەشانم چی بوو؟ بۆ ئەنجامدانی چی دیزاین کرابووم؟ ئێستە لە کوێم؟ چی شتێکی وەشانی سەرەتام لە ناومدا ماوەتەوە؟ چۆن دەتوانم بگەڕێمەوە بۆ سەرەتام؟ ئەمانە پرسیاری تەکنەلۆژین، بەڵام هاوشێوەی هەمان ئەو پرسیارانەن کە مرۆڤ لەناو خەیاڵ و ویستی گەڕانەوە بۆ ماڵەوە لە خۆی دەکات.

گەشتی هەمیشەییی گەڕانەوە بۆ ماڵەوە

لە گەڕانەوەی سەیپیەنسەکانەوە، تا گەڕانەوەی گلگامێش بۆ ئوروک، لە ئۆدیسیۆسەوە تا ئەو کۆچبەرانەی لەم سەری کیشوەرەکانەوە لە ڕێگەی پەیوەندیی ڤیدیۆییەوە باوەش بە ماڵەوەدا دەکەن، گەڕانەوە بۆ ماڵەوە بە بەردەوامی فۆڕم و شێوازی خۆی گۆڕیوە. بەڵام پرسیارە سەرەکییەکەی بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر بە نەگۆڕی ماوەتەوە.

گلگامێش دەپرسێت: چی دەمێنێتەوە کاتێک من نەتوانم بۆ هەمیشە بمێنمەوە؟

ئۆدیسیۆس دەپرسێت: سەر بە کوێم؟

پەنابەرێک دەپرسێت: ئایا بیرەوەری دەتوانێت ببێتە ماڵ؟

مرۆڤی مۆدێرن و ڕۆبۆتێک دەپرسن: ئایا هێشتا دەتوانم لەناو ئەم هەموو ژاوەژاوەدا بگەڕێمەوە بۆ ماڵەوە؟

هەر ئەمەشە وا دەکات گەڕانەوە بۆ ماڵ وەک یەکێک لە بەردەوامترین چیرۆکەکانی مرۆڤایەتی بمێنێتەوە. چونکە ڕۆیشتن شتێکی حەتمییە. منداڵی جێدەهێڵین، شوێنەکان جێدەهێڵین، کەسەکان جێدەهێڵین، باوەڕەکان جێدەهێڵین، وەشانەکانی پێشووتری خودی خۆمان جێدەهێڵین. ژیان بە بەردەوامی دوورمان دەخاتەوە لەو شوێنەی لێییەوە دەستمان پێ کرد. لەگەڵ ئەوەشدا، لە شوێنێک لە ناخماندا، شتێک بە بەردەوامی ئاوڕ دەداتەوە. چونکە گەڕانەوە بۆ ماڵەوە لە ڕاستیدا هەرگیز دەربارەی گەڕانەوە بۆ دواوە نەبووە. بەڵکوو دەربارەی ئەوەیە بە بڕی پێویست دوور گەشت بکەین بۆ ئەوەی تێبگەین لە کوێوە هاتووین. ماڵ مەرج نییە ئەو شوێنە بێت کە بۆی دەگەڕێینەوە. لەوانەیە ماڵ ئەو شوێنە بێت کە لە کۆتاییدا ڕوونی بکاتەوە بۆچی جێمان هێشت.

The post گەڕانەوە بۆ ماڵەوە appeared first on ژنەفتن.

پانتاییی ڕۆشنبیری، خۆی شوێنی بیرکردنه‌وه‌یه‌ له‌ هه‌موو کێشه‌کانی کۆمه‌ڵگا نه‌ک که‌ڵکه‌ڵه‌ی سێکسی. به‌ڵام کاتێک به‌ هه‌ق و ناهه‌ق له‌م که‌ڵکه‌ڵه‌یه‌ ده‌ئاڵێت، شتێکی زیاترمان له‌سه‌ر خۆی پێ ده‌ڵێت که‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ “کێشه‌ی سێکس چاره‌نه‌بووه‌”. هه‌ر کێشه‌یه‌ک، چ له‌ ئاستی تیۆری و چ پراکتیکیشدا، ده‌بێت له‌ پانتاییی ڕۆشنبیریدا بیری لێ کرابێته‌وه‌ و دواییش هه‌رس بووبێت. بووبێته‌ گوتاری ڕۆشن و پێشکه‌وتنخوازانه‌ و له‌و کڵێشه‌ سه‌ره‌تاییانه‌ ده‌رچووبێت که‌ هه‌ر درێژکراوه‌ی عه‌قڵی دینی و خێڵه‌کی و هه‌سته‌ دێرینه‌کانن. کاتێک کێشه‌ی له‌ش و په‌یوه‌ندییه‌ ڕه‌گه‌زییه‌کان چاره‌نه‌بووه‌، و له‌ژێر په‌رده‌دا ماوه‌ته‌وه‌ (یان به‌ زمانی تیۆری، به‌ر ڕۆشناییی “ئه‌وی تری گه‌وره”‌ نه‌که‌وتووه‌) ئیدی له‌و جێیه‌دا چڕ ده‌بێته‌وه‌ و ته‌نگژه‌ درووست ده‌کات که‌ باسمان کرد: پانتاییی ڕۆشنبیری. سه‌د ساڵ پێش ئێستا ڕۆشنگه‌رانی کورد له‌م پانتایییه‌دا، ده‌بوو به‌رگری له‌ خوێندن و خۆیان وته‌نی “عیلم و عیرفان” بکه‌ن؛ به‌ڵام دوای سه‌ده‌یه‌ک ئه‌رکه‌که‌ ده‌گۆڕێت: ده‌شێت زه‌ین و مێشکه‌کان فێری خوێنده‌واری بووبن، به‌ڵام له‌شه‌کان هه‌ر له‌ چوارچێوه‌ی نه‌ریتی کۆندا مابێتنه‌وه‌. سه‌رێکی خوێندوو (خوێنده‌وار)، به‌ له‌شێکی سه‌رکوتکراوه‌وه‌ ئه‌و کڵێشانه‌ به‌رهه‌م دێنێت که‌ زووزوو ده‌یبیستینه‌وه‌: شتانی وه‌ک “ڕۆشنبیر، پێ له‌ به‌ڕه‌ی خۆی زیاتر ڕاده‌کێشێت”. وه‌کبڵێی “خۆ-سانسۆرکردن” و “پیرۆزکردنی له‌ش”، سیفه‌تێکی جه‌وهه‌ریی پانتاییی ڕۆشنبیری بێت. بکه‌ری پشت ئه‌م کڵێشانه‌، گه‌رچی له ‌ڕواڵه‌تدا ژن‌وپیاوی کو‌لتوورپارێزن، به‌ڵام کێشه‌که‌ کو‌لتووره‌که‌ خۆیه‌تی. په‌یوه‌ندییه‌ مرۆیییه‌کان له‌ کو‌لتووره‌که‌دا هه‌ر نه‌خۆشانه‌ن، بۆیه‌ ناچار ده‌رهاوێژییه‌که‌ ڕووی له‌ پانتاییی ڕۆشنبیرییه‌؛ چونکه‌ له‌وێدا کو‌لتوور به‌ زمانێکی تر دێته‌گۆ.

زۆرینه‌ی خه‌ڵکه‌ ڕۆشنبیره‌که‌ خۆیشی قوربانییه‌. قوربانیی ئه‌و کڵێشانه‌ی که‌ به‌دڵی دابونه‌ریته‌ و ئه‌ویش زۆرجار بێ‌بیرلێکردنه‌وه‌ ده‌یانڵێته‌وه‌. جار هه‌یه‌ کار ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی خه‌ڵکێک خۆیان پیاوی ڕۆشنبیر ڕابکێشنه‌ ناو گه‌مه‌یه‌کی نمایشییه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی دواتر خۆیان وه‌ک قوربانی نیشان بده‌ن.

پێشگریمانه‌ی ئه‌م نووسینه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ سێکس په‌یوه‌ندیی به‌ ڕۆشنبیر و ناڕۆشنبیریشه‌وه‌ هه‌یه‌. واته‌ به‌ کۆی نیشته‌جێکانی ناو کو‌لتووره‌وه‌. به‌ڵام ئه‌وده‌م له‌سه‌ر ڕۆشنبیر چڕ ده‌بێته‌وه‌ که‌ ناچاره‌ بیری لێ بکاته‌وه‌ و به‌ جۆرێکیش مۆدێلێکی لێ بخاته‌ڕوو. به‌ڵام ئاشکرایه‌ لای ئێمه‌ نه‌ وه‌ک پێویست بیری لێ کراوه‌ته‌وه‌، نه‌ مۆدێلێکی مرۆیی و عه‌قڵانییشی لێ خراوه‌ته‌ڕوو. ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ هاتوچۆیه‌کی هیستریاییه‌ له‌نێوان نه‌ریت و مۆدێرنه‌دا، که‌ زۆرینه‌ی خه‌ڵکه‌ ڕۆشنبیره‌که‌ خۆیشی قوربانییه‌. قوربانیی ئه‌و کڵێشانه‌ی که‌ به‌دڵی دابونه‌ریته‌ و ئه‌ویش زۆرجار بێ‌بیرلێکردنه‌وه‌ ده‌یانڵێته‌وه‌. جار هه‌یه‌ کار ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی خه‌ڵکێک خۆیان پیاوی ڕۆشنبیر ڕابکێشنه‌ ناو گه‌مه‌یه‌کی نمایشییه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی دواتر خۆیان وه‌ک قوربانی نیشان بده‌ن. گوژمی کو‌لتوور له‌سه‌ر ئه‌م جۆره‌ خه‌ڵکه‌، به ‌جۆرێکه‌ له‌وه‌ زیاتر ده‌ڕوات و ده‌گوترێت “با هه‌رچی په‌ڕاوی له‌و جۆره‌یه‌ هه‌ڵبدرێته‌وه‌”. فاشیزمی کولتووریی پشت ئه‌م بانگهێشته‌، له‌وه‌ ڕوونتره‌ ڕوون بکرێته‌وه‌.

له‌م چرکه‌ساته‌ی ئێستای کۆمه‌ڵگای کوردیدا، شتی کۆن و نوێ به‌شێوه‌یه‌کی سه‌یر ئاوێته‌ی یه‌کتر بوون. هه‌ڵه‌ ناکه‌ین گه‌ر بڵێین به‌شی زۆری ئه‌و درووشم و ده‌مامک و چه‌مکانه‌ی به‌رز ده‌کرێنه‌وه‌، ئاماژه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی شته‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کان ده‌یانه‌وێت له‌ژێره‌وه به ‌سه‌لامه‌تی بمێننه‌وه‌. بۆ نموونه‌، ده‌شێت که‌سێک یان به‌ریانێک باسی دادایزم یان نیهیلیزم بکات، به‌ڵام کێشه‌که‌ له‌بنه‌وه‌ خێزان بێت. یان کچێک که‌ باسی پۆستمۆدێرنه‌ ده‌کات، مه‌رامه‌ نه‌سته‌کییه‌که‌ خۆلادان بێت له‌ سێکسی فرۆیدی. هه‌ر له‌م چرکه‌ساته‌دا، دوو جۆر سوپه‌رئیگۆ له‌ ململانێدان له‌ناو که‌سایه‌تیی کورددا: سوپه‌رئیگۆی باوکانه‌ و سوپه‌رئیگۆی دایکانه‌. به‌پێی سوپه‌رئیگۆی باوکانه‌، ده‌بێت ئه‌مه‌ بکه‌یت و ئه‌وه‌ نه‌که‌یت، بکه‌ و مه‌که‌. به‌ڵام به‌پێی سوپه‌رئیگۆی دایکانه‌، ده‌بێت که‌سێکی خۆشویستراو بیت، ئایدیاڵ بیت، یه‌که‌م و سه‌رکه‌وتوو بیت و ئا له‌م جۆره‌ خورافانه‌. کو‌لتووری کوردی هه‌ڵگری ئه‌خلاقێکی ده‌مارگیره‌ که‌ وه‌ک ناوکێکی پاتۆلۆژیک (ناته‌ندرووست) ماوه‌ته‌وه‌، و ئه‌مه‌ باوکانه‌که‌یه‌. ڕه‌هه‌ندێکی تازه‌ی جیهانییشی هاتووه‌ته‌سه‌ر که‌ هه‌موو تاکێک هان ده‌دات خۆشحاڵ بێت، خۆی بنیات‌بنێت، چێژ وه‌ربگرێت و سه‌رکه‌وتوو بێت و (…). ئه‌مه‌ی ناوکه‌وانه‌که‌ شمولی واقیعی ئێمه‌ ناکات، چونکه‌ ده‌ڵێت “په‌یوه‌ندیی باشت به‌وانی تره‌وه‌ هه‌بێت”. ئێمه‌ دوای لێکئاڵانی هه‌ردوو سوپه‌رئیگۆکه‌، په‌یوه‌ندییه‌ مرۆیییه‌کانمان شڵه‌قاوه‌. یه‌که‌میان زێده‌تونده‌ و دووه‌میشیان هه‌ر زێده‌توند، به‌ڵام له‌ناو یه‌ک فه‌زای سوبێکتیڤدا که‌ جار هه‌یه‌ سرووشتی هێڵێک وه‌رده‌گرن و ده‌چنه‌ سه‌ر یه‌کتر: له‌ حاڵه‌تێکی وایشدا، مرۆڤێک ده‌رده‌که‌وێت که‌ مه‌یلی بۆ هیچ نییه‌، ده‌ربڕینی توندوتیژی نه‌بێت. دیاره‌ خاڵه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌که‌ ئه‌وه‌ نییه‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ پێشوو، به‌ڵکوو زه‌مینه‌سازییه‌ بۆ تاکێک که‌ په‌یوه‌ندییه‌کانی له‌نێوان دونیای کۆنی باوکانه‌ و نوێی دایکانه‌دا به‌جۆرێک ڕابگرێت خۆی له‌ناونه‌چێت. ئه‌وه‌ی ئێستا ده‌یبینین، سوبێکتێکی په‌رته‌ له‌ژێر فشارێکی دووجادا که‌ ناچاره‌ به‌ده‌م تێژه‌نینه‌وه‌ پێبکه‌نێت که‌ له ‌قووڵاییدا خۆشحاڵ نییه‌ و پێشناکه‌نێت.

ناکۆکییه‌کانی کو‌لتووره‌که‌، بووه‌ته‌ به‌شێک له‌ ڕیا و ناکۆکیی پانتایییه‌ ڕۆشنبیرییه‌که‌ش؛ چونکه‌ مرۆڤه‌که‌ هه‌مان مرۆیه‌. هیچکه‌س نییه‌ ڕێژه‌یه‌ک له‌م ڕیایه‌ی به‌رنه‌که‌وێت، چونکه‌ شته‌که‌ خۆی له‌ تاک سه‌رووتره. پانتایییه‌که‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌نگاوێک به‌ره‌و پێشه‌وه‌ بڕوات و به‌شێوه‌ی دیاله‌کتیکی گرفتێک تێپه‌ڕێنێت، له‌ هه‌وڵدایه‌ هه‌نگاوێک بگه‌ڕێته‌وه‌ دوا: بۆ نموونه‌، ده‌وترێت پێویسته‌ سزای کۆمه‌ڵایه‌تیی ئه‌و پیاوانه‌ بدرێت و شته‌که‌ هه‌ڵبماڵرێت. ئاشکرایه‌ ئه‌م فه‌رمانه‌، هه‌مان فه‌رمانی سوپه‌رئیگۆی باوکانه‌یه‌ و له‌بری پیاوێک، ژنێک ده‌ریده‌کات. ژنه‌کان له‌م حاڵه‌ته‌دا، هه‌ر پیاوی کولتوورپارێزن. هه‌ندێکیشیان هیچ په‌یوه‌ندییه‌کی ڕۆشنگه‌ر و عه‌قڵانییان به‌و باسانه‌وه‌ نییه‌ و گیرۆده‌ی کۆمه‌ڵێک گرێن که‌ سه‌ره‌نجام سه‌ر له‌ ژیانی پیاوێکی پاره‌داره‌وه‌ ده‌رده‌که‌ن که‌ هه‌موو شتێک به ‌پاره‌ ده‌کڕێت، ئازادییه‌ خۆڕسکه‌ کو‌لتوورییه‌که‌ نه‌بێت. پیاوێک که‌ به‌ر له‌و حاڵه‌ته‌، ته‌مه‌نی هه‌یه‌ و مافی عه‌شق و سێکسی نییه‌؛ به‌ڵام دواتر پاره‌ له‌ ژێستێکی شکسپیریدا گه‌نجی ده‌کاته‌وه‌!

پرسی سێکس خۆی پێشوه‌خت وه‌ک په‌یمانێکی شاراوه‌ و بونیادیی نێوان هێزه‌ سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی لێ هاتووه‌ و که‌س خۆی له‌ قه‌ره‌ی نادات.

ئه‌مڕۆ چاپکراوی کوردی هه‌ڵده‌کشێت، به‌ڵام زۆرینه‌یان په‌یوه‌ندییان به‌ دۆخی سرووشتیی کۆمه‌ڵگاکه‌وه‌ نییه‌. هه‌م وه‌ک ناوه‌ڕۆک ڕۆشنایییه‌کی ئه‌وتۆیان تیا نییه‌ و هه‌م ڕه‌هه‌ندی بازاڕیش گۆڕیونی بۆ شمه‌کی سووکنابه‌خشی ڕاگوزه‌ر. وه‌کبڵێی له‌م نێوانه‌دا پرسی ئازادی، ته‌نیاوته‌نیا به ‌پاره‌ ده‌کڕدرێت و ده‌بێت ستایلی ژیانی مادی بخرێته‌ جێی شه‌ڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌که‌ی ئازادی. له‌ په‌راوێزیشه‌وه‌، ناسیۆنالیزمێکی ناڕه‌سمیی کاڵ هه‌یه له‌ سه‌رکوت و کۆنه‌پارێزیدا شان له‌ شانی خێڵ و دین ده‌دات و ده‌ستی چه‌وری خۆی به‌ چه‌پدا ده‌سڕێت. ئه‌م ناسیۆنالیزمه‌ کاڵه‌، دیسان له‌ش و عه‌شق و هتد سه‌رکوت ده‌کات و ڕه‌وایه‌تی به‌ کو‌لتووری خێڵ ده‌دات. ئه‌مه‌ش ئاسان ڕوو ده‌دات، چونکه‌ پرسی سێکس خۆی پێشوه‌خت وه‌ک په‌یمانێکی شاراوه‌ و بونیادیی نێوان هێزه‌ سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی لێ هاتووه‌ و که‌س خۆی له‌ قه‌ره‌ی نادات. هاوکات ئه‌و چه‌په‌شی ڕاسته‌وخۆ و بێ‌تێڕامان ئازادیی په‌یوه‌ندییه‌ مرۆیییه‌کان یه‌کسان بکات به‌ په‌یوه‌ندیی کاڵایی، ده‌بێته‌وه‌ به‌ هاوه‌ڵی هه‌مان ناسیۆنالیزمی کۆنه‌پارێز.

په‌ڕاوی ڕێبه‌ری سه‌له‌فییه‌کان له‌و ماوه‌یه‌ی پێشوودا، خاڵێکی هه‌ستیاری تیا بوو که‌ پانتاییی ڕۆشنبیری سه‌رنجی نه‌چووه‌سه‌ر. مانه‌وه‌ له‌ناو دووانه‌ی دۆست و دژدا، زۆرجار ڕه‌هه‌ندی ناسکی دیارده‌کان له‌بار ده‌بات. وێڕای ئه‌وه‌ی ئه‌و په‌ڕاوه‌ له‌ڕووی یاسایییه‌وه‌، مایه‌ی سزای خۆی بوو؛ به‌ڵام خاڵی نه‌بووه‌ له‌ خۆخشانی له‌ کولتووره‌ باڵاده‌سته‌که‌. ئه‌و فه‌زح (ئابڕووبردن)ـه‌ی درووست کرا، هه‌مووی له‌ یاسادۆستی و دین‌بێزی‌یه‌وه‌ نه‌هات؛ به‌ڵکوو هه‌مان سوپه‌رئیگۆی باوکانه‌ی کو‌لتووری له‌ژێره‌وه‌ ئیشی خۆی ده‌کرد: که‌س بۆی نییه‌ سنوور ببه‌زێنێت و هتد. له‌م حاڵه‌ته‌شدا، هه‌ر پیاوان و ڕۆشنبیران نه‌بوون به‌ به‌یاننامه‌ی “بیر-لێنه‌کراوه‌”وه که‌وتنه‌ ناو نه‌ریتی فه‌زحه‌وه‌؛ به‌ڵکوو ژنان پێشوه‌خت خۆیشیان تێی که‌وتبوون- ئیدی له‌ په‌ڕاوه‌ ڕاسته‌وخۆکه‌دا و چ له‌ کاردانه‌وه‌کانیشدا. گۆڕانی کو‌لتووری، ئه‌وده‌م ده‌ڕه‌خسێت که‌ ژنیش وه‌کوو پیاو بخرێته‌ ژێر به‌رپرسیاری و پاشهاته‌کانه‌وه‌؛ نه‌ک ئه‌وه‌ی چه‌شنی مناڵێکی قوربانی هه‌ڵاوێرد بکرێت.‌

پێویستمان به‌ جیاکردنه‌وه‌ی پرسی سێکسه‌ له‌ پانتاییی ڕۆشنبیری. واته‌ پانتاییی ڕۆشنبیری، به‌زاتی خۆی هیچ په‌یوه‌ندییه‌کی به‌و باسانه‌وه‌ نییه‌.‌ ‌‌  ‌    

‌ ‌ ‌

ئازادیی په‌یوه‌ندییه‌ مرۆیییه‌کان، به‌و واتا جه‌برییه‌ نایه‌ت که‌ ده‌بێت هه‌مووکه‌س زۆرترین په‌یوه‌ندیی سێکسی هه‌بێت. ئه‌مه‌شیان ڕه‌نگه‌ هه‌ر بچێته‌وه سه‌ر سوپه‌رئیگۆی دایکانه‌ که‌ فه‌رمانی په‌یوه‌ستبوونی به‌رده‌وام ده‌رده‌کات. بۆیه‌ ده‌شێت مرۆ ساڵانێکی زۆر به‌ یه‌ک ئه‌زموون بیبڕێته‌وه‌ و هه‌ست به‌ ده‌وڵه‌مه‌ندییه‌کی ناوه‌کی و سوبێکتیڤیش بکات. سێکسی زۆر له‌م جۆره‌ کو‌لتوورانه‌دا، پتر له‌ هه‌ژارییه‌وه‌ دێت نه‌ک ده‌وڵه‌مه‌ندی. به‌کورتی، نه‌ زۆری و نه‌ که‌می، هیچیان زاتی ئازادییه‌که‌ دیاری ناکه‌ن؛ به‌ڵکوو باسه‌که‌ چۆنیه‌تییه‌ نه‌ک چه‌ندێتی. بۆ ئه‌وه‌شی کو‌لتوور چۆنیه‌تیی خۆی بگۆڕێت، ناچاره‌ له‌ پانتاییی ڕۆشنبیریدا پاڵپشتیی هزری بۆ خۆی بدۆزێته‌وه‌ و بچه‌مکێنرێت. ڕه‌نگه‌ زیاد له‌ ڕێگه‌یه‌ک و ڕیفۆرمێکیشی بوێت: جار هه‌یه‌ له‌ هه‌ناوی دینێک یان کو‌لتوورێکه‌وه‌، هاوکێشه‌یه‌کی دڕ نه‌رم ده‌کرێته‌وه. جاری دیکه‌ش، پێناسه‌ی نوێ بۆ شته‌کان دێنه‌گۆڕێ. بۆ وێنه‌، گه‌ر وشه‌ی سێکس خۆی له‌ نیگای یه‌که‌مدا شتێکی زبره‌ بۆ کو‌لتووره‌که‌، ئه‌وا ده‌کرێت له‌ڕێی چه‌مکی “سێکسوالیته‌”وه‌ له‌و هه‌ستیارییه‌ی دابشکێنرێت. سێکسوالیته‌ ناکاته‌ سێکس (و جووتبوون). به‌ڵکوو پتر له‌ مانای عه‌شق نزیکی ‌ده‌کاته‌وه. هه‌تا له‌ ده‌روونشیکاریی فرۆیدیدا، مرۆڤه‌کان له‌ سه‌ره‌تای ژیانه‌وه‌ عه‌شق و سێکس وه‌کوو یه‌ک ئه‌زموون ده‌که‌ن. لای ساوا عه‌شق سێکسه‌ و سێکسیش عه‌شقه‌؛ که‌ له‌ چه‌مکی سێکسوالیته‌دا یه‌ک ده‌گرن. له ‌ڕاستیدا، له‌ گه‌وره‌ییشدا ئه‌م دوو ڕه‌هه‌نده‌ی عه‌شق و سێکس ته‌واو لێک جیانابنه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت خاڵی نین له‌ توێژاڵێکی مه‌عنه‌وی. ده‌روونشیکاری وه‌ک جه‌مسه‌ری سێیه‌می سێکوچکه‌ی ئه‌ده‌ب و فه‌لسه‌فه‌، ده‌توانێت تۆلێرانسێکی زیاترمان تیا بچێنێت به‌رامبه‌ر کڵێشه‌ دڕه‌ کو‌لتووری و ڕۆشنبیرییه‌کان.

گه‌ر ڕاستییه‌ک له‌م باسوخواسانه‌دا هه‌بێت له‌وێدایه‌ که‌ ڕۆشنبیر یه‌ک که‌س نییه‌، به‌ڵکوو پێگه‌یه‌کی ڕه‌مزییه‌؛ به‌ڵام هێشتاش هیچ پێوه‌رێکی ڕوونمان نییه‌ سنووری ئازادییه‌ که‌سییه‌کان تا کوێ دێت. ده‌شێت له‌ جێیه‌کدا، حاڵه‌تێک ڕووی یاسایی وه‌ربگرێت؛ به‌ڵام له‌ڕووی ئازادیی مرۆیییه‌وه‌ هیچ پێوانه‌یه‌کی جێگیر بوونی نییه‌ بڵێت ده‌بێت ڕۆشنبیر ئاوا بجووڵێته‌وه‌. ڕۆشنبیر له‌م ڕووه‌وه‌، مرۆڤێکه‌ وه‌ک مرۆڤه‌کانی تر. بۆیه‌ له‌سه‌ر کێشی جیاکردنه‌وه‌ی دین له‌ ده‌وڵه‌ت، پێویستمان به‌ جیاکردنه‌وه‌ی پرسی سێکسه‌ له‌ پانتاییی ڕۆشنبیری. واته‌ پانتاییی ڕۆشنبیری، به‌زاتی خۆی هیچ په‌یوه‌ندییه‌کی به‌و باسانه‌وه‌ نییه‌.‌ ‌‌  ‌    

‌ ‌ ‌

The post    ڕامانێکی کورت له‌ کڵێشه‌ی “ڕۆشنبیر و سێکس” appeared first on ژنەفتن.

فەیلەسووفی ئەڵمانی ئیمانوێل کانت لە شاکارە تایبەتەکەیدا (بەرەو ئاشتی هەمیشەیی) هەوڵ دەدات بۆ وێناکردنی جیهانێک کە تێیدا “هێزی یاسا” و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان مرۆڤایەتی لە یاسای دارستان و دڕندەیی جەنگ بپارێزن و مافی نەتەوە و پێکهاتە بێ دەوڵەتەکان لە چوارچێوەی ” Cosmopolitan Law” یان یاسای گەردوونیدا مسۆگەر بکەن؛ لای کانت، ئەخلاق بڕبڕەی پشتی سیاسەتە. بەڵام لە ڕووی مێژوویی و فەلسەفییەوە، ئەم تێڕوانینە ئایدیالیستییە هەمیشە کێشاویەتی بە دیوارە کۆنکرێتییەکەی فیکری تۆماس هۆبزدا. هۆبز لە تێزە فەلسەفییەکەی خۆی، لێڤیاتان ( Leviathan ) پێمان دەڵێت کە لە غیابی دەسەڵاتێکی ناوەندیی باڵادا، دۆخی سروشتی (State of Nature) دەبێتە “جەنگی هەمووان لە دژی هەمووان”. لەو دۆخە ئەنارشیستییەدا، چەمکی دادپەروەری و ماف بوونیان نییە و تەنیا یاسای سروشت، کە یاسای هێزی ڕووتە حوکمی سەرەکی دەکات. لە ڕوانگەی ڕیالیزمی هاوچەرخیشەوە، سیستەمی نێودەوڵەتی هێشتا لەم دۆخی سروشتە هۆبزییە دەرنەچووە، چونکە چەترێکی جیهانیی ڕاستەقینە نییە کە ستەمی زلهێزەکان سنووردار بکات.

پرسی چەکدانان و لێکهەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە)، کە وەک پێشهاتێکی نوێی جیۆپۆلەتیکی و تراژیدی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا سەری هەڵداوە، مۆدێلێکی بەرجەستە، زیندوو و هاوچەرخی ئەم دیالێکتیک و کێشمەکێشە فکرییەیە. ئەم دۆسیەیە بە ڕوونی پێمان دەڵێت، لە هاوکێشە جیهانییەکاندا، کاتێک بەرژەوەندیی جیۆپۆلەتیکی و ستراتیژیی دەوڵەتە زلهێزەکان دەکەوێتە ناو بازنەی ململانێکان، خەونە ئەخلاقییەکان، پەیمانە مرۆیییەکان و قوربانییانی سەر زەوی بە ئاسانی دەسڕێنەوە. لێرەدا، “یاسای هێز”ی زلهێزەکان بە پاڵپشتیی لۆژیکی دەوڵەت-نەتەوە، بەسەر “هێزی یاسا” و پرەنسیپەکانی مافی چارەی خۆنووسینی هێزە نادەوڵەتییەکاندا سەردەکەوێت و واقیعی ڕەق جێگە بە ئایدیالی ئەخلاقی لێژ دەکات.

نیکۆلۆ مەکیاڤێلی لە کتێبی (شالیار)دا هۆشدارییەکی مێژوویی بە فەرمانڕەواکان دەدات و دەڵێت: “ئەو کەسەی پشت بە هێزی نامۆ و هاوپەیمانی دەرەکی دەبەستێت، هەرگیز رەگ و پایەکانی جێگیر نابێت، چونکە ئەو هێزانە لۆژیکی ناوخۆیی تۆ ناپارێزن و تەنیا لەبەر بەرژەوەندیی کاتیی خۆیان لە گۆڕەپانەکەدا ئامادەن.” هەسەدە لە ڕووی فکرییەوە کەوتە ناو ڕێک ئەو تەڵە ستراتیژییەی کە مەکیاڤێلی پێنج سەدە لەمەوبەر نەخشەی مەترسییەکەی کێشابوو.

هەسەدە وەک هێزێکی کارا لە جەنگی دژ بە ڕێکخراوی تیرۆریستی داعشدا، بووە هاوپەیمانی سەرەکیی هێزە نێودەوڵەتییەکان و بەتایبەت ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. بەڵام لە فەلسەفەی سیاسیی زلهێزەکاندا، بەتایبەت لە ژێر ڕۆشناییی تیۆری “پڕاگماتیزم” (Pragmatism)ی فەیلەسووفانی وەک جۆن دێویی، ڕاستی و دروستیی هەر هاوپەیمانییەک تەنیا بە “بڕی سوودبەخشییەکەی لە کاتی ئێستادا” دەپێورێت. مێژوونووس و بیرمەندی تیۆریی “ڕیالیزمی هێرشبەر”، جۆن مێرشایمەر لە کتێبی (تراژیدیای سیاسەتی زلهێزەکان)دا ڕوونی دەکاتەوە کە دەوڵەتە گەورەکان لە گەڕان بەدوای هەژمووندا، هیچ بەهایەکی ئەخلاقی ناناسن؛ کاتێک ئەرکی سەربازیی کاتی بە کۆتایی دەگات و نەخشەی بەرژەوەندییە گەورەکان دەگۆڕێت، بەڵێنە ئەخلاقییەکان دەبنە قوربانیی ڕێککەوتنی نوێی نێوان دەوڵەتە خاوەن سەروەرییەکان و هێزە ناوخۆیییەکان لەسەر مێز جێدەهێڵرێن.

بۆ تێگەیشتن لە چەمکی چەکدانان لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ تیۆریی “گرێبەستی کۆمەڵایەتی”. فەیلەسووفی ئینگلیز جۆن لۆک لە کتێبی (دوو نامە لەسەر  حکومەت) ئاماژە بەوە دەکات کە کۆمەڵگە مافی پاراستنی خۆی دەبەخشێتە دەوڵەت بە مەرجێک دەوڵەت دادپەروەری بپارێزێت. بەڵام کاتێک دەوڵەت تووشی دابەشبوون دەبێت، قەوارەی نوێ سەر هەڵدەدەن. لێرەدا بیرمەندی کۆمەڵناسی گەورە ماکس ڤیبەر لە تێڕوانینە ئەکادیمییەکانیدا پێناسەیەکی پڕ بە پێستی دەوڵەت دەکات و دەڵێت: “دەوڵەت بریتییە لەو دامەزراوەیەی کە قۆرخکاریی شەرعیی بەکارهێنانی هێزی فیزیایی و چەکی لە دەستدایە (Monopoly of the legitimate use of physical force).”

لە سیستەمی نێودەوڵەتیی هاوچەرخدا، سەروەریی دەوڵەتی سووریا لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان و زلهێزەکانەوە دانی پێدانراوە. لێرەوە، هێزە نافەرمییەکان وەک هەسەدە، لە ڕوانگەی یاسایییەوە وەک “ئەکتەرێکی نادەوڵەتی” (Non-State Actor) پۆلێن دەکرێن. هێزی ئەم یاسایە کاتێک دەردەکەوێت کە بەرژەوەندیی ئەمریکا، ڕووسیا و تورکیا لە خاڵێکدا یەکدەگرێتەوە؛ لێرەدا پرسی چەکدانانی هەسەدە وەک زەرورەتێکی یاسای نێودەوڵەتی بۆ گەڕانەوەی جوگرافیاکە بۆ ژێر چەتری سەروەریی ناوەندی دەسەپێنرێت، چونکە سیستەمی نێودەوڵەتی تەنیا دەوڵەتە فەرمییەکان وەک خاوەنی شەرعیی چەک دەناسێت، نەک ئەو گەلانەی کە لە پێناو پاراستنی خاکەکەیان گەورەترین قوربانییان داوە.

مارکس پێمان دەڵێت کە یاسا، دەستوور و ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان تەنیا “سەرخانن” (Superstructure) بۆ پاراستنی “ژێرخانی ئابووری” (Infrastructure)ی هێزە  ئیمپریالیستەکان. چەک لەم هاوکێشەیەدا ئامرازێکە بۆ کۆنترۆڵکردنی سەرچاوە سروشتییەکان، بەتایبەت ناوچە و کێڵگە وزەیی و نەوتییەکان و سەرچاوەکانی ئاو لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا. کاتێک کۆمپانیا زەبەلاحەکان و دەوڵەتە سەرمایەدارەکان دەگەنە ڕێککەوتنێکی نوێ لەسەر دابەشکردنی سامانی ناوچەکە، چەکی هێزە خۆجێییەکان بەهای بەکارهێنانی نامێنێت و دەبێت بەپێی لۆژیکی بازاڕ دابماڵرێت.

لەلایەکی ترەوە، فەیلەسووفی پۆست-مۆدێرن میشێل فوکۆ لە کتێبی (چاودێری و سزادان) باس لە چەمکی “زانیاری/دەسەڵات” دەکات. لە ڕوانگەی فوکۆوە، زلهێزەکان گوتارێکی سیاسی (Discourse) بەرهەم دەهێنن کە تێیدا دیاری دەکەن شەرعییەت بە کێ بدرێت و کێ لەو شەرعییەتە بێبەش بکرێت. کاتێک میدیا و دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی ناسنامەی هەسەدە لە “هاوپەیمانێکی پێویست لە دژە تیرۆر”ەوە دەگۆڕێت بۆ “هێزێکی نادەستووری و کاتی”، ئەمە بەو مانایەیە کە جەنگە نەرمەکە، پێش جەنگە سەربازییەکە کەوتووە بۆ ئامادەکردنی زەمینەی دەروونی و فکریی چەکدانانەکە. کۆمەڵناس پیێر بۆردیۆ کاتێک باس لە “سەرمایەی ڕەمزی” دەکات، ئاماژە بەوە دەدات کە چەک بە تەنیا هێز نییە، بەڵکوو ئەوە دانپێدانی ڕەمزیی نێودەوڵەتییە کە چەک دەکاتە هێزێکی شەرعی. هەسەدە کاتێک لەم سەرمایە ڕەمزییە بێبەش کرا، چەکەکانی لە هاوکێشە یاسایییەکەدا بەهاکەیان لەدەست دا.

ئاگامبێن چەمکێکی گرنگ دەخاتە ڕوو بە ناوی “دۆخی نائاسایی” (State of Exception)، کە تێیدا دەسەڵاتە گەورەکان یاسا بنەڕەتییەکان پەک دەخەن بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاکانیان. دۆخی ڕۆژاوا یان باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا، بۆ چەندین ساڵ لە ناو ئەم دۆخی نائاسایییەدا هێڵدرایەوە؛ هێزێک کە نە دەوڵەت بوو و نە لایەنێکی یاساییی جێگیر، بەڵکوو لە بۆشایییەکی یاساییدا دەجوڵایەوە کە زلهێزەکان خۆیان دروستیان  کردبوو تا ئەو کاتەی بەرژەوەندییەکانیان دەپارێزێت.

ئەم واقیعە کاتێک لە گۆشەنیگای فیکری ڕۆژهەڵاتییەوە دەخوێنرێتەوە، ئیبن خەلدونی مێژوونووس لە کتێبی (موقەدیمە) دا لە ڕێگەی تیۆریی “عەسەبیەت” (پشتگیریی کۆمەڵایەتی و ستراتیژی)یەوە شیکاری بۆ دەکات. ئیبن خەلدون ئاماژە بەوە دەکات کە “سروشتی دەسەڵاتی دەوروبەر (قەوارە بچووکەکان یان هێزە ناوچەیییەکان) ئەوەیە کە ناتوانن بۆ ماوەیەکی درێژ لە دەرەوەی بازنەی کێشکردنی دەوڵەتە گەورەکان و ئیمپراتۆریەتە ناوەندییەکان بژین.” جوگرافیای هەسەدە کاتێک کەوتە ناو گەمارۆی هێزە ناوچەیییە سەربازییە گەورەکان و لە لایەکی تریشەوە بووە شوێنی تاقیکردنەوەی ستراتیژیی نوێی واشنتن و مۆسکۆ، چارەنووسی فکری و سیاسیی خۆی ڕادەستی فاکتەری دەرەکی کرد. ئەمە تراژیدیایەکی جوگرافییە؛ کاتێک ژینگەی سیاسیی ناوچەکە لەبری ئەوەی زەمینەی مانەوە بێت، دەبێتە خاڵی بەریەککەوتنی بەرژەوەندییەکان.

دۆسیەی هەسەدە وانەیەکی تاڵ بۆ مێژووی هزری سیاسیی زیاد دەکات؛ ئەویش ئەوەیە کە لە سیستەمی “ئەنارشیزمی نێودەوڵەتیدا” (کە تێیدا هیچ حکومەتێکی جیهانیی ڕاستەقینە و دادپەروەر نییە بۆ چەسپاندنی یاسا بە شێوەیەکی یەکسان)، هەمیشە “یاسای هێز” دوا وشە و بڕیار دەنووسێت. ئەخلاقیەت و مافی مرۆڤ لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا تەنیا ئامرازێکی  ڕەوانبێژی (Rhetoric) و دروشمێکی مۆدێرنن بۆ شاردنەوەی ڕووی ڕاستەقینەی بەرژەوەندییە مادییەکان.

ئەوەی مانەوەی ڕاستەقینەی قەوارە، نەتەوە و بزووتنەوە سیاسییەکان لە داهاتوودا دیاری دەکات، تەنیا پشتبەستن نییە بە هێزی سەربازیی کاتی یان بەڵێنی دیپلۆماسیی زلهێزەکان، بەڵکوو بریتییە لە سێ ڕەهەندی سەرەکی: یەکەم، یەکگرتوویی ستراتیژی و ناوخۆیی بەبێ درز؛ دووەم، هۆشیاریی فکری و سیاسیی کۆمەڵگە کە نەبێتە قوربانیی پڕوپاگەندەی دەرەکی؛ و سێیەم، توانای گۆڕینی هێزی سەربازیی سەر زەوی بۆ پێگەیەکی دەستووری، یاسایی و دامەزراوەیی باوەڕپێکراو لە ئاستی نێودەوڵەتیدا پێش ئەوەی کاتی هاوپەیمانییەتییەکان بەسەر بچێت. هەسەدە بووە قوربانییەکی تری ئەو مێژووە نەگۆڕەی کە تێیدا زلهێزەکان بە قەڵەمی بەرژەوەندی، یاسای هێز بەسەر چارەنووسی گەلاندا دەنووسنەوە.

سەرچاوە و پەراوێزەکان:

1. کانت، ایمانوئل، سنجش صلح پایدار (بررسی مکتب ایدئالیسم در سیاست).
2. هابز، توماس، لویاتان (مفهوم وضعیت طبیعی و منطق قدرت دولت).
3. ماکیاولی، نیکولو، شهریار (تحلیل خطرات اتکا به ائتلاف‌های خارجی).
4. میرشایمر، جان، تراژدی سیاست قدرت‌های بزرگ (منطق رئالیسم تهاجمی و منافع ابرقدرت‌ها).

5.

 Weber, Max, Politics as a Vocation (Definition of the legitimacy of weapons and state power).

6. Marx, Karl, Das Kapital (The relationship between economic infrastructure and legal/political superstructure).

7. Foucault, Michel, Discipline and Punish (The relationship between political discourse and the construction of power).

8. Bourdieu, Pierre, The Political Field (The concept of symbolic capital and the recognition of legitimacy).

9. ئاگامبێن، جۆرجیۆ، دۆخی نائاسایی.

10. ئیبن خەلدون، موقەدیمە، یاسای عەسەبیەت و کێشکردنی قەوارە بچووکەکان بۆ ناو  بازنەی دەوڵەتە گەورەکان.

The post یاسای هێز یان هێزی یاسا؟ appeared first on ژنەفتن.

مرۆڤ لە مێژووی خۆیدا، هەمیشە لە دوو جەنگی گەورە و بەردەوامدا بووە: جەنگێک لە دەرەوەی خۆی، بۆ مانەوە و پاراستنی بەرژەوەندییەکانی لە ژیاندا؛ جەنگێک لەگەڵ ناخی خۆی، بۆ ئەوەی بزانێت کێیە، بۆچی هەیە و بۆچی دەبێت بژێت. یەکەمیان جەستە و ژیانی پاراستووه و دووهەمیان مرۆڤی بیریار و خاوەن ژیاری دروست کردووە. مرۆڤ تەنها بوونەوەرێکی زیندوو نییە؛ بوونەوەرێکی بیرکەرەوە و پرسیارکەرە، ئەوەیشی مرۆڤ لە بوونەوەرەکانی دی جیا دەکاتەوە تەنها توانای هەستکردن و وەڵامدانەوەی هۆکارە ژینگەیی و سروشتییەکان نییە، بەڵکوو توانای وەستانە لە هەمبەر ئەوەی ڕوو دەدات و پرسیارکردنە لە مانا و هۆکاری ڕووداوەکان. مرۆڤ دەتوانێت لە خۆی بپرسێت: بۆچی ئەمە ڕاستە؟ بۆچی ئەوە هەڵەیە؟ بۆچی من ئەم باوەڕەم هەیە؟ ئایا ئەوەی من دەیزانم بەڕاستی زانینە؟ ئەم پرسیارانه سادەن، بەڵام لە بنەڕەتدا پرسیاری لەمێژینەی مرۆڤی بیرکەرەوەن. هەربۆیە دەبینین فەلسەفە لە مێژووی دێرینی خۆیدا لە هەمان خاڵەوە دەستی پێ کردووە: ڕەتکردنەوەی وەڵامی ئامادە و گەڕان بە دوای پرسیاری قووڵتر. بەڵام ئەمە بۆ هەموو مرۆڤێک وانییە، زۆرێک حەزیان لە بیرکردنەوەی قووڵ نییە، چونکە بیرکردنەوە دەتوانێت ئارامی مرۆڤ تێک بدات و باوەڕە کۆنەکانی بلەرزێنێت، لەبەر ئەوە هەندێک جار بۆ بەدەستهێنانی ئارامی، مرۆڤگەلی زۆر هەن لە بیرکردنەوە دوور دەکەونەوە. ئەم دوورکەوتنەوەیە دەشێت نێوی لێ بنێین “پشوودانی عەقڵ”.

ئەم نووسینە، هەوڵێکە بۆ لێکۆڵینەوە لە دیاردەی “پشوودانی عەقڵ” وەک کێشەیەکی فەلسەفی، مەعریفی و کۆمەڵایەتی. مەبەست لە پشوودانی عەقڵ لێرەدا تەنها بیرنەکردنەوە نییە، بەڵکوو ئەو بارودۆخەیە کە  تێیدا توانای پرسیارکردن، گومانکردن و ڕەخنەگرتن و هەڵسەنگاندنی باوەڕ و بۆچوونەکان لاواز دەبێت و مرۆڤ بە شێوەیەکی ناهوشیارانە دەست بە وەرگرتن و پەسەندکردنی بیرکردنەوەی ئامادە و بەها و حوکمەکانی دەوروبەری دەکات. ساتەوەختێک، کە مرۆڤ تێیدا لە خاوەن بیرۆکەوە دەگۆڕێت بۆ بەکارهێنەری بیرۆکە.

کاتێک باس لە پشوودانی عەقڵ دەکەین، نابێت مەبەستمان تەنها ئەوە بێت کە مرۆڤگەلێک هەن بیر ناکەنەوە، چونکە بیرنەکردنەوە بە تەنیا ناتوانێت کێشەکە ڕوون بکاتەوە، مرۆڤ دەتوانێت بەردەوام بیر بکاتەوە و هێشتا لە دۆخی پشوودانی عەقڵدا بێت؛ دەتوانێت زۆر قسە بکات، بەڵام بۆچوون و بیرۆکەکانی خۆیی نەبن؛ دەتوانێت زانیاریی زۆر کۆ بکاتەوە، بەڵام توانای هەڵسەنگاندنیانی نەبێت؛ دەتوانێت بەردەوام بڕیار بدات، بەڵام نەزانێت بۆچی ئەو بڕیارەی داوە. هەربۆیە “پشوودانی عەقڵ” لێرەدا بە مانای وەستانی توانای ڕەخنەگرتن، پرسیارکردن، هەڵسەنگاندن و بیرکردنەوەی خۆییانە دێت. ئاخر بیرکردنەوە کۆکردنەوەی زانیاری نییە؛ توانای گومانکردنە لە زانیاری. مرۆڤی بیرکەرەوە ئەوە نییە که زۆر شت دەزانێت؛ ئەوەیە کە لە بەرامبەر ئەوەی دەیزانێت، دەتوانێت بپرسێت: (ئایا بەڕاستی وایە؟) هەر ئەمەش جیاوازیی نێوان عەقڵی پشوودراو و عەقڵی زیندووه، کە یەکەمیان لەنێو دڵنیایییەکی ساختەدایە و دووهەمیان هەمیشە لە گەڕانە بەدووی هەقیقەت و دەپرسێت و گومان دەکات.

 پشوودانی عەقڵ دەتوانێت ببێتە چوارچێوەیەکی شیکاری بۆ تێگەیشتن لە کێشەیەکی کۆمەڵایەتی و فەلسەفی: بۆچی مرۆڤ، کە توانای بیرکردنەوەی هەیە، هەندێک جار خۆی لەم توانایە دوور دەخاتەوە؟ بۆچی کەسێک حەز دەکات کەسێکی تر بۆی بیر بکاتەوە؟ بۆچی هەندێک جار وەڵامی ئامادەمان لە پرسیاری ڕاستەقینە بەلاوه خۆشترە؟ بۆچی مرۆڤ هەندێک جار لە ئازادبوونی عەقڵی خۆی دەترسێت؟ ئەم پرسیارانە لە مێژووی فەلسەفەدا بە چەند ڕێگایەکی جیاواز وەڵام دراونەتەوە.

پێنج فەیلەسوف و پێنج هۆکار بۆ پشوودانی عەقڵ

یەکێک لە کۆنترین شێوەکانی پەیوەستکردنی ژیان و بیرکردنەوە لە فەلسەفەی سۆکراتدا دەبینرێت، سۆکرات لەوە دەست پێ ناکات کە بڵێت: “من وەڵامەکە دەزانم”، بەڵکوو لەوەوە دەست پێ دەکات کە بۆچی “دەبێت بپرسین”. لە تێگەیشتنی سۆکراتدا، مرۆڤ نابێت ژیانی خۆی بە شێوەیەکی نەپشکنراو بژی، هەر بۆ خۆی ڕستەی (ژیانی نەپشکنراو شایانی ژیان نییە) بە ناوبانگترین دەربڕینەکانی فەلسەفەی سۆکراتییە.[1]

ئەگەر ژیانی پشکنیننەکراو کێشە بێت، ئەوا پشوودانی عەقڵ تەنها بریتی نابێت لە بیرنەکردنەوە؛ بەڵکوو دەبێتە ژیانکردن بەبێ پشکنینی ئەوەی کە دەیکەین و پرسینی بۆچی دەیکەینە. واتە مرۆڤ دەتوانێت ژیانێکی تەواو بەسەر ببات بەبێ ئەوەی جارێک بە جدی لە خۆی بپرسێت: “بۆچی من ئەم شێوازەی ژیانم هەڵبژاردووە؟” بەم پێیەش سۆکرات دەبێتە یەکێک لە کۆنترین ڕەخنەگران لە پشوودانی عەقڵ.

ئاخر ئامانجی سەرەکیی سۆکرات لە بنەڕەتدا، بریتی بوو لە بێدارکردنەوەی عەقڵ.

ئەگەر “سۆکرات” پرسیاری ژیانی پشکنیننەکراوی خستبێتە پێشی مرۆڤ، ئەوا ” کانت” پرسیاری گەشەی عەقڵ دەخاتە ناوەندی فەلسەفەی ڕۆشنگەرییەوە. کانت لە وتارە بەناوبانگەکەیدا (ڕۆشنگەری چییە؟)[2]، نەگەیشتنی مرۆڤ بە پێگەی بەکارخستنی تێگەیشتنی خۆی بەبێ ئاراستەکردنی کەسانی تر بە کێشەیەکی گرنگ دەبینێت.لە ڕوانگەی کانتەوە، کێشە تەنها ئەوە نییە کە مرۆڤ توانای بیرکردنەوەی نییە؛ بەڵکوو ئەوەیە کە هەندێک جار ئازایەتی بەکارهێنانی ئەو توانایەی نییە. ئەمە خاڵێکی زۆر گرنگە بۆ چەمکی پشوودانی عەقڵ. چونکە دەتوانین بڵێین: پشوودانی عەقڵ لەوانەیە نەک لە نەبوونی عەقڵەوە، بەڵکوو لە نەبوونی ئازایەتیی بەکارهێنانی عەقڵەوە دەست پێ بکات. مرۆڤ دەزانێت دەتوانێت پرسیار بکات، بەڵام نایەوێت؛ دەزانێت دەتوانێت بۆچوونی خۆی هەبێت، بەڵام دەترسێت؛ دەزانێت دەتوانێت لەگەڵ زۆرینە جیاواز بێت، بەڵام حەز ناکات نرخەکەی بدات؛ لێرەدایە کە ئیدی ترس دەبێتە گەورەترین بەربەست لەبەردەم بەکارهێنانی عەقڵدا.

 “فرۆم” ئەم کێشەیە لە ڕووی دەروونی ـ کۆمەڵایەتییەوە بە شێوەیەکی جیاواز شی کردووەتەوە. فرۆم پرسیارێکی سەرنجڕاکێش دەکات: “ئەگەر ئازادی شتێکی باشە، بۆچی مرۆڤ هەندێک جار لە ئازادی هەڵدێت؟”[3] بە بۆچوونی فرۆم، مرۆڤ دەترسێت لەوەی لەگەڵ ئازادیی زیاتر هەستکردن بە تەنهایی، دڵەڕاوکێ و بێ‌پشتیوانی لە لای زیاد بکات، بۆیە بە ناچاری دەگەڕێتەوە بۆ جۆرەکانی دەسەڵاتپەسەندی و خۆخزاندنە نێو بۆچوونی ئەوانی ترەوه. ئەمەش پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە پشوودانی عەقڵەوە هەیە، چونکە بیرکردنەوەی خۆییانە بەرپرسیارێتییە، ئەگەر خۆت بیر بکەیتەوە، دەبێت بڕیار بدەیت. ئەگەر بڕیار بدەیت، بەرپرسیاریت. ئەگەر بەرپرسیار بیت، ناتوانیت هەموو شتێک بخەیتە ئەستۆی کەسێکی تر. هەربۆیە، هەندێک جار مرۆڤ حەز دەکات بڵێت: “تۆ بۆ من بڕیار بدە.” ئەم ڕستەیە لە ڕووی دەروونییەوە دەتوانێت هەستێکی ئارامبەخشی بۆ دروست بکات. ئەو کەسەی بڕیارەکەت بۆ دەدات، بەرپرسیارێتییەکەشی دەکەوێتە ئەستۆ!

لە فەلسەفەی سیاسیی سەدەی بیستەمیشدا، فەیلەسوفێکی مینا “هانا ئارێنت” پەیوەندیی نێوان بیرکردنەوە و کرداری ئەخلاقییانەی مرۆڤ بە شێوەیەکی زۆر گرنگ دەخاتە ڕوو. سەرچاوەیەکی گرنگی ئەم بیرۆکەیە لە شیکردنەوەی ئارێنت بۆ مەسەلەی دادگاییەکەی”ئەدۆڵف ئایخمان”ەوە دێت. ئارێنت سەیری ئەوە دەکات کە چۆن مرۆڤێکی فەرمانبەر لە سیستەمێکی توندوتیژدا دەتوانێت لە بری ئەوەی بە شێوەیەکی قووڵ بیر لە کردارەکانی بکاتەوە، پشت بە کڵێشە و زمان و فۆرمە ئامادەکراوەکان ببەستێت. (ئایخمان لەئۆرشەلیم)[4] توێژینەوەیەکە بەتایبەتی ئیش لەسەر ئەم پەیوەندییەی نێوان بیرنەکردنەوە و توانای جیاکردنەوەی ڕاست و هەڵە دەکات. ئەمە واتای ئەوە نییە کە هەر کەسێک کەم بیر بکاتەوە دەبێتە مرۆڤێکی خراپ؛ بەڵکوو خاڵەکە ئەوەیە کە بیرنەکردنەوە دەتوانێت مرۆڤ لە پشکنینی ئەخلاقیی کردارەکانی دوور بخاتەوە و ناخودئاگا بیکاتە دەستەمۆی ئەوانی دی[5]. لە دۆخێکی لەم چەشنەدا، کەسەکە دەڵێت: “من تەنها فەرمانم جێبەجێ کردووە.”، “من تەنها کارەکەم کردووە.”، “هەمووان ئەمەیان دەکرد.”، “من بەرپرسیار نیم.” لە هەموو ئەم ڕستانەدا کە ئایخمان و هاوشێوەکانی لە ساتەوەختی لێپێچێنەوە لەگەڵیاندا سەبارەت بە تاوانەکانیان دەیکەن، جۆرێکی مەترسیدار لە پشوودانی عەقڵ دەبینین!

لە فەلسەفەی “میشێل فۆکۆ”دا هۆیەکی ڕوونتر بۆ پشوودانی عەقڵ دەبینین، کە بریتیە لە ڕۆڵی دەسەڵات بە ڕێگەخۆشکردن بۆ پشوودانی عەقڵ، لای فۆکۆ پرسیاری دەسەڵات تەنها بە شێوەی (کێ دەسەڵات بەکار دەهێنێت؟ یاخود کێ دەسەڵاتدارە) ناکرێت، فۆکۆ زیاتر سەرنج دەداتە ئەوەی دەسەڵات چۆن لە ڕێگەی ڕێکخستن، پۆلێنکردن، زانیاری، نۆرم و شێوەکانی دیکەی بەڕێوەبردنی مرۆڤەکانەوە کار دەکات[6]. واتە سەرنج لەسەر ئەوەیە کە چۆن دەسەڵات دەتوانێت شێوەی ڕەفتار و ئاراستەکردنی کردارەکان دیاری بکات. ئەمە بۆ چەمکی پشوودانی عەقڵ گرنگە؛ چونکە دەسەڵات هەمیشە پێویستی بەوە نییە کە بڵێت: “بیر لەم شتە مەکەرەوە.” لەوانەیە تەنها ئەوەندە بەس بێت بۆ دەسەڵات ژینگەیەکی وەها چێ بکات کە تێیدا مرۆڤ خۆی بزانێت: “ئەمە شتێک نییە کە دەبێت بیری لێ بکەمەوە، یاخود پێویست ناکات بیر لەم شتە بکەمەوە” ئەمە جۆرێکی قووڵتری کۆنترۆڵکردنە. کۆنترۆڵی بیرکردنەوە تەنها کۆنترۆڵی ناوەڕۆکی بیرۆکە نییە؛ هەندێک جار کۆنترۆڵی ئەوەیە کە کام پرسیار مافی ئەوەی هەیە دروست بکرێت و کام پرسیار شیاوی بیرلێکردنەوە نییە!

ئێستا و دوای گەڕانەوە بۆ ئەم پێنج بیریار و فەیلەسوفە، ئەگەر بۆچوونەکانیان بەراورد بکەین بە یەکدی و ڕاستییەکی هاوبەشیان لێوە هەڵێنجێنین، ئەوا دەبینین هەر یەک لەمانە ڕەهەندێکی تایبەت و هۆیەک بۆ تێگەیشتن لە پشوودانی عەقڵ پێشکەش دەکەن: (سۆکرات دەڵێت ژیانی مرۆڤ دەبێت پشکنراو بێت؛ کانت سەرنجمان دەخاتە سەر هەبوونی ئازایەتی لە بەکارهێنانی عەقڵ. فرۆم نیشانمان دەدات کە مرۆڤ دەتوانێت لە ئازادی هەڵبێت و بۆ دەستخستنی ئارامیی پەنا بۆ دەسەڵات و هاوشێوەبوونی ئەوانی دی ببات. ئارێنت ئاگادارمان دەکاتەوە کە بیرنەکردنەوە دەتوانێت مرۆڤ لە هەڵسەنگاندنی ئەخلاقیی کردارەکانی دوور بخاتەوە.  دواجاریش فۆکۆ پرسیارەکە فراوانتر دەکات و نیشانی دەدات کە دەسەڵات دەتوانێت نەک تەنها کردار، بەڵکوو کاریگەری لەسەر ئەو مەودایەش دروست بکات کە مرۆڤ چۆن لە خۆی و لە جیهانەکەی تێبگات.[7]

لێرەوە، دەتوانین چەمکی پشوودانی عەقڵ بە شێوەیەکی قووڵتر پێناسە بکەین: پشوودانی عەقڵ ئەو دۆخەیە کە تاک توانای بیرکردنەوەی خۆییانە، پرسیارکردن و هەڵسەنگاندنی بۆچوون و بڕیارەکانی خۆی لەدەست دەدات یان دەیسپێرێتە دەستی سەرچاوەیەکی دەرەکی؛ ئەمەش دەکرێت لە ترس، ویستی هاوشێوەبوون، دەسەڵات، نەریت، دڵنیاییی ساختە، یان هەڵاتن لە بەرپرسیارێتیی ئازادییەوە سەرچاوە بگرێت.

پشوودانی عەقڵ چەمکێکی پێکهێنراوە بۆ وەسفکردنی ئەو دۆخەی کە توانای بیرکردنەوەی ڕەخنەییانەی تاک لاواز دەبێت، دەشبێت ئەوە ڕوون بکەینەوە کە جیاوازییەکی ڕیشەیی لە نێوان نەزانین، بیرنەکردنەوە، پشوودانی عەقڵدا هەیه. نەزانین بە مانای نەبوونی زانیارییە، بیرنەکردنەوە مانای بەکارنەهێنانی توانای بیرکردنەوەیە، بەڵام پشوودانی عەقڵ دۆخێکی قووڵترە: مرۆڤ لەم دۆخەدا دەتوانێت زانیاری هەبێت و بیر بکاتەوە، بەڵام بە هۆکارێلی کۆمەڵایەتی، دەروونی، سیاسی یان کولتووری، ئەم توانایە به شێوەیەکی ڕەخنەیی و پرسیارسازانە بەکار ناهێنێت. واتا لە دۆخی پشوودانی عەقڵدا، کێشەکە نەبوونی عەقڵ نییە، بەڵکوو نەبوونی چالاکی ڕەخنەیییانەی عەقڵە.

خاڵی هەرە خراپ و مەترسیدار لە پرۆسەی پشوودانی عەقڵدا ئەوەیه کە ئەم پرۆسەیه سەرەتا بە نائاگایانە ڕوو دەدات، پرۆسەیەکی هێواش و بێدەنگە. منداڵ لەسەرەتای زمان گرتنەوە بە پرسیار دەست پێ دەکات، جیهان بۆی پرسیاره نەک وەڵام. بەڵام کۆمەڵگە بە هێواشی فێری دەکات کە پرسیارکردن گرنگی کەمترە لە وەڵامەکان، ئەو وەڵامانەی لەسەر بنەمای “چونکە” داڕێژراون: (چونکە نەریتە، چونکە پێشینان وا دەڵێن، چونکە دەسەڵات وا دەڵێت، چونکە خەڵک ئەمەیان بەلاوە پەسەندە و ئەوەیان پێ نەنگییە، …هتد)، کاتێک “چونکە” جێی “بۆچی” دەگرێتەوە، ئیدی عەقڵ تەسلیمی وەڵامە ئامادەکان دەبێت و دەست بە پشوودان دەکات، ئیدی مرۆڤ بە هێواشی فێر دەبێت کە نەپرسێت، گومان نەکات، ڕەخنە نەگرێت، جیاواز نەبێت و لە کۆتاییشدا خۆی نەبێت و ببێتە کۆپیی ئەوانی تر.‌

ئایا پشوودانی عەقڵ هەمیشە خراپە؟ 

لێرەدا دەبێت پرسیارێکی گرنگتر بخەینەڕوو: ئایا مرۆڤ دەبێت هەمیشە بیر بکاتەوە؟ ئایا دەکرێت مرۆڤ هەموو شتێک بخاتە ژێر پرسیار؟ بێگومان وەڵامی ئەمە بە تەواوی “بەڵێ” نییە، مرۆڤ ناتوانێت هەموو بڕیارێکی ڕۆژانە بە شێوەیەکی فەلسەفی شیکار بکات. ئەگەر هەموو هەنگاوێک بخەینە ژێر گومان، ژیان دەبێتە جۆرێک لە کێشەسازیی بەردەوام، بۆیە کێشەکە تەنها “بیرنەکردنەوە” نییە بە شێوەیەکی گشتی و بەردەوام، بەڵکوو کێشەکە ئەوەیە کە لە کوێ و کەی عەقڵمان پشوو پێ دەدەین. پشوودان دەکرێت لە بڕیارێکی سادەی ڕۆژانە بێ زیان بێت، بەڵام ئەگەر پشوودانی عەقڵ بگاتە سنوور و شوێنی باوەڕ، ئەخلاق، سیاسەت، دەسەڵات و بڕیارە بنەڕەتییەکانی ژیان، ئەوا دەکرێت ببێتە کێشەیەکی ئێجگار مەترسیدار. بۆیە مەبەست لە “بێدارکردنەوەی عەقڵ” ئەوە نییە کە مرۆڤ ببێتە کەسێک لە هەموو شتێک گومان بکات، بەڵکوو ئەوەیە کە بزانێت: کەی دەبێت گومان بکات؟ کەی دەبێت پرسیار بکات؟ کەی دەبێت بۆچوونی خۆی بپشکنێت؟

پشوودانی عەقڵ لە سەردەمی تەکنەلۆژیادا

لە سەردەمی دیجیتاڵدا، کێشەکە شێوەیەکی نوێی وەرگرتووە، پێشتر دەکرا مرۆڤ بەهۆی کەمبوونی زانیارییەوە تووشی پشوودانی عەقڵ ببێت، بەڵام ئەمڕۆ دەتوانێت لە زۆری زانیارییەوە تووشی هەمان کێشە ببێت.

ڕاستە بەردەوامیی هەواڵ، ڤیدیۆ، وێنە، ڕا، کۆمێنت و هەڵوێست دەتوانێت مەودایەکی وەها دروست بکات کە مرۆڤ بەردەوام وەڵام و ناوەڕۆک وەربگرێت، بەڵام ئەمە وادەکات دەرفەتی پشکنینیانی کەمتر ببێت. زانیاریی زۆر دەتوانێت بیرکردنەوە زیاد بکات؛ بەڵام گرفتەکە ئەوەیە ئەم زانیارییە زۆرانە دەتوانن جێگای بیرکردنەوەش بگرنەوە. ئەگەر هەموو جارێک وەڵامێکی ئامادەمان بۆ هەر پرسیارێک هەبێت، لەوانەیە کەمتر بپرسین؛ ئەگەر هەموو جارێک کەسێک هەڵوێستێکی ئامادەمان بۆ دروست بکات، لەوانەیە کەمتر خۆمان بە دەربڕینی هەڵوێستی خۆمانەوە سەرقاڵ بکەین. ئەم ڕستەیە مەترسییەکی نوێی پشوودانی عەقڵە: (کاتێک ئامرازەکان زۆر زیرەک دەبن، مرۆڤ نابێت ئەوەندە ئەرخەیان بێت و پشوو بە زیرەکییەکەی خۆی بدات.)

بێداربوونەوەی عەقڵ و سەرنجێکی خێرا

ئەگەر پشوودانی عەقڵ کێشەیە، کەوایە بێداربوونەوەی عەقڵ چییە؟ بێداربوونەوەی عەقڵ بە مانای ئەوە نییە کە مرۆڤ ببێتە دژی هەموو شتێک، بەڵکوو بە مانای بەرزکردنەوەی لیڤڵی  توانای پرسیارکردنە. بێداربوونەوە لەوەوە دەست پێ دەکات کە تاک لە خۆی بپرسێت: من بۆچی باوەڕ بەم شتە دەکەم؟ ئەم بیرۆکەیە لە کوێوە هاتووە؟ بەڵگەکەی چییە؟ ئەگەر هەڵە بێت چی؟ کێ سوود لەم باوەڕە وەردەگرێت؟ کێ دەیەوێت ئەمە قبوڵ بکەم و بۆچی؟ ئایا ئەوەی من پێم وایە “بیرکردنەوەی خۆمە”، بەڕاستی هی خۆمە؟ ئەم پرسیارانە دەتوانن عەقڵ لە پشوودان دەربهێنن.

دوایین سەرنج

لە کۆتاییدا، کێشەی پشوودانی عەقڵ کێشەی کەمبوونی زانیاری نییە، کێشەی کەمی بەکارهێنانی مێشک نییە، کێشەی نەبوونی توانای بیرکردنەوەش نییە بە تەنها، کێشەکە لەوانەیە زۆرتر کێشەی ئیرادەی بیرکردنەوە بێت. مرۆڤ دەتوانێت بیر بکاتەوە، بەڵام هەموو جارێک نایەوێت؛ دەتوانێت پرسیار بکات، بەڵام هەندێک جار دەترسێت دەتوانێت بۆچوونی خۆی بگۆڕێت، بەڵام دەترسێت کە ئەمە بە مانای شکست بێت؛ دەتوانێت لە کۆمەڵگە جیاواز بێت، بەڵام دەترسێت لە تەنهایی، دەتوانێت بڵێت “نازانم”، بەڵام دەترسێت لەوەی بە نەزان بناسێنرێت.

لەبەر ئەمە، پشوودانی عەقڵ زۆرجار لە شوێنێکەوە دەست پێ دەکات کە مرۆڤ دەڵێت: (من نامەوێت بیر لەم بابەتە بکەمەوە.) بەڵام فەلسەفە و بێداربوونەوەی عەقڵ لەوێدا دەستپێدەکات، کە بە خۆت بڵێیت: (من دەبێت بیر لەم بابەتە بکەمەوە و سنووری بڤەکان تێپەڕێنم).

سۆکرات بۆ بێداربوونەوەی عەقڵمان ڕستەیەکی کرد بە پێوەر: ژیانت بپشکنە؛ کانت پێی وتین: ئازایەتی بەکاربردنی عەقڵی خۆت هەبێت. فرۆم پرسی: ئایا مرۆڤ دەتوانێت لە ئازادی هەڵنەیت؟ ئارێنت ئاگاداری کردینەوە: بیرنەکردنەوە دەتوانێت مرۆڤ لە هەڵسەنگاندنی کردارەکانی دوور بخاتەوە. فۆکۆ پرسیارەکەی بردە شوێنێکی تر: کێ و چۆن دیاری دەکات کە ئێمە چی ببینین، چی بزانین و چ پرسیارێک بکەین؟

کۆی ئەم بۆچوونانە دەمانگەیەنێتە ئەنجامێکی گرنگ: پشوودانی عەقڵ تەنها بیرنەکردنەوە نییە؛ بەڵکوو دەستپێکی لەدەستدانی بیرکردنەوەی خۆییانەیە، کە بنەمایەکی سەرەکیی ئازادیی بیرکردنەوە و ژیانکردنە، چونکە مرۆڤ تەنها ئەو کاتە بەڕاستی ئازادە کە بتوانێت ئازادانە بپرسێت.

ئەگەر مرۆڤ بتوانێت ڕاستگۆیانە و بوێرانە بپرسێت و بیر بکاتەوە، ئەوا عەقڵ لە پشوودان دەردەچێت و هەر لێرەشەوەیە کە بێداربوونەوەی عەقڵی مرۆڤ دەست پێ دەکات.

ئەم نووسینەی ئێمە، ویستی ئەو گریمانەیەش بخاتە ڕوو کە پشوودانی عەقڵ نابێت تەنها بە نەبوونی چالاکی فیکری لێکبدرێتەوە، بەڵکو دەبێت وەک پرۆسەیەکی ئاڵۆزی مرۆیی و کۆمەڵایەتی تێیبگەین. پشوودانی عەقڵ دەتوانێت لە نەبوونی پرسیارکردنەوە دەست پێبکات، بە پشت بەست بە دڵنیایی و ئارامییەکی بێ بنەما بەردەوام بێت و لە ناخدا بەتەواوی قایم بێت و لە کۆتاییدا ببێتە هۆی لەدەستدانی سەربەخۆییی خود.

لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین، ڕزگارکردنی عەقڵ لە پشوودان و بێدارکردنەوەی بە دەستخستنی زانیاریی زیاتر دەست پێ ناکات، بەڵکوو بە پرسیاری نوێ دەست پێ دەکات. لەوانەشە، سەرەتای هەموو بیرکردنەوەیەکی ڕاستەقینە ئەوە بێت کە مرۆڤ بێ ترس بڵێت: ( ڕەنگە ئەوەی من باوەڕم پێی هەبێت ڕاست نەبێت، بۆیە دەبێت دووبارە بیری لێ بکەمەوە).

[1] افلاطون: محاورات افلاطون ( آوطیفرون-الدفاع، آقريطون، فيدون)، جمع: بنیامين جويت، ترجمة: زكي نجيب محمود، مؤسسة هنداوي، ۲۰۱۷.

[2] لەم وتارەدا کانت ڕاستەوخۆ دەڵێت:( کێشەکە نەبوونی تێگەیشتن نیە،بەڵکو نەبوونی بوێری و ئیرادەیە بۆ بەکارهێنانی تێگەیشتنی خۆت بە بێ ڕێبەریی کەسێکی تر)، بڕوانە: ايمانوئیل کانت: در پاسخ به پرسش: روشنگری چیست؟، ترجمه ی : یدالله موقن، اسفند ٢، ١٣٩٧.

[3] ايریش فروم: الهروب من الحرية، ترجمة: محمود منقذ الهاشمي، المركز الاماراتي للدراسات، ۲۰۱٦.

[4] هانا آرنت: آیشمن در اورشلیم؛ گزارشی در باب ابتذال شر، ترجمه ی : زهرا شمس، نشر برج، ١٣٩٩

[5] هانا آرنت: اندیشیدن و ملاحظات اخلاقی، ترجمه: عباس باقری، نشر نی، ١٤٠١.

[6] بۆ تێگەیشتنی زیاتر لەوەی کە دەسەڵات بە تەنها فەرمان ناکات بەڵکو کاریگەری لەسەر زانیاری، نۆرم، ڕەفتار و ئەوەی کە مرۆڤ چۆن لە خۆی و جیهانەکەی تێبگات، ئەم کتێبەی فۆکۆ بێ ئەندازە گرنگە: ( ميشيل فوكو: تآريخ الجنسانية (الجزء الاول) ارادة المعرفة، ترجمة: جورج ابي صالح، مراجعة: مطاع صفدي، مؤسسة هنداوي، ۲۰۲۳.)

[7] ميشيل فوكو: (المراقبة والمعاقبة: ولادة السجن)، ترجمة:علي مقلد، مركز الانماء القومي، ط۱، بیروت، ۱۹۹۰.

The post لە پشوودانی عەقڵەوە بۆ لەدەستدانی ئازادی appeared first on ژنەفتن.