ڕەنگە ئاویییەکانی لالە تەنیا وردەکارییەک لە دیمەنی سروشتی، گوڵ، شەقام، یان تەلارسازی پێشکەش ناکەن؛ بەڵکو ئەزموونێک دەکەنەوە کە تێیدا سروشت نەک وەک ئۆبژەیەکی دەرەکی، بەڵکو وەک واقیعێکی ڕۆحی ڕژاو دەردەکەوێت، سروشتێکی دووەم و گۆڕاو کە بە چاوی هونەرمەنددا تێپەڕیوە و بەو هۆیەوە ڕەهەندێک بەدەست دەهێنێت کە نە لە بینینی خامدا و نە لە نوێنەرایەتییەکی تەنیا تەکنیکیدا دەدۆزرێتەوە. ئەوانەی لەبەردەم ئەم بەرهەمانەدا وەستاون، سەرەتا ئاو و شەفافیەت و ڕووناکی و ڕەنگدانەوەی و گواستنەوەی ناسکی ڕەنگ دەبینن، بەڵام ئەوەی لە کاتی تێڕامانێکی درێژخایەندا ئاشکرا دەبێت، ڕووی ئەو شتە نییە کە وێنا دەکرێت، بەڵکو جووڵەیەکی ناوەکییە، ڕژانی بینراو و نەبینراو، لە سروشتی دەرەکی و هەستی ناوەوە، لە جیهان و ڕۆح.

لاله نیگاری سروشت دەکێشێت نەک بۆ ئەوەی بەرهەمی بهێنێت، بەڵکو بۆ گۆڕینی. ئەم گۆڕانکارییە لە ڕێگەی شێواندنی دراماتیک یان زیادەڕەوییەکی مۆنۆمێنتالەوە ڕوو نادات، بەڵکو لە ڕێگەی گۆڕانکارییەکی ورد و لە هەمان کاتدا بەردەوام لە ڕوانگەدا ڕوو دەدات، لە ڕێگەی مامەڵەیەکی جوانکارییەوە کە ئەوەی دەدرێت لەناو نابات، بەڵکو مانای نوێی تێدایە. وردە وردە لە ناوەندی ڕەنگی ئاودایە کە بە شەفافیەت و هەستیاری و گەڕانەوە نەبوون تایبەتمەندە، کە ئەم گۆڕانکارییە فۆڕمی گونجاوی خۆی دەدۆزێتەوە. چونکە ئاو نەک هەر ڕەنگەکە هەڵدەگرێت، بەڵکو جوڵەی بیرکردنەوەش خۆی هەڵدەگرێت. ڕێگە بە هیچ ڕاستکردنەوەیەکی خام نادات، هیچ ڕووپۆشێکی گەورە نادات، بەڵکو هونەرمەند ناچار دەکات بۆ چڕبوونەوەیەکی دەروونی کە تێیدا هەر خاڵێک، هەر دێڕێک، هەر تیشکدانەوەیەک یان سێبەرێک نوێنەرایەتیی بڕیارێکی کۆتایی دەکات.

بەم مانایە، بۆ لالە، ڕەنگی ئاو تەنیا تەکنیک نییە، بەڵکو هەڵوێستێکە؛ نەک تەنها شێوازێک، بەڵکو پێگەیەکی ئۆنتۆلۆژییە لە نێوان سروشت و ڕۆح، لە نێوان ئەوەی دەردەکەوێت و ئەوەی تەنها لەڕواڵەتدا مانای ڕاستەقینەی خۆی بەدەست دەهێنێت.

ڕەنگی ئاو وەک شەفافیەتی ڕۆحی.

بە بەراورد لەگەڵ تەکنیکەکانی تری نیگارکێشان، ڕەنگی ئاو خاوەنی کوالیتییەکی ناوازەیە: نیمچە ڕووناکی. بۆ لالا ئەم شەفافبوونە دەبێتە بنەمایەکی فەلسەفی. لە کاتێکدا زۆرجار نیگارکێشانی زەیتی ڕووناکی لەناو ماددییەتی چینە بۆیاخەکەدا دەبەستێتەوە، جەستەیییەک دروست دەکات کە سووژەکە سەقامگیر و مۆنۆمێنتال دەکات، ڕەنگی ئاو بە کراوەیی و شەفاف و بە جۆرێک لە جۆرەکان لاواز دەمێنێتەوە. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە سپی کاغەزەکە بە تەواوی نامێنێت بەڵکو لە ڕێگەی چینەکانی بۆیاخەوە وەک ڕووناکییەکی ناوەوە دەدرەوشێتەوە. بۆ لالە ئەم شەفافیەت تەنیا کاریگەرییەکی جوانکاری نییە بەڵکو دەربڕینی هەڵوێستێکی ڕۆحییە کە هەرگیز بینراو وەک مادەیەکی داخراو بیری لێناکاتەوە، بەڵکو وەک گواستنەوەیەک، نێوەندگیرییەک، دەرکەوتنی بزووتنەوەیەکی قووڵتر و ناوەکییە.

لە کاتێکدا زۆرجار نیگارکێشانی زەیتی ڕووناکی لەناو ماددییەتی چینە بۆیاخەکەدا دەبەستێتەوە، جەستەیەکی جەستەیی دروست دەکات کە سووژەکە سەقامگیر و مۆنۆمێنتال دەکات، ڕەنگی ئاو بە کراوەیی و شەفاف و بە مانایەکی دیاریکراو لاواز دەمێنێتەوە چونکە سپی کاغەزەکە بە تەواوی نامێنێت بەڵکو وەک ڕووناکییەکی ناوەوە کاردەکات کە لە چینەکانی بۆیاخدا دەدرەوشێتەوە. لێرەدا دەتوانین پەیوەندی بە بیرۆکەکانی جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵەوە بکەین، کە لە وتارەکانیدا سەبارەت بە جوانیناسی، ئەو چەمکەی داڕشتووە کە کارە هونەرییەکە دەرکەوتنی هەستیاری بیرۆکەکەیە. مەبەست لەوە نییە کە بیرۆکەکە بە شێوەیەکی ئەبستراکت وێنا کراوە، بەڵکو مەبەستی ئەوەیە کە لە خودی مادەی هەستیاردا ئامادە دەبێت و ئەم مادەیە ئاماژە بە دەرەوەی خۆی دەکات. بەڵام لە ڕەنگە ئاوییەکانی لالە دا ئەم دەرکەوتنە هەستیارە بە فۆرمێکی داخراو و چڕبوونەوە جێگیر نییە، بەڵکو بە شێوەیەک وەدیهاتووە کە پرۆسەی دیاربوون دەکات، بەجۆرێک کە کارەکە نەک وەک تۆمارێکی کۆتایی، بەڵکو وەک گرژییەکی زیندوو لە نێوان توانەوە و چڕبوونەوەدا هەستپێکراوی دەمێنێتەوە.

ئاو کە ڕەنگی ناو ڕەنگی ئاوی هەڵدەگرێت، هەڵبژاردنی هەڕەمەکی ناوەند نییە، چونکە ئاو جووڵە و ڕەنگدانەوەی و تێپەڕبوونە بە یەکجار؛ ئاسمان و زەوی بەیەکەوە دەبەستێتەوە، ڕەنگدانەوەی هەیە و دەشێوێنێت، هەڵیدەمژێت و دەداتەوە. وە هەر ئەم سیفەتانەن کە لە کارەکانی لالە دا دەبنە خامە ھێزی فەلسەفەیەکی جوانیناسی کە تێیدا سروشت نەک وەک پێدراوێکی ڕەق، بەڵکو وەک پرۆسەیەک دەردەکەوێت. کاتێک شەقامێک لە وێنەکانیدا لە ژێر باراندا دەدرەوشێتەوە، یان گوڵێک بە شەفافیەتێکی ناسکەوە دەدرەوشێتەوە، ئەمە تەنها بەرهەمهێنانەوەی کاریگەرییەکی بینایی نییە، بەڵکو نوێنەرایەتیکردنی حاڵەتێکە کە جیهان و تێگەیشتن بە شێوەیەکی یەکتر یەکتر دەگرێتەوە.

گوڵ وەک دووبارەبوونەوەی ناوەوەی سروشت

گوڵ مۆتیڤێکی ناوەندییە لە کارەکانی لالەدا، لەگەڵ ئەوەشدا ئەم گوڵانە نە لێکۆڵینەوەی ڕووەکین و نە توخمە دیکۆراتییەکانن، بەڵکو چڕبوونەوەی هەستن، ڕەنگدانەوەی جووڵەیەکی ناوەکییە کە ڕەهەندێکی دووەم و شاراوە لەناو خودی مۆتیڤەکەدا ئاشکرا دەکات. وەک ئەوە وایە لالە تەنیا گوڵێک 

نەخشێنێت، بەڵکو ڕێگە بدات گوڵێکی دیکە و نەبینراو لەناو گوڵە ڕەنگاوڕەنگەکەدا سەرهەڵبدات گوڵێک کە چیتر سەر بە سروشتی دەرەکی نییە، بەڵکو سەر بە کایەی ڕۆحییە کە یادەوەری و حەسرەت و ڕاگوزەر و هیوا تێیدا تێکەڵ دەبن.

ئەم دوو هێندەکردنە فێڵێکی فەرمی نییە، بەڵکو دەربڕینێکە بۆ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە بنەڕەتدا هونەرەکەی پێناسە دەکات. چونکە سروشت کۆپی ناکرێت، بەڵکو لە ڕێگەی بابەتەکەوە ڕێنمایی دەکرێت، بەمەش تەنها فاکتیزمی خۆی لەدەست دەدات و دەبێتە هەڵگری مانای ناوەوە. بۆ لالە گوڵ ئۆبژە نییە، بەڵکو سوژەیە؛ پێدەچێت هەناسە بدات، ئازار بچێژێت، دەدرەوشێتەوە. لە بۆشایی ئاسماندا بە گۆشەگیری ڕاوەستاوە، بەڵکو لەناو تۆڕێکی ڕووناکی و سێبەر و شێ و چڕی بەرگەهەوادا چەسپاوە کە لە یەک کاتدا تیشک دەخاتە سەر و دەیتوێتەوە.

کاتێک مرۆڤ چاودێری ئەم گوڵانە دەکات، دەزانێت کە ڕەنگەکەیان بە شێوەیەکی شەڕانگێزانە یان خۆنمایشکردن بەکارناهێنرێت، بەڵکو لە شەفافیەتەوە سەرهەڵدەدات، وەک ئەوەی لە ناوەوە درەوشاوە بێت. هەر ئەم درەوشاوەییە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە کارەکە تەنیا ڕووکەش نییە، بەڵکو خاوەنی قووڵایییەکە کە تەنیا لە ڕێگەی چاودێریکردنی نەخۆشەوە خۆی ئاشکرا دەکات. لالە هیچ ڕەنگێک بە ئارەزووی خۆی دانانێت؛ هیچ خاڵێک بەبێ مانا دانانێت. بەڵکو پێدەچێت هەموو گرادێنتێک، هەر ڕووناکبوونەوەیەک، هەر تاریکبوونەوەیەک بەشێک بێت لە پێکهاتەیەکی ناوەوە، کەمتر لە ڕووی بیرکارییەوە پێکهاتە کراوە نەک لە ڕووی بوونییەوە.

بەم شێوەیە گوڵ دەبێتە شوێنی لێدوانێکی وجودی کە بە دەنگی بەرز ناگوترێت، بەڵکو لە بێدەنگی فۆرمەکەیدا دەکرێتەوە و ڕێک لەم خۆگرتنەدایە کە دەسەڵاتەکەیدایە، چونکە بینەر ناچار ناکات، بەڵکو بانگهێشتی دەکات بۆ ئەوەی خۆی لە قووڵایی دەرکەوتنیدا نوقم بکات.

باران و شەقام و ڕەنگدانەوەی وەک فەزای میتافیزیکی.

جگە لە گوڵەکان، بە پلەی یەکەم دیمەنی شەقامە تەڕەکان و پەنجەرە و ئۆتۆمبێل و پارچە تەلارسازییەکانن کە ڕۆڵێکی تایبەت لە کارەکانی لالەدا دەگێڕن. لێرەشدا ئامانج بەڵگەنامەیەکی واقیعی واقیعی شار نییە، بەڵکو دروستکردنی فەزایەکە کە تێیدا ڕەنگدانەوە و دوو هێندەبوون ببنە بنەمای ناوەندی. کاتێک شەقامێک لە ژێر باراندا دەدرەوشێتەوە و ڕووناکی چرای شەقامەکان لەناو قیر تەڕەکەدا دەشکێت، فەزای نێوانیان دروست دەبێت کە تێیدا سەرەوە و خوارەوە، واقیع و ڕەنگدانەوەی، جەستە و وێنە تێکەڵ دەبن، بەجۆرێک جیهان ئاراستەی ڕوونی خۆی لەدەست دەدات و دەگۆڕێت بۆ پێکهاتەیەکی هەڵدەفڕێت و نزیکە لە خەوناوی.

ئەم ڕەنگدانەوەیانە دیکۆراتی نین، بەڵکو فەلسەفیین، چونکە وا دەردەخەن کە هەموو تێڕوانینێک لە ئێستاوە لێکدانەوەیەکە، ئەوەی دەیبینین هەرگیز بە سادەیی نادرێت، بەڵکو هەمیشە بە نێوەندگیری. بەم شێوەیە شەقامی تەڕ دەبێتە هێمای جیهانێک کە خۆی ڕەنگ دەداتەوە، کە لە ڕەقبوونی ماددی خۆیدا نامێنێتەوە، بەڵکو بەهۆی ڕووناکیەوە بەرەو ڕەهەندێکی نوێ بەرز دەکرێتەوە. تەلارسازی چیتر وەک بارستەیەکی ئیستاتیک دەرناکەوێت، بەڵکو وەک پێکهاتەیەکی ڕژێنەر دەردەکەوێت؛ پەنجەرەکان دەبنە چاوێک کە هەم بەرەو ناوەوە و هەم بەرەو دەرەوە دەڕوانن؛ و ئەو ئۆتۆمبێلەی لە ئاودا ڕەنگ دەداتەوە، ڕەقبوونی تەکنیکی خۆی لەدەست دەدات و دەبێتە بەشێک لە قوماشێکی ڕژاو و شیعری.

ئەم دیمەنانە بە تایبەتی ئەوە ڕوون دەکەنەوە کە لالە بە دابڕان لە کولتووردا بیر لە سروشت ناکاتەوە، بەڵکو زیاتر ئەو دوو کایە تێکەڵ دەکات، بەجۆرێک تەنانەت دیمەنی شاریش کوالیتییەکی سروشتی بەدەست دەهێنێت، لە کاتێکدا سروشت لە هەمان کاتدا بە ڕۆحانیەت ڕژاو دەردەکەوێت. باران تەنیا ڕووداوێکی کەشناسی نییە، بەڵکو میدیای گۆڕانکارییە؛ کۆنتورەکان دەتوێنێتەوە، ڕووکارەکان بەیەکەوە دەبەستێتەوە، گواستنەوە دروست دەکات و هەر لەم گواستنەوەیانەدایە کە هێزی جوانکاری بەرهەمەکانی هەیە.

هونەرمەند وەک بابەتێکی نێوەندگیری لە نێوان سروشت و ڕواڵەتدا

کاتێک مرۆڤ کارەکانی لالە لە یەکگرتوویی ناوەوەی خۆیدا لەبەرچاو دەگرێت، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە باسکردن لە نوێنەرایەتیکردنی سروشت یان لێکدانەوەی بابەتیی بەس نییە، چونکە هەردووکیان جووڵەی ڕاستەقینەی هونەرەکەی کەم دەکەنەوە. لالە نە لە لایەنی وەچەخستنەوەی تەقلیدی وەستاوە و نە لە لایەنی خۆنامۆبوونی تەنیا دەربڕین؛ بەڵکو کارەکانی نێوەندگیرییەک لەخۆدەگرێت کە تێیدا سروشت و سوژە بەبێ ئەوەی بتوێنەوە یەکتر دەچنە ناو یەکترەوە. هونەرمەند وەک شێوەدانەرێکی باڵادەست دەرناکەوێت کە فۆڕمی خۆی بەسەر جیهاندا دەسەپێنێت، بەڵکو وەک هۆشیارییەکی ڕژێنەر کە جیهان هەڵدەمژێت و دووبارە بە فۆرمێکی گۆڕاو و قووڵترەوە ئازادی دەکات.

هەر لێرەدایە کە دەتوانین جارێکی دیکە پەیوەندی بە جوانیناسیی جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵەوە بکەین، کە لە کارە هونەرییەکە نەک وەک تەنها لاساییکردنەوەی سروشت، بەڵکو وەک ڕژانی ڕۆحییەکەی تێدەگات، وەک ساتێک کە تێیدا دەرکەوتنی دەرەکی لە ناوەوە زیندوو دەکرێتەوە. هێگڵ باس لە هونەر دەکات وەک ڕۆحانیکردنی دەرەکی و دەرەکیکردنی ناوەکی و ئەم جووڵە زۆر دوولایەنەیە لە ڕەنگی ئاوی لالەدا ڕەنگ دەداتەوە، تا ئەو ڕادەیەی سروشت چیتر وەک دەرەکییەکی تەنیا بەخشراو نامێنێتەوە بەڵکو دەبێتە ھێزو ئیلھام بۆ ئەزموونێکی ناوەکی، لە هەمان کاتدا بوونە ناوەکییەکەی هونەرمەند قەتیس نامێنێتەوە لە هێما ئەبستراکتەکاندا بەڵکو لە ڕەنگ و ئاو و ڕووناکی و شەفافیەتدا بەرجەستە دەبێت.

بەم مانایە هونەرمەند نە وەستای سروشت و نە چاودێرە پاسیڤەکەیەتی، بەڵکو سوبێکتێکی نێوەندگیرییە کە نیگاکانی جێگیر نابێت بەڵکو دەگۆڕێت. چاوی ​​لالە چاوێکی ئامرازی نییە کە تۆمار بکات ، بەڵکو چاوێکی شیعرییە کە لە سروشتدا ئەو گواستنەوەیانە دەناسێتەوە کە لە نێوان بینین و نەبینیندا دەلەرزن. کاتێک دیمەنێک دەکێشێت، گرنگی بە وردبینی تۆپۆگرافی نادات بەڵکو گرنگی بە بەرگەهەوا دەدات؛ نەک لە فۆڕمی وردی دارەکەدا بەڵکو لە یاریی نێوان  سێبەر و ڕووناکیدا؛ نەک لە کوالیتی ماددی ڕێگاکەدا بەڵکو لە درەوشاوەیی کە لە باراندا بەسەریدا بڵاودەبێتەوە.

ئەم ڕێبازە بەرەو دۆخێک دەبات کە چیتر بەرهەمەکانی تەنیا سروشت وێنا ناکەن، بەڵکو سروشتێک کە پێشتر بە هۆشیاریدا تێپەڕیوە و بەو هۆیەوە فۆڕمی دووەمی بوون دەگرێتە ئەستۆ. دەتوانرێت بڵێین لالە سروشت وێنا ناکات، بەڵکو بیری لێدەکاتەوە و ئەم بیرکردنەوەش بە شێوەیەکی ئەبستراکت ڕوونادات، بەڵکو لە ماددییەتی ئاوەکە خۆیدا، لە چینە ڕژاوەکانی ڕەنگدا، لە بڕیاری هۆشیارانەدا کە شەفافیەت تەمومژاوی نەکات، بەڵکو بۆ پاراستنی.

دووبارە نەکردنەوە وەک قووڵبوونەوەی مۆتیڤەکە

هەرچەندە هەندێک مۆتیڤ لە کارەکانی لالەدا دووبارە دەبنەوە- گوڵ، باران، ڕەنگدانەوەی، شەقام، پەنجەرە- هەرگیز کاریگەری دووبارەبوونەوەی میکانیکی سەرهەڵنادات، بەڵکو زیاتر قووڵبوونەوەیەکی پێشکەوتووانە، وەک ئەوەی هەر وێنەیەکی نوێ بە سادەیی ئەو وێنەیەی پێشوو دووبارە نەکاتەوە، بەڵکو زیاتر ڕەهەندی شاراوەی خۆی ئاشکرا دەکات. ئەم دووبارەنەبوونەوەیە بەهۆی گۆڕانی ڕیشەیی لە فۆرمەکانی دەرەکیدا نییە، بەڵکو بە هۆی گۆڕانکاری لە ڕوانگەی ناوەوە و گۆڕانکاری لە گۆشەی تێگەیشتن و سەرهەڵدانی پەیوەندییەکی نوێ لە نێوان ڕووناکی و ڕەنگ و فەزادا لە ئەنجامدا دەگەڕێتەوە.

گوڵ هەرگیز هەمان گوڵ نییە، تەنانەت ئەگەر بە شێوەیەکی فەرمی هاوشێوەی دەربکەوێت، چونکە لە چوارچێوەیەکی بەرگەهەوای جیاوازدا بوونی هەیە، چونکە ڕووناکیەکەی بە شێوەیەکی جیاواز شکێنراوە، چونکە شەفافیەتی ئاوەکە بە شێوەیەکی نوێ دەوری دەدات. شەقام لە ناو باراندا هەرگیز هاوشێوەی شەقامێکی پێشوو نییە، بەو پێیەی وەک مۆتیڤێک نییە، بەڵکو وەک حاڵەتێک بوونی هەیە، وەک ساتێکی مەزاجێکی تایبەتی ناوەوە کە ناتوانرێت دووبارە بکرێتەوە چونکە بەستراوەتەوە بە کات و یادەوەری و ئەزموونەوە.

ئەم فۆرمەی گۆڕانکارییە هاوتایە لەگەڵ هەڵوێستێکی جوانیناسی کە لە کارەکە تێدەگات نەک وەک بەرهەمی بیرۆکەیەکی تەواو، بەڵکو وەک پرۆسەیەک کە هونەرمەند خۆی تێیدا دەگۆڕێت. بەم مانایە هەموو ڕەنگێکی ئاویش بەڵگەنامەی گواستنەوەی ناوەوەیە، جوڵەیەکی دەروونییە کە لە ناوەڕۆکی ئاودا خۆی دەردەخات. بەم پێیە دووبارەبوونەوەی ڕواڵەتی مۆتیڤەکان دەبێتە شوێنەواری گەڕانێکی بەردەوام، نەک بۆ شتە نوێیەکان، بەڵکو بۆ ڕاستییەکی قووڵتر لەناو هەمان ئەو شتانەدا.

تەڕبوونی بەردەوام وەک حاڵەتێکی ئۆنتۆلۆژی

دیاردەیەکی سەرنجڕاکێش لە ڕەنگە ئاوییەکانی لالەدا هەستکردنە کە هەرگیز بە تەواوی وشک نابن، تەنانەت لە کارە تەواوکراوەکانیشدا دۆخێکی شێداری، لە لێشاو، لە جووڵە دەپارێزرێت. ئەم “تەڕییە بەردەوامە” تەنیا کوالیتییەکی تەکنیکی نییە، بەڵکو خاوەنی ڕەهەندێکی ئۆنتۆلۆژییە، تا ئەو ڕادەیەی کە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە کارەکە خۆی وەک ئۆبژەیەکی ڕەق نیشان نادات، بەڵکو وەک دیاردەیەکی زیندوو کە لە دۆخێکی نێواندا دەمێنێتەوە.

لێرەدا تەڕبوون ئاماژەیە بۆ گواستنەوە، کراوەیی، ناتەواوی. بەرەنگاری جێگیربوونی کۆتایی دەبێتەوە و شوێنەواری سەرەتای خۆی لە وێنەی تەواودا دەپارێزێت. لە کاتێکدا زۆرێک لە کارە هونەریەکان سەرەتای خۆیان دەشارنەوە بە نەبینراوکردنی پرۆسەکە و پێشکەشکردنی ئەنجامەکە وەک یەکێتییەکی ئۆتۆنۆم، لالە ڕێگە دەدات پرۆسەکە بەناودا بدرەوشێتەوە، نەک وەک سکێچێکی خام، بەڵکو وەک بزووتنەوەیەکی ئاگادارانە یەکگرتوو کە کارەکە بە زیندووی دەهێڵێتەوە.

هەر ئەم زیندووییەیە کە بینەر ناچار دەکات نەک تەنها بیبینێت، بەڵکو بیرکردنەوەش بەیەکەوە بکاتەوە، دەنگدانەوەی لەگەڵ کارە هونەرییەکە هەبێت، لەگەڵیدا خەریک بێت، خۆی لە پێکهاتەی شلەی وێنەکەدا نوقم بکات. بەم شێوەیە ڕەنگی ئاو دەبێتە فەزای بەریەککەوتن، کە تێڕوانینی بینەر دەبێتە بەشێک لە کارەکە، چونکە شەفافیەت و کراوەیییەکەی داوای بەشدارییەکی چالاکانە دەکات. ڕەنگەکەی جێگیر نییە، بەڵکو دینامیکییە؛ ڕووناکی جێگیر نییە، بەڵکو زیندووە؛ کۆنتورەکان بە توندی نەکێشراون، بەڵکو هەناسەدان.

هەر لێرەدایە کە جیاوازییەکی قووڵ لە نێوان هونەری لالە و جوانیناسییەکی وێرانکەردا هەیە کە پشت بە ڕووبەڕووبوونەوە، شۆک، یان وێرانکردنی ڕادیکاڵ دەبەستێت. هونەری لالە شەڕانگێز نییە، بەڵکو گۆڕانکارییە؛ فۆرم لەناو نابات، بەڵکو دەیباتە ناو ڕەهەندێکی نوێ و نەرمتر و لە هەمان کاتدا قووڵتر. بەڵام ئەم نەرمییە لاوازی نییە، بەڵکو دەربڕینی هێزێکی فیکرییە کە توانای هەڵوەشاندنەوەی توندی جیهانی هەیە بەبێ ئەوەی ئینکاری لێبکات.

سروشت وەک کارەکتەر نەک تەنها هێز

لە زۆرێک لە نەریتە هونەرییەکاندا سروشت وەک هێزێک، توخمێک، وزەیەک دەردەکەوێت کە مرۆڤایەتی زاڵ دەکات یان وەک قۆناغی خۆی خزمەت دەکات. بەڵام لە کارەکانی لالەدا سروشت دەبێتە کارەکتەر، بوونێکی نزیک لە کەسایەتی کە نەک هەر کاردەکات بەڵکو قسە دەکات، کە نەک هەر بوونی هەیە بەڵکو هەڵگری مانایە. باران تەنیا بارانبارین نییە بەڵکو دەنگێکە؛ ڕووناکی تەنیا دیاردەیەکی فیزیکی نییە بەڵکو یادەوەرییەکە؛ گوڵ تەنها زیندەوەری نییە بەڵکو دەربڕینی تێکەڵکردنی ناوەوەیە.

ئەم تایبەتمەندییە لە سروشتدا دەبێتە هۆی سنوورێکی زیاتر ڕژاو لە نێوان سوژە و ئۆبژەدا. مرۆڤایەتی بەرامبەر سروشت ناوەستێت بەڵکو لەناو خۆیدا هەڵکەوتووە، بەشێک لە ڕەنگدانەوەکانی، سێبەرەکانی، شەفافیەتەکانی. تەنانەت کاتێک فیگەرە مرۆییەکان تەنها پێشنیارکراوی دەردەکەون، ئەوا تاکێکی گۆشەگیر نین بەڵکو لە تۆڕێکی بەرگەهەوادا چەسپاون کە دەوریان داوە و لە هەمان کاتدا تێیاندا تێدەپەڕێت.

دەتوانرێت بڵێین لالە ئۆنتۆلۆژییەکی شیعریی سروشت پەرەپێدەدات کە تێیدا بوون نەک وەک ماددەیەکی ڕەق بەڵکو وەک پەیوەندییەکی زیندوو دەردەکەوێت. سروشت پاشخان نییە، بەڵکو هاوئەکتەرە؛ نەک ڕازاندنەوە، بەڵکو دەنگێکە و ئەم دەنگە بە نەرمی قسە دەکات، لە گواستنەوەی ڕەنگەکاندا، لە ڕەنگدانەوەیدا، لە ڕەنگدانەوەی ڕووناکیدا لەسەر زەوییەکی تەڕ.

کۆمەڵگەی جوانیناسی و ئەخلاقی شەفافیەت

لە سەردەمێکدا کە زۆرجار وێنەکان بە دەنگی بەرز و شەڕانگێزی و زیادەڕۆیی دیاریکراو دەردەکەون، هونەری لالە خاوەنی گرنگییەکی کۆمەڵایەتی تایبەتە، چونکە فۆرمێکی جیاوازی تێگەیشتن پێشنیار دەکات- فۆرمێک کە زاڵ نییە بەڵکو گوێ دەگرێت، کە چاک ناکاتەوە بەڵکو بە کراوەیی دەهێڵێتەوە. بەم شێوەیە شەفافیەتی ڕەنگە ئاوییەکانی دەبێتە ئاماژەیەکی ئەخلاقی، بانگهێشتکردنێک بۆ تێگەیشتن لە جیهان نەک وەک ئۆبژەیەکی کۆنترۆڵکردن بەڵکو وەک فەزای پەیوەندی.

ئەم هەڵوێستە دەتوانرێت وەک کۆمەڵگەیەکی جوانیناسی بیری لێبکرێتەوە، تا ئەو ڕادەیەی کە کارەکە تەنیا ئامرازێکی دەربڕینی تاکەکەسی نییە بەڵکو مۆدێلێکە بۆ پەیوەندیکردن لەگەڵ جیهاندا. نەرمی ئاوەکە، ڕژانی بۆیاخەکە، کراوەیی پێکهاتەکە تەنها بڕیاری فەرمی نین بەڵکو ڕەنگدانەوەی مەیلی ناوەوەن کە ئەوی دیکەیان تەمومژاوی ناکات بەڵکو ڕێگەی پێدەدات دیار بێت. لەم ڕوانگەیەوە هونەر دەبێتە شوێنێک کە سروشت و ڕۆح لە دژایەتی یەکتردا نەوەستن بەڵکو لە گرژییەکی بەرهەمداردا بەیەکەوە دەمێننەوە.

چاوەکەی تر – دیدگا وەک گۆڕانکارییەکی دەروونی

بە وردبوونەوە لە ڕەنگە ئاوییەکانی لالە، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە ڕەسەنایەتی ڕاستەقینەی ئەوان لە خودی بابەتەکەدا نییە، بەڵکو لە شێوازی هەستکردن بەم بابەتەدایە. گوڵەکە وەک خۆی نییە، نەک شەقامەکە لە ژێر باراندا، نەک پەنجەرە یان دارستان کە فۆکۆسی ناوەندی پێکدەهێنێت، بەڵکو چاوەکە کە دەچێتە ناو ئەم دیاردانە و ئاراستەیەکی ناوەوەی نوێیان تێدا دەڕژێنێت. ئەم چاوە ئامرازێکی بێلایەن نییە، بەڵکو ئۆرگانێکی هۆشیار، هەڵبژێردراو، لێکدەرەوەیە کە بە سادەیی واقیع قبوڵ ناکات، بەڵکو دەیگۆڕێت بۆ ڕیزبەندییەکی جیاواز.

دەتوانرێت بڵێین لالە بە چاوی فرەیی دەبینێت، نەک بە مانا فیزیۆلۆژییەکە، بەڵکو بە مانا جوانکارییەکەی، تا ئەو ڕادەیەی کە هەریەک لە پێکهاتەکانی گۆڕانکاری لە ڕوانگەدا دەگەیەنن، کە شکاندنێکە لە شێوازە خووییەکانی بینین. نیگاکە بە ئاراستەی پێشەوە نییە، بەڵکو بە شێوەی دیاکۆن ئاراستە دەکرێت؛ نەک ئیستاتیک، بەڵکو لە جووڵەدا؛ نەک داخراوە، بەڵکو کراوەیە بۆ گواستنەوەکان. ڕێک ئەم گۆڕانکارییە ئەو گرژییە دروست دەکات کە بەرهەمەکانی لە تەنها وێناکردن جیادەکاتەوە، چونکە بینەر ناچار دەکات واز لە ئاراستەی ئاسایی خۆیان بهێنێت و بچێتە ناو بوارێکەوە کە سەرەوە و خوارەوە، نزیک و دوور، ناوەوە و دەرەوە تێکەڵ دەبن.

ئەم ڕێبازە فرە ڕوانگەیە، ئەو بزووتنەوەی دیالێکتیکییە دەهێنێتەوە یاد کە لە فەلسەفەی جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵدا وەک نێوەندگیری نێوان سوژە و ئۆبژە وەسف کراوە. هیگڵ گریمانە دەکات کە حەقیقەت لە پێگەیەکی دابڕاودا نیشتەجێ نییە، بەڵکو لە پرۆسەکەدا نیشتەجێیە، لە جوڵەی نێوان دژبەرەکاندا کە یەکتر لەناو نابەن، بەڵکو یەکتر تێدەپەڕێنن و لە یەکێتییەکی باڵاتردا یەکتر دەپارێزن. پێکهاتەیەکی هاوشێوە لە ڕەنگە ئاوییەکانی لالەدا دەبینرێت، تا ئەو ڕادەیەی سروشت بە سادەیی وەک ئۆبژەیەک نەمێنێتەوە و هونەرمەند تەنها وەک سوبێکتێک نەمێنێتەوە، بەڵکو هەردووکیان لە یەکێتییەکی جوانیناسیدا دەردەکەون کە نە تەنیا بابەتییە و نە تەنیا بابەتینین.

بەم پێیە “چاوی دیکە”ی هونەرمەند لە ڕوانگەیەکی نامۆدا پێک نایەت، بەڵکو لە توانای دانانی جیهانی ئاشنا لە دۆخێکی هەڵپەسێردراودا پێکدێت، کە تێیدا بەڵگەی خۆی لەدەست دەدات و مانای ناوەوەی خۆی ئازاد دەکات. ئەم بینینە پارچەکردنێکی شەڕانگێزانە نییە، بەڵکو ئاشکراکردنێکی وردە، بینینی ئەوەی کە لە ڕۆژانەدا شاراوەیی دەمێنێتەوە.

ڕەنگدانەوەی وەک بنەمایەکی میتافیزیکی

توخمێکی ناوەندی ئەم گۆڕانکارییە جوانکارییە ڕەنگدانەوەیە، کە لە زۆرێک لە بەرهەمەکانی لالەدا ڕۆڵێکی چارەنووسساز دەگێڕێت، جا چ لە ئاوی باران لەسەر شەقام، چ لە شووشەی پەنجەرەیەکدا، یان لە ڕووی شێداری قاتێکدا کە ڕووناکی و سێبەر تێیدا دەشکێن. بەڵام لێرەدا ڕەنگدانەوە تەنیا کاریگەرییەکی بینایی نییە، بەڵکو بنەمایەکی میتافیزیکییە، چونکە دووبارەبوونەوەی جیهان دەکاتە دیار و بەمجۆرە لە یەک کاتدا پرسی واقیع و دەرکەوتن دەوروژێنێت.

کاتێک بینایەک لە ئاودا ڕەنگ دەداتەوە، جیهانێکی دووەم سەرهەڵدەدات، جیهانێک کە هەم هاوشێوەیە و هەم جیاوازە، ئەسڵی دووبارە دەکاتەوە و لەگەڵ ئەوەشدا دەیگۆڕێت. بەڵام ئەم دووبارەبوونەوەیە کۆپییەکی میکانیکی نییە، بەڵکو گۆڕانکارییە، چونکە ڕەنگدانەوەی ڕوانگە پێچەوانە دەکاتەوە و کۆنتورەکان دەتوێتەوە و ڕووناکی چڕتر دەکاتەوە یان کاڵ دەکاتەوە. لەم پرۆسەیەدا ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە هەموو دەرکەوتنێک لە ئێستاوە لێکدانەوەیە، کە جیهان بە سادەیی نادرێت، بەڵکو هەمیشە نێوەندگیری دەکرێت.

ئەو بنەما ئاوێنەییەی کە لالە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە پێکهاتەکانیدا جێبەجێی دەکات ئەوەیە کە هیچ شتێک لە گۆشەگیریدا بوونی نییە، بەڵکو هەمیشە لە پەیوەندیدا بە جەمسەرێکی دیکەوە، جا چ ڕووناکی و تاریکی بێت، ڕووکار و قووڵی، ڕەقبوون و شلە. بەڵام ئەم جەمسەرییە دژایەتییەکی ڕەق نییە، بەڵکو پەیوەندییەکی دینامیکییە کە هەردوولا مەرجدار دەکەن و لە یەک کاتدا یەکتر تێدەپەڕێنن. هەر لێرەدایە کە پەیوەندی بە پرۆسەی بیرکردنەوەی دیالکتیکییەوە دەردەکەوێت، کە هیگڵ بە ژێرخان وەسفی دەکات، وەک ڕووداوێک کە تێیدا دژبەرەکان لەناو ناچن، بەڵکو لە یەکێتییەکی باڵاتردا دەپارێزرێن.

لە ڕەنگە ئاوییەکانی لالەدا، ڕەنگدانەوەی وەک لاوەکی مامەڵەی لەگەڵدا ناکرێت، بەڵکو وەک یەکسان مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، هەندێکجار تەنانەت چڕترە لەوەی کە پێی دەوترێت ڕەسەن، چونکە هەڵگری ئەو قووڵاییە سۆزدارییە دەبێت کە لە چاودێریکردنی ڕاستەوخۆدا بە شاراوەیی دەمێنێتەوە. شەقامی تەڕ تەنیا ڕووبەرێک نییە، بەڵکو قۆناغێکە بۆ ڕەنگدانەوەی؛ پەنجەرەکە تەنها سنوورێک نییە، بەڵکو گواستنەوەیە؛ ڕووناکی تەنها ڕووناکی نییە، بەڵکو وەحیە.

ڕووناکی و یادەوەری – نەبینراو لە بینراودا

ڕووناکی لە بەرهەمەکانی لالەدا خاوەنی کوالیتییەکی تایبەتە کە لە تەنها ڕووناکی جیای دەکاتەوە. ڕووناکی بێلایەن و فیزیکی نییە، بەڵکو ڕووناکی یادکردنەوە، ڕووناکییەکە ڕابردوو دەگوازێتەوە بۆ ئێستا و قووڵایییەکی کاتی بە وێنەکە دەبەخشێت. کاتێک گوڵێک وا دیارە لە ناوەوە دەدرەوشێتەوە، یان کاتێک شەقامێک بە ڕەنگدانەوەی گەرم لەناو باراندا دەدرەوشێتەوە، ئەو بڕوایە سەرهەڵدەدات کە نەک تەنها ساتێک دەگیرێت، بەڵکو چینێکی کات، چڕبوونەوەی ئەزموونە.

ئەم ڕووناکییە بە نزیکییەوە پەیوەستە بە شەفافیەتی ڕەنگی ئاوییەوە، چونکە ڕژانی مادەکە ڕێگە بە سپییەکەی کاغەزەکە دەدات وەک ناوەکی ناوەوە بمێنێتەوە، لە ناوەوە لە ڕێگەی ڕەنگەکەوە تیشک دەدات. ئەمەش ڕووناکییەک دروست دەکات کە لەسەر بنەمای چڕی دەرەکی نییە، بەڵکو لەسەر بنەمای دەنگدانەوە ناوەکییە. پێناچێت ڕووناکی بکەوێتە سەر شتەکان، بەڵکو لێیانەوە سەرچاوە دەگرێت، وەک ئەوەی بەشێک بێت لە پێکهاتەی ڕۆحییان.

لەم ڕووەوە ڕەنگی ئاو دەبێتە میدیای یادەوەری، نەک بە مانای ئاوڕدانەوەیەکی نۆستالژیکی بۆ دواوە، بەڵکو وەک پاراستنی ئەزموون لە بینراودا. هەر چینێکی شەفاف شوێنەواری چینەکەی پێشووی هەڵگرتووە؛ هەر سەریەکخستنێک لە یەک کاتدا شاردنەوە و ئاشکراکردنە، بەجۆرێک وێنەکە وەک یادەوەرییەک کاردەکات کە تێیدا هیچ شتێک بە تەواوی نامێنێت، بەڵکو هەموو شتێک لە فۆرمێکی گۆڕاودا پارێزراوە.

هەڵوەشاندنەوەی سروشت و ڕۆح

کاتێک مرۆڤ کۆنتێکستی گشتی کارەکەی لالە لەبەرچاو بگرێت، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە لێرەدا بزووتنەوەیەکی جوانیناسی ڕوودەدات کە دەتوانرێت بە هەڵوەشاندنەوەی دابڕانی نێوان سروشت و ڕۆح وەسف بکرێت. سروشت نابێتە تەنها ئۆبژێکتی نوێنەرایەتیکردن، بەڵکو وەک دیاردەیەکی ڕۆحی کراو دەردەکەوێت، لەکاتێکدا ڕۆح ئەبستراکت نامێنێتەوە، بەڵکو لە ماددییەتی ئاو و ڕەنگ و ڕووناکیدا بەرجەستە دەبێت.

لە زاراوەی جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵدا دەتوانرێت بڵێین کە کارە هونەریەکان درک بەو یەکێتییە ناوەوە و دەرەوە دەکەن کە تێیدا هەستیارەکان دەبێتە نەک تەنها ئۆتۆمبێلێک، بەڵکو دەربڕینێک بۆ بیرۆکەکە. بەڵام لە کارەکانی لالەدا ئەم یەکێتییە بە شێوەیەکی مۆنۆمێنتال و بەزەییدار بەدەست نەهاتووە، بەڵکو بە شێوەیەکی بێدەنگ و نزیک لە زەلیل کە بەدوای گەورەدا دەگەڕێت لە بچووکدا و لە ناسکدا بەرزی دەدۆزێتەوە.

توانەوەی لێرەدا سەرنجڕاکێش نییە، بەڵکو وردە؛ دراماتیک نییە، بەڵکو بەردەوامە. لە گواستنەوە لە هێڵەوە بۆ ڕووبەر، لە ڕووکارەوە بۆ ڕەنگدانەوەی، لە ڕەنگدانەوەی بۆ بەرگەهەوادا دەکرێتەوە، بەجۆرێک کە کارەکە وەک ئۆبژەیەکی دابڕاو دەرنەکەوێت، بەڵکو وەک بەشێک لە چوارچێوەیەکی گەورەتر کە سروشت و مرۆڤایەتی و ڕۆح تێیدا تێکەڵاون.

جیهانی دووەم – سروشتێکی نوێ

لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین ڕەنگی ئاوی لالە دونیای دووەم دەکاتەوە، کە نابێت وەک دەربازبوون لە واقیع تێبگەین، بەڵکو وەک قووڵبوونەوەی واقیع تێبگەین. ئەم جیهانە دووەمە خەیاڵی نییە، بەڵکو گۆڕاوە؛ لە نکۆڵیکردنەوە سەرهەڵنادات، بەڵکو لە دزەکردنەوە سەرهەڵدەدات؛ وەهم نییە، بەڵکو لێکدانەوەیە.

سروشت لێرەدا دووبارە نابێتەوە، بەڵکو لەدایک دەبێتەوە، نەک وەک کۆپییەک، بەڵکو وەک دەرکەوتنێکی ڕۆحی. گوڵ لە وێنەکەدا ژیانی دووەم دەژی، شەقام لە ئاوێنەدا ڕەهەندی دووەم بەدەست دەهێنێت، ڕووناکی لە شەفافیەتدا مانای دووەم دەدۆزێتەوە. ئەم دوو هێندەکردنە دووبارەکردنەوەیەکی زیادە نییە، بەڵکو چڕبوونەوە، بەرزکردنەوەی تێگەیشتنێکە کە ڕۆژانە دەگۆڕێت بۆ ڕاستییەکی شیعریی.

بەم پێیە کارەکانی لالە لە حاڵەتی کراوەیی دەمێننەوە، ڕێگە بە بینەر دەدات بەردەوام مانا نوێیەکان بدۆزێتەوە، چونکە وێنەکە داخراو نییە، بەڵکو دیالۆگییە. بە دەنگێکی بەرز قسە ناکات، بەڵکو بە هێزی بێدەنگی ئاو، کە بەبێ تێکدان شێوەی خۆی دەدات، کە بەبێ ئاستکردن بەیەکەوە دەبەستێتەوە، کە بەبێ زاڵبوون هەڵدەگرێت.

دەرەنجام: دووەم لەدایکبوونی سروشت

لە کۆتاییدا کارەکانی لالە خۆی وەک دووەم لەدایکبوونی جیهان ئاشکرا دەکات. بەڵام ئەم لەدایک بوونە وێنەیەکی ڕۆمانسی نییە، زیادەڕەوییەکی شیعریی نییە. گۆڕانکارییەکی ئۆنتۆلۆژییە. گوڵ لە وێنەکەدا ژیانی دووەم دەژی. شەقامەکە لە ئاوێنەدا ڕەهەندی دووەم بەدەست دەهێنێت. ڕووناکی ماڵێکی دووەم لەناو کاغەزەکەدا دەدۆزێتەوە. هەموو شتێک دوو هێندە دەبێت- بەڵام دووبارە نابێتەوە. هەموو شتێک دەگۆڕێت- بەڵام ساختە ناکرێت.

ئەوەی لێرەدا ڕوودەدات، بەرهەمهێنانەوەی واقیع نییە، بەڵکو پەرەسەندنی واقیعیەتی. سروشتی یەکەم سەربەخۆ لە بینەر بوونی هەیە. گەشە دەکات، دەڕوخێت، بەپێی یاساکانی خۆی دەگۆڕێت. بەڵام لە کردەی هونەریدا، دەچێتە حاڵەتێکی جیاوازەوە: نەک هەر دەبینرێت، بەڵکو بە هۆشیارییەوە. وە لە هۆشیاربووندا، چڕی دووەمی بوونی خۆی ئەزموون دەکات.

ئەم دووەم لەدایکبوونە دەربازبوون نییە لە دونیا، بەڵکو قووڵبوونەوەی دونیایە. سروشت لە ماددییەتی خۆی دوورناخاتەوە، بەڵکو توانای ناوەوەی خۆی ئاشکرا دەکات. گوڵ وەک گوڵ دەمێنێتەوە- بەڵام لە هەمان کاتدا دەبێتە ناسکی، کات، هەڵگری ڕووناکی. شەقام وەک شەقامێک دەمێنێتەوە- بەڵام دەبێتە یادەوەری، تەنیایی، گواستنەوە. ڕووناکی وەک دیاردەیەکی فیزیکی دەمێنێتەوە- بەڵام دەبێتە وەحی، ڕژان، بێدەنگی.

لێرەوە ڕەهەندی فەلسەفی ڕاستەقینە دەست پێدەکات.

بۆ لەدایکبوون چییە؟ لەدایکبوون گواستنەوەیە. لەدایک بوون ئەو ساتەیە کە شتێک دەچێتە ناو کایەی نوێ بەبێ ئەوەی بنەچەی خۆی لەدەست بدات. بەم مانایە ڕەنگی ئاو خۆی فەزای لەدایکبوونە. ئاوەکە وەک میدیای بوون بۆیاخەکە هەڵدەگرێت. ڕێگە دەدات فۆرم سەرهەڵبدات بەبێ ئەوەی ناچاری بکات. ڕێگە بە چانس دەدات کە بەشێک بگێڕێت. شوێن بۆ ئەوانەی کۆنتڕۆڵ نەکراون بەجێدەهێڵێت. وە ڕاستییەکەی لەوێدایە.

لەدایکبوونی دووەم زاڵبوون بەسەر سروشتدا نییە، بەڵکو دیالۆگێکە لەگەڵیدا.

لە کاتێکدا زۆرێک لە فۆرمەکانی هونەری مۆدێرن بە ئاماژەیەکی باڵادەستی تایبەتمەندن- شکاندن، بڕین، دووبارە داڕشتنەوە- لالە بە بنەمای ڕژانەوە کاردەکات. ئاوەکە هیچ ناچار ناکات. ڕازی دەکات. کۆنتۆری تیژەکە تێکدەدات. سنووری نێوان فۆرم و فەزا نەرم دەکات. بەم شێوەیە جوانیناسییەکی گواستنەوە سەرهەڵدەدات، جوانیناسییەکی نێوانیان.

وە لە نێوانیاندا جیهانی دووەم کەوتووە.

ئەم جیهانە لە دەرەوەی یەکەم نییە، بەڵکو لەناو خۆیدا شاراوەتەوە. تەنها بۆ نیگای سەبر خۆی ئاشکرا دەکات. داوای خاوبوونەوە دەکات. لە سەردەمی خێراکردندا، کە وێنەکان وەک زانیاری بەکاردەهێنرێن، کارەکانی لالا بەرەنگاری خۆبەدەستەوەدانی خێرا دەبنەوە. داوای تێڕامان دەکات. وە لە تێڕاماندا گۆڕانکاری دەست پێدەکات.

چونکە ئەوەی گرنگە تەنیا ئەوە نییە کە سروشت لە وێنەکەدا لەدایکبوونی دووەم ئەزموون دەکات. ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە بینەریش، لەدایکبوونی دووەمی بینینی ئەوان ئەزموون دەکات. مرۆڤ بە تێگەیشتنێکی ئاشنا لە وێنەکە نزیک دەبێتەوە- گەڕان بەدوای مۆتیڤ، بۆ مانا، بۆ فۆرم. بەڵام هێواش هێواش ئەم هەڵوێستە دەتوێتەوە. چاو بە نەرمیتر دەست دەکات بە بینین. دەست دەکات بە هەستکردن بە گواستنەوەکان لەبری کۆنتورەکان، بەرگەهەواکان لەبری شتەکان، لەبری شتەکان لەرزینەکان.

بەم شێوەیە لەدایکبوونی دووەمی سروشت لە هەمان کاتدا دەبێتە دووبارە لەدایکبوونەوەی نیگا.

ئەم دیالێکتیکە زۆر گرنگە: 

نەک تەنها جیهان دەگۆڕێت، بەڵکو خودی هۆشیاری. وە لێرەدا هونەری لالە دەست دەخاتە سەر بیرۆکەیەکی قووڵ کە پێشتر لەلایەن جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵەوە داڕێژراوە: ڕاستی سروشت تەنیا لە ڕۆحدا بەدی دێت. بەڵام لەگەڵ لالە ئەم بیرۆکەیە بە ئەبستراکت نامێنێتەوە. لە ڕووی هەستەوە هەست پێدەکرێت. کاغەزەکە تیۆری نییە، بەڵکو ڕووداوە.

کەواتە لەدایکبوونی دووەم نیشانەی باڵادەستی ڕۆح نییە بەسەر سروشتدا. ئاماژەیە بۆ نێوەندگیری. سروشت نکۆڵی لێناکرێت، بەڵکو بە مانا هیگڵییەکە تێدەپەڕێت- پارێزراوە، پەرەی سەندووە و بەرزکراوەتەوە بۆ تەختەیەکی بەرزتر. ڕەنگی ئاو جێگرەوەی جیهان نییە، بەڵکو چڕبوونەوەیەتی. وە ڕەنگە گەورەیی بێدەنگی ئەم هونەرە لەوێدا بێت: پێویستی بە هیچ مۆنۆمێنتالییەتێک نییە بۆ ئەوەی گرنگ بێت. پێویستی بە هیچ ئاماژەیەکی دراماتیک نییە بۆ ئەوەی کاریگەری قووڵی هەبێت. هێزی لە ناسکییەکەیدایە. دەسەڵاتی لە شەفافیەتەکەیدایە.

شەفافیەت لێرەدا تەنیا تایبەتمەندییەکی تەکنیکی نییە، بەڵکو هەڵوێستێکی میتافیزیکییە. شەفافیەت بەو مانایەیە کە هیچ شتێک بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە داخراو نییە. کە هەموو فۆرمێک ناوەوەی هەیە. کە هەموو ڕووکارێک قووڵییەک هەڵدەگرێت. لە جیهانێکدا کە وەسوەسەی ڕووکەشییە، ئەم شەفافیەت نزیکە لە وێرانکەر. سەرپێچی لە پۆلێنکردنی ئاسان دەکات. ڕێگە بە دووفاقی دەدات. بۆیە ئەم دووەم لەدایکبوونە ڕزگاربوونێکە لە ڕەقیی. یەکەم سروشت یاساکان، پێداویستییەکان، قورسایی دەزانێت. سروشتی دووەم، وەک وێنا کراوە، سووکایەتی، هەڵپەساردن، دۆخێکی نێوان دەزانێت. کێش لەناو نابات، بەڵکو دەیگۆڕێت بۆ سووک.

وە لێرەدا ناوەکی تری فەلسەفی هەیە: لەم بەرهەمانەدا ڕووناکی تەنها ڕووناککردنەوە نییە، بەڵکو فۆرمێکە لە تێگەیشتن. ئەو میدیایەیە کە شتەکان لە ڕێگەیەوە دەردەکەون. بەڵام لە ڕەنگی ئاویدا ڕووناکی لە دەرەوە دەرناکەوێت، بەڵکو لە ناوەوە دەردەکەوێت. پێدەچێت لە خودی کاغەزەکەوە سەرچاوەی گرتبێت. وەک ئەوە وایەجیهانی دووەم ڕووناک نەدەبووەوە، بەڵکو ڕووناکی دەدرەوشایەوە.

ئەم درەوشاوەییە واژۆی لەدایکبوونی دووەمە.

ڕووناکییەکی سەرسوڕهێنەر نییە، نە درەوشاوەیی سەرکەوتووانە. ڕووناکییەکی ژێردەستە و هەناسەدەرە. ڕووناکییەک کە سەرکوت ناکات، بەڵکو بانگهێشت دەکات. وە ڕێک لەم خۆگرتنەدایە کە ڕەهەندێکی ئەخلاقی هەیە. جیهان لە قاڵب نەدراوەتەوە، بەڵکو ڕێزی لێدەگیرێت. نمایش نەکراوە، بەڵکو تێگەیشتووە. بەم شێوەیە ئێمە نەک تەنها وەک چاودێر، بەڵکو وەک بەشداربوو لە بزووتنەوەیەکدا لەبەردەم ئەم ڕەنگە ئاویانەدا وەستاوین. لە نێوان ئاو و ڕۆحدا. لە نێوان ماددە و مانا. لە نێوان ئەوەی کە هەیە و ئەوەی دەتوانێت سەرهەڵبدات.

بۆیە دووەم لەدایکبوونی سروشت ڕووداوێکی تەواو نییە. پرۆسەیەکی بەردەوامە. هەر نیگایەکی نوێبووەوە نوێی دەکاتەوە. هەر درێژەکێشانێک قووڵتری دەکاتەوە. وێنەکە ئیستاتیک نییە- فەزای کراوەی ئەگەرە. وە ڕەنگە ئەمە بەهێزترین لێدوانی ئەم بەرهەمە بێت: کە واقیع هەرگیز ماندوو نابێت. کە ڕەهەندی دووەم لە هەموو شتێکدا شاراوەتەوە. کە هەموو دەرکەوتنێک هەڵگری زیادەیەکی نەوتراوە.

هونەر لێرەدا بریتی نییە لە تێپەڕاندنی جیهان. پەیوەندی بە ئاشکراکردنی قووڵاییە شاراوەکانییەوە هەیە. نەک لە ڕێگەی توندوتیژیەوە، بەڵکو لە ڕێگەی سەبرەوە. نەک لە ڕێگەی پاتۆسەوە، بەڵکو لە ڕێگەی سەرنجەوە. نەک لە ڕێگەی دەنگەوە، بەڵکو لە ڕێگەی بێدەنگیەوە. هونەرەکەی مۆنۆمێنتال نییە، دەنگ بەرز نییە، شەڕانگێز نییە. بێدەنگە، بەڵام قووڵە. هەمیشە بە تەڕ دەمێنێتەوە چونکە لە قۆناغی گواستنەوەدا دەمێنێتەوە. بە کراوەیی دەمێنێتەوە چونکە داناخرێت. بە زیندووی دەمێنێتەوە چونکە چاک نابێتەوە و بەم شێوەیە، لە کۆتاییدا، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە لەدایکبوونی دووەمی سروشت بانگهێشتکردنێکە: بانگهێشتکردنێکە بۆ بینینی جیاواز، بیرکردنەوەی جیاواز، بۆ جیاوازبوون لە جیهاندا. ڕەنگە کاری هونەری ڕاستەقینە تەنها خودی وێنەکە نەبێت، بەڵکو ئەو دۆخە گۆڕاوەی هۆشیارییە کە وەبیری دەهێنێتەوە..

ئەو کاتە لەدایکبوونی دووەم کۆتایی نەدەبوو، بەڵکو سەرەتایەک دەبوو.

سەرەتای هەستێکی نوێ.

سەرەتای پەیوەندییەکی جیاواز بە واقیعەوە.

سەرەتای گۆڕانکارییەکی بێدەنگ بەڵام بەردەوامی بینین.

وە لە ژێر تیشکی ئاودا کە هەرگیز بە تەواوی وشک نابێتەوە، جیهان سەرلەنوێ دەست پێدەکات.

The post ڕەنگە ئاویییەکانی لاله عەبدە وەک گۆڕینی سروشت بۆ واقیعێکی دووەم appeared first on ژنەفتن.

ڕاستی، وەک لەم کارانەدا دەردەکەوێت، هەرگیز كامڵ نابێت. به‌ڵكوو په‌رت و لاواز کراوە، بەشێکی سڕاوەتەوە و دووبارە پێکەوە گرێدراوە. ئەوە سەر بە جیهانی ئێمەیە، بەڵام بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ نوێنەرایەتی ناکرێت. بەڵکوو وەک ئاسه‌واری ئه‌و جیهانه‌، ئاماژەیەک یان بیرەوەریی شتێک بوونی هەیە کە هەبووە، یان دەبووایە هەبێت. ئەمەش ناوەندی بیرکردنەوەی کاری هونەرمەندە: ڕاستی ئەوە نییە کە دەیبینین، بەڵکوو ئەوەیە کە خۆی دژ بە خۆخستنه‌ڕوویه‌كی ڕاسته‌وخۆییانه‌ دەوەستێته‌وه‌.

جیاکردنەوەی بابەت له‌ فەلسەفە

یەکێک لە دیارترین تایبەتمەندییە بونیادگه‌ره‌كان له‌ ئه‌زمونی هونەرییانه‌ی وه‌هبی ڕه‌سووڵدا، جیاکردنەوەیه‌كی بە مه‌به‌ستە لەنێوان ناوەڕۆکی بابەتی و مه‌ودا فەلسەفییەکەی. به‌رهه‌مهێنان بۆ بابەتەکان به‌و وه‌سفه‌ ناكرێن كه‌ هه‌ڵگرێكی سه‌ربورده‌یی یاخود هێماگه‌ریانه ‌بن، بەڵکوو وه‌رده‌چه‌رخێن بۆ كایه‌گه‌لێكی ئه‌زموونگه‌رییانه‌ی كراوه‌. له‌م كارانه‌دا فەلسەفە نه‌ وێنە ده‌كرێت و نه‌ گێڕانه‌وه‌ی بۆ ده‌كرێت، بەڵکوو له‌ ڕێی خودی كرده‌یه‌كی شێوه‌كارییانه‌وه‌ خۆ به‌رجه‌سته‌ ده‌كات. 

ئەم جیاکردنەوەیە نامانگه‌یه‌نێت به‌ دابڕان، به‌ڵكوو ده‌رفه‌تێ بۆ ئه‌بستراكت ئه‌كاته‌وه‌ تا له‌نێو سیستمێكی ڕه‌خته‌كراودا كاری خۆی بكات به‌دوور له‌ هه‌ر خۆبه‌خۆییه‌ك. ئه‌بستراكت لێرەدا هەرگیز زه‌خره‌فیانه‌ و بۆ جوانكاری و ڕازێنه‌ره‌وه‌ نییه‌، بەڵکوو بارگاوییه‌ به‌ گرژییه‌كی بوونگه‌راییانه‌ی ڕوون. هەر هێڵێک و هەر ڕەنگێک به‌شێوه‌یه‌كی ناڕاسته‌وخۆ دەچێتە دیالۆگه‌وه‌ لەگەڵ پرسیارەکانی ئاگایی و هۆشیاری، و سه‌ره‌ندی، و هه‌ڵۆڵی و ناسکیی بوونی مرۆڤ، و جووڵەی ناوه‌كی. و هه‌ر به‌م مانایه‌یه‌‌، تابلۆ وه‌رده‌چه‌رخێت بۆ پراكتیزه‌یه‌كی هزریی بینیاری، نه‌ك نواندێك بێت بۆ هزرگه‌لێكی ئاماده‌.

شەش قۆناغی هونەری

دەتوانرێت خوێندنه‌وه‌ بۆ پەرەسەندنی ئه‌زموونی هونەرمەند لە ڕێگەی پێنج بۆ شەش قۆناغی هونه‌رییه‌وه‌ بكرێت، ئه‌مه‌ نه‌ك به‌و وه‌سفه‌ی زنجیرەیەکی زه‌مه‌نی جیا و یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ له‌خۆ بگرێت، بەڵکوو وەک دۆخە بوونییە به‌یه‌كداچوو و تێکەڵبووەکان، كه وه‌ك سه‌رله‌به‌ری پڕۆژه‌كه‌‌ له‌نێو خۆیاندا یه‌كتر ده‌بڕن و ئاوێته‌ی یه‌كتر ئه‌بن.

قۆناغی یه‌كه‌م / ئه‌بستراكتێكی فه‌لسه‌فییانه‌

لە سیمای ئه‌م قۆناغه‌دا، تجریدێکی ناسک و خاوه‌ن ژێده‌رێكی فەلسەفی زاڵە. تابلۆکان هه‌ڵگرن به‌ هه‌ستیاری و كورت و پوختكردنه‌وه‌یه‌كی بینیاری، به‌شێوه‌یه‌ك. هێڵەکان دوودڵن و یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ خۆ نانوێنن. ڕەنگ به‌ کەمترین ئاستی بەکار دێت. لێره‌دا واتا هێنده‌ی له‌ نائاماده‌یییه‌وه‌ دروست دەبێت هێند زادده‌ی ئاماده‌یییه‌ك نییه‌، كه‌ هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ مۆركێكی ڕامانگه‌رای بێده‌نگ و خامۆش به‌ كاره‌كانی ئه‌م قۆناغه‌‌ ئه‌به‌خشێت.

قۆناغی دووەم – دەرکەوتنی زەخره‌فه‌

لەم قۆناغەدا، ڕوخسارگه‌لێكی زه‌خره‌فی دەردەکەون، بەڵام جێگیرنین و خۆ كامڵ ناكه‌ن. ئه‌م توخمانه‌ پارێزگاری له‌ پەیوەندییه‌كی ناڕاسته‌خۆ بە جیهانەوە ده‌كه‌ن، وەک چه‌ندین پارچەی بچووك له‌ بیرەوەری. جووڵە ده‌بێته‌  ئاراسته‌یه‌كی بو‌نیادگه‌رانه‌ له‌نێو تابلۆدا (ستوونی و ئاسۆیی) كه‌ گرژی و هێزێكی ڕاكێشانی ناوه‌كی به‌ ئاراسته‌یان ده‌ئه‌فرێنن، ئه‌مه‌ له‌ ساتێكدا كه‌ فۆڕمه‌ زه‌خره‌فیه‌كان دژوار و ناڕوون و بێ كۆتا ئه‌مێننه‌وه‌. 

قۆناغی سێیەم – تەکنیک و ڕەنگ وەک واتا

ئەم قۆناغە پێگەیشتنێكی تەکنیکییانه ڕوون‌ به‌خۆوه‌ ئه‌بینێت. به‌شێوه‌یه‌ك ڕووته‌ختی تابلۆ چەند چینن و خاوه‌ن قووڵایی جێگه‌یین. ڕەنگ زۆر له‌سه‌رخۆ بنیاتنانی بۆ ئه‌كرێت، له‌بری پراكتیزه‌كردنێكی ڕاسته‌وخۆ و سه‌رانسه‌ریی یه‌ك كه‌ڕه‌تیانه‌. ڕەنگەکان پله‌كانی مۆر و پەمەیی واتایه‌كی مێتافیزیکییانه‌ له‌خۆ ئه‌گرن، كه‌ ئه‌مانگێڕنه‌وه‌ بۆ سنوورەکانی نێوان دیاری و نادیاری، و نێوان واقیع و دۆخێكی ناوخۆیی. بەبێ پشتبه‌ستن به‌ پێرسپێکتیڤی کلاسیکی ڕێساییانه‌.

قۆناغی چوارهه‌م ـ جووڵه‌ی شوێنیی

لێرەدا جووڵە دەبێتە توخمێكی ناوەندی. تابلۆکان وەک ئەوەی هەناسە دەکێشن. به‌ره‌نجامی یه‌كتربڕینی هێزە ستوونی و ئاسۆیییەکان. پێکهاتە دینامیکییە، و بەڵام کۆنترۆڵ کراوە. به‌شێوه‌یه‌ك نه‌ هیچ داڕمانێك، و نه‌ هیچ چه‌قبه‌ستوویه‌ك بوونی نییه‌. جیهانە جیاوازەکان لە یەک كایه‌ی نیگارگه‌راییدا پێکەوە دەژین، له‌ بزاوتنێكدا له‌ لێواری ئه‌مسه‌ری تابلۆوه‌ بۆ لێواری ئه‌وسه‌ری.

قۆناغی پێنجەم – پێگەیشتنێكی ئیستاتیكی

ئەم قۆناغە ڕوونییەکی جوانکاریی بەرز پیشان دەدات. هونەرمەند تەنها پشتبه‌ستی شاره‌زایی و كارامه‌ییی خۆی نابێت، بەڵکوو متمانەی تەواوی بە زمانی نیگاركێشانه‌. هەر جووڵەیەک حیسابی تایبه‌تی بۆ كراوه‌، و هەر لێدانێکی په‌ڕه‌مووچ وشیاری و بەرپرسیارییەكی تیایه‌ . پێگەیشتن لێره‌دا مانای گه‌یشتن به‌ كه‌ماڵ نییە، بەڵکوو به‌دیهێنانی هاوسەنگیه‌كی وردكارانه‌یه‌ له‌نێوان هێز و هه‌ستیاریدا. 

قۆناغی شەشەم – ئاوێته‌بوون

لەم قۆناغه‌ کۆتایییه‌دا، هەموو توخمەکانی پێشوو له‌ نێوكۆی ڕشته‌یه‌كی تاكه‌ بینیاریدا یه‌ك ده‌گرن. ڕەنگ، تەکنیک، نوێنەرایەتی، هۆشیاری، سه‌ره‌ندی وناسكیی مرۆڤایەتی له‌ بنیاتنانێكی كامڵبوودا خۆپێكده‌هێنن. ئەم جیهانە لە هه‌وڵی ئه‌وه‌دا نییه‌ له‌ واقیع ڕاكات و هه‌ڵبێت ، بەڵکوو له‌ هه‌وڵی هه‌رچی زیاتر فراوانكردنی و سه‌رله‌نوێ بیر لێ كردنه‌وه‌یدایه‌. 

به‌كۆتاهێنان

ناكرێت ئه‌زموونی هونه‌رییانه‌ی وه‌هبی ڕه‌سوول  له‌ شێوازێكی دیاریكراو یا ئاراسته‌یه‌كی داخراودا كورت بكرێته‌وه‌. هونەرمەند ستایلێك نائه‌فرێنێت، به‌هێندایی‌ ئه‌وه‌ی پانتایی و بوارێک بۆ بیركردنه‌وه‌یه‌كی بینیارییانه‌ بخه‌مڵێنێت، کە تێیدا دیاریكراوانه‌ مرۆڤایەتی به‌ده‌ركه‌وێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ڕاشكاوانه‌ ناوزه‌دكراو نییه‌. به‌مه‌ش، ئه‌زموونه‌ هونه‌رییه‌كه‌ی له‌میانی پراكتیزه‌یه‌كی شێوه‌كارییانەی‌ هاوچه‌رخدا دێت كه‌ مامه‌ڵه‌ له‌ته‌ك تابلۆدا به‌و وه‌سفه‌ ئه‌كات كه‌ كایه‌یه‌كی فه‌لسه‌فییانه‌یه‌، نه‌ك ته‌نها ئامرازێكی بینیارییانه‌ بێت بۆ نواندن و خستنه‌ڕویه‌كی بینراو.  

The post وه‌هبی ڕەسوڵ و جیهانی نیگاركێشی appeared first on ژنەفتن.

لەم نووسینە هەوڵدەدەم باسی ئەزموونی ئەو چەند ساڵە بکەم، وەک قوتابیی مامۆستا قەرەنی، کە لەم ڕێگایەوە شێوازی ئەو، وەک هونەرمەند و مامۆستا لە دیدگای خۆمەوە پیشان بدەم.

• یەکەم دیدار

بەیانییەکی سەرەتاکانی دەوامی قۆناغی دووەم لە پەیمانگای هونەرە جوانەکانی هەولێر ساڵی ٢٠٠٣، دەنگۆی ئەوە هەبوو لە وانەی ڕەنگ لەگەڵ مامۆستایەکی تازە دەبین، کە لە دەرەوەی وڵات گەڕاوەتەوە، بۆیە لەگەڵ هاوپۆلەکانمان لە چاوەڕوانیی زانین و ناسینی ئەو مامۆستایە بووین.

ئیتر لە بەردەم پۆلەکەمان ڕاوەستابووین، پیاوێکی پاک و خاوێن و شیک بە قژێکی نیمچە درێژی ڕەش و سپی و قەمیسێکی سپی و پانتۆڵێکی کاوبۆی شین لەگەڵ جانتایەکی ستاچی قاوەیی سەرشانی، تێپەڕی بۆ ژووری سەرۆک بەش، دوای کەمێک ئەو پیاوە شیکە لەگەڵ مامۆستا عەزیز پیرداودی سەرۆکی ئەو کاتی بەشی شێوەکاری هاتە هۆڵەکە و یەکترمان ناسی، کە بوو بە یەکەم دیدار لەگەڵ مامۆستا قەرەنی جەمیل وەک مامۆستای وانەی ڕەنگ.

• ئەزموونی هونەری و کاریگەری لەسەر قوتابییانی هونەر

هەرچەندە گۆڕەپانی هونەری هەولێر مێژوویەکی دەوڵەمەندی هەبوو، بەڵام بە هۆی بارودۆخی درێژخایەنی ناسەقامگیری سیاسی و دابڕانی کولتووری کوردستان و ناوچەکە لەو سەردەمە، وایکردبوو کە پەیوەندیی ڕاستەوخۆی لەگەڵ بزاڤە هونەرییە جیهانییەکان سنووردار بێت، لە ڕووی کەرەستە و تەکنیکەوە، دوای ڕووداوەکانی ناوچەکە لە ساڵی ٢٠٠٣ و ئاشنابوونی زیاتری خەڵک بە دەرەوەی سنوورەکانی کوردستان، هەنگاوی یەکەمی گۆڕانکارییەکان دەستی پێ کرد. دەشێ دەستبەکاربوونی  قەرەنی جەمیل وەک مامۆستا لە پەیمانگای هونەرە جوانەکان وەک خاڵی وەچەرخان هەژمار بکەین بۆ شێوازی خوێندنی هونەر لە پەیمانگای هونەرە جوانەکان لە ڕووی تەکنیکەکانی وێنەکێشان و هەروەها میتۆدی وانەگوتنەوەی مامۆستا لەناو پۆل، کە ئەمە وەک کرانەوەی دەروازەیەک بوو بۆ جیهانێکی فراوانتری فێربوونی هونەر. چونکە لەگەڵ هاتنی بۆ پەیمانگا، قەرەنی تەنها بریتی نەبوو لە مامۆستایەکی نوێ، بەڵکوو هێزێک بوو بۆ گۆڕانکاری و ئەزموونی دیدێکی نوێ بۆ میتۆد و ژینگەی فێربوونی هونەری، بە شێوەیەکی گشتی پەرەی دا بە بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و ئەزموونگەرایی و فەزای دەربڕینی تاکەکەسی بۆ قوتابییان، هەروەها هانی داین  بۆ بنیاتنانی شوناسی هونەریی خۆمان نەوەک بە تەنها دووبارەکردنەوەی شێوازەکانی پێشووتر، کە ئەمەشی لە ڕێگای کاری پێکەوەیی و گفتوگۆی کراوە لەگەل قوتابییەکان لە کاتی وانەکانیدا ئەنجامی دەدا. هەروەها ئەرشیڤە دەوڵەمەندەکەی لە کتێب و فیلم و پۆستەرە شێوەکارییەکانی بۆ قوتابییان فەراهەم کرد. بۆ یەکەمجار بوو بەم ئاستە بەرزە بەر تابلۆی هونەرمەندەکان بکەوین، لەگەل ڕەخساندنی کات بۆ سەیرکردنی فیلم لەسەر ژیانی هونەرمەندان کە ئەمە ئەزموونێکی تا ڕادەیەک نوێ بوو لە پەیمانگا.

هەگبەی پڕی مامۆستا قەرەنی لە زانیاری لەسەر بزووتنەوە و قۆناغە هونەرییە جیاوازەکان لە ئیمپریشینیزمەوە تا ئێکسپرێشنیزمی ئەبستراکت و چەمکگەرایی، تێگەیشتنی قوتابییانی لەسەر مێژووی هونەری جیهانی و تەکنیکە مۆدێرن و هاوچەرخەکان دەوڵەمەندتر کرد. هەردەم ڕێنمونی ئێمەی کردووە کە لە فۆرمە تەقلیدییەکانی هونەر دەرچین و بەدوای کەرەستە و تەکنیک و تەوەری نوێدا بگەڕێین، کە ئەمەش دەرگای کردەوە لەبەردەم فراوانبوونی دیدگای هونەری ئەو کاتەی هەولێر و دواتریش لە کوردستان بە گشتی.

مامۆستا قەرەنی لە پۆلدا کەشێکی جیاوازتری رەخساند بەجۆرێک ئاشنای قۆناغە جیاوازەکانی شێوەکاری و هونەرمەندەکانی، تەواو ئاوێتەی ژیانی ئاسایی هەموو قوتابییان کردبوو، هەمیشە هەستمان بەوە کردووە زۆر نزیکین لە هونەرمەندەکان و ئاشنای تەواوی وردەکاری ژیانیان بووین، کە ئەمە رێگاخۆشکەر بوو بۆ ئێمە تا باشتر لە مانای هونەرمەند بوون تێبگەین و چەمکی کارکردنی هونەرمەندان و کاری هونەری لە ڕاومێکی کراوەترەوە ببینین. ئەو بەردەوام چیرۆکی ژیانی هونەرمەندانی جیهانی بە ژیانی رۆژانەی ئێمە دەبەستەوە بۆ ئەوەی لە وەهمی پیرۆزکردن دەربچین، تا ئاسایی بێت بەراوردی قۆناغ و کارکردنی هونەریمان لەگەل هەر هونەرمەندێکی دیکەی جیهانی بکەین یان خۆمان لەو ئاستە ببینین.

ئەو کەسایەتییەکی هێمن و لەسەرخۆی هەبوو، هاوشانی کارکردن لە کاتی وانەکان کەشێکی خەندەئامێزی لەناو پۆل دروست دەکرد، کە قوتابییان لە کاتی پشووەکانیش لە پۆل دەرنەدەچوون، بە جۆرێک ئەو کاتانەیان بە هەل دەزانی بۆ گفتوگۆ لەگەل مامۆستا جا لەسەر هەر بابەتێکی هونەری بووبێت.

یەکێکی دیکە لەو کاریگەرییانەی قەرەنی جەمیل لەسەر قوتابییەکانی بریتی بوو لە پراکتیککردنی وێنەکێشان لە دەرەوەی پۆل و پەیمانگا، ئامۆژگاری بەردەوامی ئەو بۆ ئێمە بریتی بوو لەوەی قەڵەم و کاغەز و بۆردەکە بکەینە هاودەمی هەمیشەییمان. لەو فێری ئەوە بووین کە لە هەموو سات و شوێنێک بتوانین داڕشتنێکی هونەری بدۆزینەوە و بیگوازینەوە سەر کاغەزەکە، لە شێوەی ئەرکی ڕۆژانە دوای دەوامی پەیمانگا لە شوێنە گشتییەکانی وەک چایخانە و سەر قەڵای هەولێر و پارک و شەقامەکان، هەروەها گەڕەکە کۆنەکانی ناوشار و دەرەوەی شار بە شێوەی تیمی دوو یان سێ کەسی خەریکی وێنەکێشان دەبووین، تا وای لێهات بێجگە لە لایەنە پراکتیکییەکە بووین بە خاوەنی ئەرشیڤێکی دەوڵەمەندی کاری ڕەنگی ئاوی و هێڵکاری.

خاڵێکی دیکەی مامۆستا قەرەنی، دروستکردنی پردێک بوو بۆ بەستنەوەی هونەری لۆکاڵی بە پلاتفۆڕمە جیهانییەکان؛ کە بە سوودوەرگرتن لەو ئەزموونەی کە لە دەرەوە هەیبوو توانی بەرگێکی تازە بکاتە بەر شێوازی  نمایشی شێوەکاری و دیدار و گۆڤار و سەرچاوە هونەرییەکان، یەکەم هەنگاویش چاپکردنی گۆڤاری شێوەکاری بوو دواتر گەلەریی مێرگ تا لە دوایین وێستگەی گەلەرییە تایبەتەکەی بوو لە گەڕەکی عەرەبان هەولێر، کە ئەمانە تەنها بۆ پیشاندان و پشتگیری هونەرمەندان نەبوو، بەڵکوو دەرگایەکی نوێ کردەوە بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی پیشەیی و نیشاندانی توانای هونەریی کوردستان لە ناوخۆ و دەرەوە.

لە کۆتاییدا ئەگەر باسی گۆڕانکاریی ڕەوتی هونەر و پەروەردە لە کوردستان بکەین، ناتوانین ڕۆڵی قەرەنی جەمیل هەم وەک هونەرمەند و هەم وەک مامۆستا فەرامۆش بکەین، چونکە  کاریگەرییەکانی بە ڕوونی درکیان پێ دەکرێت لە شێوازی وانەگوتنەوە، توانای گەیاندن و ئاڕاستەکردنی بیر و چەمکی قوتابییان، بەرهەمداری ئەو گۆرانکاڕییانە بە شێوەیەکن، کە کاریان کردووەتە سەر گەشەپێدانی میتۆدی فێربوون و تایبەتمەندیی هونەر و کولتووری لە باشووری کوردستان.

The post قەرەنی جەمیل، شێوەکارێکی باڵا و پەروەردەکارێکی بە ئەزموون appeared first on ژنەفتن.

لەنێو ئەم بیرکردنەوە قووڵانەدا، وێنەی (کریستی براون) وەک ئەستێرەیەکی درەوشاوە لە ئاسمانی تاریکیی یادەوەریمدا دەگەشێتەوە. ئەو بۆ من و بۆ هەموو ئەو ڕۆحانەی کە لەناو جەستەی خۆیاندا غەریبن، تەنها ناوێک نییە، بەڵکوو سروش و هێمایەکە بۆ مانای ڕاستەقینەی ئیرادە.

کریستی براون (١٩٣٢-١٩٨١)، ئەو نووسەر و نیگارکێشە ئەفسانەییەی ئیرلەندا، لەناو جیهانێکدا لەدایک بوو، کە لە یەکەم هەناسەیەوە دەرگاکانی لێ داخرا. ئیفلیجی مێشک، وەک چارەنووسێکی ڕەش، هەموو جووڵەیەکی لێ زەوت کردبوو، جگە لە یەک شت، ئەویش پێی چەپی بوو. بیهێنە بەرچاوی خۆت، منداڵێک بیت، کە ناتوانیت باوەش بە دایکتدا بکەیت، ناتوانیت بە دەستەکانت یاری بکەیت، ناتوانیت بە زمانت داوای شیر بکەیت. جیهان وەک بوونەوەرێکی بێگیان و بێئاگایی تەماشات دەکات، تەنها گۆشت و ئێسقانێک لەسەر کورسییەک. ئەمە ئەو بێدەنگییە کوشندەیە بوو، کە کریستی تێیدا گەورە بوو، زیندانییەک لەناو جەستەی خۆیدا.

بەڵام لە پشت ئەو چاوە بێدەنگانەوە، عەقڵێکی تیژ و ڕۆحێکی یاخی و تینووی ژیان هەبوو. ئەو ڕۆحە بە شێوەیەکی موعجیزەئاسا، کلیلی قەفەسەکەی دۆزییەوە. ئەو کلیلە پێی چەپی بوو. ئەو ڕۆژەی کە بۆ یەکەمجار، بە پارچە گەچێک کە لەنێوان پەنجەکانی پێیدا گیری کردبوو، لەسەر زەوییەکە نووسی (دایک)، ئەوە تەنها وشەیەک نەبوو، ئەوە تەقینەوەی گەردوون بوو، لەناو بێدەنگیی ژیانی ئەودا. ئەوە ڕاگەیاندنی بوونی خۆی بوو، هاوارێک بوو، کە دەیگوت: “من لێرەم، من هەستم، من بیر دەکەمەوە.”

پێیەک کە بوو بە پێنووس و فڵچە

من وەک نیگارکێشێک، دەزانم کردەی داهێنان چەندە پڕە لە وردەکاری، لەرینەوەی دەست، فشاری پەنجە، خێراییی جووڵە. هەموو ئەمانە زمانێکی تایبەت دروست دەکەن. بەڵام کریستی، دەبوو هەموو ئەم ئۆرکێسترای هەست و بیرکردنەوەیە بە یەک ئامێر بژەنێت: پێی چەپی.

کاتێک بڕیاریدا شاکارە ئەدەبییەکەی، (پێی چەپم ١٩٥٤) بنووسێت، هەر پیتێک لەسەر ئامێری تایپکردن، جەنگێک بوو. چوار ساڵی پێچوو تا ئەو داستانە تەواو بکات، داستانێک کە تەنها ژیاننامەیەک نەبوو، بەڵکوو شاکاری ئیرادەی مرۆڤ بوو. ئەو بە زمانێکی گاڵتەجاڕی و پڕ لە زیرەکییەوە، باس لەو پزیشکانە دەکات، کە وەک (کەمئەندامێکی بێهیوا) سەیریان دەکرد و باس لە خۆشەویستییە بێسنوورەکەی دایکی دەکات، کە بڕوای پێی هەبوو و یەکەم مامۆستای بوو. دایکی ئەو تەنها ژنێک نەبوو، بەڵکوو ئەو باخەوانە بوو، کە تۆوی هیوای لەناو بیابانی نائومێدیدا چاند.

بەڵام چیرۆکەکە لێرەدا کۆتایی نایەت. کریستی سەرباری ناوبانگە ئەدەبییەکەی، هەرگیز وازی لە خۆشەویستییەکی تری نەهێنا، ئەویش نیگارکێشان بوو. ئەو خۆی دانی بەوەدا دەنا، کە بەهرەی نووسینی لە هی نیگارکێشانی بەهێزترە، بەڵام بۆ من، تابلۆکانی کریستی براون شتێکی تریان تێدایە. کاتێک سەیری یەکێک لە وێنەکانی دەکەم، من تەنها ڕەنگ و هێڵ نابینم. من تێکۆشانی مرۆڤێک دەبینم کە بە پێیەک، ڕەنگەکانی هیوا لەسەر تەختەی ژیان دادەنێت. هەر فڵچەیەک، سروودێکە بۆ سەرکەوتن. ڕەنگە لە ڕووی تەکنیکییەوە لە کەموکورتی بەدەر نەبن، بەڵام لە ڕووی ڕاستگۆیی و هەستەوە، پاکترین و بەهێزترینن. نیگارەکانی ئەو، گفتوگۆی ڕاستەوخۆی ڕۆحە لەگەڵ بینەردا، بێ هیچ دەمامک و جوانکارییەک.

میراتێک لەودیو جەستە

کریستی براون لە ساڵی ١٩٨١ جیهانی جێهێشت، بەڵام میراتەکەی تەنها چەند کتێب و تابلۆیەک نییە. کریستی بەڵگەیەکی زیندووە بۆ ئەوەی کە مرۆڤ تەنها بریتی نییە لە جەستەکەی. ڕۆحی مرۆڤ، ئەگەر ئیرادەی هەبێت، دەتوانێت بەرزترین دیوارەکان ببڕێت و لە بەرزترین شوێنەوە بفڕێت. فیلمی نەمر و خاوەن خەڵاتی ئۆسکاری (پێی چەپم) چیرۆکەکەی گەیاندە هەموو جیهان، بەڵام هێزی ڕاستەقینەی کریستی لەو ئیلهامەدایە، کە بە ڕۆحە ماندووەکانی وەک من و تۆی دەبەخشێت.

ئەمڕۆ، کاتێک دەچمەوە بەردەم تەختە سپییەکەم و فڵچەکەم هەڵدەگرم، تەنانەت ئەگەر ئازاریش هەبێت، بیر لە کریستی دەکەمەوە. بیر لەو پێیە دەکەمەوە کە بوو بە دەست، بوو بە قەڵەم و بوو بە باڵ. ئەو فێری کردم کە هونەر لە خوێندا نییە، لە ماسولکەدا نییە، بەڵکوو لە ڕۆحدایە. کریستی براون سەلماندی کە لەناو بێهێزترین جەستەدا، دەتوانێت بەهێزترین ئیرادە و جوانترین ڕۆح بوونی هەبێت. ئەو چرایەکی داگیرساند، کە ڕووناکییەکەی هەرگیز ناکوژێتەوە، چرایەک کە پێمان دەڵێت: “تا ڕۆح هەناسە بدات، داهێنان و ژیان بەردەوامە.”

سه‌رچاوه‌کان

1. Christy Brown:  (https://www.britannica.com/biography/Christy-Brown), (10/8/2025).
2. Trevor White: On This Day: Christy Brown of “My Left Foot” was born in Dublin, in 1932, (https://www.irishcentral.com/culture/christy-brown-my-left-foot), (10/8/2025).

The post قەڵەمڕەوی ڕۆح appeared first on ژنەفتن.

فووی خەلق: عەتری ڕۆح

لە ناوەندی وێنەکەدا ڤینۆسی تازەخوڵقاو لەنێو قەپێلکی مروارییەکدا ڕاوەستاوە. لە لای چەپی دیدەنیکەری وێنەکەوە کە دەبێتە لای ڕاستی تابلۆکە، زێفیرۆسی خواوەندی باو و کلۆریسی ڕۆحی “مێینەیی” بەرەو ڤینۆس فوو دەکەن. فوو لە چی دەکەن؟ لە کولتووری ڕۆژئاوادا تەنانەت پێش فووەکەی جوبریل لە دامێنی مەریەم و خەلقی عیسای مەسیح، پەیوەندییەک لەنێوان “فوو” و “خەلق”دا هەیە. فوو داهێنەرە، کردەی خەلقە، یان با بڵیین ڕۆحە. فوو ئەوەیە ڕۆح بە بەری “هیچ”دا دەکات و دەیکات بە شتێک، یان ڕۆح بە بەری ماتریاڵی بێگیاندا دەکات و دەیکات بە بوونەوەر. یۆنانییەکان بۆ ئەمە وشەیەکان هەبوو: پێنیوما penuma.  پێنیوما بە واتای “فوو” هاتووە، فوویەک کە ژیان دەبەخشێت؛ واتە بە بڕوای ئەوان پێنیوما “فووی خودا” یان “ڕۆح”ـە. بەو پێیەی کاریگەریی یۆنان لە هەموو مێژووی ڕۆژئاوادا درێژبۆتەوە، کەوایە دەتوانین بڵێین کاتێک خواوەندەکان فوو دەکەن، لە ڕاستیدا ڕۆح بە بەری ڤینۆسدا دەکەن، ڕۆحی ژیان. بەڵام ڕۆح لە ڕۆژئاوا وەک “لۆگۆس” پێناسە کراوە؛ لە کاتێکدا ڤینۆس پتر “ڕۆحی ئیرۆسی”ـیە، یان هارمۆنیای نێوان “لۆگۆس” و “ئیرۆس”ـە. کەواتە ئەبێ فووەکە ئیرۆس بە ڤینۆس ببەخشێت، نەک تەنها “لۆگۆس”، لەبەر ئەمەیە لە وێنەکەدا دوو خواوەند فوو دەکەن نەک یەک خواوەند. وەک بڵێی یەکێکیان لۆگۆس دەبەخشێت و ئەوی تریان ئیرۆس، یان ڕۆحی مێینەیی، کە کلۆریس دەینوێنێتەوە. هەر لەبەر ئەوەشە کلۆریس ناسکتر لە زێفیرۆس فوو دەکات. کەواتە ئەو ڕۆحەی بە ڤینۆس دەبەخشرێت تێکەڵ بە ئیرۆسە، بەجۆرێک بڵێین ڕۆحی گوڵە کە لە جەستەی ئەودا دەبێت بە گوڵاو، ئەوەش لەوەدا دەبینین کە گوڵەکان تەنیا لە ئاراستەی زێفیرۆس و یارەکەیەوە بە شنەشن لە هەوادا بەرەو ڤینۆس دێن. ئاخۆ لەڕۆحی مێینەدا گوڵاو نییە؟ گەر نییە بۆچی عەتارەکەی پاتریک زوسکیند سیحریترین عەتری خۆی لە گوڵاوی ڕۆحی ۲٤ کچ دروست دەکات و ڕۆحی کۆتاییان شتێکە وەک هی ڤینۆس؟ ئەو فووەی دەکرێت گوڵاو دەکات بە ڕۆحی ڤینۆس، مێینەیی و جوانی ڕەهای پێدەبەخشێت. گەر وابێت ناونیشانی تابلۆکە هێشتا هاوتایە لەگەڵ وێنەکە.

دۆخی جەستە

لەگەڵ ئەم پەیوەندییەی نێوان فوو و ڕۆحدا، بەڵام لەڕاستیدا خواوەندەکانی نێو وێنەکە “فووی خەلق” ناکەن، شتێکی زۆر سادەتر ئەکەن. فوو لە ڤینۆس دەکەن، تا بە فشاری با، وەک کەشتییەکی چارۆکەدار ڕەوانەی کەناری دوورگەی بکەن، بیگەیەننە سەر وشکانی. زێفیرۆس وەها فوو دەکات وەک بڵێی هاکا زانیت هەوا لە سییەکانیدا نەما و هەموو هێز و تینی لەگەڵ ئەو فووەدا هاتە دەرێ، ئەوەش لەوەدا دەبینین کە شین و مۆر هەڵگەڕاوە و نێوچەوانی گرژ بووە و چاوی دەرپەڕیووە، وەختە لە هۆش خۆی بچێت (قورسیی لۆگۆس)، بۆیە کلۆریس باوەشی پێدا کردووە و جەستەی خۆی لە هەوادا داوەتە ژێری، تاوەکو لە هەڵگرتنی لەشی زێفیرۆسدا، هاوکار بێت و یارەکەی بەر نەبێتەوە (سووکەڵەیی ئیرۆس). بە کاریگەریی فووەکان، پرچە زێرینە بریقەدارەکەی ڤینۆس، بەلای چەپی ڤینۆسدا پەخشوپەرێشان بووە و کەمێکیش دەشنێتەوە. بە هەمان شێوە، بە کاریگەری فووەکە لە لای ڕاستی ڤینۆسەوە، جەستەی ڤینۆس لە سنگ و کەمەر و ڕانەوە کەمێک بە لاکەی دیکەیدا کەوتووە و قورساییی لەشی کەوتۆتە سەر قاچی چەپی. بەوەش جەستەی ڤینۆس شێوەی کەوانی وەرگرتووە. هەمان فوو بۆتە هۆی دروستبوونی وردە شەپۆلەکان لەسەر ڕووی ئاوەکەش. لەو کاتەدا با خەریکە قاچی ڕاستی ڤینۆس هەڵدەگرێت و  پاڵی پێوە دەنێت بەرەو وشکانییەکە. بە مانایەکی تر، جوانی دەنێرنە سەر زەوی. بەم شێوەیە دەشێت مەبەستی هونەرمەندەکە لە ناونیشانی شاکارەکەی، لەدایکبوونی جوانی بێت لە جیهانی مرۆڤدا.

 جوانی؛ چێژ و شکۆ:

کلۆریس، کە جەستەی هاوڕێکەی هەڵگرتووە، بەتەواوەتی هۆشی لای ڤینۆسە؛ نیوە مەست و نیوە ئەبڵەقە؛ بە سەرسامی و بە حەپەسانەوە، بگرە بە نیگەرانی و بە ترسەوە لەوە دەڕوانێت کە فووی پێدا دەکرێت یان فووی لێ دەکرێت. ئەمەش شتێکی سەیرە، لە کاتێکدا ئەوەی لە دایک دەبێت “جوانی”ـیە، کەچی خواوەندەکان بە سامناکی لێی دەڕوانن. با بڵێین جەوهەری جوانی تەنها چێژ نییە، سامناکیشە. کە ڤینۆس لەدایک دەبێ چی ڕوو دەدات؟ گەر جوانی بگاتە سەر زەوی، سەرلەبەری نەزمی شتەکان و جیهان گۆڕانی بەسەردا دێت، و هیچ کەس نازانێت هاتنی جوانی بۆ نێو جیهان چی گۆبەندێک دەخوڵقێنێت یان چ جوانییەک پەخش دەکاتەوە. بەم مانایە جوانی لە زانین یان لە قیاس بەدەرە، ئەوەشی لە قیاس بەدەرە هەستکردنە بە شتێکی مەزن. “ئیمانوێل کانت’یش لە تیۆرییە جوانیناسییەکەی خۆیدا ئەم دوو ڕەهەندەی “جوانی” و “شکۆ”ی پێکەوە بەستۆتەوە، بەو مانایەی کە جوانی لە ئاستە بەرز و لەوەسفنەهاتووەکانیدا دەبێت بە جوانییەکی سامدار، بە جوانییەکی باڵا یان شکۆمەندانە.

لەنێوان حەوا و ڤینۆسدا

بەڵام ئێمە دەزانین، ڤینۆسی خوابانووی جوانی، هاوکات خواژنی “خۆشەویستی و “سێکس”یشە. لە تابلۆکەدا تازەکی، لەشی ڤینۆس لە دەریاوە دروست بووە و بە جەستەیەکی ڕووتەوە ڕاوەستاوە. یەکەمجار وا هەست دەکەین لە ئەزەلەوە هەست بە “شەرم” دەکات لەوەی سنگ و خوارەوەی ناوکی دەربکەوێت، بۆیە وەک حەوا سنگ و دامێنی خۆی داپۆشیوە (بێگومان ئەم تێڕوانینە لە ژێر کاریگەریی هونەری مەسیحیەت و جوودایزمدا، واتە لەژێر کاریگەریی وێنای خۆداپۆشینی ئادەم و حەوادا، دوای گوناهی یەکەم، ڕەوایە). لەو کاتەدا ڤینۆسیش هەر وەک حەوا ڕووتە و تەنیا بە چمکێکی قژ و دەستەکانی، خۆی داپۆشیوە. بەڵام لە وێناکردنە مەسیحی-عیبرانیەکانی حەوادا هیچ ئیرۆتیکایەک بوونی نییە، تەنیا شەرم و خەجاڵەتی و هەستکردن بە تاوان بوونی هەیە. بەڵام ئەوەی لە ڕوخساری ڤینۆسدا دەردەکەوێت شەرم نییە، غەمگینییە، یان جۆرێک نادڵنیایییە. سووکە شەرمەکەی ڤینۆس کە لە خۆداپۆشینیدا دەردەکەوێت پێدەچێت فێڵێکی لە خواوەندەکانیش تێدا بێت، ئەوەش لەوەدا دەبینین کە دەستی ڕاستی بە جۆرێک خستۆتە سەر سنگی کە لەبریی ئەوەی دایپۆشێت، مەمکی چەپی قووت کردۆتەوە، وەک بڵێی بۆ بانگهێشت، بۆ وەچەخستنەوە، بۆ سێکس و شیردان و مژین ئامادەی کردووە بەر لەوەی فڕێ بدرێتە نێو ئەو عەبایەوە کە لە تەنیشتەوە، یەکێک لە کچە زەمینییەکانی زیۆس بۆی ئامادە کردووە.

جوانی لە ڕووتی و حیشمەتدا

نیگای ڤینۆس وا دەردەکەوێت سارد و بێهەستە و  تەنانەت ئاگای لەو فیگورەی لای چەپی نییە کە وا بەپەلەیە بە عەبایەک پۆشتەی بکاتەوە. بەڵام لە ڕاستیدا ئەوە جۆرێک نیگای نادڵنیاییی “پۆشتەکردنەوە”یە. ڤینۆس جوانییە؛ ئاخۆ جوانی ڕووتە یان پۆشتە؟ جوانی دەرکەوتووە یان شاراوە؟ ئایا جوانی بە زەروورەت ڕووتە و ڕووتییە؟ گەر ڤینۆس ڕووت بمێنێتەوە جوانە؟ یان گەر پۆشتە ببێتەوە جوانە؟ کامیان جوانترە؟ ڕووتی یان حیشمەت؟ هیچ گوناهێک و شەرمێک لەوێدا بوونی نییە، مەسەلەکە ڕووتی و پۆشاکی نێو تیۆلۆژیا نییە، بەڵکوو ڕووتی و پۆشاکی نێو ئێستاتیکایە کە لە ڕوانگە مەسیحییەکەدا دابڕاو لەیەک نین.

 ڤاڵتەر بنیامین (کە ڕوانگەکانی تاڕادەیەکی زۆر تیۆلۆژیای عیبرانی لەسەریان زاڵە) لە “ئولفەتەکان-ی گۆتە”دا ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە جوانی “داپۆشراوی”ـیە، بەڵام ئەو داپۆشراوییەی کە بە ناچاری دەردەکەوێت. جوانی پۆشاکی هەیە، بە حیشمەتە، کەچی هەر لەم حیشمەتەوە وەک “جوانی” خۆی بەیان دەکات. جوانی پێویستی بەوە نییە “خۆی ڕووت بکاتەوە” تاوەکو جوان و سێکسی و سەرنجڕاکێش بێت، کە جوانی خۆی ڕووت کردەوە، باڵایەتی لەدەست دەدات؛ بەڵام باڵایە گەر بێ ڕووتبوونەوە و وێڕای داپۆشراوییەکەی هەر دەربکەوێت. جوانی ئەوەیە هەرچۆن داپۆشرێت هەر تیشکەکانی بۆ دەرەوە پەخش دەبێتەوە. بە یەک وشە: دەرکەوتنی جوانی بەرپێنەگیراوە. جوان ئەوەیە کە خۆی بۆ دەرکەوتن جوان ناکات، بە پێچەوانەوە، هەر بە داپۆشراوی جوانە و ئەم جوانییەشی بێ ویستی خۆی دەبینرێت و دێتە بەرچاو. تەنیا بەم جۆرەیشە ئێمە هەست بە جوانی دەکەین، واتە “جوانی بە بەرگەوە”، “جوانیی بەحیشمەت”، بەڵام جوانی لە دەرکەوتنەکەیدا ئەوە دەشارێتەوە کە ڕووت نییە.

بیۆنگ چوول-هان ئەم ڕوانگەیەی بنیامین وەردەگرێت و دەیکاتە پنتێکی تیۆری تا لێیەوە داکۆکی لە عەبا و حیجاب و داپۆشراوی و نێگەتیڤیتە بکات، دژ بە شەفافیەت و ڕووتی و دەرکەوتنی گۆشت و پیشاندانی جەستە و مەمک و سمت لە دنیای دیجیتاڵیدا.

شیکپۆشی وەک هونەر

لە تابلۆکەدا پۆشاکێک دەستبەجێ چاوەڕوانی ڤینۆسە و هەر پێ بخاتە سەر زەوی، پێی پۆشتە دەکرێتەوە، وەک بڵێی جوانی دەبێت یەکسەر قووماتە بکرێت. بەڵام تابلۆکە یەک لەحزەی پێش ئەوە پیشان دەدات، ئەو لەحزەیەی کە هێشتا ڤینۆس پۆشتە نییە. ئێمە نازانین ساتی دواتر چی ڕوو دەدات، بەڵام بە ڕوانین لە ڕوخساری ڤینۆس دەتوانین بڵێین ئەو بەم پۆشاکە شاد نییە و دەیەوێت ڕووت بمێنێتەوە و کەچی هاوکات خۆی بەشێک لە لەشی خۆی داپۆشیوە. لێرەدا ڤینۆس نیگەران یان دوودڵە. ئەمەیش ڕوانگەکەی بنیامین تووشی کێشە دەکات.

ئەم دۆخە ناڕوونە مەتەڵئاسایە لێرەدا بابەتی جوانی تەنیا لەو پرسیارەدا یەکلا ناکاتەوە ئاخۆ جوانی ڕووتییە یان پۆشتەیی، بەڵکوو پرسی “هونەری ڕووتی و پۆشین”ـە پێکەوە: پۆشتەیییە بە جۆرێک کە ڕووتی ببێتە بەشێک لە جوانی، یان ڕووتییە بە جۆرێک پۆشین ببێتە بەشێک لە جوانی.

نە ئەوەی داپۆشراوە جوانە و نە ئەوەی ڕووتە جوانە، بەڵکوو ئەوە جوانە کە جەستە و پۆشاک لەگەڵ یەکدا بەجۆرێک ڕێک دەخات کە پێکەوە جوانتر بن وەک لەوەی هەریەکێکیان ئەوەیتریان بشارێتەوە؛ ئەمە پێی دەوترێت “شیکپۆشی” یان “کەشخەیی” (ئیتاڵییەکان بە نموونە). شیکپۆشی، کە جوانی تێیدا دەردەکەوێت، ئاودامانپۆشین و حیجاب نییە، بەڵکوو هونەری پێکەوەسازاندنی پۆشاک و جەستەیە، بەجۆرێک کە جوانی بەتەواوی لەژێر باری سەرپۆش و عەبادا خەفە نەکراوە، بەڵکوو پۆشاکەکە ڕێکی و ناڕێکی و کرانەوەی ئەوتۆی هەیە لەگەڵ جەستەدا دەبێتە جۆرێک ڕیتم و موزیک. کەواتە شیکپۆشی جۆرێک سەلیقەی پۆشینە کە ناهێڵێت پۆشاک ببێت بە حیجابێکی سەراپاگری ئەوتۆ جەستە تێیدا ون ببێت؛ بەڵکوو جوانی تێیدا خۆی پەخش دەکاتەوە، جا مەرج نییە ئەوەی لەم پەخشبوونەوەیەی جوانیدا دەردەکەوێت تەنیا “لەشولار” یان “گۆشت”بێت، بەڵکو ڕەنگە ئەو “نیگا”یە بێ کە جارێکیان گۆرانی شاعیر لە “درزی پەچە”وە بینی.

فەتحە: کراوەی داخراو

لەگەڵ ئەوەشدا پەچە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی “ئەوی تر” زۆر زۆرە؛ دەبێتە زاڵێتیی ڕەهای پۆشین لەسەر ڕووتی یان دەبێتە ویستی شاردنەوەی سەراپای ڕووتی، هەروەک چۆن ڕووتییەکەی ڤینۆس بەرامبەر “ئەوی تر”ی مرۆیی زۆر زۆرە، دەبێتە زاڵێتی ڕەهای ڕووتی لەسەر پۆشتەیی.

لە ڕاستیدا مەرجی جوانی ئەوە نییە بە پۆشتەیی دەربکەوێت وەک بنیامین بۆی چووە و ئەوەش نییە کە حیجابی هەیە وەک چول-هان دەیەوێت؛ جوانی وەک ژان-لوک نانسی دەڵێت، ئەوەیە کە “فەتحە”ی هەیە.

لە تابلۆکەدا بەرگی ئامادەکراو بۆ ڤینۆس “کەوا”یە، واتە پۆشاکێکی فەتحەدار و کراوەیە (هەر وەک کەوای جلی کوردی). بەڵام “فەتحە” یان “کراوە” ئەو جۆرە شۆرتە تەواو کورتانە نییە کە لەمڕۆدا بازاڕەکان لە ئەوروپا برەوی پێ دەدەن، جۆرە شۆرتێک کە گوایە “پۆشاک”ـە، بەڵام هێندە کورتە کە کورتترە لەوەی خەتەکانی خوارەوەی سمت بشارێتەوە. ئەمە فەتحە نییە. فەتحە بۆ نموونە ئەو کراوەییانەن کە لە قۆڵ و سنگ، پشت و باڵای پۆشاکێکدا هەن، فەتحە ڕۆک و مینی ڕۆکە، فەتحەی عەزییەکانە، یان هەر جۆرە فەتحەیەکی تری لەو جۆرە. فەتحە کراوەیییە کە گەمەی دەرکەوتن و کشانەوە، دیاربوون و غیاب دەڕەخسێنێت، خۆی بۆ پێشوازی لەوە دەکاتەوە و هەستیار دەبێت بۆی کە خۆی ئارەزووی دەکات و هاوکات بە ڕووی ئەوەدا داخراو و بێهەست دەبێت کە پێشوازی لێ ناکرێت. فەتحە خۆی کراوەیییەکی داخراوە، هەمیشە کراوە نییە، بەڵکوو دەبێت وەک کراوەیەک بکرێتەوە؛ ئەو کەس/هێزە دەیکاتەوە کە دەتوانێ بۆ نموونە بە عەشق بۆ خۆی ئاوەڵای بکات، ئەوەش ناتوانێت بیکاتەوە کە تەنانەت وا دەزانێت کراوەیە و کەچی ناشتوانێت هیچی تر ببینێت و بەدەست بهێنێت جگە لە داخراویی فەتحەکە. لە ڕاستیدا ئەوەی قەستە ڤینۆسی پێ پۆشتە بکرێتەوە، پەچە و حیجاب نییە، شتێکە وەک “ڕۆب”، وەک “کەوایەکی شکۆداری ڕازاوە”کە ئاودامانە، بەڵام فەتحەکەشی ئاودامانە کە هاوکات دەرفەتی داپۆشینی تەواوەتی بەرامبەر ئەوانی تری نەویستراو و کرانەوەی ڕەهاش بۆ ئەوی تری ویستراو دەڕەخسێنێت. ئیرۆسی ڤینۆس تەنیا ڕووتی نییە، حیشمەتیشە، تەنیا کراوەیی نییە، داخراویشە، تەنیا سێکس نییە، عەشقیشە، بێ ئەوەی هیچ یەک لەم جووتانە لە یەکتری دابڕاو بن. ڤینۆس واتە ئەمیان و ئەویشیان.

The post ڕووتییەکەی ڤینۆس appeared first on ژنەفتن.

 ئێکسپرسیۆنیزم ئەمەیە[1]

 هێرمان باڕ

گەلەریی کەونارا بە هاوبەشی لەگەڵ پەیمانگەی گۆتە لە ڕۆژانی ١٦ی٦ تا ٢٣ی ٦ ی ٢٠٢٥ پیشانگەیەکی تایبەتییان لە ژێر ناوی (بەرهەمە نەبینراوەکانم) بۆ هونەرمەند نامۆ ڕۆستەم زادە کردەوە و ئەم نووسینە سەرنجێکە لەسەر بەرهەمەکانی ئەو پیشانگەیە.

 مرۆڤێک لە زەلکاوێکدا بە شێوەیەکی تێکشکاو و داڕماو هاوکات کە هێزی ئەوەی تیایە بتوانێت وا سەرنج بدات، وات لێ بڕوانێت و وات لێ بکات کە لە خۆت ڕابمێنی و بترسیت، ترسێک لەوەی کە بۆ دەبێت مرۆڤێک لەم ئاستە لە گرۆتێسک کە ئێستاش لە هەناسە نەکەوتبێت کە هیچ، تەنانەت بە سەرنجدانی قامچی بارانت بکات. وات لێ بکات هاوکات کە سەرنجی ئەو دەدەیت بگەڕێیتەوە و لە خۆت ڕابمێنی کە من چیمە؟ بۆ وا سەرنجم دەدات؟ بۆ وا لێم دەڕوانێت؟

 ئەم تێڕوانینەی ئەو بۆ خۆی گەورەترین پرسیار لە تۆدا دروست بکات مرۆڤی نامۆ مرۆڤێکە پرسیارمەند کراوە و تووشی پرسیارت دەکات. ئەمە ئەو مرۆڤەیە کە لە بەرهەمی (نامۆ)دا لە بەرامبەرت ڕاوەستاوە.

  ئەگەر مرۆڤی ناو تابلۆکانی (نامۆ) وەک نامۆ باس بکەین، تووشی چەند پرسیار دەبین: تۆ سەرنجی چی دەدەی؟ ئەم مرۆڤانە بۆ وان؟ ئەم مرۆڤە  تێکشکاوانە لە چی ڕاماون؟ من چیمە کە ئاوا سەیرم دەکەن؟ پرسیاری چی و داوای چیم لێ دەکەن؟ دەیان پرسیاری دیکەش کە بە هەر جارێک لە تێڕوانین تووشی دەبین و لە هەر بەرهەمێکدا تووشی دەبین، جارێک بە تاک لێمان دەپرسنەوە، جارێک بە کۆمەڵ.

 مەبەستی ئێکسپرسیۆنیزم دیتنەوەی ڕێگایەک بوو بۆ دەربڕینی هەستەکانی مرۆڤ بۆ ئەوەی بتوانێت دۆخێک کە ئینسانی سەردەم تیا گیری کردووە باشتر بناسێنێت.

 ئەو هێڵانە کە لە بەرهەمهێنانی ئەو مرۆڤەی کە لە تابلۆکاندا دەبینرێت، هاوکات ئەو ڕەنگە زەقانەی کە شێوەکار هەوڵی داوە  بۆ ئەو فیگۆرانە کەڵکی لێ وەرگرێت تەنیا بۆ ئەوە نەبووە کە بتوانرێت بەرهەمێکی شێوەکاری پێشکەش بکات، بەڵکوو وەک هەڕەشەیەک کەڵکی لێ وەرگیراوە کە بەردەنگی پێ بترسێنێت،  بەردەنگی پێ هۆشیار بکاتەوە لەو دۆخەی کە هونەرمەند باسی دەکات. دۆخێک کەوا دەردەکەوێت هەڵکێشراوێک بێت لە هەستی هونەرمەند و ڕوانینی کۆمەڵگا.

 لە ڕاستیدا ئەو فیگۆڕ و پۆرترێتانەی کە لە بەرهەمەکان دەبینرێن تەنیا بە شێوەیەک لێی تێدەگەین کە ئەمە لە مرۆڤ دەچێت بەڵام ئەرخەیان نین کە مرۆڤیش بێت لە جێگەیەک بەولاوە ناتوانرێت ناوی بنێین مرۆڤ.

بۆیە من لێرەدا دەستی یاری بۆ لای هایدێگەر درێژ دەکەم و ناویان دەنێم داڕماو ئەو ئەو مرۆڤەی کە بە تێڕوانینی هایدێگەری لە دازاین [2]دوور کەوتووەتەوە و داڕماوە لە نێو ئەو شتەی کە پێی دەڵێت ڕۆژانەی نادیار، ئەو جێگەیەی کە تاکەکان پێیان خۆشە بە شێوەیەک بە ڕۆژانەیی ژیان بەسەر ببەن. لە سەردەمێکدا بێ ڕەخنە و بێ سەرنجدان لە خۆیان، لەگەڵ هەموو شتێکی کۆمەڵگا ڕێک کەوتوون و سازاون، لێرەدا پەیوەندیی خۆیان لەگەڵ ڕەچەڵەکی جەوهەری خۆیان لە دەست داوە. تەنیا بۆئەوەی یەک دەست بن، لەگەڵ شەپۆلی کۆمەڵگا پێش دەڕۆن و نوقمی کۆمەڵگاێکی تووش بوو بە هێدۆنیزم- Hedonism ئەوەی دەیان بینین لە ڕاستیدا مرۆڤێکی بێ ڕەچەڵەک و دوور لە جەوهەرەی خۆیانن و دۆخ کردوونی بە مرۆڤێکی بەکارهێنەر و خولیایان بەکارهێنانی هەر شتێکە.

 ئەمە بوونەوەرێکی مرۆڤ ئاسایە کە وەک قوڕی دەستی گڵێنەسازێک خەریکە بە دەستی کۆمەڵگا و بێ گرینگیدانی دۆخی خۆی  بە هەر شێوەیەک پێیان خۆش بێ فۆرمی دەدەن و دروست دەکرێت و کەڵکی لێ وەردەگیرێت بۆ ئامرازەکانی خۆیان بێ ئەوەی سەرنج لە خۆی بدات و خۆی بوروژێنێت و

خۆی بخاتە ژێر ڕەخنە خەریکە ژیانێکی مایەپووچ بەسەر دەبات.

 ئێستا بەردەنگ بەرامبەر ئەم مرۆڤە ڕاوەستاوە، کە بە تاک و بە کۆمەڵ دیارە لە تابلۆکاندا بەڵام ئەوەی کە بۆ ئەو نامۆیە خۆی نییە، بەڵکوو تۆی! بۆیە ئەوەی کە دەبێ خۆی بخاتە ژێر پرسیار و سەرنج، تۆی نەک مرۆڤی بەرامبەرت بۆ ئەوەی ئەو چینی سەردەستی کۆمەڵگایە و ئەوەی خراوەتە کەمینەوە لە سەردەمی هەنوکەییی مرۆڤی دازاینە ئەگەر هونەرمەند بێت.

 ئەوە هونەرمەندە بە شێوەیەکی بەرچاو و لە ڕەوتێکی سەرنجڕاکێشی سەردەمیانە توانیویەتی هەستەکانی خۆی بخاتە ڕوو چون لەناو کۆمەڵگایەک دەژی کە پەراوێز خراوە. ئەم پەراوێزخستەش تێگەیشتن بێ یا ژیانی ڕۆژانەیی یا هەمووی ئەمانە پێکەوە.

هونەرمەند بە باشی کەڵکی لە ئێکسپرسیۆنیزمێک وەرگرتووە کە مرۆڤی تووشبووی هێدۆنیزمی سەردەم تێک بشکێنێت. وەک نامرۆڤێک کە لەناو زەق و دەقی ڕەنگەکان و دێفۆرمەبوونی هێڵەکان بێ بیرکردنەوە لەناو زەلکاوی ڕۆژانەدا لە چێژێکی بێ بنەمای بێکۆتایی خەریکە لاقەفرتە و دەستەفرتە دەکات.

هەر کەسیش ئەگەر لەو نەچێت قامکەی بۆ ڕادەکێشێت و لێ وەڕمێنێت وەکوو ئەوەی بیهەوێ ئەو وەک ریسوای کۆمەڵگا بناسێنێت. جێی باسە ڕەوتێک لە تێڕوانین لە شێوەکاری لەم سەردەمە خۆی دەرخستووە باسی تێپەڕبوونێک لەم دۆخە فەرعی یاخود ناڕاستەوخۆیە کە سەرنجەکان دەخاتە سەر خودی شێوەکار دەکات.  دەڵێت چیدی شێوەکاری نموونەیەک نییە بۆ بیرکردنەوە لە سۆبجێکتێک بەڵکوو خودی سۆبجێکتەکەیە و دەبێتە کانگای تێفکرین و هەڵگۆزین و هزری نوێ. لەم ڕەوتە بە جێگەی ئەوەی بچین بە شوێن ڕێچکێکی تایبەت کە بتوانین بە یاریدەی ئەو بەرهەم ڕاڤە بکەین؛ لە دڵی خودی ئەزموونی بەرهەم و شێوەکار باوەڕی نوێ خەلق دەکرێن. کە بەم شێوە شێوەکاری خۆی دەبێتە کەرەستەیەکی هاوتەریب لەگەڵ دەروونشیکاری و فەلسەفە و زمان.

بەرهەمی ڤیلاسکێز  فۆکۆ لە سەرنجێک لەسەر قەرەواشەکان

Las Menines» بەرهەمی ڤیلاسکێز-Diego Velázquez یاخود جیل دولوز-Gilles Deleuze لە شیکردنەوەی بەرهەمەکانی فرانسیس بەکۆن-بێکێن- Francis Bacon هەروەها ژاک دێریدا-Jacques Derrida لە سەرنجدانەوەی لەسەر سنووری  چوارچێوە و بەرهەم.

شێوەکاری وەک پانتایییەک یاخود گۆڕەپانی دەستپێکی ئەندیشەی تێگەیشتنێکی نوێ دێننە ئاراوە. جیا لەم بیرمندانە تەنانەت خودی ئەو شێوەکارانە وەک هاکنی- David Hockney و ماتی- Henry Matisse و بێکن-Francis Bacon خۆیان لە هەوڵی داڕشتنی بیرێکی نوێ بۆ شێوەکاری بوون. بیرۆکەیەک کە تەنیا لە شێوەکاریدا بۆیان نەڕوانیوە و تێکۆشانێک بووە لە چێوەی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ مێژوو، فۆرم، ڕەنگ و هێڵەکان کە ئەمە بە ڕوونی لە وتووێژ و لێکچێرەکانیان دیارە.

 مەسەلەکە یاخود باشترە بڵێم کێشەکە لێرەدایە، کە هونەری کوردی بە تایبەت بەشی هونەری بیناری یاخود دیداری- Visual Art لە کوردستان نەیتوانیوە کە لە زمانی وێناو  لەو چوارچێوە کە تەنیا خەریکی گێڕانەوەی نائاکادیمی رێئاڵیزمێکی زۆر خراپ لە نۆستالیژیای کولتوور تەوەر و کۆپی کردنێکی تەواوە، هەنگاو بەرەو دەروشیکاری هونەری ناوەرۆکدار بنێت کە خۆی خولقێنەری زمان بێت، زمانێک بۆ خوێنەری خۆی دروست بکات. هونەری سەردەم لە ئەمپرسیۆنیزم تا ئیکسپرسیۆنیزم لە کوبیزم تا دواهەمین ڕەوتەکانی لەندەن-  بە شێوەیەک هەوڵێک بوو کە خودی زمان بگۆڕن، نەک لە ڕێگەی وێنایی و نۆستالیژیاکردنی کۆپی ئاساییانەوە، بەڵکوو لەدەست بردن و گۆڕینی هەموو سووچەکان بۆ دروستکردنی زمانێکی نوێ لە قالبی هونەری Visual Art یاخود دیداری-بیناری.

 لەم سۆنگەوە (نامۆ) دوای نیو سەدە تێکۆشان هەر نامۆیە. چون ئەم هەوڵە لەو ئاستەدا پێک نەهاتووە کە Visual Art بەردەنگ دروست بکات یاخود.بەردەنگێک کە توانیبێتی ئەم هانگاوەی کە باسمان کرد هەڵی بێنێت. دروستکردنی ئەم بەردەنگە تەنیا پرۆژەیەک نییە بەڵکو پێویستی بە ژیانێکی هونەرییە. ژیانێکی هونەری کە شەپۆلێک لە تێکەڵاوییەکی ڕۆژانەی لەگەڵ بێت چ لە کۆمەڵگا چ لە زانکۆکان، ژیانێک کە کۆمەڵی بەردەنگ ناچار بە ئەندێشە دەکات و ناچار بە بیستن و دیتن کە  ئەمەش  دەبێتە هۆی  بەرهەمهێنانی ئەندێشەی کۆمەڵایەتیی هونەری. ئەکادیمیای کورد دوای چەند دەیە ئێستا نەیتوانیوە تێڕوانینێکی هونەری بۆ کۆمەڵگا دروست بکات بە هۆی ئەوەی خۆی لە کۆمەڵگا پەراوێز خستووە و هەموو شتێکی کردووەتە بۆنە و مەراسیم.

 دروستکردنی کۆمەڵگای بەردەنگ بۆ هونەر پێویستی بە بەرهەمی تیژە، بۆ ئەوەی بتوانێت بەردەنگ بجووڵێنێت و ئەو مرۆڤەی لە تابلۆکانی (نامۆ)دا سەرنجمان دەدەن بە ئاگا بێنێتەوە و هونەرمەند هەست بە ترس و دڵەڕاوکە نەکات لە بەرامبەر کۆمەڵگادا.

ئەم خاڵبەندییەی نێوان کۆمەڵگا و هونەرمەند ئەو سنوورەیە کە نامۆ بەهێڵە ڕەق و ڕەنگە زەقەکانی ویستوویەتی بیورووژێنێت و بۆ هونەرمەندی داهاتوو بە پڕۆبڵەماتیک یاخود پرسیار واژۆی بکات.

نامۆ باس لە بۆشایییەک دەکات کە لەناو ئارتیست و کۆمەڵگادا دروست بووە. بە شێوەیەک کە ئەوە مرۆڤەکانی ناو کۆمەڵگان کە تەنگیان بە نامۆ وەک هونەرمەند هەڵچنیوە و بەردەوام خەریکن بە سەرنجەکانیان و بە  تێڕوانینەکانیان وا دەکەن کە هونەرمەند خۆی بخاتە مەحکەمی خۆیەوە. یانی هونەرمەند لەگەڵ خۆی تووشی کۆنتاکت بێتو بە سەرسامی ئەم پرسیارە لە خۆی بکات: بە ڕاست من لە کۆمەڵگام یا لە کۆمەڵگا نیم یا ئەوان لە کۆمەڵگا نین و من لە کۆمەڵگام؟!!

لێرەدایە کە ئەو مرۆڤانەی کە ئارتیست دروستی کردوون لە ڕاستیدا ئارتیستیان بە سەرنجەکانیان بریندار کردووە بۆیە لە فۆڕمی مرۆڤیشدا نەماون چون لە جەوهەرەی رەچەڵەکی خۆیان دوور کەوتوونەتەوە و هەر کەس لەوان نەچێت دەیخەنە مەحکەمەوە.

Theorder of Thins:An Arechaeology of the Human Sciences

• Francis Bacon:Logique de laSensation – 1984 – Continuam
• The Truth in Paintin. – 1987 – U.N of Chicago Press – The Parergon

[1] Expressionismus – Hermann Bahr – 1916 – Judischer Verlag Athenaum (Frankfurt)

[2] Dasein- Sain und Zeit 1927

The post دوای نیوسەدە بۆ (نامۆ) هەر نامۆیە؟ appeared first on ژنەفتن.

(١)

کاری ھونەری (قسان دەکات)، بەڵام نەک وەک ئەوەی رابردوو بۆ مێژوونووسانی جێھێشتووە، یان وەک بەڵگەنامەی مێژوویی کە بەردەوام خۆی نوێ دەکاتەوە، چونکە ھونەر وەک ھیگل تێیگەیشتووە، شتێک نییە لە ڕابردوودا بێت، بەڵکو ھونەر لە رێگای خودی زمانی کارەوە قسان دەکات، یان وەک(فیرناندۆ پیسوا Fernando Pessoa  ١٨٨٨-١٩٣٥)ی شاعیر دەڵێت: ئەوەی کە لە ھەر چرکەیەکدا دەیبینم، ئەوەیە کە ھەرگیز نەمدیووە. یان دەڵێت: لە ھەموو چرکەیەکدا وا ھەست دەکەم تازە لەدایک بووم.[1] ئەوە بە شتبوون ناگەیەنێت، بەڵکو دەرکەوتنی ھونەری جوانی و چرکەساتی داھێنانە. لێرەوەیە (ھایدگەر) کاری ھونەری وەک (شتێکی دروستکراو) سەیر دەکات، کە شتێکی دیکە دەڵێت، واتە رەھەندێکە کە تەجاوزی بە شتبوون دەکات، ئەو رەھەندەش لە جەوھەری کاری ھونەری نەبێت، ناناسرێتەوە! لە کتێبی (ئەسڵی کاری ھونەری)دا ھایدگەر لە تابلۆی (پێڵاوەکەی ڤان کوخ) دەدوێ و دەڵێ: دەشێ پێڵاوەکەی ڤان کوخ دوو دنیامان نیشان بدات، یەکەم: دنیایەک کە وەک ئەرک و نیاز پێڵاو پێوەی پەیوەستە، واتە وەک وەڵامدانەوەی زەوی بۆ جوتیار. دووەم: دنیایەک کە لە جەوھەری کاری ھونەرییدا دەردەکەوێت رەھەندێکی دیکەی ھەیە و ئاماژە بە لادێ دەکات، لەوێشەوە وەک ئامرازێک دەبێتە وەڵامدانەوەی جوتیار بۆ بێدەنگی زەوی. لە یەکەمیاندا پێڵاو شتێکی دروستکراوە و لە دووەمدا پێڵاو تەجاوزی بە شتبوون دەکات و لەگەڵ بێدەنگیی زەوی قسان دەکات.

کەواتە کاری ھونەری پێویستی بە تێگەیشتنە وەک ئەوەی شارەزایی زمان پێویستیەتی، لەوێوە تێدەگەین کە ھەمیشە کاری ھونەری شتیکمان پێدەڵێ، ھەمیشە شتێک بە مێژوونووسان دەبەخشێت، نەک ھەر ھێندە بەڵکو شت بە ھەمووان دەدات، بە مانایەکی دیکە ھەر یەکە و شتێکی لە کاری ھونەری دەست دەکەوێت. بەڵام کاری ھونەری وەک شتەکانی دیکە ناگوازرێتەوە، کاری ھونەری بەردەوام نابێت و دەمێنێتەوە بەو ئامانجەی ئەو شتەمان بۆ بگەڕێنێتەوە کە ئەوێ رۆژێ روویداوە، ئەوەش دەنگدانەوەی ھونەرە بەسەر نەوەکانی داھاتوودا[2]. کەواتە کاری ھونەری ئەو ناوەندە سەربەخۆیەیە کە (ھونەرمەند) لەمیانییەوە دەتوانێ (ئەزموونی بوونی خۆی) بەرەو پێدراوێکی جێگیر بەرێت، جێگیرکردنی ئەزموون وەک “گادامێر” دەڵێت وادەکات کارەکە لەلایەن خوێنەرانەوە دووبارە بەرھەم بھێنرێتەوە، واتە کاری ھونەری لە رێگای خوێندنەوەوە شیاوی بەشداریکردن و گۆڕین و گواستنەوە دەبێت.[3]

(٢)

کاتێک (فریدریک ھیگل ١٧٧٠-١٨٣١) ھەموو وێناکردنە ھەستەکی و ئەزموونگەرییەکانی بە عەقڵەوە بەستبۆوە. (وێنە) و (خەیاڵ) و (کردە)ی بە کاری عەقڵ دانا، ھەر لەسەر ئەو بنەمایەش لای وایە کە حەقیقەتی رەھا لە بەرانبەر سێ وێنە لە ئاگامەندیدا دەردەکەوێت: ھونەر، ئایین، فەلسەفە. ھونەر یەکەم قۆناغی دەرککردنی حەقیقەتی رەھایە و لە ھەمووان کەمتر بانگەشەی تەواوی دەکات. بە مانایەکی دیکە کاری ھونەری ھەمیشە ناتەواوی و بۆشایی و کەلێنەکانی پێویستی بە بەرھەمھێنانەوە و تەواوکردنی ئەویدیکەی جیاواز ھەیە، پێویستی بە خوێندنەوەی ئەویدیکەی جیاواز ھەیە تا بۆشایییەکانی پڕ بکاتەوە، کاری ھونەری ھەمیشە لە رێگای بەرھەمھێنانەوە و خوێندنەوەی ئەویدیکەی جیاوازەوە دەشێ بەرەو تەواوی ھەنگاو بنێت! لە کاتێکدا فەلسەفە بە تەنھا وێنەی تەواوی دەرککردنی رەھا دەکێشێت.

کاری ھونەری لای ھیگل دەرکەوتنی ھەستپێکراوەکانی بیرکردنەوەیە، یان ھونەر حەقیقەتی گشتییە و ھەمیشە بە ئاڕاستەی پێشبینیکردن کار دەکات، وەک چۆن رووەو عەقڵە: واتە عەقڵانی دەکەوێتەوە، بەو مانایەش بوونی ھەستی پەتی ئەگەرچی جوانیش نەبێ، بەڵام چونکە لە رێگای عەقڵەوەیە، جوان دەبێ، بە مانا ھیگلییەکە ئەوە بیرکردنەوەیە جوانی رۆناک دەکاتەوە. ھەر لەوێشەوە جوانی و حەقیقەت لە ھونەردا دەبنە یەک، بەڵام بە سروشت لێکجیان، چونکە حەقیقەت بیرکردنەوەیە، کاتێک لە خودی خۆی دەرک دەکرێت بەوەی کە فیکرەیەکی پەتییە، بەمجۆرە لای ھیگل حەقیقەت لە رێگای ھەستەوە دەرک ناکرێت، بەڵکو لە رێگای فەلسەفەوە دەرک دەکرێت[4].  فەلسەفە و ئاینیش خاوەنی یەک ناوەڕۆکن، بەڵام ئەو ناوەڕۆکە لە ئاییندا فۆرمی ئیمان و سۆز و ویژدان وەردەگرێت، لە فەلسەفەدا لە عەقڵدا دەبینرێت. بە دیوەکەی دیکە فەلسەفە و ئایین یەک بابەت کۆیان دەکاتەوە ئەویش حەقیقەتە… ھیگل لێکۆڵینەوە میتافیزیکەکەی خۆی لە رێگای ئەنتۆلۆژیا و ئەبستمۆلۆژیاوە دامەزراندووە.  

(٣)

(ئیمانۆیل کانت ١٧٢٤-١٨٠٤) بوو، گوتی: عەقڵی مرۆڤ ناتوانێ دەرک بە حەقیقەتی شتەکان وەک ئەوەی ھەیە، بکات! ھەموو ئەوەی دەشکرێ عەقڵی مرۆڤ بیناسێ لە (دیاردە) زێتر شتێکی دیکە نییە. وەک دەبینین کانت ڕووە و ھەست و جوانییە، بەڵام ھیگل بە ئاڕاستەی عەقڵ و مێژوودا دەڕوات! ئێمە لە دیاردەگەرایی ھۆسرل -فێربووین- کە ھەموو ئاگامەندییەک ئاگامەندییە بە شتێک، ئەو شتەش ھەمان ئەو بابەتەیە کە ئاگامەندی رووی تێدەکات. ئاگایی ئیستێتیکی یان شارەزایی ئیستێتیکی دەبێ ھەمیشە شارەزایییەک بێ روو لە بابەتەکەی، واتە روو لە ھەمان کاری ھونەری.

 کەواتە ئاگایی ئیستێتیکی شێوازی تێگەیشتنمانە لە ھونەر، یان شارەزایمانە لە ھونەر. بەڵام لە پێش کانت ئاگاییی ئیستێتیکی بە ئەخلاقەوە بەند دەکرا، دواتر کانت ھات و گوتی: حوکمی ئەخلاقی حوکمێکی عەقڵانی وێنەئامێزە و دوورە لە ھەست و ئاگایییەوە، وەک چۆن لە ھەموو بابەتێکی ناوەڕۆکئامێزی واقیعی بەدەرە. ئیتر لەوێوە حوکمی ئیستێتیکی لە ھەموو فیکرە و نیاز و یاسا و ئەخلاقێک رزگاری بوو. تیۆریی ھونەر بۆ ھونەر کە لە سەدەی (١٩) ھاتە کایەوە، درێژکراوەی جوانیناسیی کانتی بوو، کانت ئەو تیۆرییەی گەیاندە پلەیەکی بەرزتر. بەڵام گادامێر پێی وایە ھەرگیز کاری ھونەری وەک زەخرەفە بە شێوازی جوانی پەتی “کانت”ی رازی نابێت، بەڵکو کاری ھونەری بڕوای بە حەقیقەتی جوانی ھەیە. لێرەدا گادامێر بڕوا بە ھیگل دەکات کە پێی وایە (جوانیی سروشتی) رەنگدانەوەی (جوانیی ھونەری)یە. بەڵام ئەو بڕوابوونەی گادامێر پەیوەندی بە تێگەیشتنی ھیگل بۆ جوانی نییە، بەڵکو گادامێر قسان لە حەقیقەتی جوانی دەکات، چونکە بۆ ناسینی جوانی راستەوخۆ کانت دەکەوێتە پێش ھیگلەوە!

گادامێر ئاگاییی ئیستێتیکی بەو ئاگایەیە دادەنێ، کە بە فۆرمێکی ئیستێتیکی (سلبی) یان (ئیجابی) دەمانبەستێتەوە. وەک چۆن شارەزاییی ھونەری شارەزایییەکە شتێکی ھەیە بە ئێمەی بڵێ (ھەڵبەتە لە میانی حوکمکردن بە سەر فۆرمی ھونەری ئەوەی کە بریاری لە سەر دەدەین)، شتێک کە داوای تێگەیشتن و راڤەکردن دەکات. [5]

(٤)

(ھانز جۆرج گادامێر ١٩٠٠-٢٠٠٢) پێناسەی ھیرمینۆتیکا لە ھونەری روونکردنەوەی گوتراوی ئەویدیکەدا دەبینێتەوە، یان ھیرمینۆتیکا زمانی نامۆی ئەویدیکە روون دەکاتەوە. دەتوانین بڵێن ئەگەر ھیرمینۆتیکا بە شێوەیەکی گشتی خۆی لە راڤەکردندا ھەڵگرێتەوە، ئەوە خودی راڤەکردنیش دەکەوێتە سەر تێگەیشتن و دیالۆگ. ھەمیشە راڤەکردن ھەوڵدانە بۆ تێپەڕاندنی حاڵەتێک لە نامۆیی، کە ئێمە بەرانبەر بە بابەتێک ھەمانە، لەوێوە کە بابەتێک لامان روون نییە، بەڵام لە رێگای راڤەکردنەوە دەتوانین جۆرێک لە ھۆگری لەگەڵ دروست بکەین. دەبێ بزانین کە راڤەکردن وەک پێویست لە تێگەیشتنەوەیە و پێویستی بە تێگەیشتنە، بەڵام تێگەیشتن لەوێوە نایەتەدی کە (خود) دەست بە سەر بابەتدا بگرێ و بیخاتە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە (وەک ئەوەی حەقیقەتی رەھا بێت) بەڵکو لە رێگای دیالۆگەوە خود بە سەر بابەتدا دەکرێتەوە، یان بۆ ئەویدیکە دەکرێتەوە، ھەر لەوێشەوە بە ھاوبەشی دەگەن! بەمجۆرە تێگەیشتن ئەو کاتە دێتە دی کە دیالۆگ لەئارادا بێ. ئەوەش چەمکی (بوون لە جیھان بە شێوەیەکی ئاشتییانە) جێگیر دەکات. لێرەدا جیھان بە مانای شارەزایی لەو ژیانەی کە تێیدا ژیاوین، دێت، شارەزایی لە رێگای ژیانمانەوە. بڕوانە تجلی الجمیل ل١١،١٢… بەو مانایە ھیرمینۆتیکای گادامێری لە رێگای (ئەزموونی ژیانەوە) یان شارەزابوون لە ژیانی مرۆڤەوە دێتە بەرھەم، و ھەوڵدانە بۆ نیشتەجێبوونی مرۆڤ لە ژیان و تەجاوزکردنی نامۆیییەکانی، ئەوەش پەیوەندییەکی راستەوخۆی بە ھاوژیانی مرۆیی ھۆسرەل و راڤەکردنی -بوون لێرە لە جیھان -ی ھایدگەرەوە دەکات.

گادامێر پێیوایە ھونەر یەکێکە لە بابەتە مێژوویییەکان، ھەر ئەو بیرکردنەوەیەشە وا لە گادامێر دەکات بە لای ھیگلدا بکەوێتەوە، ئێمە لە رێگای ھونەرەوە دەشێ لە خۆمان بگەین. ھونەر مێژوو دروست دەکات، کاتێ کاریگەری بەسەر ئەوانەوە جێدەھێلێ کە گەیاندوویانە. لە کتێبی دەرکەوتنی جوانی لە لاپەرە ١٥، ١٩دا دەڵێت ھەموو گەیشتنێ بە ھونەر گەیشتنە بە خۆمان. بەو مانایەش ناشێ ھونەر لە ئاسۆیەکی مێژوویی (بە کاتی لە دایکبوونییەوە) بەند بکەین. ئەگەرچی ھەمیشە شتێک دەڵێ کە بە مێژووی رۆشنبیری و کۆمەڵایەتی دەیلکێنێ.

(٥)

کاری ھونەری خودی خۆی لە بوونێکی تایبەتدا پێشکەش دەکات، بوونێک کە بەکاری ھونەرییەوە پەیوەست بێت و ئامادەیییەکی ھەنووکەیی ھەبێت، ئامادەیییەک کە حەقیقەت لە رێگایەوە دەبێتە رووداو، یان بە مانایەکی دیکە ئەو ئامادەیییە دەرکەوتنێکی تایبەتی حەقیقەتە کە لە کاری ھونەریدا روو دەدات. ئەو دەرکەوتنەی شتەکان لە کاری ھونەریدا مانای چوونیانە بۆ ناو فۆرمێکی رێکخراو لە پەیکەرێکی وجودیدا کە ئەوەش دەبێتە فۆڕمی کاری ھونەری. ئەگەر فۆڕم دەرکەوتن و ئاشکرابوونی جیھان بێت لە ناو کاری ھونەریدا، ئەوە کار (لەمیانی فۆڕم لە بوونیدا) لە خودێتی و بابەتێتی تێدەپەڕێنێـت[6]. ئەو بیرکردنەوەیەش تەواو پێچەوانەی ھیگل دەکەوێتەوە، کە پێی وایە حەقیقەت لە رێگای فەلسەفەوە دەرک دەکرێت، نەک ھونەر. کاری ھونەری و حەقیقەتی کاری ھونەری لای ھایدگەر لە نێودژی نێوان رۆناکی و شاردنەوەدا دەرک دەکرێت، نیشتەجێبوونی خودی حەقیقەتیش لەو بوونە (دروستکراوە)دا (کە شتێکی دیکە دەڵێت) بۆ جەوھەری حەقیقەت دەگەڕێتەوە.

(٦)

کار و قسەکان پاشخانێکی رۆشنبیری و ھەستی لە ھونەرمەندان داوا دەکەن، ھەر لە سەر ئەو بنەمایەش بە کورتی (ھونەرمەند قەرەنی جەمیل)[7] بیر دەخەینەوە. قەرەنی جەمیل بۆ دەربڕینی (ئاستی فیکری) و (ھەستی ھونەری) لە کولتوورێکی چەقبەستوودا (ڕووداو) دروست دەکات. من لێرەدا ھەوڵ دەدەم فیکرەی بابەتی کاری ھونەری و ھەستی ھونەری وەک رووداو لە (پەیوەندی و گفتوگۆ)ی نێوان رابردوو و داھاتوو، ھەست و نەست، تاریکی و رۆناکی، دیار و نادیار بخوێنمەوە، بەو نیازەی (وەرگر) لە رێگای بەرجەستەکردنی گفتوگۆ و پەیوەندیی نێوان فیگەرەکان [8](figure)  شتەکان جوانتر ببینێت. لە سەرەتاوە تێگەیشتن لە گفتوگۆ و پەیوەندیی فیگەرەکان، زۆر شتمان لە تێگەیشتنی بنەڕەتی فیکرەی بابەتە دراماتیکیەکانی ھونەرمەند بۆ دەخاتە روو! رابردوو ئەگەرچی بەسەرچووە، بەڵام ھونەرمەند لە کارەکانیدا مانایەکی دیکە بەو رابردووە دەبەخشێت، دەمەوێ بڵێم جیاکارییەک ھەیە، لەنێوان بەخشینی مانا بە رابردوو و تەماشاکردنی داھاتوو.

مرۆڤ لە سەرەتای بوونییەوە لە نەوەکانی پێش خۆی روانیوە، بەڵام گۆڕینی رابردوو بۆ ھێزێکی گەورەتر لە داھاتوو، بەکارھێنانی ماناکانی رابردوو دژ بە داھاتوو، بەکارھێنانی رابردوو دژ بە داھێنان و بیرکردنەوە و بەرھەمھێنانەوە دەچێتە خانەی چەقبەستنەوە؟! ئەوەش خاڵی بنەڕەتی نێوان دوو جیھانبینییە. دەمەوێ بڵێم قەرەنی جەمیل ئەو چەقبەستنە رەت دەکاتەوە. بە دیوەکەی دیکەش جیاوازییەکی گەورە ھەیە، لە نێوان رێزگرتنی رابردوو و گۆڕینی رابردوو بۆ ئامێرێک دژ بە داھاتوو! رێزگرتنی رابردوو بەشێکە لە رێزگرتنی جیاوازی، بەڵام گۆڕینی رابردوو بۆ موقەدەس، میکانیزمێکی گرنکی بەرگری لەخۆکردنی دەسەڵاتی سیاسی و دەسەڵاتی ئایینییە، نەک دەسەڵاتی ھونەری. لە ئەدەب و ھونەردا ھەمیشە رابردوو پێویستی بە بەرھەمھێنانەوە و دووبارە خوێندنەوە و بەدواداچوونەوە ھەیە، ھەرگیز رابردوو ھەڵبژاردنی داھاتوو نییە، رابردوو ناتوانێ ھەڵوێست لە داھاتوو وەربگرێت، ئاماژەکردن نییە بە جەبرێک، کە دەبێ داھاتوو مەحکوم بێت بە ھەمان ھەڵبژاردن، بەڵکو ئاماژەیە بۆ توانای ھەڵبژاردن، توانای ھەڵبژاردنی دیار بە توانای ھەڵبژاردنی نادیار بەراورد ناکرێت؟!

رەنگە بەشێک لە تەماشاکردنی ئەو (گفتوگۆیە) لە ئاستی بابەت و فیکرەوە، تەماشاکردنێکی جیاوازی کولتوور و جیھانبینی لێبکەوێتەوە، بەڵام بەشێکی دیکەی ئەو تەماشاکردنە لە روانینی ھەستی ھونەرییەوە جیاوازیی (پەیوەندییەکان)ی لێدێتە بەرھەم. مەبەستمە بڵێم ھونەر بە دوو خاڵی زۆر بەھێزەوە بەندە، یەکەم: بەجێھێنانی رووداو بە شێوەیەکی ھونەرییانە! دووەم: بەجێھێنانی رووداو بە شێوەیەکی دادپەروەرانە. مەبەستم لە زاراوەی دادپەروەرانە ئەوەیە، کە ھونەر لە سەر ئاراستەکردن و ویست و پێویستییەکانی کۆ ناوەستێ، بەڵکو لە بوونێکی تایبەتی ئاستی رۆشنبیری و ھەستی ھونەری خۆی پێشکەش دەکات. مەبەستم لە زاراوەی ھونەرییانەش ئەوەیە، کە کاری ھونەری وەک ئامانج بۆ خۆی ھەیە. [9]

لە سیاسەتدا مێژوو بە رێکخستنی رووداو ھەڵدەسێت، ھەڵبەتە دوای روودانی، بەڵام لە ھونەردا رووداو خەڵق دەکرێ، یان لە لێوردبوونەوە و دنیای خەیاڵەوە دووبارە بونیاد دەنرێتەوە. جوانیی کاری ھونەری وەک رووداو ئەوەیە، کە لە ھەر چرکەیەکدا وا ھەست بکەیت یەکەمجارە دەیبینیت! بەو مانایەش دەتوانم بڵێم ھەمیشە ھونەر، جووڵە و چاوکرانەوەیەکی دیکەیە، دیار و نادیارە! ھونەر لەوەی دەیبینین شتێکی دیکە دەڵێت.

بەڵام خوێندنەوەی من بۆ (بەھای رەنگ) لای ھونەرمەند قەرەنی جەمیل لە پەیوەندیی نێوان رۆناکی و تاریکیدایە، رەنگی سێیەمی دووەمە بە بارستە و تۆنی تایبەت، لەوێشەوە فەزا و بەرجەستەبوونی جوڵەی بابەت نیشان دەدات! لە رەنگی سپی کە دەلالەتی بۆشایییەکانی داھاتوو و بۆشایییەکانی ناوەوەی ھەیە و بەھای جیاوازی ھەڵگرتووە، بەرەو خاکیبوون دەڕوا، کە ھەڵگری سیفەتی ئابوورییانەیە و بە فیکرەوە بەندە، بەڵام مەرج نییە ھەڵچوونەکانی ناوەوە بێت، وەک تەعبیرییەکان بیری لێدەکەنەوە. لە تەماشاکردنی مندا (بابەتەکان)ی قەرەنی جەمیل زێتر ئەبستراکت و دراماتیکین ھەڵگری پەیوەندییەکی ئاراستەنەکراون و کەوتوونەتە نێو فەزای ئاوابوونی مرۆڤ! جووڵە و بابەتی ئەو خۆ لە مرۆڤ لادانە (دەرنەکەوتن/ دەرکەوتنە)، دەشێ بە یەکێک لە دنیابینییەکانی ھونەرمەند بۆ زێدەڕۆیی گەشەی دانیشتووان و زێدەڕۆییی پاشماوەکانی مرۆڤ و رابردووی مرۆڤ بژمێردرێت؟! دەمەوێ بڵێم ئەوە تەماشاکردنی ھونەرمەندە وا دەکات دنیای (پوکاوەی مرۆڤ) ژیانی سەر زەوی وەک رووداوێکی مەعنەوی وێنا بکات، کە تێیدا کەلاکی رۆژانی رابردوو لەسەر یەک کەڵەکە کەوتوون و بە رەنگی سێیەمی دووەم لە دنیای تەواونەکراوی جووڵەی رووداودا بەرھەم بھێنێتەوە. بەڵام خەڵقکردنی کاری ھونەری وەک رووداو لەلای ھونەرمەند لەو تێگەیشتنەوە سەرچاوە دەگرێ، کە ھیچ لایەک کار بۆ لایەکەی دیکە ناکات (واتە ھەم تەماشای پووچی زەوییە و ھەم دیارنەبوونی ئاسمانە! نە مەرگ کار بۆ ژیان دەکات و نە ژیان کار بۆ مەرگ دەکات…)، بەڵکو بوونی خۆی لە پەیوەندیی دینامیکیی (دەرکەوتن و دەرنەکەوتن)دا لێکدەداتەوە.

ھونەرمەند قەرەنی جەمیل ھەستکردنمان بە (شوێن)ی رووداو لێدەسێنێتەوە، بەڵام وەک ئاگایی پڕمان دەکات لە (زەمەن)ی رووداو، کە لە بڕینی زەمەنە ئاسۆییەکانەوە ھاتووە و لە بوونێکی شاقولی تایبەتدا وەک پەڵەی (سپی/رۆناکی) دەردەکەوێتەوە. واتە ئەو بەشەی پەڵەی (سپی/رۆناکی) دەکەوێتە سەر، خۆی بۆ ھونەرمەند دەردەخات و دەبێتە ھۆکاری شاردنەوەی لایەنەکانی دیکەی نێو کارە ھونەرییەکە، بەڵام نابێ لە بیرمان بچێت ئەگەرچی دەرکەوتنەکە لایەنی ئۆنتۆلۆجی ھەیە، بەڵام دوایین راستی نییە، ئەوەش وەرگر ھاندەدات ھەوڵی دۆزینەوەی دیکە بدات؟! ئەو ئاسۆ و دەریچەیەی لە تابلۆکانی قەرەنی جەمیل رۆناکی لێدەڕژێ نادیارە و لە گفتوگۆی دیاردایە، رابردووە و لە داھاتوودایە، تاریکییە و لە رۆناکییدایە، ئەو پەیوەندی و گفتوگۆیە، پەیوەندی و گفتوگۆی کەللەسەر و میوەکانی (پۆل سیزان)مان بیر دەخاتەوە، (کەللەسەر و سوراحی ١٨٦٥)ی (سیزان)[10]  و میوەکانی… وەک دەزانین مۆتیفی [11](motif)  میوە لای سیزان زیندەگی و جوانی دەگەیەنێت! پەیوەندی و گفتوگۆی نێوان مۆتیفەکانی کەللەسەر و میوە لەلایەن سیزان و تاریکی و رۆناکی لە لایەن قەرەنی جەمیل لە سەر ویست و داوا و پێویستییەکانی کۆ وێنا نەکراوە، بەڵکو لە روویەک لە روویەکانی شاردنەوەی پاشماوەکانی مرۆڤ و دوارۆژ بەرجەستە دەکەن، ئەو لەیەکچوونە لە تەماشاکردنی مندا دەشێ ترسی ھونەرمەندان بێت لە ژیان!

ژیان لای ھونەرمەند قەرەنی جەمیل رووداوێکی ترسناکە، ژیان لە کارەکانیدا لە دەرەوەی شوێن دێ و بە زەمەن رۆناکمان دەکاتەوە. دەتوانم بڵێم لە کۆی کارەکانی ھونەرمەندا پەیوەندی و گفتوگۆی نێوان زەمەن و شوێن، تاریکی و رۆناکی، نائارامی بەڕێوەی دەبات، یەکێک لە ماناکانی ئەو گفتوگۆ و پەیوەندییەش بە شێوەیەکی گشتی بەرجەستەکردنی ئارامییە. بەڵام پەیوەندی و گفتوگۆی نێوان (ئارامی و نائارامی) ناکەوێتە سەر بەرھەمھێنانەوەی ئەفسانە و کوشتنی فیکر، ناکەوێتە سەر تەماشاکردنی باوی کولتوور و وەلاخستنی ھەستی ھونەری، چونکە وەک گوتمان داھێنان وەک ئامانج بۆ خۆی ھەیە، داھێنان لە سەر ئاراستەکردن نەوەستاوە. دەشێ کاری ھونەری لای قەرەنی جەمیل نیشاندانی سەرەتای قارەمانێتی و پاشماوەکان بێت، لە رێگای پڕشنگەکانی داھاتووەوە… دەشێ ھونەرمەند قەرەنی جەمیل لە رێگای خودی (زمانی کار)ەوە بە شێوەیەکی ئینفۆرمەڵ[12] وێنە بکێشێ و خۆی بنوێنێ، بەڵام بەردەوام کولتووری چەسپاوی خودێتی و بابەتێتی و شێوازگەریی تێدەپەڕێنێـت.

١٤ی تەمموزی ٢٠١٥ ھەولێر

[1] (فیرناندۆ پیسوا، Fernando Pessoa) شاعیری پرتگالی لە (لەشبونە) لە ساڵی (١٨٨٨) لە دایکبووە و ھەر لەوێش دوای (٤٧) ساڵان لە ساڵی (١٩٣٥) کۆچی دوایی کردووە، ئەو پارچە شیعرە لە ئینگلیزییەوە (زاموا محەمەد) وەریگێڕاوە. بڕوانە: سایتی دەنگەکان ١٤/٤/٢٠١٥.

[2] تجلي الجميل- هانز جيورج جادامر، تحرير : روبرت برناسكوني، ترجمة ودراسة وشرح: د. سعيد توفيق. المجلس الاعلى للثقافة،ط 1997. ص21،22.

[3] كادامير، مفهوم الوعي الجمالي في الهيرمنيوتيكا الفلسفة، د. ماهر عبدالحسين حسن، دار التنوير 2009، ط1،ص34.

[4] نفس المصدر… ص71

[5] نفس المصدر… ص17.

[6] هايدغر، اصل العمل الفني، ترجمة: د. ابو العيد دودو، منشورات الجمل، ط1.

[7] قەرەنی جەمیل حەسەن ساڵی ١٩٥٤ لە ھەولێر لە دایکبووە، لە ساڵی ١٩٧٦-١٩٧٧ پەیمانگای ھونەرە جوانەکانی لە شاری بەغداد تەواو کردووە، لە ساڵی ١٩٧٩- ٢٠٠٣ لە دەرەوەی وڵات (ئیتاڵیا، ئیسپانیا، ھۆڵەندا) ژیاوە، ئێستا مامۆستای پەیمانگای ھونەرە جوانەکان- بەشی شێوەکارییە.

[8] figure- نیگار، شێوە، نوێنەرایەتیکردن بە شێوەیەکی دیجیتالی، مەجاز…

[9] ئەو قسەیە لە گوتەیەکی ((ئیمانۆیل کانت ١٧٢٤-١٨٠٤)) ھاتووە کە دەڵێت: مرۆڤ و ھەموو بوونەوەرێکی عاقڵی دیکە وەک ئامانج بۆخۆی ھەیە، نەک وەک کەرەستە بۆ نیازی بەکارھێنان لە لایەن ویستی ئەو و ئەویدیکەوە. 

[10] ھونەرمەند پۆل سیزان )١٨٣٩_١٩٠٦ (لە ھەرێمی (ئێکس ئان پرۆفانس) فەرەنسا ھاتۆتە دنیاوە، لە لاوێتیدا ھەمیشە ھەستی بە دۆڕان کردووە، ژیان بە نیسبەت سیزان حەفیفەتێکی بزرە.. دواتر تا دوا تەمەنی ھەموو ژیانی خۆی بۆ نیگارکێشان تەرخان کردووە.

[11] – motif- بنەماى فيكرەى كارى هونەرى. تاكة نيطاريَط. الفكرة الرئيسية بعمل فني‏…  رَسْم مفرد‏

[12]   – informal- سادە، نا فەرمى، غَيْر رسمي. عامّي‏.

The post دەرکەوتنی جوانی و ھونەر appeared first on ژنەفتن.

ئاشکرایە وڵاتانی ئەوروپی (ئیتالیا، فەرەنسا، ئەڵمانیا، ئیسپانیا، بەریتانیا… ھتد) لە ھەموو بوارەکانی، پیشەسازی و تەکنۆلۆژی، زانستی و زانیاری، سیاسی و کۆمەڵایەتی ھەمیشە لە پێشکەوتن و گەشەسەندندان (ئەمەش پێویست بە بەڵگە ناکا)، ئەم پێشکەوتنەش لە عەقڵ و ھۆشی کەسایەتیی میللەتێک دێت کە خاوەن بەھرە و فیکر و فەلسەفەی بەرفراوانی کۆمەڵایەتیی خۆی بێ، ھەروەھا بوارەکان کراوەن و بێ سنوورن، ھیچ کۆسپێکی سیاسی یا ئایینی، یاخود کۆمەڵایەتی، ڕێگا لە بەردەوامی ئەم پێشکەوتن و گەشەسەندنە ناگرێت. بەم جۆرە لە بواری ھونەر بە گشتی و شێوەکاری بە تایبەتی چەند ھۆکارێکی گرنگ ھەن بۆ پەرەسەندن و بەرزبوونەوەی ئاستی گشتی ھونەر و ڕۆشنبیری کە دەبن بە پاڵپشتی ھونەرمەندان تاوەکو لە ھەر کاتێکی مێژووییدا بتوانن ھونەرەکەیان بگەیەنن بە ئاستێک کە شیاوی قۆناغەکە بێت.

یەک لەم ھۆکارانە ڕەخنە و ھەڵسەنگاندنی ھونەرییە، کە ھونەرمەند دەخاتە نێو چوارچێوەی جددی و بەرپرسیاری لە جۆری کارکردن و شێوە و ناوەرۆکی بەرھەمەکان و پلەی ھونەری پێ دەبەخشێت، لەنێو کێشەیەکی ھونەریی شێوازگەریی پڕ تەکنیک و فیکری دادەنێت و بەرپرسیاری مێژوویی دەخاتە بەردەم ھونەرمەندان لەڕووی لیاقەت و خووڕەوشتی کەسایەتیی ھونەری بەرانبەر بە کۆمەڵگا و ھونەرمەندانی دوای قۆناغی ئەوی تر.

ئێمە کە باسی ھونەر و ھونەرمەندانی وڵاتێک دەکەین و دەبنە جێگای سەرنجمان و خۆشحاڵی و ڕەزامەندی خۆمان پیشان دەدەین، تەنیا ئەوە ناگەیەنێ کە ھونەرمەندانی ئەم وڵاتە یا ئەوی تر بەھرەمەندی گەورەن و بیروبۆچوونی فەلسەفی تایبەت بە خۆیان ھەیە و دەتوانن لەسەر بنەمایەکی مێژوویی کۆنکرێت کاری ھونەری ئەنجام بدەن و تیۆریای ھونەریشیان ھەبێت، بەڵکو لایەنێکی تری زۆر گرنگ ھەیە کە بوار و کەشوھەوایەکی دیموکراسی و ھارمۆنی، ئازادیی دەربڕین، سنگ فراوانی ڕەخساو لەم کۆمەڵگا کراوانە ھەیە کە ڕەخنە و ھەڵسەنگاندن، یاخود لێکۆڵینەوەی ڕەخنەیی ھەمیشە لەپێناو دەوڵەمەندترکردنی ھونەرن. لێرەدا ترسی ئەوە نییە کە ھونەرمەندێک ڕەخنە ڕاپێچی بکات و لە گۆڕەپانی ھونەری بیسڕێتەوە، چونکە پێشەکی ئەو ھونەرمەندە کە بەرھەمی داھێنان ئەنجام دەدات دەزانێت ڕەخنە و ھەڵسەنگاندن بۆ کارەکانی دەکرێت، ئەمەش ئەو پردەیە کە بینەر و ھونەرمەند لە یەکتر نزیک دەکاتەوە، بەڵام زۆر بەداخەوە، لە کوردستان بە کۆمەڵ ھونەرمەندی شێوەکاری ھەیە، کەچی ڕەخنەگرێک نییە بتوانێ ھەڵسەنگاندێک بکات، بە بینەر ڕابگەیەنێت باش و خراپ چۆنە، ئەوەش ھەڵبەتە دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی ڕۆشنبیری و تیۆریی ھونەری لەلایەک و نەبوونی مرۆڤی ڕۆشنبیری تایبەتمەند لە بواری ڕەخنە و ھەڵسەنگاندنی بەرھەمی ھونەرمەندان و خووڕەوشتیان لەلایەکی ترەوە، جگە لەوەش زۆر ھۆکاری تری کۆمەڵایەتی و سایکۆلۆژی ھەیە وەک ڕۆحی موجامەلەی دووانەیی، ترسی گازەندەکردنی ھونەرمەند و شکانی پەیوەندیی برادەرایەتی، لێکزویربوون و لۆمەکردنی یەکتری و… ھتد، کە بەداخەوە ئەم خەسڵەت و ڕەوشتانە ھەموو کاتێک دەخرێنە سەرووی گەشەسەندنی ھونەر و پێشکەوتنی ھونەرمەندان و تێکدانی یەکسانی و لەنگکردنی باری ڕۆشنبیریی ھونەری لە وڵات.

ئێمە دەزانین مێژووی ھونەر و ڕۆشنبیریی ھونەری لە کوردستان تەمەنێکی ئەوەندە درێژی نییە و خاوەن ھیچ قۆناغێکی تایبەتی نییە، ئەوەی ھەبێت کاریگەریی مێژووی ھونەری وڵاتانی ڕۆژئاوایە کە ئێمەی دروست کردووە و ھەمیشە پەیوەستین بەو زنجیرە قوتابخانە ھونەرییانەی لەم وڵاتە پێشکەوتووانە سەرچاوەی گرتووە و بۆتە جیھانی. بەم جۆرە ھونەرمەندانی پێشەنگی ئێمە ئەوانەن کە مێژووی ھونەری شێوەکارییان لە جیھان بنیادناوە وەک: جیۆتۆ، مازاشیۆ، لیۆناردۆ داڤنشی، میکێلئانجلۆ، ڕافایێل، تیسیان، کاراڤاجۆ، ڕامبرانت، گۆیا، ڤێلاسکیز و زۆری تر، تا دەگەیتە ئەم زەمەنە ھاوچەرخەی ئێستامان، بەڵام لە کوردستان کە وێنەکێشێک (دەڵێم وێنەکێش نەک ھونەرمەند) دێت وەک پێشەنگی ھونەریی خۆی ڕەپێشی واقیعی ئێستامان دەکات بێ ئەوەی ھیچ کاریگەرییەکی ئەوتۆی بەسەر گۆڕەپانی گشتی ھونەری ھەبووبێت، یاخود کاریگەریی تەکنیکی و فیکری بەسەر ھونەرمەندە گەنجەکانی ھاوچەرخی حۆی یا نەوەکانی دوای قۆناغی خۆی ھەبووبێت، لێرەدا ھەژاری و پەککەوتوویی ڕۆشنبیری و فیکریی ھونەری بەدیاردەکەوێت کە ئەویش خۆی لە خۆیدا کۆسپێکە لەپێش وتاری ڕەخنەی ھونەری.

ئێمەی کورد خاوەن کولتوورێکی ھەمەچشنی ناتەواوین، واتە زۆر جۆرە ڕۆشنبیری و ڕێچکەی فەلسەفی و تیۆریی ھەمەجۆری لاییدا و بەشێوەیەکی قوت و قوندە و شێواو بەڕێگەی زمانەکانی دەوروبەرمان گواستراوەتەوە نێو زەینی ئێمە، کە بۆتە ھۆی پەرتبوونی فیکری و بێ ئۆقرەیی ڕۆشنبیری و دروستبوونی جۆرێک لە دووانەیی (تا ڕادەیەکیش شێزۆفرێنیای فیکری)، لەبەر ئەوەشە تاکی ڕۆشنبیری ئێمە نەیتوانیوە بە چاوێکی ڕەسەنی ھاوکات و کراوە تەماشای جموجووڵەکانی ھونەری و ڕۆشنبیری بکات، یا بە زەینێکی فراوان و ڕاست و دروست شتەکان شی بکاتەوە و ھەڵیانسەنگێنێت. لێرەدا مرۆڤی یەک ڕەھەندبینمان بۆ دروست دەبێت، ئەو ڕەھەندە کورتبینەی کە ڕەنگدانەوەی ھزری کۆنی وێنەکێشی فۆلکلۆر گوزاری ھەڵاتوو لە ھەموو گیروگرفتەکانی قۆناغ و بێ توانایی لە قووڵبوونەوەی فیکرییە، لە ئەنجامی ئەم ڕەوشە ھەستکردن بە مەزنی و پێشەنگی ھونەر لە ناوچەیەک دروست دەبێت (بەوەھمەوە)، وەک بڵێی بیابانە و ھێشتا سەرەتای ژیانی تێدا دروست نەبووە.

لە جیھانی ھونەریی ئەمڕۆ پێشەنگ و ئەوی تر نییە، بەڵکو داھێنان ھەیە کە قووڵبوونەوەیە لە جوانی، ڕاستەقینەیی، پاکی، ئازادیی ڕۆحی، بۆ ئەوەی (لە ئێشوئازار دەرباز بین) تاوەکو (ژیان نەرم و ئاسانتر بێت)، لەپێناوی ئەم مەبەستە پیرۆزە ڕەخنەی ھونەری ھاتۆتە کایەوە بۆ ئەوەی ھونەرمەندان ڕێگەی ڕاستی و پلەی تەکنیکی بەرز و ڕێک بگرن، ڕێچکەی فیکری شاقووڵی و ڕۆشنبیرییەکی ڕاستی ھەڵبگرن نەوەک خۆپەرستی تاکەکەسی (پێشەنگانە).

لوغزی کاری ھونەری داھێنراو لە نھێنییەکانی زمانی شێوەکاریدایە، چۆن و بە چ شێوازێک فیکرەی ناوەرۆک داڕێژراوە، چ کەرستە و تەکنیکێک بەکارھێنراوە، فۆرمی دەربڕین لە کوێوە سەرچاوەی گرتووە و بە چ مەبەستێک ھاتۆتەکایەوە، ئەم بەرھەمە ھونەرییە لە چ کاتێک و لەچ شوێنێک ئەنجام دراوە؟ ھەموو ئەو پرسیارانە و ھی تریش ڕەخنە شییان دەکاتەوە و پارچە پارچەیان دەکات، لەدواییدا بەیەکەوەی دەبەستێتەوە و ھەڵیان دەسەنگێنێت تاوەکو ئەو بەھا ئێستێتیکییەی کە ڕەنگە ھونەرمەندەکە بۆی نەچووبێت لەنێوان توخمە سەرەکییەکان و فۆرمە تایبەتییەکانی ھونەرمەندەکە دەریبھێنێت.

بێ گومان ڕەخنەی باش و خراپیش ھەیە، بەڵام ئەوەی لێرە مەبەستمانە ئەوەیە کە پێویستمان بە ڕەخنەی ھونەری ڕاستگۆ ھەیە ھونەرمەندان ھەڵسەنگێنێت و ھەڵیانبژێرێت، ھەڵە شێوەییەکان پیشان بدات، فیکری ھونەرمەندەکە دەربێنێت و بە بینەری ڕابگەیەنێت، قۆناغەکانی ھونەری لە چەکمەجەکانی مێژووی خۆیان دابنێت. ھەموو قۆناغەکانی ھونەر ھەر لە سەردەمی ڕێنسانسەوە ئاڵوگۆڕی پەیوەندییە پۆزەتێڤ و نێگەتیڤەکانی نێوان ھونەرمەندان و ڕەخنەگران (داھێنان و شیکردنەوە)، بەم جۆرە لە مێژوودا ڕێچکەی گرتووە بەبێ ئەوەی ھیچ کامیان ڕێگا لەوی تر بگرێت. ڤازاری، دی پلێنیۆ کە ڕەخنەیان لە ھونەرمەندانی سەردەمی خۆیان وەکو لیۆناردۆ و میکێلئانجلۆ و رافایێل دەگرت و کارەکانیان شی دەکردنەوە، ھەمیشە ململانێیان لەسەر ئەوە بوو کە ئەو ھونەرە بەرەو تۆکمەتر و دروستتر بڕوات و ئاگاداریان دەکردنەوە لەوەی کە بینەر ھەڵنەخەڵەتێنن، (چونکە چاوی بینەر ھەموو کاتێک ھەڵە ئەکادیمییەکان نابینێت)، ئەگەر بێتو مەزەندەی ئەوە بکەین کە پەیکەری (داوود)ی میکێلئانجلۆ شان و ملی تێکچەقیوە و قۆڵ و دەستەکان بچووک و باریک، ڕێژەی تۆێکاری قاچ و سەری نەگونجاو بوایە ئەمڕۆ کێ باسی ئەو ھونەرمەندەی دەکرد؟ یاخود ھەمان پەیکەر ئەو پیرۆزییەی کە ئەمڕۆ ھەیەتی و بە درێژایی مێژوو باسی لێکراوە، لێی دەوەشاوە؟ بەڵام پێشەنگەکانی ئێمە لایان گرنگ نییە ئەگەر فیگەری ئافرەتێکی کورد بکێشن سەرتاپا پڕبێت لە ھەڵەی ئەکادیمی، ڕێژەی دەموچاو ناڕێک، شان و مل تێکچەقیو، دەست و پەنجە سەقەت وەک تەختەدار، بێ بەرپرسیاری ھونەری بە ھیچ شێوەیەک داڕشتنێکی ڕێکوپێک نابیندرێت.

لێرەدا چاوە ھەڵخەڵەتاوەکانی بینەر تەنیا کوتلەی گشتی فیگەری ئافرەتێکی کورد دەبینێت، جگە لەوە فیکرەیەکی قووڵ، ھاوچەرخ لە ناوەرۆکی کارەکەدا نییە لە سادەیی و ساکاری چێژی جوتیارانە زیاتر نەبێت. بەم جۆرە ھونەرمەندی (میللی) ڕەچاوی تۆکمەیی تەکنیک و مۆنۆمێنتالیی کارە ھونەرییەکەی ناکات، بەڵکو بەپێچەوانەوە ڕێچکەیەکی تەسک و بێ ڕەھەند دەگرێت و لە بازنەی ڕابردوو دەخولێتەوە، وەک (دۆن کیشۆت) بە چەک و جبە و بیروباوەڕی کۆنی لەبیرکراو دێتە نێو گۆڕەپانی نوێ، لەم حاڵەتە ئەم جۆرە ھونەرمەندە ھەموو جۆرە بزاڤێکی نوێی لا سەیرە و بەدژایەتی خۆی دادەنێ بێ ئەوەی دەوروبەر ئاگاداری (پەڕانۆیا)ی ئەو ببن.

تێبینی: ئەم وتارە لە ژمارەی ١٠ ساڵی سێیەمی گۆڤاری شێوەکاری ٢٠٠٥ بڵاو کراوەتەوە.

The post ڕەخنەی ھونەری لە کوێوە دەست پێ بکات؟ appeared first on ژنەفتن.

هونەری شێوەکاری لەسەر ئاستێکی زۆر بەرزی ڕۆحی و ویژدانی هاتۆتە کایەوە و مامەڵەی لەگەڵ کراوە، مرۆڤی تایبەتمەند و بەهرەدار کە هەمیشە خاوەن ژیانی تایبەتی و جیاوازە لەگەڵ خەڵکی تر بەم کارە هەڵساوە و کاری هونەری وەک دەربڕین لە قووڵایی تراژیدیای ژیانی ئەنجامداوە. کێشەی مرۆڤ لەگەڵ سرووشت و نهێنییەکانی، هەوڵ و تێکۆشانی لە پێناو هەست بە بوونکردنی خۆی، ناسین و زانیاری وەرگرتن، پیربوون و مردن لە نێو زەمەنێکی دیارکراودا، دروستکردنی جۆرەها فکر و ئەندێشەی زیندووبوونەوە و بە هیوای بەدیهێنانی ژیانێکی تر لە دونیایەکی تر، هەموو ئەوانە ئادەمیزاد لە نمایشەکانی جیاجیای خۆی، بە درێژایی مێژوو لە نێو تراژیدیاوە گەڵاڵەی کردوو و دەبێتە مێژووی هەرە جدی هەموو ئاواتەکانی. ئەم بارودۆخەی مرۆڤ بە شێوەیەک لە شێوەکانی دەربڕین لە پێناو زاڵبوون بەسەر هەموو گیروگرفت و بارە نهێنییەکان و ئێش و ئازارەکانی ژیان دایڕشتۆتەوە. لە سەردەمی گریکی کۆن شانۆ دەربڕینێکی ڕاستەقینەی کێشە فەلسەفییەکانی مرۆڤ بووە، کێشەی بوون و نەبوون، ژیان و مردن، نهێنییەکانی سرووشت، کێشەی سایکۆلۆژی (گەڕان بە دوای هۆ و ئاکام)، دروستکردنی خواوەندەکان و گەڕان بە دوای نەمری. پاڵەوانی ئەم نمایشانەش لە شانۆکان، هەروەها لە نێو کۆمەڵگاش هەمیشە سەرکەوتووە و خاوەن وزە و بەهرەیەکی بێ وێنەیە، لە هەمان کاتیشدا ئینسانێکی پڕ ئێش و ئازارە.

هونەری جدی ئەو هونەرەیە کە لایەنی جدی لە ژیانی مرۆڤ و سەرقاڵییەکانی وەردەگرێت، ئەمەش هەڵبەتە دەکەوێتە نێو تراژێدیای ژیان و بە پێویست هونەرمەند داوێتە نێو لێکۆڵینەوەکانی فەلسەفی کە پەیوەستە بە چارەنووسی مرۆڤ و مێژووی بوون و نەبوونی. ئەو هونەرمەندانەی کە بۆ ئەم لایەنە چ بواری شانۆ، مۆسیقا، هەروەها شێوەکاری کاریان ئەنجامداوە لە ئەبەد ژیاون، هەردەم هەوڵی جێبەجێکردن و داهێنانی خودیان داوە بۆ گەیشتن بە مەرامی سەرەکی ئەویش یەکلاکردنەوەی مەسەلەی بوون و نەبوونە یاخود ژیان و مردنە، کە بە شێوازێکی تۆکمە و مێژوویی و تەکنیکێکی بەرز و پڕ توانایی داڕشتنی هونەری کاری بۆ کراوە و جۆرە مامەڵەیەک لەگەڵ بابەت و پێکهاتەی کاری هونەری کراوە کە مایەی سەرنج و بیرکردنەوەی مرۆڤ بێت لە هەموو کاتێک و شوێنێک، وەک لە پەیکەرەکانی میکێل ئانجلۆ، تابلۆکانی لیۆناردۆ، ڕافایێل، تاخود ڤێلاسکێز، گۆیا، دیلاکرۆ، تاوەکو دەگەین بە قۆناغە نوێیەکان و ئیمڕۆش، کە لە هونەری نوێ ئەم جۆرە توانایە بەپێی زەمەن و بارودۆخی کۆمەڵگای مەدەنی، بەدی دەکرێت، وەک ڕۆبێرت ڕۆشێنبێرگ، ئەنسلم کیفەر، میگێل بەرشەلۆ و زۆرانی تر کە بە گشتی بیرکردنەوە و فەلسەفەی هونەرییان لەسەر بنچینەیێکی چارەنووسی مرۆڤەوە داناوە و کات و شوێنیان نییە. بە پێچەوانەی ئەوە، هونەرێک هەیە پێی دەڵێن کۆمیدی کە لایەنی ڕووپۆشی ژیان وەردەگرێت، دوور لە قووڵاییەکانی فەلسەفی و مەرامەکانی ئینسان، بەڵکو زیاتر لایەنی هەست و سۆزی کاتی مرۆڤ ڕەچاو دەکات، بۆ خۆشگوزەرانی و هەڵخەڵەتاندنی وەهمەکانی مرۆڤ بە ڕێگای ئەو شێوازە تایبەتیانەی داڕشتن و پێکهێنانی بەرهەم کە مرۆڤ بەرامبەر بە شێوە ڕووپۆشەکەی ڕادەگرێت و سەرسامی دەکات، بێ ئەوەی بچێتە نێو قووڵایی، یاخود بێ ئەوەی بابەتێکی فەلسەفی کە چارەنووسی ئەوی لە پشتەوە بێت پیشان بدات. ئەم جۆرە هونەرەش هەر لە کۆنەوە هونەرێکی گشتی کۆمەڵایەتی چینە نزمەکان بووە لە لە کاتێکی دیاریکراو دێتە ئەنجام و بە ژیانێکی کورت لە ئاسۆی هونەر ون دەبێت. ئەم جۆرە هونەرە لەو شێوازە نزیک دەبێتەوە کە خەڵکی سادە و ساکار پێیەوە سەرسام دەبن. ئەو داڕشتنانەش لە ڕووی تەکنیک و پێکهاتەی کارەکان، زیاتر بازاڕی و بێ بەرپرسیاری چارەنووسی ئینسانی و فیکریی هونەری دێنە ئەنجام. لێرەدا گرینگ نییە هونەر تا چ ڕادەیەک دەکەوێتە نێو کێشەی وجودی و ململانێی ڕواڵەت و بارودۆخی مرۆڤ و دەوروبەرەکەی.

هونەری شێوەکاری جیاواز لە هونەرەکانی دی وەک شانۆ، مۆسیقا، شیعر، تراژێدیا و کۆمیدیای وەرگرتووە، شێوەکاری بە ڕێگای وەهمی شێوە بەدوای برینەکانی وجودیی هەمیشە زیندوودا دەگەڕێت، بەم جۆرە ئەم هونەرە مەعریفەیێکی ویژدانییە.

ژیانی ئادەمیزاد لەسەر زەمین زەمەنێکی ئەبەدییە، زەمەنیش دیاردە و ڕووداوەکانی بەرچاوی مرۆڤە کە پێی دەڵێت واقیع و حەقیقەت، بەڵام لە ڕاستیدا ”واقیع و حەقیقەت وەهمی مرۆڤن”، لە پێکهاتەکانی خەیاڵییەتی، یاخود دروستکردنی خۆیەتی، چونکە مرۆڤ پارچەیەکە لەو جیهانە گەورە و مەزنەی کەون و ”ئەو جیهانەی کە تیایدا دەژی، ئەو جیهانەیە کە کاریگەری خەیاڵی دایهێناوە، کەواتە هونەرییە، بە زەمانەوە بەستراوە”.

مرۆڤی هونەرمەند ئەو شێوە خەیاڵانە دادەڕێژێت کە لە وەهمی خۆیدا زادەی قووڵایی وجودی ڕەسەنی خۆیەتی، لە نێوان کەسایەتی دیۆنیزی و ئەپۆلینی وەک دوو جیهانی ژوورەوە و دەرەوەی شێوەکان بابەتی تراژیدی دەهێنێتە کایەوە کە زەمەنێکی دیاریکراوی نییە و لە قۆناغێک ناوەستێت. بەم جۆرە هونەری شێوەکاری لە بنەڕەتدا هونەری زەمەنە، ئەو زەمەنەی کە بەستراوە بە کەینونەی ئادەمیزاد، بێ کۆتاییە. مرۆڤ هەر لە سەرەتاوە تاوەکو ئیمڕۆ پاڵەوانی هەموو ڕووداوەکانە، هەروەها ویستوویەتی و دەیەوێت بەسەر هەموو مەسەلەکانی ژیان زاڵبێت، تەنانەت گەر هەرەس هاتوو و دۆڕاویش بێت وەک سەرکەوتوو و زاڵ بوو بەدیار دەکەوێت، چونکە بوونەوەری مرۆڤ تەکامولێکی ئینسانی نەکردووە و زۆری ماوە بگات بەو مەرامە بنەڕەتییەی کە لە وەهمیدا هەیە. نیتشە دەڵێ: ”مرۆڤ پەتێکی بەستراوە لە نێوان ئاژەڵ و سوپەرمرۆڤ، پەتێک بەسەر دۆزەخدا”.

شێوەکارانی بە توانا و ڕەسەن لە سەردەمی گریک و قۆناغی ڕێنسانس و ڕۆمانتیکی لە کارەکانیان نهێنییەک هەیە ئەویش ئەو ڕەسەنایەتییە تاکەییەی بوونە کە بە شێوە بەدیاری دەخەن (دەڵێم شێوە، چونکە شێوە بەرگی وەهمی مرۆڤە کە چۆن دەیەوێت بابەتی تراژیدی کە دروستکەری دڵەڕاوکێی فکری و کەڵکەڵەی بوون و نەبوونی کەسایەتی خۆیەتی بە شێوەیێکی پیرۆز ببیندرێت). ئەمەش ئاستێکی ئۆنتۆلۆژییە کە پاڵەوانان هەر لە کۆنەوە بە ڕێگای نمایشکردنی شانۆیی خەونەکانی خۆیان پێشانداوە. لێرەدا دەمەوێ ئەوە بڵێم کە مرۆڤی هونەرمەند بە ڕێگای داڕشتنی شێوە وەهمی سوپەرمرۆڤایەتی نێو خەیاڵی خۆی بهێنێتە ئەنجام و پاڵەوانیێتیی بەرامبەر ئەو دۆزەخە کە زەمەنی ژیانییەتی، بۆ تەکامولبوونی بنوێنێت.

گرینگی و پیرۆزی کاری هونەری ڕاستەقینە تەنیا لەوەدا نییە کە خەڵکی بینەر چێژی شێوەیی لێ وەربگرن و بۆ ڕازاندنەوە و پڕکردنەوەی دیواری ماڵەکانیان، هەروەها بە گوێرەی هونەرمەندیش، دەبێ بزانێ کە ئەنجامدانی کاری هونەری تەنیا پڕکردنەوە و داڕشتنی ڕووبەری کارەکەی بە ڕەنگ و هێڵ و فۆڕم و فیگەر نییە، بەڵکو لە یەکگرتنێکی کۆنکرێتی فیکریی کەسایەتی هونەرمەندەوەیە. وەک ئەرستۆتالیس دەڵێ: ”پیاوە گەورەکان جیان لەگەڵ خەڵکی ئاسایی، وەک چۆن جوان و ناشیرین، ئەوان هەمیشە وەک تابلۆیێکی هەرەباشی ڕاستەقینەن، چونکو ئەوەی زۆر پەرش و بڵاوە لە یەک یەکەی یەکگرتوو کۆ دەبێتەوە”.       

تێبینی: ئەم وتارە لە ژمارە ١٦ ساڵی چوارەم ٢٠٠٦ (گۆڤاری شێوەکاری)دا بڵاوکراوەتەوە.

The post هونەری شێوەکاری appeared first on ژنەفتن.

ئێمە دەزانین کەوا گەشەکردنی ئابووری و پیشەسازی و مەدەنیی شار و کوردتکردنەوەی ڕێگا دوورەکانی نێوان وڵاتان، بووە هۆی پێشکەوتنی هونەر و ڕۆشنبیری و شارستانیەتی کۆمەڵگاکانی ئەوروپا، بەلام لایەنێکی گرنگ هەیە کە بووەتە پاڵپشتی سەرەکی پێشکەوتنی هونەر و بەدیارکەوتنی  جۆرەها ڕیباز و قوتابخانەی جیاجیا. هەر یەکەو ڕەنگدانەوەی قۆناغێکی کۆمەڵایەتییە لە زەمەنێکی دیاریکراو هاتووەتە کایەوە، ئەویش پێشکەوتنی چێژی هونەرییە کە لە تێربوونی بینینی خەڵکەوە دێت لەو زەنجیرە مێژووییەی هونەری و ستایلە هەمە جۆرەکان، کە ئیمڕۆ هونەرمەند هەر کارێک ئەنجام بدات نابێتە شتێکی نامۆ و ناڕەوای هونەری بۆ بینینی خەڵک. لێرەدا ئەم تەکامولە دەگەڕێتەوە بۆ هونەرمەندان و مێژووی هونەرییان کە هەموو کەلێنێکیان لە چێژی خەڵک پڕ کردۆتەوە. لەم حاڵەتەدا، لە قۆنا‌غێکی نوێی کۆمەڵایەتیی پێشکەوتوو، هونەری نوێی هاوچەرخ بە هەموو شێواز و ڕێبازەکانییەوە هیچ جۆرە ڕەتکردنەوەیەکی کۆمەڵایەتی لە چێژی خەڵک دروست ناکات، بە پێچەوانەوە بە تێڕوانینێکی ئێستێتیکی، لە تێری هەست و بینینیان تەماشای دەکەن. کەچی لە کۆمەڵگەی ئێمە کە هەموومان دەزانین، مێژووی هونەریمان بە شێوە جیاوازەکان و ستایلە زۆرەکان نییە، هونەرمەندان دێن ڕاستەوخۆ بە ستایلە هەرە تازەکانی وڵاتانی پێشکەوتوو کارەکانیان ئەنجام دەدەن لە کاتی نمایشکرنیشیدا لە پیشانگاکانیان گلەیی ئەوە دەکەن کە بینەری هونەری نییە تەنیا هونەرمەندان خۆیانن دەڕۆن بۆ بینینی. لێرەدا خەڵکی ئێمە ناتوانن ببن بە بینەری چێژوەرگری ئەم جۆرە هونەرە. بەڵکوو بێهیواییەک لە دەروونیان دروست دەبێت، بە ڕەخنە وەڵامیان نادرێتەوە، تەنیا بە ئامادەنەبوونیان و نەگەڕانەوەیان بو بینین، وەک هەڵوێستێکی شاراوەی دەروونێکی بێهیوا وەڵام دەدەنەوە، ئەمەش لەڕاستیدا گەورەترین کارەساتە لەنێوان پەیوەندیی بینەر و هونەر و هونەرمەندان. هونەر لە وڵاتی ئێمە نەیتوانیوە ئەو بۆشایییە پڕ بکاتەوە کە بینەری ئێمە ڕچاوی دەکات و تامەزرۆی بینینیەتی و تێری بکات و سەرنجی ڕابکێشێت، هەست و دەروونی پڕ بکات لە جوانی و خۆلیای بینینی بۆ دروست بکات. هونەرمەندانی ئێمە تەبریریان بۆ ئەو مەسەلەیە ئەوەیە کە بینەری ئێمە بێ ڕۆشنبیریی هونەرین، کۆمەڵگایەکی دواکەوتوومان هەیە و پەروەردە نەکراوە، لە هونەرێکی نوێ و هاوچەڕخ ناگەن. بەڵام کێشەکە بەو سادەیی و ساکارییە نییە، چونکە کۆمەڵگا پێکهاتووە لە هەموو توێژەکان، هەروەها هونەرمەندانیش لەنێو هەمان چوارچێوەی دواکەوتوویی ئەو مێژووەن، پارچەیەکی گەورەی ئەم گیروگرفتە پێکدێنن و بەرپرسیارن بەرانبەر بە بینین و چێژی کۆمەڵگا و گەشەسەندنی بواری جوانی و فکری هونەری لەسەر خاکی خۆماڵی و داهێنانی بەرهەمی هونەری. بازدان و سنووربڕین لە ستایل و شێوازی هونەریدا کارێکی ڕەوایە گەر هەموو سنوورەکان لە یەک ئاستی مێژووی چێژی هونەری و تێربوونی بینینی کۆمەڵگا بێت، بەڵام پێکەوەنان و پێکەوەلکاندنی شێوە و ستایلە دەرەکییە پێشکەوتووەکان بە هۆشی هونەری دواکەوتوو و بە بەرهەمهێنانی کارێک بێ بنەمای مێژوویی، لەم کۆمەڵگایە بینەری نابێت، بۆیە زۆربەی نمایشە هونەرییەکانمان تاڕادەیەک چۆڵن و لە سێ چوار ڕۆژ زیاتر درێژەی پێ نادرێت. ئەمەش حاڵەتێکی تر دروست دەکات ئەویش ئەوەیە کە هونەرمەند کاراکتەری ئەندێشەیی خۆی و لوغزی هونەرمەندایەتی لەنێو کۆمەڵگا (کە چۆن لە مێژووی هونەرەوە هاتووە و پلە و پایەیەکی ئەفسانەیی بۆ دانراوە و پیرۆز بووە) لەدەست دەدات و لە پەراوێزی کۆمەڵگەکەی خۆی دەمێنێتەوە.

تێبینی: ئەم وتارە لە ژمارە ٣٢ ساڵی هەشتەمی گۆڤاری (شێوەکاری)دا بڵاو کراوەتەوە

The post ونبوونی لوغزی هونەرمەند appeared first on ژنەفتن.