گشت کەلتوورێک چیرۆکێکی دەربارەی عەشق هەیە بۆ گێڕانەوە. یان با بڵێین عەشق لەناو هەر کەلتوور و کۆمەڵگەیەکدا بوونی هەیە، بەڵام کەمن ئەو کەلتوورانەی پێچ و خول بە عەشق لێدەدەن و لە فۆڕمی چیرۆکێکەوە دەیگۆڕن بۆ شتێکی زیاتر: خوازەیەکی بەرەنگار و تۆزلێنەنیشتوو. کەلتووری کوردیش وەک هەر چەشنە کەلتوورێکی دیکە کۆمەڵە داستان و چیرۆکەهێمایەکی تیادا خوڵقاوە کە بەهۆی دەستاودەستکردنیان لە فۆڕمێکەوە بۆ فۆڕمێکی تر تایبەتمەندیی فرەیان وەرگرتووە. یەکێک لەو داستانانەش بریتییە لە دەروێشی ئەڤدی. داستانێک تیایدا ئارەزوو بابەتی تابۆ و مەحاڵ دەلەقێنێت، دڵبەر و دڵدار بە تینوتاوە گڕگرتووەکانیان ڕووبەڕووی مێژوو، دەسەڵات و واقیعی ڕەقهەڵاتوو دەبنەوە. گەر بێتو ئەم شاکارە تەنیا وەک داستان/چیرۆکێکی ناو فۆلکلۆر وەربگرین، ئەوا بەڕاستی لە تێما سەرەکییەکەی ناو خودی داستانەکە حاڵی نابین و ماتەوزەکەی ناخرێتە سەر فۆڕمی جووڵەوزە. چونکە ئەوەی دەروێشی ئەڤدی دەیخاتە بەر دیدە ڕێکاوڕێک لە تراژیدیای دوو ئاشقدا کورت نابێتەوە، بەڵکوو شتێکی زۆر زیاترە. بەدڵنیایییەوە ئەمەش هەر ئەو شتەیە، کە بادیۆ و ژیژەک پێی دەڵێن ڕووداو: چرکەساتێک تیایدا گوڕوگوژمی ژیانی ئاسایی دەشێوێت و لە ئاست پانتاییی ڕەمزی ئاوارتە دەردەکەوێت. ڕوونتر بڵێین، پچڕانێک دێتە ئارا وا ناچارمان دەکات دووبارە لەمەڕ هەموو شتێک تێڕابمێنین و بۆ ڕاستییەکی نوێی تازەهاتوو، وەفادار بین.

چەمکێکی وەک ڕووداو کە لەلایەن ئالان بادیۆوە بە کارلەسەرکردن و خوێندنەوەی نوێ پەرەی پێدراوە و دواتر لەلایەن ژیژەکەوە دووبارە ڕاڤەی جیاوازی بۆ کراوە تەنیا بریتی نییە لە ڕوودانی شتێک. ڕووداو بە چەمکاندنەکەی بادیۆ درزبردنی شتێکە وەک ئەوەی شوخت، قەڵەشت و چەڕژەیەک بەر دیوە ڕووکارەکییەکەی ژینگە ڕەمزییەکەمان بکەوێت و دووچاری ئەوەمان بکات سەرقاڵ بین پێیەوە. ڕووداو یاخود ڕوودانی ڕووداوێک هاوتەرازە بە پچڕانی ڕەوتی ژیانە ڕۆژانەیییەکەمان بەوەی هەروا بە سادەیی بەنێومان تێناپەڕێت هاوشێوەی ئەوەی تەنیا تایبەتمەندییەکی ڕاگوزەری هەبێت، بەڵکوو بە پچڕانەکەی داوای بڕیار و داوەرییەکمان لێدەکات هاوچەشنی ئەوەی بە گوێماندا بچرپێنێت: “ئایا بۆ ئەو ڕاستییەی وا ئاشکرای دەکەم، وەفادار دەبن؟ یان دەتانەوێت بە ئاسوودەیی لەناو دۆخە کۆنە بەبەردبووەکەتان بمێننەوە؟” دەکرێت ڕووداو کارێکی هونەری، شۆڕش، ئەزموونی عەشقێک یانیش تراومایەک بێت، بۆیەشە تێکهەڵچوونێکی لەناکاوە لەگەڵ مەحاڵ، تێکهەڵچوونێک کە گەواهی چییەتیی ویست و ئۆبێکت-هۆکاری ئارەزوومان دەدات. ڕووداو بێ گێرەوکێشە نییە. ئەوە ڕووداوە ڕەوتە بێخەوشەکەی ژیانمان تووشی پچڕان دەکات و بەو کردەیەی خۆیەوە، دەرگایەکی نوێمان لەپێناو خستنەئەستۆی شتێکی نوێتر، بۆ دەکاتەوە.

لای بادیۆ، ڕووداو شۆرتێکی پێشبینینەکراوی ناو پانتایییە ڕەمزییەکەی سوبێکتە، وەستانێکی ڕادیکاڵانەیە لەسەر پانتاییمان لەپێناو هێنانە ناوەوەی شتێکی نوێ. ڕووداوی بادیۆیی[1] نە بەتەواوی گۆڕانە و نەش ڕوودان، بەڵکوو هەڵگێڕ و وەرگێڕکردنی دۆخێکی بەرزەفتنەبووی ناو دیوەکانی سیستەمە، وەک ئەوەی ڕووداو دیوی مەحاڵێک بێت و کەچی هەر ڕووش دەدات و بە هاتنە ڕوودانی گۆڕانێکی ڕادیکاڵ دەخوڵقێنێت. لای بادیۆ شۆڕشی فەڕەنسی، عاشقبوون، یاخود دۆزینەوەی فاکتێکی نوێ لە زانست بریتیین لە ڕووداو. بەڵام خاڵە سەرنجڕاکێشەکە لای بادیۆ ئەوەیە، کە هیچ ڕووداوێک بەتەواوی ناچێتە ناو پانتاییی ڕووداوەوە گەر کەسێک بەرانبەری وەفادار و بە ئەمەک نەبێت، لەسەر ئەو ڕاستییەی، کە ئەوە کەسەکانن بە وەفاداریان دەرهەق بە ڕووداو دۆخەکە کردەکی دەکەنەوە و ڕاستییەکی نوێ دەئافرێنن تەنانەت گەر ژینگەی چواردەوریان نکۆڵیشی لێ بکات. لەبەر ئەمەشە، بۆ وی حەقیقەت تەنیا لەناو فاکتدا قەتیس نەبووە، بەڵکوو لەناو ئەو پرۆسە وەفادارییەی سوبێکتە بە ڕووداوەوە، کە دواجار بە کارلێککردنی حەقیقەت خۆی دەردەخات. ئاشکرایە بادیۆ چوار سووچ وەک شوێنگەی سەرەکیی ڕووداو دەبینێت: سیاسەت، زانست، عەشق و هونەر. سا گەر بادیۆیانە بڵێین، ڕووداو هاوشێوەی بروسکەیەکی تیژئاسای ناو ئاسمانێکی تاریکە، کە هەقیقەتێک دادەکوتێتە بەردەممان وا پێشتر نەبووە.

چەمکەکە واتە ڕووداو، لای ژیژەک ڕەهەند و خولانەوەی جیاوازتر وەردەگرێت. بە واتایەکی تر، بۆ ژیژەک ڕووداو هەمان ئەو قورسایییەی لای بادیۆ هەیە، هەڵدەگرێت، بەڵام بە مەودایەکی دوورتر. لە کاتێکدا بادیۆ ڕووداو وەک پچڕانێکی پەتی لە جیهانەکەمان دەبینێت، -ڕاستتر بڵێین پچڕانێکی ماتماتیکی کە هەقیقەتێک دێنێتە بوون- کەچی ژیژەک لەم پەتێتییە بە گومانە و هەروا بە دەستلێنەدراوی نایخاتە ناو سیستەمە چەمکییەکەی خۆیەوە. ژیژەک ڕیشەییتر دێت و لای وایە ڕووداو شتێک نییە ڕاستەوڕاست بە ئەمەکی و وەفادارییەکی پێبەند بە پچڕانەکەوە پەیوەستدار بێت، بەڵکوو ڕووداو ئەوکات دەبێتە ڕووداو، کە چۆنیەتیی قڵیشانەکە جگە لەوەی واقیعە ڕەقهەڵاتووەکە لار دەکاتەوە، پێویستیشە ڕووانینمان لەمەڕ ڕابردوو، ئێستا و داهاتوو نەخشەکێش بکاتەوە. گرنگترین خاڵێک، کە ناوبراو لە بادیۆ جیا دەکاتەوە سەبارەت بە چەمکی ڕووداو، ئەوەیە وا ژیژەک پێ لەسەر سروشتی پاشەوپاشانەی ڕووداو دادەگرێت، وەک ئەوەی ئێمە هەمیشە دوای ڕوودانی ڕووداوێک بە خودی ڕووداوەکە ئاشنا دەبین، یاخود دوای ڕوودانی قبووڵی دەکەین و دەیناسینەوە نەک بە پێچەوانەوە.

ژیژەک لە کتێبەکەیدا بەناوی ڕووداو: گەشتێکی فەلسەفیی بەنێو چەمکێکدا، ئەوە زیاد دەکات کە ڕووداو تەنیا پچڕانێکی ناو ژیانە ئاسایییەکەمان نییە، بەڵکوو پچڕانێکە لە مانادا، شتێک کە لە پانتایییە ڕەمزییەکە هەژانێکمان تووش دەکات و وەسوەسەیەکمان تێدەخات بەوەی گومان لە خودی واقیعیش بکەین. واتە چۆنایەتی چاوتێبڕینمان بەو شتەی ڕوویداوە، ئاوەژوو دەکاتەوە. بە پێچەوانەی بادیۆشەوە، کە چوار سووچی وەک شۆڕش، زانست، عەشق و هونەر بە بنەمای ڕووداو دادەنێت، ژیژەک دوورتر دەڕوات و بە ڕاکێشانە هیگڵیی-دەروونشیکارییەکەی تا ئەو شوێنەی دەبات کە بتوانێت بڵێت: تەنانەت دەشێت نوکتەیەکیش وەک شوێنگەی تەقینەوەی ڕووداو هەژمار بکرێت. نوکتەیەک وا نیگامان دەگووشێت بۆ بینینی واقیع بە جیاوازی. ڕووداوی ژیژەکی[2] تا پێش ڕوودانی هەستپێنەکراوە، ئەوە تەنیا دوای ڕوودانیەتی کە مانا و ڕووانینمان بۆ تەقەڵڕێژ دەکاتەوە [فەنتازیاکەمان بۆ دادەڕێژێتەوە]. بۆ نموونە، یادەوەرییەکی تراومایی ساتەوەختی منداڵیی تەنیا کاتێک لەناو یادگەماندا مانا وەردەگرێت، کە چەند ساڵێکی بەسەرەوە تێپەڕیبێت. گرنگتر لەوەش، ژیژەک لەوە ئاگادارمان دەکاتەوە، کە هەموو جۆرە ڕووداوێک مەرج نییە فریادڕەس و ئازادیبەخش بن، بەپێچەوانەوە، هەندێکیان توندوتیژ، تەفرەدەر یانیش لادەرانەن. بۆیەشە ڕووداو لە بەستێنەکەیدا، تێکەولێکەیەکی شپرزەداری پچڕێنەرە وا دەمانخاتە ناو هەڵبژاردنێکەوە لەوەی ئاخۆ بە دۆخە بەبەردبووە چەسپیوەکەمانەوە ڕازی بین و لەناویدا بمێنینەوە، یانیش ڕیسک بنوێنین لەپێناو سەراوژێرکردنی بینینمان بۆ دەستکەوتنی گۆشەیەکی جیاوازتری ڕوانین.

لە دەروێشی ئەڤدیدا، عەشق خۆی سەرەتاترین ڕووداوە: پەیوەندییەکی قەدەغەی نێوان گەنجێکی ئێزیدی و کچێکی موسڵمان. داستانەکە ڕاستە چەندین ساڵ دوای مەم و زینی خانی و زەمبیلفرۆشەوە هاتووەتە ناو منداڵدانی فۆلکلۆری کوردییەوە، بەڵام شوێنگەیەکی باڵای لەناو ئەدەبیات و فۆلکلۆری کورددا هەیە، بەتایبەتتریش لەناو کوردانی کورمانجدا. سەرەڕای ئەوەی داستانەکە هێند کۆن نییە، کەچی لەبەرئەوەی خەڵکی ئەوکات ئاشنایەتییەکی زۆریان بە خوێندنەوە نەبووە و زۆرینەیان نەخوێندەوار بوون، وایکرد داستانەکە بکەوێتە سەر لێواری ئاویلکەدان. بەڵام لەم لێوارەدا هونەرێک وەک فریادڕەس داستانەکەی لە باوەش گرت و لەمپەڕی پارچەکانی وڵاتەوە گواستییەوە بۆ ئەوپەڕی وڵات: دەنگبێژی. دەنگبێژی وەک پەرجووێک تاکو ئێستاش ئەم داستانە بە فۆڕمی جۆراوجۆر دەچڕێت و جار لەدوای جار باڵاییەکەیمان جیاوازتر بۆ دەنوێنێتەوە. لێرەدا پێویستە بەگشتی و ڕوونی پێش چەمکاندنی تەواوەتیی داستانەکە، ڕاوەستەیەک لەسەر چیرۆکەکە بکەین: دەروێش جوامێرێكی کوردی سەر بە ئایینی ئێزدییە، ئەڤدی باوکیشی بە هەمان شێوە کەسێکی قارەمان بووە و بە نەبەردیی بەرانبەر دوژمنان و دڵسۆزیی بۆ نیشتمان ناو و ناوبانگی دەرکردووە. عەدول یان عەدولێ [یانیش “ئەیدلێ” وەک نووسەر ئاماژەی بۆ کردووە]، کچی پاشایەکە بە ناوی زۆر پاشا، کە لە ناوچەکانی وێرانشار و ئورفا سەرۆکی هۆزە کوردەکان بووە. بەپێی دەقەکە، ژیانی دەروێش وەک لاوێکی وڵاتپارێز و خەمخۆر بۆ نیشتمان، تا پێش بینینی عەدول لە ڕەوتێکی ئاسایی خۆیداییە. بەڵام دوای بینینی عەدول لەلایەن دەروێشەوە، یان باشتر وایە بڵێین دوای ئەوەی هەردووکیان یەکتر دەبینن، گۆڕانێک/پچڕانێک دەکەوێتە ناو ڕەوتی ژیانی ئاسایی هەردووکیان، بەتایبەت دەروێش. ئەم ڕووداوە هەروا بەسادەیی سڵ لە دەروێش ناکاتەوە، بەڵکوو دەبێتە شاهۆکاری ئاوەژووکردنەوەی سەرلەبەری ژیانی. لە پاش ئەو ساتەوەختە، دەروێش چیتر ناتوانێ وەک ڕابردوو بجەنگێ و بژیت، چونکە ڕاستییەکی نوێی تازەهاتوو خۆی بەسەر پانتایییە ڕەمزییەکەی دەروێشەوە زاڵ کردووە، یانیش سووچێک لە سووچەکانی حەقیقەت لە پەنهانییەوە خۆی خستووەتە بەر دیدەی؛ ئەوین. بەڵام نەتوانینی دەروێش لە جەنگان و ژیان وەک ڕابردوو مانایەکی پێچەوانەی نییە لەوەی لە ئاستیان لاواز بووبێت، ڕاستییەکەی ئەمە دەبێتە هۆی بەهێزتربوونی دەروێش و لەم نێوانەدا گەورەترین بڕیارێک بە خۆی دەدات و دەڵێت: عەدول نیشتمانە و نیشتمانیش عەدول. بە مانایەکی تر، گشتاندنی عەدول بەسەر کۆی پانتاییی نیشتماندا وەک گوڕدان بە بەرەنگاری و دەستپیانەگەیشتوویی خۆی بە عەدول گەر گەورەترین ڕووداوە بڕندەئاساکەی ناو داستانەکە نەبێت، ئەوا یەکێکە لە هەرە گەورەترینەکان. دواتر، بوونی ئەم پەیوەندییە لەنێوان دەروێش و عەدول دزەدەکاتە لای زۆر پاشا و ئەمیش بەو پێیەی هاوسەرگری لەنێوان موسڵمان و ئێزیدییدا بە هیچ جۆرێک ڕێپێدراو نەبووە، بە باوکی دەروێش ڕادەگەیەنێت [کە هاوڕێی منداڵیی یەکتر بوونە]، ئەستەمە دەروێش لێرەدا بمێنێتەوە و سادەترین سزایەک بیدەم ئەوەیە بە زووترین کات ئێرە جێبهێڵێت، لەم بەینەدا، باوکی دەروێش بڕیار دەدات نەک تەنیا دەروێش، بەڵکوو خۆی و کۆی خێزانەکەیشی ئەوێ جێبهێڵن و ڕوو بکەنە زێدە ڕەسەنەکەی خۆیان، “شەنگال”. دوای ڕۆیشتنیان لە وێرانشار، عوسمانی و عەرەبەکان بەمە دەزانن، کە باشترین جەنگاوەری پاشا، واتە دەروێش بە خۆی و لەشکرەکەی ڕۆیشتوونەتە شەنگال، ئەمە دنەیان دەدات تا هێرش بکەنە سەر زۆر پاشا و بە لەناوبردنێکی یەکجارەکیی لەناوی ببەن. زۆر پاشا لە ئاست ئەم دۆخە ناچاری دەروێش دەبێتەوە و ئاگاداری دەکاتەوە کە بە یارمەتیدانی لە جەنگەکە، خۆی و عەدول دوای جەنگەکە لە یەکتری مارە دەکات، دەروێشیش کە سەری وڵاتی تیایە و دڵی عەدول، و لە هەمان کاتدا هەردووکیان قووڵ بەناویەکداچوون، وەختێک هەواڵی هێرشکردنی دوژمنان بۆ سەر خاکی کوردان دەبیستێت، وەک ئەوە وابوو هێرش بۆ سەر عەدول ببیستێت. بۆیە بێ بیرکردنەوە دەڕواتە گۆڕەپانی جەنگ و دوای نەبەردییێکی کەموێنە بە فێڵی دوژمن شەهید دەبێت و لە لاواندنەوەیدا، عەدول وەسیەتی ئەوە دەخوازێت پاش مردنی لەژێر سەری دەروێش بینێژن.

لێرەدا داستانێک بوونی هەیە لەلایەک گەواهی قارەمانێتیی کوردێکی مەستبوو بە عەشق دەدات، کە کێشمەکێشی ئەوینەکەی سنوورێک ناهێڵێتەوە تێینەپەڕێنێت. لەلایەکی تریشەوە، مەینەتباریی دۆخی کورد لە ڕێگەی خودی دەروێشەوە بەهۆی بەرەنگاریی دژ بە داگیرکەر پیشان دەدرێت. بە هێنانی دەقەکە بۆ ناو چەمکی ڕووداو و پشکنینی بەهۆی ئەم چەمکەوە، داستانەکە لە فۆڕمێکی گێڕانەوەییەوە دەخەینە ناو پانتایییەکی جیاوازتر لەپێناو وردبوونەوەی زیاتر لە کڕۆکی ئەو بەشانەی وا دیاریکراون. چەمکەکە بەدیاریکراوی لەسەر ئەم چەند بەشانەی ناو داستانەکە دەوەستێت: عەشقی دەروێش و عەدول، ناڕازیبوونی پاشا و ژینگەی چواردەوریان بەرامبەر بە عەشقەکەیان، گەڕانەوەی دەروێش بۆ کۆمەککردنی پاشا دوای دوورخستنەوەی، مەرگی دەروێش و لاواندنەوەی عەدول، و لە کۆتاییشدا گۆڕی دەروێش و وەسیەتی عەدول.

ڕووداوی بادیۆیی لە دەروێشی ئەڤدی

وەک ئاشکرایە، لە سەرەتاترین ئاوڕدانەوەمان جێکەوتبوونی داستانەکە تەنیا لەناو شوێنکاتێکی جەنگباری سەردەمی عوسمانییدا دەبینین. ساتەوەختێک تیایدا ژیانی کورد لە ئەنجامی نەبوونی چەق و خودئاگاییەک دووچاری لەتلەتبوونێکی بەشەکیی بووبووەوە، نەتەوەیەک هاوشێوەی گشتێکی پڕگومانی نێوان چەوساندنەوە و هیواخواز بە ژینێکی ئازاد. لەنێو ئەم گشتە کێشەدارەش، لەتلەتبوونەکە بۆ کوردانی ئێزیدی دوو هێندە هەژێنەر و کارەساتبارتر بوو. چونکە سەرەڕای قینی عوسمانییەکان، کوردیش وەک بەشێکی ناو موسڵمان هەمیشە بە نیگایەکی بێمتمانە و شاردنگەئاسا لێیان دەڕوانی. هێشتاکە، ئەوە لەو پەراوێزخستن و گۆشەنووستووەوەیە وا دەروێشی ئەڤدی وەک سوبێکتێکی سووربوو و ورووژاو سەر دەردەهێنێت. لە فەرهەنگی بادیۆدا، ڕووداو هەمیشە لە دیوێکی بەربەند و بێبەشکراوەوە فیچقە دەکات، لە دۆخێکی تەواو قبووڵنەکراوی درکپێنەکردوو. دەروێش، وەک کوردێکی ئێزیدی نیشتمانپەروەر، لەم دیوە بەربەندەدا سەختیی پێگەکەی لە ئەستۆ دەگرێت، و وەختێکیش عەشقی عەدول چنگی لێ گیر دەکات، چرکەساتێک دەخوڵقێنێت کە مەحاڵ دەخزێتە ناو مومکین. عەشقی ئەم دوو کوردە ڕووداوێکی هێند ڕادیکاڵ دەبێت، کە لەبری ئەوەی بە شمشێری ناو لەپ دەست پێ بکات، دێت بە نیگایەکی لە شمشێر تیژتر بەرجەستە دەبێت. نیگایەک کە نیشتمان لە ڕێگەی عەشقەوە دەبینێت و عەشقیش لە ڕێگەی نیشتمان.

ئەوەی دەروێش لە عاشقەکانی تر جیا دەکاتەوە ئاوێتەکردنی دوو بەشی ئاوێتەنەبووە: تێکۆشانیکی نەپساوە بۆ مانەوەی کورد، دووەمیشیان ئارەزووی گیانی بە گیانی بۆ عەدولی دڵبەر. وەک پێشتر گوتمان لە هێڵکاری بادیۆدا عەشق یەکێکە لە چوار شوێنگە سەرەکییەکەی ڕووداو. لەم داستانەدا، عەشق لە پێناو بەخشینی بیچمێکی نوێ بە کۆی پانتایییەکەیان ڕچەوڕێکارێکی تەواو جیاواز بۆ حەقیقەت دەکێشێت. لێرەدا تینی عەشقی دەروێش تەنیا لە کێشمەکێشێکی کەسیی خۆیدا نامێنێتەوە، بەڵکوو ئەمە دەبێتە سەرەتای سەر دەرهێنانی حەقیقەت، حەقیقەتێک وا لەڕێی چاوە ئەفسووناوییەکانی عەدولەوە چارەنووسی گەلە ژێردەست و سڵەمیوەکەی ڕوون ڕوون پیشان دەدات. نیشتمان وەک مەعشووق، مەعشووقیش وەک نیشتمان.

“ئەیدلێ تۆ ئێستا تێکەڵ بە نیشتمان بووی، سەیری هەر بستە خاکێک دەکەم تۆ دەبینم. هەر شارێک هەر گوندێک بکەوێتە دەستی ئۆسمانی، ئەوە بەشێک لە تۆم لە دەستدەچێ. من لە زۆر پاشا ناترسێم، ئامادەم لە سەر تۆ بەرانگژی ببمەوە، بەڵام بزانە ئەگەر شەڕ بکەوێتە نێوان من و پاشا، ئۆسمانی دەیقۆزنەوە و هەردوو لامان تیا دەچین، ئەیدلێ تۆ تیادەچی، تۆ نیشتمانی، نیشتمان تۆی.” (کاکە، ٢٠٢٣)

لەم نێوانەدا، عەشق سیاسی دەبێتەوە و سیاسەتیش عاشقانە، ئەمە بەتەواوی پێی دەگوترێت هێزی ڕووداو. لێرەدایە ڕووداو سەرلەنوێ لە لایەکەوە بۆ لایەکی تر مانای ناو فەزا ڕەمزێنراوەکە شێوەبەند دەکاتەوە، وەک ئەوەی وێڵی دروستکردنی ڕێڕەوێکی نوێی بیربۆنەچووی ناو دۆخە لەمێژینە داکوتراوەکە بێت.

سەرەڕای ئەمە، لە هەموو جۆرە داستانێک، ڕووداو هیچکاتێک بەبێ بەرەنگاری کرانەوە و بەردەوامی وەرناگرێت. زۆر پاشای باوکی عەدول، بەرجەستەکەری ئەویتری گەورەی ناو پانتایییە ڕەمزییەکەیانە، بۆیەشە ڕێگە بە چەشنە ڕووداوێکی وەک عەشقی کچەکەی و دەروێش نادات و بە هیچ شێوەیەک پەسەندی ناکات. ئایین و کۆمەڵگە دەستوەردانێک دەکەن دەرهەق بەم دۆخە لەپێناو کارانەکردنەوەی گوڕوگوژمی نوێ و هێشتنەوەی مەحاڵ وەک مەحاڵ. ئەمە خاڵێکی تەواو گرنگە، چونکە لای بادیۆ هەموو ڕووداوێک پەسەندنەکراوە، کپکراوە، یانیش لە وزە هەڵتەکێنراوە بەهۆی ئەم دوو بەشە [نەریت و کۆمەڵگە] شێوێنەرە. لە مەبەستدا فرمانی دوورخستنەوەی دەروێش تەنیا ڕەتکردنەوەیەکی سادەی کەسی نییە، بەڵکوو ئامانج لێی داخستنەوەی ئەو درزەیە وا ڕووداو لێیەوە دزەی کردووە. لەبەر ئەوە دوورخستنەوەی دەروێش یانی گەڕانەوە بۆ ناو دۆخە ڕەقهەڵاتووەکە، ڕوونتر بڵێین، هێشتنەوەی مەحاڵە وەک مەحاڵ، و چەپاندنی حەقیقەتێکە کە عەشق لە ئانوساتێکی کورتئاسادا ئاشکرای کردبوو. ڕاستە دەروێش بە دوورخستنەوەکە ڕازی بوو، بەڵام وەفاداری و ئەمەکناسیی خۆی هەم بۆ عەشق و هەمیش بۆ نیشتمان بە گوڕوتینێکی نوێترەوە هەڵگرت تاکو لە شەنگال پەخشی بکاتەوە.

خاڵە پێچاوپێچەکە هەڕەشەی عوسمانییەکانە. دەوڵەتی عوسمانی لە چاوەڕوانی غیابی دەروێشدایە، کە ڕۆیشتنەکەی دەبێتە هۆی ئەوەی بەشێکی ڕووبەرە کوردییەکە ختووکاو ببێت. دۆخەکە ئەمێستا ئەو کەسەی پێویستە وا پێشتر دووری خستبووەوە: گەڕانەوەی سوبێکتێکی پەراوێزخراو. وەفاداری بۆ ڕووداو، بە زمانی بادیۆ، هەمیشە لە کەوڵی قەیراندا جەخت لە خۆی دەکاتەوە. پاشا، کە پارێزەری پانتایییە ڕەمزییەکەیە، ئێستاکە ناچارە ئەو کەسایەتییە ڕقلێهەستاوەی دەریکردبوو، بگەڕێنێتەوە. ئەو بە بەڵێنەوە بۆ دەروێش دەنووسێت: هاوسەرگریتان پاداشتی بەرگرییەکانتە. ئەم ساتەوەختەی نامەی پاشا، هێرشی عوسمانی و خرۆشانی دەروێش پڕاوپڕ پێکەوە ساتەوەختێکی هاودژە بە خۆی، چونکە پانتایییەک لەپێناو مانەوەی خۆی ناچار دەکات بەرانبەر ڕیشەییترین دابودەستوورە ڕەقهەڵاتووەکانی پێکناکۆک و دژبەر بێت. لێرەدا پەسەندکردنی نامومکین [مەحاڵ] مومکینی هەرە تاقەنەیە. لەم سەروبەینەدا، داستانەکە بەرەو دیالێکتیکێکی پێکداچووی نێوان ڕووداو و دۆخ چڕدەبێتەوە، لەنێوان هەقیقەتێک وا پێداگری لە سەر دەرهێنانی دەکات و لە هەمبەریشیدا هێزێک دژی بەرهەڵستی دەنوێنێت.

لێرەدا گەڕانەوەی دەروێش نواندنی وەفادارترین کردەی ناو شوێنکاتی پەیوەست بە ڕووداوەکەیە. بەبێ هیچ دڕدۆنگییەک، ئەسپەکەی بۆ ئەو شوێنەی تیایدا فەرمانی دوورخستنەوەی درابوو، تاو دەدات. خاڵە جەوهەرییەکە لێرەوەیە کە ئەمەکداری دەرهەق بە ڕووداو تاکە بڕیاری هەرە دڵسۆزی ڕادیکاڵانەیە بۆ ڕووداوێک وا چواردەوری بە نکۆڵی کردن لێی چاوەڕێی مەحف بوونەوەین. دەروێش نە لەبەر تیاڕامانەکانی بۆ ڕیسکی ناو جەنگ، و نەش لەبەر بەڵێنە هەڵپەرستە گومانلێکراوەکانی پاشا، بەڵکوو لەپێناو حەقیقەتی عەشق و عەشقی نیشتمان وەک هێزی هەرە نیشتمانپەروەر دەجەنگێت. جەنگی ئەو تەنیا دژ بە سەربازە تورک و عەرەبەکان نییە، بەڵکوو دژ بەو دەرگا کلیلدراوەی مومکینە، کە ناهێڵێت مەحاڵ بەتەواوی خۆی مانیفێست بکات. لەبەرئەمەشە، وەشاندنە بێشوومارەکانی شمشێرەکەی درێژکردنەوە و گوڕدانە بە بوونی ڕووداو، ڕاکێشانی حەقیقەتە بۆ ناو کات.

وەک زۆربەی هەرە زۆری داستانەکان، ترۆپکی وەفاداریی دەروێش دواجار مەرگی خۆی لێدەکەوێتەوە. بەهۆی تەڵەی دوژمن، و شکانی قاچەکانی هەدبانی ئەسپی، تیرباران دەکرێت. بەڵام ئایا ئەمە جاڕی کۆتاییی ڕووداو ڕادەگەیێنێت؟ نەخێر، لە ڕووداوی بادیۆییدا مەرگ هەرگیز مانای تیاچوونی حەقیقەت نییە، بەڵکوو گۆڕینی ئامرازی گەیاندنی حەقیقەتە. ئەوەی گرنگمەندیی ڕووداو لەخۆ دەگرێت مەرج نییە جەستە بێت یان شتێکی تر، بەڵکوو هەڵکردن و بەرگەگرتنییەتی بەرانبەر حەقیقەت. شیوەنی عەدول و وەسیەتی ناشتنی خۆی لەژێر سەری دەروێش، دەرخەری هەمان بەردەوامی و شۆڕبوونەوەی ئەمەکناسییە بۆ ڕووداوەکە. لێرەدا عەدول دەبێتە دووەم سوبێکتی ناو ڕووداوەکە وەک ئەوەی قەناعەتمان پێ بهێنێت، کە عەشقێکی وا گڕگرتوو بە حەقیقەت هەرگیز بەهۆی مردنێکی جەستەمەندانە، ناکوژێتەوە. سا لە کۆتاییی ڕۆمانەکە، دیارنەمانی عەدول ڕزگاربوونێکی ناو پانتایییەکە نییە، بگرە بیچموەرگرتنییەتی بە تایبەتمەندییەکی شێوەگۆڕکێی ڕووداوبارەوە، کە بە دیارنەمانی شوێنپێیەک جێدەهێڵێت وا زۆر زیاترە لە حزووری خۆی. ئەوەی سەرنجکێشە لەپاڵ ئەمە گۆڕی دەروێشە، گۆڕەکەی گەر جارێک بیرخەرەوەی پاڵەوانێک بێت، ئەوا دوو هێندە هێمای مکوڕ بوونە لەسەر ڕووداوێک، کە لە چاوەڕوانی وەفادارییەکی داهاتوودایە.

لەم داستانەدا، ڕووداوە بادیۆییەکە بە دروستی ئەوەمان دەخاتە بەرچاو گەر ڕووداو ناچاری قورسترین بڕیارمانیش بکات، پێویستە بە وەفاداربوونەکەمان پێیەوە پابەند بین. دەروێش لە هەمبەر ڕووداوەکە سوبێکتی هەرە وەفادارە، بەڕادەیەک وەفادارییەکەی بۆ هیچ ئەرکێک بچووک ناکرێتەوە. عەشق و قارەمانێتییەکەی داهاتووش ناچار دەکات لە ئاست ئەو حەقیقەتەی پابەندمەند بمێننەوە. دەستاودەستکردنی چیرۆکەکە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر خۆی نیشانەی سووربوونە لەسەر ئەگەردارێتیی ڕووداوێک وا نکۆڵی لە دەسەڵات، یاسا و تەنانەت مەرگیش دەکات و تێیاندەپەڕێنێت.

ڕووداوی ژیژەکی لە دەروێشی ئەڤدی

بە پیادەکردنی ڕووداوی ژیژەکییانە بۆ دەروێشی ئەڤدی دەگەینە پارچە پانتایییەکی جیاوازتر، کە تیایدا عەشق و سیاسەت چیتر وەک دوو فەزای جودا نابینرێن، بەڵکو دەبن بە پەرچدەرەوەی یەکتر، زێدەڕۆیی نییە گەر بڵێین هەریەکەیان بڵندبوونەوەی ئەویترە و پێکەوە گشتێکی لێکدژ پێکدێنن. تیۆریی ژیژەک بۆ ڕووداو ڕاوەستەکردنە لەسەر ڕوو-داوێک وا بە سادەیی نایەتە بوون، چونکە پچڕانێکی تراومایی دروست دەکات و لەگەڵ خۆی بە هێڵێکی پاشەوپاشانە ئەو ئەگەرانە دەکێشێتەوە، کە زەمینە بۆ ڕوودانی خۆش دەکەن. لە دەروێشی ئەڤدیدا، عەشقی نێوان دەروێشی جەنگاوەر و عەدولی موسڵمان دروستکردنی پچڕانێکی تراومایی لەم شێوەیەیە، وەک ئەوەی بڵێین: نە بەتەواوی عەشقە، و نە سیاسەت، بگرە لێکسرەواندنێکی زێدە شێلگیربووەوەیە تیایدا ئارەزوو، قەدەغە و مکوڕبوون هاوخاڵ دەبن. لێرەدا ڕووداو تەنیا ڕەهەندێکی شوێنمەند وەرناگرێت تاکو تەنیا لە هێرشێکی عوسمانی و عەرەب کورتی بکەینەوە، بەڵکوو چرکەساتێکی تەواو غەریبەیی لە خودئاگای دەروێش دەست پێ دەکات بەشێوەیەک ئەو عەدولی دڵبەری و نیشتمانە پێکناکۆکەکەی لێک جیا ناکاتەوە. ئەمە بڵندبوونەوەیەکی نێوان بەش و گشتە، کە بە دروستی لە چوارچێوەی سنووری خۆیان تێدەپەڕن.

ژیژەک زۆربەی جار چ لە کتێبەکانی و چ لە بەڵگەفیلمەکانیشی جەخت لەوە دەکاتەوە عەشق هەرگیز شتێکی کەسیی نییە، بەدروستی لە نێوان دوو جەستەش نییە. عەشق، بە مانا هەرە ڕادیکاڵەکەی هەمیشە زیادەیە، زیادەیەک وا هەڕەشەی ڕژانی خۆی بۆ ناو ئایدۆلۆژیا و سیاسەت دەکات. لەم داستانەدا، “زیادە” کتوپڕ بە ڕۆشنایییەکی تەواو هۆڤانە، سەرسووڕمێن و ورووژێنەر بووە. دەروێش هەروا خوداوڕاستان بۆ عەدول خۆی بەدەستەوە نادات: تەزووگۆڕکێیەک لە تینوگوڕی عەشقی دەروێش مەعشووق وەردەگێڕێتە سەر وێنەیەک، کە لەڕێگەیەوە بوونی خودی کورد لە چوارچێوە دەنێتەوە[3]. ئارەزووی ئەو گشتەکی دەبێتەوە وەک چۆن نیشتمانپەروەرییەکەیشی ئاڵۆشاو دەبێت. دەروێش کاتێک سەیری عەدول دەکات، بەتەنیا دڵبەرێکی ڕێگەپێنەدراو نابینێت، ئەو [دەروێش] تروسکاییی ئەو پارچە وێنەیەی نیشتمانیش دەبینێت کە گیرخواردووە و قرپوقرچی لە شکانهاتووی خستوویەتییە سەر لێواری سڕینەوە. بە هەمان شێوە، کاتێکیش بیر لە خاک و نیشتمان دەکاتەوە، چیتر نیشتمان لای وی ڕەهەندێکی هۆشپەرتی وەک خاک، پاشا و جەنگ وەرناگرێت، بەڵکوو بە یەکماڵبوونی لەگەڵ کچێکی نەپارێزراوی ناسکی پڕاوپڕ لە عەشق نەخشەکێش دەبێتەوە. نیشتمان لای دەروێش لە عەدول تەنراوە و عەدولیش لە نیشتمان. ئا ئەمە مووبەموو ئاماژە ژیژەکییەکەمان لەمەڕ ڕووداو نیشان دەدات: ڕووداو شۆرتێکی کارەبایییە لەنێوان دوو ڕووبەری ناچوونیەک، کە تیایدا فەنتازیای سوبێکت دەبێت بە بیچمی حەقیقەت.

بەڵام بۆچی شۆرتێکی کارەبایی لەم ئانوساتەدا دروست دەبێت؟ ژیژەک ئەوەمان بیر دەخاتەوە هەموو چەشنە چیرۆکێکی عەشق شوێنکەوتی سەر بنکێکی قەدەغەبووە، بەربەستێک کە هاوڕێکبوونی مەحاڵ لەگەڵ پانتایییە ڕەمزییەکەمان ڕادەگەیەنێت. چونکە گەر یاساغییەک بوونی نەبێت، ئەوا هیچ ڕووداوێک نایەتە بوون. لێرەدا، ئاستەنگەکە تا ئەوپەڕی سنوور ڕەهایە: سنوورێکی مەحاڵی لێ دەرنەچووی نێوان موسڵمان و ئێزیدی، سنوورێک کە بە شێوەیەکی بێئەندازە ڕەق و بەبەردوو پانتاییی ڕەمزیی کۆمەڵگەکەی لە هەموو نێگەتیڤیتەیەک هەڵتەکاندووە. پاشا وەک پشتێنی هەرە باڵای ئەم یاساغییە لە سنوورە مەحاڵەکە دڵنیامان دەکاتەوە کاتێک عەشقی نێوان کچەکەی و دەروێش بە هیچ شێوەیەک قبووڵ ناکات. سەرباری ئەمە، لە چوارچێوە ژیژەکییەکەدا بەدیاریکراوی ئەم “نەخێر”ەی پاشایە وا گوژمی هەرە بڵند دەبەخشێتە عەشقەکەیان. مەحاڵێتیی پێکگەیشتن لای دەروێش هەڵێنانی عەدولی لێدەکەوێتەوە بۆ ئۆبێکت-هۆکاری ئارەزوو، کە هەرگیز بۆ بوونە کۆنکرێتییەکەی عەدول کورت نابێتەوە وەک ئەوەی تەنیا چکێ ئارەزووی بێ تەژمە و تێکەڵپێکەڵ بێت. عەدول بە زاراوە لاکانییەکە دەگۆڕێت بۆ ئۆبێکتی بچووکی a، ئارەزووێکی دەستپیانگەیشتوو کە کۆپەیوەندی دەروێش بە جیهانی دەرەوە، بونیادمەند دەکاتەوە. فەنتازیای دەروێش ژێراوژوور دەبێتەوە و تینوتاوی ئوبێکتەکە [عەدول] سەرلەبەری سوبێکتیڤیتەی دەروێش ڕێک دەخاتەوە. واتە ئەوەی دەروێش لە مەعشووقی دەبینێت بەدەر لە جەستەیەکی شوێنکاتەکیی ئەو سۆزە مەحاڵەش دەگرێتەوە وا لە ناوەوەی سوبێکتیڤیتەی عەدول دایە، ئاشتبوونەوە و یەکخستنەوەی موسڵمان لەگەڵ ئێزیدی، شاربەدەرکردن و وڵات، و هەر بەمەشە کوڵوکۆی سوبێکت و چارەنووسی نیشتمان پێکەوە بەدیدێن.

ئۆبێکتی دەستپیانەگەیشتوو نزیکایەتی هەیە لەگەڵ ئەو شتەی وا ژیژەک پێی دەڵێت “زیادەی ڕووداوبار [ئەو زیادەیەی وا هەڵگری ڕووداوێکە][4]“. بە پێچەوانەی ڕووداوێکی ئاسایی، ڕووداوی ژیژەکی بۆ کردەیەکی ئەزموونی کورت نابێتەوە، چونکە ساتەوەختی لێکدانە تراومایییەکە بۆ ناو سیستەمە ڕەمزێنراوەکە هاوکاتە بە دروستبوونی زیادەیەک بۆ سەر “مانا” پشتپێبەستووەکەی ناو ژینگەکە، لەسەر ئەو ڕاستییەی ڕووداو سیستەمە ئاسایییەکەی زمان تووشی بوومەلەرزەیەک دەکات و مانا بەکڵێشەبووەکان دەهەژێنێت، لەبەر ئەوەی ڕووداو ئەوەندە تیژڕەوانە دێتە ناو پانتاییی ڕەمزی، بواری ڕوونکردنەوە و لێتێگەیشتنێکی کامڵمان پێنادات، هەر بەهۆی ئاڵۆزیی ئەم سەرڕێژییەی مانا و پێکداچوونی دالەکاندایە وا “زیادە surplus”یەک دێتە بوون، کە لە هەوڵی مانادان و شێوەپێدانێکی جیاوازترە، بەڵام هەرگیز بەتەواوی ئامانجەکەی ناپێکێت. لە دەروێشی ئەڤدی، ڕووداوەکە لە دیتنی عەدول لەلایەن دەروێشەوە درێژ دەبێتەوە تا ئەو شوێنەی عەدول بە هاتنەناو نیگای دەروێشەوە هەڵچوونێک دروست دەکات، و بەهۆیەوە هاوسەنگی عەشق و سیاسەت هێند ڕادیکاڵانە ناجێگیر دەکات، کە هیچ ئیمکانێکی چاکبوونەوەی ئەم دوو ڕووبەرە یاخود گەڕانەوە بۆ دۆخی پێشوەختەیان لە بۆ ناهێڵێتەوە. ئەڵقەیەکی ئارەزووی لەمشێوەیە، کە هەردوو ڕووبەری عەشق و سیاسەت تیایدا دەبنە پاڵپشتی حەقیقەتی مەحاڵی یەکتر، ڕێکاوڕێک ڕووداوە ژیژەکییەکەیە.

وەڵامی دەروێش بۆ بانگکردن[5]ەکەی پاشا وەڵامێکی دەستوبردانەیە. ئەو بەبێ ڕاڕایی و لێکدانەوەیەکی پێشوەختە، و بەبێ هیچ گومانێک لە ڕیاکاریی پاشا دەگەڕێتەوە ناو گۆڕەپانی جەنگ. بە پێچەوانەی بادیۆوە، لای ژیژەک ئەم ڕۆیشتنە بێ دوودڵییەی دەروێش بۆ بەرگریکردن وەفاداری نییە بەرانبەر ڕووداو، بەڵکوو زیادەیەکە. ئاخۆ ژیژەک لێرە بواری ئەوەمان پی دەدات بڵێین زیادەکە هاوچەشنی کردەیەکی خۆکوژانەیە؟ بەڵێ، بەنزیکەیی خۆکوژانەیە. تاکە هۆکاری گەڕانەوەی دەروێش شتێک نییە جگە لەو ڕاستییەی، کە دەروێش بەر شۆرتی بڵندبوونەوە کەوتووە، بەو مانایەی بەرگریکردن لە نیشتمان بریتییە لە پاراستنی عەدول، وەک ئەوەی بە خۆی بڵێت: بۆ ئەوەی سەرڕاستانە لەگەڵ عەدول بمێنمەوە پێویستە بۆ نیشتمان بجەنگم. لێرەدا لێکهەڵاواردنێک نامێنێتەوە. چونکە زیادەکەی بۆ ئاستی ڕەها هەڵدەکشێت نەک لەبەر ئەوەی بەهۆی بەرژەوەندخوازییەکی دڵپێوەبووانەوە پاڵنرابێت، بەڵکوو لەبەر ئەوەی لۆژیکی خودی ئارەزووی دەروێش بووەتە پاڵنەری سەرەکی. ئارەزوو لای ژیژەک هەمیشە ئارەزووی مەحاڵە، بۆیەشە جەنگان لەپێناو عەدول/نیشتمان هاوسەنگە بە دەستپیاگەیشتنێکی لەکردەنەهاتوو.

پاشان، ڕاستە داستانەکە داستانێکی لە ناوەڕۆک تراژیدییە، بەڵام لە چوارچێوە تیۆرییەکەی ژیژەک، تراژیدیا بنکی بونیادی ئارەزووە نەک بەدبەختی و نەهامەتییەکی پەتی. دەروێش دەکەوێتە تەڵەی دوژمن و لەگەڵ ئەسپەکەی شەهید دەبن. کەواتە وەفادارییەکەی وی ڕزگاری ناکات، چونکە مەرگی دەروێش خۆی شتێک نییە جگە لە بەخشین و بەرجەستەکردنی حەقیقەت. مەرگی دەروێش و جێهێشتنەکەی لەبری ئەوەی ببێتە کۆتایی ڕووداو، دەبێت بە ڕادیکاڵکردنەوە و چڕبوونەوەی پرۆسەی ڕووداوەکە. ڕاستە مەرگی ئەو مەحاڵێتیی عەشق دەگەیەنێتە بنبەست، بەڵام ئێستاکە زایەڵەی ئەم مەحاڵێتییە لەودیو چوارچێوەی سوبێکتێک دەزرینگێتەوە: ماتەم و شینگێڕانی عەدول. وەسیەتی عەدول بە ناشتنی لەپاڵ دەروێش و دیارنەمانەکەی لە پاش شینگێڕان بەتەواوی درێژبوونەوەی ڕووداوە ئاوارتەکەی خۆی و دەروێشە. عەدول بە وەفادارییە کەموێنەکەی دەبێت بە دووەم گەیەنەری حەقیقەتەکە، واتە حەقیقەتی مەحاڵ. ئەو بە ئۆبێکتە لەدەستچووەکە هاوشووناس دەبێت، و بەو هاوشووناسبوونەی لەوە دڵنیامان دەکاتەوە، کە بڵندبوونەوەی عەشقەکەیان بە ماتەمێکی ئاسایی کۆتایی نەهاتووە، بەڵکو بۆ تاهەتا پێداگری لەسەر غیابێکی لەبیرەوەنەچوو دەکات، غیابێکی هێند ئامادەبوو وا کۆی حزووری چواردەورەکەی نەفیی دەکات.

ڕەنگبێ لێرەدا قووڵترین ڕەهەندی ڕاڤە ژیژەکییەکە نیشانمان بدات، کە نیشتمان خۆی لە ڕێگەی عەشقەوە بۆ دیوێکی تارمایی و خێوئاسا ئاوەژوو دەکاتەوە. بەتایبەت بۆ گەلێکی وەک کورد، کە شێواو، پەرتبوو و دابەشکراوی ژێر داگیرکەرە، گەلێک وا خۆی بووەتە ئۆبێکتی مەحاڵ و هەمیشە ترووسکایییەک دەبینێت سەرباری ئەوەش هەرگیز ڕامی ناکات. بۆیەشە لە بڵندبوونەوەکەی دەروێشدا، عەدول نەخشەوێنەی ئەم نیشتمانە مەحاڵە دەستپیانەگەیشتووەیە، بەشێوەیەک لای دەروێش هەم خۆشویستراو و هەمیش ڕامنەکراوە، هەم حزوور و هەم غیابە، هەم سوێند و سۆز و پەیمانە و هەمیش یاساغ. کاتێکیش دوای شینگێڕییەکەی لەبەر چاوان ون دەبێت، کتومت دەگۆڕێت بۆ ڕەنگدەرەوەی لۆژیکی گەل وەک ئەوەی پڕاوپڕ ئارەزووکراو، ویستراو و سۆزپێدراو بێت، بەڵام هەرگیز بە تێروتەسەلی حزووری نابێت. ونبوونە مەینەتبارەکەی عەدول تۆڕی حەقیقەتی کڕۆکی ئارەزووە.

وەک چۆن نیشتمانی ئێمەی کورد بە نزیکبوونەوە لێی تایبەتمەندییە خز و سرکەکەی پیشان دەدات و کتوپڕ بۆ ناو پانتاییی غیاب پاشەکشە دەکات، دۆخی دیارنەمانی عەدولیش بە هەمان شێوەیە، تەنیا یەک شوێنپێ جێدەهێڵێت: وەسیەتی ناشتنەکەی لەژێر سەری دەروێش.

بەم جۆرە، گۆڕی دەروێش لە شوێنگەی مەرگی سوبێکتێکەوە دەبێت بە ڕەهەندێکی سیاسی-تیۆلۆجی. هاوشێوەی شوێنەوار و بەرچەسپی ڕووداوێکی تراومایی، گۆڕەکە دەبێت بە شوێنێک وا تیایدا یادگەی دەستەجەمعیی خۆی ڕێکدەخاتەوە. بۆ ژیژەک ڕووداو لە ڕێگەی بەردەوامییەکی ئەمەکدارانەوە زیندوو نامێنێتەوە، زیندوومانەوەی ڕووداو بەهۆی فۆڕمی چەقە تراومایییەکەیەتی، کە هەموو جۆرە تێکهەڵکێش کردن و ئاوێتەبوونێک لەگەڵ پانتاییی ڕەمزی، ڕەت دەکاتەوە. چەقی ڕووداوەکەش گۆڕی دڵبەر و دڵدارەکەیە: دەروێش و لە ژوور سەریشی عەدول، وەک دوو شوێنگەی کشومات، چرکنەکردوو، و هێشتاش نیگا و تێڕامانمان ناتوانن چاوپۆشی لێبکەن. وەها دۆخێک هەمیشە بیرمان دەخاتەوە، کە ڕۆژگارێک عەشق و نیشتمان تێهەڵکێشی ناو یەکتر بوونە، ساتەوەختێک لە ڕێگەی کارەساتێکەوە “نامومکین” نیمچەترووسکایییەکی دەرخستبوو.

کەوایە بەپێی ڕووداوی ژیژەکی، دەروێشی ئەڤدی جگە لەوەی داستانێکی تراژیدییە، چیرۆکەهێمایەکیشە سەبارەت بەوەی چۆنچۆنی گەل و نیشتمان بەهۆی ئارەزووەوە بونیادمەند دەکرێن و فەنتازیاکەیان پێکهاتەبەند دەکرێتەوە. بڵندبوونەوە لە عەشقەوە بۆ نیشتمان و لە نیشتمان بۆ عەشق هەڵگری ئەو مەحاڵێتییەیە، کە لە دڵی سوبێکتێکی کوردی وەک دەروێشدا بوونی هەیە. داستانەکەش ئەم مەحاڵێتییە دەگەڕێنێتەوە بۆ حەقیقەتێکی ڕامنەکراو. دەروێش دەمرێ، عەدول دیار نامێنێ، بەڵام گۆڕەکانیان لەبەر چاومانن و ئەمەش پیشاندەری نەسرەوتووییی ڕووداوێکە، کە نەک لە ڕێگەی سووربوون، بەڵکوو بە تارمایییەکی تیژوتاڵی بیرخەرەوە، بە تەوژمی ناکۆتای ئارەزووەوە لەبری بەدیهاتنی، لە ڕەوتی نەسرەوتندایە. خاڵە سەرنجڕاکێشەکەی ژیژەک لێرەدایە، کە ڕووداو لە جیاتی ئەوە ساڕێژی زامەکانمان بکات، دێت برینێک دەکاتەوە و چاڵێکمان بۆ دروست دەکات، کە بەردەوام سوبێکتیڤیتە، کۆمەڵگە و تەنانەت مێژووشمان لە چوارچێوە دەنێتەوە.

داستانی دەروێشی ئەڤدی تراومایەکی ڕێکخەرەوەی نێوان عەشق و سیاسەتە، بڵندبوونەوەیەکە وا دەریدەخات مەحاڵ/ئارەزوو بە چ شێوەیەک بیچم بە سوبێکت دەبەخشن. و بەردەوامبوونێکە تا ئەوپەڕی سنووری مەرگ پێداگرە لەسەر حزوورێکی خێوئاسای تەواو دیارنەبوو و لە هەمان کاتدا نەڕۆیشتوو. بە زمانە بادیۆکەش، ڕووداوێکی لەم شێوەیە هەژێنەری ژینگە بەستووەکەیە، دەروێشی ئەڤدی بە پشوودرێژییەکەی خۆیەوە سەر و دڵی بە شتێکی هێند مەحاڵەوە قاڵ بوو، کە بۆ هیچ شتێکی بەدەر لە خۆی جیاوازتر، داناشکێندرێت. عەشقێکی ئەوەندە مەزن لە توانایدا هەبێت ئاڵنگاری ئایین، نیشتمان و کۆپەیوەندی ساتەوەختێک بکات و لێکیان ببەستێتەوە، کە هیچ هێز و پاشایەک نەتوانێت نکۆڵی لێ بکات، عەشقێکە دواجار ڕامکراوی ناو هیچ جۆرە پانتایییەکی ڕەمزی نابێت.

سەرچاوەکان

کاکە، ک. (٢٠٢٣). دەروێشی ئەڤدی: داستانی کۆرژنێ لە خوێنەوە. چاپخانەی تاران.

Žižek, S. (2014). Event: A philosophical journey through a concept. Melville House Publishing.

Badiou, A. (2005). Being and event (O. Feltham, Trans.). Continuum. (Original work published 1988), pp. 173–191.

Badiou, A., & Truong, N. (2012). In praise of love (P. Bush, Trans.). Serpent’s Tail. (Original work published 2009).

[[1]] بادیۆ لە بوون و ڕووداو ئەوەش دەورووژێنێت کە بارودۆخێکی مێژوویی دەکرێت وەک شوێنڕووداوی ڕوودانێکی چاوەڕواننەکراو بێت. هەر بۆیە بەمە دەڵێت شوێنی ڕووداو یاخود شوێنڕووداو. شوێنڕووداو  “Evental Site” شوێندۆخێکی ناونشینبووی سەر لێواری -یانیش لە دەرەوەی لێوارەکەیە وەک دەرەشوێنێک- پانتاییە ڕەمزییەکەیە، وەک ئەوەی خاڵێکی شاراوە بێت و لێیەوە گۆڕانێک دروست بێت یانیش دەرگایەکی نوێ بکاتەوە، دەرگایەک بۆ ڕووداو. پێویستە ئاماژە بەمەش بکرێت بەپێی ڕاستییە مێژوویییەکان، ڕووداوەکە واتە داستانی دەروێشی ئەڤدی لە کۆتایییەکانی سەدەی هەژدەیەمدا بووە لەنێوان ساڵانی ١٧٨٠-١٧٩٠. هەلومەرجی ئەو کاتەی کورد و هێرشی عوسمانییەکان و لەپاڵیشی هەبوونی دەروێش، شوێنڕووداوێکن کە ژینگە بەروەخت و هاووەختەکەی خۆیان بەتەواوەتی دەگۆڕن.

[3] وا پێویستترە لە هەندێک شوێن چەمکەکە لەبری ئەوەی لە پێش ناوی ژیژەکەوە بنووسرێت، ئەوا بە هاوەڵناوی “ژیژەکی”یەوە بلکێنرێت. چونکە خودی چەمکەکە لای ئەو لە دیوە گەردوونییە گشتەکییەکەی دادەماڵرێت و بە سەنتێزە هیگڵ-لاکانییەکە و خستنە ناو سیستەمە فیکرییەکەی، جیاوازتر ڕەنگڕێژی دەکاتەوە.

[[3]] ژیژەک لە بەشی سەرەتای کتێبەکەیدا لەپاڵ چەمکی لەقاڵبنان یاخود لەچێوەنان “Framing” و لەچوارچێوەنان”Enframing” ، ئەوا لە چوارچێوەنانەوەش  “Reframing”بەکاردێنێت. بەگشتی، لەچێوەنان چۆنیەتی چاوتێبڕینمانە بۆ دۆخێک. بەڵام لەچوارچێوەنانەوە کاتێک ڕوودەدات کە شتێک گۆڕانکاری بخاتە ناو بۆچوونمان، و دوای ئەم گۆڕانە پەی بە گۆشەیەکی جیاواز دەبەین و لەوێوە لە شتەکان دەڕوانین. گۆڕانکارییەکە سەبارەت بە لەچوارچێوەنان ڕیشەییترە، ئەمەیان تەنیا گۆشەیەکی جیاوازمان بۆ بەردەست ناخات، بەڵکوو بونیادە بنچینەییەکەی بیرکردنەوەشمان دووچاری گۆڕان دەکات.

[[4]] Evental Surplus

[[5]]   ئەم چوونەی دەروێش لێکدانەوەیەکی تریش هەڵدەگرێت، دەکرێت ڕۆیشتن/گەڕانەوەی دەروێش بۆ بە هاناچوونی پاشاوە وەک بانگکردنێکی ئایدۆلۆژیی “Ideological Interpellation” سەیر بکرێت. بانگکردنێک سەرباری دوورخستنەوەکەی، دێت و لەپێناو عەشقی نیشتمان/عەدول بۆ ناو گۆڕەپانی جەنگ ملی ڕێگا دەگرێتە بەر. لێرەدا پاشا بە ئەگەرێک، وەفاداریی دەروێش بۆ زیندوومانەوەی خۆی و دەسەڵاتەکەی دەقۆزێتەوە. بە بەڵێنپێدانی ڕێکخستنی هاوسەرگری لەنێوان دەروێش و عەدولی کچی، بیری دەروێش دەخاتەوە، کە ئەرکی ئەو جەنگاوەرێتی و پاراستنی خاکەکەیەتی، خاکێک وا ئێستا لەگەڵ عەدول ئاوێتەی یەکتری بوون.

The post عەشق وەک ڕووداو لە داستانی دەروێشی ئەڤدی appeared first on ژنەفتن.

پۆڵ سیلان یەكێكە لەو شاعیر و نووسەرە دیارانەى سەدەى بیست كە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە، زۆرترین خوێندنەوەى بۆ كراوە. جارێك لە مارتین هایدیگەر نزیك كراوەتەوە، جارێكی دیكە، وەك خاوەن سیاسەتی بەخشین لەقەڵەم دراوە؛ كە هەموو كارەساتی هۆڵۆكۆست و ئاوشڤیتزی بەخشیوە و لە فەیلەسوف و بیرمەندەكانی پشتیشی خۆش بووە بەتایبەت هایدیگەر، كە بەقووڵی لە پشتی فاشیزمی ئەڵمانییەوە وەستابوو. لەلایەكی دیكەوە، سیلان وەك هاوڕێگا و هاوفیكری واڵتەر بنیامین لەقەڵەم دراوە، بەتایبەت شیعرەكەى “پۆرتبۆ-ئەڵمانی”، “ئاناباسیس”، “كریستاڵی هەناسەدان” و هتد، خودی شیعرەكانی وەك كەرەستەى “ناوەرگێڕان” لەقەڵەم دراوە و تەفسیر كراوە. من لەم نووسینەدا هەوڵ دەدەم سەرەتا لەسەر چەند تێمێك هەڵوەستە بكەم، لەوانە كرۆكی شیعریی سیلان و قابیلییەتی وەرگێڕان یان وەرنەگێڕان، ماتریالیزمی شیعریی سیلان، پەیوەندیی سیلان و هایدیگەر، خوێندنەوەى ئالان بادیۆ بۆ سیلان دژی هایدیگەر و هتد.

كەس و كات: ژیانی پۆڵ سیلان

پۆڵ سیلان، ناوی ڕاستەقینەى پاوڵ ئەنتشێل بوو، لە چەرنۆڤیتزی ڕۆمانیا لە ٢٣ی نۆڤەمبەری ١٩٢٠ لەدایك بووە. كوڕی سیلانی جووى ئەڵمانیی زمان بووە، و كە زمانەكانی ئەڵمانی، ڕۆمانی، ڕووسی و فەڕەنسییان زانیوە و سیلانیش بەم زمانانە پەروەردە بووە. تەنانەت لە عیبریش تێگەیشتووە. ناوی خێزانەكەى “ئانچل” بووە، كە پاشان گۆڕییان بە “چیلان” (لە زمانی ڕۆمانیدا و “سیلان” لە زمانی ئەڵمانیدا). باوكی پاوڵ، لیۆ، لایەنگر و هەواداری فێركاریی زایۆنیزم بوو و پێداگریی لەسەر ئەوەش دەكرد كوڕەكەى دەبێت عیبری بخوێنێت و؛ دایكی سیلانیش، فریتزل، یەكێك بوو لە شەیدایانی ئەدەبیاتی ئەڵمانی و، جەختی لەسەر ئەوە دەكردەوە كە دەبێت لە ماڵەوە بە ئەڵمانی قسە بكەن. سیلان پزیشكی لە پاریس لە ١٩٣٨ خوێند، بەڵام دوای ماوەیەكی كەم لە دەستپێكی جەنگی جیهانیی دووەم گەڕایەوە ڕۆمانیا. خێزانەكەى گیرابوون و تەسلیمی كەمپی كاری زۆرەملێی نازییەكان كرابوون، هەر لەوێش گیانیان لە دەستدابوو؛ سیلانیش خۆی بۆ ٨ مانگ زیندانی كرابوو تا ئەو كاتەى ڕایكرد و پەیوەندیی بە سوپای سوورەوە كرد.

لە ١٩٤٥ چووە بوخارێست و بوو بە هاوڕێی نووسەرە ڕۆمانییە دیارەكانی ئەو سەردەمە. وەك خوێنەرەوە و وەرگێڕ لە چاپەمەنییەكدا دەستبەكار بوو. هەروەها دەستی كرد بە بڵاوكردنەوەى شیعرەكانی و وەرگێڕانەكانی بە نازناوی جۆراوجۆر. لە ١٩٤٧ نازناوی سیلانی هەڵبژارد، كە گۆڕاوی دەنگی ڕۆمانیی ئانچڵ بوو بۆ سیلانی دەنگی ئەڵمانی. بۆ ماوەیەكی كورت لە ڤییەننا ژیانی گوزەراند تا لە ١٩٤٨ لە پاریس نیشتەجێ بوو و دەستی كرد بە خوێندنی فیلۆلۆژی و ئەدەبیاتی ئەڵمانی. لە ١٩٥٠ دیپلۆمی وەرگرت و لە ١٩٥٢ هاوسەرگیریی لەگەڵ هونەرمەندی گرافیك، گیزلە دو لیسترانژە كرد. لە ساڵی ١٩٥٥ منداڵێكیان بوو و ناویان نا: ئەریك.

یەكەم كتێبی سیلان لە ساڵی ١٩٤٧دا بڵاو كراوە؛ زۆر كەم ئاوڕی لێدرایەوە. دووەم كتێبی بەناوی “خەشخاش و یادەوەری” (Mohn und Gedaechtnis) چاپ كرد، ئەم كتێبەیان ناوبانگێكی زۆری بۆ هێنا و ستایشێكی زۆر كرا. لەنێو گوڵچینی بەناوبانگترین شیعرەكانی لەو كاتەدا، بریتییە لە كتێبی “فۆگی مەرگ” (Todesfuge). شیعرەكە بەم ڕستانە بەیتانە دەست پێ دەكات:

“شیری ڕەشی كازیوە،

بەڵام ئێمە

لە ئێواراندا،

دەیخۆینەوە

لە بەیانیاندا

لە نیوەڕۆیاندا

لە شەواندا دەیخۆینەوە و دەیخۆینەوە،

لە هەوادا گۆڕێك هەڵدەكەنین،

لە هەوای تەنگدا ئارام ناگرین

ئەو پیاوەى لە ماڵەوە دەژیت لەگەڵ مارەكاندا

یاری دەكات، دەنووسێت،

دەنووسێت، كاتێك خۆرئاوا دەبێت، بە ئەڵمانی پرچی زێڕینی نێو مارگارێتە

دەنووسێت و دەچێتە دەرەوەى ماڵ

فیكە بە ڕووی ئەستێرە درەوشاوەكاندا لێ دەدات

بانگی سەگەكانی دەكات

فیكە لێ دەدات

بانگی جووەكانی دەكات

تا گۆڕێك هەڵكەنن

ئێستا فەرمانمان پێ دەكات

گۆرانی بچڕین و سەما بكەین”

هەروەها شیعرەكە بەردەوام دەبێت و دەڕوات تا دەگاتە سەر باسی كەمپەكانی مەرگ لەنێو پیشەسازیی مەرگی نازییەكاندا.

لە ١٩٥٩، وەك خوێنەرەوەى زمان و ئەدەبیاتی ئەڵمانی لە ئیكواڵ نۆرمال سۆپەریۆری زانكۆی پاریس دادەمەزرێت، لەو پێگەیەدا دەمێنێتەوە تا ساتی مردنی لە ١٩٧٠دا. هەروەها تا ڕۆژی كۆچی دوایی، سەرەڕای نووسینی شیعرەكانی خۆى، وەك وەرگێڕی بەرهەمەكانی هێنری میشاو، ئۆسیپ ماندڵستام، ڕێنێ شار، پۆڵ ڤالێری و فێرناندۆ پێسوا بەردەوام بوو. لە ١٩٧٠، سیلان خۆی دەكوژێت.

سیلان و پرسی وەرگێڕان

بیر لەوە بكەنەوە یەكێك خۆی لە بەناوبانگترین وەرگێڕی دەقە شیعرییەكان بێت، چۆن مامەڵە لەگەڵ چەمكی وەرگێڕاندا دەكات؟ واڵتەر بنیامین، كە خۆشی وەرگێڕی دەقە شیعری و پەخشانییەكانی شاڕڵ بودلێر بووە بۆ زمانی ئەڵمانی، دەگات بەو دەرەنجامەى هەموو دەقێك لە جەوهەری خۆیدا، هێزەكییانە توانای وەرگێڕانی هەڵگرتووە و بۆ ئەم مەبەستەش بنیامین چیتر بەسادەیی چەمكی وەرگێڕان بەكار ناهێنێت، Übersetzung (یان بە ئینگلیزی: Translation)، بەڵكوو پاشگری barkeit (ability) دەخاتە سەر چەمكی وەرگێڕان و ئەم داڕشتەیەى لێ بەرهەم دەهێنێت: Übersetzungbarkeit(translatability)، كە بە مانای قابیلییەت و توانای وەرگێڕانی دەق، یاخود، وەك گوتم هەموو دەقێك لەناو خودی خۆیدا توانای وەرگێڕانی هەڵگرتووە و هەر دەقێك وەرنەگێڕدرێت، دەق نییە، چونكە دەق لە زمانی دووەمدا لەدایك دەبێت. بەڵام با بپرسین، كە سیلانیش بە هەمان شێوەى بنیامین لەسەر وەرگێڕان و تیۆری وەرگێڕان كاری كردووە و پاشانیش خۆی وەك یەكێك لە خوێنەرەوەكانی بنیامین ناسراوە و شیعری “پۆرتبۆ-ئەڵمانی” لە بەناوبانگترین دەقەكانییەتی، بۆچی هەمیشە بەرانبەر بە چەمكی وەرگێڕان و خودی وەرگێڕانی دەق بەرەنگاری نواندووە؟

جۆن فیلستنەری نووسەری پاوڵ سیلان: شاعیر، بەجێماو، جووە و لەوێدا بەوردی خاسییەتەكانی سیلان هەڵدەسەنگێنێت و بەتایبەت لەسەر چەمكی وەرگێڕانیش دەوەستێت، بەڵام لە شیكارییەكەیدا بۆ كتێبەكە، میشایل ئەندرێ بێرنشتاین دەنووسێت: “دەبێت بڵێین قورسی و سەختیی ڕادیكاڵی پاوڵ سیلانی شاعیر، بەتەواوی ناقابیلی وەرگێڕانە”. ئەمەش بووەتە بۆچوونێكی باو و گشتی و هاوبەش و لە زۆر شوێندا دووبارە كراوەتەوە و لە دوو بۆ سێ دەیەى ڕابردوودا بەردەوام بەرهەمهێنراوەتەوە. بەتایبەت ئەم پرسە لەنێو زمانی ئینگلیزیدا سەری هەڵداوە، نەك فەڕەنسی و ئەڵمانی، چونكە سیلان خۆی بە هەردوو زمانەكە نووسیویەتی. لەگەڵ ئەوەشدا چەندین وەرگێڕانی جیاوازی دەقەكانی سیلان لە زمانی ئینگلیزیدا هەن. ئەمە وادەكات گومانمان بۆ پێچەوانەى ئەم بۆچوونە باوانە بچێت. بۆ نموونە، مارك ئەندرسن، دەنووسێت كە شیعری سیلان “لەسەر لێواری ناقابیلییەتی وەرگێڕان وەستاوە و لە هاتن و چووندایە”. ڕۆبەرت پینسكی دەڵێت: “زەروورەتی وەرگێڕان، سنووردارێتییە سەخت و بەرتەسكەكان” و جۆن ماكسوێل كۆتزی پێی وایە كە “وەرگێڕانی دواتری شیعرەكانی [سیلان بۆ زمانی ئینگلیزی] بەگشتی فەشەلیان هێناوە”.¹تەنانەت كەسێكی وەك ژاك دێریداش لە وانە و وتارەكانیدا دەربارەى سیلان، باسی تارمایی ناقابیلییەتی وەرگێڕان لە شیعری سیلاندا دەكات و دەڵێت: “واپێدەچێت هەموو شتێك لە بنچینەدا، قابیلی وەرگێڕان بێت، جگە لە نیشانەی جیاوازیی نێوان زمانەكان لەنێو هەمان ڕووداوی شیعریدا”.² بێگومان سیلان بە بەردەوامیی زمانی جۆراوجۆری لەنێو یەك تاكە شیعردا بەكارهێناوە، بۆ نموونە لە شیعری “Schibboleth”، ئەم شیعرە بووە بە یەكێك لە نموونە سەرەكییەكان لای دێریدا تا تیۆرەكەى دەربارەى ناقابیلییەتی وەرگێڕان لای سیلان بونیاد بنێت. بەڵام تەنانەت سەرەڕای ئەم هۆكارانەى وایكردووە شیعری سیلان بە ڕووی زمانە جیاوازەكاندا بەرەنگاری بكات لە وەرگێڕان، كەچی ناوبانگی ناقابیلییەتی وەرگێڕان لە هەمان كاتدا بووەتە هۆكارێك بۆ قبوڵكردن و پێشوازیكردن لە سیلان لەنێو جیهانی بەتایبەت ئینگلیزیزماندا. بەڵام سەرەڕای هەموو ئەمانە، من بە تێگەیشتن و پشت بەستن بە بنیامین پێموایە هەم هەڵە تێگەیشتن لە سیلان هەیە و هەم كارەكانی و ئامانجەكانی وەرگێڕان. چونكە بەڕاستی سیلان لە پێناوی وەرگێڕاندا دەنووسێت.

بەگشتی ئەو ڕەخنەگرانەى كارەكان و شیعرەكانی سیلان وەك ناقابیلی وەرگێڕان وەسف دەكەن بە شێوەیەكی دووبارە تەنها یەك یان دوو ئەرگومێنت بۆ پشتیوانیكردن لە ڕوانگەكانیان دەهێننەوە. یەكەم بریتییە لە دەستنیشانكردنی كارە سەرەكییەكانی سیلان وەك ڕووبەڕووبوونەوەیەكی ماوەدرێژ لەگەڵ خودی زمانی ئەڵمانیدا –ئەمەش بەگوێرەى خوێندنەوەكەى دێریدا كە ئەڵمانی هەمیشە “نیشانەى جیاوازی” ناقابیلییەتی وەرگێڕان لە شیعری سیلاندا دەخاتە ڕوو. دووەم بریتییە لە پیشاندانی شیعری دواتری سیلان وەك بە شێوەیەكی ڕوولەهەڵكشان هێرمسیی، پڕ لە سەرچاوە كەسییە ناڕوونەكان و بە شێوەیەكی فراوان وادەكات خوێنەرانی دەرەوەى ئەو زمانە دەستیان پێی نەگات. سەرەڕای ئەوە، هیچ یەكێك لەم ئاراستە ڕەخنەییانە بناغە و هۆكارێكی گونجاو سەبارەت بە بانگەشەی ناقابیلییەتی وەرگێڕان بەدەستەوە نادەن كە بەشێوەیەكی بەردەوام بۆ پشتیوانی لە ڕوانگەكانی خۆیان بەكاریان هێناوە. بەپێچەوانەوە، ئەو شیعرییەتەى سیلان دواتر گەشەى پێداوە، بناغەیەكی گونجاو بۆ ئاراستەى وەرگێڕان بەدەستەوە دەدات كە تیایدا سەختێتی، ڕێگا بۆ دیالۆگ و مشتومڕ خۆش دەكات. بە وردبوونەوە لە كارەكەى سیلان، دەتوانین بڵێین شیعرەكانی دواتری ئەو دەكرێت بە شێوەیەكی هێرمسییانە بەرانبەر بە خوێنەرانی دەرەوە بەرەنگاری دەكەن، بەڵام بە شێوەیەكی ڕادیكاڵ كراوەن بە ڕووی خوێنەری نازمانی یەكەمدا، بانگهێشتی وەرگێڕانەكان دەكەن تا ببینن كە چەندە هەڵگری ڕەهەندی جیاواز و كراوەن. بەڵام شیعرییەتە دیالۆگییەكانی وەرگێڕان و نموونەش لێرەدا شیعری “لە تاریكییەوە بۆ تاریكی”یە.³

تۆ چاوەكانت كردەوە – من تاریكایەتیم دەبینم دەژیت

من دەیبینم لەسەر زەوییەكە:

بەڵێ لەوێش ئەوە منم و دەژیت.

ئایا ئەمە گوێزەرەوەیەكە؟ كە دەگوازێتەوە [دەپەڕێنێـتەوە]، ڕادەبێت؟

كە ڕۆشنایی بەشوێن پێكانمدا دێت،

تا كەشتییەوانێك⁴دەركەوێت؟

Von Dunkel zu Dunkel

Du schlugst die Augen auf – ich seh mein Dunkel leben.

Ich seh ihm auf den Grund:

Auch da ists mein und lebt.

Setzt solches über? Und erwacht dabei?

Wes Licht folgt auf dem Fuß mir,

daß sich ein Ferge fand?

شیعرەكە ڕووبەڕووبوونەوەیەك لەنێوان دوو كەسدا دەخاتە ڕوو  -“من”ێك و “تۆ”یەك– و تیایدا هەمان ئەگەر و توانای تێگەیشتنی هاوبەش لە پرسیارەكە هەیە. قسەكەر لە سەرەتادا تاریكایەتی خۆی لە چاوانی ئەوی دیكەوە دەبینێت؛ بەڵام بەندی دووەم خۆی لەم خۆناساندنە كاتی و زووتێپەڕە جیا دەكاتەوە. بڕگەى “Setzt solches über? Und erwacht dabei?”وەك پرسیارێك دەردەكەوێت كە ئایا لە ڕاستیدا دەكرێت ئەم تاریكاییە لەكوێوە بەسەر شاعیردا ببارێت یان بپەڕێتەوە، ئایا دەكرێت ئەم تاریكاییە هاوبەش بكرێت یاخود بەتەنها هەڵبگیرێت.

بەڵام ڕستەى “Setzt solches über?”ی ئەڵمانی گەلێك تەفسیری جیاواز هەڵدەگرێت. ئەگەرچی چاوگی “übersetzen” بە مانای “پەڕینەوە لەمبەر ڕووبار بۆ ئەوبەر” دێت، لە هەمان كاتدا “übersetzen” بە مانای “وەرگێڕان”یش دێت.⁵لە سیاقی شیعرەكەدا، ئەم بڕگەى دووەمە پێشنیاری مانایەك دەكات ئامرازی گواستنەوەكە خۆى دەبێتە پرسێكی فرمانی، و قسەكەر بۆ زمان دەگەڕێت كە تیایدا دەكرێت تاریكایی هەڵبگیرێت و باربكرێت. بۆ وەرگێڕان، تەحەدای ئەم پەرەگرافە ئەوەیە دەستەواژەیەكی تاقانە بدۆزیتەوە كە لە زمانی مەبەستدا (زمانی بۆ وەرگێڕدراو) هەردوو ماناكە پێشنیار بكات لەیەك كاتدا: “ئایا ئەمە دەگوازێتەوە یان دەگوازرێتەوە؟” من پێم وایە لە زمانی كوردیدا دەكرێت ئەم مانایە هەڵبگرێت: گواستنەوە (transition) هەم بە مانای گواستنەوەی شتێك لە شوێنێكەوە بۆ شوێنێكی دیكە هەم بە مانای گواستنەوەى دەقێك لە زمانێكەوە بۆ زمانێكی دیكە دێت. ئەگەرچی مایكڵ هامبۆرگەری وەرگێڕ و لێكۆڵەری دیاری پاوڵ سیلان لە زمانی ئینگلیزیدا بۆ ئەم بڕگەیە پێشنیاری “Is that a ferry? Which, crossing, awakens?”ی كردووە، بەڵام ئەگەر بكرێت بەسانایی ئەم بڕگەیە پێشنیار بكرێت لەوانەیە لەم قەیرانە ڕزگارمان ببێت: “Does this carry over?” كە بە مانای گواستنەوە یان هەڵگرتن دێت. بۆ نموونە “خەونەكان بەرەو بەدیهاتن دەچن یان دەگوازنەوە” (dreams carry over into reality). پێم وایە بەم جۆرە ستراتیژییەتێكی باشمان دەستگیر دەبێت. ئەگەر جارێكی دیكە ئەم بڕگەیە دابنێینەوە: “Setzt solches über?” و بە حەرفی وەریبگێڕین “ئایا شتێكی ئاوا هیچ شتێك دەپەڕێنێتەوە یان دەگوازێتەوە؟” بەڵام لە وەرگێڕانەكەی هامبۆرگەردا (كە منیش پشتم پێبەستووە) بەسانایی ئاوای لێهاتووە: “Is that a ferry?” (ئایا ئەمە قەیاغێكە؟) كە ڕاستەوخۆ بابەتێكی بەرجەستەیی و فیزیكی بە شێوەیەكی كۆنكریتی و دیار پیشان دەدات. ئەگەر بەم جۆرە ستراتیژییە بڕۆینە پێشەوە بۆ چارەسەركردنی پرسی ئەو تەحەدایەى پۆڵ سیلان دەیخاتە بەردەمی خوێنەر و وەرگێڕەكانەوە، ئەوا ئەوەى لەو نێوەدا لەدەستماند دەچێت، خودی وەرگێڕان خۆیەتی.

كەواتە بە بۆچوونی من بۆ ئەوەى باشتر لە فرمانی لێكجیاكراوەى “übersetzen”ی ناو شیعرەكە تێبگەین، كە هامبۆرگەر بە قەیاغ یان ئامراز و بەلەمێكی گواستنەوەى ئەم بەری ڕووبار بۆ ئەو بەری ڕووبار جێگای بۆ كردۆتەوە، ئێمە بێین و لەناو چەمكی “وەرگێڕان”دا دەركی بكەین، بەڵام هاوكات ئاگاشمان لە حاڵەتی فرمانە لێكجیاكراوەكە بێت، ئەوا دەتوانین بەسانایی وەك گواستنەوە لەقەڵەمی بدەین و ئەوسا دەتوانین بڵێین كە لە گفتوگۆی ناو شیعرەكە تێگەیشتووین ئەویش ئەركێكی هەیە: ئەركی گواستنەوە، ئەركی وەرگێڕان. ئەوسا دەتوانین ئەم بۆچوونەى واڵتەر بنیامین بەهەند وەربگرین و بەسەر پۆڵ سیلاندا پیادەى بكەین كە دەڵێت: “قابیلییەتی وەرگێڕانی دەق تایبەتمەندیی جەوهەریی بەشێكی زۆر لە بەرهەمەكانە، ئەمەش بەو مانایە نایەت بڵێین جەوهەری ئەو دەقانە ئەوەیە كە دەبێت وەربگێڕدرێن؛ بەڵكوو بەمانای ئەوە دێت كە ئەو ئاماژە تایبەتەى لەناو دەقی سەرەكیدا هەیە خۆى لەنێو قابیلییەتی وەرگێڕانی خۆیدا ئاشكرا دەكات”. كەواتە دەق بۆ ئەوە دەنووسرێت، وەربگێڕدرێت تا لە زمانی دووەمدا لەدایك ببێتەوە. سیلانیش ناڕاستەوخۆ، تەنانەت دەكرێت ڕاستەوخۆش، ئاماژەى بەوە كردووە و بانگی كردووین كە وەرن وەرمبگێڕن یاخود بمگوازنەوە. ئەم مامەڵەیەش كاتێك ڕوونتر دەبێتەوە، كە بگەڕێینەوە بۆ مامەڵەى پۆڵ سیلان خۆی لەگەڵ شیعری ئۆسیپ ماندلشتامدا كە وەریگێڕاون بۆ زمانی فەڕەنسی و ئەڵمانی. بۆیە با ئەم پرسیارە بەتایبەت لە ژاك دێریدا بكەین (یەكێك لە گەورەترین و دیارترین تیۆریزەكەرانی ناقابیلییەتی وەرگێڕانی پۆڵ سیلان)، كە ئایا چۆن دەكرێت كەسێك خۆى بانگمان بكات بۆ وەرگێڕان و خۆشی وەرگێڕ بێت، بەڵام ناقابیلی وەرگێڕان بێت؟

لێرەدا دەرفەتی ئەوەم نییە هەم هەڵوەستە لەسەر ژاك دێریدا بكەم و هەمیش لێكۆڵینەوە لە پێشنیارەكانی مایكڵ هامبۆرگەر بكەم. بۆیە من لێرەدا دەگوازمەوە بۆ چەند پرسێكی دیكەى ناو شیعر و ئەدەبیاتی سیلان، كە ڕاستەوخۆ شیعر بە سیاسەت و سیاسەتیش بە سیاسەتی ڕزگارییەوە دەبەستێتەوە. هەوڵ دەدەم دوو تێما و ناوەڕۆكی دیكە بخەمە ڕوو، پەیوەندیی ماتریالیزمی مێژووییی واڵتەر بنیامین بە سیلانەوە و سیلان و خوێندنەوەى بنیامین و هەروەها ئایا ئاراستەى سیلان بەرانبەر بە هایدیگەر چۆن بووە. بۆ ئەم مەبەستەش لەم بەشەدا پشت بە تەحەداكانی ئالان بادیۆ دەبەستم بەتایبەت لە كتێبی “سەدە”دا.

تۆتناوبێرگ یان سیاسەتی بەخشین؟

دەربارەى پەیوەندیی پۆڵ سیلان و مارتین هایدیگەر

تۆتناوبێرگ (Todtnauberg) ناونیشانی شیعرێكی پاوڵ سیلانە، ئەویش حەفتەیەك دوای سەردانەكەى سیلان بۆ لای هایدیگەر ٢٤ی حوزەیرانی ١٩٦٧، ئەم شیعرەى نووسیوە. ناونیشانەكە ئێستا ناوی شارۆچكەیەكی ئەڵمانیشە. ئەم ناونیشانە لە دوو بڕگە پێكهاتووە كە هەم لە شیعری سیلان و هەم لە فەلسەفەی هایدیگەردا گرنگییان هەیە: “بێرگ” (Berg) واتا “شاخ یان چیا”، و “تۆت” (todt) واتا “مەرگ”. شاعیرەكە و فەیلەسوفەكە بەناو دارستانەكەدا پیاسەیەكیان كردووە، دیار نییە لە ساتی پیاسەكردندا باسی چییان كردووە. ئایا چی ڕوویداوە لەنێوان شاعیرێك كە یەكێك بووە لە بەجێماوانی هۆڵۆكۆست و فەیلەسوفێك كە لە بەناوبانگترین هەوادارانی نازیزم بوو؟ زۆر كەس سەردانەكەى سیلان بۆ لای هایدیگەر، وەك سیاسەتی بەخشین دەخوێننەوە، واتا سیلان سەرەڕای سەرجەمی بنەماڵەكەى، هەرچی جووى ئەوروپایە لە كەمپی نازییەكاندا لەناوبران و خۆشی ڕاكردوو و بەجێماوی هۆڵۆكۆست بووە، چۆن لە فەیلەسوفێك خۆش بووە كە لایەنگری ئەم تاوانە بووە و ئەندامی نازییەكانیش بووە؟ لە كاتێكدا هایدیگەر هەتا مردنیش داوای لێبوردنی نەكرد و نەیگوت ئەوەى نازییەكان كردوویانە دژی مرۆڤایەتی بووە؟ بەكورتی هەرگیز باسی جینۆسایدی جووی بە دەستی نازییەكان نەكردووە. هەرگیز دژی كۆڵۆنیالیزم و ئیمپریالیزمی ئەڵمانی نەوەستاوە و قسەى لەسەر نەكردووە و بەپێچەوانەوە، بیركردنەوەى ڕاسیستی دژی مرۆڤایەتی، بەشێك لە فەلسەفەكەى پێكهێناوە.

من لەم بەشەدا، ئەم بۆچوونانە ڕەت دەكەمەوە كە پێیان وایە سیلان سازشی بۆ هایدیگەر كردووە و شیعرەكانی هەڵگری سیاسەتی بەخشین و هاوسۆزی بووە. لەم بەشەشدا، پشت بە فەیلەسوفێكی وەك ئالان بادیۆ دەبەستم بەتایبەت لە وتاری “ئاناباسیس”ی كتێبی “سەدە”دا كە لەم ڕێگایەوە پەلاماری هایدیگەر دەدات.

“چیاكانی مەرگ”

ئارنیكا، درەخشان،

وەرگیراو و نووسراو بەدروستی

بە ئەستێرەى مردوو لەسەرەوە،

لەنێو

كوخەكەدا،

نووسراو لە كتێبی میوانیدا

– ناوی كێ پێشتر تۆمار كرابوو

پێش ناوی من؟ –

لەم كتێبە

دێڕەكە دەربارەى

هیوایەك، ئەمڕۆ،

بۆ وشەیەكی

بیرمەندێك

كە دێت

لە دڵەوە.

چیمەنی دارستان، تەنانەت ڕێكنەخراو،

فریز و گیا و فریز و گیا، بەتەنها

ئاڵوگۆڕە پێنەگەییوەكان، پاشان، كەنێك ڕۆیشتن،

بەڕوونی،

ئەوەى ئێمەى پاڵ دەنا

مێنش (خەڵك)،

ئەویش گوێی لەوە دەبێت،

نیوە

هەنگاو بەسەر

زەوی بەپیتدا

شێداریی/

زۆر.

سیلان بۆچی سەردانی هایدیگەری كرد؟ هەندێك دەڵێن لەبەر ئەوەى شاعیرەكە ستایشی فەلسەفەى هایدیگەری كردووە و بە هۆی ئەوەى چێژی لە پەیوەندیی فیكریی بە بیرمەندەكەوە بینیوە بۆیە چووەتە دیداری ئەو. زۆربەى ئەمانەى خاوەن ئەم بۆچوونانەن، ئەم ڕستەیەى سیلان لە شیعرەكەدا دەهێننەوە كە دەڵێت:

“لە كتێبی میوانیدا

ناوی كێ پێشتر

تۆمار كرابوو

پێش ناوی من”.

هەندێكی دیكە دەڵێن سیلان باسی جینۆسایدی جووەكانی بۆ هایدیگەر كردووە. لە كاتی گەڕانەوەدا، لەنێو سەیارەكە، دەنگێكی نامۆ دەبیسترێت، كە سیلان وشەیەك بەكار دەهێنێت و لە ئەڵمانیدا باو نییە و شاعیر فزوڵیی ئەوەى بۆ دروست دەبێت ئایا شۆفێرەكەش بیستوویەتی یان نا. شیعرەكە ئاوا كۆتایی پێدێت: “شێداری/زۆر”. فیلیپ لاكو-لابارت ئاماژەى بەوە كردووە كە “ئەمە شیعری نائومێدییە؛ بە ڕاستی، بەم جۆرەیە، نائومێدبوون لە شیعر پیشان دەدات”. ئەمەش نزیك لەو دێڕە بەناوبانگەى ئادۆرنۆیە كە دەڵێت: “بە ڕاستی شیعری لیریك دوای ئاوشڤیتز بێ مانایە”. ئایا بەڕاست سیلان كەیسی هۆڵۆكۆستی لەگەڵ هایدیگەردا باس كردووە یان نا؟ ئەگەر سەیرێكی شیعرەكە بكەین بەئاسانیی تێدەگەین، سیلان ڕەنگە باسی هۆڵۆكۆستی كردبێت، بەڵام هایدیگەر بێدەنگی هەڵبژاردووە و مۆریس بلانشۆش لەم بارەیەوە دەڵێت: “هەڵەى قەرەبوونەكراوەى هایدیگەر بێدەنگییەتی بەرانبەر بە ‘چارەسەری كۆتایی‘ [لەناوبردنی جووەكان]. ئەم بێدەنگییە، ئەویش كاتێك سیلان ئاماژەى پێكردووە، یان خۆبەدوورگرتنی هایدیگەر لەوەى داوای بەخشین لە شتێك بكات كە قابیلی بەخشین نەبووە، مانای ئەو ڕەتكردنەوە و ئینكاركردنەى بەخشیوە كە سیلانی نوقمی نائومێدی كردووە و بارودۆخیشی شێواندووە، چونكە سیلان دەیزانی ‘شۆوا‘ [هۆڵۆكۆست] دەركەوتەى جەوهەری خۆراوا و ئاشكرابوونی ئەو جەوهەرە بوو”.

ئالان بادیۆ و هایدیگەر: پۆڵ سیلان

ئالان بادیۆی فەیلەسوفی چەپی ڕادیكاڵی فەڕەنسی، لە كتێبەكەیدا بەناوی “سەدە” (٢٠٠٥/٢٠٠٧)ـەوە كە شیكاری بۆ شیعری سیلان و شیعری سان ژۆن پێرسی دەكات، لەو كتێبەدا نیشانەیەكی سەرەكیی بە ئامانج دەگرێت تا تیرەكانی خۆى تێبگرێت: مارتین هایدیگەر. بادیۆ لەم ڕێگایەوە و لە ڕێگای شیعری سیلانەوە دەیەوێت دژی جووڵەی “ماڵ/نیشتمان” (Heimat) بووەستێتەوە كە لە خوێندنەوە بەناوبانگەكەى هایدیگەردا بۆ شیعرەكانی هۆڵدەرلین دەبینرێنەوە. لێرەشەوە دەتوانین خۆمان لەو بۆچوونانە ڕزگار بكەین كە پێیان وایە سیلان ستایشی فەلسەفەى هایدیگەری كردووە، بەپێچەوانەوە بۆ بادیۆ، شیعری سیلان دابڕانێكی ڕادیكاڵە لەو دیدگایانەى لەسەر ئەم پرسە هەن. هایدیگەر لە شیكاریی هۆڵدەرلیندا چەمكی یۆنانیی “ئاناباسیس”ی زەینەفون وەك گەڕانەوە بۆ ماڵ وەردەگێڕێت و هەمووشمان دەزانین چەمكی “ماڵ” یان “نیشتمان” (Heimat) پێگەیەكی سەنتڕاڵی لە فەلسەفەى ئەو فەیلەسوفەدا هەیە. دەفتەرە ڕەشەكانی هایدیگەر (٣٤ دەفتەر كە لەنێوان ساڵانی ١٩٣١ تا ١٩٧٦ نووسراون) گەواهین لەسەر دیدگای نەژادپەرستانە و ڕاسیستانەى فەیلەسوفەكە بەرانبەر بە جوو و تەنانەت ڕەوایەتیی تەواو ئایدیۆلۆژییش دەهێنێـەوە. لە بەرهەمەكانی هایدیگەردا، دەتوانین بە بەردەوامیی چەمكەكانی “ماڵ” و “نیشتمان” بدۆزینەوە. ئەم چەمكە لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە باس لە “ڕیشەداربوون لەنێو شوێن”دا دەكات؛ و بەڵام لە مانا سیاسییەكەیدا جۆرێكی ناسیۆنالیزمی پریمیتیڤ و سەرەتاییە. هایدیگەر باسی لە “خاك و خوێن” دەكرد، كە بەتەواوی لەگەڵ پروپاگەندە سیاسییەكەى نازییەكاندا دەهاتەوە. بۆیە هایدیگەر تەنانەت دەیگوت “ئاژەڵانیش ڕاستە بێ زمانن بەڵام بێ شوێن و بێ ماڵ نین”، بەڵام جووەكان “بێ دونیا و بێ ماڵ و بێ شوێنن”. دەیگوت “دونیای ئاژەڵان كەمترە”، بەڵام لەبەرانبەردا “جووەكان هەرگیز لە دونیادا نەبوون، هەرگیز هیچ شوێنێكیان نەبووە”. لە كتێبی بوون و كاتدا باس لە نموونەى بەرد دەكرێت وەك شتگەلێك كە “دونیا”ی نییە. بەڵام بەرد ئەگەر بێ دونیا و بێ شوێنیش بێت، ناتوانێت هەڕەشە بێت بۆ سەر شارستانێتی و كۆمەڵگا، بەڵام جووەكان هەڕەشەن.

لە كتێبی “سەدە“دا ئالان بادیۆ شیعری “ئاناباسیس”ی سیلان بە وەرگێڕانی ئینگلیزیی مایكڵ هامبۆرگەر دەخوێنێتەوە. “ئاناباسیس” لای بادیۆ گرنگییەكی بنچینەیی ڕووبەڕووبوونەوە و مامەڵەكردن ئاشكرا دەكات كە دەبێت چۆن ئێمە لەهەر جووڵەیەكی هەوڵ و گەڕانی سوبژێكت تێبگەین بۆ زاڵبوون بەسەر ئەو خراپە هاوبەشانەى لەناوەوەى “گەڕانەوە بۆ ماڵ” سەپێنراوە.

هەروەك هەمووان دەزانن “ئاناباسیس” هەم ناوی كتێبێكە لە نووسینی زەینەفونی مێژوونووس، ئەدیب، نووسەر و فەیلەسوفی ئەسینایی و هەم ڕابەرایەتیكردنی گەڕاندنەوەى لەشكری ١٠ هەزار سەربازی یۆنانییە بۆ ناو خاكی ئەسینا بە ڕابەرایەتیی زەینەفون. لای هایدیگەر ئاناباسیس دەگۆڕێت بۆ “گەڕانەوە بۆ ماڵ” لە تەفسیری هۆڵدەرلیندا و مانای زیاتری “بوون بە ئەڵمانی”، “خزمەتكردن بۆ بوون بە ئەڵمانی” دەگەیەنێت. بەكورتی: “گەڕانەوە بۆ ماڵ بریتییە لە بەدیهێنانی نیشتمانی ئەڵمانی”. بەڵام لای سیلان “ئاناباسیس” دەبێتە جووڵەى “بەرەو ماڵ”ی ئەو كەسانەى ماڵیان لەدەستداوە، خراونەتە دەرەوەى شوێن و یاساوە.

شیعری ئاناباسیس

ئەمە

نیشانەی بچووكی نێوان دیوارەكان

حەقیقەتی ناهەموار و ناتێپەڕ

بەرەو سەر و گەڕانەوە

بۆ داهاتووی هاوشێوەى دڵ ڕۆشن

لەوێیە

مشكەكوێرەى هیجا و بڕگە

ڕەنگەكانی دەریا، دوور

بەرەو شوێنی ناقابیلی كەشتیوانی

پاشان:

سەرئاوكەوتووەكان،

تەختەكانی سەرئاوكەوتووە خەمبارەكان،

لەگەڵ ئەوانەى

بەئاسوودەیی هەناسە دەدەن، باز دەدەن و

بە حەز و خۆشییەوە بۆ ساتێك تەنها-: دەنگدانەوەى زەنگۆڵەى ڕۆشنایی

(دوم-، دون-، ئون-،

ئەندی سوسپیرات

كۆر)،

ئازاد بوو،

ڕزگار بوو،

ئێمە.

شتی بینراو، شتی بیستراو،

وشەى ناو چادر:

ئازادیی ڕوولەگەشە:

بەیەكەوە.⁶

وەك ئالان بادیۆ باسی دەكات لێرەدا سێ پێكهێنەری ناوەكیی ئاناباسیسی زەینەفون هەن– “دووبارە هەڵزنان بەرەو سەرچاوە”، “باڵەخانەى سەخت و دژواری تازەیی” و “ئەزموونی دوورخراوەی دەستپێكردن”  – لەنێو شیعرەكەى سیلانیشدا دووبارە بوونەتەوە، و هاوكات بوونەتە “سێ پەیوەندیی شلۆق و بەنزیكەیی ناقابیلی بەرگەگرتن: نیشانەی بەرتەسك، حەقیقەتی ناقابیلی تێپەڕین، داهاتووی هاوشێوەى دڵ ڕۆشن”. ئەم سێ پەیوەندییانە بەیەكەوە بریتیین لە “هەڵكشان بەرەو سەرەوە و گەڕانەوە”، واتا جوڵەى ئاناباسیسی سیلان. كاركردنە ناوەكییەكانی گرنگیی ئەم یەكەم خولانەوەیە زیاتر سروشتی دەقیق و وردبینیی ئەم “پەیوەندییانە” ئاشكرا دەكات. شیعرەكە بە وشەى “ئەمە” (Dieses) دەست پێ دەكات (this) “ئەمە، لێرە و ئێستا”. مایكڵ هامبۆرگەری وەرگێڕی شیعرەكە بۆ زمانی ئینگلیزی بۆ بەرزكردنەوەى ئامادەیی خودی شیعرەكە، دەیخاتە ڕیزی “نیشانەى بەرتەسك”، بەڵام دەقە ئەڵمانییەكە نەرمییەكی حەرفییانەى زیاتری وەك “بەرتەسكی نووسراوی نێوان دیوارەكان” پیشان دەدات. زمانی شیعرەكە پوخت دەبێتەوە بۆ نێو “نیشانە”یەكی تاقانە كە بەو دیوارانەى دەوری گرتوون، ڕێگای لێگیراوە و بەربەستی بۆ دروستكراوە. وشەى ئەڵمانیی Zwischen بەگشتی بە مانای “نێوان” (between) دێت و وەردەگێڕدرێت، بەڵام هەروەها پاشگرەكانی Zwischenbemerkung(interruption) و Zwischenruf بە مانای “دابڕان، هەڵپەساردن” دێت، ئەمەش مانای خۆی لە ئینگلیزیدا لەدەستداوە كە دەتوانین لەم لەدەستچوونە تێبگەین. نیشانەى بەرتەسك و تەنگەبەر، بەڕواڵەت وشەیەكی سەپێنراو و داتاشراوە، خودی وشەكە هەرچۆنێك بێت دابڕان و هەڵواسینێك بۆ سنووردارێتیی دیوارە داسەپێنراوەكان بەدەستەوە دەدات و لەگەڵ خۆیدا ڕێگا بەرەو “داهاتووی هاوشێوەى دڵ ڕۆشن” دەگرێتە بەر.

ئەم یەكەم وەرچەرخانە بەستراوەتەوە بە دروستكردنی وشەیەك لەسەر weg (وشەیەكی ئەڵمانی كە بە مانای ڕێگا دێت). Unwegsam مانای “ناهەموار” لە زمانی كوردیدا بە زەینماندا دەهێنێت یاخود وشەى “rough” لە زمانی ئینگلیزیدا. بەڵام وەرگێڕی ئینگلیزی، هامبۆرگەر، زیت و وریا و وشیارە لە مامەڵەكردن لەگەڵ وشەى weg لە پێكهاتە و دروستكراوی “unweg“دا، تەفسیكردن و تێگەیشتن لە unwegsam-wahre وەك شتێكی هاوشێوەى “حەقیقەتی ناهەموار و ناتێپەڕ”، و وەرگێڕانەكەى بۆ “حەقیقەتی ناقابیلی تێپەڕكردن” (impassable-true) [یاخود حەقیقەت كە نابڕدرێت]. بێگومان، لە ئەڵمانیدا، ئەو ڕاستییەى هەر ڕێگایەك لە شیعردا لە یاریی وشەكاندا تاریك و ناڕوون دەبێت، بانگمان دەكات بۆ بیركردنەوە لە سەختیی ڕێگا، واتا ئەو ڕاستییەى كە ڕەوت و ڕۆیشتن لەڕێگای ئاناباسیسەوە دەبێت بگیرێتەبەر، بەئێمە نەبەخشراوە و پێمان نەدراوە. زمان لەنێوان دیوارەكانی ناقابیلی تێپەڕكردن و دیوارە سەختەكاندا سەپێنراوە، ئەمەش ڕاستە، بەڵام ڕێگای ناهەمواری داسەپاو بە هۆی شوا [ئاوشڤیتز]یشەوە بوونی هەیە؛ زمان تەنها ئامرازی بەردەوامبوونە، بەڵام دەبێت ببێتە زمانێكی بەرەنگارئاسا، “نیشانەیەكی بەرتەنگ”.

بادیۆ لە كتێبی سەدەدا خوێندنەوەكەى بۆ شیعری “ئاناباسیس” لە ڕێگای لابردنی پرسیارەكانی دیكە لە سنوورەكانی دەستەجەمعییەت، لە دیالەكتیكی “من” و “ئێمە”وە دەست پێ دەكات. بادیۆ دەڵێت:

“بۆ سەرجەمی دەستەی بیرمەندان، بەتایبەت لە سەردەمی بیركردنەوەى فاشیزمدا (و بەبێ هەڵاواردنی هایدیگەر)، “پیاوی نوێ” بەشێكە لە گەڕاندنەوەى پیاوی كۆن، ئەو پیاوەى كە دیار نەمابوو، بزر ببوو، گەندەڵ ببوو. لە ڕاستیدا پاڵاوتن و پاقژكردنەوە كەم و زۆر پرۆسەى توندوتیژئاسای گەڕانەوەى ڕیشە و سەرچاوەى لەڕیشەهەڵكێشراوە. شتی نوێ بریتییە لە بەرهەمهێنانی ڕەسەنێتی. لە شیكاری كۆتاییدا، ئەركی سەدەكە بریتییە لە بینینی ئێرە وەك دووبارە دامەزراندنەوە و گەڕاندنەوە(ی سەرچاوە) لە ڕێگای وێرانكاریی (ناڕەسەنێتییەوە)”.

لەژێر نیشانەى “ئاناباسیس”دا بادیۆ سەرچاوەكانی بیركردنەوە لە ڕێگای دروستكردن دەبینێتەوە، دوای جۆرە ڕووبەڕووبوونەوە و مامەڵەكردنێكی سوبژێكتی زووتێپەڕی نادڵنیای خود دەبێتەوە – “ئێمە”یەك كە نایەوێت ببێت بە سوبژێكت. دیارە شیعرەكەى سیلان وەڵامێكە بۆ دینامیكییەتی ئەو ناساندنەى لە خوێندنەوەى هایدیگەردا بۆ شیعری هۆڵدەرلین دەبینرێت، كە ئەم شیعرەی سیلانیش گەلێك ڕەگەز و سەرچاوە بۆ فەلسەفەى بادیۆ دابین دەكات. دیارە بە پشت بەستن بە فەلسەفەى بادیۆ دەبێت لەوە تێبگەین كە لەنێو توندوتیژیی سەدەى بیستدا، سوبژێكت چیتر نابێت بە چەمك و زاراوەكانی هاوشوناسیكردن بیری لێبكرێتەوە بەڵكوو دەبێت وەك ڕووداو ببینرێت. كەواتە ئەو پرۆسەیەى ڕێنمایی دروستبوونی سوبژێكت دەكات دژی هاوشوناسیكردن و یەكخستن و وەك یەك لێكردن دەوەستێتەوە. ئەم چەمكە یەكێكە لە چەمك و زاراوە سەرەكییەكانی هایدیگەر لە شیكردنەوەى هۆڵدەرلیندا، كە سیلان دژی دەوەستێتەوە و وەك یەك لێكردن وەك شوا [ئاوشڤیتز] دەبینێت.

بۆیە وزە و هێزی هاوچەرخانەى “ئاناباسیس”ی سیلان بۆ ئالان بادیۆ، هەم لە ڕەتكردنەوەى هایدیگەرەوە سەرچاوە دەگرێت و هەم بەدەستەوەدانی سوبژێكتێكی نوێی بەرەنگاری. سوبژێكتی نوێی سیلان بۆ زاڵبوون بەسەر هایدیگەردا، بەتەنها تاوانباركردنی شەخسیی ئەو نییە وەك هاریكاری نازیزم، بەڵكو بەدەستەوەدانی سوبژێكتێكی نوێی بەرەنگارییە دژی “گەڕانەوە بۆ ماڵ” [نیشتەجێبوونی ئەڵمانی]یە لەڕێگای بەدەستەوەدانی كۆچ و جووڵەی “ئاناباسیس” “هەڵكشان بەرەو سەرەوە و گەڕانەوە”. ئاناباسیس جۆرە ڕەوتگرتن و ئاراستەى سوبژێكتە بۆ وەستاندن و دەستێوەردارن: ڕەتكردنەوەى ئایدیالە ئەفسانەیی/كولتوورییەكانی ئەڵمانیبوون و دروستبوونی سوبژێكتێكی پڕ لە جووڵە. ئەمەش لە تەفسیر و خوێندنەوەى بنیامینییانەدا زیاتر دەردەكەوێت كە لە بەشی دواتردا باسی دەكەم.

ماتریالیزمی مێژوویی-شیعریی سیلان لە ڕێگای بنیامینەوە

واڵتەر بنیامین یەكێكە لەو بیرمەندە دیارانەى بووەتە دەروازەیەكی گرنگ و ڕادیكاڵ بۆ لێكۆڵینەوە لە جیهانی ئەدەبی و هونەری و پەیوەندیی بە جیهانی ماتریالییەوە. من لەم بەشەدا هەڵوەستە لەسەر ماتریالیزمی مێژوویی بنیامین دەكەم و پاشان پەیوەندیی بە پۆڵ سیلانەوە دەخەمە ڕوو. هەروەها دەبێت ئەوەشمان لە یاد بێت كە سیلان خۆی شیعری بۆ بنیامین نووسیوە.

بنیامین دەنووسێت “خستنەڕووی هەموو مێژوویەك دەبێت لەگەڵ وشیاربوونەوە و بێداربوونەوەوە دەست پێ بكات”. “بێداربوونەوە” ئەو ڕووداوەیە كە ڕابردوو بە سەردەمی ئێستاوە دەبەستێتەوە. بۆیە پاساژەكانی پاریس و دانانی لە لایەن بنیامینەوە وەك كاری مێژوونووسیی ماتریالیستی، هەر لەبەر ئەمەش دەڵێت كە مێژوونووسیی ماتریالیستی: “بێداربوونەوەیە لە سەدەى نۆزدە”. بنیامین لەم كتێبەشدا پشت بە مۆنتاژ و وێنە دیالەكتیكییەكان دەبەستێت تا بونیادی مێژوونووسیی ماتریالیستی خۆى دابمەزرێنێت. بێ هۆ نییە كە نامیلكە شیعرناسییەكەى سیلان بەناوی مێریدیان، جۆرێكە لە پیشاندانی مێژوویی و ئامادەیی مێژوویی لە هەمان مانای بنیامینی وشەكەدا. بۆیە سەرەتا پێویستە ماتریالیزمی مێژوویی بنیامین بناسین ئەوسا وردتر تێدەگەین مەبەستی سیلان و پەیوەندیی بە ماتریالیزمی مێژووییەوە چییە.

یەك: ماتریالیزمی مێژوویی

“ماركس دەڵێت: شۆڕشەكان بزوێنەری مێژووی جیهانن. بەڵام لەوانەیە ئەمە بە شێوەیەكی دیكە بێت. پێدەچێت شۆڕشەكان ڕاكێشانی برێكی لەناكاوی قیتارەكە بێت لە لایەن سەرنشینانی قیتارەكەوە – واتا ڕەگەزی مرۆیی”.⁷ئەم ئیقتیباسەى بنیامین ڕاستەوخۆ ئاماژەیە بۆ شۆڕش وەك دژی ئایدیای پێشكەوتن. ئەو بیرۆكەیەى هەر لە لیبراڵیزمەوە تا سۆسیال دیموكراسی و تا ماركسیزمی عەوامانەى ئەنتەرناسیۆنالی دوو باوەڕیان پێی هەبوو، بەتایبەت ماركسیستە حەتمیگەراكانی وەك ئەنتەرناسیۆنالی دوو لەو بڕوایەدا بوون گەشەسەندنی هێزە بەرهەمهێنەرەكان خۆبەخۆ دەبێتە هۆى سەرهەڵدانی سۆسیالیزم، بەڵام پێشبینیی مەترسییەكانی ئەم پێشكەوتنەیان نەكردبوو كە دەتوانێت شارستانێتیی مۆدێرنیتەى سەرمایەداری بەرەو هەڵدێرەكانی خۆی ببێت و تاوان و كارەسات و وێرانە بەسەر وێرانەدا كەڵەكە بكات. هەر لە ئاوشڤیتز و هۆڵۆكۆست و دوو جەنگیی جیهانییەوە تا كارەساتی گەورەى پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا لەسەر ناكازاگی و هیرۆشیما. تەنها ماتریالیزمی مێژوویی توانای پێشبینیكردنی ئەم كارەساتانەى هەیە و بە شێوەیەكی دروستیش ئاگادارمان دەكاتەوە. مێژووی ئەم چەند ساڵەش ئەمەى پشتڕاست كردۆتەوە.

كرۆكی تێزەكان دەربارەى چەمكی مێژوو بریتییە لە “ماتریالیزمی مێژوویی”، كە بنیامین بە بەردەوامی لە تیۆری مێژوونووسییە ماتریالیستییەكەیدا بەكاری دەهێنێت.⁸ لە تێزی یەكەمدا بنیامین باس لە بووکەڵەیەك دەكات و دەڵێت: “ئەو بووكەڵەیەى پێی دەگوترێت “ماتریالیزمی مێژوویی” وادانراوە دەبێت هەمیشە براوە بێت. ئەو ئیتر بەئاسانی دەتوانێت دژی هەر نەیارێك ڕابێت و بیبەزێنێت”. بەڵام بە مەرجێك ئەگەر “بتوانێت خزمەتەكانی تیۆلۆژیا بەكار بهێنێت، هەر ئەو تیۆلۆژیایەى وەك هەمووان دەزانن بچووك و قڕێژ بووە و چیتر ناتوانێت ڕووی خۆى دەربخات”. یەكێك لە پرسیارە سەرەكییەكان ئەوەیە ئایا چۆن دەكرێت ئایدیای تیۆلۆژی لە مێژوونووسیی ماركسیستیدا بەكار بهێنرێت؟ لێرەدا دەرفەتی ئەوە نییە بە وردەكارییەوە لەسەر ئەم پرسە بووەستم بەڵام پاشان دەگەڕێمەوە سەری.

ڕووداوەكان بە هەموو چەشنەكانییەوە بە تێپەڕینی كات بە بەردەوامی كەڵەكە كراون و پاشان وەك ڕووداوی گرنگ و ڕووداوی ناگرنگیش پۆلێندبەند كراون. ئەوەى بۆ مێژوونووس یەكاڵاكەرەوەیە ئەوەیە كە ڕووداوی مێژوویی چ كاریگەرییەكی لەسەر هەلومەرجی ئێستا هەیە. مێژوونووسیی سەركەوتووان و براوەكان، ئەوانەى بە وریاییەوە دەزانن ڕابردوو لە بەرژەوەندییەكانی خۆیاندا دووبارە ڕاڤە بكەنەوە، بنیامین لە تێزی چوارەمدا بەم جۆرە دەریدەبڕێت: “هەروەك گوڵەكان ڕوویان بەرەو خۆر وەردەچەرخێنن، ئەوەى تا ئێستاش هەبووە بە یارمەتیی جۆرێكی نهێنیی ڕۆشنەپێكهاتنـەوە هەوڵ دەدات بەرەو ئەو خۆرە وەربچەرخێت كە لە ئاسمانی مێژوودا دەدرەوشێتەوە”. لە هەمان كاتدا بنیامین باس لەوە دەكات كە ئەو مێژوونووسەى خۆی خستووەتە باوەشی ڕێبازی ماركسیستییەوە لە خەباتی چینایەتی تێدەگات و هەمیشە براوەی ئەم جۆرە مێژوونووسییەیە. بۆیە لە تێزی پێنجەمدا زۆر بەڕوونی دەریدەبڕێت، كە: “وێنەى ڕاستەقینەى ڕابردوو بە شێوەیەكی توند و خێرا (و ویزەویز) تێدەپەڕێت. تەنها دەكرێت وەك وێنەیەك ڕابردوو بگرین كە تیایدا ئەو ساتەكەى دەناسینەوە، دەدرەوشێتەوە و لەوە بەدوا بەخێرایی دەڕوات و نابینرێتەوە. “حەقیقەت هەرگیز لە چنگی ئێمە ڕاناكات” – ئەمەش كە دراوەتە پاڵ گۆتفرید كیلەرـەوە هەمان ئەو شوێنە داگیر دەكات كە تیایدا ماتریالیزمی مێژوویی خۆى لە وێنەى مێژووگەرایی بۆ مێژوو جیا دەكاتەوە و دادەبڕێت. هەر وێنەیەكی ڕابردوو بۆ ئەبەد دەڕوات و بزر دەبێت ئەگەر لە لایەن زەمەنی ئێستاوە وەك یەكێك لە كێشەكانی ئەمڕۆ نەناسرێتەوە و دانی پێدا نەنرێت”.

وێنەى ڕابردوو كە ئێستا مێژوونووسانی قوتابخانەى مێژووگەرایی باسی دەكەن و پیشانمانی دەدەن، وێنەى چینی حاكمان و سەركەوتووانە، كە وەك بنیامین بە زمانێكی شیعری دەڵێـت: “لە ساتی سەركەوتنی دوژمندا، تەنانەت مردووانیش لە ئەماندا نابن. ئەم دوژمنەش تا ئێستا جگە لە سەركەوتووان كەسی دیكە نییە و دوژمنە تا ئێستا بەردەوامە لە سەركەوتنی خۆى”. لەبەرئەوە، مێژوونووسیی سەركەوتووان، بەگوێرەى دیدگای ماركسیستی بریتییە لە چینی باڵادەست، كە ئیتر مێژوونووسییەكی نوێ جێگای دەگرێتەوە: ماتریالیزمی مێژوویی. ئەم ڕەوتە نوێیە هەوڵدەدات ڕابردوو بە زەمەنی ئێستاوە ببەستێتەوە نەك وەك بابەتێكی مێژوویی بۆ لێكۆڵینەوەى زانستی، بەڵكوو بۆ ڕزگاركردنی ڕابردووی تەواونەكراو لەپێناوی بونیادنانی داهاتوودا، چونكە تا ڕابردووی ستەملێكراو ڕزگار نەكەین، ناتوانین داهاتووی مرۆیی بونیاد بنێین. لەبەرئەوە ئیشی ماتریالیستی مێژوویی، بریتییە لە دابڕانی مێژوویی، چونكە مێژوونووسیی ماتریالیست مێژوو وەك ڕەوتێكی بەردەوامی ڕوولەسەر نابینێت، كە هەمیشە لە بەرژەوەندیی چینە باڵادەستەكان و دوژمنانی چینی كرێكاردا بەكار دەهێنرێت، بەڵكوو ئیتر مێژوو لە خوارەوە دەنووسرێتەوە، كە بریتییە لە نەریتی ستەملێكراوان. مێژوو هیچ كاتێك ڕەوتێكی ئارامی نەبڕیوە، هەمیشە چینەكانی خوارەوەى كۆمەڵگا ئەم بەردەوامێتییەیان وەستاندووە و گرفتیان بۆ دروست كردووە.

دوو: مێژوونووسیی شیعریی پۆڵ سیلان

وێنەى دیالەكتیكیی بنیامین بووەتە دەروازەیەك بۆ شیعری كریستاڵی هەناسەدانی سیلان. كریستاڵەكانی هەناسەدان بریتییە لە وێرانبوونی هەناسەدان، نیشانەیەكی “لەهەناسەكەوتنی نەخۆش” كە پێناسەى چارەنووسی مرۆیی دەكات لەنێو سیاقی مێژووی جیهانیدا. نەخۆشی و نیشانەى نەخۆشیی كریستاڵی هەناسەدان لە ژوورەكانی گازی كەمپەكانی قڕكردنی جووەكاندا بەكارهێنراوە. “كریستاڵی هەناسەدان، بریتییە لە كریستاڵی مەرگ، نیشانەى دوایین ساتی هەناسەدان”. لەگەڵ ئەوەى پێم وایە كریستاڵی هەناسەدان بریتییە لە نیشانەى دوایین ساتی هەناسەدان، بەڵام بۆ دانانی كریستاڵی هەناسەدان تەنها وەك شتێكی ڕووت كە لە لایەن هێزە مێژووییە دەرەكییەكانەوە دیاری كراوە، ئەوا لە هەمان كاتدا دەكرێت دامەزراندنەوەى لە ئینسانیخراوی مەرگێكی نەناسراو بێت. لە مەرگدا، تاك لە هەناسەدان دەكەوێت، كە لە ژیاندا، بریتی بوو لە درزێك دەبوو بەسەریدا باز بدات. و بۆیە، مەرگ بریتییە لە ئاوێتەبوون لەگەڵ نیشانەى هەناسەدانی كەسێك: مانا و ئاراستەی ژیان. ئەگەرچی ئەمە بریتییە لە نیشانەیەكی مەرگ، بەڵام شتێكی ئومێدبەخشانە لە وێنەى كریستاڵی هەناسەداندا هەیە. لە شیعری “گەندەڵبوون/وێرانبوون”دا سیلان كریستاڵی هەناسەدان بەم جۆرە وەسف دەكات:

قووڵ

لە هەڵكۆڵینی زەمەندا

لە لایەن

سەهۆڵی هەڵكۆڵراوەوە

لەچاوەڕوانیدایە، بۆ

كریستاڵێكی هەناسەدان،

شایەتی نەگەڕاوەى

تۆ.

بە مانایەك، كریستاڵێكی هەناسەدان، بریتییە لە ڕێگایەكی نامۆبووی دەربڕینی ئێمە “لێرە بووین” – بەتەواوی كراوە بەڕووی زماندا، جیهان، و بەشداریكردن لە ژیانی خۆماندا. بەڵام، ئەمە دەربڕینێكی تاقانەیە كە ئێمە فڕێ دەداتە بەردەم خۆمانەوە، ئەو كاتەش دەمێنێتەوە كە چیتر زمان، جیهانمان نەماوە، یاخود بوونمان مسۆگەر نییە بمێنێتەوە. ئەگەرچی ئەمە ناتوانێت مێژوو لە بەردەوامیی خۆی بخات، بەڵام دوژمنایەتیی لەگەڵ پیشاندانی ئاراستەیەكدا هەیە كە جیهان بەرەو هەڵدێر دەبات.

ڕەخنەی بنیامین لە مێژووگەراییی هایدیگەر و مێژووگەراییی بەگشتی كە لە “تێزەكان دەربارەى چەمكی مێژوو”دا هاتوون، دەبێتە دەروازەیەك بۆ سیلان تا نەك سیاسەتی بەخشین، بەڵكوو سیاسەتی ڕزگاریی بگرێتەبەر.

شیعرەكانی پاوڵ سیلان فۆرمێكی بیركردنەوە دەخاتە بەردەستمان كە لە ماركسیزمی بنیامینەوە سەری هەڵداوە. ئەم فۆرمە خستنەڕووی مێژووە، مێژوونووسییەكی شیعری كە شوێنپێی لە پرۆسەى بێداربوونەوەدا هەیە كە بریتییە لە سوبژێكتی شۆڕشگێڕی. ڕەخنەی بنیامین لە مێژووگەراییی هایدیگەر و مێژووگەراییی بەگشتی كە لە “تێزەكان دەربارەى چەمكی مێژوو”دا هاتوون، دەبێتە دەروازەیەك بۆ سیلان تا نەك سیاسەتی بەخشین، بەڵكوو سیاسەتی ڕزگاریی بگرێتەبەر. ئامانجی بنیامین لە نیگای ڕەخنەییی خۆیدا لە كارەساتی پێشكەوتنی مێژوویی كە دەیویست فۆرمی ماتریالیزمی مێژوویی وێران بكات، دووبارە لە لایەن مێژوونووسیی ماتریالیستییەوە زیندوو كراوەتەوە و بووەتە دەروازەیەك بۆ مێژوونووسیی شیعری لای سیلان. لە ڕێگای لەناوبردن و وەستاندنی جووڵەى بەردەوامی پێشكەوتنی مێژووییدا، بنیامین دەیویست ئەم ڕەوتەى بەرەو كارەسات و فاشیزم هەنگاوی ناوە بوەستێنێت كە پاشان بووە هۆى ئاوشڤیتز و كارەساتی سەدەى بیست. ئەگەر سەیری شیعرەكانی سیلان بكەین پڕیەتی لە وێنەى ڕابردوو، ڕابردوو نەك وەك نۆستالژیا، بەڵكوو وەك ڕابردووی سەركوتكراو، بۆ سیلان، قڕكردنی جووەكان وێنەیەكی ڕابردووە كە بووەتە مۆركێك بە ناوچەوانی سەدەى بیستەوە و هایدیگەر ستایشكاری بوو، بۆیە ناكرێت سیلان لە سەردانەكەیدا لە هایدیگەر، خۆش بووبێت.

پاشان سیلان بەڕاشكاوی لەگەڵ بنیامیندا یەك دەگرێت، ڕزگاركردنی ڕابردوو، بۆ دامەزراندنی داهاتوو، بریتییە لە خەباتی چینایەتی. بۆیە چەمكە بنچینەییەكانی خودی ماركسیش دێنە ناو شیعر و خەباتی سیلانەوە. بێ هۆ نییە كە كەسێكی وەك شانۆن هایسی لێكۆڵەری سیلان دەڵێت: شیعری سیلان بریتییە لە شۆڕش لە مانا و ئاراستەى بووندا. ئەمەش بەقووڵی بەستراوەتەوە بە خەباتی چینایەتییەوە. تەنها ئەگەرێك بۆ دووبارەنەبوونەوەى كارەسات، بریتییە لە گەیشتن بە كۆمەڵگای بێچین. لێرەشدا پەیوەندیی سیلان و بنیامین بەتەواوی ڕۆشن دەبێتەوە.

سەرچاوەكان

Benjamin, B. The Arcades Project. Translated by Rolf Tiedemman. Cambridge: Belknap Press, 1999.

Benjamin, B. The Correspondence of Walter Benjamin, 1910–1940. Edited by Theodor Adorno andGershom Scholem. Chicago, IL: Chicago University Press, 1994.

Benjamin, B. Illuminations. Edited by Hannah Arendt. New York: Schocken Books, 2007.

Benjamin, B. The Origin of German Tragic Drama. Translated by John Osbourne. New York: Verso,2009.

Walter Benjamin: Marx sagt. Manuskripte – Entwürfe und Fassungen. In: Walter Benjamin: Über den Begriff der Geschichte. Christoph Gödde, Henri Lonitz (Hrsg.), Walter Benjamin Archiv, Suhrkamp, Berlin 2010, S. 153.

Walter Benjamin: Über den Begriff der Geschichte. Christoph Gödde, Henri Lonitz (Hrsg.), Walter Benjamin Archiv, Suhrkamp, Berlin 2010, S. 93.

Coetzee, J. M. 2001. “In the Midst of Losses.” New York Review of Books, July 5. http://www.nybooks.com/articles/archives/2001/jul/05/in-the-midst-of-losses/.

Derrida, Jacques. 2005. Sovereignties in Question: The Poetics of Paul Celan. Translated byThomas Dutoit, Outi Pasanen, Philippe Romanski and Joshua Wilner. Edited by ThomasDutoit and Outi Pasanen. New York: Fordham University Press.

Alain Badiou, The Century, trans. By Alrberto Tsocano, Polity, 2007.

Celan, P. Breathturn Into Timestead: The Collected Later Poetry of Paul Celan. Translated by PierreJoris. New York: FSG, 2015.

Celan, P. The Meridian. Translated by Pierre Joris. Stanford, CA: Stanford University Press, 2007.

Celan, P. Selected Poems and Prose of Paul Celan. Translated by John Felstiner. New York: W.W.Norton, 2001.

Derrida, J. Specters of Marx: The State of Debt, the Work of Mourning, and the New International.Translated by Peggy Kamuf. New York: Routledge, 1994.

[6]ANABASIS دەقی ئەڵمانی شیعری ئاناباسیس

Dieses

schmal zwishhen Mauren geschriebne

unwegsam-wahre

Hinauf und Züruck

in die herzhelle Zukunft.

Dort.

Silbenmole,

meerfarben,

weit

ins Unbefahrne hinaus.

Dann:

Bojen-,

Kummerbojen-Spalier

mit den

sekundenschön hüpfenden

Atemreflexen-: Leuchtglockento

¨ne (dum-,

dun-, un-,

unde suspirat

cor),

aus gelöst,

eingelöst, unser.

Sichtbares, Hörbares, das

freiwerdende

Zeltwort:

Mitsammen.

پەراوێزەکان

The post سیاسەتی ڕزگاری یان سیاسەتی بەخشین؟ appeared first on ژنەفتن.

هیگڵ: فەلسەفەی حەق

***
“فەیلەسوفەکان بە لێکدانەوەی جیهان دەستبەرداربوون و وازیان هێنا، لەکاتێکدا گرنگ گۆڕینیەتی”
کارل مارکس: تێزەکان دەربارەی فیورباخ

فەلسەفە و کۆرۆنا:
لە ڕابردوودا هیگڵ فەلسەفەی بە باڵندەی کوندەپەپوو “مینێرڤا” وەسفکردووە، کە لە ئێوارە و لە سەروبەندی ئاوابوونی خۆردا، دەردەکەوێت. بەم مانایەش فەلسەفە کەمێک چاوەڕوان دەبێت، تا ئەو کاتەی بیرکردنەوەکان پێدەگەن و وێنە ڕوون دەبێتەوە و ڕوانین مانیفێست دەبێت. ئیدی فەلسەفە دەست بە گوتاری خۆی دەکات، نمایشەکانی فۆرمالیزە دەکات، چەمکەکانی هەڵدەکۆڵێت و پرسیارەکانی قڵپ دەکاتەوە.
بەڵام پەتای کۆرۆنا ناگەهان هەموانی تێوەگلاند، لە ناویاندا خودی فەیلەسوفەکانیش، کە هەوڵیاندەدا هەندێک لە هێڵەکانی ڕووداوەکە/ پەتاکە، بە دەستەوە بگرن، چونکە  سەرەڕای کتوپڕی ئەوەی کە ڕوویدا و ئەوەی کە پێشبینی کراو نەبوو، جارێ کەسیش نازانێ ئایا ئەسڵەن ئێوارە دادێ، مادەم سپێدەی توولانی ئەم پەتایە هێشتا دەرنەکەوتووە؟
بێگومان کۆرۆنا پێوەرەکان و بیرکردنەوەکان و ستراتیژەکان و پلانەکان و هەتا شێوازەکانی ژیان و پەیوەندییەکانیشی گۆڕین، وەکچۆن سیاسەت و ئابووری و فێرکردنیشی گۆڕی. هەروەها چەمکەکانی سەرمایەداری و نیولیبڕالیزم، سیکولاریزم و بازاری ئازاد، ژیانی هاوبەش و ئەویدی گەرایی، خستنە بەردەم ڕەشەبای گۆڕان و ڕەخنە و پرسیارەوە. ئایا جیهان لەدایکبوونی سیستمێکی نوێی جیهانی: “جیهانی پاش کۆرۆنا” بە خۆیەوە دەبینێت؟ یاخود سەرمایەداری وەک مار کاژ فڕێ دەدات و پێستەکەی دەگۆڕێت و لەم قەیرانەش بەهێزتر و توندڕەوتر لە جاران دەژێتەوە؟ ئایا لە ئاست مەترسی ئەوەی کە تێیدا دەژین، لەبەردەم شەپۆلەکانی ڤایرۆسی کۆڤید نۆزدەی داڕزێنەر و لەناوبەردا، فەلسەفە دەیەوێ چی بڵێت؟

لەنێوان ئاگامبێن و ژیژەکدا: ژیانێکی ڕووت و بەربەری، بە ڕوخسارێکی هیومانیستییەوە

فەیلەسوفی ئیتالی جۆرجیۆ ئاگامبێنی خاوەنی کتێبی دۆخی ئاوارتە، بە خوازەیەک ئەو هەلومەرجە دەخاتەڕوو کە ئیتالیای تێدا ژیا و دەژی لەبەردەم هێرشی کۆرۆنادا و بە (ژیانێکی ڕووت) ناوی دەبات. بە جۆرێک کە لە سایەیدا قوربانی بە ژیانی سرووشتی، هاوڕێیەتی، سۆزەکان، کارکردن، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و هەتا بیروباوەڕە سیاسیی و ئاینییەکانیش دەدرێت، هەروەها ئەو ڕێوشوێنانەی کە دەوڵەت گرتنییە بەر، بوونە هۆی دابڕان و لە یەککردنی خەڵکی و فراوانکردنی بۆشاییەکانی نێوانیان، بە گوزارشتی ئاگامبێن ئەمەش هەموانی دووچاری کوێریی کرد.. کۆمەڵگا لە هەموو بەهایەک داماڵرا، تەنیا هەوڵی پاراستنی مانەوە درا، گەرچی ناکرێ لەوێ بیانوویەک یاخود پاساوێک هەبێت بۆ گرتنەبەری ڕێوشوێنەکانی حاڵەتی کتوپڕی و داخستنی تەواوەتی و کەرەنتینەکردنی خەڵکی، بۆیە مەترسی مانەوەی ئەو ڕێوشوێنانە بۆ کاتی لاوازی  ڤایرۆسەکە و کەمبوونەوەی پەتاکەش لە ئارادایە، بە جۆرێک کە دەوڵەت بیانکاتە ئامرازێک بە دەستی خۆیەوە، لە پێناو فەرمانڕەوایەتی و هەژموونی زۆرتر و زیاتردا. بەبڕوای ئاگامبن، لە ڕابردوودا نەتەوەکان کارەسات و ڤایرۆس و پەتاگەلیی لەناوبەرتر و ترسناکتر لەوەی ئەمڕۆیان دیووە، بەبێ ئەوەی کەس بیر لە ڕاگەیاندنی دۆخی ئاوارتە بکاتەوە و حاڵەتیی کتوپڕی ڕابگەیەنێت، بەو جۆرەی حکومەتەکانی ئەمڕۆ بەپەلە دەستیان بە پڕاکتیک کردنی کرد. بێگومان بەمە ئازادی سنووردار کرا و ژیانی خەڵکی کورت کرایەوە، بۆ ئەرکە بایۆلۆژییەکەی و قوربانی بە ڕەهەندە کۆمەڵایەتی و سیاسی و سۆزدارییەکانی ژیان درا. حاڵەتی ئاوارتە، ناکۆک و دژ بە کۆمەڵگەی ئازادە، لەبەر پاڵنەرگەلی ئەمنیی پەتیی، کە ئازادی سانسۆر دەکەن، مادام ترساندن و نەمانی ئاسایش، پاساوێکی بێگەردە. لەمانەش زیاتر، ڕاگەیاندنی جەنگ لەگەڵ دوژمنێکی نەبینراودا، لە سایەی گرتنەبەری ڕێوشوێنی کتوپڕی و قەدەغەکردنی هاتووچۆدا، بێهوودەترین و پوچترین جەنگە، لەنێو هەموو جەنگەکاندا. لە ڕاستیدا ئەوە جەنگێکی خودیی و نێوخۆییە، لە کاتێکدا گەر بزانین دوژمن لە دەرەوەمان نییە، بەڵکو لەناو خۆماندایە.  لەوانەیە زۆربەی نیگەرانییەکە، پەیوەندی بە ئێستاوە نەبێت، بەڵکو پەیوەست بێت بە ئایندەوە، ئاخر وەکچۆن جەنگەکان زنجیرەیەک تەکنیکی شوومیان لێ بەجێما، دەکرێ بە هەمان شێوە، ئەو ئەزموون و ڕێوشوێنانەی، بەهۆی قەیرانە کتوپڕەکەوە گیراونەتە بەر، بەردەوام بن، وەک: داخستنی زانکۆکان و خوێندنگاکان، ئیکتفاکردن بە فێرکردن لە دوورەوە، یاساغکردنی کۆڕ و کۆبوونەوە و دیالۆگ و دیدارە مشتومڕئامێزە سیاسی و کولتوورییەکان، پاشان ناچارکردنمان بەوەی کە ڕازی بین بە ئاڵوگۆڕی نامە و مەسیجە ئەلیکترۆنییەکان، وەک ئامرازی پەیوەندیکردن و ئەنجامدانی دیداری ئامێریانەی دیجیتاڵی، لە جیاتی یاخود وەک ئەڵتەرناتیڤی هەموو چاوپێکەوتن و دیدارێکی ئاسایی نێوان مرۆڤەکان.

هەروەها لەلای خۆیەوە فەیلەسوفی سلۆڤینی “سلاڤۆی ژیژەک” وتارەکەی بەوە دەستپێکرد، کە خوازیارە دووچاری پەتای کۆرۆنا ببێت، ڕەنگە ئەمە خواست و تەمەننایەکی سەیر و نامۆ بێت، بەڵام لەوانەیە ڕێگایەکیش بێت بۆ ڕزگاربوون لەو حاڵەتی ترس و نیگەرانی و دۆخە گوماناوییە ماندووکەرەی،  کە زادەی بارودۆخێکە فەیلەسوفەکە لە سایەی پەتای کۆرۆنادا تێیدا دەژی. بە بۆچوونی ژیژەک هەندێ گۆڕانکاری ڕیشەیی لە ژیانی ئەمڕۆدا سەریان هەڵداوە، چونکە ناتوانین فەنتازیای ئەو وەرچەرخانە بکەین کە بەسەر ژیانی ڕۆژانەماندا هاتووە. بێگومان جیهان دەستبەرداری سوڕانەوە بووە، ئایندە سەرسامکەر و دژوارترە، ئەمە لە کاتێکدا کە ڕۆشنایی قەیرانێکی مەزن، لە ئاسۆدا دەرکەوتووە. هەموو ئەمەش بەو واتایە دێت، کە پێویستە پەرچەکرداری ئێمە مەحاڵ فەراهەم بکات، لە پێناو کەناگیرکردنی خراپتردا، وادیارە ئەم مەحاڵە لەنێو ڕێوشوێنەکانی سیستمی جیهانی هەنووکەدا شیمانە نییە. ژیژەک بڕوای وایە کە هەڕەشە مەزنەکە کورت نابێتەوە بۆ ” بەربەریزمی ڕاشکاو”، یاخود کورت نابێتەوە بۆ ململانێی دڕندانە لەسەر مانەوە. بەڵکو هەڕەشە گەورەکە لە مەترسیی دەرکەوتنی “بەربەریزمدایە بە ڕوخسارێکی  هیومانیستییەوە”  کە لەناو ڕێوشوێنە توندانەدا بەدی دەکرێت، کە بۆ پاراستنی مانەوە گیراونەتە بەر و هەروەها شەرعییەتی خۆشی لە گوتەی پسپۆڕ و شارەزایانەوە بەرجەستە دەکات. بێگومان وێناکردنەکانمان، لەبارەی کەمکردنەوەی گریمانە بنچینەییەکەی ئەخلاقی کۆمەڵایەتیمان بینی، ئەو کاتەی ئیتالیا ڕایگەیاند لە حاڵەتی خراپتربوونی بارودۆخەکەدا، شیمانەیە بەساڵاچووان و ئەوانەی کە نەخۆشی درێژخایەنیان هەیە، لە چاودێری تەندروستی بێبەش بکرێن. یانی بە ئاسانی  وازیان لێدەهێنرێت بۆ مردن. لەم حاڵەتەشدا دەستدرێژی دەکرێتە سەر لۆژیکی مانەوە بۆ بەهێزەکان، سادەترین پرەنسیپەکانی ئەخلاقی سەربازی، ئەوەیە کە بە دەق باس لە پێداویستی چارەسەرکردنی بریندارەکان دەکات، پاش تەواوبوونی جەنگەکە، هەتا گەر هەلی مان و ڕزگارکردنیشیان زۆر کەمیش بێت. پاشان فەیلەسوفەکە ئەمەش بۆ گوتەکانی زیاد دەکات: من کەسێکی زۆر واقیعیم، چونکە لە جیاتیی فەراهەمکردن و ئابووری، پێویستە ئامانجی یەکەم بریتی بێت لە پێشکەشکردنی یارمەتی بێمەرج بۆ ئەوانەی پێویستیان پێیەتی، بە چاوپۆشین لە تێچوونەکان. هەروەها لە خستنەڕووی ڕەخنەکانیدا لەسەر ئەو بۆچوونەی ئاگامبێن، کە پێیوابوو ئەوەی ئێمە تێیدا دەژین “ژیانێکی ڕووت”ە، کە دەبێتە مایەی جیاکردنەوەی مرۆڤەکان، ژیژەک بۆچوونی وابوو کە هێشتنەوەی مەودا و ئاسایش پارێزی، بە هەمان شێوە جۆرێکە لە ڕێزگرتن لەوانیدی، لە ترسی گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لەنێویاندا، لەبەر ئەوە لێرەشدا تەرکیز خراوەتە سەر بەرپرسیارییەتی تاک، لەبەر گرنگییەکەی، کە دەتوانێت مشتومڕە گرنگەکە بەرەو: چۆنییەتی گۆڕینی سیستمە کۆمەڵایەتیی و ئابوورییەکە بەرێت.
جەنگ لەگەڵ کۆرۆنا هیچی تر نییە، جگە لە دەست خستنە نێو دەست دژ بە  “وەهم و خەیاڵپڵاوە ئایدۆلۆژییەکان”، ئەویش بەو پێیەی کە ئەم جەنگە بەشێکی جیانەکراوەیە، لە بەرخۆدانی فراوانی ژینگەپارێزی.
بەپێی هەڵسەنگاندنی ژیژەک قەیرانی کۆرۆنا، ئەم سێ ڕەهەندە بنەڕەتییەی هەیە: ڕەهەندی تەندروستی و پزیشکی (بڵاوبوونەوەی پەتاکە). ڕەهەندی ئابووری (بە چاوپۆشین لە دەرئەنجامەکانی، پەتاکە دەرهاویشتەی ئابووری خۆی هەیە) هەرچی ڕەهەندی سێیەمە، ڕەهەندێکی گرنگە و ناکرێ بێئەرزش و سووک تەماشای بکەین، ئەویش ڕەهەندێکی پەیوەستە بە تەندروستیی هزری و ئەقڵییەوە.
بۆیە ئەوەی ئەمڕۆ تێبینی دەکەین، بریتییە لە هەڵوەشانەوەی ڕێوشوێنە بنەڕەتییەکانی جیهان: “پەیوەندی جەستەیی ڕۆژانەی مرۆڤەکان، گەشتی فڕۆکەوانی، پشووەکان، کڕین و فرۆشتنی پشکەکان قازانج…”،  لەبەر ئەوە تەنیا کەرەنتینەکردنی خەڵک بەس نییە بۆ ڕزگاربوون لە پەتاکە، بەڵکو بۆ ئەوەی هەوڵەکانی کەرەنتینەکردن سەرکەوتووبن، پێویستە هاوکارییە خۆراکی و تەندروستییەکان و خزمەتگوزارییە گشتییەکان بۆ خەڵکی کەرەنتینەکراو فەراهەم بکرێن. ئەمانە کۆمەڵێ وێناکردنی کۆمۆنیستانەی نموونەیی نین، بەڵکو کۆمەڵێ وێناکردنی کۆمۆنیستانەن، کە پێداویستی مانەوەی ڕووت و ئەبستراکت دەیانسەپێنێت، چونکە ” لە قەیرانەکەدا هەموان سۆشیالیستین”.
پاشان ئەم فەیلەسوفە ئەوەش دەخاتە سەر گوتەکانی و دەپرسێت: ئایا ئەوەی هەنووکە لەناویدا دەژین، دابڕانێکی تازەیە، وەک ئەوەی “نائومی کلاین” بە سەرمایەداری کارەساتەکان، ناوی برد؟ یان بەو مانایە دێت کە ئێمە لەبەردەم سیستمێکی نوێی جیهانیداین، کە لەوانەیە سیستمێکی خاکیتر و گەلێ هاوسەنگتریش بێت؟

ئێدگار مۆران و قەیرانی نادڵنیایی

فەیلەسوفی فەرەنسی ئێدگار مۆران، لە دیدارێکدا پێیوایە ڤایرۆسی کۆرۆنا بە شێوەیەکی کتوپڕ و تراژیدی چارەنووسی هاوبەشی مرۆڤایەتی ڕووتکردووەتەوە، چونکە ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین ئەوەیە کە سیکولاریزم لە هەوڵەکانیدا بۆ یەکخستنی بواری تەکنیکی و ئابووری سەر ڕووی زەمین، هانی لێکتێگەیشتنی نێوان گەلانی نەداوە، بۆیە لەبەر ئەم هۆکارە و لەبەردەم نەبوونی هاریکاریی نێودەوڵەتی و پیوار و نائامادەیی ڕێکخراوگەلێکدا، کە بە هاوبەشی ڕێوشوێنگەلێک بگرنە بەر کە لە ئاستی پەتاکەدا بن، بە ئاشکرا داخرانی نەرگسیانەی نەتەوەکان بەسەر خۆیاندا دەرکەوتووە.

زەمەن لەگەڵ کەرەنتینەدا لە ئەژمارکردن، ڕزگار دەبێت، واتە زەمەنێک کە لە بازنەی (میترۆ- کار- نووستن) قوتار بووە. بۆیە دەتوانین خودی خۆمانی تێدا بگێڕینەوە و پێداویستییە ژینالۆژییەکانمان دیاری بکەین: کە مەبەست لە خۆشەویستیی و سۆز و هاوڕێیەتیی و هاریکاریی و بەتەنگەوەچوونی یەکتری و شیعرییەتی ژیانە

لێرەوە بە تێگەیشتنی مۆران، پێویستە بە دوای ڕێڕەوێکی نوێدا بگەڕێین، کە دەستبەرداری ئایدۆلۆژیای نیولیبڕالیزم دەبێت، لە پێناو بونیادنانی سیاسەتێکی کۆمەڵایەتیی و ژینگەییدا دژ بە قەیرانەکە. ئەم ڕێڕەوە تازەیەش کار لەسەر ڕاستکردنەوەی ئەو پاشماوانە دەکات، کە سیکولاریزم کەڵەکەی کردوون، لە ڕێگەی دامەزراندنی هەندێ ناوچەوە، کە ڕزگاریان بووە لە سیکولاریزم، چونکە لەنێو کۆمەڵگای ئەمڕۆدا پایەکانی هاریکاریی سوننەتی بوونیان نەماوە، هاریکاری و بە تەنگەوەچوونی یەکتری، مەسەلەیەکە، کە پێویستیی بە هاندانە لەنێوان هاوڵاتییان و دراوسێکان و کرێکاراندا. بارودۆخەکە ئەوەش دەکاتە پێداویستی کە چاو بە کەڵکەڵەی بەرخۆری یاخود بەرخۆری سڕکراودا بگێڕینەوە، بۆ ئەوەی لە بەرژەوەندی چلۆنایەتیدا، ڕزگارمان ببێت لە چەندایەتی. بە بۆچوونی ئەم بیریارە، بە ڕوونی دەردەکەوێت، کە زەمەن لەگەڵ کەرەنتینەدا لە ئەژمارکردن، ڕزگار دەبێت، واتە زەمەنێک کە لە بازنەی (میترۆ- کار- نووستن) قوتار بووە. بۆیە دەتوانین خودی خۆمانی تێدا بگێڕینەوە و پێداویستییە ژینالۆژییەکانمان دیاری بکەین: کە مەبەست لە خۆشەویستیی و سۆز و هاوڕێیەتیی و هاریکاریی و بەتەنگەوەچوونی یەکتری و شیعرییەتی ژیانە، کە ئەویش جۆرە پاککەرەوەیەکە، کە شێوەی ژیانمان درێژ دەکاتەوە و حاڵیمان دەکات کە ژیانی هاوبەش بە فۆرمێکی باش، بریتییە لە فەراهەمبوونی تواناکانی من لەناو ئێوەی فرەدا، چونکە ترس لەوەی کە ڕوودەدات، خۆراک بە نێرگسییەتی نیشتمانی یاخود ئایینی دەدات، دواتریش هاریکاریی نیشتمانی پێویستە، بەڵام بەبێ فەرامۆشکردنی هوشیاری هاوبەش لەسەر چارەنووسی ئینسان. مرۆڤایەتیی لە قەیراندایە و پەیامی ڤایرۆسەکەش ئاشکرایە و پێویستە گوێبیستی بین، ئەم پەتایە دەمانخاتە بەردەم شێوازە جۆربەجۆرەکانی نادڵنیایی، چونکە ئێمە هیچ لەبارەی سەرچاوەی ڤایرۆسەکە و ئەو گۆڕانکارییانەوە نازانین، کە دەکرێ لە کاتی بڵاوبوونەوەیدا سەرهەڵبدەن. یان هەتا هیچ لەبارەی پاشەکشێکردنی پەتاکەوە نازانین و زانیاریمان لەبارەی پاشماوەکانی کەرەنتینەکردن لەبەردەم جۆرەکانی دابەشکردن نییە و هەروەها زانیاریمان لەسەر دەرهاویشتە سیاسی و ئابووری و نیشتمانیی و جیهانییەکانی پەتاکەش نییە، دواتریش لەبەر ئەوەیە ئێمە لەبەردەم شێوازە جۆربەجۆرەکانی دڵنیا نەبوونداین.  ئەوە مەسەلەیەکی تراژیدییە کە شێوازی بیرکردنەوەی کەرتکەری دابەشکەر ژیانی ئێمەی کۆنترۆڵ کردووە و فەرمانڕەوایەتی بڕیارە سیاسیی و ئابوورییەکان دەکات. بێگومان دەستنیشانکردن بووە مایەی هەڵە لە پێشبینیکردن و وەرگرتنی بڕیارەکاندا، هەروەها مەیلی قازانج و پاڵنەری هەڵپەکار بەرەو قازانج، ئەو ڕەگەزانەن کە بەرپرسیاری سەرهەڵدانی گەلێ کارەسات بوون، لەوانە پەتای کۆرۆنای٢٠١٩. پاشان لە چوارچێوەی تیۆری بیرکردنەوەی پێکهاتەدا کە مۆران بەرگری لێدەکات، ئەمەش دەخاتە سەر گوتەکانی: جیهان لە ئەمڕۆدا کە بە شارەزایی و پسپۆڕی هەمەلایەن و قووڵ هەڕەشە لێکراوە و لەبری دیالۆگ و گفتوگۆ لەسەر دابەشکردن دامەزراوە. بێگومان بینیمان کە توێژەرە یەکگرتووەکان خاوەنی پێشڕەوی بوون، چونکە ئەوان لە ڕێگەی پەیوەندی و دیالۆگەوە توانیان بەگژ پەتاکەدا بچنەوە، دیالۆگێک، کە لەنێوان پزیشکەکانی جیهاندا، بە جیاوازی پسپۆڕییەکانیانەوە، هێشتا ڕوو لە فراوان بوونە. بۆیە زانست بە گفتوگۆ دەژی، بوونی هەر سانسۆر و چاودێرییەکیش لەسەری بێبەشی دەکات لە دەرئەنجامی باشتر.
مۆران بەرەو لای کتێبەکەی “چەمکی قەیران” ئاراستەمان دەکات. چونکە هەموو قەیرانێک لە سایەی پشێوی و نەبوونی دڵنیاییدا دروست دەبێت و لەناو بنەمای کاری سیستمێکی دیاریکراودا دەردەکەوێت. سیستم هەوڵدەدات پارێزگاری لە هاوسەنگی خۆی بکات و هەموو شێوازە لادەرەکانیش یاساغ بکات، شێوازگەلی لادەر، کە ئەگەر بەریان لێنەگیرێت، توانای هەڕەشەکرن و تێکشکاندنی بنەماکانی سیستمیان هەیە. دەکرێ بڵێین، قەیرانەکە بە دوو ئاراستەدا دەڕوات:
یەکەم: خەیاڵ هاندەدات، بە ئاراستەی چارەسەری نوێگەردا بگەڕێت.
دووەم: دەکرێ لە حاڵەتی سەقامگیری پێشوودا، دەستبەردار ببێت، یان دەکرێ چاوەڕوانی ئەوە بکات کە ئاسمان و چاودێری ئیلاهی بۆی دەدۆزێتەوە، بەپێی بۆچوونێک، کە دەڵێ: قەیرانەکە دەرئەنجامی کرداری گوناهبارانە، ئەمەش دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی فەنتازیایەک کە پێیوایە پێویستە کەسی گوناهبار بکرێتە قوربانی. بە بۆچوونی ئێدگار مۆران لە واقیعدا سەرلەنوێ گەلێ بیرۆکەی پەرش و پەراوێزخراو بە یەکەوە گێڕدرانەوە و لە هەموو جێگایەکیش بڵاو کرانەوە، وەک: گەڕانەوە بۆ بیرۆکەی سەروەری، خزمەتگوزارییە گشتییەکان، تایبەتمەندی و پسپۆڕییەکان، گەڕانەوە بۆ کولتوورە لۆکاڵییەکان، ڕووبەڕووبوونەوەی سیکولاریزم و نیولیبڕالیزم، چونکە لە بەگژاچوونەوەی کەمی خزمەتگوزارییە گشتتییەکاندا، بڵاوبوونەوەی پیشەسازی دەمامکی واقیعیمان بینی، بە شێوازگەلی هەرەوەزی لە کارگە تایبەت و ئەهلییەکاندا، کە لەگەڵ دابەشکردنی دەمامکدا بە خۆڕایی، هاریکاریی نێوان دراوسێکان و چاودێریکردنی بەساڵاچووان و منداڵانیشمان بینی، کە هاوسەنگ بوو لەگەڵ نائامادەیی شێوازەکانی هاریکاریی نێوان دەوڵەتاندا. کەرەنتینەی تەندروستی، توانای خەڵکی هاندا، لەسەر ڕێکخستنی ئامێرئاسا و سووککردنی فشارەکان، بە خوێندنەوە و گوێگرتن لە میوزیک و سەیرکردنی فیلم. قەیرانەکە هاندەری تواناکانی داهێنانە لەلای تاکەکان. هەروەها ڕێنماییەکانی پاش هیومانیزم، ئەفسانەی پێداویستی مێژوویی پەرەسەندن و توانای ئینسان لەسەر دەستەبەرکردنی نەمری، تا سەر لوتکە بەرز دەکاتەوە، ئاشکرایە لە چاودێریکردنی هەموو ئەمەشدا، زیرەکی دروستکراو بووەتە ئامرازی. لەبەر ئەوەی ئەم قەیرانە، بەو پێیەی کە قەیرانێکی بایۆ ئیکۆلۆژی- ژینگەیی- هەسارەی زەوییە، بۆیە بە شێوەیەکی ڕوون و ئاشکرا لاوازی ڕەگەزی مرۆڤی لەسەر فەراهەمکردنی هیومانیزمەکەی، ڕووتکردەوە، چونکە لە ڕووی ئابوورییەوە، هەموو ئەو دۆگمانەی لەرزاند کە ئاراستەی ئابوورییەک کران، کە بە دیاردەی فەوزا و کەمایەسی، هەڕەشەی لە ئایندەمان دەکرد. لەسەر ئاستی دەوڵەت نەتەوەش، ئەو کەموکوڕییانەی دۆزییەوە، کە لەنێو سیاسەتدا ئەولەوییەتیان دەدا بە سەرمایەدار لەسەر حیسابی کار. وەک ئەڵتەرناتیڤیش خۆپاراستنی ئاشکراکرد لە پێناو هەرچی زیاتری ڕەتدانەوە و کێبەرکێ کردندا، بەبێ پشتگوێ خستنی لایەنە کۆمەڵایەتییەکەی: کە بێگومان بووە مایەی کەوتن و داڕمانی جیاوازییەکانی نێوان ئەوانەی کە لەنێو ئاسایشێکی بەرتەسکدا دەژین و ئەوانەش کە لەنێو خانەباخە گەورەکانیان و کۆشکە شاهانەکانیاندا دەژین. لەسەر ئاستی شارستانیش: لە نائامادەیی بەتەنگەوەچوون و هاریکاریکردنی یەکتری و ژەهراویبوونی بەرخۆرییەوە دەمانگێڕێتەوە سەر بیرکردنەوە. دواتر بەو پێیەی کە پەتاکە قەیرانێکی فیکرییە: ئەوا لێرەوە لە ڕێگەی پەتاکەوە پەی بە قەوارەی کونە ڕەشەکەی نێو بیرکردنەوەمان دەبەین، ئەو کونە ڕەشەی کە ڕێگەمان پێنادات دژوارییەکانی واقیع ببینین. هەروەها وەک قەیرانێکی ئۆنتۆلۆژی: بە هەمان شێوە پەتاکە پاڵمان پێوە دەنێت بۆ پرسیارکردن لەبارەی پێداویستییە ڕاستەقینەکانمان و دەربارەی بەدواداچوونەکانمان کە نامۆبوونمان لەنێو ژیانی ڕۆژانەدا دەیشارێتەوە. پێویستە جیاوازی بکەین لەنێوان سەرگەرمییەکدا کە حەقیقەتی ئێمە دەشارێتەوە و لەنێوان بەختەوەرییەکیشدا کە لە دیدارماندا لەگەڵ بەرهەمە هونەرییە مەزنەکاندا بە دەستی دەهێنین، بە جۆرێک کە ڕووبەڕوو چاویان بە حەقیقەتیی چارەنووسی مرۆییمان دەکەوێت. لێرەوە بە تێگەیشتنی مۆران دەکرێ بڵێین: گەر لەم قەیرانەدا چارەنووسمان ئەوە بێت، کە لەنێو دووری و داخرانی گشتی جەستەییدا بژین، ئەوا پێویستە لەمەوە خۆراک بە نزیکبوونەوەی هزری نێوان مرۆڤەکان بدرێت.

ئالان بادیۆ: بەرەو قۆناغی سێیەمی کۆمونیزم

وەسفکردنی بیریاری فەڕەنسی “ئالان بادیۆ” بۆ پەتاکە، پشت بە ڕەخنەگرتن و ئاسانکردنەوە دەبەستێت. واتە ئەو بە گشتی ڕەخنە لە کارلێککردن لەگەڵ پەتاکە دەگرێت و ئاسانکردنەوەکەش هەوڵدانە بۆ ئەوەی مەسەلەکە گەورە و ترسناک نەکرێت. مادام ڤایرۆسەکە سەر بە بنەماڵەیەکە کە لە ڕابردوودا و لە ساڵی ٢٠٠٣دا خۆی لێداوین، بەبێ ئەوەی وڵاتان پاڵپشتی جیدی پڕۆژەکانی لێکۆڵینەوەی تەندروستییان دابێت لەم بوارەدا. یەکەمجار “من” وەک بنەمایەکی زێڕینی ئایدۆلۆژیای هاوچەرخ، بێهوودە و بێمانا بووە، ڕێگاکانی ڕزگاربوون دەستەبەر ناکات، بە قەدەر ئەوەی وەک بەشدارێک دەستی هەیە لە درێژکردنەوەی تواناکانی خراپەدا. لەبەر ئەوە لەوانەیە تەحەدای نموونەیی کە پەتای کۆرۆنا دەیکات، بریتی بێت لە “پەرش و بڵاوکردنەوەی چالاکی جەوهەریی ئەقڵ” و ناچارکردنی کەسەکان بە گەڕانەوە بۆ ترادیسیۆن: ( سۆفیگەری، پڕوپووچی ، نوێژ و نزا کردن، پێغەمبەرایەتی، نەفرەت..) ئەم مەسەلەیە سەدەکانی ناوەڕاستمان بیر دەخاتەوە لە کاتی بڵاوبوونەوەی تاعوندا. بە هەمان شێوە ئەم بارودۆخە وامان لێدەکات سەرنج بدەینە یەکتربڕینەکان و پارادۆکس و ناکۆکییە فرە چەشنەکانی پەتاکە: یەکتربڕینی سرووشت و کۆمەڵگا، لە دوو هۆکاری بنچینەییدا: هۆکاری یەکەمیان کۆنە کە خۆی لە دۆخی بێ ئەرزشبوونی بازاردا دەبینێتەوە (وەک بازاری ویلایەتی ووهان) کە ئاژەڵان لە بازارەکەیدا بەپێی ڕێوشوێن و خوونەریتی کۆن دەفرۆشرێن. هۆکاری دووەمیش مۆدێرنە: بریتییە لە بەرپرسیاریەتی سەرچاوەی ڕەسەنی بڵاوبوونەوەی پەتاکە لەسەر هەسارەکە، کە لە ئەستۆی بازاری سەرمایەداری جیهانییدایە، کە پشت بە بزاوتە بەردەوام و خێراکەی دەبەستێت. لێرەوە لە جیهانی هاوچەرخدا، دەست لە پارادۆکس و ناکۆکییەکی گرنگ دەدەین، بە جۆرێک کە ئابووری و پڕۆسە گەورەکانی بەرهەمهێنانی شتومەکی پیشەسازی لەژێر چاودێری بازاری جیهانیدایە و هەر خۆشی بە کارەکانی هەڵدەستێت، بەپێی ڕەهەندێکی پێکهاتەیی هاوبەشی نێوان وڵاتان، بۆ نموونە پێکهاتەی مۆبایلێک هەوڵی حەوت دەوڵەتی جیاوازی بۆ دروستکردنی لە خۆ دەگرێت، کەچی لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا هێزە سیاسییەکان لە بنەڕەتدا هێزگەلی نیشتمانین، لەبەردەم هەر ڕێوشوێنێکدا کە بگیرێتە بەر و ببێتە مایەی دەرکەوتنی دەوڵەتێکی سەرمایەداری جیهانی.

لە کاتی جەنگ و پەتاشدا دەوڵەت پەنا دەباتە بەر تێپەڕاندنی ڕێڕەوی سرووشتی چینەکەی، تاکو هەندێ کرداری ستەمکارانە ئەنجام بدات،

هەروەها پەتاکە دروستکەری چرکەساتێکە، کە تیایدا ناکۆکی نێوان سیاسەت و ئابووری دەبێتە ناکۆکییەکی ئاشکرا و زەق، بە جۆرێک کە وڵاتانی ئەوروپا پەنایان نەبردە بەر هەموارکردنەوەی سیاسەتەکانیان بۆ بەگژاچوونەوەی ڤایرۆسەکە،  بۆیە کە وڵاتان کەوتنە ناو ئەم جۆرە ناکۆکیانەوە وایان لێدێت لە بەگژاچوونەوەی پەتاکەدا لایەنی ڕێزگرتن لە میکانیزمە شیمانەکانی سەرمایەدار بگرن. گەرچی سرووشتی پەتاکەش ناچاری بکات کە شێوازی دەسەڵات و چالاکییەکانی هەموار بکاتەوە. ڕەنگە میتافۆرەکەی ماکرۆن، کە دەڵێ: “ئێمە لە دۆخی جەنگ داین”، تا ئەندازەیەکی زۆر ڕاست و  دروست بێت، چونکە لە کاتی جەنگ و پەتاشدا دەوڵەت پەنا دەباتە بەر تێپەڕاندنی ڕێڕەوی سرووشتی چینەکەی، تاکو هەندێ کرداری ستەمکارانە ئەنجام بدات، تاکو بەر بە ڕوودانی کارەساتێکی ستراتیژی بگرێت. لێرەوە گەڕانەوەی دەوڵەتی خۆشگوزەرانی خەرجییەکان کە دەبێتە مایەی یارمەتیدانی خەڵک و ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی، لەو دەربڕینانەیە کە هیچ ئایرۆنی و سەرسامییەک ناوروژێنێت، ئەمەش دەرئەنجامی لۆژیکی بردنەوەی جەنگەکەیە، لەگەڵ پاراستنی سیستمی کۆمەڵایەتی باڵادەستدا. ئەمەش پێداویستییەکی سەپێنراوە، لە ڕێگەی ئەنجامدانێکەوە کە لەگەڵ سرووشت یەکدەبڕێت و (لە ڕووی ڕۆڵی بەرچاو و دیاری زاناکانەوە) لەگەڵ سیستمی کۆمەڵایەتیشدا (لە ڕووی دەستتێوەردانی ستەمکارانەی دەوڵەتەوە) لەبەردەم گەورەیی پەتا پێشبینی نەکراوەکەدا، هیچ ڕێوشوێنێکی دەوڵەتی پێش ماکرۆنی نەگیرانە بەر، ئەمەش داوای لە دەوڵەت دەکرد کە بە شێوەیەکی ئاشکراو هەمەلایەن پێداگری لە بەرژەوەندییەکان بکات، ڕێوشوێنێک کە هەر بە تەنیا بۆ بۆرژواکان سەرەتا گرنگ نەبوو، لەگەڵ جەختکردنەوە لەسەر ئەولەوییەتی پاراستنی بەرژەوەندی ئەو چینە لە ئایندەدا، کە شادەماری دەوڵەتە. بە بۆچوونی بادیۆ وانەیەکی سوودبەخش کە هەڵهێنجانی شیمانە بێت ئەوەیە کە دەرکەوتووە ناکرێ پەتاکە لە فەڕەنسا هیچ دەرهاویشتەیەکی سیاسی شایەنی باسی لێبکەوێتەوە. چونکە لەبەردەم دزێوی و بێئەرزشی دروشمە بۆرژواکاندا بۆ ڕزگاربوون لە ماکرۆن، ئەوا ئەمە لە هەموو حاڵەتێکدا هەرگیز نوێنەرایەتی هیچ گۆڕانێکی شایستە بە سەرنجدان ناکات. سەبارەت بەوانەش کە داوای گۆڕانکاری سیاسی دەکەن، پێویستە کار لەسەر دۆزینەوەی کارئەکتەرە سیاسییە تازەکان و پڕۆژەی پێگە سیاسییە نوێیەکان و پێشکەوتنێک کە سنووری وڵاتان تێدەپەڕێنێ بەرەو قۆناغی سێیەم لە کۆمونیزم، پاش ئەوەی کە هەردوو سەردەمی تیوریزەکردن و ئەزموونە نێودەوڵەتییەکەی بە شکست کوتاییان هات، هەروەها سەبارەت بە کارلێککردن لەگەڵ پەتەکەدا تۆڕەکانی پەیوەندی کۆمەڵایەتی لەگەڵ ئەوەی کە گەرمکەرەوەی گیرفانی دەوڵەمەندەکان بوون ئەوەشیان سەلماندووە کە شوێنی زۆربوونی ئەو پڕوپاگەندانە کە بەڵگەیەک نییە بۆ ڕاستییان، لەگەڵ ئیفلیجی پەتالێدراوان و ئەوانەی کە ڕێوشوێنە کۆن و تاریک و فاشییەکان دەدۆزنەوە.

سەرچاوە: وتاری /  جائخة كورونا: قرات فلسفية….احمد العطار…موقع: الاوان العربي ١٠يونيو ٢٠٢٠.*

The post پەتای کۆرۆنا: خوێندنەوە فەلسەفییەکان appeared first on ژنەفتن.