• ڕێگه‌ بده‌ با له‌ ده‌ستپێکی ئاشنابوونت به‌ فه‌لسه‌فه‌‌وه‌ ده‌ست پێ بکه‌ین، وه‌ک خوێندکارێک، چ فه‌یله‌سووفێک له‌و کاته‌دا که‌ له‌ سه‌ره‌تای گه‌شته‌ فه‌لسه‌فییه‌که‌تدا بوویت، زۆرترین کاریگه‌ری له‌سه‌رت هه‌بووه‌؟ چۆن وه‌سفی ئه‌و کاریگه‌رییه‌ ده‌که‌یت‌؟

سینگه‌ر: کاتێک خوێندکاری زانکۆ بووم، کاریگه‌رترین فه‌یله‌سووف له‌سه‌رم “هنری جۆن مه‌ککلۆسکی-H.J. McCloskey” بوو، که‌ یه‌که‌مین کۆرسی ئه‌خلاقی پێ وتم. ئه‌مه‌ش له‌ به‌شی فه‌لسه‌فه‌ی له‌ زانکۆی مێلبۆرن بوو، که‌ زۆر کاریگه‌ریی ڤیتگنشتاین و جۆن ئۆستن و فه‌لسه‌فه‌ی “زمانی ئاسایی” له‌سه‌ر بوو، که‌ بریتییه‌ له‌ شیکردنه‌وه‌ی واتای وشه‌کان. مه‌ککلۆسکی له‌سه‌ر ته‌رزی کۆن ئه‌ژمار ده‌کرا، چونکه له‌و کاته‌دا‌ هێشتاکه‌ بڕوای وابوو که‌ مشتومڕکردن له‌سه‌ر پرسه‌ جه‌وهه‌رییه‌کانی ئه‌خلاق و فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی، کارێکی سوودبه‌خشه‌. به‌لای منه‌وه‌، ئه‌وه‌ زۆر مایه‌ی گرنگیپێدان بوو -له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ پێچه‌وانه‌ی شیکردنه‌وه‌ی زمانه‌وانییه‌وه‌، ده‌کرێت جیاوازییه‌ک له‌سه‌ر ئاستی جیهاندا درووست بکات. هه‌رچه‌نده‌ زۆر ناکۆک بووم له‌گه‌ل مه‌ککلۆسکی له‌باره‌ی ئه‌و بابه‌ته‌ ئه‌خلاقییه‌ جه‌وهه‌رییانه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌و نه‌بوایه‌، پێ نه‌ده‌چوو له‌گه‌ڵ فه‌لسه‌فه‌دا به‌رده‌وام بم.

• له‌ ماوه‌ی  گه‌شته  فه‌لسه‌فییه‌که‌تدا که‌ ده‌گاته‌ ٥٥ ساڵ، ئه‌و ڕووداوه‌ (یان ڕووداوانه‌) چی بوو که‌ به‌هۆیه‌وه‌ ده‌رکت به‌وه‌ کرد که‌ له‌ ڕێگادای به‌وه‌ی ببیته‌ زیاتر له‌ فه‌یله‌سووفێکی ئاسایی؟ پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، چۆن مامه‌ڵه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌م به‌شه‌ ژیانتدا کرد؟

سینگه‌ر: ڕووداوه یه‌کلاکه‌ره‌وه‌که‌‌ له‌ ساڵی ١٩٧٠دا ڕووی دا، کاتێک خوێندکاری خوێندنی باڵا بووم له‌ زانکۆی ئۆکسفۆرد. خوانێکی نێوه‌ڕۆ به‌ ڕێککه‌وت، له‌گه‌ڵ ڕیچارد کیشن – که‌ خوێنکارێکی که‌نه‌دیی خوێندنی باڵا بوو- ژیانی گۆڕیم، چونکه‌ کاتێک مه‌عکه‌رۆنیی سپاگێتی بۆ پێشنیاز کرا، پرسیاری کرد ئایا گۆشت له‌ ناو سۆسه‌که‌دایه‌، کاتێک پێی وترا به‌ڵێ تێیدایه‌، ڕه‌تی کرده‌وه قاپه‌که‌ وه‌ربگرێت‌. من پێشتر ڕێککه‌وتی هیچ ڕووه‌کخۆرێکم(vegetarian) نه‌کردبوو، بۆیه‌ پرسیارم لێ کرد بۆچی گۆشت ناخوات. پێی گوتم شتێکی درووست نییه‌ ئه‌و مامه‌ڵه‌یه‌ی له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵاندا ده‌یکه‌ین پێش سه‌ربڕینیان بۆ خواردن. سه‌رم سوڕما. بێگومان ده‌مزانی ئاژه‌ڵه‌کان سه‌ر ده‌بڕدرێن بۆ دابینکردنی گۆشت بۆمان، به‌ڵام هیچ زانیارییه‌کم نه‌بوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ زۆربه‌ی ئه‌و ئاژه‌ڵانه‌ی که‌ بۆ خواردن به‌خێو ده‌کرێن تێده‌ته‌پێنرێنه‌ نێو گه‌وڕ و ته‌ویله‌کانه‌وه‌،‌ که‌ ئه‌مه‌ش وایان لێ ده‌کات ژیانێکی مه‌ینه‌تبارانه‌ بژین، که‌ به‌ هیچ به‌شێوه‌یه‌ک ‌ ناگونجێت له‌گه‌ڵ پێویستییه‌کانیاندا. ئه‌مه‌ش پاڵی پێوه‌نام که‌ بیر بکه‌مه‌وه‌ له‌ ئه‌خلاقیبوونی مامه‌ڵه‌مان له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵه‌کاندا، ده‌رکم به‌وه‌ کرد که‌ من ناتوانم به‌رگری له‌وه‌‌ بکه‌م. له‌و کاته‌دا‌ خوێندکاری خوێندنی باڵا بووم له‌ فه‌لسه‌فه‌دا، و به‌تایبه‌تی ته‌رکیزم له‌سه‌ر ئه‌خلاق بوو، که‌چی هه‌موو ڕۆژێک شتێکم ده‌کرد که‌ چیتر نه‌مده‌توانی پاساوی بۆ بهێنمه‌وه‌. بۆیه‌ وازم له‌ خواردنی گۆشت هێنا و بۆ یه‌که‌مین جار به‌شێوه‌یه‌کی ڕیشه‌یی بیرکردنه‌وه‌م له‌باره‌ی ئه‌خلاقه‌وه‌ گۆڕا، نه‌ک ته‌نیا بیروڕام، به‌ڵکوو ژیانی ڕۆژانه‌شم. ئه‌مه‌ش منی  له‌ “فه‌یله‌سووفه‌ ئاسایییه‌کان” جیا کرده‌وه‌، وای لێ کردم ببمه‌ یه‌کێک له‌ داکۆکیکه‌ره‌ سه‌ره‌تایییه‌کانی “ئه‌خلاقی کرده‌یی-پراکتیکی”.

• پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، با که‌مێک بچینه‌ نێو گفتوگۆوه‌ له‌باره‌ی کاره‌ فه‌لسه‌فییه‌کانت. زۆربه‌ی کاره‌ فه‌لسه‌فییه‌کانت له‌باره‌ی ئه‌خلاقه‌وه‌یه‌، بۆچی ئه‌خلاق له‌ پێشینه‌ی کاره‌کانه‌ لای تۆ؟

سینگه‌ر: من له‌ ڕاستیدا هه‌ندێک سه‌ره‌داوم له‌باره‌ی ئه‌و پرسیاره‌وه‌ پێ دایت. ئه‌خلاق له‌ پێشینه‌ی کاره‌کانمه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی په‌یوه‌سته‌ به‌و شێوازه‌ی که‌ پێویسته‌ ژیانی پێ به‌ڕێ بکه‌ین. جیاوازییەک لە ژیانماندا درووست دەکات و لە ڕێگەی کردارەکانمانەوە کاریگەری لەسەر جیهانیش دادەنێت. چ بوارێکی تر هه‌یه‌ به‌و شێوازه‌‌ ژیان بگۆڕێت وه‌ک ئه‌وه‌ی خوێندنی ئه‌خلاق ده‌یگۆڕێت؟

• بێگومان، ئه‌خلاق جیاوازییه‌ک له‌ ژیانماندا دروست ده‌کات، به‌ڵام هێشتاکه‌ سه‌رم سوڕماوه‌ بۆچی پێت وایه‌ تێگه‌یشتن له‌وه‌ی “پێویسته‌ چۆن بژین” کاریگه‌ریی زیاتره‌ له‌سه‌ر ژیانمان تا تێگه‌یشتن له‌وه‌ی “چۆن پێویسته‌ بزانین” -بۆ نموونه‌- یان له‌ تێگه‌یشتن له‌وه‌ی “چۆن له‌ واقیعدا ده‌ژین و ده‌زانین”؟

سینگه‌ر: ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستت له‌ ده‌ربڕینی “تێگه‌یشتن له‌وه‌ی چۆن پێویسته‌ بزانین” تێگه‌یشتن بێت له‌وه‌ی کام ڕێگه‌یه‌ دروسته‌ پشتی پێ ببه‌سترێت بۆ ناسینی ئه‌وه‌ی که‌ ڕاسته‌، و کامه‌شیان وا نییه‌، ئه‌وا ئه‌مه‌‌ پرسیارێکی زۆر سه‌رنجڕاکێش و گرنگه‌. ستیڤن بینکه‌ر به‌م دوایانه‌ کتێبێکی نایابی له‌باره‌ی ئه‌م بابه‌ته‌وه‌ بڵاو کرده‌وه‌، به ‌ناوونیشانی “عه‌قڵانیه‌ت: چییه‌؟ بۆچی ده‌گمه‌ن ده‌رده‌که‌وێت؟ و بۆچی گرنگه‌؟“، که‌ من پێشنیاری ده‌که‌م بۆ خوێنه‌ران. ڕه‌نگه‌ ئه‌م بواره‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ و ده‌روونناسیشدا، به‌ هه‌مان شێوه‌ی بواره‌ ئه‌خلاقییه‌که‌ بتوانێت ژیان بگۆڕێت. له‌ لایه‌کی تره‌وه‌، له‌و بڕوایه‌دام تێگه‌یشتن له‌و شێوازه‌ی که له‌ واقیعدا پێی ده‌ژین، چاوه‌ڕوان ناکرێت ژیانمان بگۆڕێت، یان لانی که‌م دووره‌ له‌وه‌ی بیگۆڕێت مه‌گه‌ر هاوشان بێت له‌گه‌ڵ‌ هه‌ڵوێستێکی ئه‌خلاقیدا. ئه‌وه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تێگه‌یشتن له‌ چۆنیه‌تیی ژیانمان بابه‌تێکی وه‌سفییه‌‌ (Descriptive). که‌ ئه‌و پرسیاره‌ ناوروژێنێت: ئایا ئه‌مه‌ باشترین شێوازی ژیانه‌؟ خستنه‌ڕووی ئه‌م پرسیاره،‌ ئه‌رکی بواره‌‌ ئه‌خلاقییه‌که‌یه‌‌‌.

• پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، با بچینه‌ سه‌ر ئه‌و ناڕه‌زایه‌تییه‌ی که‌ ڕه‌نگه‌ له‌سه‌ر گرنگیدان به‌ بواری ئه‌خلاق بخرێنه‌‌ ڕوو. هه‌ندێک که‌س ده‌شێت دژی گرنگیدان به‌ ئه‌خلاق بن، به ‌تایبه‌تی وانه‌وتنه‌وه‌ی ئه‌خلاق، ئه‌وه‌ش له‌سه‌ر ئه‌و گریمانه‌یه‌ی که‌ خه‌ڵکی بڕیاره‌‌ ئه‌خلاقییه‌کانیان له‌سه‌ر بنه‌مای بیرکردنه‌وه‌ی ئه‌خلاقی داده‌ڕێژن، له‌ کاتێکدا زۆرێک له‌ توێژینه‌وه‌کانی ده‌روونناسیی ئه‌خلاق ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌که‌ن که‌ بڕیاره‌ ئه‌خلاقییه‌کانمان زۆربه‌یان له‌سه‌ر بنه‌مای حه‌دسه‌ ئه‌خلاقییه‌کانمان بونیاد نراون، ته‌نانه‌ت کاتێکیش بیرکردنه‌وه‌ی ئه‌خلاقیش به‌کار ده‌هێنین، ئه‌وا به‌شێوه‌یه‌کی پاشه‌کی (بعدی) به‌کاری ده‌هێنین، بۆ پاساوهێنانه‌وه‌ بۆ حه‌دسه‌ ئه‌خلاقییه‌کانمان. به‌م شێوه‌یه‌، وا دیاره‌ که‌ وانه‌وتنه‌وه‌ی ئه‌خلاق کارێکی کاریگه‌ر نه‌بێت، ماده‌م توانامان له‌ به‌کارهێنانی بیرکردنه‌وه‌ی ئه‌خلاقیدا سنوورداره‌. چۆن به‌رسڤی ئه‌مه‌ ده‌ده‌یته‌وه‌؟

سینگه‌ر: وه‌ڵامی ئه‌م ئاڵه‌نگارییه‌م به‌ سه‌لماندنی پووچه‌ڵییه‌که‌ی داوه‌ته‌وه‌، یان له‌ باشترین دۆخدا، ته‌نیا به‌شێکه‌ له‌ ڕاستی. بواری ئه‌خلاق شێوازی ژیانی خه‌ڵکی ده‌گۆڕێت. بێگومان هه‌مووان به‌ بواری ئه‌خلاق کاریگه‌ر نابن، به‌ڵام هه‌ندێک پێی کاریگه‌ر ده‌بن. ئه‌مه‌شم ده‌مێ ساڵه‌ زانیوه‌، چونکه‌ که‌سانێک که‌ کتێبه‌کانی منیان خوێندۆته‌وه‌ یاخود هاتوونه‌ته‌ پۆله‌کانمه‌وه‌ ئاگاداریان کردوومه‌ته‌وه‌ که‌ چۆن تێفکرینه‌کانم ژیانیانی گۆڕیوه‌. ئه‌مه‌ش له‌ ڕاستیدا ته‌نیا چیرۆکگه‌لێکن. به‌ڵام له‌گه‌ڵ دوو هاوپیشه‌م، ئه‌وانیش ئێریک شویتزگێبڵ و برادفۆرد کۆکلێت، له‌ دوو توێژینه‌وه‌ی توند کۆنتڕۆڵکراودا، پیشانمان دا که‌ ئه‌و خوێندکارانه‌ی که‌ به ‌شێوه‌یه‌کی هه‌ڕه‌مه‌کی هه‌ڵبژێردرابوون بۆ به‌شداریکردن له‌ پۆلێکی گفتوگۆکردن له‌سه‌ر ئه‌خلاقیاتی خواردنی گۆشت‌، دواتر داوای ئه‌و ژه‌مانه‌یان کردبوو که‌ گۆشتی که‌متر تێدابوو، به‌ به‌راورد به‌ کۆمه‌ڵه‌ خوێندکارێکی هاوشێوه‌ که‌ گفتوگۆیان له‌سه‌ر بابه‌تێکی جیاواز‌ له‌گه‌ڵدا کرابوو. بڕوانه‌ ئه‌م دوو توێژینه‌وه‌یه‌: “ئایا بابه‌ته‌کانی ئه‌خلاق کاریگه‌ری له‌سه‌ر ڕه‌فتاری خوێندکاران داده‌نێت؟ لێکۆڵینه‌وه‌ی حاڵه‌ت: وانه‌وتنه‌وه‌ی ئه‌خلاقیاتی خواردنی گۆشت“، cognition، به‌رگی ٢٠٣، (ئۆکتۆبه‌ری ٢٠٢٠)، (له‌گه‌ڵ ئێریک شویتزگێبڵ و برادفۆرد کۆکلێت)، و “خوێندکاران بڕێکی که‌متر گۆشت ده‌خۆن دوای خوێندنی ئه‌خلاقیاتی گۆشت“، پێداچوونه‌وه‌ی فه‌لسه‌فه‌ و ده‌روونناسی (Review of Philosophy and Psychology)، ٦ی نۆڤه‌مبه‌ری ٢٠٢١، (له‌گه‌ڵ ئێریک شویتزگێبڵ و برادفۆرد کۆکلێت).

• ئایا پێت وایه‌ هۆکاره‌کانی ده‌ره‌وه‌ی به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌ ‌-وه‌ک کاریگه‌ریی یاریده‌ده‌رانی وانه‌وتنه‌وه‌- بووبێته‌‌ ‌هۆی گۆڕێنی ڕه‌فتاری خواردن لای ئه‌م خوێندکارانه‌؟

سینگه‌ر: ئێمه‌ له‌ دووه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ ئه‌و دوو توێژینه‌وه‌یه‌ی که‌ باسمان کرد، ئه‌و بابه‌ته‌مان تاقی کرده‌وه‌، وادیاره‌ وه‌ڵامه‌که‌ نه‌خێره‌‌، ئه‌وه‌ پاڵنه‌ری گۆڕانکارییه‌که‌ نه‌بووه‌.

• ئایا پێت وایه‌ درووست بێت‌ که‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی له‌باره‌ی ئه‌خلاقیاتی خواردن له‌و دوو توێژینه‌وه‌یه‌دا پێی گه‌یشتوون، به‌سه‌ر بواره‌کانی تری ئه‌خلاقدا بگشتێنرێت؟ چۆن؟

سینگه‌ر: پێده‌چێت وابێت. به‌پێی که‌سییه‌کانه‌وه‌، زۆر له‌ خه‌ڵکی پێیان ڕاگه‌یاندووم که‌ له‌ژێر کاریگه‌ریی ئه‌و کۆرسانه‌ی که‌ ده‌یانڵێمه‌وه‌‌، هاندراون تاوه‌کوو زیاتر ببه‌خشن به‌و که‌سانه‌ی که‌ که‌متر له‌وان به‌ختیان هه‌یه‌، واته‌ ئه‌وانه‌ی له‌ هه‌ژارییه‌کی ڕه‌هادا ده‌ژین. هه‌روه‌ها ڕێکخراوی (ئه‌و ژیانه‌ی که‌ ده‌توانیت ڕزگاری بکه‌یت-The life you can save) -که‌ دامه‌زراوه‌یه‌کی خێرخوازییه‌، خۆم داممه‌زراندووه‌، به‌ ئامانجی هاندانی خه‌ڵکی بۆ کۆمه‌ککردن به‌و دامه‌زراوه‌ خێرخوازییه‌ زۆرتر کاریگه‌رانه‌ له‌ هاوکاریکردنی ئه‌وانه‌ی له‌ هه‌ژارییه‌کی ڕه‌هادا ده‌ژین- پیشانی داوه‌، که‌ به‌ڵگه‌ ئه‌خلاقییه‌کان بۆ یارمه‌تیدانی هه‌ژاران، هاوشان له‌گه‌ڵ ئه‌و زانیارییانه‌ی له‌باره‌ی باشترین ڕێگاکانی ئه‌نجامدانی ئه‌و کاره‌، ده‌کرێت ببێته‌ هۆی زیادبوونی ژماره‌ی به‌خشه‌ران، به‌ جۆرێک که‌ ده‌یان ملیۆن دۆلاری زیاتر بۆ هاوکارییکردنی هه‌ژاران فه‌راهه‌م ببێت.

• له‌ وه‌ڵام به‌ ته‌نگه‌ژه‌ی ئاواره‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی پاکستان له‌ ساڵی ١٩٧٢دا، وتاره‌ به‌ناوبانگه‌که‌ت نووسی به ‌ناوونیشانی: “قاتوقڕی، خۆشگوزه‌رانی و ئه‌خلاق”، له‌و کاته‌وه‌ تۆ به‌ توندی پابه‌ندی به‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌وه‌، مه‌به‌ستم فه‌لسه‌فه‌ی “ئه‌ویتردۆستی کاریگه‌ر”ه‌. ده‌کرێت به‌ کورتی فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌ویتردۆستی کاریگه‌رمان بۆ شی بکه‌یته‌وه‌؟

سینگه‌ر: ئه‌ویتردۆستی کاریگه‌ر فه‌لسه‌فه‌ و بزووتنه‌وه‌یه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌. له ڕووی فه‌لسه‌فییه‌وه‌‌، بیرۆکه‌که‌ به‌ واتای کردنی جیهان به‌ شوێنێکی باشتر پێویسته‌ ببێت به‌ یه‌کێک له‌ ئامانجه‌کانمان له‌ ژیاندا. ئه‌مه‌ به‌ واتای ئه‌وه‌ نایه‌ که‌ تاکه‌ ئامانجی ژیانمان بێت، که‌مینه‌یه‌ک له‌ خه‌ڵکی له‌ قه‌دیسه‌کانن (پیاوچاکان-saints). به‌ڵام ده‌بێت ئه‌وه‌ گرنگ بێت به‌لامانه‌وه‌، و مانا و ئاسووده‌گی به‌ ژیانمان ببه‌خشێت. ئه‌مه‌ به‌شی په‌یوه‌ست به‌ “ئه‌وتردۆستییه‌” له‌ چه‌مکی “ئه‌ویتردۆستی کاریگه‌ر”. به‌ڵام ئه‌وه‌ی په‌یوه‌سته‌ به‌ به‌شی “کاریگه‌ر”ه‌وه‌، ئه‌وه‌ زۆر به‌ ساده‌یی، بریتییه‌ له‌ به‌ده‌ستهێنانی باشترین به‌های گونجاو له‌ هه‌ر سه‌رچاوه‌یه‌ک که‌ ته‌رخانی ده‌که‌یت بۆ به‌دیهێنانی ئه‌و ئامانجه‌ی که‌ خۆی له‌ کردنی جیهان به‌ شوێنێکی باشتردا ده‌بینێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش ئه‌و بنه‌مایه‌یه‌ که‌ زۆربه‌مان له‌به‌رچاوی ده‌گرین کاتێک شمه‌کێکی به‌کاربردن ده‌کڕین، که‌مێک به‌دواداچوون ده‌که‌ین بۆ ئه‌وه‌ی زیاتر له‌وه‌ خه‌رج نه‌که‌ین که‌ پێویستمانه‌ له‌ کاتی کڕینی مۆبایلێک، کۆمپیوته‌رێک یاخود ئۆتۆمبێلێکی نوێدا. به‌ڵام ئه‌وه‌ی سه‌یره‌، کاتێک بۆ‌ کاره‌ خێرخوازییه‌کان ده‌به‌خشین، که‌مینه‌یه‌ک له‌ خه‌ڵکی ئه‌و بنه‌مایه‌ جێبه‌جێ ده‌که‌ن، زۆربه‌یان به‌ هه‌ڕه‌مه‌کی پاره‌ خه‌رج ده‌که‌ن، به‌ بێ زانینی بڕی ئه‌و سووده‌ی که‌ ده‌شێت به‌خشینه‌کانیان به‌دی بهێنێت. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، توێژینه‌وه‌کان ده‌ریده‌خه‌ن که‌ باشترین دامه‌زراوه‌ خێرخوازییه‌کان، ڕه‌نگه‌ سه‌د هێنده‌ زیاتر له‌ دامه‌زراوه‌ خێرخوازییه‌ ئاسایییه‌کان کاریگه‌رییان هه‌بێت. بۆ ده‌ستڕاگه‌یشتن به‌ باشترین دامه‌زراوه‌ خێرخوازییه‌کان، ده‌توانیت سه‌ردانی ماڵپه‌ڕی  ‌https://www.thelifeyoucansave.org/ بکه‌یت‌.

• ئایا ئه‌مه‌ به‌ واتای ئه‌وه‌یه‌ که‌ که‌سی خاوه‌ن باڵاترین ڕه‌وشت، زیاتر گرنگی ده‌دات به‌ کردنی جیهان به‌ شوێنێکی باشتر؟ ئه‌گه‌ر بابه‌ته‌که‌ به‌م شێوه‌یه‌ بێت، ئه‌وا ژیانی ئه‌خلاقیی ته‌واو، به‌ بڕوای من، ژیانێکی زۆر سه‌رنجڕاکێش نابێت. چونکه‌ که‌سێک که‌ زۆر گرنگی ده‌دات به‌وه‌ی جیهان بکات به‌ شوێنێکی باشتر، کاتی پێویستی نابێت بۆ شادی و هاوڕێیه‌تی و خولیاکانی..، هتد. ئایا له‌و بڕوایه‌دا نیت شتێکی هه‌ڵه‌ له‌م تیۆرییه‌ ئه‌خلاقییه‌دا هه‌بێت که‌ جۆره‌ تێگه‌یشتنێک له‌سه‌ر ژیانی ئه‌خلاقیی ته‌واو به‌رهه‌م ده‌هێنێت؟

سینگه‌ر: به‌ڵکوو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، پێم وایه‌ ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ به‌ دیار ده‌خات که‌ شتێکی هه‌ڵه‌ له‌و جیهانه‌دا هه‌یه‌ که‌ ئێمه‌ تێیدا ده‌ژین: زۆر شت هه‌ن‌ که‌ ده‌توانین بیانکه‌ین بۆ ئه‌وه‌ی جیهان بکه‌ین به‌ شوێنێکی باشتر، که‌چی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا زۆربه‌ی خه‌ڵکی نایکه‌ن! هه‌ر به‌و بۆنه‌یه‌وه‌، من هاوڕا نیم له‌گه‌ڵ ئه‌و ڕوانگه‌یه‌دا که‌ ده‌ڵێت، بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ به‌ شێوه‌یه‌کی ئه‌خلاقی بژی، پێویسته‌ ده‌ستبه‌رداری شادی و هاوڕێیه‌تی ببێت. که‌مینه‌یه‌ک له‌ ئێمه‌ له‌ قه‌دیسه‌کانین، به‌بێ بوونی سروشتێکی قه‌دیسانه‌ی ڕاسته‌قینه‌ و زۆر ده‌گمه‌ن، مه‌حاڵه‌‌ بتوانین خۆمان به‌ ته‌واوی ته‌رخان بکه‌ین بۆ پرسه‌ چاکه‌کارییه‌کان به‌ جۆرێک واز له‌ هه‌موو چێژه‌کان بهێنین، و چیتر هیچ کاتێکمان بۆ هاوڕێکانمان نه‌بێت. زۆر خه‌ڵکم بینیوه‌ که‌ هه‌وڵیان داوه‌ به‌و شێوازه‌‌ بژین، به‌ڵام زۆربه‌یان بۆ ماوه‌یه‌کی درێژ خۆیان ڕانه‌گرتووه‌ و هێزیان له‌به‌ر بڕاوه‌، هه‌ر بۆیه‌، کاریگه‌ریشیان زۆر که‌متر بووه‌ته‌وه‌ به‌راورد به‌وه‌ی‌ ئه‌گه‌ر که‌مێک پشوویان بدایه‌.

• پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، ئه‌وه‌ی سه‌رنجڕاکێشه‌ له‌ گرنگیدانی تۆدا به‌ ئه‌ویتردۆستیی کاریگه‌ر، ئه‌وه‌یه‌ که‌ ته‌نیا له‌ ڕێگه‌ی تێڕامانه‌‌ فه‌لسه‌فییه‌کانته‌وه‌ ڕه‌نگی نه‌داوه‌ته‌وه‌‌، به‌ڵکوو له‌ ڕێگه‌ی چالاکییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانیشته‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ بووه‌‌. چۆن ده‌کرێت تێڕامانی فه‌لسه‌فیی فه‌یله‌سووفێک و چالاکییه‌کانی پێکه‌وه‌ هه‌ڵبکه‌ن، به‌بێ ئه‌وه‌ی یه‌کێکیان ئه‌ویتر بشێوێنێت و وزه‌که‌ی په‌رت بکات؟

سینگه‌ر: فه‌یله‌سووف و چالاکوان ده‌کرێت له‌ناو یه‌ک که‌سدا کۆ ببنه‌وه‌، به‌ڵام  له‌ هه‌مان کاتدا نا. وه‌ک مامۆستایه‌کی فه‌لسه‌فه‌، هه‌میشه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م خوێندکاره‌کانم له‌سه‌ر چۆنیه‌تیی هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌رگۆمێنته‌کان په‌روه‌رده‌ بکه‌م. بۆیه‌، ئه‌و بابه‌تانه‌ی که‌ ده‌یانڵێمه‌وه‌ هه‌رچییه‌ک بن، من هه‌م ئه‌و به‌ڵگانه‌ ده‌خه‌مه‌ ڕوو که‌ پاڵپشتی له‌و هه‌ڵوێسته‌ ده‌که‌ن که‌ خۆم گرتوومه‌ته‌ به‌ر، و هه‌م ئه‌و به‌ڵگانه‌ش که‌‌ دژ به‌ ڕاکانی منن. من خۆم به‌ بێلایه‌ن نیشان ناده‌م، ئه‌مه‌ کارێکی ڕاستگۆیانه‌ نییه‌، و به‌هه‌ر شێوازێک بێت خوێندکاره‌کانم به‌ خێرایی ئه‌وه‌ی ده‌دۆزنه‌وه‌ که‌ نووسیومه‌‌. به‌ڵام داوایان لێ ده‌که‌م ڕه‌خنه له‌وه‌ بگرن که‌ نووسیومه‌، وه‌ دڵنیا ده‌بمه‌وه‌ له‌وه‌ی بزانن نمره‌کانیان به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ ئاستی کوالێتی و جۆری گفتوگۆکانیانه‌وه‌، و ئه‌وان ئه‌نجامێکی زۆر باشتر به‌ده‌ست ده‌هێنن ئه‌گه‌ر بتوانن به‌ڵگه‌ی به‌هێز دژ به‌ ڕاکانی من بدۆزنه‌وه‌، به‌ به‌راورد به‌وه‌ی که‌ ته‌نیا هه‌ستن به‌ دووباره‌ داڕشتنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی من نووسیومه‌. له‌ کتێب و توێژینه‌وه‌ فه‌لسه‌فییه‌کانمدا، هه‌وڵ ده‌ده‌م سه‌رنجه‌ دژه‌کان و ڕه‌خنه‌یییه‌کانی سه‌ر ڕاکانی خۆم به‌ ویژدانانه‌ترین شێوه‌ بخه‌مه‌ ڕوو. ته‌نانه‌ت وه‌ک چالاکوانێکیش، مامه‌ڵه‌کردنی نه‌یاره‌کان به‌ ڕاستگۆیی و دادپه‌روه‌رییه‌وه‌‌ شتێکی زۆر گرنگه‌، به‌ڵام ڕوونه‌ ئه‌گه‌ر ڕۆژنامه‌نووسێک داوای لێدوانم لێ بکات، و بزانم که‌ ته‌نیا لێدوانێکی ده‌نگیی کورتم پێ ده‌درێت که‌ پێکهاتووه‌ له‌ هه‌شت چرکه‌، ئه‌وا ناچارم ته‌نیا ئه‌و قسانه‌ بکه‌م که‌ پێم وایه‌ زۆر ڕاست و له‌ هه‌موو شتێک گرنگترن، له‌وکاته‌دا چیدیکه‌ کاتێکی وا نییه‌ بۆ ده‌ربڕینی وه‌رده‌کارییه‌کانی بابه‌ته‌که‌، که‌ هه‌میشه‌ ئاره‌زوو ده‌که‌م له‌و بۆنانه‌دا پێشکه‌شی بکه‌م که‌ ده‌رفه‌تی زیاترم هه‌یه‌ بۆ قسه‌کردن.

• پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، کاتێک خه‌ڵکی ده‌چنه‌ نێو چالاکییه‌که‌وه‌ به‌ ئامانجی داکۆکیکردن له‌ دۆزێک، زۆرجار په‌یوه‌ندییه‌کی سۆزداریی به‌هێز له‌گه‌ڵ ئه‌و دۆزه‌دا دروست ده‌که‌ن، ئه‌مه‌ش وایان لێ ده‌کات زیاتر ڕووبه‌ڕووی “بیرکردنه‌وه‌ی پاڵنه‌رئامێز‌- Motivated Reasoning– التفکیر المتحفز” ببنه‌وه‌، ئایا پێت وانییه‌ کاتێک یه‌کێک بیه‌وێت ڕۆڵی فه‌یله‌سووف بگێڕێت، مه‌ترسییه‌ک هه‌یه‌ ڕووبه‌ڕووی زه‌حمه‌تی ببێته‌وه‌ له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ئه‌م کاریگه‌رییه‌ نه‌رێنییه‌ له‌سه‌ر بیرکردنه‌وه‌‌‌؟ ئه‌گه‌ر  دۆخه‌که‌ به‌م شێوه‌یه‌ بێت، ئایا هاوڕایت له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا که‌ فه‌یله‌سووفه‌کان به‌رپرسیارێتیی ئه‌وه‌یان ده‌که‌وێته‌ ئه‌ستۆ که‌ خۆیان به‌دوور بگرن له‌و شتانه‌ی که‌ وا چاوه‌ڕوان ده‌کرێت ببنه‌‌ هۆی خراپتربوونیان له‌ ڕاپه‌ڕاندنی ئه‌رکه‌کانیاندا؟

سینگه‌ر: سه‌رباری ئه‌و مه‌ترسییه‌ ڕاسته‌قینه‌یه‌ی که‌ ئاماژه‌ی بۆ ده‌که‌یت، پێم وایه‌ که‌ ده‌کرێت، به‌ڵکوو په‌سه‌ندتریشه‌‌ له‌ هه‌ندێک دۆخدا، فه‌یله‌سووفه‌کان چالاکوانیش بن. ئه‌مه‌ش به‌ بڕوای من له‌به‌ر دوو هۆکاره‌ په‌سه‌نده‌، یه‌که‌م: له‌به‌ر ئه‌وه‌ی فه‌یله‌سووفه‌کان ده‌توانن داکۆکی له‌و دۆزه‌ بکه‌ن  که تێیدا‌ چالاکن، ئه‌مه‌ش له‌ ڕێگای هاوکارییکردن دیاریکردنی پاساوه‌کانی ئه‌و گۆڕانکاریانه‌ی که‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن به ‌شێوه‌یه‌کی زۆر ڕوونتر و توندوتۆڵتر به‌دی بهێنن. دووه‌م: کاتێک خوێندکاره‌کان ده‌بینن ‌ مامۆستاکانیان له‌ واقیعدا گرنگی به‌و پرسانه‌ ده‌ده‌ن که‌ گفتوگۆیان له‌سه‌ر ده‌که‌ن، ئه‌مه‌ش لانی که‌م پاڵ به‌ هه‌ندێک له‌ خوێندکاره‌کانه‌وه‌ ده‌نێت که‌ ده‌رک به‌وه‌ بکه‌ن که‌ فه‌لسه‌فه‌ ته‌نیا ڕاهێنانێکی فیکری بێ ئامانج نییه‌، وه‌ک چاره‌سه‌کردنی مه‌ته‌ڵێکی شه‌تره‌نج-، به‌ڵکوو بابه‌تێکی به‌ڕاستی گرنگه‌. ئێستا، وه‌ک پێشتریش ددانم پێدا نا، ده‌شێت مه‌ترسی ئه‌وه‌ هه‌بێت که‌ چالاکوانێک له‌ ڕووی سۆزدارییه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌ک وابه‌سته‌ بێت که‌ ببێته‌ هۆی دابه‌زینی کوالێتیی بیرکردنه‌وه‌ی سه‌باره‌ت به‌و دۆزه‌ی که‌ داکۆکی لێ ده‌کات. به‌ڵام پێویسته‌ فه‌یله‌سووفه‌کان ده‌رک به‌م مه‌ترسییه‌ بکه‌ن، به‌تایبه‌تی له‌ کاتی  وانه‌وتنه‌وه‌یاندا، وه‌ دڵنیاببنه‌وه‌ له‌وه‌ی هه‌میشه‌ ته‌نیا به‌ خستنه‌ڕووی ئه‌و ڕوانگه‌یه‌ی که‌ خۆیان پاڵپشتی ده‌که‌ن سنووردار نه‌که‌ن، به‌ڵکوو هه‌روه‌ها پێویسته‌ ئه‌و به‌ڵگانه‌ش بخه‌نه‌ ڕوو که‌ نه‌یاره‌کانی ئه‌و ڕوانگه‌یه‌ ده‌یانهێننه‌وه‌، ناکرێت پۆلی فه‌لسه‌فه‌ ببێته‌ مه‌یدانێک بۆ چالاکوانی، به‌ڵکوو له‌بری ئه‌وه‌، به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌کانیان هه‌ڵبسه‌نگێنرێن، نه‌ک له‌سه‌ر بنه‌مای ڕاده‌ی هاوڕابوونیان له‌گه‌ڵ بیروبۆچوونی مامۆستاکانیاندا.

• پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، با بڕۆینه‌ سه‌ر بوارێکی تری ئه‌خلاق، وه‌ک ده‌زانیت، “ژیریی ده‌ستکرد” شێوازی ژیان و کارکردنمان ده‌گۆڕێت. به‌ بڕوای تۆ، ژیریی ده‌ستکرد چ کاریگه‌رییه‌ک له‌سه‌ر بیرکردنه‌وه‌ی ئه‌خلاقیمان داده‌نێت، و ده‌رئه‌نجامێکی بۆ بواری ئه‌خلاق به‌ گشتی چین؟

سینگه‌ر: ببووره‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ بابه‌تێکی ته‌واو جیاواز و فراوانه‌ و ئێستا کاتم نییه‌ گفتوگۆی له‌باره‌وه‌ بکه‌م.

• ئه‌گه‌ر ته‌نیا یه‌ک ئامۆژگاریت هه‌بێت بۆ فه‌یله‌سووفه‌ لاوه‌کان، ئه‌و ئامۆژگارییه‌ چی ده‌بێت؟

سینگه‌ر: بگه‌ڕێن به‌دوای ئه‌و بابه‌ته‌‌ گرنگانه‌دا که‌ ده‌تانه‌وێت گفتوگۆی له‌باره‌وه‌ بکه‌ن، بابه‌تگه‌لێک که‌ ده‌توانن گۆڕانکاریی تێدا درووست بکه‌ن. توانای عه‌قڵانی خۆتان به‌کار بهێنن، به‌شێوازێکی ڕه‌خنه‌گرانه‌ له‌و بیرۆکانه‌ بکۆڵنه‌وه‌‌ که‌ خه‌ڵکانی تر وه‌ک یه‌کلابووه‌وه‌‌ (به‌ڵگه‌نه‌ویست) لێیان ده‌ڕوانن.

• پڕۆفیسۆر سینگه‌ر، سه‌رقاڵییه‌کانی ئێستات چین، بابه‌تی کتێبی داهاتووت له‌سه‌ر چییه‌؟

سینگه‌ر: خه‌ریکی پێداچوونه‌وه‌ی کتێبی “ئازادکردنی ئاژه‌ڵ-Animal Liberation”م،  نوێکردنه‌وه‌ی ئه‌م کتێبه‌‌ له‌مێژه‌ کاتی هاتووه‌. ئارگۆمێنته‌ فه‌لسه‌فییه‌کانی‌ به‌ درێژاییی ساڵان به‌ به‌هێزی ماونه‌ته‌وه‌، به‌ڵام زۆرێک له‌و ڕاستییانه‌ی که‌ له‌وێدا باسم کربوون گۆڕانیان به‌سه‌ردا هاتووه‌. من هێشتاکه‌ گرنگی به‌و پابه‌ندییانه‌ ده‌ده‌م که‌ ئێمه‌ی خۆشگوزه‌ران له‌ ئه‌ستۆماندایه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وانه‌ی که‌ له‌ هه‌ژارییه‌کی ڕه‌هادا ده‌ژین. هه‌روه‌ها جاروبار کار له‌سه‌ر ئه‌و پرسانه‌ ده‌که‌م که‌ په‌یوه‌ندیدارن به‌ بایۆئه‌خلاق (Bioethics)، چه‌ندین وتارم له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌تانه‌ نووسیوه‌ که‌ په‌تاکه (کۆرۆنا)‌ وروژاندی. زۆر له‌ وتاره‌ کورته‌ گشتییه‌کانی خۆشم به‌ ناوونیشانی “ئه‌خلاق له‌ جیهانی واقیعیدا-Ethics in the Real World” کۆ کراونه‌ته‌وه‌‌، و ئێستا خه‌ریکی ئاماده‌کردنی چاپێکی نوێی ئه‌و کتێبه‌م.

سه‌رچاوه‌: https://mana.net/peter-singer/

*  حه‌سه‌ن ئه‌لشه‌ریف مامۆستای فه‌لسه‌فه‌ له‌ زانكۆی تیبه‌، هاودامه‌زرێنه‌ری سه‌نته‌ری سعودییه‌ بۆ فه‌لسه‌فه‌ و ئه‌خلاق (سكۆپ-) ئه‌م گفتوگۆیه‌ی له‌گه‌ڵ پیته‌ر سینگه‌ر ساز كردووه‌ و له‌ به‌رواری ٧ی ئاداری ٢٠٢٤ له‌ ماڵپه‌ڕی عه‌ره‌بی مانا نێت- https://mana.net/ بڵاوبووه‌ته‌وه‌.

The post ئەوپەڕی چاکە، کە لە تواناتدایە ئه‌نجامی بده‌یت appeared first on ژنەفتن.

بەلای کۆمەڵەوە، لادانی کەسێک لەو نۆرم و بەهایانە، لادانە لە ڕەوشتی کۆمەڵ و لەو حاڵەتەشدا تاکی خۆتێپەڕ بە بێڕەوشت دادەنرێت؛ بەڵام تاکی بێڕەوشت وەک “نیچە” ناوی لێ دەنێت، تاکێک نییە خراپ و شەڕخواز بێت، بەڵکوو پێشکەوتنخوازە و تاکێکە دەیەوێت کولتوورە بازاڕییە چەقبەستووەکە تێ بپەڕێنێت و خۆی بە بەهایەکی  بەرزتر  لە ژوور بەها باوەکانەوە بگەیەنێت.

لە ڕوانگەی لێکۆڵینەوەکەی نیچەوە لەسەر چەمکی “ڕەوشت”، ماریا ئەو مرۆڤەیە کە لە بەها و نەریتە باوەکە یاخی بووە؛ کولتوور و بەها باوەکان ڕەت دەداتەوە و خۆی بە پلەیەکی بەرزتر لە ژوور کولتوورە بازاڕییەکەوە دەگەیەنێت. بەو پێیەی تاک لەنێو کولتووری بازاڕیدا خاوەنی بیرکردنەوە و ڕوانینی خۆی نییە و بوونی خۆی ناناسێت. هەر لەبەر ئەوەیش ویستی بۆ ئازادی نییە، وەک ڕۆبۆتێک بە خواستی ئەوانی دی دەجوڵێتەوە.

ماریا ئەو مرۆڤەیە، بە کۆمەڵێک بەها و حەقیقەتی نوێوە دەرکەوت و پوچییەتیی خۆمانی پیشانداین. پوچییەتییەک کە لە ناواخنی نەریتی دواکەوتووانە، ئایینی توندڕەو، دەسەڵاتی سیاسیی گەندەڵ… هتد دروست بووە. (من لێرەدا وەک کەسێک کە حزووری و ئامادە بێت ناوی ماریا دەهێنم، چونکە ڕاستە ماریا ئیدی خۆی لە ژیاندا نەماوە، بەڵام ئەو وەک بیرکردنەوە و تێڕوانینەکانی، هێشتا لێرە ئامادەیییان هەیە.)

  ماریا لە کۆمەڵگەیەکدا دەرکەوت نەوەک ژنەکان بە پلەی یەک، بەڵکوو پیاوەکانیش ئازاد نین تێیدا.

ماریا ئەو حەقیقەتە لەپێشترە دەبینێت کە مرۆڤانی ناو کولتوورە بازاڕییەکە ناتوانن بیبینن و کوێرانە دوای نەریت و بەها باوەکان کەوتوون. ئەوان نەک هەر تەنیا ئەو هەقیقەتە نابینن، بەڵکوو دژی هەموو ئەو کەسانەیش دەوەستنەوە کە بەو حەقیقەتە گەیشتوون. ئەگەرچی ماریا ئەوەیشی دەزانی، گوتنی حەقیقەت وەک میشێل فوکۆ باسی دەکات، ڕیسکە. (حەقیقەتبێژ کەسێکە، ڕیسک بە ژیانی خۆیەوە دەکات) بەڵام ئەو هێشتایش ئەو مرۆڤە بوێر و ئازایەیە کە نیچە بەشانازییەوە باسی دەکات؛ ئەو کەسەی حەقیقەت دەزانێت و بێدەنگ دەبێت، هیچی لەو مرۆڤە کەمتر نییە کە هەر لە بنەڕەتەوە نازانێت.

لەم سی چل ساڵەی دواییدا، ڕێژەی ژنکوشتن بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە. ڕەنگە لەبەر ئەوەش بێت، ئێمە لە ڕێگەی میدیا و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە، خێراتر و ئاسانتر لە جاران دەتوانین بگەین بە ڕووداوەکان. دیارە هاوکات،  کوشتنی کەسێکی ئازادیخوازی وەک ماریا و ئەو دەنگۆ و قسەوباسانەیشی لە دوای ڕووداوی مردنەکەی دروست بوون، ئەوەیان دەرخست کە دیدگەی خەڵک بۆ ڕووداوەکان کورتبینانە و بێ قووڵبوونەوەیە، لە ئەگەری هەر ڕووداوێکی لەو شێوەیەدا جەمسەرگیری دروست دەبێت و  کۆمەڵگە  بەسەر دوو بەرەدا دابەش دەبێت؛ بەرەیەکیان بەبێ بیرکردنەوە، دژی ستەملێکراو دەوەستنەوە، بەرەکەی تر دژی ستەمکەر. لێرەیشەوە بوارێک بۆ بیرکردنەوە و قووڵبوونەوە لە ڕووداوەکە و هۆکار و پاڵنەرە شاراوەکانی پشتی ڕووداوەکە نامێنێتەوە. دوا جاریش ئەم ڕووداوە وەک هەموو ئەوانی دی، بۆ چەند ڕۆژێک تەنیا ژاوەژاوێک دروست دەکات و  تێ دەپەڕێت، بێ ئەوەی ببێت بە سەرچاوەیەک بۆ توێژینەوە و وەک ڕێگەیەکیش بۆ چارەسەرکردنی ڕووداوی لەو شێوەیە.

لەگەڵ بەرەوپێشچوونی کات، گۆڕان، گەورەبوونی شارەکان و کرانەوە بە ڕووی دونیای دەرەوەدا لە ڕێگەی تەکنەلۆژیاوە، پێویستە عەقڵیش لە ڕێگەی زانین و بیرکردنەوەوە، بەردەوام خۆی نوێ بکاتەوە؛ ئەم گۆڕانە لە دەوروبەرماندا و هاوکات مانەوەی بیرکردنەوە و تێڕوانینەکانمان وەک خۆی، لێکدژییەک دروست دەکات کە دوا جار دەبێتە هۆی کێشە و دروستبوونی ڕووداوە نەخوازراوەکان. 

ماریا و چەمکی  “ئاکار”  لای نیچە

بۆ وەڵامدانەوەی ئەوە، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ لای نیچە و لەژێر ڕۆشناییی لێکۆڵینەوەی نیچە لەسەر چەمکی ” ئاکار” Morality  پەرە بە باسەکەمان بدەین.

بە بڕوای نیچە: “ئاکار وابەستە بە ژیانی تاک و هەڵبژادنی تاکەوە، لەسەر چاکە و خراپە. تاکێک دەتوانێت لە ڕەوشت یاخی بێت و بەها باوەکان ڕەت بکاتەوە بەڵام ناتوانێ بێبەها بژی؛ ئەو بەهایەی مرۆڤی بەرز دایهێناوە، سەرچاوەیەکی دەرەکی نییە، بەڵکوو خۆی دایهێناوە، بێجگە لە خۆی، بوونێکی دیکە نییە بڕیار لەسەر چاکە و خراپە بدات.” ئێمە ئەو حەقیقەتە دەبینین کە ماریا خاوەن ئاکارێکی چاک بووە.

وەک چالاکوانێکی مەدەنی، یارمەتیی لێقەوماوان و بێلانەکانی داوە و  وەک خۆیشی لە چاوپێکەوتنێکی تەلەڤیزیۆنیدا ئاماژەی بۆ دەکات، داوا لەو ڕێکخراوە خێرخوازییانە دەکات کە بە هانای کچ و دایکێکەوە بچن، چەند مانگێکە لە ماڵەکەی خۆیدا بەهۆی ئەوەی لەسەر جادە بێ ماڵ و حاڵ ماونەتەوە، داڵدەی داون. ئەمەیش ڕێک پێچەوانەی ئەو قسە و قسەڵۆکانەیە کە بنەمایەکی دەمارگیرییانەیە بەوەی ڕووی قسەیان تەنیا لەسەر جەستە، یان جگەرەکەی دەستی، جلوبەرگ و شتە ڕووکەشیەکانی دیکەی وەک  قۆڵ و قاچی ڕووتی و مەشروبخواردنەوەی گیرساوەتەوە.

مردنی ماریا:

لەگەڵ ئەوەیشدا، مردنی ماریا تەنیا مردنێکی ئاسایی نەبوو ، یان ڕوونتر بڵێین، ئەو وەک هەر کەسێکی ئاسایی کە دەمرێت و ماوەیەک دوای مردنەکەی لە بیر دەچێتەوە. چ جیاوازییەک هەیە لەنێوان مردنی کەسێک و کەسێکی تردا؟ بێگومان لێرەدا مەبەستی من لە مردن لە لایەنی بایۆلۆژییەوە نییە، ئەوەی کە ڕۆح جەستە جێ دەهێڵێت و دوای ماوەیەکیش  لاشەکەت شی دەبێتەوە و نامێنێت، ئیدی بوونی مرۆڤ لەسەر زەوی بۆ هەمیشە دەسڕدرێتەوە. بەڵکوو ئەو بیرکردنەوە و تێڕوانینانەیە کە بە مردنی تۆ و دوای تۆ سەبارەت بە بیروڕاکانت دروست دەبەن. نیچە  دەڵێت: “هەندێک کەس دوای مردنیان لە دایک دەبن. ڕۆژی منیش دێت، بەڵام لە ژیاندا نابم.” لێرەدا مەبەستی نیچە ئەوەیە، هەندێک کەس دوای مردنیان بیروڕاکانیان بەهەند وەردەگیرێت و خەڵکی پەیڕەوەی دەکەن. بەم شێوەیەیش ناو و بیرکردنەوەی تۆ، دەشێت بۆ هەزاران ساڵ دوای مردنەکەت بمێننەوە و خەڵکی کاری پێ بکەن.  ئەوەتا ماریاش هەمان شت دەڵێت، بەڵام بە دەربڕینێکی تر: ”هەست دەکەم من کار بۆ دونیایەک دەکەم کە خۆم کاتی ئەوەم نابێت تێیایدا بژیم.”

بەڵێ، ماریا لەوەدا ڕاستی گوتووە، بیروڕاکانی ئەو ئێستە هەن و دەشێ ڕۆژانێک ئازادانەتر خەڵکی پێڕەوی بکەن. ماریا ئەو مرۆڤە ڕاستە بوو کە دەیگوت: بەڵێ بۆ ئازادی و پاراستنی کەرامەت، بەڵێ بۆ ڕێزگرتن لە ویست و خەونەکانی مرۆڤ.

سەرچاوە:

کتێبی نیتشە و پاش تازەگەری  نووسینی د. محەمەد کەمال، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، ساڵی 2009

The post ماریا و چەمکی “ڕەوشت” لای نیچە appeared first on ژنەفتن.

ئاکار چییە؟

لە زمانی ئینگلیسی بۆ ئاکار دوو چەمکی moral و ethics  کەڵک وەردەگرن. موڕاڵ، فەلسەفەی ئاکار بەگشتی دەگرێتەوە و بە میتائاکار[ئاکاری شیکاری] ناودێر کراوە. مەبەست لێکدانەوەی چەمکە بنەڕەتییەکانی وەکوو چاکە، خراپە، خێر و شەڕ و … لەم جۆرە نموونانەدا. بەڵام ڕەگی ethics دەگەڕێتەوە بۆ “ئیتۆس” و “واتای خووڕەوشت” دەگەیەنێ. لە زمانی کوردیدا دەکرێ مۆڕاڵ بۆ فەلسەفەی ئاکار بەکار بێنین و وەکوو سیستەمێکی بەربڵاوی لێکدانەوەی چەمکەکان و پرسیارە بنەڕەتییەکانی ئاکار لە کۆنەوە تاکوو ئێستاکە لە بەرچاوی بگرین و لایەنی گشتیی ئاکار لێک دەداتەوە، بەڵام چەمکیethics  بۆ “ڕەوشت” بەکار دێت. فه‌لسه‌فه‌ی ئاکار، چوارچێوەی ئەو توێژینه‌وه‌ فه‌لسه‌فی و تیۆریانەیە سەبارەت بە بەها ئاکارییەکانی مرۆڤ. بۆ تێگه‌یشتن له‌ بەها ئاکارییەکان کاریگه‌ریی ڕاسته‌وخۆ له‌ ژیانی مرۆڤه‌کاندا دروست دەکات. به‌تایبه‌تی لە ده‌ربڕین و هه‌ڵوێسته‌کانیان و پەیوەندیی لەگەل خه‌ڵک و کرده‌وه‌کانیان، كه به چ شیوه‌‌یەك بڕیار ده‌ده‌ن. بۆیه‌ خه‌ڵکی که‌م‌تاکورتێک هه‌وڵده‌ده‌ن بۆ ئەوەی ژیانیان له‌گه‌ڵ بەها ئاکارییەکان یه‌ک بخه‌نەوه، بەڵام نه‌ک به‌ شێوه‌یه‌کی ڕاشکاوانه‌، به‌و جۆره‌ی که‌وا هەندێک شێوه‌ی ژیان له‌ هەندێکی تر به‌پێزتره ( و‌لیامز، ٢٩:١٣٨٣).

پێشینەی فەلسەفیی ئاکاری کۆیلایەتی

سەرەتا پێناسەی ڕەوشتی کۆیلایەتی لە لایەنە فەلسەفییەکەی و لە سۆنگەی فەیلەسوفانێکەوە ئاوڕیان لە بابەتەکە داوەتەوە لێک دەدرێتەوە.

لە لایەنی مێژووییەوە یەکەم فەیلەسوفێک کە ئاکاری بە شێوازێکی فەلسەفییانە لێکدایەوە سوکڕات بوو. سوکڕات یەکەم کەس بوو پرسیارە بنەڕەتییەکانی وەکوو (چاکە و خراپە) دادپەروەری، چاکەکاری و… لە ئاکاردا لێک داوەتەوە و بناغەی فەلسەفەی ئاکاری داڕشت. بەڵام زۆر جار بە تەوس و تەشەرەوە ڕەخنەی لە کۆمەڵگەی خۆی دەگرت. شێوازی لێکدانەوەی سوکڕات، پۆزیتیڤی بوو واتە لای وابوو مرۆڤ بە بەڵگەهێنانەوە و لێکدانەوەی پرسیارەکان دەتوانێ ئامانجە فەلسەفییەکانی خۆی دەستەبەر بکات. ڕێچکەیەی سوکڕات ئێستاکە لە فەلسەفەی ئاکاری شیکارییدا بەردەوامە. لایەنە تەوساوییەکی لە فەلسەفەی کییەرکەگۆر و نیچەدا دەردەکەوێت هەرچەند ڕەخنەگرەکەی سوکڕات بووە. نیچە وەکوو کەسێک لە ئاکاردا دەردەکەوێت ڕەهەندە نێگەتیڤەکەی دەگرێتەبەر، لای وایە ئاکاری ڕۆژاوا لە سوکڕاتەوە تاکو ئێستاکە کۆمەڵێک ئامۆژگاری بووە لە لایەن کەسانێکەوە پشتگیری لێکراوە جگە لە چاندنی توخمی ڕق‌وقی Resentment شتێکی ئەوتۆیان بۆ کۆمەڵگە نەخولقاندووە. بەتایبەتی ئاکاری سوکڕاتی – مەسیحی نموونەی هەرە زەقی ئەم چەشنە لە ئاکارە. نیچە لای وابوو ئاکاری مەسیحی کولتوورێکی خولقاند مرۆڤە مامناوەند و پڕ لە ڕق‌وقینەکان جگە لە دواکەوتوویی شتیکی ئەوتۆیان نەخولقاندووە. کلێسە بەردەوام کاری ئەوە بووە دوژمنەکانی خۆی لەناو ببات. ئێستاش لە جیهانی سیاسەت، دوژمنایەتی زیرەکانەتر، وردبینانەتر و بە کردارێکی نەرم ئەمە جێبەجێ دەکەن(نیچە، ل٥٨). نیچە لای وابوو دوو جۆرە ئاکار لە نەریتی مەسیحی سەر هەڵدەدا: ١)ئاکاری سەروەرەکان ٢) ئاکاری کۆیلەکان. ئاکاری سەروەرەکان لە دڵی ژیانەوە سەر هەڵدەدا و گوێ بە نەریت و نۆڕمی دواکەوتووی کۆمەڵگە نادات و خەسلەتێکی ناوەکیی داهێنەری تێدایە، هاوشێوەی هونەرمەندێک بەرهەمێک دەخولقێنێت و پڕ لە تازەگەری و جوانییە[1]. بەڵام ئاکاری کۆیلایەتی دژ بە ژیان دەوەستێتەوە، ئەوەی لەگەڵ ئاکاری ئەو نەگونجێت پووچەڵی دەکاتەوە. بەها ئاست‌نزمەکانی کۆمەڵگە وەکوو ترسنۆکی، چاکەکاری، یەکسانی… زەق دەکاتەوە و دەیکات بە ئاکاری پلەبەرز. ئاکاری کۆیلایەتی، دوالیستییانە بیر دەکاتەوە، بە شێوەی  (“ڕاستی-ناڕاستی”، “چاکەکاری-بەدکاری”) دەردەکەوێت. ئاکاری کۆیلە ناتوانێ ئاکاری سەرەورەکان پەسەند بکات، بۆیە پشت دەبەسێت بە ئاکارێک کە لەناو کۆمەڵگەدا باوە وەکوو (بەزەییهاتنەوە)، چاکە، یەکسانی، ویژدان.. و لەو جۆرە ئاکارەی کەوا کەسانێک بۆ مانەوەی هێزی خۆیان و درێژەدان بە هێزی خۆیان کەڵکی لێوەردەگرن. چاکەکارەکان هەمان کەسە چارەڕەشەکانن، چاکەکان هەر ئەو کەسە هەژار و بێ‌دەسەڵات و ئاست‌نزمەکانن، لایەنگری ئیمان هەر ئەو کەسە ڕەنجەڕۆ و نەخۆش و  ناشیرینەکانن و ئەمانەن بە ڕزگاری دەگەن و ئەوانەی سەرەوەر و دەسەڵاتدارن تۆڵەیان لێدەکرێتەوە. (ڕەچەڵک‌ناسیی ئاکار، ل٣٩). ئەگەرچی لە فەلسەفەی ‘کانت‘دا باس لە ئاکاری سەروەری و ژێردەستەیی کراوە بەڵام مەبەستی کانت ئەوە نەبوو ئەم دوو چەمکە پاساو بدات، بەڵکو کانت پتر لە هەمووی ئەرکی ئاکاری و پشت‌بەستن بە یاساکانی ئاکاری بەباش زانیبوو، دواتر هێگل درێژە بەم بۆچوونە دەدات و لە کتێبی “دیاردەناسیی ڕۆح”دا چەمکی کۆیلە و خاوەن کۆیلە لە سۆنگە مێژووییەکەی بەڵام بە شێوەیەکی ژوورهەست شی کردووەتەوە، دواتر مارکس گرێی دەدات بە ئابووریی سیاسی و کێشەی نێوان خاوەن ئیش و کرێکار، لە ڕێگەی کار کە کرێکار دەیکات و بەهرەکەی خاوەن کار دەیخوات لێک دەداتەوە. بەڵام ئەوەی لێرەدا گرنگە و تەوەری باسەکەی ئێمەیە لایەنی ئاکاری کۆیلایەتییە. گەرچی ئاکاری کۆمەڵگە پەیوەندیی بە لایەنی ئابووری، سیاسی و شێوازی پەروەردەی کۆمەڵگەوە هەیە و بەدەرلەمە نییە. هەڵسوکەوتی مرۆڤەکان پەیوەندیی بەو لایەنانەوە هەیە باسمان کرد. ئەمانە وەکوو چەشنێک لە دیالێکتیک پێکەوە تێهەڵکێش کراون. کۆمەڵگاکانی ئێمە بە هۆی ئەوەی کە پەروەردەکەی پشتی بە میتافیزیکی ئایینی بەستووە زۆربەی چەمکەکانی ئاکار دوانەیین[دوالیزم] واتە لە جۆری دوانەی چاکە/خراپە، ڕاست/ ناڕاست، ڕەش/سپی …. و لەم جۆرە چەمکانەیە و بە بەردەوامی لە ئامۆژگارییەکاندا ئەم چەمکانە دووپات دەبنەوە. بەشی زۆری ئاکارەکە ئامۆژگاریین و هەندێک شرۆڤەی کۆنی ئاکاری ئەرستۆیشی پێوە دیارە. بۆ نموونە “ڕادەی مامناوەندی” لە ئاکاری ئەرستۆدا ئەویش بە شرۆڤەیەکی ئایینی کاریگەریی لەسەر میتافیزیکی ئایینی داناوە. شێوازێکی دیکەش لە هەڵسوکەوت هەیە خەڵکی بەپێی ژینگە و کولتوورێک کە مرۆڤەکان تیایدا گەورەبوون خاوەنی ئەو خەسڵەتانەن یان زۆر ترسنۆکن یان زۆر بوێرن یان ئەوەی کە هۆشیان بەیەکترەوە هەیە و یارمەتی یەکتر دەدەن. بەڵام ئەوەی گرنگ بووە ئەوەیە، بەردەوام ئەم ئاکارەدا لایان وابووە چاکە، ڕاستگۆیی و ڕۆشنایی سەردەکەوێت. لەم میتافیزیکەدا ئاکار وەکوو بابەتێکی سەربەخۆ نەیتوانیوە کاری خۆی بکات، بەڵکوو پێشبڕیارەکانی وەکوو ئامۆژگاری بەبێ ئەوەی کەسەکە خۆی تێدا بە هۆشیاری و ئازادی گەیشتبێت وەکوو کوتەک بەسەریەوە بووە و هەموو شتێکی دیاری کردووە و مەرجی بۆ داناوە، زۆر جاریش لە ڕیگەی ترس و تۆڵەی دواڕۆژ ئەمە تۆختر سەپێندراوە. ئەشعەری دیارترین کاراکتەری ئەم مۆدێلە هزرییەیە ، لە کەلامی ئەشعەرییدا تاک خۆی ناتوانێ لە دەرەوەی میتافیزیکی ئایینی، خۆی سەربەستانە لەسەر چەمکەکانی ئاکار بڕیار بدات. دواتر کەلامی موعتەزیلە لەژێر کاریگەریی عەقڵی[نۆسی] یۆنانی کەمێک بایەخ بە ئیختیار و سەربەستی دەدات. بەڵام دواتر بە زاڵبوونی شەرع بەسەر عەقڵ بۆ هەمیشە عەقڵ دادەخرێت. ئاکار وەکوو لقێکی گرنگ و پێویستی مەعریفەی مرۆیی لە چوارچێوەی ئامۆژگاری و گوتەزای سادە دەمێنێتەوە. واتە هیچکام لە لقەکانی ئاکار وەکو ئاکاری ژینگە، ئاکاری تەکنۆلۆجی، مێژووی ئاکار، میتائاکار، ئاکاری پزیشکی و ….. گەشەی نەکردووە. هەڵسەنگاندنی ڕاستی کۆمەڵگە دەریدەخات دۆخی ئاکار لە کۆمەڵگەکانی ئێمە بەچ شێوەیەکە. بۆ ڕوونکردنەوەی بابەتە پێویستە دوو چەمکی وەکوو تاک و کەسێتی لێک بدەینەوە.

کۆمەڵگاکانی ئێمە بە هۆی ئەوەی کە پەروەردەکەی پشتی بە میتافیزیکی ئایینی بەستووە زۆربەی چەمکەکانی ئاکار دوانەیین واتە لە جۆری دوانەی چاکە/خراپە، ڕاست/ ناڕاست، ڕەش/سپی …. و لەم جۆرە چەمکانەیە و بە بەردەوامی لە ئامۆژگارییەکاندا ئەم چەمکانە دووپات دەبنەوە.

تایبەتمەندییەکانی ئاکاری کۆیلایەتی

ئاکاری کۆیلایەتی لە تایبەتمەندییەکانی کۆمەڵگەی ژێردەستەیە. واتە کۆمەڵگەیەکە مرۆڤەکانی هەست بە خۆبەکەم زانی دەکەن و بەردەوام ئەم هەستەیان تێدا دەبووژێتەوە و زۆر جاریش ڕازین بەوەی کە کۆیلەن بۆخۆیان بەردەوامی بەم گوتارە دەدەن. واتە ژێردەستەیی ئاکاری کۆمەڵگە، خۆیان مێژووی خۆیان ساز نەکردووە و ژیانی خۆیان سپاردووەتە دەست چارەنووسێکی نادیار. زۆر جاریش پەنا دەبەنەبەر خودا بۆ ئەوەی بەرپرسیاری لە خۆیان دابماڵن. کۆیلە تاکی تەریک و کەسایەتی نییە، واتە عەقڵی بەپێی بەرژەوەندی کاتی بەبێ ڕەچاوکردنی بەرژەوەندی جەماوەری بەرەوپێش دەبات. وەکوو مشەخۆرێک و بەدوور لە پڕەنسیپەکانی ئاکار دەجوڵێتەوە. کۆمەڵگەی لێکترازاو کەوا لە بەپرسیاریی ئاکاری و یاسایی خۆی دوور کەوتۆتەوە و زۆر جاریش لەناو دامودەزگاکان هەلپەرەستانە و کاربەڕێکەرانە هەڵسوکەوت دەکات. زۆر جاریش ئەم کەسانە تاک‌ ڕەهەندانە خیانەت لە “یاسای ‌زێڕینی”[2] ئاکار دەکەن، واتە ڕەنج و مەینەتی کۆمەڵگەیان لەبیر دەچێتەوە، بەردوام کەسانی چەوساوە زیاتر ژێرپێی دەخەن.[3] مرۆڤەکانی کۆمەڵگەی ئێمە زۆر جار هەلپەرستی دەکەنە ئامڕازێک بۆ بەرژەوەندیی ئابووری و هەلپەرستیش دەگەڕێتەوە بۆ دواکەوتوویی کەسایەتی و نەبوونی یاسا و پڕەنسیپەکانی ئاکار. دیارە هەموو کۆمەڵگەیەک چینی هەژار  و سامانداری هەیە، زۆر جار هەژارەکان ڕقیان لە چینی ساماندار و دەوڵەمەندە بەهۆی ئەوەی کە ناتوانن وەک ئەوان بەئارەزوەکانیان بگەن. بەڵام چینی ساماندار بۆ پاراستنی سامانەکانیان ڕێک هەڵسوکەوتی هەژارەکە دەگرنەپێش، بەڵام بە خوویەکی ناشیرین و نامرۆڤانە و درندەیی وەکوو چاوبرسیەتی. بەڵام بەپێچەوانەی چینی هەژار، ساماندار و دەوڵەمەندان کێشەیەکی وەکوو چاوبرسییەتیان هەیە، ئەم چاوبرسیەتییە لە دۆخی ئاساییدا دەرناکەوێت، لەکاتی قەیرانی ئابووری و سیاسیدا خۆی زەق دەکاتەوە. هەموو شتێک بەپێی پارە هەڵدەسەنگێنن. چاوبرسییەتی، ئارەزوو و حەزی بەربەرەڵایانە، هەلپەرستی، دووڕوویی و مونافقی بەشێکی سەرەکیی بەدڕەوشتی ئاکاری کۆیلایەتی پێک دەهێنێت. لە ئاکاری کۆیلایەتیدا دوو ڕێسای ناشیرین و نامرۆڤانەی وەکوو بەزەییهاتنەوە و سواڵکەری[دەرۆزەکەری] باوە. بەزەییهاتنەوە هەستێکی دەروونی دووڕووانەیە بۆ خۆ دەربازکردن لە بەرپرسیاریەتی و مرۆڤبوونەوە، خۆ دزینەوە لە بەها و نۆڕمەکانی ئاکارە، زۆرتر ڕەوشتی کۆمەڵگەیەکە هێشتا مرۆڤەکانی “نیوە وەحشین” و بە شارستانی بوون نەگەیشتوون. بەزەییهاتنەوە چەشنێک نەخۆشی دەروونییە بۆ ئەوەی مرۆڤەکان کارێک بۆ بەرانبەرەکەیان نەکەن و بێ ئەوەی کارێک بکەن منەتیش بکەن بەسەریاندا، بەزەییهاتنەوە هەستێکی نەخۆشە بۆ خۆدزینەوە لە ئاکار. تەنانەت ئەو شرۆڤەیەش لە فەلسەفەی ئاکاری نیکۆماخۆسی ئەرستۆ باس لە “ڕادەی مامناوەندی” دەکات و دواتر لە ڕێگەی وەرگێڕانی عەرەبە مەسیحییەکان دێتە ناو جیهانی ئیسلام لە خۆیدا گرفتێکی گەورەی ساز کردووە. واتە ڕێسای “ڕادەی مامناوەندی” لای وایە لەنێوان دوو کردەی وەکوو چاوچنۆکی و بێ‌تەماحی “ڕادەی ناوەند” هەڵبژێرن کە هەمان کەم‌تەماحییە. ئەم بۆچوونە لەخۆیدا مرۆڤێکی پاوانخواز دەخولقێنێت ڕێک پێچەوانەی ئەو ئاکارە دەجوڵێتەوە. واتە هەردوو لایەنی زێدەڕۆیی و کەمکاریی بەپێی بەرژەوەندیی خۆی جێبەجێی دەکات. واتە ئەگەر A کردەیەکی چاوچنۆکانە بێت و B کردەیەکی بێ‌تەماحانە بێت و C ڕادەی مامناوەندی واتە کەمتەماحی بێت، لە کۆمەڵگەی ئێستاکە بەپێی بەرژەوەندی و هەلپەرستیی کاتی لەلایەک Aیە و لەلایەکی دیکەش Bیە. هەلپەرستی و نەبوونی ڕەوشت  و بەرژەوەندیی کاتی و چاوبرسییەتی وای لێکردووە لە هەردوولا بخوات. ڕادەی ناوەندی مرۆڤێکی بێوەیی و سادە و لە هەمان کاتیشدا مەترسیدار بەپێی هەلومەرج دەخولقێنێت. تێکچوونی کولتوور و ئاوەزی کۆمەڵگە ئەم جۆرە کەسانە دەیکەن[4]. نیچە لە کتێبی ((وەهای گوت زەڕدەشت)) ئاکاری کۆیلەی بەم شێوەیە وەسف کردووە؛ ئێمه‌ ئه‌رکی کولتوورێکمان له‌ئه‌ستۆدایه‌ و دەستەبەرمان کردووە و له‌و‌ کولتووره‌دا گه‌شه‌مان کردووه‌ و چاودێریشى ده‌که‌ین. نیچە مرۆڤەکانی بەم شێوازە لێکداوەتەوە: ١.مرۆڤێکە به «وشتر» ناودێری كردووه، چونکه‌ وشتر زوڵم لێکراو و بارهه‌ڵگره‌ و ئه‌مه‌‌ «قۆناغی نه‌ریتی» یه‌. ٢.قۆناغی  شێرئاسا، له‌م قۆناغه‌دا، هێرش دەبا بۆ نه‌ریته ‌کۆنه‌کان و تێکۆپێکی ده‌دات. ٣.قۆناغی منداڵی  وەک چۆن منداڵ تازه‌ له‌دایک ده‌بێت، پشت له‌ هه‌موو نه‌ریتێک ده‌کات و دژی ڕاده‌وستێ و شتێکی نوێ دەخولقێنێت (فەلسەفەی هاوچەرخ، ل٥٦). هێندەی کە مرۆڤ لە ئاکاردا پاوانخواز بێت بە هەمان ڕادەش کرداری لە ڕاستیدا پاوانخوازانە دەردەکەوێت. بۆیە دەبینی ئاکاری دووڕوویی بەشێکی گرنگی ڕاستییەکانی ئێمە لەناو خێزان پێک دەهێنێت. مرۆڤەکان لەماڵەوە ئازاد و سەربەستانە دەجوڵێتەوە، بەڵام لەدەرەوە و لەناو کۆمەڵگە بەپێچەوانەوە هەڵسوکەوت دەکەن. هۆکارەکەشی زۆر جار داخرانی سیاسی و داخرانی کولتووریشە، واتە لەماڵەوە و لە تەنیایی خۆییدا ئازادە و لەدەرەوە کۆیلەیە، گەرچی ئەوە دژ بە بنەماکانی ئازادییە و ئەمەش جۆرێک لە کۆیلایەتی و تاکی تەریکە هێشتا کەسایەتی پێنەگەیشتووە. تاکە کردارێکش لەدەرەوە ئیشی پێ دەکرێت زمانێکی پڕ لەجامە لوسێکی و ماستاوچیانەیە و زۆر جار لەناو دامودەزگاکان دەربڕینی وەکوو “نۆکەرتم” یان “کوڕەکەم نۆکەرتە”، “کچەکەم قەرەواشتە” جۆرێک لە ڕەوشتی ژێردەستەیی و دەستەمۆبوونی پێوەدیارە. یان زۆر جار ستایشی لەڕادەبەدەری یەکترە واتە پیاهەڵدان و لۆمەکردن وەک‌یەک وایە. بەڵام ئەم هەڵسوکەوتە درۆیە ڕاستییە زبر و ناشیرینەکەی لێدانی یەکتر لەپشتەوەیە، ئەو شتەی کە پێی دەگوترێ لە “پاشخایی” قسەکردن و “بوختان هەڵبەستن” و ئەمەش شکاندنی کەسایەتیی یەکترە. واتە پیاهەڵدان و لێدانی کەسایەتیی یەکتری یەک پێناسەی هەیە و ئەویش بڕەودان بە ئاکاری کۆیلایەتی و مێگلە. هەموو دادەبەزێنێت بۆ یەک ئاست، واتە هەموو وەک یەکن، جیاوازی و فرە ڕەنگییەکان لەناو دەچێت. مرۆڤە کۆیلەکان لە داخرانی کۆمەڵایەتی و داخرانی ئازادی و بێدەنگبوون لە ئاست بەرپرسیارییەکان و تەنانەت خۆدەزینەوە لە ئەرکە مەدەنییەکانیان کۆمەڵگە بە شێوەی نەریتی و دواکەوتووانە دەهێڵنەوە. زۆر جاریش کەڵەکەبوونی پڕۆژەی پێشکەوتن و بە شارستانی بوون و ئازادی هەمووی مایەپووچ دەبێت. ڕێگەی دەربازبوون لە ئاکاری کۆیلایەتی پشتبەستن بە ئاکاری بەرپرسیاریەتی و بەهاکانی ئاکاریی مەدەنیانەیە.

لێکدانەوەی چەمکی تاک و کەسیەتی لە ئاکاردا 

تاکی مودێڕن کەسێکە سەربەستە و خاوەنی ئیرادەیە و تاکێکی ئازادە خۆی بڕیار لەسەر ژیانی خۆی دەدات، واتە ژێردەستە نییە کەسێکی دیکە بڕیاری بۆ بدات و چاکە و خراپەی لەپێشدا بۆ دیاری بکات. ئەم تاکە کاتێک لە کۆمەڵگەدا هەست بە بەرپرسیاریی لە پێناو خۆی و کۆمەڵگە دەکات دەبێ بە کەس person یان ماکس شیلەر وتەنی دەبێ بە “کەسی کەسەکان” کەس و کەسایەتی خاوەنی عەقڵی سەربەخۆیە و خۆی لە لەتاکبوون دەرباز کردووە و بەشێکی چالاک و  زیندووی کۆمەڵگەیە و هەستی بەرپرسیاربوونی زیاترە و چالاکە و لە بوارە مەدەنییەکاندا ئیش دەکات و باوەڕی بە ئازادی و مرۆڤایەتی هەیە. هەوڵی بۆ دەدات تەنیا لە تاکبووندا نامێنێتەوە و تاک کاتێک ناگاتە ئاستی کەسایەتی ئەوە بوونی لەخۆیدا دەمێنێتەوە و ناچالاک و تەریک دەبێت. بە شێوازی ئیگزیستانسیالیستی بوونی لەخۆیدا نامۆیە و هۆشیاری نییە و واتە قەتیسبوونە‌ لە ژیانی ئاسایی. ئەم بۆچوونە بەشێکی گرنگ لە مشتومڕەکانی فەلسەفەی ئاکار و سیاسەتە. واتە مرۆڤبوونی مرۆڤ دەگەڕێتەوە بۆ گەشەکردنی کەسایەتی و هەستی بەرپرسیاریەتیی لە پێناو کۆمەڵگە و ئەمەشە دەتوانێ کۆمەڵگە لە لێکترازان دوور ڕابگرێت. لە بەرپرسیاریدایە ویژدان زیندوو دەمێنێتەوە. دیارە ویژدان بەتەنیا ناتوانێ کێشەکانی ئاکار چارەسەر بکات، چونکە ویژدانی هەرکەسێک بەپێی پەروەردەکەی گەشە دەکات، ویژدان بابەتێکی دەروونییە و زۆر کەس هەیە لە پێناو بەرژەوەندی تاکەکەسی، ویژدانی نامێنێت، بەڵام ویژدان لە کاتێکدا زیندووە پەیوەند بە هەستی جەماوەرەوە بێت ئەگینا بە تاکی تەنیا ویژدانی هەرکەسێک بەپێی هەستەکانی دەگۆڕدرێت. باشتروایە ویژدانی کەسەکانی ناو کۆمەڵگە پێکەوە لەگەڵ گشتدا یەک بگرێتەوە. چونکە هەستی سادە و خاو بۆ خۆی کۆسپێکی گەورەیە لە بەردەم گەشەی عەقڵانیی کۆمەڵگەدا.

لێکدانەوەی چەمکی بەرپرسیاری

دیارە بەرپرسیاری سێ لایەنی گرنگی هەیە پێویستی بە لێکدانەوەیە: ١ـ بەرپرسیاریی مەدەنی، ٢ـ بەرپرسیاریی ئاکاری، ٣ـ بەرپرسیاریی کوشتن.

١ـ بەرپرسیاریی مەدەنی: مانای ئەوەیە، کەسێک زیان بە کەسێک دەگەیەنێ. بۆ نموونە A زیان بە B دەگەیەنێ، لێرەدا پێویستە A زیانێ کە بە B گەیاندوویەتی قەرەبووی بکاتەوە و هەروەها لەو تاوانەی کردوویەتی یان لە ڕوویی نەزانی بووە یان بە ئیرادەوە حەزی خۆی بووە بەرپرسە. ئەم شێوە لە بەرپرسیاری پەیوەندیی بە تاکەکانی ناو کۆمەڵگەوە هەیە. بۆ نموونە مرۆڤەکان لەبەرانبەر خستنەوەی منداڵدا بەرپرسیارن، مامۆستا لەبەرانبەر خوێندکار، دەسەڵاتدار لەبەرانبەر دادپەروەری و ئازادیی وڵاتەکەی بەرپرسیارە…

٢ـ بەرپرسیاریی کوشتن: ئەم شێوەیە لە بەرپرسیاری لەسەر کەسێک ساخ دەبێتەوە، تاوانێکی کردبێت و ئەم بەرپرسیارییە پەیوەندییەکی پتەوی لەگەڵ ئاکاردا هەیە. بۆ نموونە کەسێ کە تاوانی نەکردبێت لە خۆڕا یاسا لێی ناکۆڵێتەوە، مەگەر ئەوەیکە بە ویستی خۆی تاوانێکی کردبێت. لەم شێوە بەرپرسیارییەدا سزای دیاریکراوی هەیە، بەبێ ئەوەیکە بەرپرسیاریی ئاکاری لە بەرچاو بگرین، کەسی تاوانبار سزا دەدرێت. “بۆ نموونە شۆفیڕێک لەکاتی لێخوڕینی ماشیندا کەسێک دەکوژێت.” لێرەدایە بەرپرسیاریی مەدەنی و بەرپرسیاریی کوشتن لێک نزیک دەبنەوە. چونکە بەپێی یاسا شۆفیرەکە سەرەڕای ئەوەی کە پێویستە لە لایەن یاسای هاتوچۆ سزا بدرێت، هەروەها تاوانێکە کردوویەتی دەبێت قەرەبووی بکاتەوە.

٣ـ بەرپرسیاریی ئاکاریی: پێناسەی ئەم شێوەیە لە بەرپرسیاری لەوەدایە، پەیوەندیی بە زەرورەتی یاسای ئاکاری و هەروەها ویستی ئازادەوە هەیە. واتە کردەیەک زەروورەتی هەیە کەوا ئەو کردەیە هۆکارەکەی بگەڕێتەوە بۆ هاندەرێکی سروشتی، یان ئەو کردەیە لەژێر کاریگەریی ویستی کەسێکی تر بێت و ئەو کەسە خۆی بەرپرسی کردەوەکانی خۆی نییە. جیاوازی ئەم شێوە لە بەرپرسیاری دەگەڕێتەوە بۆ بکەری کارەکە و هەروەها لەو کارەی کردوویەتی هۆشیار و سەربەستە و لەژێر گوشاردا نییە و چاوبەستووانە ئەو کارە ناکات. لێرەدا چەمکی “تێگەیشتنی بەرپرسیاری” دێتە ئاراوە و ئەویش ئەوەیە، بەهایەکە بکەری کارەکە بۆ کردەکەی خۆی دایدەنێت و هەروەها بڕیارێکە دەیدات بۆ ئەوەی کە لە ئیشەکەیدا سەرکەوتوو بێت. دیارە تێگەیشتن لە چەمکی بەرپرسیاری دوو لایەنی هەیە: لەلایەک پەیوەندیی بە ڕابردوو هەیە و ئەویش بریتییە لەوەیکە ئەو کەسە لەو هەڵانەی لە ڕابردوودا کردوویەتی ئاگادار بێتەوە. دووەم: پەیوەندیی بە داهاتوو هەیە و ئەویش بریتییە لەوەیکە، مرۆڤ بەپێی پێویست لە هەندێک کاردا پسپۆڕ بێت بۆ ئەوەی هەندێک دەستکەوتی باشی بۆ دابین بکرێت. (سەلیبا، ١٣٦١: ٥٨٩).

ویستی ئازاد و ئیختیار  

لە کۆمەڵگەکانی ئێمەدا تاکو ئێستا ئەو لایەنانەی کەوا پەیوەندییان بە ئاکار، خواناسی و فەلسەفەوە هەیە لێک نەدرانەتەوە. بۆ نموونە ئایا مرۆڤ ئیختیاری هەیە یان ئەوەیکە جەبرێکی مێتافیزیکی یان کۆمەڵایەتی بەسەریدا زاڵە! لێرەدایە باس لە ئیختیار و  ویستی ئازاد دێتە ئاراوە. دیارە تا ئەو کاتەی کە مرۆڤ ئەو ڕەهەندە مێتافیزیکییانەی لە مێشکیدا وەکوو جیهاندیدێک قۆزاخەی بەستووە لێکی نەدابێتەوە ناتوانێ خۆی بە کەسێکی ئازاد و سەربەست بزانێت. ئەوانەی باوەڕیان بە ئیختیار هەیە لایان وایە، مرۆڤ خۆی لە جێبەجێکردنی کارەکانیدا سەربەستە و هیچ جەبرێک لە ئارادا نییە، ئەگەر ئیختیاری نەبێت هەست بە بەرپرسیاری ناکات و پەنا دەباتە بەر جەبری کۆمەڵگە و لە هەموو خراپتر جەبری میتافیزیکییە، واتە ئەو شتانەی وەکوو پێشگریمانە و بەبێ هەڵسەنگاندن لە مێشکیدا بناغەیان داڕشتووە. “پێویستە ئێمە دوو گریمانە لە بەرچاو بگرین: ١-دانپێنان بەوەی کە خەڵکی لەو شتانەی هەڵیدەبژێرن ئازاد و سەربەستن، دیارە مرۆڤ وەکوو ئاژەڵەکان نییە. ٢- پێویستە ئەم بۆچوونە پەسەند بکەین کەوا هەڵبژاردن و کردەوەکانی مرۆڤ سەرچاوەیەکی ڕوون و عەقڵانی هەیە و لایەنێکی ناهۆشیارانەی نییە و مرۆڤ ئەوکارەی کەوا ئەنجامی دەدا چاوبەستووانە نییە و بە بابەتێکی مێتافیزیکی ئاسمانییەوە گرێی نادات.” (فرانکنا، ١٣٨٣: ١٦٥).

پێناسەی ئازادی

لێرەدا پێناسەی ئازادی پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە ئیختیارەوە هەیە و ئەمەش ڕێک ڕێگە بۆ بەرپرسیاری یان نا-بەرپرسیاربوونیش خۆش دەکات. کەواتا مەبەست لە ئازادی چییە؟ لێرەدا چەند نموونەیەک دەخەینە بەردەست، ئایا شۆفیڕێک ئازادە بەپێی حەزی خۆی ماشینەکەی لێخۆڕێت؟ یان سیاسەتمەدارێک ئازادە هەرچی حەزی لێیە بیکات؟ ئایا کەسێکی ئایینی ئازادە سنوور بۆ یاسا دابنێت یان نا؟ ئایا مرۆڤ لە کۆمەڵگەدا ئازادە بە حەزی خۆی هەرچی بەباش دەزانی بیکات؟ لێرەدا پێویستە ئەمە ڕەچاو بکەین ئازادی هۆشیارییەکی مەدەنییانەیە و لە پێشدا بیرکردنەوە و پەروەردەی هۆشیارانە، ئازادیی مرۆڤەکان دەستەبەر دەکات. پێویستە بۆ لێکدانەوەی بابەتەکە ئاماژە بە ئازادی لە ڕوانگەی دوو فەیلەسووفی جیا و ناکۆک بەیەکتر بکەین. یەکەمیان “ئایزایا بەرلین“ە و ئەوی تریش “ژان پۆل سارتەر“ە. ئایزایا بەرلین لەسەر ئازادی پێناسەیەکی ژیرانەی هەیە. بەرلین لە فەلسەفەکەیدا باسی لە دوو شێوازی ئازادی کردووە : یەکەم: ئازادیی ئەرێنی، دووەم: ئازادیی نەرێنی. ئازادیی ئەرێنی مانای سەربەستیی عەقڵانی دەگەیەنێ و ئازادیی نەرێنی، واتای نەبوونی کۆت و بەندی داسەپاو لە لایەن کەسانێکی تر دەگەیەنێ. بۆ ئەوەیکە ئێمە خاوەن ئازادی بین لە ‌پێشدا توانای هەڵبژاردنمان هەبێت و ئەمەش دژ بە هەر چەشنە قەدەر و جەبرێک دەوەستێتەوە. (بەرلین، ١٣٧٩: ١٤). “کەواتە ئازادی سەرچاوەیەکی گرنگ و بنەڕەتی بۆ بەرپرسیاریەتییە. ئەگەر مرۆڤ خۆی لە جەبری ئایینی و مێتافیزیکی ڕزگار نەکات باس لە بەرپرسیاری خەیاڵە، هەروەها پێویستە مرۆڤ لە کۆمەڵگەدا خاوەن ئازادی بێت بۆ ئەوەی خوی بە بەرپرسیار بزانێت”. “کەسێکی وەکوو سارتەر لە فەلسەفەی ئێگزێستانسیالیستدا لای وابوو، مرۆڤ خۆی بەرپرسی بوونی خۆیەتی. سارتەر دەڵێت: بوون پێش چییەتی دەکەوێت و مرۆڤ بەرپرسی بوونی خۆیەتی. تاکی مرۆڤ خوی خاوەن خۆیەتی و سەربەستیشە، کەواتە مرۆڤ سەرەڕای ئەمانە، بەرپرسی سەرجەم مرۆڤەکانی تریشە.” (رحیمی، ١٣٤٦: ٣١-٣٢).

تاکی مرۆیی لە ڕێگەی هەڵبژاردنەکانی خۆی سەرجەم مرۆڤەکانی دیکەی هەڵبژاردووە. هەڵبژاردن، سەربەستی و ئازادی لە کردەدا خۆی دیاری دەکات و زەینی نییە.

لێرەدا مرۆڤ لە هەڵبژاردنی خۆیدا ئازادە و هەرکام لە ئێمە لە ڕێگەی ئازادی و ویستی سەربەستیی خۆمانەوە، ‌بوونی خۆمان هەڵدەبژێرین. کەواتە تاکی مرۆیی لە ڕێگەی هەڵبژاردنەکانی خۆی سەرجەم مرۆڤەکانی دیکەی هەڵبژاردووە. هەڵبژاردن، سەربەستی و ئازادی لە کردەدا خۆی دیاری دەکات و زەینی نییە. بەرپرسیاربوونی ئێمە بەرفراوانتر لەوەیە ئێمە بیری لێ بکەینەوە. زۆڵم و زۆر و کوشتن و بڕینی مرۆڤەکان لە لایەن دەسەڵاتێکی سەرکوتکارەوە ئەوە نییە هەموو بێدەنگ بن و پشتگوێی بخەن، بەڵکوو ئەرکی سەرشانی هەموو مرۆڤێکە ڕێگەی لێ بگرێت. کەواتە مرۆڤ سەرەڕای ئەوەیکە ئازادە، لە پێناو ئازادییەک کە هەیەتی بەرپرسیارە و مرۆڤەکانی تر چاویان لەو بڕیارەیە دەیدات، بەرپرسیاربوون لەهەمبەر خۆی و مرۆڤەکانی دیکەیە. مرۆڤ ئەگەر لە دونیایەکی داخراودا ژیان بەسەر ببات، تووشی تەریکبوون دەبێتەوە و هەر لە ناخی خۆیدا تووشی دووڕوویی دەبێتەوە. کەواتە چەمکەکانی وەکوو ئازادی، بەرپرسیاری ئەرکی بەدواوەیە.

پاراستنی ئەرک لە دۆخی نا-ئاساییدا

لە فەلسەفەی ئاکاردا سێ وشەی Dontologist، obligation، duty پەیوەندییەکی پتەویان پێکەوە هەیە. واتە ئەرک، بەڵێنی و زانستی ئەرکخوازی بە تووندوتۆڵی پێکەوە گرێیان خواردووە. یەکێک لەو فەیلەسووفانەی کەوا بەباشی لەسەر ئەم باسە خاوەن هەڵوێستە “ئمانۆئیل کانت”ی فەیلەسووفی ئاڵمانییە. کانت دەڵێ: “هیچ شتێک لەم دونیایەدا و تەنانەت لە دەرەوەی دونیادا نییە جگە لە “ویستی چاکە نەبێت.” (کانت، ١٣٦٩: ١٢) مەبەست لە ویستی چاکە بە ئەنجام‌گەیاندنی ئەرک و بەڵێنییە. ئەگەر یاسایەکی ئاکاری هەبێت پێویستە بەبێ هیچ مەرجێک لە خۆیدا چاک بێت و بەهایەکی زاتی هەبێت. واتە ویستی چاکە بەپێی دەرەنجامەکانی ناناسرێت. بە دەربڕینێکی دیکە سەرچاوەی ویستی چاکە لە ئەنجامی کارەکەوە سەرچاوەی نەگرتبێت. بۆ نموونە: بکوژێک کە هیچ هاندەرێکی جگە لە ئیشی کوشتن و بڕین لە ژیانیدا نییە و بۆی هەیە لە خۆوە کارێکی باش بکات، بەڵام ئەم کارە مانای ئەوە نییە ئیدی بکوژ نەبێت. تەنیا چاکەی کردەیەک مانای ئەوە نادات ئەو کەسە کەسێکی خاوەن ئاکارە و پێویستی بە نییەتی بکەری کارەکەیشی هەیە، تا چ ڕادەیەک ئەو بکەرە ویستێکی چاک و ئینسانی هەیە. هەر لێرەوە کانت پەل بۆ “نییەتی جێبەجێکردنی” ئەرک دەکێشێت. کانت لای وایە ئاکارێک بەهادارە، سەرەڕای ئەوەیکە ئەو کارە پێویستە لەگەڵ ئەرکی نییەتی ئاکاریدا یەک بگرنەوە، پێویستە نییەتی ئاکاریشی بە ‌پشتەوە بێت و نییەتیش هەمان پەیڕەوی لە یاسای عەقڵە. کانت دوو کردەی ئاکاری لێک جیا کردووەتەوە. ١ـ کردەیەکە لە پێناو ئەرکدایە، ٢ـ کردەیەکە لە پێناو جێبەجێکردنی ئەرکدایە. نموونەیەک بۆ جیاکردنەوەی ئەم دوو کردەیە دەهێنێتەوە. “فەرز کەین فرۆشیارێک لە کڕیارێک پارەی زۆر ناسێنێ، ئەم کارەی فرۆشیارە بەپێی ئەرکە، بەڵام لە پێناو جێبەجێکردنی ئەرکدا نییە. بۆی هەیە ئەم گران نەفرۆشتنە بە هۆی پاوانخوازی یان ترس لە خودا یان بۆ گەیشتن بە بەهەشت بێت” (کاپلستون، ١٣٨٠: ٣٢٤). بەڵام ئەم کارە ئاکاری نییە و بەتەواوەتی کردارێکی نا-ئینسانییە و کانت لەم سەروبەندەدا ئاکارێکی ڕەها بەپێی بنەمای عەقڵ دێنێتە ئاراوە و دەڵێت:‌ “کردارت بەپێی یاسایەک بێت مرۆڤەکان نەک وەکوو کەرەستە، بەڵکوو وەکوو ئامانجێک چاو لێبکەیت”. یاسای دووەم ئەوەیە : “بەپێی یاسایەک هەڵسوکەوت بکە، کردارت ببێ بە یاسای گشتی”. (کورنر، ١٣٨٠: ٢٨٤)

کۆتا بڕیار

 کەواتە ئەرک و بەرپرسیارییە، ویژدانی مرۆڤەکان بەزیندوویی دەهێڵێتەوە. کۆمەڵگەی زیندوو کەسانیک دەیگێڕن لە دۆخە نا-ئاسییەکاندا لەباتی ئەوەی کە بە هەلپەرستی و پارە کۆکردنەوە و چاوبرسییەتی بۆ بەرژەوەندیی تاکەکەسی خۆیان بجووڵێنەوە، هۆشیارانە بەرژەوەندیی کۆمەڵگە و چینی هەژاریش ڕەچاو بکەن. بڕیار نییە کاتێک دۆخێکی نا-ئاسایی سیاسی یان ئابووری سەر هەڵدەدا کۆمەڵگەش ببن بە دڕندە و گورگی یەکتری هەرکەسە و بەپێی توانای خۆی دەبێت ئاگایان لە یەکتری بێت. دیارە کۆمەڵگەی گەندەڵ و دواکەتوو بەهاکانی ئاکار نامێنێت و هەلپەرستی و کەس لەکەسی باو دەبێت. لە کۆمەڵگە وەحشییەکانی کۆندا ئاکار و ڕەوشتی چاوبرسییەتی و هەلپەرستی تێدا باو بووە. بەڵام کۆمەڵگەیەک نەختێک ویژدان و بەرپرسیاریی مرۆیی تێدا مابێتەوە و مرۆڤەکان خاوەنی ڕەوشتی بەرز بن بەهۆشیارییەوە کۆمەڵگە دەپارێزن و ڕێگە نادەن کۆمەڵگەیان لە دۆخی نائاساییدا لەناو بچێت. لە کاتی قیرانەکان کاسانێک هەن بوێرانە و بەبێ بەرانبەر کۆمەڵگەی خۆیان دەپارێزن ئەمانە ویژدانی زیندووی کۆمەڵگەن و باشتر وایە نموونەی ئەم جۆرە کەسانە زیاتر بێت. ئەم کەسانەن وەکوو سەربازی ون ویژدانی کۆمەڵگە و ڕەوشتی کۆمەڵگە دەپارێزن و ڕێگە نادەن کۆمەڵگە لە لایەن کەسانی مشەخۆر و هەلپەرست لەناو بچێت.

ژێدەری فارسی:

١.درامدی برفلسفەی اخلاق، بیرنارد ولیامز،ترجمەی سهراب علوی نیا،١٣٨٣ ، نشر مرکز

٢.تبارشناسی اخلاق، نیچە، ترجمەی داریوش اشوری، ١٣٧٩، نشر اگە

٣.فلسفەی اخلاق، ویلیام فرانکنا،ترجمەی هادی صادقی ١٣٨٣، نشر طە

٤.تاریخ فلسفەی کاپلستون،[کانت] جلد ٦، ت. بزرگمهر و سعادت ١٣٨٥، نشر علمی و فرهنگی

٥.اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر، مصطفی رحیمی، ١٣٤٤،نشر نیلوفر

٦.چهار مقالە دربارەی ازادی، ایزایا برلین، علی موحد، ١٣٨٠، نشر خوارزمی

٧.کین توزی، ماکس شلر، ترجمەی، صالح نجفی، جواد گنجی، ١٣٨٨، نشر سالس

٨.فرهنگ فلسفی، جمیل صلیبا،ترجمەی منوچهر صانعی درەبیدی،١٣٦١، نشر حکمت

ژێدەری کوردی:

١.مێژووی فەلسەفەی هاوچەرخ، وەرگێر، سەعید کاکی، چاپی ئاوێر، هەولێر،٢٠١٣

٢.سەرەتاکانی فەلسەفەی ئاکار، وەرگیڕ، سەعید کاکی، دەزگای ڕۆشنبیری، هەولێر،٢٠١٣

٣.بنەماکانی فەلسەفەی ئاکار، وەرگێڕان و کۆکردنەوە، سەعید کاکی، چاپی ئاوێر، ٢٠١٥

٤.مێژووی فەلسەفەی راتلێج بەرگی ٦ ئایدیالیزمیی ئاڵمانی، وەرگێڕانی. سەعیدکانی

[1] perspectiveڕوانگەیەکە نیچە داهێنەری بووە.

[2] golden Rule لەم یاسایەدا ئەوە گرنگە گەر ناتەوێ خەیانەتت لێ بکەن باشتروایە خەیانەت بە کەس نەکەیت.

[3] نموونەی زەقی ئەم بۆچوونە لە کتێبی “ئایشەمەن لە ئۆڕشەلیم” نووسینی هانا ئارێنت بەچڕوپڕی لێکدراوەتەوە. نموونەی ئەو شتانە لە کۆمەڵگەی خۆمان  بەزەقی دیارە.

[4] کورد وتەنی لەلایەک خوایان دەوێت و لەلایەکی دیکەش خورمایان دەوێت

The post لە ئاکاری کۆیلایەتی بەرەو ئاکاری بەرپرسیاريەتی appeared first on ژنەفتن.