بوخاری: ئەی ئەمڕۆ خۆرئاواییەکان دیالۆگیان قبوڵە؟

مۆران: ئەمڕۆکە – ئەوانەی لە وڵاتە یەکگرتووەکان دەسەڵاتیان بەدەستە، دەڵێن ئیمپراتۆرییەتێک ھەیە باش و ئمپراتۆرییەتیکیش ھەیە خراپ، لە کاتێکدا تێڕوانینی ڕێکخراوی قاعیدە ڕێک پێچەوانەی ئەمەیە. ھەر یەکە لەلای خۆیەوە پێی وایە کە خۆی باشەکەیەوە ئەوی دیکەش خراپ. ھەڵوێستە دووفاقەکانی مانویزمیش وا دەکات کە دیالۆگ مەحاڵ بێت. لەگەڵ ھەموو ئەمانەشدا ھەندێک لەو خۆرئاواییانەی لە ژیارەکانی دیکەیان کۆڵیوەتەوە پێیان وایە ناکرێت ئیسلام بگۆڕێت بۆ فەندەمێنتالیزم یان سەلەفیەت، چونکە ئایینێکی مەزن و گەورەیە، لە ڕابردوودا ڕۆڵێکی ژیاریی بەرچاوی ھەبووە، بە تایبەتی لەسەردەمی بەغدا و خەلیفەکاندا، ھەروەھا لە ئەندەلوسیش، لەوەش زیاتر پێیان وایە کە تەنھا ژیاری مەزنە لە ترۆپکی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ھەروەھا زۆر لێکدانەوە بۆ ئیسلام ھەیە، تەنانەت لەناو جەرگەی جیھانی ئیسلامییشدا لایەنگر و داکۆکیکار لە عەلمانیەت ھەن. کە لە کولتوور یان ژیارێکیشدا ھەمەڕەنگیت ھەبوو، ئەوکات خەڵکانێکیش ھەن ئامادەبن بۆ دیالۆگ، کەسانێک کە بە گشتی کراوەن، لادەر و مێشک داخراو نین، لە ھەندێک حاڵەتیشدا ئەوانە دەرەنجامی زنجیرەیەکی پشتاوپشتی تێکەڵ و ئاوێتەی کۆمەڵێک ژیارن.

دیالۆگی ڕاستەقینە کاتێک دەبێت کە دان بە سەربەرزی و شکۆی ئەوی دیکەشدا دەنێیت، مەبەستم لەوەیە کە لەنێوان سەروەر و کۆیلەدا ھیچ دیالۆگێک ئەگەری بوونی نییە، چونکە مەرجی یەکەم و سەرەکی دیالۆگ یەکسانییە

بوخاری: مەرجەکانی دیالۆگ چین؟

مۆران: سەرەتا و بەر لەھەر شتێک بریتییە لە داننان بە بەرانبەردا وەک دیالۆگکارێک کە مافەکانی ھیچی لە مافەکانی خۆت کەمتر نییە: دیالۆگی ڕاستەقینە کاتێک دەبێت کە دان بە سەربەرزی و شکۆی ئەوی دیکەشدا دەنێیت، مەبەستم لەوەیە کە لەنێوان سەروەر و کۆیلەدا ھیچ دیالۆگێک ئەگەری بوونی نییە، چونکە مەرجی یەکەم و سەرەکی دیالۆگ یەکسانییە، ئەمەش بۆ خۆی بۆچوونێکی تاڕادەیەک نوێیە لە کولتووری ئەوروپیدا. ئەوروپای خۆرئاوایی خۆی دەستی بەسەر جیھاندا گرتووە و چەوساندوویەتییەوە، یەکەم ھەنگاویش بە پەلاماردانی ئەمریکا دەستی پێ کردووە، وەکچۆن ئەوروپا بازرگانی بە کۆیلە و کۆیلەگرتنەوە کردووە و خاوەنی درێژترین و دڵڕەقانەترین چەشنی کۆنترۆڵ و ھەژمونیشە لە مێژوودا. لەگەڵ ھەموو ئەمانەشدا و لەناو خودی ئەم ئەوروپایەدا، لەوانەشە لە کاتێکی زۆر زوودا و تەریب بە پەلامارەکان، ئەقڵە لادەرەکان گەشەیان بە ئایدیاگەلێکی گرنگ داوە کە ڕێخۆشکەر بوون بۆ دیالۆگ؛ بۆ نموونە ئەوە قەشەی ئیسپانی “بارتلۆمیۆ دی لاس کاساس”ە کە وتویەتی: میللەتی ڕەسەنی ئەمریکیش مرۆڤن وەک ھەر مرۆڤێکی دی، ئەوە “مۆنتانی”ە کە وتویەتی: ئێمە بە ژیارەکانی دیکەمان وتووە بەربەری. ھەمان شت لەگەڵ مۆنتسکیۆشدا بەردەوام دەبێت کە وا وێنای کردووە کەسێک لە فارسەکان لە فۆرمی زانایەکی ئەنترۆپۆلۆگدا دێت بۆ کەشفکردنی فەرەنسا کە بە فەلسەفەی مافەکانی مرۆڤ پەروەردە کراوە. بە مانایەکی دی، ئەوروپای خۆرئاوایی لەیەک کاتدا ھەم لانەی کۆنترۆڵ و ھەم لانکەی ئەو ئایدیایانەش بووە کە بانگەشەی سەربەستی و ئازادبوون دەکەن. ئەو میلەتانەشی کە ملکەچی کۆڵۆنیالیزم بوون، بە وەرگرتنی ئەم ئایدیایانە توانیویانە بە شێوەیەکی ڕێژەیی سەربەخۆیی و ئازادی بەدەستبھێنن.

بوخاری: بە ڕای تۆ بەربەستەکانی بەردەم دیالۆگ لە جیھانی ئەمڕۆدا چین؟

مۆران: بەربەستەکە لەوەدا خۆی دەنوێنێت کە ئەو شتەی لای کەسێک پیرۆزە و موقەدەسە لای ئەوی دی وا نییە. بۆ نموونە نە موسوڵمان، نە مەسیحی یا جوو بۆیان نییە دیالۆگ بکەن بۆ سەلماندنی ئەوەی کە داخۆ مەسیح لە ڕۆژی سێھەمدا زیندووبووەتەوە، ئایا موسا حەوت وەسێتەکەی وەرگرتووە و، یان موحەمەد وەحی لە جوبرایلەوە وەرگرتووە. بەڵام دەتوانین دان بە بوونی ئەو شتەدا بنێین کە لای “ئەوی دی” موقەدەسە، دیالۆگ بکەین، بەو مانایەی لە ناسینی ئەوی دیدا ھەنگاوێک بەرەو پێشەوە بچین.
ئەوانەی کە دیالۆگ دەکەن زۆر کەمن، بەڵام ھەر ھەن. ئەگەرچی کاتێک دیالۆگسازەکان کەم دەبن، دیالۆگەکان سەرکەوتنێکی گەورە بەدەست ناھێنن.

دانوستان بریتییە لە ڕێککەوتن لەسەر بەرژەوەندی بە مەبەستی گەیشتن بە ھاوپەیمانێتییەک، لە کاتێکدا دیالۆگی ڕاستەقینە بە واتای تێگەیشتن لەوی دی دێت

بوخاری: ئەی جیاوازی نێوان دیالۆگ و دانوستان چییە؟

مۆران: دانوستان بریتییە لە ڕێککەوتن لەسەر بەرژەوەندی بە مەبەستی گەیشتن بە ھاوپەیمانێتییەک، لە کاتێکدا دیالۆگی ڕاستەقینە بە واتای تێگەیشتن لەوی دی دێت، بۆئەوەی لەوی دییش تێبگەین، دەبێت سەرەتا لە گشت و تەواوی خۆیدا تاقی بکەینەوە و بیناسین، ئەوکات باوەڕ و دۆگم و نەریت و سرووت و ژیارەکەی دەناسین، ئەمەش خۆی پێویستی بە ناسینێکی بەرفراوان یا فێربونێکی دیاریکراو ھەیە. دەبێت لەوەش تێبگەین کە ئەوی دییش وەک ئێمە بکەرە، واتە تاکێکی سەربەخۆیە و دەبێت ڕێزی بگیرێت. پاشتر پێویستت بە ئەنگێزەی تایبەتی خۆت بۆ بەرژەوەندی ھەیە، ھەروەھا بە ڕێز و خۆشەویستی. بەبێ ئەوانەش ھیچ ئەگەرێک بۆ تێگەیشتن و حاڵیبوون لە یەکدی بوونی نییە. ئەمڕۆ ئێمە لە ھیستریایەکی کۆگەلی و “مانوی”یداین کە بەربەستن لەبەردەم ھاوسۆزی و تێگەیشتن و لێکحاڵیبووندا. ئێمە لە سەردەمێکداین کە بە بۆنەی جەنگ و دەرەنجامەکانییەوە تێگەیشتن کۆڵەکە و بنەماکانی خۆی لە دەستداوە.

بوخاری: ئەی چۆن ئەو ئەنگێزەیە ڕووەو ئەو خۆشەویستییە ئاڕاستە بکرێت کە تۆ ئاماژەی بۆ دەکەیت؟

مۆران: با نموونەیەک لە فەرەنسا و ئەڵمانیا بھێنینەوە کە بۆ ماوەی سەدە و نیوێک لە یەکیان کوشتووە. ئەوسا خوێندکارانی فەرەنسا لە خوێندنگەکاندا وا فێر دەکران کە ئەڵمانەکان بەربەری و دڕندەن، لە ئەڵمانیاش فێر دەکران کە فەرەنسییەکان بێنرخن. ئەوەبوو پاش جەنگی جیھانیی دووەم بڕیاردرا پیاچوونەوەیەک بە کتێبەکانی مێژوودا بکرێت و ئەو بۆچوونەی کە پێ لەسەر لایەنە کۆمەڵایەتییەکان دادەگرێت، بگۆڕدرێت بە دیدێکی بەرفراوانتر. بەڵام ئەمڕۆکە لە ئەوروپای خۆرئاواییدا کاتێک دەمانەوێت لەو کیشوەرە بکۆڵینەوە، لە لایەکی دیکەوە ھەندێک بەشی مێژوو دەشارینەوە، بۆ نموونە بیرمان دەچێت کە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی تا مەجەر و یۆگوسلاڤیای جاران درێژبۆتەوە، ھەروەھا بۆ ماوەی چەندین سەدە رۆڵێکی ژیاریی بینیووە. من پێم وایە بۆ ئەوەی ھاوسۆزبین لەگەڵ ئەوانی دی، دەبێت لەلایەنە مێژوییەکەوە پاشخانێکمان ھەبێت. ئەگەر بە دەستەواژەیەکی دی گوزارشتی لێ بکەم دەڵێم، دەبێت بەر لە چوونە ناو دیالۆگەوە زۆر لە مەرجەکانمان بەدی ھێنابێت. ھەروەھا ئەو تاکانەی ڕۆڵێکی گرنگیان لە فەرمانڕەوایەتی یان کۆمەڵگەی شارستانیدا ھەیە کار بکەن بۆ ئاسانکاری لە پرۆسەکەدا، ئەویش بە دەرکردنی کتێب و نامیلکەی ئەوتۆ کە یارمەتیدەرن بۆ ناسینی ئەوی دی، چونکە تێگەیشتنێکی ئاڵوگۆڕکارانە مەرجێکی سەرەکییە بۆ دیالۆگ.

من باوەڕم وایە کە بەرەو سەردەمێکی تاریک دەچین.

بوخاری: تەبایت لەگەڵ “ھێنگنتۆن”دا کاتێک دەڵێت لەدوای جەنگی ساردەوە ناتوانین ڕێ لە پێکدادانی نێوان ژیاری خۆرئاوایی و ژیاری ئیسلامی بگرین؟

بوخاری: نەخێر… دەتوانین ڕێی لێ بگرین.  بەڵام دەڵێم پێکدادان لەسەر رێچکەی خۆی ھەر بەردەوامە، تەنانەت گەر بەڕاستیش ڕوونەدات. زۆر خاڵ ھەن کە ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن. بۆ نموونە تاوەکو ڕوودانی دەستوەردان لەعێراق، دیاردەی کردەوە خۆکوژییەکان تەنھا کاری گروپێکی زۆر بچوکی موجاھیدە فەڵەستینیەکانی ڕێکخراوی جیھادی ئیسلامی بوو، کەچی ئێستا ئەو دیاردەیە لە عێراقیشدا تەشەنەی کردووە و پەرەی سەندووە، بە شێوەیەک کە جۆرێک رەفتاری دیکە لە خۆکوژی دەبینین ھاوشێوەی ئەوەی لە ژاپۆندا و لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا بینیمان، بەو مانایەی ئەو خەڵکانەی کە فەندەمێنتالیستیش نین، ئامادەن لە پێناوی وڵاتەکانیاندا خۆیان بەخت بکەن. دیارە کاتێک لە تەشەنەسەندنی جەنگ، سەرکوتکردن و تۆقاندنی سەربازییش دەکۆڵینەوە، بازنەیەکی ترسناک لە کینە، ڕقلێبوونەوە، ڕەتکردنەوە و بێزاربوون دەردەکەوێت. رەنگە ئا لەو چرکەساتەدا جەنگێک لەنێوان ژیارەکاندا بەرپا بێت کە دەبێت دژی بووەستینەوە.

بوخاری: چۆن دژی بووەستینەوە؟

مۆران: بە ژیری و وشە و ویژدان. ئێمە دەزانین ئەو پرەنسیپانە کامانەن کە دەبێت ڕێزیان بگرین: مەبەستم تێگەیشتنە لە بەرانبەر، ھەروەھا داننان بە مافەکانیاندا. دیارە کات و سەردەمانی وەک ئەم کات و سەردەمەی ئێستای ئێمە ھەیە کە دەشێت زۆر بە کەمی دیالۆگی تێدا بکرێت. من باوەڕم وایە کە بەرەو سەردەمێکی تاریک دەچین.
      


سەرچاوە: گۆڤاری “ الیونسکو: الرسالة الجدیدة ”، 2004.

The post ‎مەرجی سەرەکیی دیالۆگ یەکسانییە appeared first on ژنەفتن.

گۆڤاری (زانستە مرۆییەکان) ئەم پرسیارەی ئاڕاستەی چوار بیریاری گەورەی فەرەنسی (ئێدگار مۆران، مارسیل گۆشێ، فلیپ میریۆ و ژاک رانسیێر) کردووە و ئەمەی خوارەوەیش دەقی وەڵامەکانیانە:

ئێدگار مۆران:

خوێندنی دانایی

گەر ورد و ڕژدانە پەیامی هەر پەروەردەیەک بە هەند وەربگرین کە بۆ خۆی بریتییە لە هونەری ژینکردن، ئەوا کەموکوڕییەکی زۆر بنەڕەتی لە بەرنامەکانی خوێندندا دەبینین، بە تایبەتی ناشارەزایی و نەبوونی هیچ وانە و فێرکردنێک دەربارەی چەمکی زانین و ئامرازەکانی، هەروەها کەموکورتیی و دژوارییەکانیشی. زانین وێنەیەکی فۆتۆگرافیی بابەتیانەی واقیع نییە کە بتوانین خێرا بەکاری بهێنین، بەڵکو ڕەوت و بزاوتێکە لە وەرگێڕان و سەرلەنوێ بونیادنانەوە کە بەردەوام چاوی لەسەر بینینی هەڵەکانە. وەک زانای ماتماتیک (کلود شانون)یش دەڵێت، هەموو پەیوەندییەک لەناوخۆیدا هەڵگری مەترسی هەڵەیشە.

یەکێک لە پێداویستییەکانی ژینکردن لەهەر سەردەمێکدا، زۆر بە دیاریکراوی، بریتییە لە ناسین و زانینی سەرچاوەکانی هەڵە و وەهم. داناییش خۆی شەڕێکە کە دەبێت هزری مرۆڤەکانی بۆ ساز و چەکدار بکەین. هیچ مەترسییەک لەوەدا نییە کە لە خوێندنگەدا هەڵە بکەین، بەڵام گرفت ئەوەیە کە دەشێت زۆر تراژیدی و بە دەرەنجامی زۆر کارەساتبارترەوە لە هەڵبژاردنی پیشەی ژینکردندا، لە هەڵبژاردنی ئەوەی کە کێمان خۆش دەوێت یان لە بژاردە سیاسییەکانماندا بکەوینە هەڵە و مەترسییەوە. مرۆڤایەتی هەمیشە لەبەردەم هەڕەشەی مەترسیداری هەڵە و وەهمدایە.

سەرباری ئەوە، بە لای منەوە گرفتێکی تریش هەیە کە پێویستە لەسەری بوەستین، کە ئەویش بریتییە لە: تێگەیشتن لە ئەوی تر. ئەم گرفتەیان ناوەرۆکێکی گەردوونییانەی هەیە. ئێمە لە پەیوەندیەکی بەردەوامداین بە کولتووری کۆی ئەو دەوڵەتانەوە کە دەبێت لێیان تێبگەین. لێ لە ناوجەرگەی هەر ماڵێکدا، لە نێوەندی هەر ڕێکخراوێکدا دەبینین کە لێکتێنەگەیشتن و بەهەڵە لێکتێگەیشتن بە چەندین شێواز و شێوەوە خۆی دەنوێنێت.

کەواتە حەشارگە سەرەکییەکەی کێشەی پەروەردەی ئێستا بریتییە لەو دوو خاڵە:

((زانین و لێکتێگەیشتنی مرۆیی. لە لایەکەوە خۆپاراستن لەوەی کە زۆرترین هەڵەی شیاو بکەین، هەڵەگەلێک کە هەندێکجار زۆر کوشندەن، هەروەها تێگەیشتن لە ئەوی تر بەبێ بێزراندنی، بە مانای زانینی ئەوەی کە ئەوی تر هەم هاوشێوەی تۆیە لە مافدا و هەم لێیشت جیاوازە لە هەمان کاتدا)).  

مارسیل گۆشێ:

ئەوەی کە باجی قەدەرێکی کۆمەڵایەتی نەدەین

کۆدەنگییەک هەیە لەسەر ئەوەی کە دەبێت هەندێک زانینی بنەڕەتی (خوێندنەوە، نووسین یا ژماردن) فێری هەمووان بکرێن. چەمکە گرنگەکانی فەرەنسایش بریتین لە بواری پزیشکی، زمانەکان، وەرزش و هێماکانی زانیاری. ئەمە ئامانجێکی شکۆمەندانەیە و دەمێکە بەرفراوانانە لە فەرەنسادا، ئیشی بۆ کراوە.

خۆی دژوارییەکان ئەو کاتە دەست پێ دەکەن کە دەپرسین: چۆن؟ لە ڕاستیدا سیستمی خوێندنگەکانی ئێمە زادەی سەرگەردانی و وێڵبوونە پاش هاتنە دەرەوەی لە گواستنەوەیەکی قووڵ! تا کۆتایی شەستەکانیش فێربوون بە مانای ناچاری و زۆرلێکردن (واتە خوێندن بە زۆر) دەهات. پرسیاری کەم دەکرا: نیوەی فێرکراوەکان دەیانخوێند و نیوەکەی تریش نەزان بوون، بەبێ ئەوەی ئەمە هیچ شتێک لە هەستی ئێمەدا بەرامبەریان ببزوێنێت. ساڵانی هەفتا و هەشتاکانیش بوون بە شانۆی شۆڕشێکی گرنگ. ئەوە بوو داوا لە خوێندکاران کرا کە خۆیان بن، واتە خۆیان بە هزری خۆیان زانیاری و زانینە تایبەتییەکانی خۆیان بونیادبنێن. لێ بەداخەوە ئەم ئایدیالیزمە شکۆدارە بەرامبەر بە ئازادی تاکەکەسی، هیچ ئەنجامێکی چاوەڕوانکراو و دڵخۆشکەرانەی لێ نەچنرایەوە. سەیرەکەیش لەوەدایە ئەو فێرخوازانەی دواجار لەگەڵ ئەو سیستمەدا گونجابوون کە بە زۆر زانینی بەسەریاندا سەپاندبوو، هەر ئەوانەن کە لەمڕۆدا دەتوانن زانینی تایبەت بە خۆیان بونیادبنێن. بە پێچەوانەیشەوە، ئەوانەی دژی خوێندن بوون بە زۆر و ناچاریی، ناتوانن تواناکانی زانینی خۆیان گەڵاڵە بکەن.

ئێمە ئەمڕۆ لەبەردەم کەلێنێکی مێژووییداین. پاش کەفوکوڵی ئایدیالیزم و پاش داڕمانێکی سەراپاگیر، دەچینە قۆناغی هەڵسەنگاندن و سەرلەنوێ بونیادنانەوەوە. بۆمان دەرکەوتووە کە نەمانتوانیوە بە باشی هەمووان فێر بکەین. بەڵام باشتر دەبین. بە تایبەتی لەم چرکەساتەدا بۆمان دەرکەوتووە کە لەگەڵ سەرهەڵدانی زانستەکانی نێڤرۆلۆگیدا، چەندەها شێوەی تری پیداگۆگییش سەریان هەڵداوە کە لە تاکەکەسەوە نزیکن.

ئێمە دەبێت چەندەها تاقیگە و پانێلی بەرفراوانمان هەبێت بۆ دەستەبەرکردن و هەبوونی یەکسانییەکی ئایدیاڵ: واتە هەلڕەخساندن بۆ هەر تاکەکەسێک بە مەبەستی گەیشتن بە ئاستێکی دیاریکراو لە زانین تاوەکو بتوانێت لە ژیانیدا، بە هۆیانەوە باشتر خۆی ئاڕاستە بکات و بەڕێوە ببات، واتە باجی قەدەرێکی کۆمەڵایەتی نەدات.

فیلیپ مێریۆ:

گرێدانی بەهاکان بە زانینەکانەوە

مەسەلەی خوێندن ڕاستەوخۆ دەمانخاتە بەردەم دوو گرفتی جیاواز: یەکێکیان پەیوەستە بە کرۆک و ناوەڕۆکە کولتوورییەکانەوە، ئەوی تریشیان پابەندە بەو بەهایانەوە کە ئەرکمانە بیانگوێزینەوە. لە لایەکەوە کەسانێک هەن سوورن لەسەر گرنگیی فێربوونی زمان و وەرگرتنی، بوونی توانست بەسەر زانینەکان و فێرکردنی خوێندنەوەی کتێبەکاندا. لە لایەکی تریشەوە کەسانێک دەڵێن کرۆکی خوێندن و فێرکردن بریتییە لە بەدەستهێنان و وەرگرتنی بەهاکان و گەشەپێدانی سەربەخۆیی تاکەکەسییانەی خود. لە کاتێکدا ئەم دوو بەشە لە بنەڕەتدا لە یەکتری جودا نین. گواستنەوەی هەر زانینێک بەپێی بژاردەکانی خۆی و ئەو چۆنێتیەیە کە بە هۆیەوە بەهای ئاشکرا یا شاراوە، دەگوازرێتەوە و بەهیچ شێوەیەکیش ناتوانین بڵێین کە بێلایەنن. بە هەمان شێوە، هیچ بەهایەکی بارگاویکراو بە کولتووریش نیە کە بکرێت بەبێ نێوەندگیری زانینەکان و بەرجەستەبوونی بە هۆ و لە ڕێی گێڕانەوە و حیکایەتەوە، بگوازرێتەوە.

کرۆکی پەروەردە بریتییە لەو پێکەوەبەستەرەی کە زانینەکان و بەهاکان پێکەوە گرێ دەدات. برەودان بە دروشمەکەی کۆماری فەرەنسا: ئازادی، یەکسانی، برایەتی، بەبێ دروستبوونی مناڵ لە کایەی ئازادی دەربڕین و بیرکردنەوە، هەروەها بەبێ دژایەتیکردنی ستەم و کێبەرکێ، واتە لەدەستدانی هەموو جۆرە ڕەوایەتییەک لە دیدی منداڵ خۆیدا. خوێندنی ماتماتیک و فیزیایش بەبێ ڕەخساندنی هەلی کارکردن لەسەریان بە میتۆدی ئەزموونگەرانە، بەبێ ئیشکردن بە شیکردنەوە لە گفتوگۆکردندا، خۆی واتای پووچەڵکردنەوەی ئەو پسپۆڕییانەیە لە کرۆکەکانیان و ڕازیبوون بە بینینی مناڵەکانمان لەژێر کاریگەری تیۆرە پیلانگێڕەکاندا. چاوکردنەوەی فێرخوازانیش بە ڕووی ئەو شاکارە مەزنانەدا کە مرۆڤ بە درێژایی مێژووەکەی بەرهەمی هێناون، پاشان هەڵسەنگاندێک کە پاش وەرگرتنی خاڵە خراپەکانی، ئینجا کەموکوڕی قبوڵ دەکات، بۆ خۆی جۆرێکە لە خەڵەتاندنی ئەوانەی کە گوایە بەرپرسیارێتییانمان گرتۆتە ئەستۆ.

خۆی گرەوە سەرەکییەکەی سیستمە پەروەردەییەکەمان – چ وەک دایک و باوک و خوێندنگە، چ وەک کۆچنی کۆمەڵایەتی و دەزگاکانی ڕاگەیاندنیش- بێگومان بریتییە لە هارمۆنی و گونجاندن، گونجاندن و هەماهەنگی نێوان پرەنسیپ و ڕەفتارەکانمان. پێکەوەگونجاندنی نێوان ئەو زانینانەی کە دەیانگوێزینەوە و نێوانی چۆنێتی گواستنەوەیان. هارمۆنی نێوان ئەوەی کە پێشکەشی مناڵەکانمانی دەکەین تا لە ژیانیاندا بەکەڵکیان بێت و نێوانی ئەوەی کە خۆمان لە ژیانی ڕۆژانەماندا دەیکەین.

ژاک ڕانسیێر:

خوێندن؟ خەیاڵ!

دەبێت چی بخوێنین؟ ئەوانەی کە زۆر لەخۆبردە و خاکیین تەنها بەوەوە دەوەستن کە زانین و زانیارییەکان بگوێزنەوە. فێڵبازەکانیش پۆزی ئەوە لێدەدەن کە گوایە شتێک دەکەن باشتر لەوە: فێری ئەوە دەبن کە چۆن فێرببن، لە هزری ڕەخنەیی و بەهاکانی بیرکردنەوە دەکۆڵنەوە. بەڵام لە بنەڕەتدا هەردووکیان یەک نموونەن: شتێک هەیە کە دەگواسترێتەوە، ماتەریاڵێکی بیرکردنەوە کە دەیگوێزینەوە بۆ هزرێکی تر، وەک چۆن شتێکی ماتەریاڵی لەم دەستەوە دەدەین بەو دەست. وەک دەبینن، ئێمە زۆر خۆوەکیانە و هاوشێوەی چۆنێتی گواستنەوەی زانیاری دەربارەی بەکارهێنانی کردارەکان لە زماندا، میراتی کولتوورییش بۆ هەندێک هزری بچکۆلە دەگوێزینەوە. دیارە ئەم خەیاڵە شتێکی زۆر پێویستە بۆ ئیشکردنی دەزگای پەروەردەیی، وەکچۆن زۆر گرنگیشە بۆ کارکردنی دەزگایەکی کۆمەڵایەتی کە دەسەڵاتی خاوەندارەکان بە دوا دەسەڵاتی پێویست دەزانێت. بەڵام بیرمان نەچێت کە لە ڕاستیدا خودی بێژەی (گواستنەوە) فێڵێکە. پێشتر پلاتۆ زۆر گاڵتەی بەم چەشنە لە گوێگر کردووە کە شەو و ڕۆژ بە دوای سوکراتەوە بووە، پێوەی نووساوە و لێی نەبۆتەوە، بەو مەبەستەی کە یەک تاکە وشەی مامۆستایەکەی لەدەست نەچێت کە دەیدرکێنێت: بەڵام خۆ هیچ شتێک لە هزرێکەوە ناگوێزرێتەوە بۆ کەسێکی تر. ئەوەی کە ئێمە پێی دەڵێین گواستنەوە، بۆ خۆی بریتییە لە پەیوەندی نێوان دوو کردە (پراکسیس) – لێرەدا با قسەکانی (ژۆزیف ژاکتۆت) بهێنینەوە کە پێی وایە گواستنەوە – پەیوەندی نێوان دوو سەرکێشیی بیرمەندانەیە، سەرکێشیی بیرمەندانەی کەسێک کە لە پلەی فێرکاردایە و سەرکێشیی کەسێکیش کە فێرخوازە، کە ئەمەیش بۆ خۆی وروژاندنی ئەوانەی دواییانە تا بتوانن کاردانەوەیان هەبێت و لە ڕەوتی تایبەتی خۆیاندا تێکەڵ بە فێربوون ببن. ئەم چەشنە واقیعە بۆ تاکەکان زۆر یەکاڵاکەرەوەیە: چونکە لەگەڵ هەر وانەیەکدا کە دەوترێتەوە یا ئەزموونێک کە پێشنیار دەکرێت، ئەوان دەتوانن لە دووتوێیدا، خاڵێکی تری دەستپێکردن و ڕەوتێکی نوێ لە کایەی زانیندا فێرببن و هەڵبگرنەوە. لەو نێوانەدا، دەتوانن بگۆڕدرێن بۆ تاکەکەسی سەربەخۆ کە خۆیان بڕیار لە خستنەگەڕ و بەکارهێنانی ئەو توانایە دەدەن کە هەمووان هەیانە و لە لایەن هەمووانیشەوە دانی پێدانراوە.

تێبینی: لەبنەڕەتدا بابەتەکە لە ژمارە ٣٠٧ی ساڵی ٢٠١٨ی گۆڤاری (Sciences Humaines) بڵاوکراوەتەوە. منیش لەم سەرچاوەیە وەرمگرتووە:

مجلة الدوحة: ماذا ندرس فی عالم الیوم؟، ژمارە ١٣٣، نۆڤەمبەری ٢٠١٨، وەرگێڕانی بۆ عەرەبی: طارق غرماوی.

The post لە جیهانی ئەمڕۆدا چی دەخوێنین؟ appeared first on ژنەفتن.

لە ڕاستیدا  تا ئێستاش ڕایەكی یەكانگیر نییە لەسەر ئەوەی كە دەبێت جەستەی ژن چەندی دەركەوێت و چەندی بشاردرێتەوە، چەندی لێ زیاد دەركەوێت باشە یان خراپە و چەندی لێ زیاد داپۆشرێت باشە یان خراپە! تا ئەو ڕادەیەی كە لەناو ئەم كۆمەڵگە خۆرھەڵاتیانە بابەتی خۆ ڕووتكردنەوە یاخود خۆداپۆشین ببێت بە ئەفسانە و كاری بوێرانە لەناوماندا.

رەنگە یەكێك لە ھەرە دیارترین ئەفسانەكان لە مێژوودا ئەفسانەی خاتوو (گۆدایڤا) بێت، ژنی سەرۆك (لیفریك) حاكمی كانتۆنی (ماریكا) لە وڵاتی ئینگلتەرا، كە بەپێی ئەفسانەكە (گۆدایڤا) بە ڕووتی و تەنھا بە پرچی شۆڕ و درێژی خۆیەوە و بە سواری ئەسپێكەوە بە شەقامەكانی شاری (ماریكا)دا سووڕاوەتەوە وەك ناڕەزایەتییەك بەرامبەر بە (لیفریك)ی مێردی كە بۆچی باجێكی زۆر لە جوتیارەكانی ئەو شارە دەسێنێت، چونكە پێش ئەم ڕووداوە (گۆدایڤا) زۆر ناڕەزایەتی دەربڕی بۆ (لیفریك) و ئەمیش بە گاڵتەوە وتبووی: “كە ڕازی دەبێت باج لەسەر جوتیارەكان كەم بكاتەوە بەو مەرجەی (گۆدایڤا) بە ڕووت و قوتی بەسەر ئەسپێكەوە بەسەر شەقامەكاندا بڕوات”. بەڵام (لیفریك) نەیزانی كە (گۆدایڤا) بە ڕاستی ئەم كارە دەكات و كردیشی، ئیتر (لیفڕیك) كە زانی ژنەكەی ھەموو شتێك دەكات لە پێناو كەمكردنەوەی باجەكان، ناچار بوو دان بە سەركەوتنی (گۆدایڤا) بنێت و باج لەسەر جوتیاران كەم بكاتەوە.

كەواتە لێرەدا ڕووتبوونەوەی (گۆدایڤا) بۆ كارێك بووە كەس ناتوانێت نكوڵی لە بەھاداری و مانای بەرزی كارەكەی بكات، بەڵام بێگومان ھەموو ڕووت بوونەوەیەك وەك ڕووتییەكەی (گۆدایڤا) مانادار و بەھادار نییە.

كەواتە چی دەربارەی پۆشاكە نیمچە ڕووتەكانی ھەندێك لە كچە مۆدێلەكانی كوردستان دەوترێت بە بەراورد لەگەڵ (گۆدایڤا)؟

ھۆكاری ئەو ھەرایە چییە كە لە كۆمەڵگەی كوردیدا دروست دەبێت؟ كاتێك كچە مۆدیلێك بە جلی نیمچە ڕووتەوە لە بۆنەكاندا دەردەكەوێت. 

لەوانەیە سەرەتا وەڵامی ئاسان بە مێشكی ھەریەك لە ئێمەدا بێت، بەڵام لەپشت ئەو وەڵامە ئاسان و سادانەوە ڕەھەندی قوڵتر و شاراوە ھەن كە تیۆرەكانی سۆسۆلۆژیا یارمەتیمان دەدەن بۆ دەرخستن و كەشف كردنیان.

جیھانی پێش پەیدا بوونی دەزگاكانی میدیا، جیھانی پێش شۆرەت و ناوبانگ بوو، جیھانێكی بێ كامێرا، بێ سكرین بوو. شتێكی مەحاڵ بوو كە كەسێكی ئەو جیھانە بتوانێت وەك كەسێكی جیھانی ئێستا بە ئاسانی خۆی بەناوبانگ بكات، كەسە ھەرە ناوبانگەكانی جیھانی پێش میدیا كەسانی وەك پاشا و حاكمەكان بوون و جگە لەوان كەسی تر ناوبانگی نەبووە.  بەڵام ئەمە بە شێوەیەكی ڕادیكاڵانە لە سەدی بیستەوە گۆڕانی بەسەر دێت، چونكە لە ناوەڕاستەكانی سەدەی بیست و تا ئەمڕۆ دەبینین كە دەزگاكانی ڕاگەیاندن و كەناڵەكانی تیڤی و سەتەلایت و سۆشیال میدیاكان ھێندە زۆر بوون خەلك ونبووە لەناویاندا.

ئیدی شۆرەت و ناوبانگ ھەر بۆ پادشا و وەزیرەكان نییە بەڵكو ھەركەس بیەوێت ناوبانگی ھەبێت دەتوانێت كەناڵێكی یوتیوب یان ئەكاونتێكی ئینستاگرام و فەیس بوك بۆ خۆی دابنێت و كەمێك چالاكی ڕۆژانەی خۆی تیا بڵاوبکاتەوە، ھەرچەند چالاكییەكانیشی بێ بەھا و بێ ماناش بن بەسە بۆ ئەوەی ھێندە بەناوبانگ بێت كە پاشا و وەزیرەكانی جاران ئیرەیی پێ بەرن.

جاران گەر پاشاو حاكم و وەزیرەكان تاج و جلوبەرگی خۆیان فڕێ بدایە و بچوونایە ناو خەڵكەوە نەدەناسرانەوە، بەڵام ئێستا بە ھۆی تەكنەلۆجیای دیجیتاڵییەوە  كە بەناوبانگ بوویت بە جلوبەرگی گەدا و دەرۆزەكەرانیشەوە بچیتە ناو خەڵك ھەر ناوبانگت لێ نابێتەوە.

بە جۆرێك  سۆسیۆلۆژیستی ئەمەریكی (دانیال جی بۆریستین) دەڵێت: “لەم سەردەمەدا بەبێ ئەوەی ھیچ بكەیت و ھیچ بەرھەمێك و ھیچ بەھرەیەكت ھەبێت بەناوبانگ دەبیت، ئیستا (بەناوبانگ بۆیە بەناوبانگە، لەبەر ئەوەی بەناو بانگە)”

لە ڕیزی پێشەوەی كەسانی بەناوبانگ لەم سەردەمە نوێیەدا ئەستێرەكانی (سینەما، گۆرانی و سۆشیال میدیا) وەستاون، بەڵام ئەمانە وەك كەسە بەناوبانگەكانی تر نین لە كۆمەڵگەدا، ئەمانە لە ڕێی سكرینەكان و دەزگاكانی میدیاوە ئەفسانەی ژیانی خۆیان دادەڕێژن و خۆیانی پێ دەردەخەن، بە جۆرێك خۆیان بەیان دەكەن وەك بڵێی: نیمچە خوداكانی ناو ئەفسانەكانی یۆنان بن لەسەردەمی مۆدێرندا.

سۆسیۆلۆژیستی فەرەنسی ئەدگار مۆران لە كتێبەكەیدا بە ناوی (ئەستێرەكانی سینەما) دەڵێت: “قارەمانی فیلمەكان، قارەمانی (سەركێشی، جوڵە و چالاكی، قارەمانی تراجیدیا و كۆمیدیان، قارەمانی سەركەوتن و خۆشەویستیشن) ..ھتد.

ئەوان بە جۆرێك لە جۆرەكان لە قارەمانی ناو ئەفسانەكان دەچن، چونكە ئەستێرەكانی سینەما و سۆشیال میدیا بە جۆرێك لە جۆرەكان جێ پەنجەی تایبەتی خۆیان بەسەر جەوھەری قارەمانێتی لەناو كۆمەڵگەدا جێدەھێڵن”.

بێگومان ئەستیرەكان بە ئەستێرەیی لەدایك نابن و كەسە بەناوبانگەكانیش بە ناوبانگەوە لەدایك نابن، لێرەدا باس لەو كەسایەتیانە ناكەم كە خۆڕسكانە و ھەر بە ئاگایی و بلیمەتی خۆیان و بەبێ ئەوەی بشیانەوێت بەناوبانگ دەبن.

بەڵكو زۆربەی ئەم كەسایەتیانە دروست دەكرێن، سەرەتا لەڕێی ڕواڵەت و ڕووكاریانەوە دروست دەكرێن، ئینجا بەو وردەكاری و تێروتەسلی ژیانیان كە ئەگەر ھیچ شتێکی گرنگیشی تیا نەبێت درێژە بە دروستكردنی ناوبانگەكەیان دەدرێت، لەبەردەم كامێراكاندا، یان لەپشت پەردەكانیشدا، لێرەدا ھیچ بوارێك بۆ شتی ھەڵەشەیی و نامەدروس نابینین لە دەركەوتنی كەسە بەناوبانگەكاندا لەناو كۆمەڵگەدا، چونكە لەپشت ئەم كەسایەتیانەوە دەزگای گەورەی میدیایی كار دەكەن و مەبەستی ئەو دەزگایە دروست كردنی ئەستیرەكانە و دەورەدانیان بە تیشك و تریفەیەك كە وەك كەسانی جیاواز و قارەمان دەریان دەخات ئەگەرچی لە ڕاستیشدا ئەو كەسانە ھیچ ڕۆڵێكی دیاریان لە كۆمەڵگەدا نەبێت.

لێرەوە دەتوانین ئەو كار و چالاكیانەی كەسێك دەیكات بۆ ناوبانگ پەیداكردن ناوبنێین بە “كەشەكانی بە ئەستێرەبوون”وە لەلای كچانی  مۆدێل و ھەندێك لە كچانی ھونەرمەند و سۆشیال میدیای كوردیدا و بە پلەی یەكەم و لەسەروو ھەموو ئەو وردەكاریانەوە دەبێت جلوبەرگ و پۆشاك لەبەركردن ئەگەرچی بە شێوەیەكی نامۆ و سەیریش بێت، گرنگی پلە یەكی پێ بدرێت، چونكە جەوھەر و كاری ئەوان لەسەر مۆدێل و ستایلی تایبەت بە خۆیان بەندە. كە ناوم ناون بە كچەكانی (گۆدایڤا).

سۆسیۆلۆژیستی فەرەنسی ئەدگار مۆران دەڵێت: “ئەستێرەكان گرنگییەكی لەڕادەبەدەر بە چۆنیەتی ھەڵبژاردنی جلوبەرگیان و ئیكسسوارەكانیان و ستایلی پرچ و قژیان دەدەن، دەبێت ئەو شتانە بەردەوام لە لوتكەدا بن لەلایان، چونكە ئەوە جلوبەرگی تایبەتی ئەوانە كە لە كەسانی تر و لە ئەكتەرە ئاساییەكان (كۆمبارسەكان) جیایان دەكاتەوە و، دەشڵێت:” كەسانی ئاسایی جل دایان دەپۆشێت بەڵام ئەستیرەكان جل دەریان دەخات”. چونكە ڕواڵەت و ڕووكار و دەركەوتنی كەسانی ئەستێرە دەبێت زۆر جیاوازی لە دەركەوتنی كەسانی ئاسایی هەبێت. لێرەوە ھەر لەو بوارەدا (مۆران) لەسەر كچان و ژنانی ئەستێرە دەڵێت: “ڕاستە كە ژنە ئەستێرە دەتوانێت جلوبەرگی ئاسایی و سادە بپۆشێت بەڵام دەبێت بە جۆرێك ئەو جلە سادانە بپۆشێت كە جوانترین زینە و ئێكسسوارەكانی لەگەڵدا دەركەوێت كە ئەویش ڕووتی جەستەی خۆیەتی؛ واتە بۆ ژنە ئەستێرە ھیچ جلوبەرگێك بە ھێندەی ڕووت بوونەوەی جەستەی خۆی ناتوانێت ئەستێرەبوونی ژنەكە دەربخات و ڕووتییەكەی خۆیان، جوانترین جلوبەرگیانە”.

لای (مۆران) جەستە تایبەترین ڕووبەری تاكە، ڕەنگە ژنانی بەناوبانگ بە كەشفكردن و دەرخستنی گەرمترین شوێنەكانی جەستەیان بۆ جەماوەرەكانیان شانازی بكەن و پێوەی بنازن ئەم دەرخستنەش بۆ ئەوەیە كە پەردە لەسەر جوانییەكەی لاببات و جوانی خۆی زیاتر دەربخات، چونكە جەستەی ژنە ئەستێرە ماركەی بەناوبانگ بوونی كەسەكەیە و ھەر لەبەر ئەوەشە كە گرنگی زۆر دەدەن بە جەستەیان ھیچ شتێك نایانگەڕێنێتەوە لە دەرخستنی جەستەیان، ھەر لە خەرج كردنی پاریەكی زۆر بۆ موكیاج و تاقیكردنەوەی جۆرەھا دەرمانی گران بەھا بۆ پارێزگاری لە گەنجێتی خۆیان و خەرج كردنی ھەزارەھا دۆلار لە نەشتەرگەری جوانكاری و بۆتۆكس و فیللەر… ھتد.

ئەمەش ھەر لەبەر لووتبەرزی و غروور ناكەن، بەڵكو باش دەزانن چی دەكەن بۆ دەیكەن، چونكە ئەوان زۆر باش درك بەوە دەكەن كە ئەوە جەستەیانە كە ئەمانی كردووە بە ئەفسانە و ھەتا پارێزگاری لە جەستەیان بكەن ھێندەی تر ئەفسانەكەشیان بە زیندوویی و پرشنگداری دەمێنێتەوە.

تا ئەفسانەكەیان زیندوو بێت، پارەی زیاتر پەیدا دەكەن، مێشكیان ھۆرمۆنی دۆپامینی زیاتر دەردەكات كە ھۆرمۆنی دڵخۆشییە، زیاتریش دەبێتە جێی سەرنج و گرنگی پێدانی دەورووبەری، چونكە مرۆڤ لەڕووی دەروونییەوە زۆر حەزی بەوەیە كە جێی سەرنج و گرنگی پێدان بێت لەناو كۆمەڵگەكەی خۆیدا.

ژنە ئەستێرە بە تەواوەتی سەر بە جەماوەرەكەی خۆیەتی بە جۆرێك ئەو كچانە وەك كۆیلەیەكی ھەتا ھەتایی وان كە چاوەڕێی سۆز و بەزەیی جەماوەرەكەیانن

كەواتە دەرخستنی ئارایشتەكانی جەستە وەك تەقس و كەشێك وایە و یەكانگیرە لەگەڵ ئەستێرەیی بوون و بەناوبانگ بووندا، كەشێك كە بە ھۆیەوە كچەمۆدیل یان ھونەرمەندەكان ئەستێرەی خۆیان لە دڵی جەماوەرەكەیاندا دەچەقێنن. (مۆران) دەڵێت: “ژنە ئەستێرە بە تەواوەتی سەر بە جەماوەرەكەی خۆیەتی بە جۆرێك ئەو كچانە وەك كۆیلەیەكی ھەتا ھەتایی وان كە چاوەڕێی سۆز و بەزەیی جەماوەرەكەیانن و ھەر وەك پادشاكان كە سەر بە میللەتی خۆیانن بەڵام میلەتەكانیان سەر بەوان نین ئەمیش سەر بە جەماوەرەكەیەتی، بەڵام جەماوەرەكەی سەر بەم نین و، شوێنكەوتووانی ئەم كچانە داوای سادە بوون لەم كچانە دەكەن بەڵام، ئەو سادەبوونە نەبینراو دەبێت گەر بێتو خۆی ڕیكلام بۆ سادەبوونەكەی نەكات.

بۆیە دوای ماوەیەك دینە سەر سكرین و شاشەكان و داوای لێبوردن دەكەن كە گوایە نەیانزانیوە كۆمەڵگەكەیان وەك كۆمەڵگەی خۆرئاوایی نییە.

كچە ئەستێرە و مۆدیلەكان دێن و جلە نیمچە ڕووت و سەرنجڕاكێشەكان لەبەر دەكەن و ئیتر ئەوەی ڕوودەدات، ڕوودەدات و بەو كارەیان بۆ ماوەیەكی زۆر دەبنە جێی باس و خواستی چڕی میدیا و سۆشیال میدیاكان و خەڵكیش دەبن بە چەند بەشێكەوە ھەندێك دەڵێن: “ئەوە ڕووداوێكی سادەیە و ھیچ شایەنی گەورەكردن نییە لەچاو ڕووداوگەلێكی مەترسیدار كە لە جیھاندا ڕوودەدەن وەك (بەرزبوونەوەی پلەی گەرمای زەوی و بڵاوبوونەوەی كۆرۆنا و بەرپا بوونی جەنگە گەورەكانی نێوان وڵاتان و دابەزین و بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و وشكبوونی دەریا و ڕووبارەكان  و ھەژاری…)، كە لێرەدا ئەم بەشە لە خەلك لە ڕووی تیۆرییەوە قسەكانیان ڕاستە”. بەڵام كێ دەڵێت: “ئەم قسانە دەچنە مەنتیق و لۆژیكی كولتووری كۆمەڵگەوە، كوا كولتووری جەماوەر لۆژیك بەڕێوەی دەبات؟”.

گەر وایە شتەكان بە لۆژیك بێت ئەی بۆ ئەم تۆفانی گرنگیدان و ناڕەزایەتییەی لێدەكەوێتەوە لەناو كۆمەڵ و سۆشیال میدیاكاندا و ئەو دابەشبوونە توندەی لەناو كۆمەڵگەدا دروست كردووە.!؟

  كولتووری جەماوەر لە شەھیدەوە بۆ شەھید

بەر لە پەیدابوونی دیاردەی كچە ئەستێرە و مۆدیلەكان لە كوردستان لە ساڵی ٢٠١٣دا ڕووداوێك لە ئەمەریكا روودەدات ئەویش بڵاوبوونەوەی ڤیدیۆی سێكسی (كیم كارداشیان)ی كچە ئەرمەنییە كە لەگەڵ دەستگیرانەكەی خۆیدا بوو، دەستگیرانەكەی خۆی ئەو گرتەیەی بڵاو كردەوە ھەر لەو ساڵەدا زانای سۆسیۆلۆژی ناودار (زیگمۆند باومەن) بۆ تیشك خستنە سەر ئەو ڕووداوە لێكچەرێكی (موحازەرەیەكی) وتەوە بە ناوی (چی وا لە كەسێك دەكات ببێتە قارەمان) كە ھەر بەھۆی لێكچەرەكەی باومەنەوە ئەو ڕووداوەی كارداشیان وەك ئاگری ناو( كا) بە جیھاندا بڵاو بووەوە كە لەو لێكچەرەدا (باومەن) باس لەو گۆڕانكاریانە دەكات كە بەسەر تاكی بەناوبانگ لەناو كۆمەڵگەدا ھاتوون لە كولتووری جەماوەر و میللیدا. باومەن بە وردی باس لەو گۆڕانكاریانە دەكات كە بەسەر تاكەكاندا دێت ھەر لەسەرەتای مێژووەوە كە چۆن گۆڕان بەسەر قاەەمانی ناو ئەفسانەكان ھاتووە بەرەو شەھیدەكانی چاخی دینی و كەسە ئەستێرەكانی ڕۆژگاری خۆشمان.

“كەسی بەناوبانگ بەناوبانگە لەبەر ئەوەی كە بەناوبانگە”.

باومەن دەڵێت: “قارەمان ئەو كەسەیە كە لەپێناو كێشەیەكدا یان قەزیە و پرسێكدا گیان لەدەست دەدات، یان لەپێناو شتێكدا گیانی خۆی فیدا دەكات كە پێی وایە بەھای زۆر زیاترە لە ژیانی خۆی. شەھیدیش ئەو كەسەیە كە لە ئەنجامی ستەمێكی زۆر كە لێی دەكرێت گیان لەدەست دەدات، لای باومەن لەویادا قارەمان و شەھید یەك دەگرنەوە كە كەسانێكی كەم وێنەن چونكە لە ڕێی كاری مەزنەوە گیانی خۆیان دەخەنە مەترسی و یان گیانی خۆیان فیدا دەكەن لە پێناو بەدەستھێنانی ئامانجێكدا كە لە ژیانی خۆیانی بە گرنگتر دەزانن، بەڵام باومەن دەڵێت: لەم ڕۆژگارە مۆدێرنەی ئەمڕۆدا لەو كەسایەتی و فیگەرانەمان نەماوە، بەڵكو تەنھا كەسانێكی بە ناوبانگ و ئەستێرە جێی گرتوونەتەوە كە بە ھیچ جۆرێك لە قارەمان و شەھید ناچن و دەشڵێت: ئەم ئەستێرانەی ئەمڕۆ بە ھیچ جۆرێك ناتوانن جێی قارەمان و شەھیدەكانی جاران بگرنەوە. لێرەدا دەچینەوە سەر وتەكەی برنستین كە دەڵێت: “كەسی بەناوبانگ بەناوبانگە لەبەر ئەوەی كە بەناوبانگە”.

.

لەبەر تیشكی ئەو گۆڕانە زۆرەی كە لەم جیھانە مۆدێرنەدا بەسەر تاكە بەناوبانگەكاندا ھاتووە لەناو كولتووری جەماوەری میللیدا دەتوانین ھەمان گۆڕانكاریش لە خودی كۆمەڵگاشدا بەدی بكەین، چونكە گەر كاتی خۆی خەڵك بە پلەیەكی بەرز و بەھادار لە قارەمان و شەھیدیان ڕوانیبێت، دەبینین ئەمڕۆ ئەو كەسانە نەماون یان زۆر دەگمەن بوون، چونكە لەم سەردەمە نوێیەدا ھەر لە بنەڕەتەوە بنەمایەك نەماوە بۆ ئەو بەھایانەی كە كۆمەڵانی خەڵك لەسەری كۆك و یەكدەنگ بن لەسەری و لەبەر نەمانی باوڕی كۆ بە بەھا و پرس و قەزییەكان ئیدی بۆچی جەماوەر دوای ئەو كەسانە بكەون و بە شان و باڵی ئەو كەسانەدا ھەڵبدەن كە ھێشتا باوەڕیان بە بەھای بەرز و پڕ مانایە لە كاتێكدا چیتر جەماوەر خۆی باوەڕی بەو شتان نەماوە.

ئیدی لەم سەردەمی پووچەڵ بوونی بەھایانەدا تەنھا ئەو كەسانە ناوبانگ پەیدا دەكەن كە چالاكن لە سۆشیال میدیاكاندا و، سۆشیال میدیاكان شەو و رۆژ ھەر باسی ئەمانە دەكەن ھەر چەندە ناوبەنگەكەیان ڕووكەشییە. ھەر لەم سۆنگەیەشەوە (باومەن) چەمكی (زەمەنی شل) یان( مۆدێرنەتی شل) یان (كۆمەڵگەی شل)ی داڕشت.

باومەن لە سەرەتای كتێبی (مۆدێرنەتەی شل)دا دەڵێت: “ڕۆژ لە دوای ڕۆژ باوەڕم پتەوتر دەبێت كە ئێمە دوچاری تەختێكی بەتاڵ بووینەتەوە لەناو كۆمەڵگەدا كە تیایدا نۆرم و بەھا كۆنەكان ھیچیان نەماون ھیچ لەو نۆرمانە بۆ ژیانی ئەمڕۆ دەست نادەن و كەڵكیان نەماوە بۆ دۆخی مرۆڤایەتی لە ژیانی ئەمڕۆدا، بەڵام لە ھەمان كاتدا نۆرم و بەھا و مانا نوێیانەش پەیدا نەبوون كە جێی ئەو نۆرم و بەھا بەسەرچووانەی جاران بگرێتەوە تا بتوانین بەھۆی ئەو بەھا نوێیانەوە لەگەڵ ئەم ژیانە مۆدێرنەدا ھەڵ بكەین و پرۆسەی ژیانی خۆمان بكەین، ئێمە تائێستاش نازانین كە لەگەڵ كام بەھادا بین و كام بەھا دروست بكەین كە دوور بێت لە ڕەخنە تا لەگەڵ ئەم زەمەنە مۆدێرنەدا بیگونجێنین.!؟

ئەوەی باومەن دەیڵێت ئەوەیە كە ئێستا ئێمە لەنێوان دوو جیھاندا دەژین جیھانێكی كۆن كە نۆرم و بەھاو یاساكانی بەكەڵكمان نایەن و جیھانێكی مۆدێرن كە ھێشتا نۆرم و بەھا و یاسای خۆی دروست نەكردووە و لە دیمەنێكی لەم جۆرەدا تووشی جۆرێك لە خەمساردی یان شل بوونەوە دەبینەوە لە ھەموو شتێكدا، چونكە ھێشتا بەھایەكی پتەو دروست نەبووە بۆ ئەم سەردەمە نوێیە و ھیچ بیروباوەڕێكی دوور لە ڕەخنەش شك نابەین بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم زەمەنی مۆدێرنەیە، ئێستا كاتی ئێمە كاتێكی شڵەژان و گرژییە كە ھیچ كەس لە ئێمە ناتوانین پێشبینی و چاوەڕوانی ھیچ شتێك بین تیایدا، چونكە چیتر ئارامی و ئاسودەیی و جێگیری لە جیھاندا نەماوە ھەموو شتەكان بە خێرایی دەگۆڕدرێن كە ئەستەمە بتوانین فریای ئەوە بكەوین كە بزانین سبەی چی دەبێت و چی ڕوودەدات.

باومەن دەڵێت: ئێستا ژیان لەم زەمەنی شل و لەم مۆدێرنە شلەدا وەك ئەوە وایە بە ناو كێڵگەی میندا بڕۆین و ھەموومان دەزانین كە ڕۆژیك و لەھەر شوێن و كاتێكدا بێت تەقینەوەیەك ڕوودەدات، بەڵام نازانین لە چ ڕێککەوتێكدا دەبێت.

ئیدی ھەر لەو كاتەی كە كچە مۆدیڵێك یان ئەستێرەیەكی كورد جلێكی سەرنجڕاكێش لەبەر بكات كە كەمێك ڕووتی پێوە دیار بێت ئەوا بەبێ ئەوەی بە خۆی بزانێت پێی ناوە بە مینەكەدا حاڵی وەك حاڵی ھەموو دانیشتوانی ناو مۆدێرنەی شلەوە و ھەرگیز ناتوانێت پێشبینی ئەو كاردانەوانە بكات كە لە كۆمەڵگەدا لەسەری ڕوودەدەن.

ھەرچەندە ڕەنگە ئەو لە خەیاڵی خۆیدا تەنھا بۆ ناوبانگ و بوون بە ئەستێرە یان بۆ دەرخستنی جوانی خۆی ئەمە بكات دوور لە نانەوەی ھەراوزەنا كەچی كۆمەڵگەی مۆدێرن لەبەر ئەوەی لەسەر ھیچ بەھایەك كۆك نییە، بۆی ھەیە ئەوە بكەنە بۆنەیەك بۆ ھەڵگیرساندنی ئاگری مشتومڕ و ناكۆكی لەنێوان گرووپە جیاوازەكاندا، لەسەر بابەتێك كە مرۆڤایەتی لێی تێر نابێت ئەویش جەستەی ژنە. كە لە بنەڕەتدا ئەو مشتومڕە ھەر كۆنەقینی نێوان ئەو دوو توێژ یان گرووپەیە كە لە كۆمەڵگای كوردیدا لەنێوان گرووپی پارێزکار و موحافیزكار كە ئایین پەروەری بە سەریدا زاڵە و ئەو گرووپەی تریش كە خۆی بە ھەڵگری بەھا خۆرئاواییە سیكیولارەكان دەزانێت، كە بە ھۆی مۆدێرنەی شلەوە بواریان بۆ دووبارە قسەكردن لەسەر جەستەی ژن دۆزیوەتەوە كە پێش سی بۆ چل ساڵ لەمەوبەر ھیچ مەجال و بوارێكی تیانەبوو كە قسەی لەسەر بكرێت، چونكە جاران بەھاكانی كۆمەڵگە كۆنكرێتی و دیاریكراو بوون،  بەبێ مشتومڕ و ھەموان پێی پابەند بوون و ھەر لادانێك لەو بەھایانە بەس بوو بۆ ئەوەی دەرت بكەن لە گرووپ و شكاتت لێ بكەن و لە گەڕەك دەرت بكەن، بەڵام ئێستا لەم زەمەنی مۆدێرنە و ژیانی شلەدا شتەكان و بەھاكان و یاساكان لاستیكین و ئەو پاك و ڕوونییەیان نەماوە.

لێرەوە بەلای گرووپی پارێزکار ئەو دیمەنەی كە ھەندێك لە كچە مۆدێلەكان بە نیمچە ڕووتی پێی دەردەكەون لەگەڵ نۆرم و بەھاكانی كۆمەڵگە یەكناگرێتەوە، بەڵام ئەم بۆچوونەی گروپە پارێزکارەكە زۆر لە جێی خۆیدا نییە، چونكە دەبێت بپرسین كامانەن ئەو بەھا و نۆرمە كۆمەڵایەتییە جێگیر و نەگۆڕانەی كۆمەڵگەی كوردی لەبارەی جلی خانمانەوە؟ چونكە گەر تەماشای جلی كوردی خانمان بكەین دەبینین مۆدێل و ستایلی زۆرە و لە ھەندێك مۆدیلدا قوماشەكە ھێند تەنك و شەفافە سنگ و قۆڵی خانمان بە باشی دیارە و سەرەڕای ئەوەش زۆربەی  ژنی كوردی پەچە و حیجاب لەگەڵ جلی كوردی نابەستن.

ئەگەر ئەم  پرسیارە جاران بكرایە واتە پێش ھاتنی مۆدێرنە ئەوا وەڵامەكەی لە دینەوە سەرچاوەی دەگرت، چونكە ئەوە تەنھا دین بوو دەستنیشانی ئەوەی دەكرد كە چی باشە و چی خراپە بۆ كۆمەڵگە و، دین خۆی نۆرم و بەھاكانی كۆمەڵگەی دادەنا.

بەڵام گەر ئەم پرسیارە ئەمڕۆ بكرێت ئەوا بەھۆی جیھانی نوێ و مۆدێرنەوە تووشی دابەش بوونێك دەبین لە كۆمەڵگە بەسەر دوو بەرەدا بەرەی داخران و كۆنەپارێز و بەرەی كرانەوە و نوێخواز.

ئێستا كۆمەڵگە بووە بە چەند گرووپێك،  گرووپی وای تیایە چیتر بەھا و نۆرمەكانی كۆمەڵگە بە پێویست نازانێت و پێی وایە كۆنن لەگەڵ ڕۆحی سەردەم  ناگونجێن و دەبێت بگۆڕدرێن.

ھەر گرووپە و ڕا و بۆچوون و بەھای خۆی ھەیە بۆ ژیان كە لەگەڵ بەھا و بۆچوونی گرووپەكانی تر یەك ناگرنەوە و سازیشی لەسەر ناكەن و بگرە تادێت ھەر گرووپە و توندتر و پێداگرتر دەبن لەسەر ڕاكانیان و لەناو ئەم جیاوازییەدا ھەر دوو گرووپی پارێزکار یان كۆنەپارێز، گروپی نوێخواز و گۆڕانخواز پشتی زیاتر بە مەرجەعیەتی فەرھەنگی خۆیان دەبەستنەوە.

گرووپی پارێزکار پێی وایە كە جل و پۆشاكی نیمچە ڕووت چوونە دەرەوەیەكی تەواوە لە نۆرم و بەھاكانی كۆمەڵگا و دەبێت ھەموو كۆمەڵگا دژی ئەو جۆرە پۆشاكانە بن، گرووپی نوێخوازیش پێی وایە لەبەركردنی ئەو جۆرە پۆشاكە ئازادییەكی تاكەكەسییە و نابێت ھیچ گرووپ و ھێز و لایەنێك حوكم بەسەر ئەو ڕووبەرە بچوكەدا بدات كە جەستەیە چونكە جەستە موڵكێكی تاكەكەسییە.

ئێستا ئێمە ناتوانین لایەنی ھیچ لەو گرووپانە بگرین چونكە ناتوانین ھیچ مانایەك بۆ خۆداپۆشین و خۆ ڕووت كردنەوە ببینین لەم سەردەمەدا كە زۆر بە خێرایی بەھاكانی تیا دەگۆڕدرێت و بەردەوام مۆدیلی جل و پۆشاكەكانیش دەگۆڕدرێن واتە ناتوانین بەھایەک بە خۆڕووتكردنەوەی ئەمڕۆ بدەین لە چاو ئەو بەھایەی كە بە خاتوو (گۆدایڤا)ی دەدەین، چونكە خۆ ڕووت كردبەوەی ئەمڕۆ تەنھا بۆ مۆدیلە نەك بۆ كارێكی بەھا و مانادار. چونكە كاتێك (گۆدایڤا) بە ڕووتی بە شەقامەكانی كانتۆنی (ماریكا)دا سوڕایەوە، ئەوا دانیشتوانی كانتۆنەكە كۆك بوون لەسەر جوانی و بەھاداری كارەكەی جگە لە پێدانی قارەمانێتی بەو خاتونە و كردنی بە ئەفسانەیەك كە تا ئەمڕۆش ڕێزی لێ دەگیرێت، بەڵام ناكرێت كچە مۆدێلەكانی ئەمڕۆی ناو كۆمەڵگەكانی خۆرھەڵاتی بەراورد بكرێن بە  خاتوو (گۆدایڤا)، تەنھا ئەوە نەبێت كە بە جلوبەرگە نیمچە ڕووتەكانیان دەبنە بابەتێك بۆ كاتە بەتاڵەكانی میدیاكان و پڕكردنەوەی سۆشیال میدیاكان بە كۆمێنت، ئەمەش لە ڕوویەكەوە دەسەڵات سوودی لێ دەبینێت بۆ لەبیر بردنەوەی ڕووداوە گەورەكان و شاردنەوەی قەیرانەكان لە خەڵكی، ئەم دیاردەیەش بەردەوام دەبێت تا كاتێكی نادیار لە سایەی زەمەنی شل و ژیانی شل و مۆدێرنەی شلەوە دووبارە بەسەرچوونەوەی خێرا و یەك لەدوا یەكەكانی شتەكان و بەھاكان لەم سەردەمی مۆدێرنەیەدا وەك زیگمۆند باو مان باسی دەكات.

تێبینی: بۆ ئامادەكردنی ئەم وتارە سوودی زۆرم لە وتارێكی ژنە رەخنەگری كولتووری (مھا فجال) وەرگرتووە، بە ناوی (ماالذي يخبرنا به علم الاجتماع عن فستان رانيا يوسف؟)

The post كچەكانی (گۆدایڤا) لە كوردستان appeared first on ژنەفتن.

هیگڵ: فەلسەفەی حەق

***
“فەیلەسوفەکان بە لێکدانەوەی جیهان دەستبەرداربوون و وازیان هێنا، لەکاتێکدا گرنگ گۆڕینیەتی”
کارل مارکس: تێزەکان دەربارەی فیورباخ

فەلسەفە و کۆرۆنا:
لە ڕابردوودا هیگڵ فەلسەفەی بە باڵندەی کوندەپەپوو “مینێرڤا” وەسفکردووە، کە لە ئێوارە و لە سەروبەندی ئاوابوونی خۆردا، دەردەکەوێت. بەم مانایەش فەلسەفە کەمێک چاوەڕوان دەبێت، تا ئەو کاتەی بیرکردنەوەکان پێدەگەن و وێنە ڕوون دەبێتەوە و ڕوانین مانیفێست دەبێت. ئیدی فەلسەفە دەست بە گوتاری خۆی دەکات، نمایشەکانی فۆرمالیزە دەکات، چەمکەکانی هەڵدەکۆڵێت و پرسیارەکانی قڵپ دەکاتەوە.
بەڵام پەتای کۆرۆنا ناگەهان هەموانی تێوەگلاند، لە ناویاندا خودی فەیلەسوفەکانیش، کە هەوڵیاندەدا هەندێک لە هێڵەکانی ڕووداوەکە/ پەتاکە، بە دەستەوە بگرن، چونکە  سەرەڕای کتوپڕی ئەوەی کە ڕوویدا و ئەوەی کە پێشبینی کراو نەبوو، جارێ کەسیش نازانێ ئایا ئەسڵەن ئێوارە دادێ، مادەم سپێدەی توولانی ئەم پەتایە هێشتا دەرنەکەوتووە؟
بێگومان کۆرۆنا پێوەرەکان و بیرکردنەوەکان و ستراتیژەکان و پلانەکان و هەتا شێوازەکانی ژیان و پەیوەندییەکانیشی گۆڕین، وەکچۆن سیاسەت و ئابووری و فێرکردنیشی گۆڕی. هەروەها چەمکەکانی سەرمایەداری و نیولیبڕالیزم، سیکولاریزم و بازاری ئازاد، ژیانی هاوبەش و ئەویدی گەرایی، خستنە بەردەم ڕەشەبای گۆڕان و ڕەخنە و پرسیارەوە. ئایا جیهان لەدایکبوونی سیستمێکی نوێی جیهانی: “جیهانی پاش کۆرۆنا” بە خۆیەوە دەبینێت؟ یاخود سەرمایەداری وەک مار کاژ فڕێ دەدات و پێستەکەی دەگۆڕێت و لەم قەیرانەش بەهێزتر و توندڕەوتر لە جاران دەژێتەوە؟ ئایا لە ئاست مەترسی ئەوەی کە تێیدا دەژین، لەبەردەم شەپۆلەکانی ڤایرۆسی کۆڤید نۆزدەی داڕزێنەر و لەناوبەردا، فەلسەفە دەیەوێ چی بڵێت؟

لەنێوان ئاگامبێن و ژیژەکدا: ژیانێکی ڕووت و بەربەری، بە ڕوخسارێکی هیومانیستییەوە

فەیلەسوفی ئیتالی جۆرجیۆ ئاگامبێنی خاوەنی کتێبی دۆخی ئاوارتە، بە خوازەیەک ئەو هەلومەرجە دەخاتەڕوو کە ئیتالیای تێدا ژیا و دەژی لەبەردەم هێرشی کۆرۆنادا و بە (ژیانێکی ڕووت) ناوی دەبات. بە جۆرێک کە لە سایەیدا قوربانی بە ژیانی سرووشتی، هاوڕێیەتی، سۆزەکان، کارکردن، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و هەتا بیروباوەڕە سیاسیی و ئاینییەکانیش دەدرێت، هەروەها ئەو ڕێوشوێنانەی کە دەوڵەت گرتنییە بەر، بوونە هۆی دابڕان و لە یەککردنی خەڵکی و فراوانکردنی بۆشاییەکانی نێوانیان، بە گوزارشتی ئاگامبێن ئەمەش هەموانی دووچاری کوێریی کرد.. کۆمەڵگا لە هەموو بەهایەک داماڵرا، تەنیا هەوڵی پاراستنی مانەوە درا، گەرچی ناکرێ لەوێ بیانوویەک یاخود پاساوێک هەبێت بۆ گرتنەبەری ڕێوشوێنەکانی حاڵەتی کتوپڕی و داخستنی تەواوەتی و کەرەنتینەکردنی خەڵکی، بۆیە مەترسی مانەوەی ئەو ڕێوشوێنانە بۆ کاتی لاوازی  ڤایرۆسەکە و کەمبوونەوەی پەتاکەش لە ئارادایە، بە جۆرێک کە دەوڵەت بیانکاتە ئامرازێک بە دەستی خۆیەوە، لە پێناو فەرمانڕەوایەتی و هەژموونی زۆرتر و زیاتردا. بەبڕوای ئاگامبن، لە ڕابردوودا نەتەوەکان کارەسات و ڤایرۆس و پەتاگەلیی لەناوبەرتر و ترسناکتر لەوەی ئەمڕۆیان دیووە، بەبێ ئەوەی کەس بیر لە ڕاگەیاندنی دۆخی ئاوارتە بکاتەوە و حاڵەتیی کتوپڕی ڕابگەیەنێت، بەو جۆرەی حکومەتەکانی ئەمڕۆ بەپەلە دەستیان بە پڕاکتیک کردنی کرد. بێگومان بەمە ئازادی سنووردار کرا و ژیانی خەڵکی کورت کرایەوە، بۆ ئەرکە بایۆلۆژییەکەی و قوربانی بە ڕەهەندە کۆمەڵایەتی و سیاسی و سۆزدارییەکانی ژیان درا. حاڵەتی ئاوارتە، ناکۆک و دژ بە کۆمەڵگەی ئازادە، لەبەر پاڵنەرگەلی ئەمنیی پەتیی، کە ئازادی سانسۆر دەکەن، مادام ترساندن و نەمانی ئاسایش، پاساوێکی بێگەردە. لەمانەش زیاتر، ڕاگەیاندنی جەنگ لەگەڵ دوژمنێکی نەبینراودا، لە سایەی گرتنەبەری ڕێوشوێنی کتوپڕی و قەدەغەکردنی هاتووچۆدا، بێهوودەترین و پوچترین جەنگە، لەنێو هەموو جەنگەکاندا. لە ڕاستیدا ئەوە جەنگێکی خودیی و نێوخۆییە، لە کاتێکدا گەر بزانین دوژمن لە دەرەوەمان نییە، بەڵکو لەناو خۆماندایە.  لەوانەیە زۆربەی نیگەرانییەکە، پەیوەندی بە ئێستاوە نەبێت، بەڵکو پەیوەست بێت بە ئایندەوە، ئاخر وەکچۆن جەنگەکان زنجیرەیەک تەکنیکی شوومیان لێ بەجێما، دەکرێ بە هەمان شێوە، ئەو ئەزموون و ڕێوشوێنانەی، بەهۆی قەیرانە کتوپڕەکەوە گیراونەتە بەر، بەردەوام بن، وەک: داخستنی زانکۆکان و خوێندنگاکان، ئیکتفاکردن بە فێرکردن لە دوورەوە، یاساغکردنی کۆڕ و کۆبوونەوە و دیالۆگ و دیدارە مشتومڕئامێزە سیاسی و کولتوورییەکان، پاشان ناچارکردنمان بەوەی کە ڕازی بین بە ئاڵوگۆڕی نامە و مەسیجە ئەلیکترۆنییەکان، وەک ئامرازی پەیوەندیکردن و ئەنجامدانی دیداری ئامێریانەی دیجیتاڵی، لە جیاتی یاخود وەک ئەڵتەرناتیڤی هەموو چاوپێکەوتن و دیدارێکی ئاسایی نێوان مرۆڤەکان.

هەروەها لەلای خۆیەوە فەیلەسوفی سلۆڤینی “سلاڤۆی ژیژەک” وتارەکەی بەوە دەستپێکرد، کە خوازیارە دووچاری پەتای کۆرۆنا ببێت، ڕەنگە ئەمە خواست و تەمەننایەکی سەیر و نامۆ بێت، بەڵام لەوانەیە ڕێگایەکیش بێت بۆ ڕزگاربوون لەو حاڵەتی ترس و نیگەرانی و دۆخە گوماناوییە ماندووکەرەی،  کە زادەی بارودۆخێکە فەیلەسوفەکە لە سایەی پەتای کۆرۆنادا تێیدا دەژی. بە بۆچوونی ژیژەک هەندێ گۆڕانکاری ڕیشەیی لە ژیانی ئەمڕۆدا سەریان هەڵداوە، چونکە ناتوانین فەنتازیای ئەو وەرچەرخانە بکەین کە بەسەر ژیانی ڕۆژانەماندا هاتووە. بێگومان جیهان دەستبەرداری سوڕانەوە بووە، ئایندە سەرسامکەر و دژوارترە، ئەمە لە کاتێکدا کە ڕۆشنایی قەیرانێکی مەزن، لە ئاسۆدا دەرکەوتووە. هەموو ئەمەش بەو واتایە دێت، کە پێویستە پەرچەکرداری ئێمە مەحاڵ فەراهەم بکات، لە پێناو کەناگیرکردنی خراپتردا، وادیارە ئەم مەحاڵە لەنێو ڕێوشوێنەکانی سیستمی جیهانی هەنووکەدا شیمانە نییە. ژیژەک بڕوای وایە کە هەڕەشە مەزنەکە کورت نابێتەوە بۆ ” بەربەریزمی ڕاشکاو”، یاخود کورت نابێتەوە بۆ ململانێی دڕندانە لەسەر مانەوە. بەڵکو هەڕەشە گەورەکە لە مەترسیی دەرکەوتنی “بەربەریزمدایە بە ڕوخسارێکی  هیومانیستییەوە”  کە لەناو ڕێوشوێنە توندانەدا بەدی دەکرێت، کە بۆ پاراستنی مانەوە گیراونەتە بەر و هەروەها شەرعییەتی خۆشی لە گوتەی پسپۆڕ و شارەزایانەوە بەرجەستە دەکات. بێگومان وێناکردنەکانمان، لەبارەی کەمکردنەوەی گریمانە بنچینەییەکەی ئەخلاقی کۆمەڵایەتیمان بینی، ئەو کاتەی ئیتالیا ڕایگەیاند لە حاڵەتی خراپتربوونی بارودۆخەکەدا، شیمانەیە بەساڵاچووان و ئەوانەی کە نەخۆشی درێژخایەنیان هەیە، لە چاودێری تەندروستی بێبەش بکرێن. یانی بە ئاسانی  وازیان لێدەهێنرێت بۆ مردن. لەم حاڵەتەشدا دەستدرێژی دەکرێتە سەر لۆژیکی مانەوە بۆ بەهێزەکان، سادەترین پرەنسیپەکانی ئەخلاقی سەربازی، ئەوەیە کە بە دەق باس لە پێداویستی چارەسەرکردنی بریندارەکان دەکات، پاش تەواوبوونی جەنگەکە، هەتا گەر هەلی مان و ڕزگارکردنیشیان زۆر کەمیش بێت. پاشان فەیلەسوفەکە ئەمەش بۆ گوتەکانی زیاد دەکات: من کەسێکی زۆر واقیعیم، چونکە لە جیاتیی فەراهەمکردن و ئابووری، پێویستە ئامانجی یەکەم بریتی بێت لە پێشکەشکردنی یارمەتی بێمەرج بۆ ئەوانەی پێویستیان پێیەتی، بە چاوپۆشین لە تێچوونەکان. هەروەها لە خستنەڕووی ڕەخنەکانیدا لەسەر ئەو بۆچوونەی ئاگامبێن، کە پێیوابوو ئەوەی ئێمە تێیدا دەژین “ژیانێکی ڕووت”ە، کە دەبێتە مایەی جیاکردنەوەی مرۆڤەکان، ژیژەک بۆچوونی وابوو کە هێشتنەوەی مەودا و ئاسایش پارێزی، بە هەمان شێوە جۆرێکە لە ڕێزگرتن لەوانیدی، لە ترسی گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لەنێویاندا، لەبەر ئەوە لێرەشدا تەرکیز خراوەتە سەر بەرپرسیارییەتی تاک، لەبەر گرنگییەکەی، کە دەتوانێت مشتومڕە گرنگەکە بەرەو: چۆنییەتی گۆڕینی سیستمە کۆمەڵایەتیی و ئابوورییەکە بەرێت.
جەنگ لەگەڵ کۆرۆنا هیچی تر نییە، جگە لە دەست خستنە نێو دەست دژ بە  “وەهم و خەیاڵپڵاوە ئایدۆلۆژییەکان”، ئەویش بەو پێیەی کە ئەم جەنگە بەشێکی جیانەکراوەیە، لە بەرخۆدانی فراوانی ژینگەپارێزی.
بەپێی هەڵسەنگاندنی ژیژەک قەیرانی کۆرۆنا، ئەم سێ ڕەهەندە بنەڕەتییەی هەیە: ڕەهەندی تەندروستی و پزیشکی (بڵاوبوونەوەی پەتاکە). ڕەهەندی ئابووری (بە چاوپۆشین لە دەرئەنجامەکانی، پەتاکە دەرهاویشتەی ئابووری خۆی هەیە) هەرچی ڕەهەندی سێیەمە، ڕەهەندێکی گرنگە و ناکرێ بێئەرزش و سووک تەماشای بکەین، ئەویش ڕەهەندێکی پەیوەستە بە تەندروستیی هزری و ئەقڵییەوە.
بۆیە ئەوەی ئەمڕۆ تێبینی دەکەین، بریتییە لە هەڵوەشانەوەی ڕێوشوێنە بنەڕەتییەکانی جیهان: “پەیوەندی جەستەیی ڕۆژانەی مرۆڤەکان، گەشتی فڕۆکەوانی، پشووەکان، کڕین و فرۆشتنی پشکەکان قازانج…”،  لەبەر ئەوە تەنیا کەرەنتینەکردنی خەڵک بەس نییە بۆ ڕزگاربوون لە پەتاکە، بەڵکو بۆ ئەوەی هەوڵەکانی کەرەنتینەکردن سەرکەوتووبن، پێویستە هاوکارییە خۆراکی و تەندروستییەکان و خزمەتگوزارییە گشتییەکان بۆ خەڵکی کەرەنتینەکراو فەراهەم بکرێن. ئەمانە کۆمەڵێ وێناکردنی کۆمۆنیستانەی نموونەیی نین، بەڵکو کۆمەڵێ وێناکردنی کۆمۆنیستانەن، کە پێداویستی مانەوەی ڕووت و ئەبستراکت دەیانسەپێنێت، چونکە ” لە قەیرانەکەدا هەموان سۆشیالیستین”.
پاشان ئەم فەیلەسوفە ئەوەش دەخاتە سەر گوتەکانی و دەپرسێت: ئایا ئەوەی هەنووکە لەناویدا دەژین، دابڕانێکی تازەیە، وەک ئەوەی “نائومی کلاین” بە سەرمایەداری کارەساتەکان، ناوی برد؟ یان بەو مانایە دێت کە ئێمە لەبەردەم سیستمێکی نوێی جیهانیداین، کە لەوانەیە سیستمێکی خاکیتر و گەلێ هاوسەنگتریش بێت؟

ئێدگار مۆران و قەیرانی نادڵنیایی

فەیلەسوفی فەرەنسی ئێدگار مۆران، لە دیدارێکدا پێیوایە ڤایرۆسی کۆرۆنا بە شێوەیەکی کتوپڕ و تراژیدی چارەنووسی هاوبەشی مرۆڤایەتی ڕووتکردووەتەوە، چونکە ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین ئەوەیە کە سیکولاریزم لە هەوڵەکانیدا بۆ یەکخستنی بواری تەکنیکی و ئابووری سەر ڕووی زەمین، هانی لێکتێگەیشتنی نێوان گەلانی نەداوە، بۆیە لەبەر ئەم هۆکارە و لەبەردەم نەبوونی هاریکاریی نێودەوڵەتی و پیوار و نائامادەیی ڕێکخراوگەلێکدا، کە بە هاوبەشی ڕێوشوێنگەلێک بگرنە بەر کە لە ئاستی پەتاکەدا بن، بە ئاشکرا داخرانی نەرگسیانەی نەتەوەکان بەسەر خۆیاندا دەرکەوتووە.

زەمەن لەگەڵ کەرەنتینەدا لە ئەژمارکردن، ڕزگار دەبێت، واتە زەمەنێک کە لە بازنەی (میترۆ- کار- نووستن) قوتار بووە. بۆیە دەتوانین خودی خۆمانی تێدا بگێڕینەوە و پێداویستییە ژینالۆژییەکانمان دیاری بکەین: کە مەبەست لە خۆشەویستیی و سۆز و هاوڕێیەتیی و هاریکاریی و بەتەنگەوەچوونی یەکتری و شیعرییەتی ژیانە

لێرەوە بە تێگەیشتنی مۆران، پێویستە بە دوای ڕێڕەوێکی نوێدا بگەڕێین، کە دەستبەرداری ئایدۆلۆژیای نیولیبڕالیزم دەبێت، لە پێناو بونیادنانی سیاسەتێکی کۆمەڵایەتیی و ژینگەییدا دژ بە قەیرانەکە. ئەم ڕێڕەوە تازەیەش کار لەسەر ڕاستکردنەوەی ئەو پاشماوانە دەکات، کە سیکولاریزم کەڵەکەی کردوون، لە ڕێگەی دامەزراندنی هەندێ ناوچەوە، کە ڕزگاریان بووە لە سیکولاریزم، چونکە لەنێو کۆمەڵگای ئەمڕۆدا پایەکانی هاریکاریی سوننەتی بوونیان نەماوە، هاریکاری و بە تەنگەوەچوونی یەکتری، مەسەلەیەکە، کە پێویستیی بە هاندانە لەنێوان هاوڵاتییان و دراوسێکان و کرێکاراندا. بارودۆخەکە ئەوەش دەکاتە پێداویستی کە چاو بە کەڵکەڵەی بەرخۆری یاخود بەرخۆری سڕکراودا بگێڕینەوە، بۆ ئەوەی لە بەرژەوەندی چلۆنایەتیدا، ڕزگارمان ببێت لە چەندایەتی. بە بۆچوونی ئەم بیریارە، بە ڕوونی دەردەکەوێت، کە زەمەن لەگەڵ کەرەنتینەدا لە ئەژمارکردن، ڕزگار دەبێت، واتە زەمەنێک کە لە بازنەی (میترۆ- کار- نووستن) قوتار بووە. بۆیە دەتوانین خودی خۆمانی تێدا بگێڕینەوە و پێداویستییە ژینالۆژییەکانمان دیاری بکەین: کە مەبەست لە خۆشەویستیی و سۆز و هاوڕێیەتیی و هاریکاریی و بەتەنگەوەچوونی یەکتری و شیعرییەتی ژیانە، کە ئەویش جۆرە پاککەرەوەیەکە، کە شێوەی ژیانمان درێژ دەکاتەوە و حاڵیمان دەکات کە ژیانی هاوبەش بە فۆرمێکی باش، بریتییە لە فەراهەمبوونی تواناکانی من لەناو ئێوەی فرەدا، چونکە ترس لەوەی کە ڕوودەدات، خۆراک بە نێرگسییەتی نیشتمانی یاخود ئایینی دەدات، دواتریش هاریکاریی نیشتمانی پێویستە، بەڵام بەبێ فەرامۆشکردنی هوشیاری هاوبەش لەسەر چارەنووسی ئینسان. مرۆڤایەتیی لە قەیراندایە و پەیامی ڤایرۆسەکەش ئاشکرایە و پێویستە گوێبیستی بین، ئەم پەتایە دەمانخاتە بەردەم شێوازە جۆربەجۆرەکانی نادڵنیایی، چونکە ئێمە هیچ لەبارەی سەرچاوەی ڤایرۆسەکە و ئەو گۆڕانکارییانەوە نازانین، کە دەکرێ لە کاتی بڵاوبوونەوەیدا سەرهەڵبدەن. یان هەتا هیچ لەبارەی پاشەکشێکردنی پەتاکەوە نازانین و زانیاریمان لەبارەی پاشماوەکانی کەرەنتینەکردن لەبەردەم جۆرەکانی دابەشکردن نییە و هەروەها زانیاریمان لەسەر دەرهاویشتە سیاسی و ئابووری و نیشتمانیی و جیهانییەکانی پەتاکەش نییە، دواتریش لەبەر ئەوەیە ئێمە لەبەردەم شێوازە جۆربەجۆرەکانی دڵنیا نەبوونداین.  ئەوە مەسەلەیەکی تراژیدییە کە شێوازی بیرکردنەوەی کەرتکەری دابەشکەر ژیانی ئێمەی کۆنترۆڵ کردووە و فەرمانڕەوایەتی بڕیارە سیاسیی و ئابوورییەکان دەکات. بێگومان دەستنیشانکردن بووە مایەی هەڵە لە پێشبینیکردن و وەرگرتنی بڕیارەکاندا، هەروەها مەیلی قازانج و پاڵنەری هەڵپەکار بەرەو قازانج، ئەو ڕەگەزانەن کە بەرپرسیاری سەرهەڵدانی گەلێ کارەسات بوون، لەوانە پەتای کۆرۆنای٢٠١٩. پاشان لە چوارچێوەی تیۆری بیرکردنەوەی پێکهاتەدا کە مۆران بەرگری لێدەکات، ئەمەش دەخاتە سەر گوتەکانی: جیهان لە ئەمڕۆدا کە بە شارەزایی و پسپۆڕی هەمەلایەن و قووڵ هەڕەشە لێکراوە و لەبری دیالۆگ و گفتوگۆ لەسەر دابەشکردن دامەزراوە. بێگومان بینیمان کە توێژەرە یەکگرتووەکان خاوەنی پێشڕەوی بوون، چونکە ئەوان لە ڕێگەی پەیوەندی و دیالۆگەوە توانیان بەگژ پەتاکەدا بچنەوە، دیالۆگێک، کە لەنێوان پزیشکەکانی جیهاندا، بە جیاوازی پسپۆڕییەکانیانەوە، هێشتا ڕوو لە فراوان بوونە. بۆیە زانست بە گفتوگۆ دەژی، بوونی هەر سانسۆر و چاودێرییەکیش لەسەری بێبەشی دەکات لە دەرئەنجامی باشتر.
مۆران بەرەو لای کتێبەکەی “چەمکی قەیران” ئاراستەمان دەکات. چونکە هەموو قەیرانێک لە سایەی پشێوی و نەبوونی دڵنیاییدا دروست دەبێت و لەناو بنەمای کاری سیستمێکی دیاریکراودا دەردەکەوێت. سیستم هەوڵدەدات پارێزگاری لە هاوسەنگی خۆی بکات و هەموو شێوازە لادەرەکانیش یاساغ بکات، شێوازگەلی لادەر، کە ئەگەر بەریان لێنەگیرێت، توانای هەڕەشەکرن و تێکشکاندنی بنەماکانی سیستمیان هەیە. دەکرێ بڵێین، قەیرانەکە بە دوو ئاراستەدا دەڕوات:
یەکەم: خەیاڵ هاندەدات، بە ئاراستەی چارەسەری نوێگەردا بگەڕێت.
دووەم: دەکرێ لە حاڵەتی سەقامگیری پێشوودا، دەستبەردار ببێت، یان دەکرێ چاوەڕوانی ئەوە بکات کە ئاسمان و چاودێری ئیلاهی بۆی دەدۆزێتەوە، بەپێی بۆچوونێک، کە دەڵێ: قەیرانەکە دەرئەنجامی کرداری گوناهبارانە، ئەمەش دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی فەنتازیایەک کە پێیوایە پێویستە کەسی گوناهبار بکرێتە قوربانی. بە بۆچوونی ئێدگار مۆران لە واقیعدا سەرلەنوێ گەلێ بیرۆکەی پەرش و پەراوێزخراو بە یەکەوە گێڕدرانەوە و لە هەموو جێگایەکیش بڵاو کرانەوە، وەک: گەڕانەوە بۆ بیرۆکەی سەروەری، خزمەتگوزارییە گشتییەکان، تایبەتمەندی و پسپۆڕییەکان، گەڕانەوە بۆ کولتوورە لۆکاڵییەکان، ڕووبەڕووبوونەوەی سیکولاریزم و نیولیبڕالیزم، چونکە لە بەگژاچوونەوەی کەمی خزمەتگوزارییە گشتتییەکاندا، بڵاوبوونەوەی پیشەسازی دەمامکی واقیعیمان بینی، بە شێوازگەلی هەرەوەزی لە کارگە تایبەت و ئەهلییەکاندا، کە لەگەڵ دابەشکردنی دەمامکدا بە خۆڕایی، هاریکاریی نێوان دراوسێکان و چاودێریکردنی بەساڵاچووان و منداڵانیشمان بینی، کە هاوسەنگ بوو لەگەڵ نائامادەیی شێوازەکانی هاریکاریی نێوان دەوڵەتاندا. کەرەنتینەی تەندروستی، توانای خەڵکی هاندا، لەسەر ڕێکخستنی ئامێرئاسا و سووککردنی فشارەکان، بە خوێندنەوە و گوێگرتن لە میوزیک و سەیرکردنی فیلم. قەیرانەکە هاندەری تواناکانی داهێنانە لەلای تاکەکان. هەروەها ڕێنماییەکانی پاش هیومانیزم، ئەفسانەی پێداویستی مێژوویی پەرەسەندن و توانای ئینسان لەسەر دەستەبەرکردنی نەمری، تا سەر لوتکە بەرز دەکاتەوە، ئاشکرایە لە چاودێریکردنی هەموو ئەمەشدا، زیرەکی دروستکراو بووەتە ئامرازی. لەبەر ئەوەی ئەم قەیرانە، بەو پێیەی کە قەیرانێکی بایۆ ئیکۆلۆژی- ژینگەیی- هەسارەی زەوییە، بۆیە بە شێوەیەکی ڕوون و ئاشکرا لاوازی ڕەگەزی مرۆڤی لەسەر فەراهەمکردنی هیومانیزمەکەی، ڕووتکردەوە، چونکە لە ڕووی ئابوورییەوە، هەموو ئەو دۆگمانەی لەرزاند کە ئاراستەی ئابوورییەک کران، کە بە دیاردەی فەوزا و کەمایەسی، هەڕەشەی لە ئایندەمان دەکرد. لەسەر ئاستی دەوڵەت نەتەوەش، ئەو کەموکوڕییانەی دۆزییەوە، کە لەنێو سیاسەتدا ئەولەوییەتیان دەدا بە سەرمایەدار لەسەر حیسابی کار. وەک ئەڵتەرناتیڤیش خۆپاراستنی ئاشکراکرد لە پێناو هەرچی زیاتری ڕەتدانەوە و کێبەرکێ کردندا، بەبێ پشتگوێ خستنی لایەنە کۆمەڵایەتییەکەی: کە بێگومان بووە مایەی کەوتن و داڕمانی جیاوازییەکانی نێوان ئەوانەی کە لەنێو ئاسایشێکی بەرتەسکدا دەژین و ئەوانەش کە لەنێو خانەباخە گەورەکانیان و کۆشکە شاهانەکانیاندا دەژین. لەسەر ئاستی شارستانیش: لە نائامادەیی بەتەنگەوەچوون و هاریکاریکردنی یەکتری و ژەهراویبوونی بەرخۆرییەوە دەمانگێڕێتەوە سەر بیرکردنەوە. دواتر بەو پێیەی کە پەتاکە قەیرانێکی فیکرییە: ئەوا لێرەوە لە ڕێگەی پەتاکەوە پەی بە قەوارەی کونە ڕەشەکەی نێو بیرکردنەوەمان دەبەین، ئەو کونە ڕەشەی کە ڕێگەمان پێنادات دژوارییەکانی واقیع ببینین. هەروەها وەک قەیرانێکی ئۆنتۆلۆژی: بە هەمان شێوە پەتاکە پاڵمان پێوە دەنێت بۆ پرسیارکردن لەبارەی پێداویستییە ڕاستەقینەکانمان و دەربارەی بەدواداچوونەکانمان کە نامۆبوونمان لەنێو ژیانی ڕۆژانەدا دەیشارێتەوە. پێویستە جیاوازی بکەین لەنێوان سەرگەرمییەکدا کە حەقیقەتی ئێمە دەشارێتەوە و لەنێوان بەختەوەرییەکیشدا کە لە دیدارماندا لەگەڵ بەرهەمە هونەرییە مەزنەکاندا بە دەستی دەهێنین، بە جۆرێک کە ڕووبەڕوو چاویان بە حەقیقەتیی چارەنووسی مرۆییمان دەکەوێت. لێرەوە بە تێگەیشتنی مۆران دەکرێ بڵێین: گەر لەم قەیرانەدا چارەنووسمان ئەوە بێت، کە لەنێو دووری و داخرانی گشتی جەستەییدا بژین، ئەوا پێویستە لەمەوە خۆراک بە نزیکبوونەوەی هزری نێوان مرۆڤەکان بدرێت.

ئالان بادیۆ: بەرەو قۆناغی سێیەمی کۆمونیزم

وەسفکردنی بیریاری فەڕەنسی “ئالان بادیۆ” بۆ پەتاکە، پشت بە ڕەخنەگرتن و ئاسانکردنەوە دەبەستێت. واتە ئەو بە گشتی ڕەخنە لە کارلێککردن لەگەڵ پەتاکە دەگرێت و ئاسانکردنەوەکەش هەوڵدانە بۆ ئەوەی مەسەلەکە گەورە و ترسناک نەکرێت. مادام ڤایرۆسەکە سەر بە بنەماڵەیەکە کە لە ڕابردوودا و لە ساڵی ٢٠٠٣دا خۆی لێداوین، بەبێ ئەوەی وڵاتان پاڵپشتی جیدی پڕۆژەکانی لێکۆڵینەوەی تەندروستییان دابێت لەم بوارەدا. یەکەمجار “من” وەک بنەمایەکی زێڕینی ئایدۆلۆژیای هاوچەرخ، بێهوودە و بێمانا بووە، ڕێگاکانی ڕزگاربوون دەستەبەر ناکات، بە قەدەر ئەوەی وەک بەشدارێک دەستی هەیە لە درێژکردنەوەی تواناکانی خراپەدا. لەبەر ئەوە لەوانەیە تەحەدای نموونەیی کە پەتای کۆرۆنا دەیکات، بریتی بێت لە “پەرش و بڵاوکردنەوەی چالاکی جەوهەریی ئەقڵ” و ناچارکردنی کەسەکان بە گەڕانەوە بۆ ترادیسیۆن: ( سۆفیگەری، پڕوپووچی ، نوێژ و نزا کردن، پێغەمبەرایەتی، نەفرەت..) ئەم مەسەلەیە سەدەکانی ناوەڕاستمان بیر دەخاتەوە لە کاتی بڵاوبوونەوەی تاعوندا. بە هەمان شێوە ئەم بارودۆخە وامان لێدەکات سەرنج بدەینە یەکتربڕینەکان و پارادۆکس و ناکۆکییە فرە چەشنەکانی پەتاکە: یەکتربڕینی سرووشت و کۆمەڵگا، لە دوو هۆکاری بنچینەییدا: هۆکاری یەکەمیان کۆنە کە خۆی لە دۆخی بێ ئەرزشبوونی بازاردا دەبینێتەوە (وەک بازاری ویلایەتی ووهان) کە ئاژەڵان لە بازارەکەیدا بەپێی ڕێوشوێن و خوونەریتی کۆن دەفرۆشرێن. هۆکاری دووەمیش مۆدێرنە: بریتییە لە بەرپرسیاریەتی سەرچاوەی ڕەسەنی بڵاوبوونەوەی پەتاکە لەسەر هەسارەکە، کە لە ئەستۆی بازاری سەرمایەداری جیهانییدایە، کە پشت بە بزاوتە بەردەوام و خێراکەی دەبەستێت. لێرەوە لە جیهانی هاوچەرخدا، دەست لە پارادۆکس و ناکۆکییەکی گرنگ دەدەین، بە جۆرێک کە ئابووری و پڕۆسە گەورەکانی بەرهەمهێنانی شتومەکی پیشەسازی لەژێر چاودێری بازاری جیهانیدایە و هەر خۆشی بە کارەکانی هەڵدەستێت، بەپێی ڕەهەندێکی پێکهاتەیی هاوبەشی نێوان وڵاتان، بۆ نموونە پێکهاتەی مۆبایلێک هەوڵی حەوت دەوڵەتی جیاوازی بۆ دروستکردنی لە خۆ دەگرێت، کەچی لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا هێزە سیاسییەکان لە بنەڕەتدا هێزگەلی نیشتمانین، لەبەردەم هەر ڕێوشوێنێکدا کە بگیرێتە بەر و ببێتە مایەی دەرکەوتنی دەوڵەتێکی سەرمایەداری جیهانی.

لە کاتی جەنگ و پەتاشدا دەوڵەت پەنا دەباتە بەر تێپەڕاندنی ڕێڕەوی سرووشتی چینەکەی، تاکو هەندێ کرداری ستەمکارانە ئەنجام بدات،

هەروەها پەتاکە دروستکەری چرکەساتێکە، کە تیایدا ناکۆکی نێوان سیاسەت و ئابووری دەبێتە ناکۆکییەکی ئاشکرا و زەق، بە جۆرێک کە وڵاتانی ئەوروپا پەنایان نەبردە بەر هەموارکردنەوەی سیاسەتەکانیان بۆ بەگژاچوونەوەی ڤایرۆسەکە،  بۆیە کە وڵاتان کەوتنە ناو ئەم جۆرە ناکۆکیانەوە وایان لێدێت لە بەگژاچوونەوەی پەتاکەدا لایەنی ڕێزگرتن لە میکانیزمە شیمانەکانی سەرمایەدار بگرن. گەرچی سرووشتی پەتاکەش ناچاری بکات کە شێوازی دەسەڵات و چالاکییەکانی هەموار بکاتەوە. ڕەنگە میتافۆرەکەی ماکرۆن، کە دەڵێ: “ئێمە لە دۆخی جەنگ داین”، تا ئەندازەیەکی زۆر ڕاست و  دروست بێت، چونکە لە کاتی جەنگ و پەتاشدا دەوڵەت پەنا دەباتە بەر تێپەڕاندنی ڕێڕەوی سرووشتی چینەکەی، تاکو هەندێ کرداری ستەمکارانە ئەنجام بدات، تاکو بەر بە ڕوودانی کارەساتێکی ستراتیژی بگرێت. لێرەوە گەڕانەوەی دەوڵەتی خۆشگوزەرانی خەرجییەکان کە دەبێتە مایەی یارمەتیدانی خەڵک و ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی، لەو دەربڕینانەیە کە هیچ ئایرۆنی و سەرسامییەک ناوروژێنێت، ئەمەش دەرئەنجامی لۆژیکی بردنەوەی جەنگەکەیە، لەگەڵ پاراستنی سیستمی کۆمەڵایەتی باڵادەستدا. ئەمەش پێداویستییەکی سەپێنراوە، لە ڕێگەی ئەنجامدانێکەوە کە لەگەڵ سرووشت یەکدەبڕێت و (لە ڕووی ڕۆڵی بەرچاو و دیاری زاناکانەوە) لەگەڵ سیستمی کۆمەڵایەتیشدا (لە ڕووی دەستتێوەردانی ستەمکارانەی دەوڵەتەوە) لەبەردەم گەورەیی پەتا پێشبینی نەکراوەکەدا، هیچ ڕێوشوێنێکی دەوڵەتی پێش ماکرۆنی نەگیرانە بەر، ئەمەش داوای لە دەوڵەت دەکرد کە بە شێوەیەکی ئاشکراو هەمەلایەن پێداگری لە بەرژەوەندییەکان بکات، ڕێوشوێنێک کە هەر بە تەنیا بۆ بۆرژواکان سەرەتا گرنگ نەبوو، لەگەڵ جەختکردنەوە لەسەر ئەولەوییەتی پاراستنی بەرژەوەندی ئەو چینە لە ئایندەدا، کە شادەماری دەوڵەتە. بە بۆچوونی بادیۆ وانەیەکی سوودبەخش کە هەڵهێنجانی شیمانە بێت ئەوەیە کە دەرکەوتووە ناکرێ پەتاکە لە فەڕەنسا هیچ دەرهاویشتەیەکی سیاسی شایەنی باسی لێبکەوێتەوە. چونکە لەبەردەم دزێوی و بێئەرزشی دروشمە بۆرژواکاندا بۆ ڕزگاربوون لە ماکرۆن، ئەوا ئەمە لە هەموو حاڵەتێکدا هەرگیز نوێنەرایەتی هیچ گۆڕانێکی شایستە بە سەرنجدان ناکات. سەبارەت بەوانەش کە داوای گۆڕانکاری سیاسی دەکەن، پێویستە کار لەسەر دۆزینەوەی کارئەکتەرە سیاسییە تازەکان و پڕۆژەی پێگە سیاسییە نوێیەکان و پێشکەوتنێک کە سنووری وڵاتان تێدەپەڕێنێ بەرەو قۆناغی سێیەم لە کۆمونیزم، پاش ئەوەی کە هەردوو سەردەمی تیوریزەکردن و ئەزموونە نێودەوڵەتییەکەی بە شکست کوتاییان هات، هەروەها سەبارەت بە کارلێککردن لەگەڵ پەتەکەدا تۆڕەکانی پەیوەندی کۆمەڵایەتی لەگەڵ ئەوەی کە گەرمکەرەوەی گیرفانی دەوڵەمەندەکان بوون ئەوەشیان سەلماندووە کە شوێنی زۆربوونی ئەو پڕوپاگەندانە کە بەڵگەیەک نییە بۆ ڕاستییان، لەگەڵ ئیفلیجی پەتالێدراوان و ئەوانەی کە ڕێوشوێنە کۆن و تاریک و فاشییەکان دەدۆزنەوە.

سەرچاوە: وتاری /  جائخة كورونا: قرات فلسفية….احمد العطار…موقع: الاوان العربي ١٠يونيو ٢٠٢٠.*

The post پەتای کۆرۆنا: خوێندنەوە فەلسەفییەکان appeared first on ژنەفتن.