کارەکتەر

جەمیلە، ژنە کوردێکی ئێزیدی، تەمەن سی بۆ سی و پێنج ساڵ دەبێت.

مێزێک لە ناوەڕاستی ژوورێکی بچووكدایه‌، دوو کورسی لەم بەروئەوبەری مێزەکە دانراون. لامپایەک لە ناوەڕاستی ساپیتەی ژوورەکەوە بۆ ناوەڕاستی مێزەکە هاتۆتە خوارەوە، وەک ژووری لێپێچینەوەی پۆلیس. دەرگایەک لە سوچێکی ژوورەکەدا هەیە، پەنجەرەیەکیش بە بەرزایییەکەوە. هیچ شتێکی تر لە ژوورەکەدا نییە.

تاریکی.

دەرگاکە دەکرێتەوە، ڕووناکییەک لە دەرەوەی ژوورەکەوە که‌مێکی ناو دەرگاکە ڕووناک دەکاتەوە. جەمیلە دێتە ژوورەوە، ڕوخساری دیار نییە، زیاتر وەک تارمایییەک، لەنێوان تاریک و ڕوونی ژوورەکە و ناو دەرگاکەدا دەردەکەوێت. چەند چرکەیەک لەناو دەرگاکەدا دەوەستێت، دێتە ژوورەوە و دەرگاکە لە دوای خۆیەوە دادەخاتەوە.

ڕووناکی.

جەمیلە

(سەیری ژوورەکە دەکات و ماوەیەک پشت دەنێت بە دەرگاکەوە و ناجووڵێت.)

ناوم جەمیلەیە

ژنێکی کوردی ئێزیدیم

تەمەنم

سی و پێنج ساڵە

دەمەوێت

چیرۆکی خۆمتان

بۆ بگێڕمەوە

(بێدەنگییەکی کورت.)

نازانم

لە کوێوە

دەست پێ بکەم

(وچان.)

ناتوانم ئەوەم بیربچێتەوە

ناتوانم

لە بیرم بچێتەوە

چۆن دەکرێت

ئەوە لە بیر

بچێتەوە

کە چییان لەو منداڵە کرد

منداڵێکی ساوا

نا بیر ناچێتەوە

هەرگیز

(وچانێکی کورت.)

ناتوانم تێبگەم

ناکرێت

چەند بیر دەکەمەوە

هیچ حاڵی نابم

چۆن بتوانم

حاڵی بم

حاڵی نابم

(دێتە ناو ژوورەکەوە و سەیرێکی مێز و کورسییەکان دەکات.)

دواجار

کەسێک گوێی

لێ گرتم

دوای ئەو هەموو

ساڵە

کەسێک گوێی لێ گرتم

کەسێک هات

گوێی لێ گرتم

(بێدەنگی.)

چی بگێڕمەوە

کەس باوەڕم پێ دەکات

باوەڕ ناکەم

وا چاکە بڕۆم

(دەیەوێت لە ژوورەکە بچێتە دەرەوە، بەڵام دەوەستێت و دەگەڕێتەوە ناو ژوورەکە.)

بوورامەوە و لە هۆش خۆم چووم

(بێدەنگییەکی کورت.)

دوای سێ جار

سێ جار

(دەست دەگرێت بە سکییەوە، وەک بیەوێت ناوسکی دەربهێنێت.)

(بە هەموو هێزی هاوار دەکات و دەکێشێت بە سکیدا.)

دوای سێ جار

لاقەکردن

(بێدەنگ دەبێت و یەکێک لە کورسییەکان ڕادەکێشێت و لەسەری دادەنیشێت.)

(بێدەنگی.)

ویستمان ڕابکەین

من و سێ ژنی تری

ئێزیدی

بەسەر دیواری ئەو ماڵەدا

هەڵگەڕاین

کە لە موسڵ

تیا بەند

کرابووین

ده‌ستبه‌سه‌ر بووین

کرابووینە کۆیلە

کۆیلەی چەکدارەکانی

داعش

کۆیلە بووین

(بێدەنگییەکی کورت.)

پاسەوانەکە

خەوی لێ کەوتبوو

بە فرسەتمان زانی

خێرا

بە دیوارەکەدا هەڵگەڕاین

(بێدەنگی.)

بەڵام لەپڕ

خەبەری بووەوە

پاسەوانەکە

داچڵەکی و خەبەری بووەوە

کە بینی

بەسەر دیوارەکەوەین

خەریکە

بازدەدەینە

ئەو دیوەوە

هاواری کرد

“نەجووڵێن دەتانکوژم”

لولەی تفەنگەکەی

تێگرتبووین

خێرا

پەیوەندی

بە چەکدارەکانی ترەوە کرد

(بێدەنگییەکی کورت خایەن.)

لەپڕ چەکدارەکان

چواردەوری

من و سێ ژنەکەی تریان

گرت

(دەستی بەرز دەکاتەوە، بەڵام نازانێت چی لێ بکات.)

گرتنیانین و کەوتنە

لێدانمان

(بێدەنگییەکی کورت.)

زۆریان لێ داین

دڕندانە

لێیان داین

دوایی بردینیانەوە بۆ ناو

ئەو خانووە گەورەیە

کە تیا ده‌ستبه‌سه‌ر بووین

هەر یەکەمان بە تەنیا

لە ژوورێکدا

بەند کراین

(وچان.)

دە چەکداری داعش

هاتنە

ئەو ژوورەوە

کە منی تیا بووم

پەلاماریان دام

بە هەموویان

لاقەیان کردم

دە چەکدار

(بێدەنگی.)

دوای سێ پیاوی یەکەم

لە هۆش خۆم چووم

ئەوەی دەیانوویست

کردیان

لاقەیان کردم

هیچ شتێکم دوای

سێیەم پیاو

بیر نەماوە

خوێنێکی زۆرم

لەبەر ڕۆیشت

تەواو لە هۆش خۆم چووم

(بێدەنگی.)

کە هۆشم هاتەوە

لە خەستەخانەیەک کەوتبووم

شوێنێکی پیس

(هەناسەیەکی قووڵ هەڵدەکێشێت.)

بۆ سێ مانگ دەچوو

لای داعش

گیرابووم

لەسەر جێگای

خەستەخانەکە

هەر لەوێدا

فرۆشتیانم بە پیاوێک

خەڵکی موسڵ بوو

پیاوەکە

ژنێک و شەش منداڵی

هەبوو

من لە عەرەبی دەگەم

دەزانم بە چەند

فرۆشرام

(بێدەنگی.)

مامەڵەیان پێوە

دەکردم

دوایی

بە دووسەت دۆلاری

ئەمەریکی

پزیشکەکە

لە ژوورەکەدا بوو

کە فرۆشرام

بە دووسەت دۆلاری

ئەمەریکی

فرۆشرام

ئەمیرەکەی داعش

پارەکەی وەرگرت

(وچان.)

(جەمیلە بە کوڵ دەگری.)

(لە پەنجەرەی ژوورەکەوە تیشکی خۆرەکە دێتە ژوورەوە، دەنگی گۆرانییەک بە کزی لە تیڤییەکەوە، لە شوێنێکەوە دێت. گوێمان لە دەنگی ترافیکی دەرەوە و مرۆڤەکانن، قسە دەکەن و پێدەکەنن.)

ئێستا لە وڵاتێکی تر دەژیم

لێرەم

دواجار ڕامکرد

دەرباز بووم

(هەناسەیەکی قووڵ هەڵدەکێشت، وەک هەست بە خنکان بکات.)

چ زیندەخەونێک بوو

کارەسات و تاوانێکی گەورە

مانگی هەشت بوو

مانگی هەشتی ساڵی ٢٠١٤

کە داعش هێرشی کردە

سەرمان

هێرشیان کردە سەر سنجار

هەموو دێکانییان

وێران کردین

لە کۆجۆ کۆمەڵکوژییان

کردبوو

گەیشتنە بۆرک

دێکەی ئێمە

لەوێ بووم

لە بۆرک

لەگەڵ خوشک و براکانم

دایکم و باوکم

باوکم و براکەمیان

لە ئێمە جیاکردەوە

ناچاریان کردن ببن بە موسڵمان

شایه‌تمانیان پێ هێنابوون

بەنەزەری

ئەوان بوونەتە

موسڵمان

دوای ئەوە

ڕەمییان کردن

(هەردوو چاوی دەنوقێنێ و سەری بەرز دەکاتەوە.)

(هاوار دەکات.)

ڕێز و ستایش بۆ

فریشتەی پیرۆز

مەلیک تاوس

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

چ ترسێک بوو

هەموو زەندەقمان چوو بوو

دەترساین

(بێدەنگی.)

(فرمێسک بە ڕوومەتەکانیدا دێنە خوارەوە.)

بۆ ماوەی شەش مانگ

کۆیلە بووین

لای چەکدارەکانی داعش

لە عێراق و سوریا

دەستبەسەر بووم

کۆیلە بووم

دوای سێ ساڵ

من و مێردەکەم

توانیمان

لە عێراق ڕابکەین

(بێدەنگی.)

لەو بڕوایەدا نەبووم

لەم وڵاتەش

تووشی هەڕەشەی

لایەنگرانی داعش ببمەوە

ئەو هیوایەی هەمبوو

لێرەش نەما

هەست بە ترسێکی زۆر

دەکەم

ترسێکی بەردەوام

ترس و توڕەیی

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

لەو بڕوایەدا نەبووم

لێرەیش

لەم وڵاتەش

بترسم

(هاوارێک دەکات.)

لێرەیش دەترسم

هەست دەکەم

هەندێ کەس

کە دەزانن

ئێزیدین

نەفرەتمان لێ دەکەن

پێمان دەڵێن

داعش هیچ تاوانێکی

نەکردووە

ئێوە دەبێ

نەمێنن

گەر بەر دەستی داعش

بکه‌وتنایه‌

ئێستا دەمێک بوو

نەمابوون

ئێوە دنیاتان پیس کردووە

دەبێ نەمێنن

(لەسەر کورسییەکە هەڵدەستێ و بەرەو دەرگاکە دەڕوات. لەناو دەرگاکەدا دەوەستێت.)

ڕاست دەکەن

گەر ڕاماننەکردایە و نەگەیشتینایە

ئێرە

دەمێک بوو

کوژرا بووین

من لەگەڵ

(بێدەنگی.)

سوپاس بۆ

مەلیک تاوس

(سەیری دوور دەکات، وەک شتێکی لەبیر کردبێ و هەوڵی ئەوە بدات، بیری بکەوێتەوە.)

لە دێکەی خۆمان

لە بۆرک

بووم

لەگەڵ خێزانەکەم

لە بۆرک بووین

کە داعشەکان هێرشیان هێنا

بە سەیارەکانمان

بۆی دەرچووین

ڕامانکرد

من لە سەیارەکەدا بووم

لەگەڵ باوکم و دایکم

خوشک و براکەم

ڕێگای دەرچوون

لە بۆرکەوە تەواو

گیرا بوو

هەموو دەیانوویست ڕابکەن

شپرزەیییەکی

پڕ لە هەراوزەنا

کە هەموو خەڵکی گوندەکە

بەو شپرزەیییە

لە ترساندا

لە یەک کاتدا دەیانوویست

دێکە بەجێ بهێڵن

شەقامە دووسایدییەکە

بووبوو بە پێنج

ئێمە تەنیا فریای ئەوە کەوتین

چارەکێک بڕۆین

چەکدارەکانی داعش

گەیشتنە

سەرمان

بە قۆناخی چەکەکانیان

جامی سەیارەکانیان

شکاندین

ناچاریان کردین

بگەڕێنەوە بۆ دێکەمان

گەڕاینەوە بۆ

بۆرک

(دەگەڕێتەوە ناو ژوورەکە و لەسەر کورسییەکە دادەنیشێتەوە.)

(بێدەنگی.)

چەکدارەکان

سه‌دان

خەڵکی دێیەکەیان

لە قوتابخانەیەکدا

بەند کرد

پێیان ڕاگەیاندین

کە دەبێت ببین

بە موسوڵمان

سەرەتا قایل نەبووین

گوتمان ئێمە

دینی خۆمانمان هەیە

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

باوەڕم ئەوەیە

خودا تاکە

مەلیک تاوس

فریشتەی پیرۆزە

شێخ عەدی وەلییە

من ئێزیدیم

ئاینەکەم

ڕێگای ڕاستە

(بێدەنگی.)

چەکدارەکان

کە زانیان مل نادەین

کوڕ و پیاوەکانیان

لە کچ و ژنەکان جیاکردەوە

گوتیان پیاوەکان

تەنیا یەک بژاردەیان

لەبەر دەستدایە

ببن بە موسوڵمان

یان بمرن

کوڕە گەنج و پیاوەکانمان

ناچار بوون

بۆ ئەوەی نەکوژڕێن

ببن بە موسڵمان

ناچاریان کردن

شایەتمان بهێنن

ئەوەی ئیسلامەکان بڕوایان پێیە

شەهادەت

“تەنیا ئەڵا خودێیە

محەمەد ژی پێغەمبەرێ ویە”

بڵێینەوە

دوای ئەوە

چەکدارەکانی داعش

کوڕ و پیاوەکانیان کۆکردینەوە

خستیاننە

پشتی چەند لۆرییەکەوە

چەند

هەنگاوێک

دووریان خستنەوە

ئەوەی گوێمان لێی بوو

تەنیا دەنگی

(وچانێکی کورت.)

تەقە و دەستڕێژی گوللە بوو

کات چواری

دوای نیوەڕۆ بوو

تێگەیشتین

کە هەموویان

کوشتن

کۆمەڵکوژیان کردن

قیژاندمان

هاوارمان کرد

قژی خۆمان ڕنی

هاوارمان بۆ

فریشتەی پیرۆز

مەلیک تاوس

برد

(وچان.)

کات چواری

دوای نیوەڕۆ بوو

(دەمووچاوی لەناو هەردوو لەپی دەستیدا دەشارێتەوە. هەموو جەستەی دەلەرزێت.)

(بێدەنگی.)

ئەمڕۆشی لەگەڵدا بێ

لاشەکانیشیانمان نەبینیووەتەوە

ئیتر ئێمە

لە وڵاتی ترسدا

وڵاتی خەلیفەدا دەژیاین

بە کۆیلەیی

دەژیاین

کردینیانین بە کۆیلە

باوک و براکانیشمان

خرانە گۆڕی بە کۆمەڵەوە

(بێدەنگی.)

سێ ساڵە

لەم وڵاتە دەژیم

چەند هەوڵم دا

چیرۆکی خۆم

بگێڕمەوە

بەڵام کەس ئامادە نەبوو

گوێم لێ بگرێت

ویستم قسە بۆ دکتۆرەکەم

بکەم

ئەوەی لە دڵمایە

هەڵیڕێژم

دکتۆرەکەم

دەستی کرد بە گریان

ڕێگای نەدام

قسەکانم تەواو بکەم

وتی ناتوانم

گوێ لەو ئازارە بگرم

بەرگەی ئەوە ناگرم

گوێ لەو تاوانە

قێزەوەنە

بگرم

تکایە

بێدەنگ بە

بێدەنگ بە

(وچانێکی درێژ.)

(هەوڵ دەدات، هەنسکەکانی بشارێتەوە و بۆ ماوەیەک سەر دادەنەوێنێت، لەپڕ سەر بەرز دەکاتەوە و سەیری ئاسمان دەکات، وەک ئەوەی بۆ وەڵامی پرسیارێک بگەڕێت.)

مانگێک بوو

تەنیا مانگێک بوو

من و حەیدەر

هاوسەرگیریمان

کردبوو

کە مانگی هەشت

هێرش کرایە سەرمان

تەنیا مانگێک بوو

هاوسەرگیریمان

کردبوو

زۆر دڵخۆش بووین

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

گەڕابوومەوە

بۆ بۆرک

گوندەکەی خۆمان

کە نزیک

چیای شەنگالە

بۆ سەردانی بنەماڵەکەمان

گەڕابوومەوە

بە سەردان بۆ لای بنەماڵەکەمان

گەڕابوومەوە

لەو کاتەدا

حەیدەر

لە گوندێکی تر بوو

(بێدەنگی.)

(سەر دەخاتە سەر مێزەکە، وەک بە چرپە قسە بکات.)

لە دێرزەمانەوە

ئێمە لەم گوند و ناوچانەی

نزیک

چیای شەنگال

ژیاوین

بەشێکیشمان

لە سوریا

تورکیا

ئەرمینیا

تەنانەت لە جۆرجیاش هەین

لە دێرزەمانەوە

(سەری بەرز دەکاتەوە و سەیرێکی پەنجەرە بچووکەکە دەکات.)

(بە هەموو هێزییەوە دەکێشێت بە مێزەکەدا.)

لەبەر ئەوەی

هەمیشە

هێرش کراوەتە سەرمان

بەشێکی زۆرمان

وەک ئاردی بەر ڕەشەبا

بە دنیادا

بڵاو بووینەتەوە

(بێدەنگی.)

ئێمە دینی خۆمان هەیە

باوەڕمان هەیە

فریشتەی

مەلیک تاووس

سمبۆلی تاووسە

کە ڕۆڵێکی گرینگی

لە دینەکەماندا

هەیە

مەنزڵگاکەمان

لە لالشە

هەموومان وەک شوێنێکی

پیرۆز

ڕووی تێدەکەین

داوای پاراستن

لە هەموو

خراپی و لە ڕێگای ڕاستدا

ماندن

(بێدەنگی.)

(بۆ ساتێک پشت دەکاتە بینەران.)

بە درێژاییی مێژوو

بە زۆر

ڕاگوێزراوین

بە زۆر

لەسەر دینی

خۆمان لابراوین

کۆمەڵکوژ کراوین

جینۆساید کراوین

پڕوپاگەندەمان

لەسەر بڵاو دەکەنەوە

پێمان دەڵێن

کافرین

ئێمە باوەڕدارین

مەلیک تاووس

دەپەرستین

(بێدەنگییەکی کورت.)

پێمان دەڵێن

شەیتان

دەپەرستین

(ڕوودەکاتەوە بینەران.)

هاوینی ٢٠١٤

شوم بوو

بۆ ئێمە زۆر

شوم بوو

(بێدەنگییەکی کورتخایه‌ن.)

داعش شاری موسڵیان گرت

یاساکانی شەریعەیان

سەپاند

دوای ئەوە هەڕەشەیان

لە ئێمە دەکرد

لە گوندەکەی ئێمە و گوندەکانی

تری نزیک

چیای شەنگال

(وچان.)

هێزی پێشمەگە

لە گوندەکەمان

بوو

ئەوان بەڵێنیان دابوو

بەرگریمان لێ بکەن

ئێمەیش

بڕوامان پێ کردبوون

بەرگریمان لێ دەکەن

(بێدەنگی.)

کە داعش

هێرشیان کرد

هێزە کوردییەکان

بەرگرییان لێ نەکردین

ناوچەکانی ئێمەیان

چۆڵ کرد

هەڵهاتن

ئێمەشیان

بۆ چارەنووسێکی

ڕەش

بەجێ هێشت

(بێدەنگی.)

کە داعش گوندێکی نزیک

بۆرک-یان گرت

هاوڕێیەکی باوکم

پەیوەندی پێوە کردین

“ڕاکەن تا کات ماوە و دەتوانن”

خێرا ڕامانکرد

بەڵام دڕەنگ بوو

زۆر دڕەنگ بوو

چەند سەعاتێک دواتر

باوکم و براکەم

کوژران

لەگەڵ کوڕ و پیاوە

ئێزیدییەکانی تردا

هەموویان کوشتن

کۆمەڵکوژیان کردن

دوای ئەوەی

من و ژن و کچەکانی تریان

دەستبەسەر کرد

ناچاریان کردین

گوێمان لە تەقە و دەستڕێژی گوللە

بێت

کە باوک و برا

کوڕ و مێردکانیان

بێبەزەییانە

دڕندانە

کوشتین

(دەنگی تەقە و هات و هاواڕی خەڵک و گریانی ژن و منداڵ دێت.)

(جەمیلە بە هەردوو دەستی گوێیەکانی خۆی گرتووە و هاوار دەکات.)

(بێدەنگییەکی درێژخایەن.)

کە ئەوان نەمان

باوک و کوڕ و برا و پیاوەکانمان

دۆزەخێکی تریان

بۆ ئێمە

دانا

کردیانین

بە کۆیلە

دەستدرێژییان کردە

سەرمان

لێیان دەداین

سووکایەتییان پێ دەکردین

(هەڵدەستێتە سەرپێ، تەواو هەڵچوونی پێوە دیارە.)

چەکدارەکانی داعش

دوای کۆمەڵکوژی

پیاوەکانمان

بە زۆر ئێمەشیان

خستە پشتی

چەند لۆرییەکەوە

بردیانین

بۆ شاری

تەلەعفەر

کە لەوەوبەر داگیریان کردبوو

لەوێ سێ شەو و سێ ڕۆژ

لەگەڵ کچان و ژنانی تر

ژنە یەزیدییەکانی

گوندەکان

لە هۆڵێکدا

کۆیان کردینەوە

دەرگایان لەسەر داخستین

(بێدەنگی.)

هۆڵێکی گەورە

بوو

لەگەڵ ئەوەشدا

جێگەمان نەدەبووەوە

نازانم ڕێک چەند ژن

بووین

لەو بڕوایه‌دام

زیاتر

لە پێنج سەد ژن

دەبووین

جێگای جووڵەیەکیشمان

نەبوو

بۆ ئەوەی جێگامان بێتەوە

لەسەر یەک و لە باوەشی

یەکدا دانیشتبووین

(وچان.)

لە ماوەی ئەو سێ

ڕۆژەدا

هیچ خواردنێکیان

نەداینێ

دوای ئەو سێ

ڕۆژە

بە برسێتی

بردینیان بۆ موسڵ

لێرەوە

لە دایکم و خوشکەکەمیان

جیا کردینەوە

نەمدینەوە

پەڕتەوازەیان کردین

من لەگەڵ چەندان

ژن و منداڵ

بە پشتی لۆری

بردینیان بۆ موسڵ

گەر لە پشتی لۆرییەکەدا

لەناو خۆماندا

قسەمان بکردیایە

ئەوە داعشەکان

بە قۆنداغی چەکەکانیان

لێیان دەداین

(بێدەنگی.)

من لێدانێکم بەرکەوت

قۆنداغی چەکەکەی

کێشا بە ملمدا

تا ئێستایش

شوێنەکەی ئازارم دەدا

(ڕێگا بە گریانەکەی دەگرێت.)

لە موسڵ

لە هۆڵێکی تردا

کە کردبوویان بە بەندیخانە

بەندیان کردین

لێرە

سەرلەنوێ

دابەشیان کردینەوە

چەند گروپێکیان

لێ دروست کردین

ئەو ژنانەی

تەمەنیان

لە سەروو ٥٠ ساڵ

بوو

کردیانن بە گرووپێک

ئەو منداڵانەی

شیرەخۆرە نەبوونایە

ئەوە لە دایکەکانیان

دەسەنرا

من مانگێک

لەو شوێنەدا

مامەوە

کە کردبوویان

بە بەندیخانە

دەستبەسەر بووین

(بێدەنگی.)

ئەوەی لەم مانگەدا ڕوویدا

هێندە سەختە

توانای باسکردنیم نییە

ئەوەی لەم مانگەدا

بینیمان

لە لێدان

دەستدرێژی

لاقەکردن

بە هیچ وشەیەک باس

ناکرێت

بە هەر وشەیەک وێنای

بکەیت

ناتوانی

ئەوەی بە ئێمە کرا

بیگێڕیتەوە

نا نا

باس ناکرێت

(بێدەنگییەکی درێژ خایەن.)

(هەڵدەستێتە سەرپێ و دێتە ناوەڕاستی شانۆکەوە و ڕێک، بەرامبەر بینەران دەوەستێت.)

ئەوەی ناتوانم لە بیرم بچێتەوە

دایکێک بوو

دایکێک و منداڵەکەی

هەرگیز

بیرم ناچێتەوە

چیرۆکی ئەو

دایک و منداڵە

شیرەخۆرەیە

هەرگیز لەبیر ناچێتەوە

نا بە هیچ شێوەیەک

ناکرێ

ناتوانم

چۆن دەکرێ شتی وا

بیر بچێتەوە

چۆن دەکرێت

شتی وا ڕوو بدات

نازانم

(وچان.)

دایکی ئەو منداڵە

لەگەڵ من بەند بوو

منداڵەکەی

نۆ مانگ بوو

هەمیشە بەبەر

سنگییەوە بوو

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

داعش

خواردنیان نەدەداینێ

برسێتی

تەواو ماندووی

کردبووین

هێزمان تیا نەمابوو

ڕۆژی لەتێ نانیان دەداینێ

لەتێ نان

کە زۆرجار

نانەکە

کەڕووی کردبوو

نەدەخورا

شیری دایکەکە

وشکی کردبوو

منداڵەکە

هەر دەیزریکان و دەگریا

(بێدەنگییەکی کورت.)

لە برساندا

دەگریا

دایکەکەش

شیری نەمابوو

نەیدەتوانی شیری بداتێ

چۆری تیا نەمابوو

وشکی کردبوو

دایکەکە

عەرەبی دەزانی

لەگەڵ پاسەوانەکان

کردی بە دەنگە دەنگ

پێی گوتن

کوڕەکەی لە برسا

دەگری

لەبەر ئەوەی

ئێوە

هیچ خواردنمان نادەنێ

منداڵە شیرەخۆرەکە

هەر دەیزریکان

دەگریا

دایکەکەش

هەر هاواری بوو

بۆ تۆزێ نان

قومێ ئاو

نەبوو

هیچ نەبوو

هیچ

(وچانێکی کورت.)

(جەمیلە، هەوڵی خۆ کۆکردنەوە دەدات، تا بتوانێت بەردەوام بێت. هەناسەیەکی قووڵ هەڵدەمژێت و دێت و دەچێت.)

ڕۆژێک لەپڕ

چەکدارەکان خۆیان کرد

بە ژووردا

منداڵەکەیان بە زۆر

لە باوەشی

دایکی

دەرهێنا

بردیان

دوو سەعات دیارنەمان

دایکەکە

ئارامی نەمابوو

لەبەر دەرگاکەدا وەستا بوو

دوایی بە قاپێکی

گەورەی پڕ

لە گۆشت و برنجەوە

هاتنەوە

خستیانە بەردەمی

دایکەکە

گوتیان

“فەرموو ئەوە کوڕەکەت

بۆمان لێ ناویت”

بە دایکەکەیان گوت

“وتت برسیمە”

“بخۆ دەی”

(بێدەنگی.)

(لێرەوە بە ڕیتمێکی خێرا و بەدەم هەنسک دانەوە، قسە دەکات.)

منداڵەکەیان

پارچەپارچە کردبوو

هەرگیز

ئەوەم بیرناچێتەوە

کێ دەتوانێ

ئەمە قبووڵ بکات

کێ دەتوانێت

بەرگەی

ئەم ئازارە بگرێت

کێ

(هاوار دەکات.)

چ دینێک ئەمە

قبووڵ دەکات

(دەگری. جەستەی دەلەرزێت و ناتوانێت قسە بکات. هەناسەیەکی قووڵ هەڵدەکێشێت و وەک ئەوەی نەتوانێ، چیتر هەناسە بدات.)

(لەپڕ، وەک شێت، گیرفانەکانی دەگەڕێت، وێنەی منداڵێک لە گیرفانی دەردەهێنێت و سەیری دەکات و بە کوڵ دەگری.)

(لەسەر یەکێک لە کورسییەکان دادەنیشێت.)

(وچان.)

(سەیری وێنەکە دەکات و دەینێت بە سنگییەوە.)

وێنەی کوڕەکەمە

دوو ساڵە

لێرە لە دایک بووە

زۆرجار

دەیخەمە ئامێزمەوە

بە توندی

دەینووسێنم

بە سنگمەوە

بیر دەکەمەوە

کە منداڵی

وەک ئەم کوڕە بچووکەی

منیان دەکوشت

منداڵێکی نۆ مانگ

(بێدەنگی.)

لە بیر ناچێتەوە

ڕۆژێک تێناپەڕێ

من بیر

لەو منداڵە و دایکەکەی

نەکەمەوە

ئەو دایکەی

منداڵەکەی خۆیان

لەسەر

قاپێک بۆ دانا

تا بیخوات

(بێدەنگی.)

لە خەفەتدا

شێت بوو

پارچە گۆشتەکانی

لەسەر قاپەکە

هەڵگرد

بەرزی کردەوە

نووساندی

بە سنگییەوە

دەیقیژان و هاواری دەکرد

دەگریا

(دەگری.)

منداڵە

شیرەخۆرەکەی

ئەو بوو

بۆیان لێ نابوو

سەری منداڵەکەیان

بە جیا

لەسەر قاپێک

بۆ دانابوو

هیچیان لە سەرەکەی

نەکردبوو

پارچەکانی تری

منداڵەکەیان

لێ نابوو

(دەنگی بایەکی بەهێز لە پەنجەرەکەوە دێت.)

(بێدەنگییەکی درێژخایەن.)

پێکەوە

لە یەک ژووردا

دەستبەسەر بووین

بەند بووین

من و ئەو ژنە

لەو هۆڵەدا

لە موسڵ

(وچان.)

نازانم چی بەسەر

هات

دەزانم

شێت بوو

دوای ئەوە نازانم

چی لێ هات

نەمدییەوە

(بێدەنگی.)

لە هەمووی سەختر

بۆ من

کە لەگەڵ

هەموو باسکردنێکدا

ئازارم دەدات

برینەکانم

دەکولێنێتەوە

ئەو هەموو

دەستدرێژییە بوو

ڕۆژانە دەکرایە سەرم

(وچانێکی کورت.)

بەرلەوەی

لە بەندیخانەکەی

موسڵ

بە ٢٠٠ دۆلار

فرۆشرام

هەموو ڕۆژێک

لاقە دەکرام

دەستدرێژی دەکرایە

سەرم

(بێدەنگی.)

(ده‌موچاوی لەنێو هەردوو لەپی دەستیدا دەشارێتەوە، ئینجا قسە دەکات.)

کێ لە هەموو دنیادا

شتی وای دیووە

کێ

ئەوەی ئێمە

بە چاوی

خۆمان بینیمان

لە هیچ شوێنێک

(قسەکەی بۆ تەواو ناکرێت.)

(بێدەنگی.)

دایکەکە هەر دەیقیژان

قژی خۆی

ڕادەکێشا

بەردەوام بە کوڵ دەگریا

کوڕە نۆ مانگییەکەیان

بۆ لێ نابوو

(وچان.)

چیتر نەمبینییوە

دوای ئەوەی

لە حەیبەتدا

شێت بوو

ئیتر نەمدییەوە

نازانم چی لێ هات

(بێدەنگییەکی کورت خایەن.)

مەلیک تاووس

بۆ بەهانامانەوە

نەهاتی

(وچان.)

چ تاوانێکە

تاوانەکانی داعش

خەلافەتی ئیسلامی

هیچ

سنوورێکی نییە

دڕندە بوون

دڕندە

(بێدەنگی.)

(یەکێک لە کورسییەکان هەڵدەگرێت و دەیخاتە سەر مێزەکە. کورسییەکەی تر دەخاتە بەردەمی دەرگاکە و لەسەری دادەنیشێت.)

سووکایەتییان

بە ژنە بە تەمەنەکان

دەکرد

ژنە پیرەکان

بەر لەوەی بیانکوژن

(بێدەنگی.)

ئەو ژنانەیان

دەکوشت

گەر لای ئەوان

پیر بوونایە

هەر ژنێک

بە پێوەری ئەوان

پیر بووایە

زوو لە کۆڵ خۆیان

دەکردنەوە

دەیانکوشتن

هەر لەناو قوتابخانەکەدا

دەیانکوشتن

کە ئێمەی تیا بەند

بووین

“ئێوە بەکەڵکی

ئەوە نایەن

لێرە کۆتانکەینەوە

ئێوە پیرن”

وایان بەو ژنانە

دەگوت

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

بەر لەوەی

ئەو ژنە

پیرانە بکوژرێن

ناچاریان دەکردن

دەمیان

بکەنەوە

(جەمیلە هەڵدەستێتە سەرپێ و بە هەموو هێزی خۆی شەقێک لە کورسییەکە هەڵدەدات و هاوار دەکات.)

(وچانێکی کورت.)

ناچاریان دەکردن

دەمیان

بکەنەوە

دوای ئەوە

چەکدارەکان

میزیان

دەکردە دەمی

ژنەکانەوە

ئەو ژنە

بە تەمەنانە

“ئاوا دەبن بە

موسوڵمان”

(هاوار دەکات و دەقیژێنێت.)

وایان دەگوت

چەکدارەکانی داعش

وایان بەو ژنە

بە تەمەنانە

دەگوت

“ئاوا دەبن بە

موسوڵمان”

میزەکەیان دەکردە

دەمیانەوە

“میز دەکەینە دەمتانەوە

بۆ ئەوەی کە دەمرن

لەوە دنیا

لە ژیانی دوای مردن

ببن بە موسوڵمان”

خودایە

تۆ لێرەیت

فریشتەی پیرۆز

مەلیک تاوس

بۆ نەتپاراستن

بۆ

(بێدەنگی.)

بە چاوی خۆم بینیم

کە میزیان دەکردە

دەمی ژنەکانەوە

ئەو ژنە

پیرانە

دوایی

دەیانکوشتن

لەبەر چاوی ئێمە

وایان لەو

ژنە پیر و بە تەمەنانە

دەکرد

(بێدەنگی.)

بە چاوی خۆم بینیم

لەبەر دەمی ئێمەدا

ئەو تاوانە

قێزەوەنەیان

دەکرد

چەکدارەکانی داعش

میزەکەیان

دەکردە

دەمی ژنە بە تەمەنەکانەوە

ئینجا

دەیانکوشتن

(دەنگی تەقەی گوللەیەکی زۆر بەهێز دێت.)

(دەنگی هاوارێکی تاساو.)

(توڕەیی و شپرزەیییەکی زۆری پێوە دیارە.)

(بێدەنگییەکی درێژ خایەن.)

پاسەوانەکانی بەندیخانەکە

لە موسڵ

جارناجارێک

دەهاتن و گروپی

بچووکیان

لە ژنە گەنجەکان

دەبرد

(بێدەنگی.)

دوای مانگێک

نۆرەی منیش هات

منیان لەگەڵ پێنج

کچی تر برد

بە چاو بەستراوی

بردینیان

نەمان دەزانی

بۆ کوێمان دەبەن

کە چاویان کردینەوە

لە خانوویەکی گەورەدا

بووین

ناچاریان دەکردین

لە بەیانییەوە

تا ئێوارە

نان و چێشتێکی زۆریان

بۆ لێ بنێین

بۆ ئەوەی چەکدارەکان

بیخۆن

بە شێوەیەکی

زۆر دڕندانە

مامەڵەیان لەگەڵ

دەکردین

کۆیلە بووین

(وچان.)

جارێکیان

یەکێک لە هاوڕێکانم

بیری چوو بوو

خوێ بکاتە

برنجەکەوە

چەند چەکدارێک

زۆر بە توڕەیی

هاتن

بەهێز

سەریان خستە

ناو ئەو قابلەمە

برنجە

گەرمەوە

تا تەواو هەموو دەموچاوی

نەسووتا

وازیان

لێ نەهێنا

دوای ئەوە بردیان

نازانم دوایی چی بەسەر

هات

نەمانبینییەوە

هەرگیز نەگەڕایەوە

(بێدەنگی.)

ناوی

“ژیان” بوو

هەرگیز جارێکی تر

“ژیان”مان

نەمبینییەوە

دوو مانگێک لەو خانووەدا

مامەوە

هەموو ڕۆژێک

لە بەیانییەوە

تا ئێوارە

خواردنم بۆ دروست دەکردن

قاپم دەشت

جلەکانیانمان دەشت

هەموو ئیشێکمان

دەکرد

وەک کۆیلە

مامەڵەیان لەگەڵ

دەکردین

لەو دۆزەخەدا

تەنیا شتێک

بیرم لێ دەکردەوە

مانەوە بوو

نەکوژرێم

بتوانم ڕۆژێک

بە زیندوویی

دەرباز بم

تا بتوانم

ئەوەی بەسەرمان هات

بگێڕمەوە

(وچان.)

لە سەرەتادا شەش

ژن بووین

لەوێ

کە ژیان

نەما و بردیان

دوایی

(بێدەنگی.)

ژیان

ژنێکی گورجوگۆڵ بوو

پڕ بوو

لە ژیان

لە جوانی

هەموویان

لە ژیان خۆیدا

کوشت

ژیانیان لێ سەندەوە

(بێدەنگی.)

ئەمیری داعشەکان

کە سەرپەرشتی

ئەو چەکدارانەی

دەکرد

کە ئێمەیان

دەستبەسەر کردبوو

ڕۆژێک هات

سەیری کردین

دوایی

یەکێک لە ژنەکانی

هەڵبژارد

کە زۆر جوان بوو

جلی جوان و ئارایشتی

بۆ هێنا

فەرمانی پێدا

بچێتە حەمامەکە

پاک

خۆی بشوات

سووراو و سپیاو بکات

خۆی

بڕازێنێتەوە

دوای سەعاتێک

ژنەکە لە حەمامەکە

هەر نەهاتە دەرەوە

ئەمیرەکەی

داعش

توڕە بوو

پاسەوان و چەکدارەکان

دەرگا و پەنجەرەکانیان

شکاند

کە چوونە ژوورەوە

ژنەکە مردبوو

خوێن بە هەموو جەستەیدا

دەهاتە خوارەوە

(بێدەنگی.)

دەمارەکانی

هەردوو مەچەکی

بڕیبوون

لەناو

خوێنی خۆیدا

کەوتبوو

کۆتایی بە ژیانی خۆی

هێنا بوو

ئەمیرەکە

شێت بوو

چاوەکانی بوون

بە گۆمی خوێن

هاواری دەکرد

فەرمانی دەرکرد

ئەو چوار ژنەی

لەوێ مابووین

بردینیانە ژوورێک

لە نهۆمی سەرەوەی

خانووەکە

کە چووینە سەرەوە

لاشەی هاوڕێکەمانمان دی

لەوێ

لە ژوورەکەدا

بە ڕووتی

فڕێیان دابوو

ئەمیرەکەش

لە ژوورەکەدا بوو

هاواری دەکرد

دەیگوت

“ئەو ژنە کافرە

کۆتایی بە ژیانی خۆی هێناوە

تا نەبێت

بە موسوڵمان

بەڵام من هەر دەیکەم

بە موسوڵمان”

(جەمیلە دەشڵەژێت و قسەی بۆ ناکرێت، هەوڵ دەدات هەناسەیەکی قووڵ هەڵمژێت، بۆی ناکرێ، دەیەوێ بگری ناتوانێ، هەر سەیری شوێنێکی نادیار دەکات، وەک ئەوەی لە بۆشاییدا بژی.)

(بێدەنگی.)

ئەمیرەکە

بە بەرچاوی ئێمەوە

ئەو ئەمیرەی

داعش

لەبەر چاوی ئێمەدا

هاواری دەکرد

“هەر ئێستا

دەیکەم بە موسوڵمان”

لەبەر چاوی ئێمە

لاقەی جەستەی هاوڕێکەمانی کرد

دەستدرێژی کردە

سەر لاشەکە

لاشەی هاوڕێ

مردووەکەمان

دوای ئەوە فەرمانی دا

بە چەکدارەکان

یەکەیەکە

لاقەی لاشەی

ئەو ژنە

مردووە

بکەن

بە پێکەنینەوە دەیگوت

“هەر یەکێک لە ئێوە

هەوڵی ڕاکردن

یان کۆتاییهێنان

بە ژیان

بێنن

ئاواتان لێ دەکەین”

بە هەموویان

لاقەی

لاشەی ژنەکەیان کرد

ئەو لاشە بێ گیانە

هاوڕێکەمان

لەبەر چاوی ئێمە

(بێدەنگی.)

(دەنگی بانگ بە کزی لە دەرەوە دێت.)

(جەمیلە دەوەستێت و گوێ لە دەنگی بانگەکە دەگرێت.)

(بێدەنگی.)

دوای مانگێک

من و سێ ژنەکەی تر

کە مابووین

هەوڵی ڕاکردنماندا

کە پاسەوانەکەمان

نووستبوو

بەسەر دیوارەکەدا

هەڵگەڕاین

(بێدەنگی.)

دوای ئەوەی بە کۆمەڵ

بە شێوەیەکی دڕندانە

پەلاماریان داین

دەستدرێژییان کردە سەرمان

لە ژێر دەستیاندا

لە هۆش خۆم چووم

خوێنێکی زۆرم لەبەر

ڕۆیشتبوو

(بێدەنگی.)

نەمانتوانی ڕابکەین

گیراینەوە

ئەشکەنجە دراین

دووبارە و سێ بارە

لاقەیان کردینەوە

دوایی بە ٢٠٠ دۆلار

بە پیاوێکی خەڵکی موسڵ

فرۆشرام

ژنێک و شەش منداڵی

هەبوو

ئەبو ئەحمەد

منی بە ٢٠٠ دۆلار

کڕی

نازانم ناوی چی بوو

پێیان دەگوت

ئەبو ئەحمەد

کوڕە گەورەکەی

ناوی

ئەحمەد بوو

لەبەر ئەوە

بەو دەگوترا

ئەبو ئەحمەد

ئەبو ئەحمەد چەکداری

داعش بوو

کەم لە ماڵەوە دەبوو

کە دەهاتەوە بۆ ماڵەوە

لاقەی دەکردم

دەستدرێژی

دەکردە سەرم

ژنەکەی ئەبو ئەحمەد

بە دار لێی دەدام

هەر شەش منداڵەکەی

لە خوار دە ساڵییەوە

بوون

کە تازە

چوومە ئەو ماڵە

منداڵەکان

لەگەڵم میهرەبان بوون

بەڵام دایکیان

منداڵەکانی لێ هەڵگێڕامەوە

فێری کردن

لێم بدەن

بێڕێزیم پێ بکەن

ئەو ژنە بەردەوام

قسەی بە ئێمە دەگوت

بە ئێزیدییەکان

کە ئێمە

“کافرین

دەبێ ببین

بە موسوڵمان”

منداڵەکان

هەر زوو گۆڕان

تەنانەت بچووکەکەشیان

بەردەوام

لێیان دەدام

ئیشیان پێدەکردم

وەک کۆیلە

مامەڵەیان لەگەڵ

دەکردم

دوو مانگ

کۆیلەی ئەم خێزانە

بووم

هەموو ئێشێکم دەکرد

جلەم دەشت

ماڵم پاک دەکردەوە

چێشتم لێ دەنا

ئاگام لە منداڵەکانیان دەبوو

ناچاریشیان کردبوو

وەک ئەوان

جل لەبەر بکەم

هیچ قژم دیار نەبێ

قورئان بخوێنم

لەگەڵیان

نوێژ بکەم

کەچی

ئەبو ئەحمەد

لاقەشی دەکردم

بە شێوەیەکی دڕندە

پەلاماری دەدام

(بێدەنگی.)

“تۆ ئێستا موسوڵمانیت”

وایان پێ دەگوتم

کە ئیتر من

موسوڵمانم

(بێدەنگی.)

من لە دڵەوە هەر

ئێزیدی بووم

پڕ بە دڵ

ڕقم لێیان بوو

کە ناچاریان

دەکردم

یاساکانی ئیسلام

جێبەجێ بکەم

بۆ ئەوان بووبووم

بە ئیسلام

بەڵام دەستدرێژی دەکردە

سەرم

(بێدەنگی.)

دینەکەی من

هەرگیز

خراپەی بۆ کەس نەبووە

دەستدرێژی

نەکردۆتە سەر هیچ

کەس و لایەنێک

باوەڕم ئەوەیە

کە خوا تاکە

مەلیک تاوس

فریشتەی پیرۆزە

شێخ عەدی والییە

من ئێزیدیم

ئاینەکەشم ڕێگای

ڕاستە

(وچان.)

دوای دوو مانگ

ئەبوو ئەحمەد

پێی گوتم

کە فرۆشتومیەتەوە

بە پیاوێک

لە سوریا

دەبێ خۆم ئامادەکەم

بۆ ڕۆیشتن

نیوەشەو

سەیارەیەک هات بە شوێنمدا

ئەبو ئەحمەد

دامیە دەست

پیاوێک

بردمی

(بێدەنگییەکی کورت خایەن.)

سێ ژنی تری ئێزیدی

لە سەیارەکەدا بوون

ئەوانیشیان دەبرد

بۆ سوریا

هەر سێکمان

دەموچاومان

داپۆشرا بوو

دوو سەیارەی تریش

کە ژنی ئێزیدییان

تیا بوو

هاتن

ئەم سێ سەیارەیە

بە ڕیز بەرەو

سنووری سوریا

بە ڕێ کەوتن

دەوروبەری سەعات

چواری بەیانی

گوێمان لە دەنگی

هێلیکۆپتەر بوو

بە سەر سەرمانەوە

دەسوڕانەوە

داعشەکان

سەیارەکانیان ڕاگرت

لە سەیارەکان دابەزین

ڕایانکرد

من و ژنەکانی تریان

لە سەیارەکاندا

بە تەنیا

بەجێ هێشت

دوانزە

ژن بووین

کە زانیمان

کەس چاودێریمان ناکات

پاسەوانمان

بەدیارەوە نییە

داعشەکان

لە ترسدا

هەڵهاتوون

خێرا

پەچە و سەرپۆش و جلە

ڕەشەکانمان

فڕێدا

ڕامانکرد

(وچان.)

بەناو ئەو بیابانەدا

ڕامانکرد

بێ ئەوەی بزانین

بۆ کوێ ڕادەکەین

ڕامان دەکرد

لەوە دەترساین

ڕێگاکە هەڵە بکەین

ڕێک

بچینەوە

ناو چەکدارەکانی

داعش

شارەزا نەبووین

ئێمە

خەڵکی بیابان نین

زۆر دەترساین

بکەوینەوە

دەست

چەکدارەکانی داعش

(بێدەنگییەکی کورتخایەن.)

ئەمجارە بەخت

یارمان بوو

بەرەبەیان

سەیارەیەکمان بینی

ئاڵایەکی پێوە بوو

نەماندەناسی

چ ئاڵایەکە

بەڵام ئاڵا ڕەشەکەی

داعش نەبوو

دەستمان بەرز کردەوە

هاوارمان لێ کرد

فریانمان کەون

کە سەیارەکە وەستا

سەربازەکان

بە کوردی قسەیان

دەکرد

ئاڵاکەش

ئاڵای هێزەکانی

یەپەگە بوون

ئەو هێزەی

داعشیان

شکان

ئێمەیان گەیاندە

نەخۆشخانەیەک

لە دهۆک

(بێدەنگی.)

مانگی سێی ساڵی ٢٠١٥ بوو

دوای شەش مانگ

لە ژێر دەستی داعش

ڕزگارم بوو

دایکم و باوکمم

خوشک و براکەمم

لە دەست دا

(بێدەنگی.)

لە نەخۆشخانەکەی دهۆک

کچێکی نۆ ساڵ

لەلامەوە کەوتبوو

کیژێکی نۆ ساڵی

ئێزیدی

کە چەکدارەکانی

داعش

لاقەیان کردبوو

دووگیان بوو

سکی

پێنج مانگ بوو

(بێدەنگی.)

لای داعشەکان

لە نووسراوێکدا

کە بڵاویان کردبووەوە

نووسراوە

“ڕێگە پێدراوە

سێکس لەگەڵ

کچە کۆیلەیەکدا

بکەیت

کە هێشتا باڵق نەبووە”

ژمارەیەکی زۆر

ڕۆژنامەنووس و کەناڵەکان

چواردەورییان

گرتبوو

هێشتا لە چاوەکانی

ئەو کیژە

نۆ ساڵییەدا

ترسێکی گەورە

دیار بوو

هەموو لەشی دەلەرزی

(بێدەنگی.)

دوانی تر

لەو ژنانەی

پێکەوە

ڕامانکرد

دووگیان بوون

دەزانم

زۆر ژنی تری ئێزیدی

لە کاتی ڕاکردن

لە دەستی داعشەکان

سکەکانیان

لەبار بردووە

هەر لە نووسراوەکەی

داعشدا

نووسراوە

“لەگەڵ کۆیلەکەتدا

بۆت هەیە چی بکەیت و چی نەکەیت

بۆ نموونە

بۆت هەیە لە کۆیلەکەت

بدەیت

بەڵام لە دەموچاوی نا

بۆت نییە

ماچی کۆیلەی کەسێکی

تر بکەیت

بۆت نییە

کۆیلەکەت بفرۆشیت

گەر دووگیانت

کردبوو”

(بێدەنگی.)

سێ ساڵە

دەمەوێ

ئەم چیرۆکەی خۆم

بگێڕمەوە

بەڵام

کەس ئامادە نەبوو

گوێم لێ بگرێت

دواجار

کەسێک هات

گوێی

لێ گرتم

(بێدەنگی.)

لە گۆڕە بەکۆمەڵەکانی

ژنە ئێزیدییەکاندا

کە لە گوندی باغوز

لە ڕۆژهەڵاتی سوریا

دۆزرانەوە

سەری پەڕیوی

ئامۆزاکەمم

ناسییەوە

هانا

هانا تەمەنی

تەنیا ٢٩ ساڵ بوو

(بێدەنگییەکی درێژ.)

سێ ساڵە دەمەوێ

ئەم چیرۆکەی خۆم

بگێڕمەوە

بەڵام

کەس ئامادە نەبوو

گوێم لێ بگرێت

دواجار

کەسێک هات

گوێی

لێ گرتم

(تیشکی خۆرەکەی دەرەوە، بەرەوئاوا بوون ڕۆیشتووە و ئاسمان بەرەو تاریکبوون دەڕوات.)

(جەمیلە فرمێسکەکانی دەسڕێت، هەڵدەستێتە سەرپێ و کورسییەکەی دەخاتە سەر مێزەکە و لە دەرگاکەوە دەچێتە دەرەوە.)

تاریکی.

(دەنگی بانگ لە دوورەوە دێت.)

بێدەنگی.

٢٥/١٢/٢٠٢٥

ستۆکهۆڵم

ئەم مۆنۆدرامایە لە دیدارێکی درێژی خانمێکی ئێزیدییەوە وەرگیراوە و سەرلەنوێ، لەم دەقە شانۆییەدا داڕێژراوەتەوە.

The post جەمیلە appeared first on ژنەفتن.

          ئەم دوو ڕووداوە هەر تەنیا بە ڕەوشێکی هەنووکەییانە گرێدراو نەبوون؛ مەسەلەیەکی پرۆتۆکۆڵیانە یاخود ئێستاتیکای دیزاینکردنی درێسێکی وەرزشی نەبوو، بەڵکوو ئاماژەی ڕوون بوون بۆ ئەوەی ئێمە لە سەردەمێکداین چیتر گوتار دەستەبژێرانە نابێتەوە، بەڵکوو گوتاری پۆپۆلیزمی ئەلیکترۆنی دەسەڵاتێکی هەژموونگەرای هەیە و بەرزەفتی زەینی مرۆڤەکانی کردووە، تا ئاستێک کە بە ئاسانی دەتوانێت خۆی بەسەر دەزگای دەوڵەتی و دەستەبژێرەوە بسەپێنێت و ناچار بن لەگەڵ ئەم گوتارەدا ڕێک بێنەوە. پۆزشی پارێزگار، کە لە بنەڕەتدا پۆزشهێنانەوە کردەیەکی باڵای ڕەوشتییە، ماناکانی پووچەڵ کرایەوە و بووە خیانەتکاری. ڕەمزی خۆریش، کە گوزارەی لە ناسنامەیەکی ڕەسەنی ئایینی دەکرد، لە دەلالەتەکانی بەتاڵ کرایەوە و وەک سووکایەتی و هەڕەشە نوێندرا. کەواتە ئەوەی ڕوویدا، بەو لۆژیکە نێوخۆیییەی سۆشیال میدیا کاری پێ دەکات، تیژتێپەڕ نییە، بەڵکو وەرچەرخانێکی هەمەکییە، کە ڕێساکانی ئەم لۆژیکە پێیەوە پابەندە و بە ڕوونی پێمان دەڵێت گوتاری پۆپۆلیستی دیجیتاڵییانە ئەوەندە هەژموونی کردووە، دەتوانێ دەسەڵات و دەستەبژێر ملکەچی خۆی بکات و بەو چەشنە ئاڕاستەیان بکات، کە خۆی سەپاندوویەتی.

          بێگومان ئەم وەرچەرخانە دەشێ لەو چوارچێوە تیۆرییەی بۆ پۆپۆلیزم هەیە وردتر بخوێندرێتەوە. بەتایبەت ئەگەر دەبینین پۆپۆلیزم وەک لۆژیکێکی گوتارییانە دەناسێنرێت، کە جارێکی تر دەمانباتەوە سەر دووانەی کلاسیکی ”جڤاکی ڕاستەقینە” و ”ئەوی تر”ەوە( Panizza & Stavrakakis ,2020). لە ناوکۆ کوردی – ئێزدییەکەدا، ئەو پڕۆسێسی دووانەسازییە وێنەیەک بە جڤاک پیشان دەدات، کە پشت بە ڕەگەزی ئیتنی – ئایینی بەستووە، تێیدا ئێزیدی وەک ”ئەوی ترێکی نێوخۆیی” جێگیر دەکرێت، ئەوی ترێک تەنیا ئەوکاتە خۆماڵی دەبێتەوە، ئەگەر قەبوڵی ڕەمزە هەژموونگەراکانی جڤاکی گشتی بکات. بەڵام هەر کاتێک دەست بە ڕەمزەکانی خۆی بگرێت، بە سانایی وەلا دەنرێت و دەبێتەوە ئەوی ترە نەخوازراو و نەویستراوەکەمان. لەم سۆنگەوە و لە ئاستە پۆپۆلیستییەکەدا، پۆزشهێنانەوە بۆ ئێزیدیان یاخود داننان بە ڕەمزە ئایینییەکەیان، هاوشێوەی کردەی دانپێدانان بە هەبوونیان نییە، بەڵکوو خیانەتکاری و هەڕەشەیە. هەر ئەوەش دەشێ شرۆڤەی ڕەشەبا دیجیتاڵییەکە بکات، کە ئاکامەکەی کشاندنەوەی داوای لێبوردنەکە و سڕینەوەی ڕەمزەکە بوو.

          هەموو ئەمەش پێمان دەڵێت، وەک توێژەرێکیش دروست بۆی چووە، پۆپۆلیزم کار بۆ داخستنی کۆناسنامە بەسەرخۆیدا دەکات، بەتایبەت ئەگەر دێت ئەو ڕەمزانەی لەگەڵ گێڕانەوەی زۆرینە ناگونجێت توڕهەڵدەدا و وەلا دەنێت (Kaya, 2019). لە ژینگەی دیجیتاڵیشدا ئەم لۆژیکە، بەهۆی دینامیکای سۆشیال میدیاوە، بە ئاسانی گەورە دەکرێت و توڕەیی و ئیرەییی ناسنامەیییانە دەکاتە هێزێکی ئەوتۆی فشار، کە دەستەبژێر ناچار بەوە دەکات گوێڕایەڵ بێت و پاشەکشە بکات لەوەی هەڵوێستێکی هەبێت. لێرەوە، پۆپۆلیزم، هەر تەنیا گوتارێکی دژە کەمینە نییە، بەڵکوو ئامرازی هەژموونی ڕەمزییانەشە، بە ئاسانی دەتوانێت هەر جودابوونێکی ئایینی یاخود کولتووری، وەک مەترسییەک بۆ سەر خەیاڵدانی دەستەجەمعی بنوێنێت.

          سۆشیال میدیا ئەم لۆژیکەی گەورەتر کردووە. وەک گێرباودۆ (2018) ڕوونی دەکاتەوە، “ئاشنایەتییەکی خوازیارانە” لە نێوان پۆپۆلیزم و سۆشیال میدیادا هەیە، چونکە پلاتفۆرمەکان دەبنە فەزای ڕاکێشانی کۆهەستەکان و گوتاری پۆپۆلیستی دیجیتاڵی دۆخی ئاوا بە ئاسانی ئاڕاستە دەکات. لە هەردوو ڕووداوەکەی سەرەوە، چاوخشانێکی خێرا بە پۆست و کۆمێنتەکان، ڕوونی دەکاتەوە چەندە هەڵوێستە ڕەمزییەکان بە زمانێک بارگاوی کرابوون، کە ماناکانی “هەڕەشە”، “خیانەت” و “سەرشۆڕکردن” دووبارە دادەڕێژێتەوە. داوای لێبوردن بە “خۆچەماندنەوەی زەلیلانە” و “ملکەچبوون بۆ کەمینەیەک” وەسف کراوە، ڕەمزی خۆری لالەشیش وەک “خۆرێکی سەیر” یان “وێنەیەکی ناجۆر” لە چوارچێوە دراوە. ئەم زمانە هیچ بوارێک بۆ دانپێدانانی یەکتر ناهێڵێتەوە، هەر هاوسۆزییەک بەرامبەر بە ئێزیدییەکان و جەختکردنەوە لەسەر هاوبەندی، وەک خیانەتکردن لە زۆرینە دەنوێنرێت. ئەمە، لە ڕوانگەی پیێر بۆردیۆ (١٩٩٤)، بەرجەستەی فۆرمێک لە “توندوتیژیی ڕەمزی” دەکات، کە ئەوی تر نەک بە هێزی ڕاستەوخۆ، بەڵکو لەمیانەی داماڵینی ڕەوایەتی لە ڕەمز و هێماکان و بەتاڵکردنەوەیان لە ماناکانیان، دەردەکەوێت. لێرەدا خۆمان لەبەردەم ئەوەدا دەبینینەوە، کە هەر بۆردیۆ بە “توندوتیژیی ڕەمزی” ناوی دەبات: دەسەڵاتێک، نەک لە ڕێگەی سەرکوتکردنی ڕاستەوخۆوە، بەڵکوو بە کۆنتڕۆڵکردنی مانای خودی ڕەمزەکە پەیڕەو دەکرێت. بینیمان بەو زمانەی بەکاری هێنا، مافی نوێنەرایەتیکردنی ئێزیدی لە ڕێگەی ڕەمزەکانیانەوە زەوت کرا و وەک گروپێک دووبارە بونیادنرانەوە، کە بۆ دەرکەوتن و هەبوونیان لەنێو گوتاردا پێویستیان بە ڕەزامەندی و مۆڵەتی زۆرینە هەیە. خۆ شیکارییەکی گوتاری ئەم زمانە بە ڕوونی دەریدەخات، کە بریتییە لە زمانی هەڕەشە (وێناکردنی دانپێدانان وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر جڤاک)، زمانی تەخوین (پۆزشهێنانەوە بۆ ئێزیدی وەک سەرشۆڕی و خۆزەلیلکردن) و زمانی وەلانان (سەندنەوەی ڕەوایەتی بە ڕەمزی ئایینی، بە بیانووی نەگونجان و بریندارکردنی هەستی گشتی). هیچ کامێک لەم کردەوانەش هەڕەمەکی و بێ پاشخان نین، بەڵکوو بەشێکن لەو میکانیزمەی پۆپۆلیزم کاری پێ دەکات؛ جیاوازبوونی ”ئەوی تری نێوخۆیی”،  بە بەتاڵکردنەوەی ڕەمز و هێماکانی لە مانا دروستەکانیان و گۆڕینی بۆ بابەتی تۆمەتبارکردن، نەفی دەکاتەوە و دەیانسڕێتەوە.

          لە ڕووی سۆسیۆلۆگییەوە، وەک لەمێژە دۆرکهایم (٢٠١٩) جەختی لەسەر کردۆتەوە، کۆمەڵگەکان لە ڕێگەی ڕەمزە هاوبەشەکانەوە هاوبەندیی خۆیان بنیات دەنێن. بەڵام ئەوەی ڕوویدا دەریدەخات، کە چۆن ڕێ لە کەمینە دەگیرێت ڕەمزەکانی لەنێو کایەی گشتیدا جێگەی ببێتەوە، بەمەش لە بەشداریکردن لە بەرهەمهێنانی مانا دەستەجەمعییەکان دوور دەخرێنەوە. ئەم دەرکردن و وەلانانەش پێکەوەژیان ئاڵۆزتر دەکات، کار بۆ ئەوە دەکات ئێزیدییەکان ڕابهێنێت لە چوارچێوەی ناسنامەیەکدا بژین کە ڕەمزەکانیان بە ئاسایی دانانێت و نایانناسێتەوە، بەڵکوو تێگەیشتنی خۆی بەسەردا دەسەپێنێت و ناچار بەوەیان دەکات ڕەمزە هەمەگیرەکان قەبووڵ بکەن. وەک گێرتز (٢٠٠٩) ڕوونی دەکاتەوە، ڕەمزیش لێرە “چڕکردنەوەی مانا”یە و ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی ڕەمزی ئێزیدییەکان، یەکسانە بە بێبەشکردنیان لە توانای چڕکردنەوەی ئەزموونی ئایینی و کولتووری خۆیان، لە کایەی هاوبەشدا.

          لەم دۆخەدا و لە کۆی ئەم هاوکێشە ئاڵۆزانە، ئەوەی دەستەوەستانە و دەستوپێ سپییە، دەستەبژێرە کوردییە ڕۆشنبیرەکەیە. دەستەبژێرێک، کە ئێستا تەنیا خۆدزینەوەی بەدەستەوە ماوە. ئەمانە، لە مێژووی نزیکی خۆیاندا، گوتارێکی دووفاقییانەیان لە هەمبەر بە ئێزیدی بەرهەم هێناوە و بەردەوام بەکاری دەهێننەوە. لەلایەک، لە کاتی دیاریکراو و بۆنەی جیاوازی قسەکردن لە کوردبوون، ئێزیدی وەک ”ڕەسەنێتی کورد” دەردەخەن و وەک ئاماژەی فرەیی نێو جڤاکی کوردی بۆ دەرەوەی جڤاکی دەنوێنن. لەلایەکی تریشەوە، لەنێو گێڕانەوەیەکی ناسیۆنالیستانە جێگیریان دەکەن و هێرمینۆتیکییانە بە چەشنێک دەیانخەنەڕوو، کە سەربەخۆییی ئایینی و کولتوورییان بەرزەفت دەکات، وەک ”کوردێکی بێ ئیسلامەتی” یاخود پاشماوەی ئایینێکی کۆن وێنایان دەکەن، کە بەرجەستەی ناسنامە کوردییە بێگەردەکە بکات. واتا لەم ناوکۆیەشدا داننان بە ئێزیدی داننانێکی مەرجدارە، مەبەست لێی بەخشینی ڕەواییەتی نییە بە جیاوازبوونیان، بەڵکوو بەگەڕخستنی کۆی ئێزیدییە لە چوارچێوەی پڕۆژەیەکی زۆر گەورەتر لە ئێزیدیبوون؛ پڕۆژەی کوردایەتی. ئەمەمان لە نەوەدەکانەوە بە ڕوونی بینیە و لە نێو گوتارە ڕۆشنبیرییەکە، بە هەموو فۆڕمەکانی، جەختکردنەوە لە ڕەسەنێتی کوردانە نەک سەربەخۆییی ئایینی زاڵ بووە. تەنانەت لەنێو سیستەمە دیداکتیکییەکەشدا دەبینین وێنەی لالش وەک ڕەمزێکی کوردی دانراوە، نەک شوێنی هەرە پیرۆزی ئایینێکی سەربەخۆ. واتا لەنێو ئەم گوتارەدا ئێزیدی وەک کەلەپورێکی زیندوو و پاشماوەی ڕابردوو وایە؛ بابەتێکی ئیتنۆگرافییانە، کە جەخت لەسەر ڕەسەنێتی ناسنامە کوردییەکە دەکاتەوە، نەک ئایینێکی زیندوو، کە پێویستی بەوەیە قەوارەکەی لە چوارچێوەی زۆرینەی نەریتگەرای جڤاکەکەدا پارێزراو بێت. ئەمە قۆناغی ماڵیکردنی گوتارییانەی ئێزیدییەکان بوو، ئەوان لەنێو گێڕانەوەدا هەبوونە، بەڵام هەبوونێکی مەرجدار بەوەی نوێنەرایەتی ڕەهەندە مێژوویییەکەی ناسنامە بکەن.

          بەڵام خۆ جێکردنەوەی ئەم تێگەیشتنە کۆنکرێتییە بۆ هەبوونی پەیڕەوکارانی ئەم ئایینە، لە سەردەمی هەژموونی سۆشیال میدیا، بەسەر زەینی دەستەجەمعی، نەک هەر کورتی هێنا، بەڵکوو لەبەر لۆژیکە نێوخۆیییەکەی لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، وای لێهاتووە لەخۆگرتن بووە. هەربۆیە، لەگەڵ هەڵکشانی ئامرازە دیجیتاڵییەکان، قۆناغێکی نوێی پەیوەندی بە ئێزیدی دروست بووە، کە ئەویش قۆناغی وەلانانی دیجیتاڵییانەیە. ئەو دوو ڕووداوە لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، بە باشتریین شێوە وەسفی ئەم لەچوارچێوەگرتنەی ئێزیدی دەکەن. ئەگەر پێشان بە ئاسانی داوای لێبوردن لەو مەیناتییانەی بەسەر ئێزیدیاندا هاتووە دەکرا و جەخت لەسەر مێژوویەک لە هاوخەمی دەکرایەوە، لە ئێستادا کاری ئاوا خیانەتە لە باوەڕی زۆرینە. ئەگەر پێشان خۆری ئەوان شایەتحاڵی ڕەسەنێتی بووبێت، هەنووکە لە پلاتفۆرمی سۆشیال میدیادا، وەک هێمایەکی نامۆ یان ناجۆر وەسف کراوە. ئەم وەرچەرخانە لە نواندن (لە لەخۆگرتن بۆ وەلانان) ڕەنگدانەوەیەکی ئاسایی گۆڕانی سروشتی فەزای گشتی خۆیەتی؛ لە فەزایەک کە حزبە سیاسییەکان بەسەریدا زاڵبوون و بە هاوکاری گوتارێکی ڕۆشنبیری بە ڕووکەش مۆدێرن و لەناوەخن نەریتگەرا وێنە دەرەکییەکەیان دەنەخشاند، بۆ فەزایەکی کراوە، کە جەماوەرێکی دیجیتاڵی بەسیاسیکراو و هەردەم هەڵچوو، ئاڕاستەی دەکات.

          ئەم شیکارییە کرۆنۆلۆژییەی پەرەسەندنی وێنەی ئێزیدی لەنێو گوتاری کوردی، دەمانباتە سەر ڕێڕەوێکی سەخت و دژوار: لە گشتگیربوونی ڕەمزییەوە بۆ وەدەرنانی دیجیتاڵی. بەڵام ئەوەی کە ساتەوەختی ئێستا مەترسیدارتر دەکات ئەوەیە، ئەم گۆڕانکارییە تەنیا لە ژیانی ڕۆژانە و پراکتیزەی پێکەوەژیاندا نییە، بەڵکوو ئالەنگاری مانای زۆر فەلسەفییەکەی دەکات. لەخۆگرتنی ڕەمزییانە، سەرەڕای سروشتە کردەکی و مەرجدارەکەی، لەگەڵ خۆیدا ئاستێک لە دانپێدانانی ناڕاستەوخۆی هەبوونی ئێزیدی لەناو کایەی گشتیدا هێنابوو. بەڵام وەدەرنانی دیجیتاڵییانە، هیچ بوارێک بۆ تەنانەت ئەم نوێنەرایەتییە کەمەش ناهێڵێتەوە؛ بەڵکوو هەوڵ دەدات هێماکانی ئێزیدیبوون وەک کوردبوون بسڕێتەوە و لە ڕووی زمانەوانییەوە هەڵگرانی ئەم گوتارە وەک هەڕەشە بیانبینێ و بە خیانەتکاری تاوانباریان بکات.

          لێرەوە دەشێ ڕەهەندە فەلسەفییەکەی ئەم قەیرانەمان بۆ دەربکەوێت؛ بەیەکەوەبوون تەنیا وەک کردەیەکی سیاسی لە مەترسیدا نییە، بەڵکوو وەک مانایەکی ڕەمزی و ئاکاریش مەترسی لەسەرە. ئەوکاتەی پۆزشهێنانەوە لە دەلالەتەکانی بەتاڵ دەکرێتەوە و مانای خیانەت و دەرچوون لە گوتاری باوی پێدەدرێت، ئەوکاتەی خۆری ئێزدیان لە هەڕەشە و مەترسی بەسەر باوەڕی فەرمی چڕ دەکرێتەوە، مانای ئەوەیە لەم کاتەدا جڤاک توانای بونیادنانی ناسنامەی هەمەگیر، کە کۆڵەگەکانی ڕەمز و مانابەخشینن، لەدەست داوە. لە دۆخی ئاوای دەستەوەستاندا بەیەکەوەبوون تەنیا ڕووپۆشێکی تەنکە، لە ژێریدا هەبوون ناجێگیر و هاوبەندی لەرزۆکە و لەگەڵ هەر قەیرانێکی تری ڕەمزی، دەشێ ئەوەی لەناو خۆی هەڵگرتووە فڕێیداتە دەرەوە و خەڵت و پیسییەکانی ببینرێت. بەو مانایەی ئێستا لەبەردەم مەترسییەکداین لە جۆرێکی تر، چیدی بۆ کەس بەیەکەوەژیان و بەیەکەوەبوون خەمێکی هزری نەماوە و پڕۆژەیەکی ئاکارییانە نییە، بەڵکوو ئامرازێکی گوتارییانەیە، بە ئاسانی دەشێ بە دوو پۆستی سۆشیال میدیایی و لەگەڵ هەر ڕەوشێکی سیاسیی ”هەستیار” کە دێتە پێش، دەستی لێ هەڵگرین. ئەو داخزانە لە بەهاوە بۆ تاکتیک، چەمکی بەیەکەوەبوون لە هەموو مانایەک بەتاڵ دەکاتەوە و دەیکاتە ڕووپۆشە تەنکە ڕەمزییەکە.

          دواجار، پرسی ئەوەی لەگەڵ ئێزیدییان کرا، بێ ئەوەی ئەوان خۆیان هیچ ڕۆڵێکیان لە نمایشەکان گێڕابێت و کارا بووبن لە دروستکردنی ڕووداوەکان؛ نە ویستبێتیان داوای لێبوردنیان لێ بکرێت و نە خواستبێتیان ڕەمزەکەیان بخرێتە سەر درێسێکی وەرزشی، پرسێک نییە تایبەت بەو کەمینەیە لە خۆیدا، بەڵکوو زەنگێکە بۆ ئەو قەیرانە پەردەپۆشکراوەی بونیادی ئاکارییانەی کۆی جڤاک تێی کەوتووە. 

ژێدەرە بەکارهاتووەکان

• بوردیو، بییر (١٩٩٤). العنف الرمزي، ترجمة: نظير جاهل، بیروت: المرکز الثقافي العربي.
• دوركهايم، إميل(٢٠١٩) الأشكال الأولية للحياة الدينية، ترجمة: رندة بعث، بیروت: المرکز العربي للابحاث.
• غیرتز، کلیفورد (٢٠٠٩). تأويل الثقافات، ترجمة: محمد بدوي، بیروت: المنظمة العربية للترجمة.

• Gerbaudo, P. (2018). Social media and populism: An elective affinity? Media, Culture & Society, 40(5), 745–753. https://doi.org/10.1177/0163443718772192
• Kaya, A. (2019). Populism and heritage in Europe: Lost in diversity and unity. London: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429286322
• Panizza, F., & Stavrakakis, Y. (2020). Populism, hegemony, and the political construction of “the people.” In C. Rovira Kaltwasser, P. Taggart, P. Ochoa Espejo, & P. Ostiguy (Eds.), The Oxford handbook of populism (pp. 68–92). London: Routledge.

The post هەژموونی پۆپۆلیزم و بێبەهاکردنی بەیەکەوەبوون appeared first on ژنەفتن.

٢/٢) ئێزیدی و یارسان له‌نێوان ئایین و مه‌زهه‌بدا

بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ بسه‌لمێنین كه‌ ئێزیدی و یارسان دوو ده‌ركه‌وته‌ی ئایینیی هه‌مان ئایینی ڕۆحین و له‌ پرۆسه‌ی بوون و په‌ره‌سه‌ندنی ئه‌و ئایینه‌وه‌ هاتوونه‌ته‌ ئاراوه‌، ده‌بێت كار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بكه‌ین پێچه‌وانه‌ی گریمانه‌كه‌ بسه‌لمێنین. واته‌ هه‌وڵ بده‌ین ئه‌وه‌ بسه‌لمێنین كه‌ ئه‌م دوو ئایینه‌ ئایین نین و مه‌زهه‌بن و له‌ پرۆسه‌ی به‌ مه‌زهه‌بكردنی ئایینێك كه‌وتوونه‌ته‌وه‌. با وادابنیین ئێزیدی و یارسان دوو مه‌زهه‌بی ئایینی وه‌ك شیعه ‌و سووننەن و له‌ پرۆسه‌ی به‌ مه‌زهه‌بكردنی ئایینێك كه‌وتوونه‌ته‌وه‌؟ گه‌ر ئه‌م بڕیاره‌مان دروست بێت، ده‌بێت ئه‌و ئایینه‌ بدۆزینه‌وه‌ كه‌ به‌ پرۆسه‌ی به‌ مه‌زهه‌بكردندا براوه‌ و وای لێكراوه‌ كه‌ بشێت بۆ ئه‌وه‌ی نه‌وه ‌به ‌نه‌وه‌ بگوازرێته‌وه‌ و هیچ گۆڕانێكیش له‌ دروسته‌ و داتای جیهانبینییه‌كه‌یان و ئاكاره‌ ئایینییه‌كه‌یاندا گۆڕانی به‌سه‌ردا نه‌هاتبێت.

ئه‌گه‌ر ئایینی موحه‌مه‌دی به‌ر له‌ چوارده‌ سه‌ده‌ سه‌ریهه‌ڵنه‌دایه ‌و له‌ بیستوسێ ساڵی ته‌مه‌نی موحه‌مه‌ددا كامڵ نه‌بووایه‌، ئه‌وه‌ نه ‌مه‌زهه‌بی شیعه‌ بوونی ده‌بوو نه‌ مه‌زهه‌بی سووننە. چوونكه‌ بنه‌مای بوونی ئه‌و دوو مه‌زهه‌به‌ ته‌قلیدكردنه‌وه‌ و نواندنه‌وه‌یه‌كی هه‌میشه‌یی ژیانی موحه‌مه‌د و هاوڕێكانییه‌تی له‌ ماوه‌ی ئه‌و چاره‌كه ‌سه‌ده‌یه‌دا كه‌ ئایینی ئیسلام له‌ناویاندا شێوه‌گیر ده‌بێت.

ئه‌گه‌ر ئایینی ئیسلام چوارده‌ سه‌ده‌ به‌ر له‌ئێستا له‌ ئایینی موحه‌مه‌دیدا شێوه‌یه‌كی نوێی به‌ خۆی نه‌دایێ، ئیستا ته‌نها مه‌زهه‌به‌كانی ئایینی مه‌سیحی و ئایینی جووله‌كه‌ بوونیان ده‌بوو، له‌گه‌ڵ ئایینه‌ ناسامییه‌كان. گه‌ر ئه‌م ڕووداوه‌ ڕووی نه‌دایه‌ له‌وانه‌یه‌ عه‌ره‌به‌كان ئێستاش سه‌رقاڵبوونایه‌ به‌ په‌رستنی لات و مه‌نات و عوزاوه‌ و شتێكیش به‌ ناوی مه‌زهه‌بی شیعه‌ و سووننه‌وه‌ بوونی نه‌ده‌بوو.

ئه‌مه‌ بۆ مه‌سیحییه‌تی مه‌زهه‌بی و یه‌هودییه‌تی مه‌زهه‌بیش دروسته‌. واته‌ ئه‌گه‌ر ئیسلامە ڕۆحییه‌‌كه‌ له‌ مه‌سیح و هاوڕێكانیدا شێوه‌یه‌كی نوێی به‌ خۆی نه‌دایه،‌ ئێستا له‌ ئه‌وروپا و وڵاته‌ مه‌سیحییه‌كاندا شتێك به‌ ناوی كاسۆلیك و ئه‌ر‌تۆدۆكس و پرۆتستانت بوونی نه‌ده‌بوو.

كه‌واته‌ بۆ ئه‌وه‌ی مه‌زهه‌ب هه‌بێت، ده‌بێت ئایینێكی ڕۆحی وه‌ك ئیسلام له‌ ده‌ركه‌وتنێكی ئایینیدا له‌ناو كۆمه‌ڵه‌ مرۆڤێكی ڕۆحانی وه‌ك موحه‌مه‌د و هاوڕیكانی یان عیسا و حه‌وارییه‌كانی یان موسا و میلله‌ته‌كه‌ی شێوه‌گیر ببێت و پرۆسه‌ی بوون و په‌ره‌سه‌ندنه‌كه‌ی كامڵ ببێت و دوای ئه‌وه‌ سه‌ده‌یه‌ك به‌سه‌ریدا بڕوات، بۆ ئه‌وه‌ی به‌ پرۆسه‌ی به‌ مه‌زهه‌بكردندا ببرێت و چه‌ند مه‌زهه‌بێكی لێوه‌ په‌یدا ببیێت. ئایا ئه‌و ئایینه‌ی كه‌ به‌رهه‌می پرۆسه‌ی بوون و په‌ره‌سه‌ندنه‌ و له‌ سه‌رده‌مێكدا بوونی له‌ كۆمه‌ڵه‌ مرۆڤێكی ڕۆحانیدا شێوه‌گیربووه، كام ئایینه‌یه ‌و ئه‌و كه‌سه‌ ڕۆحانیانه‌ كێن كه‌ ئه‌م ئایینه‌یان له‌ فۆرمه‌ جیاوازه‌كانی وه‌ك ئێزیدی و یارساندا شێوه‌گیركردووه‌؟

بێگومان گه‌ر به‌ شوێن ئایینێكی له‌ جۆره‌دا بگه‌ڕێین كه‌ له‌ ئێزیدی و یارساندا مه‌زهه‌بی كرابێته‌وه‌ ده‌بێت ئایینێك بێت له‌ دوای ئیسلامه‌وه‌ یان له‌گه‌ڵ ئیسلامی سه‌رده‌می موحه‌مه‌ددا ده‌ركه‌وتبێت‌. بێگومان ئایینێكی له‌و جۆره‌ بوونی نه‌بووه‌ و ئه‌گه‌ر بوونی هه‌بووایه‌ ئه‌وه‌ وه‌ك ئیسلامی سه‌رده‌می موحه‌مه‌د یان ئیسلامیی سه‌رده‌می عیسا یان ئیسلامی سه‌رده‌می موسا له‌ڕێگه‌ی مه‌زهه‌به‌كان و ده‌قه‌ ئایینییه‌كانییه‌وه‌ ده‌مانزانی هه‌یه‌. گه‌ر شتێك له‌م باره‌یه‌وه‌ جێگه‌ی باوڕ بێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بڵێین ئه‌و ئایینه‌ هه‌ر هه‌مان ئه‌و ئایینه‌ موحه‌مه‌دییه‌یه‌ و ئێزیدی و یارسانیش وه‌ك شیعه‌ و سووننه‌ له‌ پرۆسه‌ی به‌ مه‌زهه‌بكردنی ئه‌و ئایینه‌ هاتوونه‌ته‌ ئاراوه‌ و هیچ نیین جگه‌ له‌ دوو مه‌زهه‌بی تری ئیسلامی موحه‌مه‌دی. گه‌ر ئه‌مه‌ وابێت كه‌واته‌ ئێزیدی و یارسان دوو مه‌زهه‌بی ئایینێكی وه‌دیهاتووی ئایینی موحه‌مه‌دییه‌.

كاتێك ده‌توانین بڵێین ئێزیدی و یارسان وه‌ك شیعه‌ و سووننه‌ به‌ پرۆسه‌ی به ‌مه‌زهه‌بكردنی ئایینی موحه‌مه‌دی هاتوونه‌ته‌ ئاراوه‌، ده‌بێت ئه‌م دوو ئایینه‌ وه‌ك ئه‌و دوو مه‌زهه‌به‌ به‌رهه‌می پرۆسه‌ی به‌مه‌زهه‌بكردن بن. بۆ ئه‌وه‌ی بزانین ئه‌م دوو ئایینه‌ به‌رهه‌می پرۆسه‌ی به ‌مه‌زهه‌بكردنن، ده‌بێت له‌ پرۆسه‌كه‌ تێبگه‌ین. ئایا پرۆسه‌ی به‌مه‌زهه‌بكردن چییه‌ و چۆن به‌و پرۆسه‌یه‌ ئایینێك ده‌گۆڕێت به‌ چه‌ند مه‌زهه‌بێك؟

به‌ر له‌وه‌ی پرۆسه‌ی به‌مه‌زهه‌بكردن ئه‌نجام بدرێت، ده‌بێت كه‌سانێكی ڕۆحانی هه‌بن و ڕۆح له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌وه‌ ژیانێكی ڕۆحانی به‌ پرۆسه‌ی بوون په‌ره‌سه‌ندنی خۆی له‌و ژیانه‌دا شێوه‌گیر كردبێت و ژیانێكی نوێی له‌ هزر و ئاكاری ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ مرۆڤه‌دا هێنابێته‌وه‌ ئاراوه‌. ده‌بێت ڕۆح بوونی خۆی له‌ ژیانی ڕۆحانی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئاكاری و ته‌نانه‌ت سیاسی ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵكه‌دا به‌ شێوه‌یه‌كی كامڵ هێنابێته‌ ئاراوه‌.

ڕۆح بێگۆمان له‌ دوای خۆشێوه‌گیركردنی له‌ناو ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌دا و كامڵبوونی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌، ئیتر له‌ كاری خۆی ده‌بێته‌وه‌ و دوای نه‌مانی ئه‌و نه‌وه‌یه‌ ڕۆحی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ جێده‌هێڵێت و له‌ نه‌وه‌كانی داهاتوودا چاوه‌ڕێی بانگهێشتێكی نوێ‌ ده‌كات.

كاتێك نه‌وه‌كانی داهاتوو توانای بانگهێشتكردنه‌وه‌ی ڕۆحیان نابێته‌وه‌، ده‌كه‌ونه‌ ناو ته‌قلیدكردنه‌وه‌ی ژیانی ئه‌وه‌ نه‌وه‌یه‌وه‌ كه‌ ڕۆح له‌ناویاندا پرۆسه‌ی په‌ره‌سه‌ندنی خۆی ته‌واو كردووه‌ و‌ له‌ شێوه‌ی كۆمه‌ڵگایه‌كی ناته‌قلیدیدا شێوه‌گیربووه‌. ئه‌م نه‌وه‌یه‌ی دوایی به‌ هۆی ئه‌وه‌وه‌ كه‌ توانای بانگهێشتكردنه‌وه‌ی ڕۆحیان نییه‌ تا ڕۆح له‌ ده‌وره‌یه‌كی تردا خۆی شێوه‌گیر بكات، ناچارن بیر له‌ ڕێگه‌یه‌ك بكه‌نه‌وه‌ بۆ ته‌قلیدكردنه‌وه‌ و‌ دووپاتكردنه‌وه‌ی ژیانی نه‌وه‌كه‌ی پێش خۆیان.

ئه‌م كاره‌ش پێویستی به‌ سیسته‌ماتیك كردنی ئه‌و ژیانه‌یه‌ و دانانی ڕێسا و یاسایه‌ بۆ ته‌قلیدكردنه‌وه‌ی ئه‌و ژیانه‌ ئاكارییه‌ی كه‌ له‌و مرۆڤانه‌دا شێوه‌گیربووه‌. مه‌زهه‌ب ئه‌و ڕێسا و یاسایانه‌یه‌ كه‌ بۆ ته‌قلیدكردنه‌وه‌ی ئه‌و ژیانه‌ زیندووه‌ی نه‌وه‌ی یه‌كه‌م دانراوه‌. به‌ بێ سیسته‌مێكی له‌و شێوه‌یه‌ كه‌ یاساكانی ته‌قلیدكردنه‌وه‌ی ئه‌و ژیانه‌ی له‌ خۆیدا هه‌ڵگرتبێت،‌ مه‌زهه‌ب نایێته‌ ئاراوه‌.

به‌مه‌زهه‌بكردنی ئایین واته‌: گۆڕینی ئه‌وه‌ی كه‌ ڕۆح وه‌دیهێناوه‌‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ناو پرۆسه‌ی وه‌دیهاتندا نییه‌ و ته‌قلیدییه‌. ئه‌وه‌ی ڕۆح بۆ یه‌كجار وه‌دیده‌هێنێت،‌ جارێكی تر دووباره‌ وه‌دیناهێنێته‌وه‌، ئه‌وه‌ی له‌ ڕۆح ده‌كه‌وێته‌وه‌ نوێیه ‌و پێشتر بوونی نه‌بووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌ مه‌زهه‌ب ده‌كه‌وێته‌وه‌ ته‌قلیدكردنه‌وه‌ و نواندنه‌وه‌ی شتێكه‌ كه‌ وه‌دیهاتووه‌ و ته‌قلیدیی نییه‌.

ئایین به‌ پرۆسه‌ی داهێنان دێته‌ بوون نه‌ك به‌ پرۆسه‌ی ته‌قلیدكردنه‌وه‌ و نواندنه‌وه‌ی شتێك وه‌ك خۆی كه‌ هه‌یه‌. به‌ڵام مه‌زهه‌ب به‌رهه‌می پرۆسه‌ی ته‌قلیدكردنه‌وه‌ی شتێكه‌ وه‌ك خۆی كه‌ هه‌یه‌. مه‌زهه‌به‌كان له‌وه‌دا كێشه‌یان له‌گه‌ڵ یه‌ك هه‌یه‌ و هه‌ر یه‌كه‌یان ئیدعای ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ خۆی ڕاسته‌، چوونكه‌ ته‌نها خۆی توانیویه‌تی ئه‌و ئایینه‌ی كه‌ هه‌یه‌ یاساكانی ته‌قلیدكردنه‌وه‌ی وه‌ك خۆی بۆ دارێژێت. ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌یێنێت‌ بنه‌مای دروستی و نادروستی مه‌زهه‌بێك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وا له‌ كۆمه‌ڵگاكه‌ی بكات به‌ ته‌واوی ئه‌و كۆمه‌ڵگا ئایینییه‌ بنوێنێته‌وه‌ كه‌ ته‌قلیدی ده‌كاته‌وه‌.

مه‌زهه‌به‌كان وه‌ك كۆمه‌ڵه‌ وێنه‌كێشێك وان له‌به‌رده‌م په‌یكه‌ری ئه‌و ئایینه‌دا كه‌ ڕۆح ئه‌فراندوویه‌تی، ئه‌م وێنه‌كێشانه‌ هه‌ریه‌كه‌یان وه‌ك هه‌ر وێنه‌كێشێك شێوازی خۆی هه‌یه‌ بۆ كێشانه‌وه‌ی ئه‌و وێنه‌یه‌ وه‌ك خۆی و خه‌ڵكیش كه‌ وێنه‌كانی هه‌ریه‌ك له‌و وێنه‌كێشان ده‌بینێت، به‌ پێی دوور و نزیكی سروشتییه‌وه‌ له‌ سروشتی وێنه‌كێشه‌كان بڕیار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌دات كه‌ كام له‌و وێنه‌كێشانه‌ توانیویه‌تی وێنه‌كه‌ وه‌ك خۆی بكێشێته‌وه‌. هه‌ریه‌ك له‌ وێنه‌كێشه‌كان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خاوه‌نی سروشت و چه‌شه‌یه‌كی هونه‌ری جیاوازه‌ له‌ وێنه‌كێشه‌كانی تر، وێنه‌كه‌ی خۆی وا ده‌بینێته‌وه‌ كه‌ له‌ وێنه‌ی وێنه‌كێشه‌كانی تر باشتر وێنه‌ی په‌یكه‌ره‌ ئایینییه‌ داهێنراوه‌كه‌ی كێشاوه‌ته‌وه‌.

مه‌زهه‌ب سیسته‌می وێنه‌كێشانه‌وه‌ی ژیانی كۆمه‌ڵگایه‌كه‌ كه‌ ڕۆح له‌ڕێگه‌ی تاكه‌كانی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌وه‌ وه‌دیهێناوه‌، هه‌روه‌ك چۆن ڕۆح له‌ڕێگه‌ی هونه‌رمه‌نده‌ داهێنه‌ره‌كانه‌وه‌ ئه‌و كاره‌ هونه‌ریانه‌ داده‌هێنێت كه‌ پێشتر بوونیان ده‌رنه‌كه‌وتووه‌. مه‌زهه‌ب سیسته‌مێكه‌ له‌ یاساكانی ته‌قلیدكردنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ ڕۆح دایهێناوه‌.

ده‌توانین ئه‌و په‌یكه‌ره‌ی كه‌ ئه‌م وێنه‌كێشانه‌ ته‌قلیدی ده‌كه‌نه‌وه‌ و ده‌یانه‌وێت وێنه‌كه‌ی وه‌ك خۆی بكێشنه‌وه‌، به‌ به‌رهه‌می هونه‌ره‌مه‌ندێكی داهێنه‌ری بزانین كه‌ ڕۆح له‌ڕێگه‌یه‌وه‌ ئه‌م په‌یكه‌ره‌ی ئه‌فراندبێت‌ و ئه‌م په‌یكه‌ره‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌رهه‌می ڕۆحه،‌ له‌ هیچ په‌یكه‌رێكی تر نه‌چێت، به‌ڵام وێنه‌كێشه‌ ته‌قلیدییه‌كان به‌و هونه‌رمه‌نده‌ ته‌قلیدیانه‌ بزانین كه‌ ته‌نها ده‌توانن وێنه‌ی ئه‌و شتانه‌ بكێشن كه‌ هه‌ن و خۆیان توانای داهێنانی وێنه‌یه‌ك یان په‌یكه‌رێكیان نییه‌ كه‌ وێنه‌ی نه‌بێت و وه‌ك كاری هه‌ر هونه‌رمه‌ندێكی ڕاسته‌قینه ‌و داهێنه‌ر، ناوازه‌ بێت.

مه‌زهه‌ب سیسته‌می وێنه‌كێشانه‌وه‌ی ژیانی كۆمه‌ڵگایه‌كه‌ كه‌ ڕۆح له‌ڕێگه‌ی تاكه‌كانی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌وه‌ وه‌دیهێناوه‌، هه‌روه‌ك چۆن ڕۆح له‌ڕێگه‌ی هونه‌رمه‌نده‌ داهێنه‌ره‌كانه‌وه‌ ئه‌و كاره‌ هونه‌ریانه‌ داده‌هێنێت كه‌ پێشتر بوونیان ده‌رنه‌كه‌وتووه‌. مه‌زهه‌ب سیسته‌مێكه‌ له‌ یاساكانی ته‌قلیدكردنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ ڕۆح دایهێناوه‌.

گه‌ر ئایین ئه‌و ئایدیاڵه‌ بێت كه‌ له‌ناو ڕۆحدا بوونی هه‌یه ‌و ئه‌و مرۆڤانه‌ی كه‌ ڕۆح ئه‌و ئایدیاڵه‌یان تێدا وه‌دیده‌هێنێت‌ ماده‌ی شێوه‌په‌یدانی ئه‌و وێنه‌ ئایینییه‌ بن كه‌ له‌ناو ڕۆحدایه‌، ئه‌وه‌ مه‌زهه‌ب گواستنه‌وه‌ی ئه‌و وێنه‌ ئایینییه‌یه‌ له‌ جه‌سته‌ی ئه‌و مرۆڤانه‌وه‌ كه‌ ڕۆح وێنه‌كه‌ی تێدا به‌رجه‌سته‌كردوون بۆ جه‌سته‌ی ئه‌و مرۆڤانه‌ی كه‌ مه‌زهه‌ب ئه‌م وێنه‌یه‌ دووباره‌ له‌ناویدا به‌رهه‌م ده‌هێنێته‌وه‌.

وتمان ڕۆح دووجار هه‌مان وێنه‌ له‌ پرۆسه‌ی داهێنانی خۆیدا له‌ ماده‌یه‌كدا شێوه‌گیر ناكات و هه‌میشه‌ ئه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ له‌ ڕۆحه‌وه‌ ده‌گرێت ناوازه‌ و نادووپاتبووه‌وه‌یه‌. ئه‌و مرۆڤانه‌ش به‌ فرمانی ڕۆح ده‌جووڵێنه‌وه‌، هه‌رگیز ئه‌وه‌ دووپات ناكه‌نه‌وه‌ كه‌ پێشتر له‌ مرڤه‌كانی تردا ڕۆح فرمانی به‌ بوونی داوه‌، چوونكه‌ دووپاتكردنه‌وه‌ی ئه‌مه‌ خۆی ده‌رچوونه‌ له‌ فرمانی ڕۆح و چوونه‌ ژێرباری یاساكانی ماده‌یه‌. ئه‌مه‌ش ده‌مانگه‌یێنێت‌ به‌وه‌ كه‌ ئایین سه‌رچاوه‌ له‌ ڕۆحه‌وه‌ ده‌گرێت، بۆیه‌ هه‌رگیز دووپات نابێته‌وه‌، به‌ڵام مه‌زهه‌ب سه‌رچاوه‌ له‌ ڕۆحه‌وه‌ ناگرێت، چوونكه‌ به‌رده‌وام هه‌مان شت دووپات ده‌كاته‌وه‌.

ئه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ له‌ سیسته‌می ڕۆحه‌وه‌ ده‌گرێت و به‌و سیسته‌مه‌ دێته‌بوون، وه‌دیهاتووێكی ناوازه‌ و ناته‌قلیدییه‌ و بۆ یه‌كجار وه‌دی دێت و دووپات نابێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ له‌ سیسته‌می ماده‌وه‌ ده‌گرێت به‌رده‌وام خۆی دووپات ده‌كاته‌وه‌ و ئه‌وه‌ی هێزه‌ی له‌ كاتی دووپاتكردنه‌وه‌كه‌دا به‌ره‌و ناوازه‌بوونی به‌رێت و وایلێبكات كه‌ دووپات نه‌بێته‌وه‌، له‌ خۆی ده‌یكاته‌ ده‌ره‌وه‌. مه‌سه‌له‌ی بدعه‌ت له‌ ئاییندا كه‌ چه‌مكێكی مه‌زهه‌بییه ‌و ئایینی نییه،‌ مه‌زهه‌ب بۆ پاراستنی ته‌قلید كردوویه‌تی به‌ بنه‌مایه‌ك له‌ بنه‌ماكانی خۆی. هه‌موو بدعه‌یه‌ك له‌ مه‌زهه‌بدا گومرابوونه ‌و هه‌موو گومرابوونێك خاوه‌نه‌كه‌ی به‌ره‌و ئاگر په‌لكێش ده‌كات.

له‌ڕاستیدا چه‌مكی بدعه‌ت، مه‌زهه‌ب به‌كاری ده‌هێنێت‌ بۆ ئه‌وه‌ی ڕێگری بكات له‌وه‌ی ڕۆح ده‌ست بخاته‌ ناو كاره‌كه‌یه‌وه‌، كاره‌كه‌ی له‌ كارێكی ته‌قلیدییه‌وه‌ بكات به‌ كارێكی ناوازه‌. به‌پێی مه‌زهه‌ب بێت ئایینی یارسان و ئێزیدی نه‌ك هه‌ر وه‌ك ئه‌وان مه‌زهه‌ب نین، به‌ڵكوو دوو بدعه‌ی گه‌وره‌ی ئایینین و ئه‌م بدعه‌ته‌ گه‌ورانه‌ش ئه‌و خه‌ڵكه‌یان له‌ڕێگه‌ ڕاسته‌كه‌ی ئه‌وان كه‌ ته‌قلیده‌ گومرا كردووه‌ و به‌ره‌و دۆزخ بردوویانن.

ئێمه‌ پێشتر له‌ڕێگه‌ هیگڵه‌وه‌ بەوە جیاوازیمان له‌نێوان ڕۆح و ماده‌دا كرد كه‌ ڕۆح له‌ناو خۆیدا یه‌كه‌ و له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆیدا جیاوازه،‌ بۆیه‌ كه‌ ده‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆی و له‌ناو غه‌یره‌كانی خۆیدا خۆی ده‌رده‌خات تووشی جیاوازی دێت و له‌ هه‌ریه‌ك له‌و غه‌یرانه‌دا به‌ ڕه‌نگێكی جیاواز له‌وی تر خۆی نیشانده‌دات و له‌ هیچیاندا خۆی دووپات ناكاته‌وه‌. به‌ڵام مادده‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی ڕۆحه‌وه‌ له‌ناو خۆیدا جیاوازه‌ و له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆیدا به‌ شوێن هێزێكدا ده‌گه‌ڕێت كه‌ بیكاته‌وه‌ به‌ یه‌ك و جیاوازییه‌كه‌ی ناوه‌وه‌ی نه‌هێڵیت.

به‌پێی ئه‌م پێناسه‌ هیگڵییه‌ بێت ئایینی یارسان و ئێزیدی به‌پێی سیسته‌می وه‌دیهێنانی ڕۆح هاتوونه‌ته‌ بوون، به‌ڵام مه‌زهه‌بی سووننه ‌و مه‌زهه‌بی شیعه‌ به‌پێی سیسته‌می كاركردنی ماده‌ هاتوونه‌ته‌ بوون. دوو ئایینه‌ كوردییه‌كه‌ به‌رهه‌می نوانددنه‌وه‌ی هه‌مان ئایینی وه‌دیهاتوو نین و له‌ نواندنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگایه‌كی ئایینییه‌وه‌ نه‌هاتوونه‌ته‌ ئاراوه‌ كه‌ به‌ر له‌وان ڕۆح له‌ناو كۆمه‌ڵه‌كه‌سێكدا وه‌دیهێنابێت.

ئه‌م دوو ئایینه‌ به‌رهه‌می هاتنه‌ ده‌ره‌وه‌ی ڕۆحن له‌ خۆیدا بۆ ناو دوو جه‌سته‌ و سروشتی جیاواز، له‌ هه‌ریه‌كه‌شیان به‌ شێوه‌یه‌كی ناوازه‌ و جیا له‌وی تریان خۆی نواندووه،‌ به‌ شێوه‌یه‌ك گه‌ر له‌ ڕواڵه‌تدا له‌و دوو ئایینه‌ بڕوانین، هه‌ست به‌وه‌ ناكه‌ین كه‌ له‌ یه‌ك سه‌رچاوه‌وه‌ سه‌رچاوه‌یان گرتبێت،‌ له‌كاتێكدا هه‌مان سه‌رچاوه‌یان هه‌یه‌. ڕۆح له‌م دوو ئایینه‌دا ئه‌وه‌ ئاشكرا ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئه‌و له‌ ناو خۆیدا یه‌كه‌و كه‌ خۆی له‌ناو چه‌ند ماده‌یه‌كدا ئاشكرا ده‌كات به‌ كۆمه‌ڵه‌ ڕه‌نگێكی جیاواز خۆی ئاشكرا ده‌كات و هه‌رگیز هه‌مان شێوه‌ی خۆی دووجار له‌ مادده‌دا شێوه‌گیر ناكاته‌وه‌.

به‌ڵام كاتێك له‌ دوو مه‌زهه‌به‌كه‌ ورد ده‌بینه‌وه،‌ ئه‌وه‌ ده‌بینین كه‌ ئه‌م دوو مه‌زهه‌به‌ به‌رهه‌می نواندنه‌وه‌ی هه‌مان شێوه‌ن‌ له‌ دوو ماده‌ی جیاوازدا و ئه‌و دوو ماده‌یه‌ش له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دان له‌ڕێگه‌ی نواندنه‌وه‌ی ئه‌و شێوه‌یه‌وه‌ خۆیان بكه‌نه‌وه‌ به‌یه‌ك و جیاوازییه‌كانی نێوانیان نه‌هێڵن. به‌ڵام ئه‌وه‌ی ڕێگره‌ له‌ به‌رده‌م یه‌كبوونی ئه‌م دوو مه‌زهه‌بەدا ئه‌و جیاوازی و لێكدژییه‌ ناوه‌كیانه‌ن‌ كه‌ له‌ناو خۆیاندا هه‌یه‌ و به‌رده‌وام وه‌ك هێزێك له‌ ناویاندا به‌رەو‌ جیاوازییان ده‌بات.

مه‌زهه‌ب په‌یڕه‌وی له‌ سیسته‌می كاركردنی ماده‌ ده‌كات و به‌رده‌وام به‌شوێن یه‌كبووندا ده‌گه‌ڕێت تا جیاوازییه‌كانی ناو خۆی نه‌فی بكاته‌وه‌، به‌ڵام ئایینه‌ كوردییه‌كان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌رهه‌می كاركردنی ڕۆحن به‌رده‌وام ئه‌و ڕۆحه‌ به‌ره‌و جیاوزیان ده‌بات و له‌هه‌ر شوێنێك ئه‌و ڕۆحه‌ ده‌ركه‌وێته‌وه،‌ فۆرمێكی جیاواز له‌وانه‌ی پێشوو به‌ خۆی ده‌دات.

مه‌زهه‌ب په‌یڕه‌وی له‌ سیسته‌می كاركردنی ماده‌ ده‌كات و به‌رده‌وام به‌شوێن یه‌كبووندا ده‌گه‌ڕێت تا جیاوازییه‌كانی ناو خۆی نه‌فی بكاته‌وه‌، به‌ڵام ئایینه‌ كوردییه‌كان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌رهه‌می كاركردنی ڕۆحن به‌رده‌وام ئه‌و ڕۆحه‌ به‌ره‌و جیاوزیان ده‌بات و له‌هه‌ر شوێنێك ئه‌و ڕۆحه‌ ده‌ركه‌وێته‌وه،‌ فۆرمێكی جیاواز له‌وانه‌ی پێشوو به‌ خۆی ده‌دات.

ڕۆح كاتێك له‌ناو به‌رزانییه‌كاندا ده‌رده‌كه‌وێت و له‌ سه‌رده‌می شێخ ئه‌حمه‌دی به‌رزاندا ده‌گاته‌ ئه‌و په‌ڕی دره‌وشانه‌وه‌ی خۆی به‌م ده‌ركه‌وتنه‌ی خۆی دووپات ناكاته‌وه،‌ به‌ڵكوو ره‌نگێكی جیاوازو ناوازه‌ له‌و ره‌نگه‌ ده‌دات به‌ خۆی كه‌ له‌ ئایینی ئێزیدی یارساندا داویه‌تی به‌ خۆی. ئەمە بۆ ئەو گروپە ئایینییەش هەمان شتە کە لە دەوروبەری سلێمانی سەرهەڵدەدات و بە (هەقە)ناو دەبرێن. ئه‌م په‌یدابوونه‌ جیاوازه‌ی ڕۆح له‌ ناو میلله‌تی به‌رزاندا نه‌فیكردنی ئه‌و په‌یدابوونه‌ی نییه‌ كه‌ له‌ ئایینه‌كانی تردا ده‌ركه‌وتووه‌، به‌ڵكوو هه‌ریه‌ك له‌م ده‌ركه‌وتانه‌ ڕازییه‌ به‌وه‌ی كه‌ به‌ جیاوازییه‌كانی خۆیه‌وه‌ بمێنێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانی تردا خۆی نه‌كاته‌وه‌ به‌یه‌ك.

به‌ڵام ئه‌مه‌ له‌هه‌ر دوو مه‌زهه‌به‌ ئیسلامییه‌كاندا ته‌واو پێچه‌وانه‌یه‌ و هه‌ریه‌ك له‌و مه‌زهه‌بانه‌ مه‌یلی بۆ ئه‌وه‌ هه‌یه‌ ئه‌وی تریان له‌گه‌ڵ خۆیدا ته‌ماهی پێبكات و بیكاته‌وه‌ به‌یه‌ك، ئه‌وان له‌مه‌دا په‌یڕه‌وی له‌ سیسته‌می ماده‌ ده‌كه‌ن نه‌ك ڕۆح، چوونكه‌ له‌ناوخۆیاندا ڕۆح تووشی جیاوازی كردوون و ڕازی نین به‌م جیاوازییه ‌و دژی ئه‌و ئاراسته‌یه‌ ده‌جووڵێنه‌وه‌ كه‌ ڕۆح له‌ ناوه‌وه‌ پێیان ده‌دات و به‌رده‌وام هه‌وڵده‌ده‌ن له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆیان هێزێك بۆ یه‌كبوونی خۆیان بدۆزنه‌وه،‌ ئیتر گرنگ نییه‌ ئه‌و هێزه‌ دوژمن بێت و له‌ به‌رامبه‌ریدا ڕاوه‌ستن و له‌ به‌رگریكردنیدا ببنه‌وه‌ به‌یه‌ك یان دۆست بێت و عاشقی ببن و بیهێننه‌ ناو خۆیان و وه‌ك خۆیان بینوێننه‌وه‌ تا له‌ نواندنیدا ببنه‌وه‌ به‌یه‌ك.

ئه‌گه‌ر ئایینی ئێزیدی و ئایینی یارسان وه‌ك مه‌زهه‌بی سووننە و مه‌زهه‌بی شیعه‌، دوو مه‌زهه‌بی تری ئایینی ئیسلام نین ئه‌ی بۆچی له‌ناو تێكسته‌ ئایینییه‌كانی ئه‌م دوو ئایینه‌دا زۆر توخم ده‌بینرێت كه‌ سه‌رچاوه‌كه‌یان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئیسلامی موحه‌مه‌دی، وه‌ك فریشته‌كان و پێغه‌مبه‌ره‌كان..هتد؟. ئایا بوونی ئه‌م ناوانه‌ له‌ناو هه‌ردوو ئایینه‌كه‌دا به‌ڵگه‌ نین له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م دووانه‌ش ئایین نیین، به‌ڵكوو یان مه‌زهه‌بن و یان جۆرێكن له‌ لادانی مه‌زهه‌بی. بۆ نموونه‌ هاتنی ناوی شێخ عادی له‌ ئایینی ئێزیدیدا و هاتنی ناوی عه‌لی له‌ ئایینی یارساندا ئه‌و باوڕمان لادروست ناكات كه‌ ئێزیدی له‌ لادانی مه‌زهه‌بی سووننەوه‌ دروستبووه‌ و یارسانیش له‌ لادان له‌ مه‌زهه‌بی شیعه‌وه‌ دروستبووه‌؟ ئایا ئه‌مانه‌ به‌ڵگه‌ نین له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئێزیدی و یاراسان هه‌ر هه‌مان مه‌زهه‌بی شیعه ‌و سووننەن، به‌ڵام به‌ تێكدراوی و به‌ شێوێنراوی؟.

بۆ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ش جاریكی تر ده‌بێت بگه‌ڕینه‌وه‌ بۆ به‌راوردكردنی په‌یوه‌ندی دوو مه‌زهه‌به‌كه‌ به‌ ئیسلامی موحه‌مه‌دییه‌وه‌، له‌گه‌ڵ په‌یوه‌ندی ئه‌م دوو ئایینه‌ به‌ هه‌مان ئیسلامی موحه‌مه‌دییه‌وه‌. بۆ تێگه‌یشتن له‌م په‌یوه‌ندیه‌ش ده‌بێت بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ هه‌ردوو پرۆسه‌ی ئه‌فراندن(الابداع) و ته‌قلیدكرنه‌وه‌ (التقلید) وه‌ك بنه‌مای په‌یدابوونی مه‌زهه‌به‌كان و ئه‌م دوو ئایینه‌. ئێمه‌ پێشتر ئه‌وه‌مان ڕوونكرده‌وه‌ كه‌ ئایین به‌پێی بنه‌مای ئه‌فراندن هاتووه‌ته‌ بوون و له‌مه‌شدا ئه‌و ئایینه‌ په‌یڕه‌وی له‌ سیسته‌می ڕۆح كردووه‌، به‌ڵام مه‌زهه‌ب به‌پی بنه‌مای ته‌قلید هاتووه‌ته‌ ئاراوه ‌و له‌ بوونیدا په‌یڕه‌وی له‌ سیسته‌می ماده‌كراوه‌.

گه‌ر له‌م په‌یوه‌ندی ئۆنتۆلۆجی هه‌ردوو مه‌زهه‌به‌ ئیسلامییه‌كه‌ و هه‌ردوو ئایینه‌ كوردییه‌كه‌ به‌ ئیسلامی موحه‌مه‌دییه‌وه‌ ڕامێنین، ده‌گه‌ین به‌و ده‌رئه‌نجامه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندی هه‌ردوو مه‌زهه‌به‌كه‌ به‌ ئیسلامی موحه‌مه‌دییه‌وه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ته‌قلیدكردنه‌وه‌ی ئه‌و ئایینه‌یه،‌ به‌ڵام په‌یوه‌ندی دوو ئایینه‌ كوردییه‌كه‌ به‌ هه‌مان ئایینه‌وه‌‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ئافراندنه ‌و ڕۆح له‌م دوو ئایینه‌دا به‌ توخمه‌ پێكهێنه‌ره‌كانی ئیسلامی موحه‌مه‌دی دوو شێوه‌ی ئایینی جیاوازی له‌ ئیسلامی موحه‌مه‌دی ئه‌فراندووه‌.

له‌ پرۆسه‌ی ته‌قلیدكرنه‌وه‌دا ئه‌و هێزه‌ ته‌قلیدییه‌ هه‌وڵده‌دات ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ به‌رده‌میدایه‌ وه‌ك خۆی به‌رهه‌می بهێنێته‌وه‌. باشترین پرۆسه‌ی ته‌قلیدكردنه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌وه‌ی ته‌قلیدده‌كرێته‌وه‌ له‌وپه‌ڕی ورده‌كاریدا سه‌رله‌نوێ‌ دروستبكرێته‌وه‌. به‌ڵام له‌ پرۆسه‌ی ئه‌فراندندا هێزی ئه‌فرێنه‌ر ده‌بێت ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ به‌رده‌میدا هه‌یه‌ وه‌ك ماده‌یه‌كی خاو وه‌ریبگرێت و له‌ جه‌وهه‌ره‌كه‌ی خۆی خاڵی بكاته‌وه‌ به‌و جه‌وهه‌ر و ناوه‌ڕۆكه‌ دایبهێنێت كه‌ له‌ناو خۆیدا بوونی هه‌یه‌. باشترین ئه‌فراندن ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌فرێنه‌ره‌كه‌ تا دوا ئاستی خاڵی كردنه‌وه،‌ ئه‌وه‌ی له‌به‌رده‌میدا هه‌یه‌ له‌ جه‌وهه‌ر و ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی خاڵی بكاته‌وه‌ و به‌ ته‌واوی بیكات به‌ ماده‌یه‌كی خاو، ئینجا به‌و جه‌وهه‌ر و ناوه‌ڕۆكه‌ی كه‌ لای خۆیه‌تی بوونێكی نوێی پێ ببه‌خشێته‌وه‌.

ئه‌گه‌ر له‌و ڕۆحه‌ ئه‌فرێنه‌ره‌ ڕامێنین كه‌ ئایینی ئێزیدی سه‌رچاوه‌ی لێوه‌گرتووه‌ له‌وه‌ تێده‌گه‌ین كه‌ مه‌له‌ك تاوس له‌گه‌ڵ ئه‌و توخمه‌ی كه‌ له‌ ئایینه‌ سامییه‌كاندا به ‌سه‌رچاوه‌ی خراپه‌ ده‌زانرێت، ته‌نها له‌ ماده‌دا هاوشێوه‌ن و ئه‌م ڕۆحه‌ به‌ داماڵینی ئه‌و جه‌وهه‌ر و ناوه‌ڕۆه‌كه‌ی كه‌ له‌ ئایینه‌ سامییه‌كاندا هه‌یه‌تی و به‌ به‌خشینی جه‌وهه‌ر و مانایه‌كی نوێ‌ به‌ هه‌مان توخم‌، ئه‌و توخمه‌ بوونی ته‌واو پێچه‌وانه‌ ده‌بێته‌وه‌ و له‌ مه‌له‌كێكه‌وه‌ كه‌ سه‌رپێچی فرمانه‌كانی خودا ده‌كات، ده‌بێت به‌ مه‌له‌كێك كه‌ له‌ تاقیكردنه‌وه‌ خوداییه‌كه‌دا ته‌نها ئه‌و ده‌توانێت ده‌ربچێت و فرمانه‌ خوداییه‌كه‌ بناسێته‌وه‌ و جێبه‌جێ بكات.

ڕۆحی جیهان كه‌ خوداوه‌نده‌ كاتێك له‌و دوڕه‌دا كه‌ بوونی خۆی تێدا داناوه‌ له‌ خۆی ده‌ڕوانێته‌وه‌ مه‌له‌ك تاوس دێته‌ بوون. مه‌له‌ك تاوس له‌ ئایینی ئێزیدیدا نه‌ك سه‌رپێچی فرمانی خودا ناكات به‌ڵكوو تاكه‌ مه‌له‌كێكه‌ كه‌ توانای جیاكردنه‌وه‌ی فرمانه‌ خوداییه‌كانی هه‌یه ‌و له‌ خۆیدا خودا وه‌ك خۆی ده‌نوێنێته‌وه‌. ئه‌مه‌ پرۆسه‌ی ئه‌فراندنی ڕۆحه‌ و به‌ به‌تاڵكردنه‌وه‌ی توخمێكه‌ له‌ جه‌وهه‌ره‌كه‌ی و به‌خشینی جه‌وهه‌رێكی تره‌ كه‌ ته‌واو پێچه‌وانه‌ی ئه‌و جه‌وهه‌ره‌یه‌ كه‌ پێشتر بوونی ئه‌و توخمه‌ی دیاریكردووه‌.

له‌ ئایینی یارسانیشدا جوبره‌ئیل هه‌مان ئه‌و جوبرئیله‌ نییه‌ كه‌ له‌ ئیسلامی مه‌حه‌مه‌دیدا ته‌نها كاری ئه‌وه‌یه‌ وه‌حی له‌ خوداوه‌ بهێنێت‌ بۆ پێغه‌مبه‌ره‌كان، واته‌ جوبره‌ئیل به‌ ته‌نها په‌یامهێنه‌ری وه‌حی نییه‌، ئه‌و ڕۆحه‌ی كه‌ ئه‌م ئایینه‌ی له‌ڕێگه‌ی پیاوه‌ ڕۆحانییه‌كانی یارسانه‌وه‌ ئه‌فراندووه‌، هێناوه‌، به‌ ته‌واوه‌تی جوبرئیل له‌و ناوه‌ڕۆك و جه‌وهه‌ره‌ خاڵی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ڕۆح له‌ ئایینه‌ سامییه‌كان به‌ گشتی و ئایینی موحه‌مه‌دی به‌ تایبه‌تی له‌ناو ئه‌م توخمه‌ ئایینه‌یه‌دا شێوه‌گیری كردووه‌، یان ده‌توانین بڵێین ئه‌و ڕۆحه‌ ئافرێنه‌ره‌ی ئایینی یارسان ناوی جوبره‌ئیل به‌ ته‌واوه‌تی له‌و ناولێنراوه‌ و له‌و مانایه‌ خاڵی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ڕۆحه‌ ئه‌فرێنه‌ره‌كه‌ی ئایینه‌ سامییه‌كان به‌و ناوه‌ی به‌خشیووه‌.

جوبره‌ئیل له‌ ئایینی یارساندا وه‌ك مه‌له‌ك تاوس له‌ ئایینی ئێزیدیدا یه‌كه‌م ئه‌فرێنراوه‌ كه‌ خودا له‌ سه‌یركردنه‌وه‌ی بوونی خۆی له‌ناو دوڕه‌كه‌دا ده‌یهێنیته‌ دی و ده‌یئافرێنێت‌. ئه‌و كاته‌ی كه‌ جوبروئیل دێنێته‌بوون نه‌ ئه‌رز هه‌یه‌ نه‌ ئاسمان و نه‌ هیچ ئه‌فرێنراوێكی تر. ئه‌م بوونه‌وه‌ره‌ ئه‌فرێنراوه‌ له‌ ڕۆحی خودا، ئه‌ركی له‌ ئایینی یارساندا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕۆحه‌كانی تر له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌و و به‌ ڕه‌زامه‌ندی ئه‌و ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ناو جیهانه‌ ڕۆحانییه‌كه‌ی خۆیان. جوبره‌ئیل له‌م ئایینه‌دا به‌ بنیامینیش ناو ده‌برێت، به‌ زمانی یارسان خاوه‌نی شه‌رتوپه‌یمانه‌.

ئایینی ئێزیدی و یارسان ڕاسته‌ پڕن له‌و ناوانه‌ی كه‌ له‌ ئایینه‌ سامییه‌كاندا هه‌ن، به‌ڵام ئه‌م ناوانه‌ و ئه‌و كارێكته‌رانه‌ش كه‌ هه‌ڵگری ئه‌م ناوانه‌ن هه‌مان ئه‌ركیان له‌م دوو ئاینه‌دا نییه ‌و به‌ پێی سیسته‌مێكی تر له‌ په‌یوه‌ندیدان كه‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌و سیسته‌مه‌وه‌ نییه‌ كه‌ له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ ڕۆحی ئه‌فرێنه‌ری ئایینه‌ سامییه‌كان په‌یوه‌ندییه‌كانیان له‌ناو ئایینه‌ سامییه‌كاندا ڕێك ده‌خات. ته‌نانه‌ت كارێكته‌ره‌كانیش هه‌مان كارێكته‌ر نین.

له‌ هه‌ردوو ئایینه‌كه‌دا موحه‌مه‌د و عه‌لی بوونێكی به‌رچاویان هه‌یه،‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌م دوو كارێكته‌ره‌ له‌ناو ئایینه‌ كوردییه‌كاندا خاوه‌نی ئه‌ركێكن كه‌ هیچ په‌یوه‌ندی به‌و ئه‌ركه‌وه‌ نییه‌ كه‌ له‌ ئایینی مووحه‌مه‌دیدا هه‌یانه‌.

 ئه‌و ڕۆحه‌ی كه‌ ئایینی ئێزیدی و یارسانی هێناوه‌ته‌بوون،‌ مامه‌ڵه‌كردنی له‌گه‌ڵ ئیسلام و ئایینه‌ سامییه‌كانی تردا مامه‌ڵه‌كردنێكی ئه‌فرێنه‌رانه‌یه‌ و خۆی هه‌ڵگری جه‌وهه‌ر و سیسته‌مێكی جیاوازه‌ له‌و جه‌وهه‌ر و سیسته‌مه‌ی كه‌ له‌و ڕۆحه‌دا بوونی هه‌یه‌ كه‌ ئایینه‌ سامییه‌كانی ئه‌فراندوون. ئه‌م ڕۆحه‌ وه‌ك ئه‌فرێنه‌رێك سیسته‌م و جه‌وهه‌ره‌كانی ئه‌و ڕۆحه‌ له‌ ئایینه‌ سامییه‌كان خاڵی ده‌كاته‌وه‌ و ئه‌و ئایینانه‌ ده‌كاته‌وه‌ به‌ مادده‌یه‌كی ته‌واو خاو و به‌ شێوه‌گیركردنی سیسته‌م و جه‌وهه‌ره‌كانی خۆی سه‌رله‌نوێ‌ ئایینێكی نوێیان لێ‌ وه‌دیده‌هێنێت‌ كه‌ ته‌نها له‌ كه‌ره‌سته‌ و توخمه‌كاندا له‌ ئایینه‌ سامییه‌كان ده‌چێت و له‌ جه‌وهه‌ری توخه‌مه‌كان و سیسته‌می په‌یوه‌ندی نێوان ئه‌و جه‌وهه‌رانه‌دا ته‌واو جیاوازه‌.

ئه‌و عه‌قڵه‌ی كه‌ مه‌زهه‌ب ده‌هێنێته‌ ئاراوه‌ ڕێوڕه‌سمێك بۆ ته‌قلیدكرنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ ده‌دۆزێته‌ كه‌ ڕۆح ئه‌فراندوویه‌تی. ئه‌وه‌ی مه‌زهه‌ب دروست ده‌كات ڕۆح نییه‌، چوونكه‌ ڕۆح ئه‌وه‌ ته‌قلید ناكاته‌وه‌ كه‌ ئه‌فراندوویه‌تی یان ڕۆحێكی تر ئه‌فراندوویه‌تی. ئه‌و عه‌قڵه‌ی كه‌ مه‌زهه‌ب دروست ده‌كات توانای دۆزینه‌وه‌ی سیسته‌مێكی هه‌یه‌ بۆ دووپاتكردنه‌وه‌و ته‌قلیدكرنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ ڕۆح ئه‌فراندوویه‌تی. بۆ ته‌قلیدكردنه‌وه‌ی ئه‌و ئه‌فرێنراوانه ڕۆح پێویستی به‌وه‌ نییه‌ كه‌ عه‌قڵ‌ خاوه‌نی كۆمه‌ڵه‌ جه‌وهه‌رێك و سیسته‌مێك بێت و به‌ سیسته‌مه‌كه‌ په‌یوه‌دی نێوان جه‌وهه‌ره‌كان ڕێك بخات. چوونكه‌ ئه‌وه‌ی عه‌قڵ كردوویه‌تی به‌ ئامانج و ئه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ڕۆح ئه‌فراندوویه‌تی وه‌ك خۆی دووباره‌ دروستی بكاته‌وه‌، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی ده‌ست له‌ هیچ شتێك بدات. ئه‌مه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ كه‌ بیناسازێك له‌ به‌رده‌م كۆشێكێكدا بێت كه‌ ئه‌ندازیارێكی داهێنه‌ر شێوه‌ی كۆشكه‌كه‌ی داهێنابێت. ئه‌م بیناسازه‌ به‌رده‌وام بیر له‌وه‌ بكاته‌وه‌ گه‌ر ئه‌و كۆشكه‌ بڕووخێت و نه‌مێنێت‌ ده‌توانێت سه‌رله‌نوێ‌ وه‌ك خۆی دروستی بكاته‌وه‌؟ بێگومان ئه‌م بیناسازه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و كۆشه‌كه‌ وه‌ك خۆی له‌هه‌مان توخم و كه‌ره‌سته‌ پێكهێنه‌ره‌كانی خۆی دروست بكاته‌وه‌، ده‌بێت ئه‌و سیسته‌مه‌ به‌ وردی بدۆزێته‌وه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی نێوان ئه‌و كه‌رستانه‌ی له‌ بیناكه‌دا ڕێكخستووه‌. ده‌بێت بیریش له‌وه‌ بكاته‌وه‌ كه‌ هه‌ریه‌ك له‌و توخمانه‌ هه‌ڵگری چ جۆره‌ ئه‌ركێكن تا له‌كاتی دروستكردنه‌وه‌ی بیناكه‌ هه‌مان ئه‌رك وه‌رگرنه‌وه‌. ئه‌م بیناسازه‌ ڕۆح له‌ناویدا بوونی نییه‌ تا له‌ناو خۆیدا به‌ كه‌ره‌سته‌ی ئه‌و بینایه‌ كۆشكێكی نوێ‌ دابهێنێت كه‌ سیسته‌می په‌یوه‌ستكردنی توخمه‌كانی و ئه‌رك و جه‌وهه‌ری توخمه‌كانی جیاواز بێت له‌و سیسته‌م و جه‌وهه‌رانه‌ی كه‌ ئه‌و ڕۆحه‌ ئه‌و كۆشكه‌ی پێ داهێناوه‌.

عه‌قڵی مه‌زهه‌بساز، عه‌قڵێكه‌ سیسته‌م و جه‌وهه‌ری توخمه‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆی وه‌رده‌گرێت و له‌ كه‌ره‌سته‌یه‌كی نوێدا ئه‌وه‌ی دووباره‌ پێ دروستده‌كاته‌وه‌ كه‌ ڕۆح ئه‌فراندوویه‌تی. به‌ڵام ڕۆح هه‌ڵگری سیسته‌م و كۆمه‌ڵه‌ جه‌وهه‌رێكه‌ كه‌ له‌و كه‌ره‌سته‌دا كه‌ ڕۆحێكی دی كۆشكێكی پێ ئه‌فراندووه،‌ كۆشكێكی نوێ‌ ده‌ئه‌فرانێت كه‌ وێنه‌ی نه‌بێت و ناوازه‌ بێت.

ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌یێنێت‌ كه‌ عه‌قڵی مه‌زهه‌بساز، عه‌قڵێكه‌ سیسته‌م و جه‌وهه‌ری توخمه‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆی وه‌رده‌گرێت و له‌ كه‌ره‌سته‌یه‌كی نوێدا ئه‌وه‌ی دووباره‌ پێ دروستده‌كاته‌وه‌ كه‌ ڕۆح ئه‌فراندوویه‌تی. به‌ڵام ڕۆح هه‌ڵگری سیسته‌م و كۆمه‌ڵه‌ جه‌وهه‌رێكه‌ كه‌ له‌و كه‌ره‌سته‌دا كه‌ ڕۆحێكی دی كۆشكێكی پێ ئه‌فراندووه،‌ كۆشكێكی نوێ‌ ده‌ئه‌فرانێت كه‌ وێنه‌ی نه‌بێت و ناوازه‌ بێت.

به‌پێی ئه‌و به‌ڵگانه‌ی له‌سه‌ره‌وه‌ باسمانكردن ئایینه‌ كوردییه‌كان مه‌زهه‌ب نین و ئایینن، چوونكه‌ ئه‌و ڕۆحه‌ی كه‌ ئافراندوونی خاوه‌نی سیسته‌م و جه‌وهه‌ره‌كانی خۆیه‌تی و له‌ ئایینه‌ سامییه‌كان نه‌ سیسته‌می وه‌رگرتووه‌ نه‌ جه‌وهه‌ره‌كان، ئه‌وه‌ی وه‌ریگرتووه‌ ته‌نها كه‌ره‌سته ‌و توخمه‌كانن. به‌ڵام دوو مه‌زهه‌به‌كه‌ به‌رهه‌می عه‌قڵێكن كه‌ خۆی خاوه‌نی سیسته‌م و جه‌وهه‌ر نییه‌ و به‌تاڵه‌ له‌ سیسته‌م جه‌وهه‌ره‌كان. ئه‌م عه‌قڵه‌ ده‌یه‌وێت سیسته‌م وجه‌وهه‌ره‌كانی ئایینی موحه‌مه‌دی وه‌رگرێت و له‌ هه‌موو نه‌وه‌یه‌كدا و له‌ كه‌ره‌سته‌ و توخمی تازه‌دا ئه‌وه‌ وه‌ك خۆی دروست بكاته‌وه‌ كه‌ له‌سه‌ردمی ئه‌فراندنی ئیسلامی موحه‌مه‌دیدا له‌ كۆمه‌ڵه‌ كه‌سێكدا شێوه‌ی گرتبوو.

ئه‌وه‌ی له‌ مامه‌ڵكردنی عه‌قڵی مه‌زهه‌بیدا له‌گه‌ڵ ئیسلامی موحه‌مه‌دیدا دووپات نابێته‌وه‌ ماده‌ و كه‌ره‌سه‌ته‌كانه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌ مامه‌ڵه‌كردنی ڕۆحی ئافرێنه‌ری ئایینه‌ كوردییه‌كاندا دووپات نابێته‌وه‌، جه‌وهه‌ره‌كان و سیسته‌می په‌یوه‌ندییه‌كانیانن‌. كه‌وابێت ناتوانین بڵێین ئه‌م دوو ئایینه‌ كوردییه‌ وه‌ك دوو مه‌زهه‌به‌كه‌ مه‌زهه‌بن و به‌ پرۆسه‌ی به‌ مه‌زهبكردنی ئیسلامی موحه‌مه‌دی هاتوونه‌ته‌ ئاراوه‌.

٢/٣- ئێزیدی و یارسان دوو شێوه‌ی ئایینی هه‌مان ڕۆحی ئه‌فرینه‌رن

كاتێك ده‌توانین ئه‌وه‌ بسه‌لمێنین كه‌ ئه‌م دوو ئایینه‌ ئه‌فرێنراوی هه‌مان ڕۆحن كه‌ ئه‌وه‌ ساغ بكه‌ینه‌وه‌ ئه‌م دوو ئایینه‌ له‌ سیسته‌م و جه‌وهه‌ره‌كاندا یه‌كن و ئه‌م ڕۆحه‌ به‌ پرۆسه‌ی ئافراندن له‌ دوو حاڵه‌تی جیاوازادا ئه‌فراندوونی. ئه‌مه‌ وه‌كوو ئه‌وه‌ وایه‌ كه‌ ڕۆح له‌ڕێگه‌ی هونه‌رمه‌ندێكی داهێنه‌ره‌وه‌ دوو تابلۆی جیاوازی ئه‌فراندبێت‌ كه‌ هیچیان له‌ ڕواڵه‌تدا له‌وی تریان نه‌چێت و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌پشت جیاوازی ئه‌م دوو تابلۆیه‌وه‌ هه‌ست به‌وه‌ بكرێت كه‌ هه‌مان سیسته‌م و هه‌مان توخم به‌ شێوه‌ و ڕه‌نگی جیاواز بوونیان هه‌یه‌. یان وه‌ك ئه‌و شاعیره‌ داهێنه‌ره‌ وایه‌ كه‌ دوو قه‌سیده‌ی جیاوازی ئافراندووه‌ و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌م دوو قه‌سیده‌یه‌ جیاوازن، به‌ڵام كه‌سی شیعرناس له‌ پشت ئه‌م جیاوازیانه‌وه‌ یه‌كبوونێك ده‌بینێت‌ و له‌ ڕێگه‌ییه‌وه‌ ده‌زانێت ئه‌م دوو قه‌سیده‌یه‌ له‌ یه‌ك ڕۆحه‌وه‌ سه‌رچاوه‌یان گرتووه‌.

ئێمه‌ بۆ سه‌لماندنی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م دوو ئایینه‌ ئه‌فرێنراوی هه‌مان ڕۆحن ده‌بێت وه‌ك شیعرناسه‌كه‌ له‌ناو ئه‌و جیاوازیانه‌دا كه‌ له‌نێوان ئه‌م دوو ئایینه‌دا هه‌یه‌ ئه‌و یه‌كبوونه‌ شاراوه‌یه‌ بدۆزینه‌وه ‌و‌ له‌ڕێگه‌یه‌وه‌ ئه‌وه‌ ساغ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئه‌م دوو ئایینه‌ به‌رهه‌می هه‌مان ڕۆحن و سیسته‌م و جه‌وهه‌ره‌كانی ئه‌م دوو ئایینه‌ له‌ناو ئه‌و ڕۆحه‌دا یه‌كن و ئه‌و ڕۆحه‌ به‌ سیسته‌مه‌كه‌ی خۆی دوو جۆر له‌ په‌یوه‌ندی جیاوازی له‌نێوان ئه‌و جه‌وهه‌رانه‌دا سازكردووه‌ كه‌ له‌ناو خۆیدا بوونیان هه‌یه ‌و به‌مه‌ دوو ئایینی جیاوازی هێناوه‌ته‌ ئاراوه‌ كه‌ هیچیان بوونی سه‌رچاوه‌ی له‌وی تریانه‌وه‌ نه‌گرتووه‌ و دووپاتبوونه‌وه‌ی ئه‌وی تریان نییه‌ و هیچیش له‌و دوانه‌ دووپاتبوونه‌وه‌ی ئایینێكی تر نین كه‌ هه‌مان ئه‌م ڕۆحه‌ ئه‌فراندبێتی.

بێگومان گه‌ڕان به‌ شوێن یه‌كبوونێكی ئاوادا له‌ناو ئه‌و جیاوازییه‌ ئاشكرایانه‌ی كه‌ له‌م دوو ئایینه‌دا هه‌یه‌ كارێكی سه‌خته،‌ به‌ڵام مه‌حاڵیش نییه‌. كارێكی سه‌خته‌ گه‌ر ئێمه‌ له‌ ڕواڵه‌تی ئه‌م دوو ئایینه‌ بڕاوانین هه‌وڵبده‌ین له‌ ڕواڵه‌تەكانیاندا ئه‌و یه‌كبوونه‌ بدۆزینه‌وه‌. دۆزینه‌وه‌ی یه‌كبوونی دوو مه‌زهه‌ب له‌ ڕواڵه‌تیاندا كارێكی ئاسانه،‌ به‌ڵام دۆزینه‌وه‌ی یه‌كبوونی دوو ئایین له‌ڕێگه‌ی تێڕامان له‌ ڕواڵه‌تیان كارێكی نه‌ك هه‌ر سه‌خته‌ بگره‌ مه‌حاڵییشه‌.

به‌ڵام گه‌ر ئێمه‌ توانیمان ئه‌و لێكدژی و جیاوازیانه‌ تێپه‌ڕێنین كه‌ له‌ ڕوواڵه‌تی ئه‌م دوو ئایینه‌دا هه‌ن و به‌ره‌و ناوه‌وه‌ی ئه‌م دوو ئایینه‌ هه‌نگاو بنیین و له‌ناوه‌وه‌ لێیان ڕامێنین، ئه‌وه‌ ده‌توانین په‌ی به‌و یه‌كبوونه‌ به‌رین كه‌ له‌پشت جیاوازییه‌ ڕواڵه‌تییه‌كانه‌وه‌ خۆی په‌نهان كردووه‌.

حكایه‌تی ئه‌فراندن یه‌كێكه‌ له‌و بنه‌ما گرنگانه‌ی كه‌ ئایین ده‌كات به‌ ئایین و له‌ حكایه‌تی ئه‌فراندندا جیهانبینی ئه‌و ڕۆحه‌ی كه‌ ئایینه‌كه‌ ده‌ئافرێنێت‌ خۆی ئاشكرا ده‌كات. هه‌موو ئایینێكی ڕاسته‌قینه‌ له‌ ڕێگه‌ی حكایه‌تی ئه‌فراندنه‌وه‌ خودا و ڕۆح و ئه‌و مرۆڤه‌ ڕۆحانیانه‌مان بۆ پێناسه‌ ده‌كات كه‌ له‌ ژێر فه‌رمانی ڕۆحدان. هیچ ئایینێك بوونی نابێت گه‌ر حكایه‌تی په‌یدابوونی خۆی نه‌بێت. حكایه‌تی په‌یدابوون ڕاڤه‌كردنی بوونی خودا و گه‌ردوون و مرۆڤه‌ و هه‌ر ڕۆحێك كه‌ ئایینێك ده‌ئه‌فرێنێت‌ جیهانبینییه‌كی جیاواز و تایبه‌تی هه‌یه‌ بۆ په‌یدابوونی گه‌ردوون و مرۆڤ، چوونكه‌ هه‌ر ڕۆحێك له‌ شوێنگه‌یه‌كی جیاوازه‌وه‌ خودا خۆی بۆ ئه‌و نیشانده‌دات و ئه‌و ڕۆحه‌ش له‌و شوێنگه‌یه‌وه‌ گه‌ردوون و بوون و مرۆڤ و خودا ده‌بینێت‌.

 ئه‌مه‌ش وایكردوو كه‌ حكایه‌تی په‌یدابوون له‌ كۆمه‌ڵه‌ ئایینێكدا كه‌ ئه‌فرێنراوی هه‌مان ڕۆحن جیاواز بێت له‌ كۆمه‌ڵه‌ ئایینێكی تر كه‌ ئه‌فرێنراوی ڕۆحێكی ترن. به‌ڵام ئه‌و جیاوازیانه‌ش به‌ هه‌مان شێوه‌ی ئه‌و جیاوازییه‌ ڕواڵه‌تیانه‌ی كه‌ جیاوازی نێوان ئه‌و ئایینانه‌ن كه‌ هه‌مان ڕۆح ئه‌فراندوونی، جیاوازی ڕواڵه‌تین و یه‌كبوونێك له‌ پشت ئه‌م جیاوازیانه‌وه‌ په‌نهانه‌.

بۆ نموونه‌ حكایه‌تی ئافراندن له‌ ته‌ورات و قورئاندا به‌رهه‌می هه‌مان ڕۆحن جیاوازییه‌كی ڕواڵه‌تیانه‌ی هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر له‌ ناوه‌وه‌ لێیان ڕامێنین، ده‌توانین په‌ی به‌ یه‌كبووونه‌ شاراوه‌كه‌ی پشت ئه‌و جیاوازییانه‌ ببه‌ین. حكایه‌تی ئافراندن له‌نێوان ئایینی یارسان و ئایینی ئێزیدیدا به‌ هه‌مان شێوه‌ هه‌ڵگری ئه‌و جیاوازییه‌ ڕواڵه‌تیانه‌ن كه‌ له‌نێوان ئایینی موسایی و ئایینی موحه‌مه‌دیدا هه‌ن، به‌ڵام به‌ هه‌مان شێوه‌ گه‌ر له‌ناوه‌وه‌ لێی ڕامێنیت و یه‌كبوونه‌كه‌یان بدۆزیته‌وه‌، ئه‌و جیاوازیانه‌ هه‌ر زوو ده‌ڕه‌وێنه‌وه‌.

ئه‌گه‌ر جیاوازییه‌ ڕواڵه‌تییه‌كان نێوان ئه‌و ئایینانه‌ی كه‌ ئه‌فرێنراوی هه‌مان ڕۆحن له‌ ئاستێكدا ئه‌و یه‌كبوونه‌یان شاردبێته‌وه‌ كه‌ ئه‌و دوو ئایینه‌ ده‌كاته‌وه‌ به‌یه‌ك، ئه‌وه‌ جیاوازی نێوان ئه‌و ئایینانه‌ی كه‌ سه‌ر به‌هه‌مان ڕۆحن له‌گه‌ڵ جیاوازییه‌كانی ئه‌و ئایینانه‌دا كه‌ سه‌ر به‌ ڕۆحێكی ترن له‌ ئاستێكی باڵاتری جیاوازیدان و قووڵبوونه‌وه‌ و ڕۆچوونێكی زۆرتری ده‌وێت تا په‌یی به‌و یه‌كبوونه‌ ببرێت كه‌ له‌ ئاستێكی باڵاتردا له‌نێوانیاندا هه‌یه‌.

ئه‌مه‌ وه‌كوو ئه‌وه‌ وایه‌ زانایه‌ك دوو شت له‌ به‌رده‌ستیدا بن و به‌ چاوی ئاسایی سه‌یریان بكات و جیاوازییه‌ ڕواڵه‌تییه‌كانی نێوانیان ببینێت‌ و وابزانێت ئه‌م دوو شته‌ جیاوازن و له‌ هیچ شوێنێكدا یه‌ك نین. به‌ڵام دواتر وردبینێك بینێت و ئه‌وه‌ی كه‌ له‌و دوو شته‌دا به‌چاو نه‌یبینیووه‌ بیبینێت و بگات به‌وه‌ی كه‌ ئه‌و دوو شته‌ له‌و نه‌بینراوانه‌دا هیچ جیاواز نین و یه‌كن. به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ وردبینێكی تری ده‌ستكه‌وێت و جارێكی تر له‌ دوو شته‌كه‌ بڕوانێت و ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ وردبینه‌كه‌ی پێشوو نه‌یبینیووه‌ ئه‌م جاره‌ بیبینێت،‌ به‌ هۆی جیاوازی ئه‌و نه‌بینراوانه‌ له‌ هه‌ردوو شته‌كه‌دا بگاته‌وه‌ به‌و ئه‌نجامه‌ی كه‌ ئه‌و دوو شته‌ جیاوازن و یه‌ك نین. دوای ئه‌مه‌ش وردبینێكی به‌هێزتری ده‌ستكه‌وێت لێیه‌وه‌ له‌ دوو شته‌كه‌ بڕوانێت و ئه‌وه‌ی نه‌بینراوه‌ بیبینێت،‌ به‌ڵام ئه‌مجاره‌ نه‌بینراوه‌كان‌ له‌ هه‌ر دووكیاندا وه‌ك یه‌ك بن، له‌م كاته‌دا ئه‌و زانایه‌ جارێكی تر بڕیاره‌كه‌ی ده‌گۆڕێت و بڕیار ده‌دات ئه‌و دوو شته‌ یه‌كن.

له‌ مه‌سه‌له‌ی تێرامان له‌ دوو ئایین به‌ مه‌به‌ستی دیاریكردنی یه‌كبوون و جیاوازییه‌كانیان تووشی هه‌مان حاڵه‌تی ئه‌و زانایه‌ ده‌بیین. ئه‌گه‌ر ئه‌و دوو ئایینه‌ ئه‌فرێنراوی هه‌مان ڕۆح بن ئه‌وه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی یه‌كبوون و جیاوازییه‌كانیان تێڕامان و قووڵبوونه‌وه‌یه‌كی كه‌مترمان ده‌وێت له‌ تێڕامان و قووڵبوونه‌وه‌ به‌ مه‌به‌ستی دۆزینه‌وه‌ی یه‌كبوون و جیاوازییه‌كانی نێوان دوو ئایین كه‌ ئه‌فرێنراوی دوو ڕۆحی جیاواز بن. بۆ نموونه‌ بۆ بینینی جیاوازی و یه‌كبوونی ئایینی یارسان و ئێزیدی كه‌ ئه‌فرێنراوی هه‌مان ڕۆحن تێرامان و قوڵبوونه‌وه‌یه‌كی كه‌مترمان ده‌وێت له‌وه‌ی كه‌ بۆ بینینی جیاوازییه‌كان و یه‌كبوونی ئایینی ئێزیدی و ئایینی موسایی پێویستمانه‌، چوونكه‌ دووانه‌كه‌ی یه‌كه‌م ئه‌فرێنراوی هه‌مان ڕۆحن و دوانه‌كه‌ی دوایی ئه‌فرێنراوی دوو ڕۆحی جیاوازن.

ئه‌وه‌ی ئێمه‌ لێره‌دا پێویستمانه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئایینی ئێزیدی و یارسان له‌ كوێدا یه‌كن و له‌ كوێدا جیاوازن؟ بۆ به‌دواداچوونی ئه‌مه‌ش حكایه‌تی ئه‌فرراندنی گه‌ردوون و بوونه‌وه‌ره‌كانی وه‌رده‌گرین و جیاوازی یه‌كبوونی له‌ناو ئه‌و دوو حكایه‌ته‌دا دیاریده‌كه‌ین كه‌ هه‌ریه‌ك له‌م دوو ئایینه‌ له‌ تێكسته‌ ئایینییه‌كانیاندا حكایه‌تیان كردووه‌.

له‌ حكایه‌تی ئه‌فراندنی هه‌ردوو ئایینه‌كه‌دا خودا ته‌نها خۆی هه‌یه ‌و هیچ شتێك جگه‌ له‌و بوونی نییه‌ و دوای ئه‌وه‌ خودا گه‌وهه‌رێك (دوڕێك) ده‌هێنێته‌ بوون، خۆی له‌ناو ئه‌و دوڕه‌دا په‌نهان ده‌كات. تا ئێره‌ هه‌ردوو حكایه‌ته‌ هه‌مان دیمه‌ن پیشان ده‌ده‌ن، به‌ڵام له‌وه‌دا له‌ یه‌كتر جیاده‌بنه‌وه‌ كه‌ دوڕه‌كه‌ له‌ ناو چیدایه‌. له‌ حكایه‌تی ناو تێكسته‌كانی ئایینی یارساندا دوڕه‌كه‌ له‌ ناو سه‌ده‌فدایه‌، به‌ڵام له‌ تێكسته‌كانی ئایینی ئێزیدا دوڕه‌كه‌ له‌ ناو سه‌ده‌فدا نییه‌. به‌ڵام له‌ هه‌ردوو حكایه‌ته‌كه‌دا دوڕه‌كه‌ له‌ناو ده‌ریادا په‌نهانه ‌و له‌ یه‌كێكیان دوڕه‌كه‌ بێ توێكڵه‌ و له‌وه‌ی تریاندا سه‌ده‌ف توێكڵی دوڕه‌كه‌یه‌[1].

حكایه‌ته‌كه‌ تا ئێره‌ له‌ ڕوانگه‌یه‌كه‌وه‌ لێی بڕوانی له‌هه‌ر دوو ئایینه‌كه‌دا هه‌مان دیمه‌ن نیشانده‌دات، به‌ڵام له‌ ڕوانگه‌یه‌كی تره‌وه‌ لێی بڕوانی دوو دیمه‌نی جیاواز نیشانده‌دات. له‌ گێڕانه‌وه‌كانی تێكسته‌كانی ئایینی ئێزیدیدا به‌ یه‌ك به‌رگ پۆشراوه،‌ ئه‌ویش ئاوه‌ به‌ڵام له‌ تێكسته‌ یارسانییه‌كاندا به‌ دوو به‌رگ پۆشراوه‌ به‌رگی یه‌كه‌میان سه‌ده‌فه‌و به‌رگی دووه‌میان ئاوه‌. كه‌واته‌ له‌ ئایینی ئێزیدیدا دوڕه‌كه‌ یه‌ك به‌رگه‌، به‌ڵام له‌ ئایینی یارساندا دوڕه‌كه‌ دوو به‌رگه‌.

ئه‌و دوڕه‌ی كه‌ یه‌كه‌م بوونه‌وه‌ره‌ خودا له‌ بوونی خۆی بوونی پێده‌به‌خشێت‌ و ڕۆحی خۆی له‌ناویدا په‌نهان ده‌كات چییه‌؟ خودا خۆی ڕۆحی هه‌مه‌كی جیهانه‌وه‌ ئه‌م ڕۆحه‌ خۆی ده‌خاته‌ ناو دوڕێك، دووڕه‌كه‌ شوێنی به‌شه‌كی بوونه‌وه‌ی ڕۆحی جیهانه‌، ئه‌و شوێنه‌ش كه‌ خودا خۆی تێدا به‌شه‌كی ده‌كاته‌وه‌ جه‌سته‌ی نه‌ته‌وه‌كانه‌، خودا كه‌ ڕۆحی جیهانه‌ خۆی ده‌خاته‌ ناو جه‌سته‌ی چه‌ند نه‌ته‌وه‌یه‌كی جیاواز كه‌ هه‌ریه‌ك له‌و نه‌ته‌وانه‌ش له‌ كۆمه‌ڵه‌ میلله‌تێكی جیاواز پێكهاتوون. ڕۆحی نه‌ته‌وه‌ش جارێكی تر له‌ میلله‌ته‌كانی هه‌مان نه‌ته‌وه‌دا بوونی خۆی به‌شه‌كی ده‌كاته‌وه‌و ده‌یشارێته‌وه‌.

خودا ڕۆحی هه‌مه‌كی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕۆحی نه‌ته‌وه‌كانی بۆ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، ڕۆحی نه‌ته‌وه‌كانیش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕووحی میلله‌ته‌كانی ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ بۆی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. بۆ نموونه‌ سامی نه‌ته‌وه‌یه‌كن ئه‌م نه‌ته‌وه‌یه‌ له‌ چه‌ند میلله‌تێك پیكهاتوون وه‌ك عه‌ره‌ب و عبری..هتد. كوردیش وه‌ك نه‌ته‌وه‌ی سامی نه‌ته‌وه‌یه‌ و له‌ چه‌ند میلله‌تێك پیكهاتووه‌ وه‌ك كرمانجی و هه‌ورامی و زازاكی.

ئه‌م دوو ئایینه‌ له‌ فرماندا یه‌كن و له‌ چۆنایه‌تیدا جیاوازن، فرمان جه‌وهه‌ر و ماهییه‌تی ڕۆحه‌ و چۆنیه‌تی جه‌وهه‌ر و ماهییه‌تی ماده‌یه‌. واته‌ ئه‌م دوو ئایینه‌ گوزارشت له‌ هه‌مان ڕۆح ده‌كه‌ن به‌ڵام له‌ دوو جه‌وهه‌ری مادیی جیاوازدا.

گه‌ر خودا ڕۆحی جیهان بێت ئه‌وه‌ دوڕه‌كه‌ ڕۆحی نه‌ته‌وه‌یه‌، ئه‌م ڕۆحه‌ش له‌ ئێزیدی و یارساندا دوو ده‌ركه‌وته‌ی جیاوازی خۆی هه‌یه‌، ئه‌م دوانه‌ دوو میلله‌تی سه‌ر به‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ن كه‌ پێی ده‌ڵێن كورد. له‌ هه‌ردوو حكایه‌ته‌كه‌دا ئه‌وه‌ هه‌مان شته‌ كه‌ ڕۆحی هه‌مه‌كی خۆی له‌ ناو ڕۆحی نه‌ته‌وه‌دا له‌ شێوه‌ی دوڕێكدا به‌شه‌كی ده‌كاته‌وه،‌ به‌ڵام به‌ دوو چۆنییه‌تی جیاواز. چۆنییه‌تییه‌كیان خۆی به‌شه‌كی ده‌كاته‌وه‌ له‌ناو جه‌سته‌یه‌كدا كه‌ یه‌ك توێكڵه‌ (به‌رگه‌)و له‌ چۆنیه‌تییه‌كی تریاندا خۆی به‌شكی ده‌كاته‌وه‌ له‌ جه‌سته‌یه‌كدا كه‌ دوو توێكڵه‌. ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌یێنێت‌ ئێزیدی كه‌ میلله‌تێكه‌ سه‌ر به‌و ڕۆحه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌یه‌و ده‌بێت به‌ یه‌ك به‌رگ بۆ ڕووحه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌، به‌ڵام یارسان كه‌میلله‌تێكی تره‌ ده‌بێت به‌ دوو به‌رگ بۆ ئه‌و ڕۆحه‌.

ئه‌مه‌ش ده‌مانگه‌یێنێت به‌وه‌ی‌‌ ئه‌م دوو ئایینه‌ له‌ فرماندا یه‌كن و له‌ چۆنایه‌تیدا جیاوازن، فرمان جه‌وهه‌ر و ماهییه‌تی ڕۆحه‌ و چۆنیه‌تی جه‌وهه‌ر و ماهییه‌تی ماده‌یه‌. واته‌ ئه‌م دوو ئایینه‌ گوزارشت له‌ هه‌مان ڕۆح ده‌كه‌ن به‌ڵام له‌ دوو جه‌وهه‌ری مادیی جیاوازدا. جه‌وهه‌رێكیان ماده‌ و سروشت تێیدا یه‌كه‌ و جه‌وهه‌رێكیان ماده‌ و سروشت تێیدا جیایه‌، ئه‌وه‌یان كه‌ ماده‌ و سروشت تێیدا یه‌كن، ئه‌و ڕۆحه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ به‌شه‌كی بووه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ناو میلله‌تی ئێزیدیدی خۆی به‌شه‌كی كردووه‌ته‌وه، وا وێنای ده‌كاته‌وه‌‌‌ كه‌ گه‌وهه‌ره‌كه‌ له‌ناو یه‌ك توێكڵدایه‌ كه‌ به‌ ئاو گوزارشتی لێكراوه‌، ئاو ماده‌یه‌ و سه‌ده‌ف سروشته‌. كه‌واته‌ ڕۆحی نه‌ته‌وه‌ له‌جه‌سته‌ی میلله‌تی ئێزیدیدا ماده ‌و سروشته‌كه‌ی به‌یه‌ك ده‌بینێت‌ و به‌ جیا نایانبینێت. به‌ڵام ڕۆحی نه‌ته‌وه‌ له‌ ناو جه‌سته‌ی میلله‌تی یارساندا خۆی له‌ دوو به‌رگ یان توێكڵدا ده‌بینێت‌ كه‌ یه‌كێكیان هه‌ر ئاوه‌ كه‌ ئاماژه‌یه‌ به‌ ماده ‌و ئه‌وی تریان سه‌ده‌فه‌ كه‌ ئاماژه‌یه‌ به‌ سروشت.

ده‌ركه‌وتنی ڕۆح له‌و دوو جه‌سته‌یه‌دا واده‌كات كه‌ دوو حكایه‌ته‌كه‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ تا كۆتایی له‌ یه‌كتری جیاواز بن. به‌ڵام به‌رده‌وام جیاوازییه‌كان له‌ چۆنیه‌تیدا دروست ده‌بن كه‌ جه‌وهه‌ری ماده‌یه‌ و له‌ فرماندا دروست نابن كه‌ جه‌وهه‌ری ڕۆحه‌.

كه‌واته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ جیاوازییه‌كی‌ ڕواڵه‌تی له‌نێوان بینینی ئه‌م  ڕۆحه‌ له‌ جه‌سته‌ی ئه‌و دوو میلله‌ته‌دا دروستكردووه‌، سروشت و ماده‌ی ئه‌و دوو میلله‌ته‌یه‌، نه‌ك ڕۆحه‌كه‌یان. ئه‌و دووانه‌ له‌ ڕۆحدا یه‌كن كه‌ سه‌رچاوه‌ی فرماندانه‌ به‌بوون، به‌ڵام له‌ ماده‌ و سروشتدا جیاوازن.

ده‌ركه‌وتنی ڕۆح له‌و دوو جه‌سته‌یه‌دا واده‌كات كه‌ دوو حكایه‌ته‌كه‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ تا كۆتایی له‌ یه‌كتری جیاواز بن. به‌ڵام به‌رده‌وام جیاوازییه‌كان له‌ چۆنیه‌تیدا دروست ده‌بن كه‌ جه‌وهه‌ری ماده‌یه‌ و له‌ فرماندا دروست نابن كه‌ جه‌وهه‌ری ڕۆحه‌.

له‌ئایینی ئێزیدیدا ئه‌م یه‌كبوونی سروشت و ماده‌یه‌ كه‌ ڕۆح له‌ جیهانی خودریندا(واته‌ جیهانی ماده‌) كه‌ ناو ده‌ریاكه‌یه‌ بۆ ئێمه‌ی وێنا ده‌كات، له‌ جیهانی سه‌ریندا كه‌ جیهانی سه‌ر ده‌ریایه‌، واته‌ ئاسمان و جیهانی ڕۆح به‌ جیایی وێنای ده‌كات، كه‌چی ئه‌مه‌ له‌ ئایینی یارساندا ته‌واو پێچه‌وانه‌یه ‌و ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ جیهانی خودریندا دووانن‌ و‌ جیان‌، له‌ جیهانی سه‌ریندا ده‌بنه‌وه‌ به‌یه‌ك.

ئه‌وه‌تا له‌ حكایه‌ته‌كه‌ی تێكسته‌كانی ئایینی ئێزیدیدا دوڕه‌كه‌ له‌سه‌ر پشتی باڵنده‌یه‌كه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی باڵنده‌كه‌یه ‌و ئه‌م باڵنده‌ له‌ جیهانی خودرینه‌وه‌ ده‌یبات بۆ جیهانی سه‌رین. ئه‌مه‌ ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێت ڕۆح كه‌ له‌ناو جه‌سته‌ی میلله‌تی ئێزیدیدا خۆی ده‌بینێته‌وه،‌ له‌ جه‌سته‌دا له‌ناو یه‌كبووندایه ‌و كه‌چی له‌ ڕۆحدا له‌ناو په‌رتبوون و جیاییدایه‌. له‌ جه‌سته‌و ماده‌دا په‌یڕه‌وی له‌ یه‌كبوون ده‌كات و له‌ ڕۆحدا په‌یڕه‌وی له‌ فره‌یی و جیاوازی ده‌كات.

گه‌ر بگه‌رێنه‌وه‌ بۆ تێكسته‌كانی سه‌رئه‌نجام، ڕۆح له‌ ناو حكایه‌ته‌كه‌دا به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌م حاڵه‌ته‌وه‌ خۆی ده‌بینێته‌وه‌، واته‌ خۆی ده‌بینێته‌وه‌ كه‌ له‌ ڕۆحدا واته‌ له‌ خۆیدا یه‌كه ‌و له‌ ماده‌دا جیاوازه‌. ئه‌وه‌تا له‌بری ئه‌وه‌ی دوڕه‌كه‌ له‌سه‌ر پشتی باڵنده‌كه‌ بێت، له‌ناو باڵنده‌كه‌دایه ‌و جیا نییه‌ له‌ باڵنده‌كه‌، واته‌ له‌گه‌ڵ باڵنده‌كه‌دا یه‌كه‌، جوبره‌ئیل كه‌ به‌ هۆی تێرامانی خودا له‌ دوڕه‌كه‌ كه‌ خۆیه‌تی، په‌یدا ده‌بێت و به‌سه‌ر ده‌ریادا ده‌فڕێت، هه‌ر خۆیه‌تی و دوڕه‌كه‌ له‌سه‌ر پشتی نییه‌، كه‌چی كه‌ له‌ناو ده‌ریا و جیهانی خواریندایه‌ له‌ناو جیایی و په‌رتی دایه‌ و دوو توێكڵی هه‌یه‌ و یه‌كێكیان سه‌ده‌فه‌كه‌یه‌ و ئه‌وی تریان ده‌ریایه‌.

ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ جیهانی سه‌ریندایه‌ ڕۆحه ‌و له‌ناو یه‌كبووندایه‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ جیهانی خواریندایه‌ واته‌ ناو ده‌ریاكه‌، له‌ناو په‌رتی و جیاییدایه‌. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یێنێت‌ كه‌ ڕۆح له‌ناو جه‌سته‌ی میلله‌تی یارساندا له‌خۆیدا له‌ یه‌كبووندایه‌ و له‌ ماده‌دا له‌ جیاوازی و فره‌ییدایه‌.

به‌ پێی حكایه‌ته‌ یارسانییه‌كه‌ خوداوه‌ند له‌ دوڕه‌كه‌ی ناو ده‌ریا ده‌ڕوانێت و جوبره‌ئیل په‌یدا ده‌بێت و دوای په‌یدابوونه‌كه‌ی له‌ ئاوه‌كه‌ دێته‌ ده‌ره‌وه‌ و به‌ باڵه‌كانی به‌سه‌ر ئاوه‌كه‌دا ده‌فڕێت و له‌ ئاسماندا ده‌مێنێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش گوزارشت ده‌كات له‌وه‌ی كه‌ ڕۆح له‌ خۆیدا له‌ ناو جه‌سته‌ی ئه‌م میلله‌ته‌دا له‌ دۆخی یه‌كبووندا خۆی ده‌بینێته‌وه‌، به‌ڵام له‌ غه‌یری خۆیدا واته‌ له‌ ماده‌دا كه‌ ئاوه‌كه‌یه‌، خۆی له‌ دۆخی جیاوازی و په‌رتبووندا ده‌بینێته‌وه‌.

گه‌ر ڕواڵه‌تیانه‌ له‌ هه‌ر دوو حكایه‌ته‌كه‌ بڕوانین ده‌گه‌ین به‌و ده‌رئه‌نجامه‌ی كه‌ نه‌ك ئه‌م دوو ئایینه‌ هه‌ر یه‌ك نین، به‌ڵكو ته‌واو پێچه‌وانه‌ی یه‌كتریشن، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ناوه‌كیانه‌ و باتنیانه‌ لێیان بڕوانین، ده‌گه‌ین به‌وه‌ی كه‌ ئه‌م دوو ئایینه‌ یه‌كن و مه‌حاڵه‌ جیابن.

 له‌ناو هه‌ر دوو حكایه‌ته‌كه‌دا له ‌سه‌ره‌تاوه‌ تا كۆتایی كه‌ دیمه‌نه‌كان ده‌بن به‌ دیمه‌نی جیهانی ڕۆح واته‌ جیهانی سه‌رین له‌ بینینی تێكسته‌ ئێزیدییه‌كه‌دا ڕۆح تووشی جیابوونه‌وه‌ و په‌رتبوون ده‌بێت، كه‌چی له‌ تێكسته‌ یارسانییه‌كه‌دا به‌ پێچه‌وانه‌وه،‌ ڕۆح تووشی یه‌كبوون دێت. كه‌ دیمه‌نه‌كانیش به‌ره‌وه‌ جیهانی خواریین واته‌ جیهانی ماده‌ ده‌چن، له‌ تێكسته‌ ئێزیدییه‌كه‌دا ڕۆح له‌ ناو ماده‌دا تووشی یه‌كبوون دێت، كه‌چی له‌ تێكسته‌ یارسانیییه‌كه‌دا ڕۆح له‌ناو ماده‌دا تووشی په‌رتبوون دێت.

ئه‌مه‌ ده‌مانگه‌یێنێت‌ به‌وه‌ی كه‌ له‌ناو هه‌ردوو تێكسته‌كه‌دا هه‌مان ڕۆح خۆی ده‌بینێته‌وه ‌و گوزارشت له‌ بوونی خۆی ده‌كات، به‌ڵام له‌ تێكسته‌ یارسانییه‌كه‌دا له‌ ئاسمان و جیهانی ڕۆحه‌وه‌ له‌ ده‌ریا و جیهانی ماده‌ ده‌ڕوانێت‌ و له‌ تێكسته‌ ئێزیدییه‌كه‌شدا له‌ بن ده‌ریا و جیهانی ماده‌وه‌ له‌ ئاسمان و خۆی ده‌ڕوانێت‌.

 له‌ دوای ئه‌فراندنی دوڕه‌كه‌ بوونه‌وه‌رێكی تر به‌ هۆی خۆبینینه‌وه‌ی ڕۆحی جیهان له‌ناو ڕۆحی نه‌ته‌وه‌دا كه‌ دوڕه‌كه‌یه‌ په‌یداده‌بێت. ئه‌م بوونه‌وه‌ره‌ له‌ حكایه‌تی ئێزیدییه‌كاندا (عزازیل) مه‌له‌ك تاوسه‌ و له‌ حكایه‌تی یارسانه‌كاندا جوبره‌ئیله‌. جوبره‌ئیل له‌ ئایینه‌ سامییه‌كاندا ڕۆحه ‌و له‌ بوونی خۆیه‌وه‌ له‌ جیهان ده‌ڕوانێت‌ و عزازیل ماده‌یه ‌و له‌ ماده‌وه‌ له‌ جیهان ده‌ڕوانیت.

له‌ ئایینه‌ سامییه‌كاندا جیهانی ماده‌ به‌ دۆزه‌خ ده‌بینرێت و جیهانی ڕۆح به‌ به‌هه‌شت، كه‌چی له‌ ئایینه‌ كوردییه‌كاندا ئه‌م دوو جیهانه‌ به‌پێی ئه‌رك پێناسه‌ ده‌كرێن نه‌ك به‌ پێی ئاكار و مه‌سه‌له‌ی خراپه ‌و چاكه‌. واته‌ ڕوانگه‌ی ڕۆح له‌ ئایینه‌ كوردییه‌كاندا بۆ ماده ‌و ڕۆح ڕوانگه‌یه‌كی ئۆنتۆلۆجییه ‌و ئاكاری نییه‌. ئه‌مه‌ له‌ هه‌ردوو ئایینه‌كه‌دا هه‌مان ڕوانگه‌یه‌ و له‌ ئایینی یارسانیدا مه‌له‌ك تاوس به‌ خراپ نابینرێت و جوبره‌ئیل به‌ چاك، به‌ڵكو ئه‌م دووانه‌ یه‌كن، ئه‌وه‌تا له‌ «ده‌وره‌ی باباجەلیل»دا ئه‌و ته‌نه‌ی كه‌ له‌ دۆنی جوبره‌ئیلدایه،‌ ده‌ڵێت من مه‌له‌ك تاوسم. كاتێك له‌ ئه‌ركه‌وه‌ له‌ مه‌له‌ك تاوس و جوبره‌ئیلمان ڕووانی، وه‌ك دوو توخمی دژ به‌یه‌ك نایانبینین، به‌ڵكو وه‌ك دوو توخم ده‌یانبینین كه‌ هه‌مان بوون ده‌نوێنن و یه‌كن.

یه‌كه‌م بوونه‌وه‌ر دوای دوڕه‌كه‌ له‌ ئایینی ئێزیدیدا ماده‌یه‌ و له‌ ئایینی یارساندا ڕۆحه‌ یان ئایدیاڵه‌، له‌مه‌شدا فرمان هه‌مان فرمانه‌ به‌ بوون، به‌ڵام فرمانێكیان فرمانه‌ به‌ بوونی ڕۆح خۆی ئه‌وی تریان فرمانه‌ به‌ بوونی ماده‌، واته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ڕۆح خۆی تێدا ده‌بینێته‌وه‌. ئه‌م دوو جۆره‌ له‌ ڕوانین بۆ بوون له‌ فه‌لسه‌فه‌ی یۆنانی به‌ر له‌ سوكراتیشدا بوونی هه‌یه ‌و له‌ ڕوانگه‌ی ڕۆحی میلله‌تی یۆنانیشه‌وه‌ ماده ‌و ئایدیاڵ دژی یه‌ك نین و یه‌كێكیان گوزارشت له‌ خراپه‌ ناكات و ئه‌وی تریان گوزارشت له‌ چاكه‌ بكات، به‌ڵكو هه‌ردووكیان یه‌كن. له‌ ماده‌وه‌ له‌ ئایدیاڵ بڕوانین ماده‌ ده‌بێت به‌ ئه‌سڵی گه‌ردوون وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ لای تاڵیس هه‌یه‌ و له‌ ڕۆح یان ئایدیاڵه‌وه‌ له‌ ماده‌ بڕوانین به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌سڵی بوون ئایدیاڵه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ لای ئه‌نكساگوراس هه‌یه‌ و عه‌قڵ (نۆس) به‌ بنه‌ما و ئه‌سڵی بوون ده‌زانێت‌. ئه‌وه‌ شتێكی سه‌یر نییه‌ كه‌ ڕۆحی نه‌ته‌وه‌ی یۆنان له‌ كۆندا به‌ هه‌مان شێوه‌ی ڕۆحی نه‌ته‌وه‌ كورد له‌ بوون و له‌ ماده ‌و له‌ ڕۆحی ڕوانییووه‌، چوونكه‌ ئه‌م دوو ڕۆحه‌ هه‌ر دووكیان سه‌ر به‌هه‌مان ڕۆحن ئه‌ویش ڕۆحی ئاریاییه‌.

دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و بوونه‌وه‌ره‌ له‌هه‌ر دوو حكایه‌ته‌كه‌دا به‌ ڕوانینی خودا له‌ دوڕه‌كه‌ په‌یدا ده‌بێت، سێ بوونه‌وه‌ری تر له‌ دوای ئه‌وه‌وه ‌په‌یدا ده‌بن و ده‌بن به‌ چوار، ئه‌م چواره‌ له‌ تێكسته‌كانی ئایینی یارساندا به‌ چوارته‌ن ناوبراون كه‌ (ڕه‌مزبار و داود و بنیامین و سوڵتان سه‌هاك)ن، له‌ تێكستی ئێزیدیدا به‌ چواریار ناوبراون كه‌ (شێخادی و مه‌لك شێح سه‌ن و ناسردین و سجادین)ن، ئه‌وه‌ی ئاگاداری تێكسته‌ ئێزیدییه‌كان بێت، له‌وه‌ تێده‌گات كه‌ شێخادی به‌رگی مه‌له‌ك تاوسه‌ وه‌ك چۆن بنیامین ته‌نی جوبره‌ئیله‌.

ئه‌وه‌ی لێره‌دا سه‌رنج ڕاده‌كێشێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ تێكسته‌ ئێزیدییه‌كاندا ئه‌و چواره‌ به‌ چوار توخمه‌ ماددییه‌كه‌ دیاری كراون و له‌ زۆرێك تێكسته‌كانیشدا ناوی به‌رگه‌كان نه‌هاتووه‌ و ته‌نها ناوی چوار ته‌خمه‌كه‌ هاتووه‌. واته‌ (ئاگر، ئاو، ئاخ ،با)، له‌كاتێكدا ئه‌م بینینه‌ بۆ چوارته‌نی یارسانه‌كان بۆ یارسانییه‌ك زه‌حمه‌ته‌ قبووڵ بكرێت و چونكه‌ له‌ هیچ تێكستێكی یارسانیدا چوار ته‌ن به‌ توخمه‌ گه‌ردوونییه‌كان گوزارشت و وه‌سفیان نه‌كراوه‌.

ئه‌مه‌ش خۆی به‌ڵگه‌یه‌كه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ڕوانینی ڕۆح له‌ناو جه‌سته‌ی میلله‌تی ئێزیدیدا له‌ ماده‌وه‌یه‌ بۆ خۆی، به‌ڵام ڕوانینی ڕۆح بۆ خۆی له‌ جه‌سته‌ی میلله‌تی یارساندا له‌ خۆیه‌وه‌ بۆ ماده‌یه‌. به‌ڵگه‌شمان بۆ ئه‌مه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شێخادی خۆی وه‌ك ماده‌ بوونێكی سه‌ربه‌خۆی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ سێ مه‌له‌كه‌كه‌ی تردا، به‌ڵام له‌ تێكسته‌ یارسانییه‌كاندا ئه‌وه‌ی پێی ده‌وترێت چوار ته‌ن له‌واقیعدا چوار ماده‌ نین، به‌ڵكو سێ ماده‌ن له‌گه‌ڵ سوڵتاندا كه‌ وه‌ك شێخادی گوزارشت له‌ ڕۆح ده‌كات وه‌ك خۆی و له‌خۆیدا، له‌كاتێكدا سیانه‌كه‌ی تر گوزارشتكردنی ڕۆحه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی خۆیدا.

باشه‌ ئه‌گه‌ر چوارته‌ن، سێ ته‌ن و له‌شی واقیعی بن، بۆ به‌ چوار ته‌ن ناوده‌برێن؟ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیار پێویستی به‌ تێگه‌یشتنی ئێمه‌یه‌ له‌وه‌ی كه‌ ڕۆح خۆی له‌ خۆیدا جیاوازه‌ له‌ ڕۆح له‌ غه‌یری خۆیدا. ڕۆح له‌ سوڵتان و مه‌له‌ك تاوسدا بوونی له‌ خۆیدایه‌ و به‌ڵام ڕۆح له‌ سیانه‌كه‌ی تردا بوونی له‌ غه‌یری خۆیدایه،‌ واته‌ بوونی له‌ ماده‌دایه‌. چوارته‌ن ڕه‌مزباره‌ له‌گه‌ڵ ڕه‌مزه‌كه‌ی كه‌ هه‌ڵیگرتووه‌ و واته‌ سوڵتان سه‌هاك له‌گه‌ڵ دوو ته‌نی تردا. ته‌نی ڕه‌مزبار له‌هه‌مان كاتدا ته‌نی سوڵتانیشه‌. لێره‌دا ته‌ماهی بوون هه‌یه‌ له‌نێوان دوو توخمدا، واته‌ دوو توخم بوونه‌ته‌وه‌ به‌ یه‌ك.

چوارته‌نی ناو ئایینی یاری چوار ته‌نه‌ له‌ جیهانی سه‌روودا، به‌ڵام چوار ته‌ن له‌ ئایینی ئێزیدیدا چوار ته‌نه‌ له‌ جیهانی خواروودا، بۆیه‌ له‌ ئایینی یارساندا سێ ته‌ن دیارن، به‌ڵام خۆیان چوارن، لێره‌دا ڕۆح له‌ ڕێگه‌ی ته‌نه‌كانه‌وه‌ گوزارشت له‌ یه‌كبوونی خۆی ده‌كات.

بوونی ئه‌م توخمه‌ مێینه‌یه‌ له‌ ئایینی یارساندا و نه‌بوونی له‌ ئایینی ئێزیدیدا له‌پێناو ئه‌وه‌دایه‌ كه‌ ڕۆح له‌ ناو یه‌كبووندا بێت، نه‌بوونیشی له‌ناو ئایینی ئێزیدیدا، له‌ پێناو ئه‌وه‌دایه‌ ماده‌ له‌ ناو یه‌كبووندا بێت. چوونكه‌ گه‌ر توخمی ژن له‌ ئایینی ئێزیدیدا هه‌بووایه‌، یه‌ك جه‌سته‌ په‌رت ده‌بوو بۆ دوو و ماده‌ یه‌كبوونی خۆی له‌ده‌ستده‌دا، به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ نه‌بوونی توخمی مێینه‌ له‌ناو ئایینی یارساندا ده‌بوویه‌ هۆی ئه‌وه‌ی ڕۆح نه‌توانێت بكه‌وێته‌ ناو یه‌كبوونه‌وه‌، له‌ حاڵه‌تی ڕه‌مزبار و سه‌هاكدا له‌به‌رئه‌وه‌ی سوڵتان سه‌هاك وه‌ك عیسا به‌بێ‌ باوك له‌ناو سكی ڕه‌مزباردایه‌، ئه‌وه‌ واده‌كات ڕۆحی ڕه‌مزبار له‌گه‌ڵ سوڵتاندا له‌ یه‌كبووندا بێت و كه‌چی جه‌سته‌ی سوڵتان له‌ جه‌سته‌ی ڕه‌مزباردا له‌ جیابوونه‌وه‌دا بێت.

له‌ ئایینی یارساندا یه‌كبوون له‌ ڕۆح و جیایی له‌ جه‌سته‌دا‌ هه‌یه،‌ به‌ڵام له‌ ئایینی ئێزیدیدا یه‌كبوون له‌ جه‌سته‌ و جیایی له‌ ڕۆحدا هه‌یه‌.

ئه‌مه‌ جارێكی تر ئه‌وه‌ ڕوونده‌كاته‌وه‌ كه‌ له‌ ئایینی یارساندا یه‌كبوون له‌ ڕۆح و جیایی له‌ جه‌سته‌دا‌ هه‌یه،‌ به‌ڵام له‌ ئایینی ئێزیدیدا یه‌كبوون له‌ جه‌سته‌ و جیایی له‌ ڕۆحدا هه‌یه‌.

له‌ دوای ئه‌وه‌ی چوار ته‌ن له‌ ئایینی یارساندا و چوار یار یان چوار توخم له‌ ئایینی ئێزیدیدا به‌ر له‌ په‌یدابوونی حه‌وت ته‌ن ئه‌ركه‌كه‌یان به‌جێ‌ ده‌گه‌یێنن كه‌ ڕاگرتنی جیهانه‌، خودا له‌ دوڕه‌كه‌دا له‌ خۆی ده‌ڕوانێته‌وه ‌و سێ بوونه‌وه‌ری تر وه‌دی دێنت و ده‌بن به ‌حه‌وت، ئه‌م حه‌وته‌ له‌ ئایینی یارساندا به‌ حه‌وت ته‌ن ناو ده‌برێن و له‌ ئایینی ئێزیدیدا به‌ حه‌وت مه‌له‌ك. بێگومان له‌ ئایینی یارساندا یه‌كێك له‌و حه‌وته،‌ ژنه‌.

له‌ ئاینی یاساندا حه‌وت ته‌ن و حه‌وته‌وان هه‌ن. ڕۆح له‌ حه‌وت ته‌ندا ئه‌وه‌ی كه‌ ته‌نه‌ و ماده‌یه‌ ڕۆحی ده‌كاته‌وه‌، به‌ هۆی ئه‌مه‌وه‌ ڕۆح خۆی له‌ خۆی جیا ده‌بێته‌وه‌ و له‌ ناو حه‌وت ته‌ندا خۆی و ئه‌وانه‌ش ده‌بینێته‌وه‌ كه‌ له‌وه‌وه‌ په‌یدابوون. حه‌وت ته‌ن كه‌ ته‌نه‌كانیان ڕۆحی ده‌بنه‌وه‌ به‌ سوڵتانه‌وه‌ حه‌وت ته‌نن، ئه‌و حه‌وت ته‌نه‌ له‌ ڕۆحی سوڵتان خۆیه‌وه‌ په‌یدابوون، ڕۆحی سوڵتان ته‌نی شه‌شه‌كه‌ی تر و ته‌نی خۆیشی ڕۆحی ده‌كاته‌وه‌ و ده‌بن به‌ حه‌وت و به‌ حه‌وت ته‌ن ناوده‌برێن. به‌ڵام له‌ حه‌وته‌واندا كه‌ حه‌وت ته‌نی ترن و له‌ ڕۆحی سوڵتانه‌وه‌ په‌یدا ده‌بن و به‌رهه‌می به‌ ته‌نبوونی ڕۆح و مادیی بوونه‌وه‌ی ڕۆحن، حه‌وت دانه‌ی ترن جیان له‌ حه‌وت ته‌ن كه‌ ڕۆح ته‌نه‌كانی ڕۆحی كردوونه‌ته‌وه‌. له‌ناو حه‌وت ته‌نه‌كه‌ی حه‌وته‌واندا ته‌نی سوڵتان بوونی نییه‌، چونكه‌ ته‌نی سوڵتان ته‌نها به‌ ڕۆحیبوونه‌وه‌ی ته‌نه‌كان بوون په‌یدا ده‌كات و به‌ مادیی بوونه‌وه‌ی ڕۆح له‌ حه‌وته‌واندا بوون په‌یدا ناكات. په‌نهانی ئه‌وه‌ش كه‌ سوڵتان به‌بێ باوك له‌دایك ده‌بێت له‌وه‌دایه‌ وهه‌ر ئه‌مه‌شه‌ وا ده‌كات ته‌نی سوڵتان له‌ناو حه‌وت ته‌ندا هه‌بێت و یه‌كێك بێت له‌ ته‌نه‌كانی حه‌وت ته‌ن كه‌ له‌ ڕۆحیبوونه‌وه‌ی ته‌نه‌كانه‌وه‌ په‌یدابوون، به‌ڵام یه‌كێك نه‌بێت له‌ ته‌نه‌كانی حه‌وته‌وان كه‌ له‌ به‌مادیی بوونی ڕۆحه‌وه‌ په‌یدابوون.

كاتێك له‌ ئاینی ئێزیدی ده‌ڕوانین ئه‌وه‌ ده‌بینین كه‌ له‌ ناو حه‌وت مه‌له‌كدا ژن بوونی نییه‌ و مه‌له‌ك تاوسیش وه‌ك سوڵتان ته‌نی نییه‌ و ئه‌و ته‌نانه‌ش كه‌ له‌ مه‌له‌ك تاوسه‌وه‌ په‌یدا ده‌بن، حه‌وتن. سوڵتان چۆن له‌ناو حه‌وته‌واندا ته‌نه‌كه‌ی خۆی بوونی نییه‌، مه‌له‌ك تاوسیش له‌ناو ته‌نه‌كانی حه‌وت مه‌له‌كی ئاینی ئێزیدیدا وه‌ك ته‌ن بوونی نییه‌ و له‌ ته‌نی شێخ عادیدا خۆی ده‌نوێنێـت كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ حه‌وت مه‌له‌كه‌كه‌.

ئه‌مه‌ش ئه‌گه‌ر به‌ وردی لێی ڕامێنینین ئه‌وه‌ ده‌بینین كه‌ ڕۆح له‌ ئایینی ئێزیدیدا یه‌كبوونی خۆی ناپارێزێت و ماده‌ یه‌كبوونی خۆی ده‌پارێزێت، چونكه‌ ته‌نه‌كان حه‌وت مه‌له‌ك یه‌ك دۆخیان هه‌یه‌ ئه‌ویش دۆخی به‌ مادیبوونه‌وه‌ی ڕۆحه‌ و ڕۆحی مه‌له‌ك تاوس له‌لایه‌كه‌وه‌ له‌ڕێگه‌ی ته‌نی شێخ عادییه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ به‌ هۆی به‌مادیبوونی خۆیه‌وه‌ په‌یدابووه‌ و له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و ته‌نه‌ و ته‌نه‌كانی تری حه‌وت مه‌له‌كی لێوه‌ په‌یدابووه‌.

ئه‌مه‌ش ئه‌گه‌ر به‌ وردی لێی ڕامێنینین ئه‌وه‌ ده‌بینین كه‌ ڕۆح له‌ ئایینی ئێزیدیدا یه‌كبوونی خۆی ناپارێزێت و ماده‌ یه‌كبوونی خۆی ده‌پارێزێت، چونكه‌ ته‌نه‌كان حه‌وت مه‌له‌ك یه‌ك دۆخیان هه‌یه‌ ئه‌ویش دۆخی به‌ مادیبوونه‌وه‌ی ڕۆحه‌ و ڕۆحی مه‌له‌ك تاوس له‌لایه‌كه‌وه‌ له‌ڕێگه‌ی ته‌نی شێخ عادییه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ به‌ هۆی به‌مادیبوونی خۆیه‌وه‌ په‌یدابووه‌ و له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و ته‌نه‌ و ته‌نه‌كانی تری حه‌وت مه‌له‌كی لێوه‌ په‌یدابووه‌. واته‌ ڕۆح له‌ ئاینی ئێزیدیدا ته‌نی نییه‌، چوونكه‌ ڕۆح ئه‌و كاته‌ ته‌نی ده‌بێت كه‌ ته‌نه‌كان ڕۆحی ده‌بنه‌وه‌ و ئه‌و كاته‌ ته‌نی نابێت كه‌ ڕۆح مادی ده‌بێته‌وه‌. لێره‌دا ڕۆح وه‌ك ئه‌فرێنه‌ر و ڕۆح وه‌ك ئه‌فرێنراو یه‌ك نین و جیان. واته‌ مه‌له‌ك تاوس ته‌نها ئه‌فرێنه‌ره‌ و له‌ناو ئه‌فرێنراوه‌كاندا بوونی نییه‌، به‌ڵام ڕۆح له‌ ئاینی یارساندا له‌ حه‌وت ته‌ندا هه‌م ئه‌فرێنه‌ره‌ و هه‌م ئه‌فرێنراوه‌. به‌ڵام له‌ حه‌وته‌واندا ڕۆح و ته‌ن وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ ئایینی ئێزیدیدا هه‌یه‌ جیا ده‌بنه‌وه‌ و ڕۆحی سوڵتان ئه‌فرێنه‌ری حه‌وته‌وانه‌، به‌ڵام ئه‌فرێنه‌ری خۆی نییه‌ و له‌ حه‌وته‌واندا نابێت به‌ یه‌كێك له‌ ئه‌فرێنراوه‌كان.

كاتێك له‌ چوار ته‌نی ئایینی یارسان ڕاده‌مێنین ئه‌وه‌ی تێدا ده‌بینین كه‌ ته‌نی سوڵتان له‌ ته‌نی ڕه‌مزباردا یه‌كه‌ و ته‌نی ڕه‌مزبار ته‌نی سوڵتانی لێوه‌ په‌یدا ده‌بێـت و جه‌سته‌ تووشی جیابوونه‌وه‌ ده‌بێـت و یه‌كبوونه‌كه‌ی له‌ ده‌ست ده‌دات، به‌ڵام له‌ ئاینێ ئێزیدیدا ڕۆحی مه‌له‌ك تاوس كه‌ له‌گه‌ڵ ڕۆحی شێخ عادی هه‌مان ڕۆحه، تووشی جیابوونه‌وه‌ ده‌بێت و ده‌بێت به‌ ڕۆحێكی بێ ته‌ن كه‌ مه‌له‌ك تاوسه‌ و ته‌نی نییه‌ له‌گه‌ڵ ڕۆحێكی ته‌ندار كه‌ ڕۆحی شێخ عادییه‌.

جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ ته‌ن له‌نێوان ته‌نی سوڵتان و ته‌نی ڕه‌مزباردا یه‌كبوونه‌كه‌ی له‌ ده‌ست ده‌دات، ته‌نی سوڵتان كه‌ له‌ناو حه‌وت ته‌ندا وه‌ك یه‌كێك له‌ حه‌وت ته‌نه‌كه‌ بوونی هه‌یه‌، ناتوانێت له‌ حه‌وته‌واندا یه‌كبوونی خۆی بپارێزێت، له‌ناو حه‌وت ته‌نه‌كه‌ی حه‌وته‌واندا له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا یه‌كێك له‌و ته‌نانه‌ی حه‌وته‌وان ڕۆحی سوڵتان ده‌نوێنێت، به‌ڵام ئه‌و ته‌نه‌ ته‌نه‌كه‌ی سوڵتان خۆی نییه‌ و له‌ خۆیدا خۆی نانوێنێت و له‌ غه‌یری خۆیدا خۆی ده‌نوێنێت و ده‌رده‌كه‌وێـت. لێرەدا ڕۆح ده‌كه‌وێته‌وه‌ ناو دوو به‌رگ، به‌رگێكیان ته‌نی حه‌وت ته‌نه‌و به‌رگه‌كه‌ی تریان ته‌نی حه‌وته‌وانه‌. به‌ڵام له‌ ئایینی ئێزیدیدا حه‌وته‌وان بوونی نییه‌ چوونكه‌ ته‌ن نابێت یه‌كبوونی خۆی له‌گه‌ڵ خۆیدا له‌ ‌ده‌ستبدات، ئه‌وه‌ی یه‌كبوونی خۆی له‌ده‌ستده‌دا ڕۆحه‌ نه‌ك ته‌ن.

ئه‌م به‌ڵگانه‌ی سه‌ره‌وه‌ ئه‌وه‌ ساغ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ ئایینی ئێزیدی و ئایینی یارسان له‌ توخمه‌كان و سیسته‌مه‌دا یه‌كن و له‌ چۆنیه‌تی و ماده‌دا جیاوازن، ڕۆح له‌ ئایینی یارساندا گوزارشتێكی ڕۆحیانه‌ له‌ خۆی ده‌كات و ئه‌وه‌ی ماده‌ییه‌ ڕۆحانی ده‌كاته‌وه،‌ به‌ڵام هه‌مان ڕۆح له‌ ئایینی ئێزیدیدا ئه‌وه‌ی ڕۆحییه‌ ماده‌یی ده‌كاته‌وه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یێنێت‌ ئه‌م دوو ئایینه‌ دوو گوزارشتی جیاوازن له‌ هه‌مان ئایین كه‌ ده‌كرێت به‌ ئایینی حه‌قیقه‌ت ناوی به‌رین. ئایینی حه‌قیقه‌ت ئایینێكی هه‌مه‌كی و په‌تییه‌ و وه‌ك ئایینی ئیسلام وایه‌ كه‌ له‌ چه‌ند شێوه‌یه‌كی جیاوازدا به‌رجه‌سته‌ بووه‌ وه‌ك ئایینی موسایی و ئایینی عیسایی و ئایینی موحه‌مه‌دی. ئایینی یارسان و ئایینی ئێزیدیش وه‌ك ئایینی موسایی و ئایینی عیسایی دوو گوزارشتی جیاوازن له‌ ئایینی حه‌قیقه‌ت.

_{تێبینی: (لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی ئه‌كادیمییه‌ و له‌ كۆنفرانسێك له‌ ساڵی ٢٠١٢ لەلایەن خودی لێکۆڵەرەوە خوێنراوه‌ته‌وه‌)}

په‌راوێز:

[1] ^{بۆ حكایه‌تی په‌یدابوون و په‌یدابوونی حه‌وت ته‌ن و حه‌وته‌وان له‌ ئاینی یارساندا بگه‌ڕێره‌وه‌ بۆ: حق الحقائق (شاهنامه‌ حقیقت)، حاج نعمت الله‌ جیحون ابادی، تحقیق: دكتر محمد مكری، چاپ دوم، تهران، 1982. بۆ حكایه‌تی په‌یدابوون له‌ ئاینی ئێزیدیدا بگه‌ڕێره‌وه‌ بۆ: كتێبی ئێزیدییه‌كان: جیلوه‌ و مه‌سحه‌فی ڕه‌ش، ساغكردنه‌وه‌: ئه‌نستانس ماری كرملی، و: نه‌جاتی عه‌بدوڵا، بنه‌كه‌ی ژین، سلێمانی، 2006.}

The post ئێزیدی و یارسان وه‌ك دوو ده‌ركه‌وته‌ی ئایینی حه‌قیقه‌ت appeared first on ژنەفتن.

كورد به‌ سروشت بوونه‌وه‌رێكی ڕۆحانییه ‌و مه‌یلێكی سروشتی به‌رده‌وام په‌لكێشی ده‌كات بۆ ناو مه‌مله‌كه‌تی ڕۆح. هه‌رچه‌نده‌ بۆچوونی باوی موسڵمانان ئه‌وه‌یه‌ له‌ دوای هاتنی ئایینی ئیسلامیشه‌وه‌ -كه‌ به‌ پێی ئه‌و بۆچوونه‌ دوای ئایینه-‌هیچ ئایینێكی تر په‌یدا نابێت و گه‌ر په‌یداش ببێت ئه‌وه‌ ئایین نییه‌ و ئه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ی لێوه‌گرتووە نه‌ك هه‌ر خودا نییه،‌ به‌ڵكو هه‌واوهه‌وه‌سی كۆمه‌ڵه‌ مرۆڤێكه‌، كه‌چی لای كورد چه‌ند شێوه‌ ئایینێك سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن و بوونی خۆیان له‌ به‌رامبه‌ر ئیسلامی مه‌زهه‌بیدا ده‌سه‌لمێنن.

له‌و سه‌رده‌مه‌دا كه‌ ئایینی ئیسلام له‌ ئایینێكی نازلكراوه‌وه‌ عه‌رب و فارس و میلله‌ته‌كانی تر ده‌یگۆڕن به‌ دوو مه‌زهه‌بی ته‌قلیدی و دواتریش ئه‌م مه‌زهه‌بانه‌ ده‌بن به‌ مه‌رجه‌عی ڕه‌وایه‌تیدان به‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی خه‌لافه‌ته‌كان و له‌ ڕووی مه‌زهه‌بی و سیاسیشه‌وه‌ ئه‌و گوتاره‌ پشتڕاست ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ پێی وایه‌ هه‌موو ئه‌و ئایینانه‌ی له‌پێش ئیسلام و دوای ئیسلام هاتووه‌ن كوفر و زه‌نده‌قه‌ن. له‌ ناو كوردا دوو شێوه‌ی ئایینی سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن به‌ ناوی یارسان و ئێزیدی.

له‌ سه‌رده‌مێكی ئاوادا كه‌ خه‌لافه‌ته‌ ئیسلامییه‌كان له‌وپه‌ڕی ده‌سه‌ڵاتی خۆیاندان و ئیسلامی مه‌زهه‌بیش به‌ سووننه ‌و شیعه‌وه‌ وه‌ك تاكه‌ گوتارێكی ئایینی ڕه‌وا له‌ ناو خه‌ڵكی ناو قه‌ڵه‌مڕه‌وی خه‌لافه‌تدا به‌ توندی ڕیشه‌ی داكوتاوه‌، له‌سه‌رده‌مێكی ئاوادا ده‌ركه‌وتنی دوو ئایینی كوردی به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ كورد میلله‌تێكه‌ به‌ سروشت مه‌یلی بۆ مه‌مله‌كه‌تی ڕۆح هه‌یه‌ و ده‌یه‌وێت بوونی خۆی له‌و مه‌مله‌كه‌ته‌دا ببینێته‌وه‌ و ئایین وه‌ك وه‌دیهاتوویه‌كی ناو ئه‌و مه‌مله‌كه‌ته‌ بزانێت و ڕازی نه‌بێت به‌وه‌ی كه‌ بكرێته‌ مه‌زهه‌بێك بۆ به‌ڕیوه‌بردنی كاروباری دنیایی و ڕه‌وایه‌تی دان به‌ ده‌سه‌ڵاتێكی سیاسی وه‌ك ده‌سه‌ڵاتی خه‌لافه‌ته‌كان.

بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ئایینه‌ كودییه‌كان تێبگه‌ین به‌ر له‌ هه‌موو شتێك پێویستمان به‌ ناسینی ڕۆح و مه‌له‌كه‌ته‌كه‌ی هه‌یه‌. گه‌ر له‌ ڕۆح تێگه‌یشتین له‌وه‌ش تێده‌گه‌ین كه‌ ئایینه‌ كوردییه‌كان له‌ كوێوه‌ سه‌رچاوه‌یان گرتووه‌ و بنه‌مای بوون په‌ره‌سه‌ندنه‌كه‌یان چییه‌؟ بۆ تێگه‌یشتن له‌ ڕۆحیش دوو ڕێگامان هه‌یه‌: یه‌كه‌میان ڕێگای فه‌لسه‌فه‌یه‌ و دووه‌میش ڕێگای ته‌سەوف.

١/١- تێگه‌یشتنی فه‌لسه‌فیانه‌ له‌ ڕۆح

له ‌فه‌لسه‌فه‌دا وشه‌ی (عه‌قڵ) و وشه‌ی (ڕۆح) زۆرجار وه‌ك دوو وشه‌ی هاوواتا به‌كارهێنراون. هه‌ر له‌سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی فه‌لسه‌فه‌ی یۆنانییه‌وه،‌ بوون ده‌بێته‌ دیارترین بابه‌تی تێڕامانی فه‌یله‌سوفانی به‌ر له‌ سوكرات و دواتریش ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌فڵاتون و ئه‌رستۆ زیاتر په‌ره‌ ده‌سێنێت‌. له‌ تاڵیسه‌وه‌ كه‌ به‌ باوكی فه‌لسه‌فه‌ ناسراوه‌ ئه‌و پرسیاره‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات كه‌ بنه‌مای بوونی ئه‌و هه‌موو بوونه‌وه‌رە جیاوازانه‌ چییه‌؟ ئایا بوونی ئه‌م بوونه‌وه‌رانه‌ له‌سه‌ر یه‌ك بنه‌ما دامه‌زراوه‌ یان له‌سه‌ر كۆمه‌ڵه‌ بنه‌مایه‌ك؟ هه‌ر یه‌ك له‌و فه‌یله‌سوفانه‌ وه‌ڵامێكیان بۆ ئه‌م پرسیاره‌ هه‌بووه‌ و هه‌ندێكیان بوونی بوونه‌وه‌ره‌ جیاوازه‌كانی گه‌ڕاندووه‌ته‌وه‌ بۆ یه‌ك بنه‌ما یان بۆ چه‌ند بنه‌مایه‌ك، به‌ڵام هه‌موویان به‌شوێن ئه‌وه‌دا گه‌ڕاون بنه‌مای بوونی بوونه‌وه‌ره‌كان بدۆزنه‌وه‌ و‌ دیاری بكه‌ن.

هیگڵ له‌باره‌ی هوشیاری مرۆڤ به‌ ده‌ركه‌وتنی ڕۆح له‌ناو جیهاندا باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ یه‌كه‌م فه‌یله‌سوف كه‌ هوشیاری به‌وه‌ هه‌بووبێت، عه‌قڵ یان ڕۆح بنه‌مای بوونی هه‌موو بوونه‌وه‌ره‌ جیاوازه‌كانه‌، (ئه‌نكساگۆراس) بووه‌. ئه‌نكساگۆرس بۆ یه‌كه‌مجار وتی: عه‌قڵ حوكمی جیهان ده‌كات. ئه‌و پێی وایه‌ مه‌به‌ستی ئه‌نكساگۆراس له‌ عه‌قڵ ئه‌و سیسته‌مه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی بوونه‌وه‌ره‌كانی ناو سروشت ڕێكده‌خات. ئه‌م سیسته‌مه‌ش سیسته‌مێكی نه‌گۆره‌ وه‌ك ئه‌و سیسته‌مه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندی خۆر و كۆمه‌ڵه‌ئه‌ستێره‌كه‌ی دیاری ده‌كات. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یێنێت كه‌ ئه‌وه‌ی حوكمی جیهان ده‌كات ڕۆح نییه،‌ چوونكه‌ ڕۆح ته‌نها ڕێكخه‌ری په‌یوه‌ندی نێوان بوونه‌وه‌ره‌كان نییه‌ و بریتی نییه‌ له‌ سیسته‌می كاركردنیان، به‌ڵكو سیسته‌می بوون و په‌ره‌سه‌ندنه‌كه‌شیانه[1]‌.

دوای ئه‌وه‌ هیگڵ ئاماژه‌ به‌ (لایبنیتز) ده‌دات و ئه‌وه‌ ڕوون ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئه‌و وابیر له‌ عه‌قڵ یان ڕۆح ده‌كاته‌وه‌ كه‌ له‌یه‌ك كاتدا بنه‌مای بوون و په‌ره‌سه‌ندنی بوونه‌وه‌ره‌كان و سیسته‌می كاركردنەكه‌شیانه‌. لای ئه‌و خودا هه‌ر ئه‌ندازیاری جیهان نییه‌، به‌ڵكو حوكمڕان و فه‌رمانڕه‌وای جیهانیشه[2]. له‌ڕێگه‌ی لایبنیتزه‌وه‌‌ ئه‌و هوشیارییه‌ به‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ڕۆح ته‌نها حوكمی جیهانی سروشت ناكات، به‌ڵكو حوكمی جیهانی مرۆیی و مێژووه‌كه‌شی ده‌كات.

هیگڵ هه‌وڵده‌دات میژووی جیهانی مرۆیی وه‌ك بوون و په‌ره‌سه‌ندنی ڕۆح له‌ مێژووی جیهاندا ڕوون بكاته‌وه‌. ئه‌م هه‌نگاوه‌ی ئه‌و كه‌ گواستنه‌وه‌ی ڕۆحه‌ بۆ ناو مێژوو، یارمه‌تیمان زۆر ده‌دات بۆ تێگه‌یشتن له‌ ڕۆح له‌ هه‌ردوو ده‌ركه‌وته‌كه‌ی ئایینی حه‌قیقه‌تدا، واته‌ ئێزیدی و یارسان. هیگڵ له‌ دیاری كردنی مانا و خاسیه‌ته‌كانی ڕۆحدا به‌ شێوه‌یه‌ك باس له‌ ڕۆح ده‌كات كه‌ زۆر نزیكه‌ له‌ چه‌مك و خاسیه‌ته‌كانی ڕۆح له‌ هه‌ردوو ده‌ركه‌وته‌كه‌ی ئایینی حه‌قیقه‌تدا، بۆیه‌ ده‌بێت بۆچوونه‌كانی بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئایینی حه‌قیقه‌ت و ده‌ركه‌وته‌كانی به‌ هه‌ند وه‌ربگیرێت.

هیگڵ له‌ ڕۆح ده‌ڕوانێت وه‌ك هێزێك كه‌ له‌ پرۆسه‌ی ئه‌فراندنی جیهانی سروشت و جیهانی مرۆیدا خۆی ئاشكرا ده‌كات و په‌ره‌ به ‌بوون و په‌ره‌سه‌ندنه‌كه‌ی خۆی ده‌دات. واته‌ ڕۆح لای ئه‌و ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌لایه‌كه‌وه‌ له‌ڕێگه‌ی بوون و په‌ره‌سه‌ندنی بوونه‌وه‌ره‌ سروشتییه‌كانی ناو سروشت و سیسته‌می كاركردنه‌كه‌یانه‌وه‌ له‌ سروشتدا خۆی ده‌نوێنێت‌، له‌لایه‌كی تر له‌ناو جیهانی مرۆیدا له‌ بوون و په‌ره‌سه‌ندنی ئه‌و بوونه‌وه‌ره‌ كولتووریانه‌دا خۆی ده‌نوێنێت كه‌ مرۆڤایه‌تی له‌ مێژوودا وه‌دیهێناون، له‌گه‌ڵ ئه‌و سیسته‌مانه‌دا كه‌ په‌یوه‌ندی نێوان كۆمه‌ڵگا مرۆییه‌كانیان له‌ مێژوودا ڕێكخستووه‌.

هیگڵ له‌ ڕۆح ده‌ڕوانێت وه‌ك هێزێك كه‌ له‌ پرۆسه‌ی ئه‌فراندنی جیهانی سروشت و جیهانی مرۆیدا خۆی ئاشكرا ده‌كات و په‌ره‌ به ‌بوون و په‌ره‌سه‌ندنه‌كه‌ی خۆی ده‌دات. واته‌ ڕۆح لای ئه‌و ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌لایه‌كه‌وه‌ له‌ڕێگه‌ی بوون و په‌ره‌سه‌ندنی بوونه‌وه‌ره‌ سروشتییه‌كانی ناو سروشت و سیسته‌می كاركردنه‌كه‌یانه‌وه‌ له‌ سروشتدا خۆی ده‌نوێنێت‌، له‌لایه‌كی تر له‌ناو جیهانی مرۆیدا له‌ بوون و په‌ره‌سه‌ندنی ئه‌و بوونه‌وه‌ره‌ كولتووریانه‌دا خۆی ده‌نوێنێت كه‌ مرۆڤایه‌تی له‌ مێژوودا وه‌دیهێناون، له‌گه‌ڵ ئه‌و سیسته‌مانه‌دا كه‌ په‌یوه‌ندی نێوان كۆمه‌ڵگا مرۆییه‌كانیان له‌ مێژوودا ڕێكخستووه‌.

ئه‌و به‌ر له‌ هه‌موو شتێ‌ جیاوازی ده‌كات له‌نێوان ئه‌وه‌ی كه‌ سروشتییه‌ واته‌ ماده‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ ڕۆحییه‌ و له‌ناو ئه‌و ماده‌یه‌دا خۆی ئاشكراده‌كات. ئه‌و ده‌ڵێت: «ده‌كرێ‌ له‌ سروشتی ڕۆح تێبگه‌ین گه‌ر ڕاسته‌خۆی چاوێكمان خسته‌ سه‌ر دژه‌كه‌ی واته‌ مادده‌، وه‌كو چۆن ماهیه‌تی مادده‌ قورسییه‌ ئێمه‌ له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ده‌توانین جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ماهیه‌تی ڕۆح ئازادییه‌»[3].

دوای ئه‌مه‌ش جیاوازییه‌كی وردتر له‌نێوان مادده‌ و ڕۆحدا ده‌كات و ده‌ڵێ: «له‌ ده‌رئه‌نجامه‌كانی فه‌لسه‌فه‌ی تیۆری ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێ‌ ئازادی تاكه‌ حه‌قیقه‌تێكی ڕۆحه‌ و مادده‌ش خاوه‌نی قورسایی و كێشه،‌ چوونكه‌ به‌رده‌وام مه‌یلی بۆ خاڵێكی سه‌نتراڵ هه‌یه‌، به ‌زه‌رووره‌تیش تێكه‌ڵه‌یه‌كی چڕه‌ له‌ كۆمه‌ڵه‌ به‌شێك، كه‌ هه‌ندێكیان هه‌ندێكی تریان له‌ خۆیان دوور ده‌خه‌نه‌وه‌. مادده‌ هه‌وڵی یه‌كبوون ده‌دات، بۆیه‌ وه‌ك شتێك ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ خۆی وێران ده‌كات و به‌ره‌و دهژه‌كه‌ی هه‌نگاو ده‌نێ واته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ئیتر شیانی دابه‌شبوونی نییه‌ و گه‌ر بشتوانێت‌ بگاته‌ ئه‌و خاڵه‌، ئیتر ماده‌ نییه‌. ئه‌و هه‌وڵده‌دات بگاته‌ وه‌دیهێنانی ئایدیاڵه‌كه‌ی و بوونه‌ هزرییه‌كه‌ی ئه‌ویش له‌یه‌كبووندایه‌. به‌ڵام ده‌توانین ڕۆح به‌وه‌ پێناسه‌ بكه‌ین كه‌ سه‌نته‌ره‌كه‌ی له‌ناو خۆیدایه ‌و یه‌كبوونی له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆیدا نییه‌، یه‌كبوونی به‌ شێوه‌یه‌كی كرده‌ی له‌ناو خۆیدایه‌. ئه‌و هه‌یه‌ له‌ خۆیدا و بۆ خۆی، له‌كاتێكدا ماهیه‌تی ماده‌ ده‌كه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆی، به‌ڵام ڕۆح بوونی له‌ خۆیدایه»‌[4].

ئه‌م جیاوازییه‌ی كه‌ هیگڵ له‌نێوان مادده‌ و ڕۆحدا ده‌یكات، ئه‌وه‌مان بۆ ڕوون ده‌كاته‌وه‌ كه‌ مادده‌ له‌ناو خۆیدا له‌ كۆمه‌ڵه‌ توخمێك پێكدێت كه‌ له‌یه‌كتر جیاوازن و به‌رده‌وام خۆیان له‌یه‌كتری دوور ده‌خه‌نه‌وه‌ تا نه‌بنه‌وه‌ به‌یه‌ك، به‌ڵام له‌ده‌ره‌وه‌ به‌رده‌وام به‌ شوێن سه‌نته‌رێكدا ده‌گه‌ڕێن كه‌ بیانكاته‌وه‌ به‌یه‌ك، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یێنێت‌ یه‌كبوونی ئه‌وه‌ی مادییه‌ ده‌ركییه ‌و له‌ده‌ره‌وه‌ی خۆیدایه‌ و جیاوازییه‌كه‌شی له‌ناو خۆیدایه‌، به‌ڵام ڕۆح به‌ پێچه‌وانه‌ی ماده‌وه‌ یه‌كبوونه‌كه‌ی له‌ناو خۆیدایه‌ و له‌ده‌ره‌وه‌ی خۆی به ‌شوێن یه‌كبووندا ناگه‌ڕێت، ئه‌مه‌ش به‌ره‌و ئه‌وه‌مان ده‌بات بڵێین ڕۆح به‌ پێچه‌وانه‌ی ماده‌وه‌ له‌ناوه‌وه‌ به‌شوێن جیاوازیدا ناگه‌ڕێت و ئه‌وه‌ی تووشی جیاوازی ده‌كات ئه‌و كاته‌یه‌ كه‌ ده‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆی. واته‌ ڕۆح له‌ناو خۆیدا یه‌كه‌ و له‌ده‌ره‌وه‌ جیاوازه‌، به‌ڵام ماده‌ له‌ناو خۆیدا جیاوازه‌ و له‌ده‌ره‌وه‌ یه‌كه‌.

١/٢- تێگه‌یشتنی سوفیانه‌ له‌ ڕۆح

ڕۆحناسی عرفانی له‌ ڕۆح ده‌كۆڵێته‌وه‌ وه‌ك بابه‌تێك له‌به‌رده‌میدا. واته‌ له‌م به‌دواداچوونه‌دا خودێكی عاریف هه‌یه‌ و ڕۆح ده‌كاته‌ بابه‌تێك و بۆی ده‌گه‌ڕێت و هه‌وڵی دۆزینه‌وه‌ و ناسینی ده‌دات، له‌مه‌شدا پشت ئه‌ستوره‌ به‌و فه‌رمووده‌یه‌ی كه‌ له‌لای ئه‌هلی ته‌سەوف به‌ فه‌رمووده‌ی قودسی ناوده‌برێت. مه‌به‌ستیش له ‌فه‌رمووده‌ی قودسی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به ‌مانا و به‌ وتراو وه‌ك قورئان جوبره‌ئیل خستوویه‌تییه‌ سه‌ر زاری مه‌حه‌مه‌د. ئه‌و فه‌رمووده‌یه‌ش كه ‌سنووری بیركردنه‌وه‌ی ئه‌هلی ته‌سەوف‌ له‌باره‌ی ڕۆحه‌وه‌ دیاری ده‌كات ئه‌مه‌یه‌: «من گه‌نجێكی شاراوه‌م و حه‌زم كرد بناسرێم من ئه‌فرێنراوه‌كانم ئه‌فراند تا به ‌هۆیانه‌وه‌ بناسرێمه‌وه»‌[5].

ئه‌ركی عارف لێردا دۆزینه‌وه‌ و ناسینه‌وه‌ی ئه‌و گه‌وهه‌ره‌یه‌. ئیبن عه‌ره‌بی له ‌كتێبی (فصوص الحكم)دا كه‌ كتێبێكی ئه‌وه‌ و ئیدعای ئه‌وه ‌ده‌كات وه‌ك خاتمی ئه‌ولیا له‌لایه‌ن خوداوه‌ بۆی هاتووه‌، له‌چه‌ند شوێنێكدا ئاوێنه‌ وه‌ك میتافۆرێك وه‌رده‌گرێت و له‌ڕێگه‌یه‌وه‌ ئه‌و مه‌عریفه‌یه‌ ڕوونده‌كاته‌وه‌ كه‌ به‌هۆی گه‌ڕان به‌شوێن ئه‌و گه‌نجینه‌ شاراوه‌یه‌دا په‌ی پێبردووه‌.

ئه‌و ده‌ڵێت: «كاتێك كه‌ حه‌ق (كه‌ بێگه‌ردی بۆ ئه‌وه‌) له‌ڕێگه‌ی ناوه‌ جوانه‌كانییه‌وه‌ ویستی عه‌ینه‌كانی خۆی ببینێته‌وه‌ یان ده‌توانین بڵێین عه‌ینی خۆی له‌ بوونێكی گشتگیر كه ‌هه‌موو ئه‌مرێكی له‌خۆیدا كۆكردووه‌ته‌وه‌، ببینێته‌وه‌. به‌وه‌ش كه‌ وه‌سفداركراوه‌ به‌ بوون، له‌ڕێگه‌یه‌وه ‌په‌نهانی خۆی بۆ خۆی ئاشكراده‌كات. بینینه‌وه‌ شتێك خۆی به‌خۆی وه‌ك بینینه‌وه‌ شتێك نییه‌ له‌شتێكی تردا كه ‌ده‌بێت به‌ ئاوێنه‌ بۆی. ئه‌و شته‌ی كه ‌ده‌بێت به‌ ئاوێنه‌ بۆی، خۆی له‌ وێنه‌یه‌كدا بۆ ئه‌و ئاشكراده‌كات كه‌ ئه‌و شوێنگه‌ (محل)ه‌ ده‌یدات، كه ‌شوێنی بینینه‌وه‌ی وێنه‌كه‌یه‌ له‌ناو ئاوێنه‌كه‌دا. ئه‌گه‌ر ئه‌و شوێنگه‌ نه‌بوایه‌ و بۆی نه‌دره‌وشایه‌ته‌وه‌ ئه‌و خۆی بۆ ده‌رنه‌ده‌كه‌وت. جیهان هه‌مووی به‌ بوونی تارماییه‌كی ته‌خت و ڕێك هێنرایه‌ ئاراوه‌ كه‌ ڕۆحی تیا نه‌بێت. ئه‌وه‌ ته‌نها كاری خودایه‌ كه‌ شوێنگه‌یه‌كی له‌و ئاوێنه‌ تاریكه‌دا سازنه‌كردووه‌ كه ‌توانای وه‌رگرتنی ڕۆحێكی خودایانه‌ی نه‌بێت كه‌ به‌ فوو گوزارشتی لێكراوه‌، ئه‌مه‌ش هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ به‌ده‌ستهێنانی توانا و ئامه‌ده‌گی له‌و وێنه‌یه‌ی كه‌ سازێنراوه‌ بۆ وه‌رگرتنی هه‌میشه‌ ڕژانی دره‌وشانه‌وه‌یه‌كی به‌رده‌وام كه‌ له‌بن نه‌هاتووه ‌و له‌بنیش نایێت. ئه‌وه‌ی ده‌مێنێته‌وه‌ ته‌نها بوونه‌ شیاو و مومكینه‌كانن، ئه‌و بوونانه‌ش له هه‌میشه‌ ڕژانی زێده‌پیرۆزه‌وه‌یه‌. هه‌موو فرمان به‌ بوونێكیش چ سه‌ره‌تاكه‌ی چ كۆتاییه‌كه‌ی هه‌ر له‌وه‌وه‌یه‌.”هه‌موو فرمان به ‌بوونێك، بۆ ئه‌و ده‌گه‌ڕێته‌وه” هه‌روه‌ك چۆن له‌ویشه‌وه‌ سه‌ریهه‌ڵداوه‌ و ده‌ستی پێكردووه‌. فرمان به‌ بوونه‌كه‌ی دره‌وشانه‌وه‌ی ئاوێنه‌ی جیهانی وه‌دیهاتووه‌ و ئاده‌م خودی دره‌وشانه‌وه‌ی ئه‌و ئاوێنه‌یه ‌و ڕۆحی ئه‌و وێنه‌یه‌ش بوو»[6].

له‌شوێنێكی تردا هه‌ر له‌باره‌ی بوونی خودا و ته‌جه‌للی ئه‌م بوونه‌ له‌ جیهاندا، ئیبن عه‌ره‌بی ده‌ڵێت: «ئه‌م باسكراوه‌ واته‌ مرۆڤ ناونراوه‌ مرۆڤ و جێنشین، مرۆڤیه‌تییه‌كه‌ی به‌هۆی گشتگیربوونی كۆكردنه‌وه‌ی هه‌موو حه‌قیقه‌ته‌كان (بوونی مومكینی هه‌موو بوونه‌وه‌ره‌كانی ناو جیهان)ه‌ له‌خۆیدا، ئه‌و بۆ حه‌ق له‌ پله‌وپایه‌ی چاوه‌ له‌و چاوه‌ی كه‌ بینین به‌هۆیه‌وه‌ ڕووده‌دات و به‌ بینایی (بصر) گوزارشتی لێده‌كرێت‌، به‌هۆی ئه‌مه‌شه‌وه‌ ناونراوه‌ مرۆڤ. حه‌ق به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌ له‌وانه‌ ده‌ڕوانێت‌ كه‌ ئه‌فرێنراون و به‌خشنده‌ ده‌بێت له‌گه‌ڵیاندا»[7].

ئیبن عه‌ربی له ‌مرۆڤ ده‌ڕوانێت وه‌ك نێوانبه‌ندێك له‌نێوان حه‌ق واته ‌«خودا» و خه‌لق واته‌ «ئه‌و بوونه‌وه‌رانه‌‌ی كه‌ له‌ جیهاندا هه‌ن و جیهانیان پێكهێناوه‌». مرۆڤ لای ئه‌و خه‌زنه‌داری جیهانه ‌و كلیلی گه‌نجینه‌ی جیهانه‌ و ته‌نها به‌و كلیله‌ش ئه‌و گه‌نجینه‌یه‌ ده‌كرێته‌وه‌.

ئیبن عه‌ربی له ‌مرۆڤ ده‌ڕوانێت وه‌ك نێوانبه‌ندێك له‌نێوان حه‌ق واته ‌«خودا» و خه‌لق واته‌ «ئه‌و بوونه‌وه‌رانه‌‌ی كه‌ له‌ جیهاندا هه‌ن و جیهانیان پێكهێناوه‌». مرۆڤ لای ئه‌و خه‌زنه‌داری جیهانه ‌و كلیلی گه‌نجینه‌ی جیهانه‌ و ته‌نها به‌و كلیله‌ش ئه‌و گه‌نجینه‌یه‌ ده‌كرێته‌وه‌. ئه‌وه‌ش وایكردووه‌ ته‌نها ئه‌و ببێت به‌ خه‌زنه‌داری جیهان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كلیلی هه‌موو ئه‌فرێنراوێكی ناو جیهان له‌ناو ئه‌ودا بوونی هه‌یه ‌و به‌و نه‌بێت هیچ ئه‌فرێنراوێك له‌ناو تاریكی ئاوێنه‌كه‌دا ده‌رناكه‌وێت و ئاشكرانابێت، واته‌ له‌ گه‌نجینه‌كه‌‌دا ده‌مێنێته‌وه‌ و نابینرێت.

لای ئه‌و خوداش به‌بێ‌ مرۆڤ ناتوانێت له‌ناو ئه‌و تاریكییه‌ی ناو گه‌نجینه‌كه‌دا خۆی له‌ ئه‌فرێنراوه‌كانی جیهاندا ببینێته‌وه‌. ئه‌و مرۆڤی هێناوه‌ته ‌بوون تا له‌ڕێگه‌یه‌وه‌ خۆی له‌ناو ئه‌فرێنراوه‌كانیدا ببینێته‌وه‌. لێره‌ ڕاسته‌ مرۆڤ به‌رزكراوه‌ته‌وه‌ بۆ ئاستێكی ئاوا كه‌ خودا بۆ بینینه‌وه‌ی خۆی له‌غه‌یری خۆیدا پێویستی پێیبێت، به‌ڵام مرۆڤ له‌بیركردنه‌وه ‌و جیهانبینی ئیبن عه‌ربیدا ئامانج نییه‌ و ئامرازه‌ و ئه‌و ئامرازه‌ش خودا به‌كاری ده‌هێنێت بۆ بینینه‌وه‌ی خۆی له‌ناو سروشتدا. ئه‌وه‌ی ئامانجه‌‌ له‌ڕاستیدا مرۆڤ نییه‌ و سروشته‌، مرۆڤ لێره‌دا هیچ نییه ‌جگه‌ له‌زه‌مینه‌یه‌ك بۆ گه‌یشتنی خودا و به‌و ئامانجه‌ی كه‌ سروشتدا هه‌یه‌تی، ئه‌ویش بینینه‌وه‌ خۆیه‌تی له‌ سروشتدا.

ئامانجی خودا خۆبینینه‌وه‌یه‌تی له‌ سروشتدا و ئامانجی سروشتیش خۆئاشكراكردنییه‌تی بۆ خودا، لێره‌دا خودا وه‌ك عاشقی جیهان ده‌رده‌كه‌وێت، جیهانیش هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ سروشت. عاشق ده‌یه‌وێت خۆی له‌ مه‌عشوقه‌كه‌یدا ببینێته‌وه ‌و مه‌عشوقیش ده‌یه‌وێت له‌ڕێگه‌ی خۆبینینه‌وه‌ی عاشقه‌كه‌یه‌وه‌ جوانی خۆی وه‌رگرێت و بوونی خۆی له‌ جوانییه‌ ده‌ركه‌وتووه‌كانیدا پیشانبدات.

ئیبن عه‌ربی مرۆڤ ده‌كاته‌ نێوه‌ندێك بۆ خۆبینینه‌وه‌ی خودا له‌ جیهاندا یان خۆبینینه‌وه‌ی ڕۆح له‌ناو ماده‌دا، لای ئه‌و ڕۆح ته‌نها له‌ جیهانی سروشتدا خۆی شێوه‌گیر ده‌كات نه‌ك له‌ جیهانی مرۆیدا، بۆیه‌ مرۆڤ ته‌نها ئه‌ركی ناسینه‌وه‌ی خودایه‌ له‌ناو جیهانی سروشتدا، ئه‌ركی ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ببێت به‌ زه‌مینه‌یه‌ك بۆ ده‌ركه‌وتنی ڕۆح له‌ ناو كاروكرده‌وه‌ مرۆییه‌كاندا، واته‌ له‌ناو مێژوودا.

بۆچوونه‌كه‌ی ئه‌و دژی ئه‌و بۆچوونه‌یه‌ كه‌ هیگڵ له‌باره‌ی ئایینه‌وه‌ هه‌یه‌تی. هیگڵ له‌باره‌ی ئایینی مه‌سیحییه‌وه‌ ده‌ڵێت: ‌«له‌ ئایینی مه‌سیحیدا خودا بوونی خۆی ئاشكراكردووه‌. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ ئه‌وه‌مان سه‌لماند كه‌ كۆمه‌كی خودایی له‌ناو بابه‌ته‌كانی بوون و وێنه‌كانیدا خۆی ده‌دره‌وشێنێته‌وه‌ ئه‌ی بۆ ئه‌وه‌ش نه‌سه‌لمێنین كه‌ له‌ مێژوویی هه‌مه‌كیشدا خۆی ده‌دره‌وشێنێته‌وه»‌[8].

هیگڵ ده‌یه‌وێت بڵێت ڕۆح ئه‌گه‌ر له‌ سروشتدا خۆی بۆ خۆی بنوێنێته‌وه‌، ئه‌ی بۆچی له‌ جیهانی مرۆیشدا خۆی بۆ خۆی نانوێنێته‌وه‌. بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر ڕۆح له‌ناو گژووگیا و درخت و ئاژه‌ڵه‌كاندا خۆی بۆ خۆی بنوێنێته‌وه،‌ ئه‌ی بۆچی له‌ ده‌ركه‌وته‌ مرۆییه‌كانی خۆیدا، وه‌ك هونه‌ر و زمان و ئایین و ده‌وڵه‌ت… هتد خۆی بۆ خۆی نه‌نوێنێته‌وه‌؟ به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌م بۆچوونه‌وه‌ ئیبن عه‌ره‌بی پێی وایه‌ مرۆڤ له‌پێناو ئه‌وه‌دا نییه‌ كه‌ ببێته‌ زه‌مینه‌ی ده‌ركه‌وتنی بوونی خودا، به‌ڵكوو ئامانجی بوونی مرۆڤ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ببێت به‌ نورێك له‌ناو جیهانی ئه‌فرێنراوه‌‌ سروشتییه‌كاندا و په‌رده‌ی تاریكی له‌سه‌ریان لابدات تا خودا له‌ ناویاندا بۆ خۆی ده‌ركه‌وێت و ئاشكرا ببێت.

لای ئه‌و ئه‌گه‌ر مرۆڤ نه‌بوایه‌ خودا نه‌یده‌توانی خۆی له‌ناو ئه‌فرێنراوه‌كانی جیهانی سروشتدا وه‌ك گه‌نجینه‌یه‌ك بدره‌وشێته‌وه‌ و خۆی له‌واندا ببینێته‌وه‌، لای ئه‌و خودا مرۆڤی دروستكرد تا په‌رده‌ی ئه‌و تاریكییه‌ بدڕێنێت كه‌ به‌سه‌ر ئه‌فرێنراوه‌كانی ناو ئاوێنه‌ی جیهاندا دراوه‌ و له‌ناو ئاوێنه‌كه‌دا بوونیان به‌و تاریكییه‌ پۆشراوه‌ و ته‌نها به‌و نوره‌ش بوونیان له‌ناو ئاوێنه‌كه‌دا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ به‌ هاتنی مرۆڤ بۆ ناو ئاوێنه‌كه‌ هه‌موو ڕووی ئاوێنه‌كه‌ ڕۆشنده‌كاته‌وه‌ و ئه‌وه‌ی تاریكی پۆشیویه‌تی و ناناسرێته‌وه‌ له‌و كاته‌دا بوونی ئاشكرا ده‌بێت و له‌ناو ئاوێنه‌كه‌دا ده‌رده‌كه‌وێت.

١/٣) ڕێگای تێگه‌یشتن له‌ ئایینی حه‌قیقه‌ت و ده‌ركه‌وته‌كانی

ئایا بۆ لێكۆڵینه‌وه‌و تێگه‌یشتن له‌ ئایینی حه‌قیقه‌ت ڕێگای فه‌لسه‌فه‌ ده‌مانگه‌یێنێت‌ به‌ ئامانج یان ڕێگای ته‌سەوف. به‌مانایه‌كیتر بۆ تێگه‌یشتن له‌ ڕۆح له‌ ئایینی حه‌قیقه‌تدا كه‌ خۆی له‌سه‌ر بیرۆكه‌ی ڕۆح هاتووه‌ته‌ ئاراوه،‌ ڕێگای هیگڵ ده‌مانگه‌یێنێت‌ به‌ مه‌به‌ست یان ڕێگاكه‌ی ئیبن عه‌ربی؟ بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌ ده‌بێت ڕوانگه‌ی ئه‌پستمۆلۆجی بۆ ڕۆح له‌ ڕوانگه‌ی ئۆنتۆلۆجی جیا بكه‌ینه‌وه‌. هیگڵ له‌ ڕوانگه‌ی ئۆنتۆلۆجیاوه‌ له‌ ڕۆح ڕاده‌مێنێت،‌ به‌ڵام ئیبن عه‌ره‌بی به‌ ڕوانگه‌ی ئه‌پستمۆلۆجیاوه‌ له‌ ڕۆح ده‌ڕوانێت.

با بزانین تێڕامان له‌ ڕۆح له‌م دوو ڕوانگه‌ جیاوازه‌وه‌ چی له‌ مانای ڕۆح ده‌گۆڕێت و كام مانایه‌ له‌و دوو مانایه‌ی كه‌ ئه‌م دوو ڕوانگه‌ جیاوازه‌ ده‌یده‌ن به‌ ڕۆح نزیكه‌ له‌ مانای ڕۆح له‌ ئایینی حه‌قیقه‌ت و هه‌ردوو ده‌ركه‌وته‌ جیاوازه‌كه‌ی، واته‌ ئایینی ئێزیدی و ئایینی یارسان؟.

ئیبن عه‌ره‌بی ڕوانگه‌یه‌كی ئه‌پستمۆلۆجیانه‌ی بۆ جیهان و ڕۆح هه‌یه‌، ڕوانگه‌ی ئه‌پیستمۆلۆجیش بۆ ڕۆح و بۆ جیهان پێویستی به‌ پێش مه‌رجێكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بگات به‌ ئامانجی خۆی كه‌ دۆزینه‌وه‌ و ئاشكراكردن و ناسینی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شاراوه‌ و په‌نهانه‌، ئه‌و پێش مه‌رجه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌بێت جیهان هه‌بێت به‌ڵام ئه‌م جیهانه‌ له‌ناو تاریكییه‌كدا بێت و ئه‌و بوونه‌وه‌رانه‌ی كه‌ پێكیانهێناوه‌ له‌ ژێر په‌رده‌ی ئه‌و تاریكییه‌دا شارابێتنه‌وه ‌و بۆ دۆزینه‌وه‌ و ناسینیان ته‌نها پێویستیان به‌ بوونی خۆرێك هه‌بێت تا له‌سه‌ریان هه‌ڵبێت و تاریكییه‌كه‌ له‌سه‌ریان بڕه‌وێته‌وه‌وه‌ و بوونیان ئاشكرا ببێت.

مرۆڤ تاكه‌ بوونه‌وه‌رێكه‌ كه‌ هه‌ڵگری ئه‌و خۆره‌یه ‌و له‌وه‌وه‌ ئه‌و خۆره‌ ده‌توانێت هه‌ڵبێت و دڕ به‌و تاریكییه‌ بدات كه‌ له‌سه‌ر ڕووی ئاوێنه‌ی جیهانه‌وه‌ ڕێگره‌ له‌به‌رده‌م ئه‌وه‌دا بوونه‌وه‌ره‌كانی ناو ئه‌و جیهانه‌ له‌سه‌ر ڕووی ئاوێنه‌كه‌ ده‌ركه‌ون. بۆ ئه‌وه‌ی بزانرێت له‌ناو ئاوێنه‌ی جیهاندا چی بوون په‌یدا ده‌كات، ده‌بێت مرۆڤ هه‌بێت. ته‌نها بوونی مرۆڤ به‌س نییه‌، به‌ڵكوو مرۆڤ ده‌بێت ئه‌و هه‌تاوه‌ی ناو خۆی بدۆزێته‌وه‌ و به‌ هۆیه‌وه‌ ڕووناكی بخاته‌ سه‌ر هه‌موو پنته‌ تاریكه‌كانی ئاوێنه‌كه‌ تا ئاوێنه‌كه‌ بتوانێت ئه‌وه‌ نیشانبداته‌وه‌ كه‌ له‌ ناویدا شاراوه‌یه‌.

له‌ ڕوانگه‌ی ئیبن عه‌ره‌بییه‌وه‌ مرۆڤ به‌وه‌ ده‌توانێت ئه‌وه‌ی له‌ جیهاندا شاراوه‌یه‌ ئاشكرای بكات كه‌ بچێته‌ر به‌ر ئاوێنه‌كه‌ و ئه‌وه‌ی له‌ناویدا وه‌ك مومكین هه‌یه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌دا ڕایگرێ‌ كه‌ له‌ناو ئاوێنه‌كه‌دا به‌ شێوه‌یه‌كی عه‌ینی هه‌یه‌.

ئه‌م ئاوێنه‌یه‌ی ئیبن عه‌ره‌بی جیاوازه‌ له‌و ئاوێنه‌ ئاساییه‌ی كه‌ ئێمه‌ به‌كاری ده‌هێنین بۆ بینینه‌وه‌ی خۆمان. له‌ناو ئاوێنه‌ی ئاساییدا هیچ شتێك بوونی نییه‌ تا شاراوه‌ بێت و به‌ هۆی ڕووناكییه‌وه‌ خۆی ئاشكرا بكات. ئاوێنه‌ی ئاسایی شته‌ عه‌ینییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ وه‌رده‌گرێت و له‌ناو خۆیدا وێنه‌كه‌یان بۆ بینه‌ره‌كه‌ی پێچه‌وانه‌ ده‌كاته‌وه‌. به‌ڵام ئاوێنه‌كه‌ی ئیبن عه‌ره‌بی به‌ر له‌وه‌ی تیشكی خۆر لێی بدات و بدره‌وشێته‌وه‌، هه‌موو ئه‌وه‌ی كه‌ بوونێكی عه‌ینی هه‌یه‌ له‌ناویدا بوونی هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ڕێگره‌ له‌ ده‌ركه‌وتنی نه‌بوونی ڕووناكییه‌. ئاوێنه‌كه‌ی ئیبن عه‌ره‌بی وه‌ك پێشانگایه‌كی گه‌وره‌ وایه‌ كه‌ له‌ناو هۆڵێكی گه‌وره‌دا كرابێته‌وه‌وه‌، هه‌موو شته‌كانی ناو ئه‌و پێشا‌نگایه‌ به‌ ڕێكی دانرابن و ئاماده‌كرابن بۆ پیشاندان، به‌ڵام هیچ ڕووناكییه‌ك له‌ناو هۆڵی پێشانگاكه‌دا بوونی نه‌بێت تا ئێمه‌ بتوانین ئه‌وه‌ی له‌ پێشانگاكه‌دا هه‌یه‌ بیبینین.

بۆ ئه‌وه‌ی شته‌كانی ناو هۆڵی پێشانگاكه‌ له‌ نه‌بینراوه‌وه‌ ببن به‌ بینراو، ته‌نها پێویستمان به‌ بوونی ڕووناكیه‌ك هه‌یه‌ كه‌ ئه‌و تاریكییه‌ی له‌ناو هۆڵی پێشانگاكه‌دا هه‌یه‌ بیڕه‌وێنێته‌وه‌. به‌ڵام بۆ ئاوێنه‌یه‌كی ئاسایی ته‌نها پێویستمان به‌ ڕووناكی نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی شته‌كان له‌سه‌ر ڕووی ئاوێنه‌كه‌ ببینین، به‌ڵكو پیویستمان به ‌شته‌كانیشه‌ تا له‌به‌رده‌م ئاوێنه‌كه‌دا دایانبنین و به‌ هۆی ڕووناكییه‌كه‌وه‌ له‌ ئاوێنه‌كه‌دا بنوێنرێنه‌وه‌ و ئێمه‌ له‌ ئاوێنه‌كه‌دا بیانبینینه‌وه‌، چوونكه‌ ئاوێنه‌ به‌ بوونی ڕووناكییه‌كه‌ و به‌ نه‌بوونی شته‌كان ناتوانێت شته‌كان بنوێنێت. به‌ڵام پێشانگاكه‌ یان ئاوێنه‌كه‌ی ئیبن عه‌ره‌بی، بۆ نواندنی شته‌كان ته‌نها پێویستی به‌ بوونی ڕووناكی هه‌یه‌ و پێویستی به‌ بوونی شته‌كان نییه‌، چوونكه‌ شته‌كان له‌ناویدا بوونیان هه‌یه‌ و ته‌نها ماوه‌ ڕووناكییه‌ك هه‌بێت په‌رده‌یان له‌سه‌رلابدا.

مرۆڤ به‌ چی بووه‌ به‌ خاوه‌نی ئه‌و ڕوناكییه‌ ‌و بۆچی جگه‌ له‌و ته‌نانه‌ت خوداوه‌ند خۆیشی توانای ڕۆشنكردنه‌وه‌ی پێشانگای جیهانی نییه‌؟ ئیبن عه‌ربی له‌ كتێبه‌ بنچینه‌ییه‌كه‌ی خۆیدا له‌ گه‌وهه‌ر (فص)ی یه‌كه‌مدا ئه‌مه‌ ڕوون ده‌كاته‌وه‌. ئه‌و پێی وایه‌ جیاوازی مرۆڤ و فریشته‌كانی تر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ توانای په‌رده‌ هه‌ڵماڵینی له‌سه‌ر هه‌موو بوونه‌وه‌ره‌كانی ناو پێشانگای جیهان هه‌یه‌، به‌ڵام فریشته‌كان توانای ئه‌م په‌رده‌لادانه‌یان نیییه‌. هۆی ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ خودا له‌ ڕێگه‌ی ئه‌فراندنی ئاده‌مه‌وه‌، بوونی مومكینی هه‌موو ئه‌و بوونه‌وه‌رانه‌ی له‌ناو زه‌ینی مرۆڤدا داناوه‌ كه‌ له‌ناو پێشانگاكه‌ی جیهاندا په‌رده‌ی تاریكییان به‌سه‌ردا دراوه‌و بۆ ئاشكرابوون و پێویستیان به‌ نورێك هه‌یه‌ بۆ ده‌ركه‌وتن تا خودا خۆی له‌ ناویاندا ببینێته‌وه‌.

لای ئیبن عه‌ره‌بی ئه‌و بوونه‌ مومكینانەی ناو زه‌ینی ئاده‌م بۆ ئه‌وه‌ بوونیان نییه‌ كه‌ له‌ بوونی مومكینی خۆیانه‌وه‌ واته‌ له‌ بوونیان به‌ هێزه‌وه‌ به‌رەو‌ بوونی عه‌ینی و واقیعی واته‌ بوونیان به‌كرده‌ بڕۆن. به‌ڵكوو ئه‌م بوونه‌ موكینانه‌ی ناو ڕۆحی ئاده‌م هه‌ریه‌كه‌یان سه‌رچاوه‌ی ڕوناكییه‌كه‌ بۆ بوونه‌ عه‌ینییه‌كه‌ی و بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و شوێنگه‌یه‌ له‌ناو پێشانگای جیهاندا ڕۆشن ببێته‌وه‌ كه‌ بوونی عه‌ینی ئه‌و بوونه‌ مومكینه‌ی تیایه‌.

بۆ نموونه‌ دره‌ختێكی ناو پێشانگاكه‌ی جیهان به‌ر له‌وه‌ی ڕوناكی ناو مرۆڤ لێی بدات، به‌و ڕوناكییه‌ فیزیكییه‌ كه‌ سه‌رچاوه‌ له‌ خۆره‌ فیزیكییه‌كه‌وه‌ ده‌گرێت تاریكی له‌سه‌ری ناڕه‌وێته‌وه‌ و بوونی بۆ خوداوه‌ند ئاشكرا نابێت و خوداوه‌ند خۆی تێدا نابینێته‌وه‌. بۆ ئه‌وه‌ی خوداوه‌ند خۆی تێیدا ببینێته‌وه‌ ده‌بێت له‌ بوونی مومكینی ئه‌و دره‌خته‌ی له‌ناو مرۆڤدایه‌ ڕووناكییه‌ك ده‌رچێت و له‌ دره‌خته‌ واقعییه‌كه‌ بدات و بوونی ڕۆشن بكاته‌وه‌ تا خودا خۆی له‌ناو دره‌خته‌كه‌دا بۆ خۆی بنوێنێته‌وه‌.

ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یێنێت‌ له‌ ڕوانگه‌ی ئیبن عه‌ربییه‌وه‌ ئامانج له‌ بوونی مرۆڤدا ته‌نها ڕۆشنكردنه‌وه‌ی پێشانگای جیهانه‌ بۆ ئه‌وه‌ی خودا له‌ جیهاندا خۆی بۆ خۆی بنوێنێته‌وه‌ و بوونی خۆی له‌ناو جیهاندا بناسێته‌وه‌. به‌پێی ئه‌م بیركردنه‌وه‌یه‌ شته‌كان هه‌موویان هه‌ن و پێویستیان به‌وه‌ نییه‌ ببن، به‌ڵكوو ته‌نها پێویستیان به‌وه‌یه‌ مرۆڤ له‌ناو تاریكی ده‌ریان بهێنێت‌ و بیانخاته‌ ناو ڕوناكییه‌وه‌ تا بیانناسێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م بیركردنه‌وه‌یه‌ بیركردنه‌وه‌یه‌كی ئه‌پستمۆلۆجییه‌ و بیركردنه‌وه‌یه‌كی ئۆنتۆلۆجی نییه‌.

له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌پستمۆلۆجییه‌وه‌ شته‌كان هه‌ن له‌پێناو ئه‌وه‌دا نا كه‌ ببن و به‌ بوونیان خۆیان ئاشكرا بكه‌ن. شته‌كان هه‌ن و ده‌بێت به‌ ئاشكراكردنیان بوون په‌یدا بكه‌ن. واته‌ بوونی شته‌كان له‌پێناو ئاشكرابوونیاندایه‌ و بوونیان هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ ئامرازێك بۆ ئاشكرابوون ده‌ركه‌وتن و ناسینیان. به‌ڵام له‌ ڕوانگه‌ ئۆنتۆلۆجییه‌وه‌ ئاشكرابوونی شته‌كان له‌پێناو بوونیاندایه‌ و شته‌كان بۆیه‌ ئاشكران چوونكه‌ كه‌وتوونه‌ته‌ ناو بوونه‌وه‌ و ئاشكرابوونیان هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ خاسیه‌تێك بۆ بوونیان.

تێڕامان له‌ ڕۆح له‌ ڕوانگه‌ی ئۆنتۆلۆجیه‌وه‌ زۆر جیاوازه‌ له‌ تێڕامان له‌ ڕۆح له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌پستمۆلۆجییه‌وه‌. له‌ ڕوانگه‌ ئۆنتۆلۆجیه‌كه‌وه‌ ڕۆح ئه‌و هێزەیه‌ كه‌ له‌ناو سروشت و له‌ناو مرۆڤدا فرمان به‌ بوونی ئه‌و بوونه‌وه‌ره‌ مومكینانه‌ ده‌دات كه‌ له‌ناو جیهانی ڕۆحدان و هێشتا نه‌هاتوونه‌ته‌ ناو جیهانی واقیعه‌وه‌. واته‌ تێڕامان له‌ ڕۆح له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ تێڕامان نییه‌ له‌ ڕۆح له‌ناو ئه‌و شتانه‌ی كه‌ بوونیان له‌ناو جیهاندا هه‌یه‌ و له‌ بوون بوونه‌ته‌وه‌، به‌ڵكو تێڕامانه‌ له‌ ڕۆح له‌و ساته‌وه‌خته‌دا كه‌ له‌ناو فرماندانه‌ به ‌بوونی ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ جیهانی خۆیدا هه‌یه‌ و ده‌یه‌وێت بیهێنێته‌ ناو جیهانی واقیع و عه‌ینی بكاته‌وه‌، ئیتر ئه‌وه‌ی كه‌ ڕۆح له‌ فه‌رمانداندایه‌ به‌ بوونی گرنگ نییه‌ سه‌ر به‌و بوونه‌وه‌رانه‌ بێت كه‌ له‌ناو سروشتدا ده‌رده‌كه‌ون یان سه‌ر به‌و بوونه‌وه‌رانه‌ بێت كه‌ له‌ناو جیهانی مرۆیدا ده‌رده‌كه‌ون.

بۆ نموونه‌ ئایین كه‌ بوونه‌وه‌رێكی ناو جیهانی مرۆییه‌ و ته‌نها له‌م جیهانه‌دا بوون په‌یدا ده‌كات و له‌ جیهانی سروشتدا بوونی نییه‌، كاتێك له‌ ڕوانگه‌ ئیبن عه‌ره‌بییه‌وه‌ لێی ڕاده‌مێنین له‌و كاته‌دا لێ ڕانامێنین كه‌ له‌ په‌یدابووندایه‌ و ڕۆح له‌ناو فرمانداندایه‌ به‌ بوونی و خه‌ریكه‌ له‌ناو جیهانی مرۆیدا له‌ناو پرۆسه‌ی بوون و په‌ره‌سه‌ندنیدا بوونی پێده‌دات و ئاشكرای ده‌كات، به‌ڵكوو له‌ ئایین ڕاده‌مێنین له‌و ساته‌وه‌خه‌ته‌دا كه‌ ڕۆح له ‌فرماندان به‌ بوونی بووه‌ته‌وه‌ و له‌ناو جیهانی مرۆییدا به‌ پرۆسه‌ی په‌ره‌سه‌ندنه‌كه‌ی خۆیدا بردوویه‌تی و بوونی كامڵكردوه ‌و كۆتایی به‌ په‌یدابوونی هێناوه‌. دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م ئایینه‌، بوونه‌ واقیعییه‌ عه‌ینییه‌كه‌ی له‌ناو كۆمه‌ڵه‌ ته‌نێكی مرۆییدا ئاشكرابووه‌ ئه‌وه‌ له‌م‌ ڕوانگه‌یه‌وه‌‌ بوونی هێشتا له‌ناو تاریكیدایه‌ و پێویسته‌ ئه‌و مرۆڤه‌ عارفانه‌ی كه‌ ڕۆح وه‌ك ماده‌یه‌ك به‌شداری پێنه‌كردوون له‌ هاتنه‌ئارای بوونی ئه‌و ئایینه‌دا ببن و بوونی ئه‌و ئایینه‌ ڕۆشنبكه‌نه‌وه‌ به‌و نوره‌ی كه‌ له‌ناویاندا بوونی هه‌یه‌. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ ئیبن عه‌ربی ویلایه‌ت و وه‌لییه‌كان له‌ ڕساله‌ت و پێغه‌مبه‌ره‌كان جیا ده‌كاته‌وه‌ و پێغه‌مبه‌ره‌كان به‌ خشتی زیوینی ناو دیواری وجود ده‌زانێت، به‌ڵام وه‌لییه‌كان به‌ خشتی زێرینی ئه‌و دیواره‌ ده‌زانێت.

ئه‌مه‌ گه‌ر شتێك بگه‌یه‌نێت ئه‌وه‌ ده‌گه‌یەنێت‌ كه‌ لای ئیبن عه‌ره‌بی ئه‌وه‌ی گرنگه‌ بوون نییه‌، به‌ڵكوو مه‌عریفه‌یه‌ به‌ بوون، واته‌ شته‌كان به‌وه‌ی كه‌ ده‌بن له‌ناو بووندا نه‌گه‌یشتوون به‌ ئامانجه‌كه‌ی خۆیان و ئه‌و كاته‌ ده‌گه‌ن به‌ ئامانجی خۆیان كه‌ وه‌لییه‌ك بێت له‌ناو تاریكی ده‌ریان بێنێ‌ و دان به‌ بوونیاندا بنێت.

له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ی داننان به‌ بووندا گرنگه‌، بوون خۆی ئه‌وه‌نده‌ گرنگ نییه‌، بوونی ڕاسته‌قینه‌ی بوونه‌وه‌ر له‌وه‌دا نییه‌ كه‌ بووه‌، له‌وه‌دایه‌ كه‌ دان به‌ بوونیدا بنرێت و هێزێك له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆیه‌وه‌ بێت خۆی تێدا بیبینێته‌وه‌.هه‌ر له‌مه‌شه‌وه‌یه‌ كه‌ خودا له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ وا وێنا ده‌كرێت كه‌ حه‌زی به‌وه‌یه‌ له‌لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌ دان به‌ بوونیدا بنرێت. ئه‌و خۆی وه‌ك گه‌نجینه‌یه‌ك شاردووه‌ته‌وه‌ گه‌ر مرۆڤ نه‌یدۆزێته‌وه‌ و دان به ‌بوونیدا نه‌نێت، بوونی نابێت. ئه‌و گه‌نجینه‌یه‌ش گه‌نجینه‌ی جیهانه‌ به‌ بێ‌ مرۆڤ، چوونكه‌ مرۆڤ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و گه‌نجینه‌یه‌ ئاشكرابكات و به‌ كلیله‌كانی بیكاته‌وه،‌ نابێت له‌ناو گه‌نجینه‌كه‌دا بێت، به‌ڵكوو ده‌بێت له‌ده‌ره‌وه‌ی گه‌نجینه‌كه‌ بێت و خۆی شتێكی شاراوه‌ی ناو گه‌نجینه‌كه‌ نه‌بێت. ڕوانگه‌ی ئه‌بستمۆلۆجی هه‌رخۆی پێویستی به‌ خودێكی عارف و بابه‌تێك هه‌یه‌ كه‌ ئه‌م خوده‌ عاریفه‌ بوونی ئاشكرا بكات و بیناسێته‌وه‌، بۆیه‌ ناكرێت خوده‌ عاریفه‌كه‌ خۆی به‌شێك بێت له‌و بابه‌ته‌ی كه‌ ده‌یناسێته‌وه‌.

   به‌ڵام له‌ ڕوانگه‌ی ئۆنتۆلۆجییه‌وه‌ له‌و كاته‌دا له‌ ئایین ده‌ڕوانرێت كه‌ ڕۆح بوونه‌ مومكینه‌كه‌ی له‌ناو كۆمه‌ڵه‌ جه‌سته‌یه‌كی مرۆیدا ده‌كات به‌ بوونی واقیعی. ئه‌مه‌ش وه‌دیهاتنێكی كتوپڕ نییه ‌و پێویستی به‌ كاته‌ تا ڕۆح بوونی ئه‌و ئایینه‌ به‌ پرۆسه‌ی په‌رسه‌ندندا ببات و له‌وپه‌ڕی بوونی خۆیدا له‌ناو جیهانی مرۆیدا عه‌ینی بكاته‌وه‌ و كامڵی بكات. (الیوم أكملت لكم دینكم) ئاماژه‌ به‌م پرۆسه‌ی بوون و په‌ره‌سه‌ندنه‌ی ئایینی ئیسلام ده‌دات له‌و ساته‌وه‌خته‌دا كه‌ ڕۆح بوونی به‌ ته‌واوه‌تی له‌ جیهانه‌ مرۆییه‌كه‌ی موحه‌مه‌د و هاوڕێكانیدا عه‌ینی ده‌كاته‌وه‌ و بوونی خۆی له‌ ئایینه‌ موحه‌مه‌دییه‌كه‌دا كامڵ ده‌كات.

ڕوانگه‌ی ئۆنتۆلۆجی بۆ ئایین خۆی له‌ناو وه‌دیهاتنی ئایینێكدایه‌ و تێڕامانه‌ له‌ ئایین له‌ناو ئایین خۆیدا له‌و ساته‌وه‌خته‌دا كه‌ له‌ناو په‌یدابوون و گه‌شه‌كردندایه ‌و ڕۆح له‌ حاڵه‌تی فرمانداندایه‌ به‌ بوونی له‌ناو واقعی مرۆیدا.

ڕوانگه‌ی ئۆنتۆلۆجی بۆ ئایین گه‌ڕانه‌ به‌ شوێن ئه‌و زه‌مینه‌ مرۆییه‌دا كه‌ ڕۆح تیایدا فرمان به‌ بوونی ئایینێك ده‌دات و بوونه‌كه‌ی له‌ بوونێكی مومكین و نادیاره‌وه‌ كه‌ له‌ناو جیهانه‌كه‌ی خۆیدایه،‌ ده‌خاته‌ ناو پرۆسه‌ی بوون و په‌ره‌سه‌ندنه‌وه ‌و له‌واقعێكی مێژوویی مرۆیدا عه‌ینی ده‌كاته‌وه‌ و ده‌یگه‌یێنێت‌ به‌وپه‌ری ده‌ركه‌وتن و دره‌وشانه‌وه‌ی خۆی. به‌بێ بوونی پرۆسه‌یه‌كی له‌و شێوه‌یه‌ زه‌حمه‌ته‌ بتوانین له‌ ڕوانگه‌ ئۆنتۆلۆجییه‌كه‌وه‌ له‌ ئایین ڕامێنین.

ڕوانگه‌ی ئۆنتۆلۆجی بۆ ئایین خۆی له‌ناو وه‌دیهاتنی ئایینێكدایه‌ و تێڕامانه‌ له‌ ئایین له‌ناو ئایین خۆیدا له‌و ساته‌وه‌خته‌دا كه‌ له‌ناو په‌یدابوون و گه‌شه‌كردندایه ‌و ڕۆح له‌ حاڵه‌تی فرمانداندایه‌ به‌ بوونی له‌ناو واقعی مرۆیدا.

ئه‌گه‌ر ڕوانگه‌ی ئه‌پستمۆلۆجی بۆ ئایین ڕوانگه‌یه‌ك بێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئایین و له‌دوای ئه‌وه‌وه‌ كه‌ ڕۆح ده‌ست له‌ وه‌دیهێنانی له‌ناو جیهانی مرۆیدا هه‌ڵده‌گرێت. ئه‌وه‌ ڕوانگه‌ی ئۆنتۆلۆجی بۆ ئایین له‌ناو ئایین خۆیدایه‌ له‌و ساته‌وه‌خته‌دا كه‌ له‌ناو جیهانی مرۆییدا ڕۆح فرمان به‌ بوونی ده‌دات، تا له‌ هه‌ڵسوكه‌وته‌ كرده‌یی وته‌‌یی و هه‌ڵچونییه‌كانی كۆمه‌ڵه‌ مرۆڤێكی ڕۆحانیدا شێوه‌گیری بكات.

به‌م پێیه‌ بێت مه‌زهه‌به‌كان و ته‌سەوف به‌رهه‌می تێڕامانێكی ئه‌پستمۆلۆجیانه‌ن له‌ ئایین و له‌و كاته‌دا له‌ ئایین ڕاده‌مێنن كه‌ له‌ پرۆسه‌ی په‌یدابوون و په‌ره‌سه‌ندنه‌كه‌ی بووه‌ته‌وه‌ و له‌ شێوه‌ كامڵه‌كه‌ی خۆیدا شێوه‌ی گرتووه‌. بۆ نموونه‌ ئایینی ئیسلام له‌ ساته‌وه‌ختێكی مێژوویدا ڕۆح فرمان به‌بوونی ده‌كات و به‌و فرمانه‌ بوونی له‌ جیهانه‌كه‌ی خۆیه‌وه‌ به‌ره‌وه‌ جیهانه‌ مرۆییه‌كه‌ی كۆمه‌ڵه‌ پیاوێكی ڕۆحانی نیوه‌دوورگه‌ی عه‌رەبی ئاراسته‌ ده‌كات و له‌ ماوه‌ی بیستوسێ ساڵدا بوونی له‌ناو ئه‌و واقیعه‌ مرۆییه‌دا شێوه‌گیر ده‌كات. له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ بوونی كامڵ ده‌بێت ڕۆح فرمان به ‌بوونه‌كه‌ی ڕاده‌گرێت‌ و وه‌ك ژیانێكی ڕۆحانی له‌ واقعدا به ‌ته‌واوه‌تی دێته‌ بوون، له‌ دوای ئه‌مه‌وه‌ وه‌لییه‌كانی وه‌ك ئیبن عه‌ره‌بی و ئیمامه‌كان وه‌ك ئیمامی شافعی جا كاریان ده‌ست پێده‌كات.

ئه‌وان مه‌عریفه‌ به‌و ژیانه‌ ڕۆحانییه‌ی كه‌ به‌ فرمانی ڕۆح وه‌دیهاتووه‌ ده‌كه‌ن به‌ ئامانجی خۆیان و ئیمامه‌كان به‌و مه‌عریفه‌یه‌ی كه‌ له‌ تێڕامانی مه‌عریفیانه‌ له‌و ژیانه‌ ڕۆحانییه‌ به‌ده‌ستیان هێناوه‌ مه‌زهه‌به‌كان دروستده‌كه‌ن له‌پێناو ته‌قلیدكردنه‌وه‌ی ژیانی ناو ئه‌و جیهانه‌ ڕۆحانییه‌ وه‌دیهاتووه‌دا. وه‌لییه‌كانیش ده‌كه‌ونه‌ ناو په‌یوه‌ندییه‌كی شیعریانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و جیهانه‌ ڕۆحیه‌دا و دیهێنه‌ ناو خه‌یاڵی خۆیان و له‌ناو خه‌یاڵی خۆیاندا خۆیان له‌ناویدا وێنا ده‌كه‌نه‌وه‌.

ئامانجی ئیمامه‌كان له‌ مه‌عریفه‌ به‌و جیهانه‌ ڕۆحانییه‌ وه‌دیهاتووه‌ ئامانجێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌، واته‌ مه‌زهه‌ب پێداویستییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی ده‌یهێنێته‌ ئاراوه‌. به‌ڵام ته‌سوف ئامانجێكی كه‌سی له ‌پشتییه‌وه‌ هه‌یه‌ نه‌ك كۆمه‌ڵایه‌تی، وه‌لی نایه‌وێت ئه‌و جیهانه‌ ڕۆحییه‌ بهێنێته‌ ناو كۆمه‌ڵگا و سیاسه‌ت و ده‌وڵه‌ته‌وه‌، به‌ڵكوو به‌و مه‌عریفه‌یه‌ی كه‌ له ‌تێڕامانێكی مه‌عریفی له‌و ژیانه‌ ڕۆحییه‌ وه‌دیهاتووه‌وه‌‌ به‌ده‌ستی ده‌هێنێت،‌ جیهانێكی ناوه‌كی و كه‌سی بۆ خۆی ساز ده‌كات و له‌ناویدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌.

ئه‌گه‌ر ته‌سەوف و مه‌زهه‌ب به‌رهه‌می تێڕامانێكی مه‌عریفیانه‌ی خودێكی عارف بن له‌ ئایینێكی دیاریكراودا كه‌ له‌سه‌رده‌مێكدا له‌ناو خه‌ڵكانێكی ڕۆحانی ناو میلله‌تێك به‌ فرمانی ڕۆح په‌یدابووه‌ و كۆتایی به‌ پرۆسه‌ی بوون و په‌ره‌سه‌ندنه‌كه‌ی هاتووه‌، ده‌بێت ئایینی حه‌قیقه‌ت كه‌ نه‌ مه‌زهه‌به‌ و نه‌ ته‌سەوف به‌رهه‌می تێڕامان بێت له‌ چی؟ ئایا وه‌ك ئایینه‌ ئاسمانییه‌كان به‌رهه‌می فرمان به‌ بوونی ڕۆحه‌ یان به‌رهه‌می تێڕامانێكی ئۆنتۆلۆجیه‌ له‌و ئایینانه‌ی كه‌ به‌ فرمان به ‌بوونی ڕۆح له‌ناو میلله‌تاندا وه‌دیهاتوون؟. ئایا هه‌موو تێڕامانێكی ئۆنتۆلۆجی سه‌رچاوه‌ له‌ ڕۆحه‌وه‌ ناگرێت؟ ئایا ئایین خۆی به‌رهه‌می تێڕامانی ڕۆح نییه‌ له‌ خۆی له‌و ساته‌دا كه‌ بوونی ئه‌و ئایینه‌ له‌ غه‌یری خۆیدا واته‌ له‌ جه‌سته‌ی كۆمه‌ڵه‌ مرۆڤێكی ڕۆحانی ناو میلله‌تێكدا وه‌دیده‌هێنێت‌؟ ئه‌م پرسیارانه‌ ئێمه‌ به‌ره‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌به‌ن له‌ ئایینی حه‌قیقه‌ت و هه‌ر دوو ده‌ركه‌وته‌ كوردییه‌كه‌ی بكۆڵینه‌وه‌ كه‌ «یارسان» و «ئێزیدی»ن.

٢/١- ئێزیدی و یارسان له‌نێوان ئایین و مه‌زهه‌بدا

مه‌به‌ستمان له‌ ئایینی حه‌قیقه‌ت ئایینێكی دیاریكراوی وه‌ك ئایینی ئیسلام یان ئایینی مه‌سیحی و ته‌نانه‌ت ئایینێكی وه‌ك ئایینی بوزی نییه‌. ئایینی حه‌قیقه‌ت ئایینێكه‌ له‌ خۆیدا و له‌ مێژوودا له‌ شێوه‌ی چه‌ند ئایینێكی جیاوازدا خۆی شێوه‌گیر كردووه‌. پێده‌چێت ئه‌م ئایینه‌ له‌ناو ڕۆحی ئه‌و هیندۆئه‌ورپاییانه‌دا بووبێت كه‌ باس له‌ هاتنیان ده‌كرێت بۆ سه‌رزه‌مینی ئێرانی كۆن و كوردیش له‌ناو میلله‌ته‌كانی ئێرانی كۆندا به‌ میراتگرێكی دێرینیان ده‌زانرێت. ئه‌م ئایینه‌ له‌ ڕووی په‌یدابوونه‌وه‌ له‌و ئایینانه‌ ته‌واو جیاوازن كه‌ له‌ناو میلله‌تانی سامی وه‌ك عه‌ره‌به‌كان و عبرییه‌كاندا ده‌ركه‌وتوون.

میهرداد ئیزدیی له‌ كتێبی «چه‌رده‌ باسێك له‌ باره‌ی كوردانه‌وه‌» ئه‌م ئایینه‌ به‌ ناوی ئایینی حه‌وت فریشته‌كه‌ ناو ده‌بات. هه‌وڵده‌دات له‌ مێژووی كۆن و نوێدا باس له‌ ده‌ركه‌وته‌ جیاجیاكانی ئه‌م ئایینه‌ بكات. له‌ ڕووی مێژووییه‌وه‌ كاره‌كه‌ی ئیزدی ده‌ستپێكێکی باشه‌ بۆ دیاریكردنی ئه‌و شێوه‌ ئایینیانه‌ی كه‌ له‌ ئایینی حه‌قیقه‌ته‌وه‌ په‌یدابوون[9].

ئه‌م ئایینه‌ بوونی له‌ناو خۆیدایه‌تی و له‌سه‌رده‌مه‌ جیاجیاكاندا له‌شێوه‌ی چه‌ند ئایینێكی جیاوازدا ده‌ركه‌وتووه‌، لێكۆڵینه‌وه‌ له‌و شێوه‌ ئایینیانه‌ی كه‌ به‌هۆی شێوه‌گیربوونی ئایینی حه‌قیقه‌ته‌وه‌ له‌ مێژوودا هاتوونه‌ته‌ ئاراوه‌، ورده‌كاریه‌كی زۆری ده‌وێت. هۆی ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و ئایینانه‌ وه‌ك ده‌قی نووسراو نه‌ماونه‌ته‌وه‌. ئایینی حه‌قیقه‌ت بوونی له‌ناو كتێبه‌ پیرۆزه‌كاندا نییه‌، بوونی له‌ناو ڕۆحی ئه‌و میلله‌ته‌دایه‌ كه‌ له‌ڕێگه‌ی پیاوه‌ ڕۆحانییه‌كانییه‌وه‌ له‌سه‌رده‌مه‌ جیاجیاكاندا شێوه‌ی جۆراوجۆر به‌ خۆی ده‌دات. باشترین زه‌مینه‌ بۆ تێگیشتن له‌ ئایینی حه‌قیقه‌ت و شێوه‌گیربوونی ئه‌و ئایینه‌یه‌ له‌ناو ئه‌و شیوه‌ ئایینییه‌ جیاوازانه‌دا كه‌ له‌ دوای ئیسلامه‌وه‌ له‌ناو كورددا سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن و دیارترینیان ئایینی یارسان و ئایینی ئێزیدیین.

ئایینی یارسان و ئایینی ئێزیدی دوو شێوه‌ی جیاوازی مێژوویی هه‌مان ئه‌و ئایینه‌ن كه‌ ئێمه‌ به‌ ئایینی حه‌قیقه‌ت ناوی ده‌به‌ین. ئه‌م دوو ئایینه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئاسه‌واری نوسراو و واقعی خۆیان تا ئێستا پاراستووه،‌ زه‌مینه‌یه‌كی باشن بۆ تێگه‌یشتنی ئێمه‌ له‌ ئایینی حه‌قیقه‌ت و هه‌موو ده‌ركه‌وته‌كانی له‌و شێوه‌ ئایینیانه‌دا كه‌ له‌ مێژوودا ده‌ركه‌وتوون.

ئایینی حه‌قیقه‌ت ئایینی هه‌موو ئه‌و شێوه‌ ئایینیانه‌ی وه‌ك ئێزیدی و یارسانه‌ كه‌ له‌ مێژووی ئه‌و میلله‌تانه‌دا سه‌ریان هه‌ڵداوه‌ كه‌ هه‌ڵگری ئه‌و ڕۆحه‌ن كه‌ ئه‌و بنه‌مایانه‌ له‌ناویدا بوونی هه‌یه‌.

ئایینی حه‌قیقه‌ت هه‌ڵگری ئه‌و بنه‌مایانه‌یه‌ كه‌ هه‌ردوو ئایینی ئێزیدی و یاراسان بوونیان لێیانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. ئه‌م بنه‌مایانه‌ مرۆڤ ده‌بێت له‌ناو خۆیدا په‌ی به‌ بوونیان به‌رێت جا ده‌توانێت له‌ناو ئه‌و دوو ئایینه‌ جیاوازه‌دا بیاندۆزێته‌وه‌. واته‌ بنه‌ماكانی ئه‌م ئایینه‌ بنه‌مای پێش ئه‌زموونین و له‌ناو ڕۆحدا ده‌بێت ده‌ركیان پێ بكرێت، جا ده‌توانرێت له‌ناو ده‌ركه‌وته‌ مێژووییه‌ جیاوازه‌كانی شێوه‌ ئایینه‌ جیاوازه‌كاندا ببینرێنه‌وه‌. ئایینی حه‌قیقه‌ت ئایینی هه‌موو ئه‌و شێوه‌ ئایینیانه‌ی وه‌ك ئێزیدی و یارسانه‌ كه‌ له‌ مێژووی ئه‌و میلله‌تانه‌دا سه‌ریان هه‌ڵداوه‌ كه‌ هه‌ڵگری ئه‌و ڕۆحه‌ن كه‌ ئه‌و بنه‌مایانه‌ له‌ناویدا بوونی هه‌یه‌.

له‌دوای ئیسلامه‌وه‌ كورد وه‌ك میلله‌تێك ئه‌و ڕۆحه‌ تێیدا چالاك ده‌بێت و بنه‌ماكانی ئایینی حه‌قیقه‌ت له‌ دوو شێوەی‌ ئایینی زیاتردا شێوه‌گیر ده‌كات. ئه‌م ڕۆحه‌ ته‌نها بنه‌ماكانی خۆی له‌ناو ئه‌و شێوه‌ ئایینیه‌ جیاوازانه‌دا شێوه‌گیر نه‌كردوون،‌ به‌ڵكو له‌ شیوه ‌زمانییه‌كانی زمانی كوردی و شێوه‌ هونه‌رییه‌كان و شێوه‌ ئه‌ده‌بیه‌كانی ئه‌ده‌بیاتی كوردیشدا شێوه‌گیری كردوون‌.

ڕێبازی ڕۆژهه‌ڵاتناسان له‌ دیاریكردنی یه‌كبوون و جیاوازی نێوان ئایینه‌ كوردییه‌كان و ته‌نانه‌ت دیالێكته‌ كوردییه‌كاندا كاریگه‌رییه‌كی زۆری هه‌بووه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ كێشه‌ بۆ یه‌كبوونێكی بنه‌ماییانه‌ی ئایینه‌ كوردییه‌كانی وه‌ك یارسان و ئێزیدی و عه‌له‌وی و ده‌ركه‌وته ‌ناكوردییه‌كانی وه‌ك ئایینی به‌هائی و دروزی دروست بكات. ئه‌مه‌ش هۆكه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ میتودی ڕۆژهه‌ڵاتناسه‌كان میتۆدێك بووه‌ له‌ ڕووی زمانه‌وه‌ په‌یڕه‌وی له‌ ئیتمۆلۆجیا و ڕیشه‌ناسی وشه‌كان كردووه‌ و له‌ڕووی ده‌ركه‌وته‌ مێژووییه‌كانیشه‌وه‌ په‌نای بردووه‌ته‌ به‌ر ئه‌و توخمانه‌ی كه‌ له‌و ئایینانه‌دا به‌كارهێنراون و دواتریش له‌ ڕێگه‌ی به‌راواردكردنی وشه‌كان و توخمه‌كانی ناو ئه‌و ئایینانه‌ و دیاریكردنی لێكچوون و جیاوازییه‌كانیان بڕیاری خۆی داوه‌.

بۆ نموونه‌ ئاگر یان ژماره‌ حه‌وت یان كردنی گیانله‌به‌رێك به‌ قوربانی وه‌رگرتووه ‌و هاتووه‌ له‌نێوان ئایینه‌كاندا بوون و نه‌بوونی ئه‌مانه‌ی كردووه‌ته‌ پێوه‌ر‌ بۆ ئه‌وه‌ی بیسه‌لمێنێت‌ كه‌ دوو ئایین یه‌ك سه‌رچاوه‌یان هه‌یه‌ یان جیاوازن. له‌مه‌وه‌ بڕیاری له‌سه‌ر بوون و نه‌بوونی په‌یوه‌ندی له‌نێوان ئه‌و ئایینانه‌دا داوه‌.

بێگومان ڕۆژهه‌ڵاتناسان له ‌لێكۆڵینه‌وه‌ی دیالێكته‌ كوردییه‌كاندا به‌هه‌مان شێوه‌ په‌یڕه‌وییان له‌م میتۆده‌ كردووه‌ و به‌پێی ئه‌م میتۆده‌ش یان زمانی كوردیان له‌ ڕوانگه‌ی دیالێكتێك له‌ دیالێكته‌كانه‌وه‌ به‌ زمانی فارسی داناوه‌ یان دیالێكتێك له‌ دیالێكته‌ كوردییه‌كانیان به‌ دیالێكتێكی زمانی كوردی دانه‌ناوه‌ و وه‌ك زمانێكی سه‌ربه‌خۆ حوكمیان له‌سه‌رداوه‌. دیالێكتێكی وه‌ك دیالێكتی هه‌ورامی له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌ ڕووی وشه‌ فه‌رهه‌نگییه‌كانه‌وه‌ جیاوازی له‌گه‌ڵ دیالێكتی سۆرانیدا یان كرمانجیدا زۆره‌، به‌ زمانێكی سه‌ربه‌خۆیان زانیووه‌، له‌كاتێكدا هه‌ریه‌ك له‌ دیالێكته‌ كوردییه‌كان چه‌ند كوردین، دیالێكتی هه‌ورامیش ئه‌وه‌نده‌ كوردییه‌.

یان به‌ هۆی په‌یڕه‌وكردنیان له‌ هه‌مان میتۆد ئایینی ئێزیدیان به‌ جۆره‌ لادانێك له‌ مه‌زهه‌بی سووننه‌ زانیووه ‌و به‌بێ‌ هیچ به‌ڵگه‌یه‌كی عه‌قڵی و لۆجیكی وه‌ك تایفه‌یه‌كی ئیسلامی پێناسه‌یان كردوون. به‌هه‌مان شێوه‌ش یارسانه‌كان یان عه‌له‌ویه‌كانیان به‌ شیعه‌ی توندڕه‌و داناوه‌وه‌ و له‌ چوارچێوه‌ی ئیسلامی مه‌زهه‌بیدا پێناسه‌یان كردوونه‌ته‌وه‌، ئه‌مه‌ش ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ عه‌لی توخمێكه‌ له‌ توخمه‌كانی ناو سیسته‌می ڕۆحانی ئه‌وان. نه‌ك هه‌ر ئه‌مه‌ له‌ڕێگه‌ی هه‌مان میتۆده‌وه‌ ئه‌م ئایینانه‌ گه‌ڕێنراونه‌ته‌وه‌ بۆ كۆمه‌ڵه‌ ئایینێكی كۆن كه‌ جگه‌ له‌ كۆمه‌ڵه‌ حكایه‌تێكی مێژوویی ده‌قێكی ئایینیاییان له‌ دوای خۆیان جێ نه‌هێشتووه‌.

بۆ ئه‌وه‌ی له‌و كێشانه‌ ده‌رباز ببین كه‌ ئه‌م میتۆده‌ ڕۆژهه‌ڵاتناسییه‌ بۆ یه‌كبوونی ئایینه‌ كوردییه‌كان دروستی كردووه‌ و لێكۆڵه‌رانی خۆشمانی خستووه‌ته‌ ناو سه‌رئێشه‌یه‌كی بێماناوه‌، ده‌بێت له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ و تێگه‌یشتن له‌ ئایینه‌ كوردییه‌كان خۆمان له‌و میتۆده‌ ڕواڵه‌تخوازه‌‌ ده‌رباز بكه‌ین و میتۆدێكی تر بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئایینه‌ كوردییه‌كان په‌یڕه‌و بكه‌ین كه‌ یارمه‌تیمان بدا ئه‌و ته‌موومژه‌ له‌سه‌ر ئایینه‌كان بڕه‌وێنینه‌وه‌ كه‌ ئه‌و لێكۆڵه‌رانه‌ له‌سه‌ر بوون په‌ره‌سه‌ندنی ئه‌م دوو ئایینه‌ به‌هۆی به‌كارهێنانی ئه‌م میتۆده‌وه‌ دروستیان كردووه‌.

له‌ دوای بڵاوبوونه‌وه‌ی كتێبه‌كه‌ی زمانناسی سویسری فێردینان دی سۆسۆر به‌ ناوی (زمانناسی گشتی)ییه‌وه‌ میتۆدێكی نوێ‌ له‌ زانسته‌ مرۆییه‌كاندا سه‌ر هه‌ڵده‌دات به‌ ناوی میتۆدی (دروسته‌خوازی) ئه‌م میتۆده‌ له‌ بواری زانستدا به‌گشتی و زانسته‌ مرۆییه‌كان به‌ تایبه‌تی گۆڕانێكی جۆری له‌ بواری لێكۆڵینه‌وه‌دا دروست ده‌كات. ئه‌م گۆڕانه‌ جۆرییه‌ له‌ بواری لێكۆڵینه‌وه‌ی زانستیدا گۆڕان له‌ بواری لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئایینیشدا دروستده‌كات و لێڤی شتراوس كه‌ به‌ یه‌كێك له‌و زانایانه‌ داده‌نرێت كه‌ له‌ بواری ئه‌نترۆپۆلۆجیادا په‌ره‌ی ‌به‌م میتۆده‌ داوه‌، یه‌كێك له‌و بوارانه‌ی كه‌ به‌پێی ئه‌م میتۆده‌ لێی ده‌كۆڵیته‌وه‌ بواری ئاییننه‌. ئه‌و ئایینانه‌ش كه‌ ئه‌و لێیان ده‌كۆڵێته‌وه‌، ئایینی ئه‌و كۆمه‌ڵگا خێڵه‌كییه‌ داخراوانه‌ن كه‌ ئایینه‌كانیان له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا وه‌ك ژیانه‌ سروشتییه‌كه‌یان ساده‌ن، له‌ گه‌شه‌كردنیش وه‌ستاون و له‌ دۆخێكی جێگیردا ماونه‌ته‌وه‌.

ئه‌م میتۆده‌ ئه‌گه‌ر له‌ میتۆده‌ فیلۆلۆجییه‌ به‌راوردكارییه‌كه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتناسی زیاتر توانیبێتی له‌باره‌ی ئایینه‌كانه‌وه‌ ڕاستییه‌كان ڕۆشن بكاته‌وه،‌ ئه‌وه‌ ته‌نها بۆ ئه‌و ئایینانه‌ كارا و چالاك بووه‌ كه‌ گۆڕاون بۆ سیسته‌مێكی ئایدیۆلۆجی و مه‌زهه‌بی جێگیر و ناپه‌ره‌سه‌ندوو. به‌ڵام ئه‌م میتۆده‌ بۆ ئه‌و ئایینانه‌ ده‌ست نادات كه‌ له‌ بوون و په‌ره‌سه‌ندنی خۆیاندا به‌رده‌وامن و له‌ قاڵبی مه‌زهه‌بدا تووشی وه‌ستان و به ‌به‌ردبوون نه‌هاتوون.

بۆ نموونه‌ په‌یڕه‌وی كردن له‌م میتۆده‌ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئیسلامی شیعی و ئیسلامی سووننی سوودێكی زۆری ده‌بێت، چوونكه‌ ئه‌م دوو ئیسلامه‌ مه‌زهه‌بییه‌ له‌سه‌ر كۆمه‌ڵه‌ دۆگمایه‌ك دامه‌زراون كه‌ شیاوی په‌ره‌سه‌ندن و گۆڕان نین و ته‌نها شیاوی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ن. به‌ڵام ئه‌م میتۆده‌ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئیسلامی سه‌رده‌می موحه‌مه‌د ده‌ست نادات، ئه‌مه‌ش هۆكه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م ئیسلامه‌ له‌سه‌رەتای په‌یدابوونیدا ئایینێكی زیندووه ‌و له‌ پرۆسه‌ی په‌ره‌سه‌ندندایه‌، چوونكه‌ سه‌رچاوه‌ له‌ ڕۆحه‌وه‌ ده‌گرێت، ئه‌م ئایینه‌ له‌ پرۆسه‌ی په‌ره‌سه‌ندنی خۆیدا له‌ ماوی بیستوسێ ساڵدا كامڵ ده‌بێت. دوای كامڵبوونی به‌ دوو سه‌ده‌ له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵه‌ زانایه‌كی ئایینییه‌وه‌ كه‌ به‌ ئیمام ناسراون به‌ پرۆسه‌ی به‌ مه‌زهه‌بكردندا ده‌برێت و ده‌كرێت به‌ ئیسلامێكی سیسته‌ماتیك و نه‌گۆڕ. میتۆدی دروسته‌خوازیش ته‌نها ده‌توانێت مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ئایینه‌دا بكات كه‌ له‌ قوناغی په‌ره‌سه‌ندنه‌ مێژووییه‌كه‌ی بووه‌ته‌وه،‌ بووه‌ به‌ سیسته‌مێكی نه‌گۆڕ و كۆمه‌ڵه‌ فرمانێك كه‌ نه‌وه ‌به ‌نه‌وه‌ ده‌گوازرێنه‌وه‌، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی هیچ په‌ره‌سه‌ندنێكی مێژووی له‌م گواستنه‌وه‌یه‌ بكه‌وێته‌وه‌.

میتۆدی دروسته‌خوازی كاری به‌سه‌ر په‌ره‌سه‌ندنه‌وه‌ نییه‌ و ته‌نها له‌ ئاستی سانكرۆنیكیدا له‌ بواره‌كه‌یدا كارده‌كات، بۆ ئه‌مه‌ش ده‌بێت بواری كاركردنه‌كه‌ی بوارێك نه‌بێت له‌ حاڵه‌تی په‌ره‌سه‌ندندا بێت، به‌ڵكوو بوارێك بێت كه‌ له‌ په‌ره‌سه‌ندن كه‌وتبێت و سیسته‌م و داتاكانی له‌ حاڵه‌تی جێگیری و نه‌گۆڕاندا بن. واته‌ له‌ شتێك ناكۆڵێته‌وه‌ كه‌ له‌ناو پرۆسه‌ی بوون و په‌ره‌سه‌ندندایه‌ و هێشتا به‌ته‌واوه‌تی نه‌هاتووه‌ته‌ بوون و كامڵ نه‌بووه‌. به‌ڵكوو له‌ شتێك ده‌كۆڵێته‌وه‌ كه‌ له‌ پرۆسه‌ی بوون و په‌ره‌سه‌ندنه‌كه‌ی بووه‌ته‌وه ‌و له‌ناو واقیعدا بوونی به‌ ته‌واوه‌تی ده‌ركه‌وتووه‌ و به‌ هه‌موو بوونه‌ كامڵه‌كه‌ی خۆیه‌وه‌ له‌ نه‌وه‌یه‌كه‌وه‌ ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ نه‌وه‌یه‌كی تر، به‌ بێ‌ ئه‌وه‌ی نه‌ له‌ ڕووی داتاوه‌ و نه‌ له‌ ڕووی سیسته‌مه‌وه‌ هیچ گۆڕانێك به‌ خۆیه‌وه‌ ببینێت.

بۆ نموونه‌ زمان یان ئایین ئه‌و كاته‌ ده‌بن به‌ بواری لێكۆڵینه‌وه‌ بۆ ئه‌م میتۆده‌ كه‌ له‌ پرۆسه‌ی بوون و په‌ره‌سه‌ندن بووبێتنه‌وه‌ و زمانه‌كه‌ به‌ پرۆسه‌ی به‌ستاندارد كردندا برابێت و له‌ ڕووی سیسته‌م و داتاوه‌ بووبێت به‌ زمانێكی نه‌گۆڕ و وه‌ستاو، ئایینیش له‌ پرۆسه‌ی بوون و په‌ره‌سه‌ندنه‌كه‌ی بووبێته‌وه‌ و به‌ پرۆسه‌ی به‌ مه‌زهه‌بكردندا برابێت و له‌ ڕووی سیسته‌م و داتاوه‌ بووبێت به‌ ئایینێكی نه‌گۆڕ و وه‌ستاو.

به‌م پێیه‌ بێت ئه‌م میتۆده‌ نه ‌ده‌توانێت له‌و ئایینه‌ بكۆڵیته‌وه‌ كه‌ به‌ پرۆسه‌ی به‌مه‌زهه‌بكردندا نه‌ڕۆشتووه‌ نه‌ ده‌شتوانێت له‌و زمانه‌ بكۆڵیته‌وه‌ كه‌ به‌ پرۆسه‌ی به‌ ستانداردكردندا نه‌ڕۆشتووه‌. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یێنێت‌ ئه‌م میتۆده‌ نه‌ك بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ ئایینی حه‌قیقه‌ت و شێوه‌ ئایینه‌كانی وه‌ك ئێزیدی و یارسان ده‌ست نادات، به‌ڵكوو بۆ زمانی كوردی و دیالێكته‌كانیشی ده‌ست نادات. ئه‌مه‌ش له‌به‌ر یه‌ك هۆی بچووك ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ئایینی یارسان و ئایینی ئێزیدی وه‌ك مه‌زهه‌بی شیعه ‌و مه‌زهه‌بی سووننه‌ به‌رهه‌می پرۆسه‌ی به‌ مه‌زهه‌بكردنی ئایینی وه‌دیهاتووی وه‌ك ئیسلامی سه‌رده‌می مه‌حه‌مه‌د نین، به‌ڵكو به‌رهه‌می پرۆسه‌ی بوون و په‌ره‌سه‌ندنی ئایینی حه‌قیقه‌تن، كه‌ ئایینێكه‌ بوونی له‌ناو ڕۆحدایه ‌و له‌ قوناغه‌كانی بوون و په‌ره‌سه‌ندنی خۆیدا له‌ناو ئه‌م دوو شێوه‌ ئایینه‌دا ده‌ركه‌وتی كردووه‌.

ئایینی حه‌قیقه‌ت وه‌ك ئایینی ئیسلام بوونێكی واقیعی و هه‌ستپێكراوی نییه‌ كه‌ له‌ پرۆسه‌ی په‌ره‌سه‌ندن و كامڵبوونی خۆیدا هاتبێته‌ ئاراوه‌ و شیاوبووبێت بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ ڕێگه‌ی ئێزیدی  و یارسانه‌وه‌ به‌ پرۆسه‌ی به‌ مه‌زهه‌بكردندا ببرێت، ئایینی حه‌قیقه‌ت هه‌ر له‌ناو ڕۆحدا ماوه‌ته‌وه‌ و هێشتا به‌ ته‌واوه‌تی وه‌دی نه‌هاتووه‌ و له‌ وه‌دیهاتندایه‌ له‌ناو ئه‌و ده‌ركه‌وته‌ مێژوویانه‌ی خۆیدا كه‌ له ‌سه‌رده‌مه‌ مێژوویه‌كاندا له‌ كۆمه‌ڵه‌ شێوه‌یه‌كی ئایینی وه‌ك ئێزیدی و یارسان و عه‌له‌وی هتد ده‌ركه‌وتیان كردووه‌.

نه‌ ئایینی ئێزیدی و نه‌ ئایینی یارسان دوا شێوه‌ و ده‌ركه‌وته‌ی ئایینی حه‌قیقه‌ت نین و ئه‌م ئایینه‌ ده‌كرێ‌ له‌ داهاتوودا له‌ شێوه‌ ئایینی تردا خۆی ئاشكرا بكاته‌وه‌. ئه‌مه‌ جیاوازی نێوان ئایینی ئیسلام و مه‌زهه‌به‌كانیه‌تی له‌گه‌ڵ ئایینی حه‌قیقه‌ت و شێوه‌ ئایینیه‌كانی خۆیدا.

نه‌ ئایینی ئێزیدی و نه‌ ئایینی یارسان دوا شێوه‌ و ده‌ركه‌وته‌ی ئایینی حه‌قیقه‌ت نین و ئه‌م ئایینه‌ ده‌كرێ‌ له‌ داهاتوودا له‌ شێوه‌ ئایینی تردا خۆی ئاشكرا بكاته‌وه‌. ئه‌مه‌ جیاوازی نێوان ئایینی ئیسلام و مه‌زهه‌به‌كانیه‌تی له‌گه‌ڵ ئایینی حه‌قیقه‌ت و شێوه‌ ئایینیه‌كانی خۆیدا.

میتۆدی دروسته‌خوازی نه‌ك هه‌ر بۆ ئایینی حه‌قیقه‌ت و ئه‌م دوو ده‌ركه‌وته‌ ئایینییه‌ی خۆی ده‌ست نادات، ته‌نانه‌ت بۆ ئیسلامه‌ په‌ره‌سه‌ندووه‌كه‌ی سه‌رده‌می موحه‌مه‌دیش ده‌ستنادات و ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌بێته‌ بوار بۆ كاركردنی ئه‌م میتۆده،‌ ته‌نها مه‌زهه‌به‌كانی ئیسلامن، واته‌ مه‌زهه‌بی شیعه‌ و مه‌زهه‌بی سووننه‌.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا میتۆدی دروسته‌خوازی بۆ تێگه‌یشتن له‌ په‌یوه‌ندی ئایینی ئێزیدی و یارسان له‌لایه‌ك و په‌یوه‌ندی ئه‌م دوو ئایینه‌ به‌ ئایینی حه‌قیقه‌ته‌وه‌ كه‌ سه‌رچاوه‌ی بوونی هه‌ردووكیانه‌ ده‌ستنادات و ئه‌وه‌ی كه‌ پێویسته‌ بۆمان ئاشكرا ناكات، به‌ڵام ده‌توانین سوود له‌ بیرۆكه‌ بنه‌ماییه‌كه‌ی ئه‌م میتوده‌ وه‌رگرین كه‌ ئه‌ویش بیرۆكه‌ی سیسته‌م و داتاكانیه‌تی.

بیرۆكه‌ی سیسته‌م بۆ یه‌كه‌مجار دی سۆسۆر كه‌ به‌ باوكی ئه‌م میتۆده‌ ده‌زانرێت له‌ كۆوانه‌كانیدا له‌ باره‌ی زمانناسی گشتییه‌وه‌ بۆ تێگه‌یشتن له كاركردنی‌ زمان به‌كاری ده‌هێنێت‌. له‌دوای سۆسۆره‌وه‌ چه‌مكی زمان له‌ زانستی زماندا مانایه‌كی نوێ‌ په‌یدا ده‌كات، ئیتر زمان به‌و كۆمه‌ڵه‌ ڕسته‌ و ده‌سته‌واژه‌یه‌ دانانرێت كه‌ هه‌ریه‌ك له‌ ئێمه‌ له‌ كاتی ئاخاوتندا پێی ده‌ئاخڤین، به‌ڵكوو به‌و سیسته‌مه‌ پێناسه‌ ده‌كرێت كه‌ مرڤ به‌ شێوه‌یه‌كی نائاگایانه‌ له‌ كاتی ئاخاوتنی ئه‌وانی تردا له‌گه‌ڵ یه‌كدا وه‌ریده‌گرێت و دوای وه‌رگرتنی ده‌توانێت وه‌ك هه‌ر ئاخێوه‌رێكی ئه‌و زمانه‌ یاری به‌ داتاكانی بكات و وتنه‌‌كانی خۆی له‌كاتی ئاخاوتن له‌گه‌ڵ به‌رامبه‌ره‌كانیدا دروست بكات.

زمان وه‌ك سیسته‌می ڕێكخستنی په‌یوه‌ندییه‌كانی ئه‌و وشه‌ تاكانه‌ی كه‌ ئێمه‌ له‌ ئاخاوتندا پێویستمان پێیانه‌، جیاوازه‌ له‌ زمان وه‌ك ئه‌و وتانه‌ی كه‌ به‌ سیسته‌مه‌كه‌ به‌رهه‌میان ده‌هێنین. سۆسۆر به‌ سیسته‌می به‌رهه‌مهێنانی وته‌‌كان ده‌ڵێت زمان و به‌ وته‌‌كانیش كه‌ به‌رهه‌می كاركردنی ئه‌و سیسته‌مه‌ن، ده‌ڵێت وتەن.

ئه‌مه‌ی ئه‌و له‌باره‌ی زمانه‌وه‌ ده‌یڵێت له‌ باره‌ی سیسته‌مه‌كانی تر و ئه‌و به‌رهه‌مه‌ی كه‌ له‌و سیسته‌مانه‌ ده‌كه‌وێته‌وه‌ دروسته‌. بۆ نموونه‌ عورف و عاده‌تی كۆمه‌ڵگا ئه‌ویش وه‌ك زمان تاكی ناو ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ له‌ڕێگه‌ی ئه‌نجامدانی ئه‌و عورف و عاده‌ته‌ زۆرانه‌ی كه‌ ڕۆژانه‌ له‌لایه‌نی خه‌ڵكی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌وه‌ په‌یڕه‌و ده‌كرێن، سیسته‌می په‌یڕه‌وكردنه‌كه‌یان به‌ شێوه‌یه‌كی نائاگایانه‌ وه‌رده‌گرێت و دواتر ئه‌و سیسته‌مه‌ له‌ كات و شوێنی جیاوازدا ئه‌و هه‌ڵسووكه‌وته‌ له‌و كه‌سه‌دا وه‌دی ده‌هێنێت‌ كه‌ عورف و عاده‌تی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ ده‌یه‌وێت. هه‌مان ئه‌م بۆچوونه‌ بۆ ڕێوڕەسمه‌ ئایینییه‌كانیش دروسته‌.

كه‌واته‌ ئایینی یارسان و ئایینی ئێزیدیش كه‌ خاوه‌نی ڕێوڕەسم و هه‌ڵسوكه‌وتی ئایینی خۆیانن هه‌ر تاكێكی ناو ئه‌و دوو كۆمه‌ڵگا ئایینییه‌ هه‌ر له‌منداڵییه‌وه‌ سیسته‌می به‌جێهێنانی ئه‌و ڕێوڕه‌سم و هه‌ڵسوكه‌وته‌‌ ئایینیه‌ له‌ كۆمه‌ڵگاكه‌ وه‌رده‌گرێت و فۆرمه‌كانی ئه‌و هه‌ڵسوكه‌وته‌ كه‌ له‌ هه‌ڵوێستێكی ئایینیدا پێویسته‌ ئه‌نجامبدرێت، ده‌خاته‌ ناو په‌یوه‌ندییه‌وه‌ و هه‌ڵسوكه‌وته‌ خودزراوه‌كه‌ له‌ كه‌سه‌كه‌دا شێوه‌گیر ده‌كات.

ئایا گه‌ر ئه‌مه‌ وابێت ئایینی ئێزیدی و یارسان هه‌روه‌ك مه‌زهه‌بی شیعه‌ و سووننه‌ نین؟ ئه‌وانیش وه‌ك ئه‌وان كۆمه‌ڵه‌ عاده‌ت و ته‌قالیدێكی ئایینی نیین كه‌ نه‌وه‌یه‌ك ده‌یگوازێته‌وه‌ بۆ نه‌وه‌یه‌كی تر؟ بێگومان گه‌ر ڕواڵه‌تیانه ‌و له‌ ڕووی چۆنییه‌تی كاركردنی ئه‌و سیسته‌مانه‌وه‌ لێیان بڕوانین كه‌ دوو مه‌زهه‌به‌كه‌ و دوو ئایینه‌ كوردییه‌كه‌ په‌یڕه‌یان ده‌كه‌ن، ئه‌م بۆچوونه‌ ته‌واو دروسته‌ و ئه‌و دوو ئایینه‌ش وه‌ك ئه‌و دوو مه‌زهه‌به‌ كۆمه‌ڵه‌ ڕێوڕەسمێكی دۆگمان و نه‌وه‌ به‌ نه‌وه‌ به‌بێ‌ هیچ گۆڕانێكی جۆری ده‌گوازرێنه‌وه‌. به‌ڵام گه‌ر له‌ ڕووی چییه‌تی و بوونیانه‌وه‌ به‌راوردیان بكه‌ین ئه‌م بۆچوونه‌ دروست ده‌رناچێت و ئه‌و دوو ئایینه‌ كوردییه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ته‌واو جیاواز له‌ دوو مه‌زهه‌به‌كه‌ هاتوونه‌ته‌ ئاراوه‌.

ئایینه‌ كوردییه‌كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌ ڕووی دروسته‌ییه‌وه‌ ته‌واو جیاوازن له‌ دوو مه‌زهه‌به‌كه‌وه‌ چ له‌ دروسته‌ی جیهانبینی و ئایدیۆلۆژیانه‌وه‌ چ له‌ دروسته‌ی ڕێوڕه‌سمه‌ ئاكارییه‌كانیانه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌و جیاوازییه‌ی كه‌ له‌و ڕووه‌وه‌ گرنگه‌ كه‌ ئێمه‌ له‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌دا بایه‌خی پێده‌ده‌ین جیاوازییه‌ له‌ ڕووی بوون و چییه‌تییه‌وه‌ نه‌ك جیاوازی له‌ ڕووی كاركردن و چۆنیه‌تییه‌وه‌.

بۆ ئه‌وه‌ی به‌راورده‌كه‌مان به‌ دروستی له‌نێون ئه‌م ئایینه‌ كوردیانه‌ و‌ ئایینه‌ غه‌یره‌كوردییه‌كاندا بكه‌ین ده‌بێت ئایینی یارسان و ئایینی ئێزیدی له‌ ڕووی بوون و په‌ره‌سه‌ندنه‌وه‌ به‌راورد بكه‌ین به‌ ئایینی موسایی و ئایینی موحه‌مه‌دی یان عیسایی. چوونكه‌ ئه‌م ئایینانه‌ش وه‌ك ئایینی ئێزیدی و یارسان له‌پرۆسه‌ی بوون و په‌ره‌سه‌ندنی ئایینێك كه‌وتوونه‌ته‌وه‌ كه‌ قورئان به‌ ئایینی ئیسلام ناوی ده‌بات.

ئه‌وه‌ی ئه‌و دوو مه‌زهه‌به‌ ئیسلامییه‌ی لێكه‌وتووه‌ته‌وه‌ پرۆسه‌ی به‌ مه‌زهه‌بكردنی ئایینی ئیسلامه‌. واته‌ ئه‌و دوو مه‌زهه‌به‌ به‌رهه‌می پرۆسه‌ی به‌ مه‌زهه‌بكردنی ئایینن، به‌ڵام ئێزیدی و یارسان له‌ پرۆسه‌یه‌كی تر كه‌وتوونه‌ته‌وه‌ كه‌ پرۆسه‌ی بوون و په‌ره‌سه‌ندنی ئایینی حه‌قیقه‌ته‌ و ئه‌وان به‌رهه‌می پرۆسه‌ی بوون په‌ره‌سه‌ندنی ئه‌و ئایینه‌ن.

بۆ ئه‌وه‌ی به‌راورده‌كه‌مان به‌ دروستی له‌نێون ئه‌م ئایینه‌ كوردیانه‌ و‌ ئایینه‌ غه‌یره‌كوردییه‌كاندا بكه‌ین ده‌بێت ئایینی یارسان و ئایینی ئێزیدی له‌ ڕووی بوون و په‌ره‌سه‌ندنه‌وه‌ به‌راورد بكه‌ین به‌ ئایینی موسایی و ئایینی موحه‌مه‌دی یان عیسایی. چوونكه‌ ئه‌م ئایینانه‌ش وه‌ك ئایینی ئێزیدی و یارسان له‌پرۆسه‌ی بوون و په‌ره‌سه‌ندنی ئایینێك كه‌وتوونه‌ته‌وه‌ كه‌ قورئان به‌ ئایینی ئیسلام ناوی ده‌بات.

ئه‌و ئیسلامه‌ی كه‌ له‌ قورئاندا ناوی براوه‌وه‌ و به‌ پێ‌ ده‌قی قورئان ئیبراهیمیش سه‌ر به‌و ئایینه‌یه‌ ئه‌و ئیسلامه‌ نییه‌ كه‌ به‌ پرۆسه‌ی به‌ مه‌زهه‌بكردنی ئایینی موحه‌مه‌دی هاتوونه‌ته‌ ئاراوه‌. بۆ ئه‌وه‌ی كێشه‌ی تێكه‌ڵبوونی ناوه‌كان دروست نه‌بێت، ئێمه‌ به‌ مانا قورئانییه‌كه‌ی وشه‌ی ئیسلام بۆ ئه‌و ئایینه‌ به‌كار ده‌هێنین كه‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌موو ئه‌و ئایینانه‌یه‌ كه‌ له‌ دوای ئیبراهیمه‌وه‌ له‌ناو میلله‌ته‌ سامییه‌كاندا سه‌ریانهه‌ڵداوه‌، بێگومان ئایینی موحه‌مه‌دی و موسایی و عیسایی هه‌رسێكیان سه‌رچاوه‌یان له‌و ئایینه‌وه‌ گرتووه‌ و سێ ده‌ركه‌وته‌ی جیاوازی هه‌مان ئایینن. به‌ڵام ئایینی موحه‌مه‌دی له‌ بری ئایینی ئیسلام به‌كارده‌هێنین بۆ ئاماژه‌دان به‌و ئایینه‌ی كه‌ به‌ هۆی پرۆسه‌ی به‌مه‌زهه‌بكردنیه‌وه‌ مه‌زهه‌بی شیعه‌ و مه‌زهه‌بی سووننه‌ی لێدروستكراوه‌.

ئێمه‌ ده‌توانین به‌ به‌ڵگه‌ی زۆر ساده‌ ئه‌وه‌ ساغ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئێزیدی و یارسان وه‌ك ئایینی موسایی و عیسایی و موحه‌مه‌دی به‌رهه‌می پرۆسه‌ی بوون و په‌ره‌سه‌ندنی ئایینێكی ڕۆحیی نادیارن به‌ ناوی ئایینی حه‌قیقه‌ت، وه‌ك چۆن ئه‌و سێ ئایینه‌ش به‌رهه‌می پرۆسه‌ی بوون و په‌ره‌سه‌ندنی ئایینێكی ڕۆحیی نادیارن به‌ ناوی ئایینی ئیسلام.

گه‌ر له‌ دوو مه‌زهه‌به‌كه‌ بڕوانینن ده‌بینین ئه‌و جیاوازیانه‌ی كه‌ له‌نێوانیاندا هه‌ن جیاوازی ئایینی نین و جیاوازی سیاسین، سوننه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسیدا بڕوای به‌ خه‌لافه‌ت هه‌یه‌ و شیعه‌ بڕوای به‌ ئیمامه‌ت هه‌یه‌. جگه‌ له‌و جیاوازیانه‌ی كه‌ له‌ سیاسه‌ته‌وه‌ هاتووونه‌ته‌ ناو ئه‌و دوو مه‌زهه‌به‌، جیاوازی نه‌ له‌ سیسته‌می هه‌ڵسووكه‌وتی ئایینی ئه‌واندا هه‌یه‌ و نه‌ له‌ سیسته‌می جیهانبینی ئه‌واندا هه‌یه‌. هه‌ردوو مه‌زهه‌به‌كه‌ له‌ڕووی عه‌قیده‌وه‌ هه‌مان عه‌قیده‌یان هه‌یه ‌و له‌ ڕووی ئه‌ركانه‌كانی ئایینیشه‌وه‌ هه‌مان ئه‌و ئه‌ركانانه‌ جێبه‌جێ‌ ده‌كه‌ن كه‌ هه‌ڵسوكه‌وتی ئایینی ئه‌وان دیاری ده‌كات.

ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ بۆ ئه‌و دوو مه‌زهه‌به‌ ڕاست بێت، ئه‌مه‌ بۆ ئایینی موحه‌مه‌دی و ئایینی موسایی ڕاست نییه،‌ له‌كاتێكدا ئه‌و دوو ئایینه‌ش سه‌رچاوه‌یان له‌ هه‌مان ئایینی ڕۆحییه‌وه‌ گرتووه‌ كه‌ ئایینی ئیسلامه‌. ئایینی موحه‌مه‌دی و ئایینی موسایی چ له‌ ڕووی جیهانبینییه‌وه‌ چ له‌ ڕووی هه‌ڵسوكه‌وت و ڕێوڕه‌سمی ئایینییه‌وه‌ و چ له‌ ڕووی قیبله‌شه‌وه‌ له‌یه‌كتری جیاوازن و هه‌ر وه‌ك ئه‌وه‌ ده‌بینرێن كه‌ له‌یه‌ك سه‌رچاوه‌وه‌ نه‌هاتبن. بێگومان گه‌ر له‌ڕووی جیهانبینی و هه‌ڵسوكه‌وته‌وه‌ له‌ ئێزیدی و یارسان بڕوانین جیاوازییه‌كه‌یان وه‌ك جیاوازی نێوان ئایینی موسایی و ئایینی موحه‌مه‌دی وایه‌. هه‌ریه‌ك له‌م دوو ئایینه‌ جیهانبینی بۆ خوڵقانی گه‌ردوون جیاوازه‌ و قیبله‌ی هه‌ریه‌كه‌شیان جیاوازه‌ و هه‌ڵسوكه‌وته‌ ئایینییه‌كان و ته‌قس و مه‌راسیمه‌كانیشیان له‌یه‌كتر جیاوازن. به‌ڵام ئه‌مانه‌ هه‌مووی له‌نێوان شیعه‌ و سووننه‌دا یه‌كن و جیاواز نین.

ئه‌مه‌ سه‌لماندنێكی ڕواڵه‌تیانه‌ی بۆچوونه‌كه‌مانه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا سه‌لماندنێكی ڕواڵه‌تیانه‌یه‌ كه‌چی هێزی خۆی هه‌یه‌ و تا ئاستێكی زۆر قه‌ناعه‌تپێهێنه‌ره‌. بۆیه‌ هه‌ر له‌م به‌ڵگه ‌و سه‌لماندنه‌وه‌ ده‌توانین به‌ره‌وه‌ سه‌لماندنێكی جه‌وهه‌ری ئه‌و بۆچوونه‌ بڕۆین كه‌ پێشنیارمان كردووه‌. واته‌ ئه‌و بۆچوونه‌ی كه‌ پێی وایه‌: ئایینی ئێزیدی و ئایینی یارسان له‌ پرۆسه‌ی بوون و په‌ره‌سه‌ندنی ئایینێكی ڕۆحی وه‌دیهاتوون كه‌ ئایینی حه‌قیقه‌ته‌. به‌مانایه‌كی تر ئێزیدی و یارسان دوو ده‌ركه‌وته‌ی جیاوازی هه‌مان ئایینن كه‌ ئایینی حه‌قیقه‌ته‌ و دوو مه‌زهه‌بی ئایینێكی به‌رجه‌سته‌بوو و كامڵبووی به‌ مه‌زهه‌بكراوی ئیسلامی مه‌حه‌مه‌دی نیین.

بۆ ساغكردنه‌وه‌ی بۆچوونه‌كه‌مان ده‌بێت دوو ڕێگای جیاواز به‌كاربهێنین و به‌ ڕێگایه‌كیان ئه‌وه‌ بسه‌لمێنین كه‌ ئایینی ئێزیدی و یارسان وه‌ك مه‌زهه‌بی شیعه‌ و سووننه‌ یان وه‌ك مه‌زهه‌بی كاسۆلیك و ئه‌رتۆدۆكس به‌رهه‌می پرۆسه‌ی ئایینێكی وه‌دیهاتووی وه‌ك ئایینی موحه‌مه‌دی و عیسایی نین. به‌ ڕێگاكه‌ی تریشیان ده‌بێت ئه‌وه‌ ساغبكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئێزیدی و یارسان وه‌ك ئایینی عیسایی و موسایی دوو ده‌ركه‌وته‌ی هه‌مان ئایینی ڕۆحین و له‌ پرۆسه‌ی بوون په‌ره‌سه‌ندنی ئه‌و ئایینه‌دا هاتوونه‌ته‌ ئاراوه‌.

_{تێبینی: (لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی ئه‌كادیمییه‌ و له‌ كۆنفرانسێك له‌ ساڵی ٢٠١٢ لەلایەن خودی لێکۆڵەرەوە خوێنراوه‌ته‌وه‌)}

سه‌رچاوه‌ و په‌راوێز:

[1] ^{بڕوانه‌: هیجل: العقل فی التأریخ، ت: د.امام عبدالفتاح امام، الطبعة الثالثة، دار التنویر، بیروت، 2007، ص 80.}

[2] ^{ھ.س: ل 84.}

[3] ^{ھ.س: ل 86.}

[4] ^{ھ.س: ھ.ل.}

[5] ^{محيي الدين بن عربي: فصوص الحكم، تحقيق: ابوالعلا عفيفي، الجزء الثاني، دار الكتاب العربية، بيروت، 1946، ص: 6-7.}

[6] ^{محيي الدين بن عربي: فصوص الحكم، شرح: ابوالعلا عقيقي، الجزءالأول، دار الكتاب العربية، بيروت، 1946، ص: 48-49.}

[7] ^{ھ.س: ل 49-50.}

[8] ^{هیجل: العقل في التأریخ:81.}

[9] ^{له‌باره‌ی ئاینی حه‌وت فریشته‌كه‌وه ‌بڕوانه‌ فه‌سڵی پێنجه‌می كتێبی چه‌رده‌باسێك له‌ باره‌ی كوردانه‌وه‌: مهرداد ئێزدی، وه‌رگێرانی: ئه‌مین شوانی، چاپه‌ی یه‌كه‌م، ده‌زگای سه‌رده‌م، سلێمانی 2007.}

The post ئێزیدی و یارسان وه‌ك دوو ده‌ركه‌وته‌ی ئایینی حه‌قیقه‌ت appeared first on ژنەفتن.