ئەمەی کە باس کرا، بەتەواوی لە هەموو کون و کەلەبەرێکی شیعری “قەلەڕەش”دا بوونی هەیە. ئەم شیعرە هێندەی لە ڕێگەی دووبارەبوونەوە، گەڕانەوەیەکی ڕەمزی، شوێنگۆڕکێ و جێگرتنەوەدا خوێنەر تەنگەتاو دەکات، ئەوا هێندە لە ڕێگەی دەربڕینێکی ڕاستەوڕاستانە کار ناکات. “لێنۆر” [یانیش لینۆر] بەم لێکدانەوەیە نەک هەر تەنیا ژنێکی لەشمەند و لەدەستچوو نییە، ئەو دەبێت بە غیاب و غیاببوونیشی بەشێوەیەکی هاونشینانە لە دالێکەوە بۆ دالێکی تر بەرجەستە دەبێت تاکو گێڕەرەوە دەگات بە دالی “ئیتر ئەستەم/ نێڤەرمۆڕ”. واتە “لێنۆر” لە شیعرەکەدا کۆی زنجیرەی دالەکانی ناچار کردووە بە دەستگەیشتن بە ئۆبێکتێکی دەستپیانەگەیشتوو. بەپێچەوانەوە، کارکردی وشەی “ئیتر ئەستەم/ نێڤەرمۆڕ” جیاوازترە. ئەوەیان زیاتر خوازەییە پشتبەست بەوەی کە دالەکە لە کۆتاییدا لە مانایەکی ڕووت و ڕاستەوخۆدا هەڵدەکشێت و دەبێت بە زیادەیەک، ئەم زیادەیەش سەرلەبەری بونیادە هەستەکیییەکەی شیعرەکە چڕتر دەکاتەوە بۆ دەنگێکی تراومایی چەندبارەبووەوە. واتە جار لەدوای جار وشەکە گوزارشت لە چڕبوونەوە دەکات: جار دەبێت بە ئازار، جار قەدەغە، جارێک چارەنووس و جارێکیش دالێکی زبر و نەڕەمزێنراو کە بەبەردەوامی پانتاییی ڕەمزیی شیعرەکە دەهەژێنێت.

وەرگێڕان لەم نێوانەدا ڕاستەوخۆ ڕووبەڕووی ئەم دوو بونیادە دەبێتەوە. ڕێکخستن و درووستکردنی مێتافۆڕ و هاونشین لە هەردوو زمانی کوردی و ئینگلیزی بەتەواوی لە یەکتری جیاوازن. لەبەر ئەوەی هەردووکیان خاوەن نەستی تایبەت بە خۆیانن. ئەو دالانەی لەناو زمانی ئینگلیزیدا هەن کە بەهۆی تایبەتمەندییە دەنگی و وشەیییەکانەوە کۆمەڵێک کاریگەریی هەستەکی درووست دەکەن، لەڕووی بەکارهێنان و زرینگانەوە دەنگییەکەیان خاوەنی ڕیشەیەکی مێژووییی تایبەتن کە بە هیچ شێوەیەک بۆ ناو زمانی کوردی ناگوازرێنەوە [نەک هەر زمانی کوردی، بەڵکوو هەر زمانێکی تر]. ئەمە لە کاتێکدایە، کە زمانی کوردییش هەڵگری قووڵایییەکی ڕەمزی و مێژووییی خۆیەتی و بەرهەمهێنانەوەی فەزا ئینگلیزییەکە لەناویدا کارێکی ئەستەمە. لە وەرگێڕانیشدا، هەوڵدان بۆ هاوئەندازەکردنی ئەم دوو سیستەمەی نەست هەوڵێکی شکستخواردووە، چونکە هەردوو سیستەمەکە شتێکیان هەیە بە ناوی ئارەزوو، ئارەزووش لەو دوو پانتاییە زمانەوانییە بەشێوەیەکی جیاواز بەردەوامی بە سووڕی خۆی دەدات.

هەر بۆ نموونە، وەک نووسرا یەکێک لە تایبەتمەندییە تەمومژاوییەکانی شیعرەکانی پۆ، دەنگە. وشە ئەفسووناوییەکانی هەندێکجار دەبن بە دەنگێکی هێند زاڵ، کە پانتاییی تەواوی شیعرەکە دەتەننەوە. بەو  مانایەی، دەنگی وشەکان لە خودی وشەکان پێکداچووترە. دووبارەکردنەوەی وشەگەلی وەک ئیتر ئەستەم، ژوورەکەم، لێنۆرەکەم، پێچدار و تەم، زیاد و کەم هاوشێوەی چکەچکی میلی کاتژمێرێک ئاوازێکی گومانهەڵگر لە هزری خوێنەردا درووست دەکەن. پاتەبوونەوەی هەر دەنگێک سەختگری و دڕندەییی کاتمان پیشان دەدات، لەوەی چۆنچۆنی یادەوەری دووبارە و چەندبارە بۆ هەمان برینی قەتماغەنەگرتوو دەگەڕێتەوە. سەرباری ئەوەش، ئەم وشانە بە دووانەییی مانا بارگاویین، هەر دەڵێی بیچمی ئەم وشانە لەبری سێبەرێک خاوەن دوو سێبەرە. بۆ نموونە، گوریسە وشەی ئیتر ئەستەم Nevermore وەک نەفییەک دەکرێت بە شێوازی ئیتر هەرگیز نا، ئیتر هەرگیز، چیتر نا، ئیدی بۆ هەمیشە و زۆر شێوازی تر دابڕێژرێتەوە. لە فەڕەنسیدا، بۆدلێر و مالارمێ کردوویانە بە “Jamais Plus!” کە بە واتای “هەرگیز چیتر” دێت.

Then this ebony bird beguiling my sad fancy into smiling,

By the grave and stern decorum of the countenance it wore,

“Though thy crest be shorn and shaven, thou,” I said, “art sure no craven,

Ghastly grim and ancient Raven wandering from the Nightly shore—

Tell me what thy lordly name is on the Night’s Plutonian shore!”

Quoth the Raven “Nevermore.”

ئەودەم قەلەڕەش پەژارە خەیاڵبردەکانمی وەراند، بەرەو خەندە و بزەی وەرچەرخاند

بەو نیگا توندگرە بەسامەی پۆشیبوویە چاو و دەم

گوتم: “هەرچەند ڕووتەنە شکڵ و شێوەت، قرچالە نیت و خاوەن جورئەت،

ئەی مڕومۆچی تۆقێنەر، قەلەڕەشی دێرینی پەڕەوازەی لێوار شەوگاری تار و تەم

پێم بڵێ ناوە ڕەسەنەکەت لە کەوشەنی ژوورجیهانی ڕازئامێزت بێ زیاد و کەم!”

قەلەڕەش  وەڵامی دایەوە: “ئیتر ئەستەم.”

لێرەدا، بە جۆرەها شێواز وەرگێڕانی تری لێ دەکەوێتەوە. بۆ نموونە، دەکرێت دێڕی یەکەم بەم شێوەیە وەربگێڕدرێت: “ئەودەم قەلەڕەش کەڵکەڵەی کەیلی خەممی ڕەواندەوە“. بەڵام کێشەکە لە ئافراندنەوەی فەزا شیعرییەکەیە کە سەرەکییترین کەرەستەش بریتییە لە دەنگ. هەر سەبارەت بە “نێڤەرمۆڕ”، کێشەی وەرگێڕانی وشەی Nevermore لەوەدایە وەختێک کارەکتەری ناو شیعرەکە لە قەلەڕەشەکە دەپرسێت ناوت چییە، قەلەڕەش لە وەڵامدا دەڵێت: “نێڤەرمۆڕ”، واتە ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی کە وشەکە بە وەرنەگێڕدراوی بمێنێتەوە و وەک خۆی دابنرێت. بە بارێکی دیکەش، ئەم وشەیە کە وەک وەڵامێک بۆ زانینی ناوەکەی دەیڵێت وشەیەکی مانادارە نەک بە پێچەوانەوە. زیاتر لەوەش بۆ وەرگێڕان هەڵگری کۆمەڵێک توانستە لەوەی چۆنچۆنی دابڕێژرێتەوە. ئەم کۆپلەیە بریتییە لەو پارچەیەی بۆ یەکەم جار وشەکەی لێ بەکار دەهێنرێت، دواتر لە وەڵامی پرسیارەکانی تریشدا هەر هەمان وشە دەردەبڕێت. ئاشکرایە کە مانا وردترەکە لە  چوارچێوەی وەرگێڕاندا “ئیتر هەرگیز“ە تا “چیتر ئەستەم“، بەڵام دانانی وشەی “هەرگیز” هۆکارێکە بۆ لە مۆسیقاخستنی شیعرەکە کە یەکێکە لە تایبەتمەندییە هەرە گرنگەکانی، و جگە لەمەش خودی وەڵامەکە وەک دەربڕینێک کە بەدرێژاییی شیعرەکە دووبارە دەبێتەوە گوزارشتکردنە لە کۆمەڵە شتێک – ناکرێت تەنیا بە یەک شت یاخود کەسێک ببەسترێتەوە – کە چیتر ناگەڕێنەوە، بەم شێوەیەش بێت گەڕانەوەیان واتە مەحاڵ و ئەستەم. باشتر وایە لە دۆخێکی وەهادا لەبری ئەوەی دیوە ڕووکارەکییەکەی وشەکە وەربگیرێت، دیوە ناوەکییەکەی دەرەکی بکرێتەوە کە دەرخەری مەحاڵێتیی گەڕانەوە و حزوورە.

وەرگێڕان دەکەوێتە دووڕیانێکەوە کە ململانێ لەنێوان هاوسەنگکردنی دوو ئابووریی جیاوازیی ئارەزوو دەکات لەناو زماندا. زمانەکەی پۆ یانەخۆ ئینگلیزییەکەی پۆ بە زنجیرەیەک دالی لێئکئاڵاوەوە گوزارشت لە ماخۆلیایەک دەکات، ئێمەش هەوڵ دەدەین ئەم ماخۆلیایە بخەینە ناو زمانێکی ترەوە. بۆ نموونە، هەر قەلەڕەشەکە خۆی دەبێت بە فیگەرێکی زۆر بەهێزی ئەم پرۆسەیە. باڵندەکە وەک ئۆبێکتێکی دەرەکی پێ دەخاتە ناو دۆخ و فەزای شیعرەکە، گەرچی گێڕەرەوە دەیەوێت وردە وردە بە کۆمەڵێک دالەوە کە گوزارشت لە پەژارەیییەکەی دەکەن، ڕامی بکات، بەڵام دواجار ناتوانێت. قەلەڕەش تەنیا یەک وشە دەڵێت و ئیتر هەمان وشە دووبارە دەکاتەوە. یەک وشە دووبارە دەکاتەوە، بەڵام لەبەر ئەوەی ئارەزوو پاشەوپاشانە خۆی بەرهەم دێنێتەوە، ئەم وشەیەش لە دووبارەکردنەوەیدا ئازاری نوێتر لە بەروەخت بەرهەم دێنێتەوە. بە دەربڕینێکی لاکانی، قەلەڕەشەکە خۆی ئاماژەیە بۆ گەڕانەوەی ڕیاڵ لەناو زماندا. واتە چەندبارەکردنەوەیەک کە گێڕەرەوە توانستی ئەوەی نییە بەسەریدا زاڵ بێت. لەودیو گێڕەرەوەوە کە وەرگێڕ[ان] هەیە، هەمان ئەزموونی گێڕەرەوەکە دەچێژێت کە لە گواستنەوە و ئامادەکردن و ڕێکخستنی فەزا بۆ ئەم کڕۆکە زبرەی ناو شیعرەکە دەگات بە بنبەست. وەرگێڕ لە هەموو کۆپلەیەکدا مانا و زایەڵەی جیاواز و پڕووکێنەری دووچار دەبێت کە سەرەڕای زەمینەسازکردن و بەرهەمهێنانی فەزایەکی تاریک لەناو زمانی کوردیدا، شتێک هەر بە نەڕەمزێنراوی دەمێنێتەوە و دەرگیری پرۆسەی گواستنەوەکە نابێت.

هەمدیس پەیوەست بە وشەی “نێڤەرمۆڕ“ەوە، گومان لەوەدا نییە هێزی وشەکە هەڵقووڵاوی پێچەقاندنێکی کێشمەندە. بەڵام خاڵە سەیرەکە لێرەدایە کە وشەکە پێگەیەک لە پانتاییی ڕەمزیی شیعرەکە داگیر دەکات و سەرسووڕهێنەرتر لەوەش بەشێنەیی پێ دەخاتە ناو ڕووبەری ڕیاڵەوە [یانیش دەتوانین بڵێین ڕیاڵ خۆی دەیەوێت لەڕێگەی ئەم وشەیەوە پانتاییی شیعرەکە هەڵبپێچیت]. بۆ لاکان، ڕیاڵ ئەوەیە کە بەتەواوی لە ڕەمزاندن هەڵدێت. هەمان ئەزموون لە شیعرەکەدا دەردەکەوێت، “نێڤەرمۆڕ“یش ئەو دەربڕینەیە کە سەرتاپاگیرانە نوێنەرەوەی بەرەنگاریی و نەڕەمزانێکە دژ بە زمانە ڕەمزێنراوەکە. بەشێوەیەکی تر، کۆی شیعرەکە کە گێڕەرەوە تیایدا بەبێ پچڕان خەم و ئازارەکانی دەردەبڕێت و دەیەوێت لەڕێگەی زمانەوە غیابی لینۆری لەدەستچوو ساڕێژ بکات، کەچی سەرەڕای هەموو تینوتاوەکەی لە ئاست ئەم دۆخەدا هەر بەسەرنەکەوتوویی دەمێنێتەوە. سەرنەکەوتنی گێڕەرەوە دەبێتە هۆی ئەوەی گێڕەرەوە لە قسەکردن بەردەوام بێت، بەردەوامبوون لە قسەکردن وا دەکات گێڕەرەوە دووچاری دووبارەبوونەوە بێت، دووبارەبوونەوەش دەبێت بە ژویسانس [چێژ/ژان]. ئەمانە هەموویان بەیەکەوە گوزارشتی چێژێکی بە ئێش و ژان دەکەن ئەویش لە ڕێگەی گەڕانەوەیەکی بەردەوامەوە بۆ ئۆبێکتە لەدەستچووەکە. گێڕەرەوەکە لەم ئازارچەشتنەی دەربڕینی “نێڤەرمۆڕ”ی قەلەڕەشەکەوە چێژێک وەردەگرێت کە هۆکارە بۆ بەرهەمهێنانی جۆرێک ڕەزامەندی. لێکچوونی قەلەڕەش و دەربڕینەکەی کە وادەکەن وەک ئۆبێکتێکی لە ڕیاڵەوە هاتوو مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، هۆکارێکیشە بۆ دەرخستنی بونیادە تراوماییەکە، بونیادێک کە سوبێکت جار لەدوای جار دەگەڕێتەوە بۆ هەمان ژان.

تۆ بڵێی وەرگێڕ و وەرگێڕان ڕووبەڕووی هەمان چێژ و ژانەکەی گێڕەرەوە ببنەوە؟ یانیش دەربڕینێکی وەک “نێڤەرمۆڕ” کە لەناو زمانە ڕەسەنەکەشدا وەک ناوکێکی مەحاڵ خۆی نادات بەدەستەوە، چۆن بۆ زمانێکی تر وەردەگێڕدرێت؟ گەر لە زمانە ڕەسەنەکەدا دەربڕینێکمان هەبێت و وەک ڕیاڵێکی لاکانی دەقەکە بهەژێنێت، ئەوا بێ چەندوچون لە کاتی وەرگێڕاندا کۆی شیعرەکە دەبێت بە مەحاڵێک و هەر ئەمەشە کە وەرگێڕان لەدوای وەرگێڕانی شیعرەکە وا دەکات وەرگێڕ[ان] دەرگیری ژویسانس [چێژ/ژان]ێک ببێت و لەم نێوانەدا هەم بە وەرگێڕانی شیعرەکە پەشیمانە و هەمیش بە وەرنەگێڕانی. لەبەرئەوەی هەر لە وەرگێڕانی یەکەم کۆپلە و دەستەوئەژنۆبوون لەگەڵ دەقی ڕەسەن، وەرگێڕ بەر بونیادە تراوماییەکەی دەقی ئەسڵ دەکەوێت، دەقێک کە هەر بە ناوونیشانەکەیەوە فەزایەکی قەترانی و لەدەستچوو دەخولقێنێت. سا تێگەیشتنێکی وەها گومان دەخاتە سەر ئەو بۆچوونەش کە پێی وایە وەرگێڕ توانستی ئەوەی هەیە لە ڕەهەندە ماناییەکە سەربکەوێت و دەقەکە بگوازێتەوە، بەڵام ناتوانێت ئەو بەشەی ژێرەوەی ماناکەش کە بریتییە لە نەستی دەق، بۆ زمانی ئامانج بگوازێتەوە. گەر تێڕوانینی وەرگێڕی بەتوانای فارس، ساڵح نەجەفی، لەمەڕ وەرگێڕ/وەرگێڕان لێرە دابنێینەوە، و دواتریش تێهەڵکێشی فەزا لاکانییەکەی بکەین، لەوانەیە بەرچاومان زیاتر ڕوون ببێت. ساڵح نەجەفی لە شوێنێکدا سەبارەت بە سوبێکتی وەرگێڕ دەنووسێت:

“لە سەرەتاترین چرکەساتی دەستپێکردنت بە وەرگێڕان دەتزانی کە وەرگێڕێکی باش نیت و هەرگیزیش نابیت بە وەرگێڕێکی باش. ئێشتاش بە خۆت دەڵێی: ‘پێویستە وەرگێڕی باش توانای وەرگێڕانی ڕاستەوخۆی هەبێت.’ هیچ وەختێکیش توانای وەرگێڕانی ڕاستەوخۆت نەبووە. ئەسڵەن بەبێ بەکارهێنانی فەرهەنگ و وشەدان هەر لە تواناتدا نەبووە وەرگێڕان ئەنجام بدەیت. تۆ لە بنەڕەتدا ڕێگایەکی هەڵەت هەڵبژاردووە. تۆ وەرگێڕێکی نەگونجاویت، لەڕێگەی هەڵبژاردن و هەڵەکردنێکی بێکۆتاوە بەسەختی کارت لەسەر وەرگێڕان کردووە و لەگەڵ چەند وتار و کتێبێکیشدا لە کێشمەکێشدایت، بە کۆمەڵێک ڕێگای جیاوازەوە ڕستەکانت وەرگێڕاوە… پاشانیش کتوپڕ لە ساتێکی وەهادا، هەستی کوڵوکۆیەک بۆ وەرگێڕان تۆی تەنییەوە کە بەهیچ شێوەیەک چاوەڕوانی دەرکەوتنی نەبوویت. تۆ ڕێچکەیەکت گرتەبەر. پێت وابوو ئەمە شوێنێکە ناتوانیت لێی بگەڕێیتەوە، تاکو ئەمڕۆش تەنیا یەک ڕێگەی تر لە بەردەمتدا هەیە: ئەویش ببیت بە وەرگێڕ و مامۆستای وەرگێڕان. ئەوەیشی زیاتر لە هەموو شتێک دەتەوێت ئەنجامی بدەیت، ڕێگریکردنە لە هەر کەسێکی تر کە دەیەوێت ڕێچکەکەت هەڵبژێرێت[1].”(نجفی، ١٣٩٦).

گەر بۆچوونەکەی ساڵح نەجەفی بە تێزە لاکانییەکەوە باربەست بکەین، دەبێت بڵێین شکستی وەرگێڕ هەر تەنیا لە نەزانینی مانا و سنوورداری تواناکەی نییە لە گواستنەوەی دەقدا، بەڵکوو شکستەکە لە بونیادی زمان و نەستە کە بەشێوەیەکی هاوتا و پێکداچوو ڕسکاون. واتە ئەمە وا دەکات بڵێین وەرگێڕان وەک پرۆسەیەک ناتوانێت تەنانەت دیوە مانایییەکەش بەسەرکەوتوویی بگوازێتەوە، چونکە گواستنەوەی ئەم دیوە چنراوە بە دیوە نەستەکییەکەی ترەوە کە ژوورجیهانی ماناکە پێک دێنێت و ئەسڵەن مانا بێ ئەم ژوورجیهانە هیچ شتێکی تری لێ نامێنێتەوە. بەڵام سەرباری هەموو ئەمانە، دەتوانین لێرەدا ناوبڕێک -گەر کورتیش بێت- درووست بکەین و بڵێین لەپاڵ ئەمانەشدا بەلایەنی کەم شتێکی تریش هەیە، ئەویش ئەوەیە کە دەکرێت دەقی وەرگێڕدراو سەرەڕای هەموو شکستێکی وەک نەفییەک تەماشا بکرێت. پاش ئەوەی دەقی ڕەسەن وەک دالێک لە چوونەناو زمانێکی نوێوە بەشێک لە چڕێتییەکەی خۆی لەدەست دەدات، ئەوا پێ دەخاتە ناو سیستەمێکی تری زمان و پانتایییەکی ڕەمزیی جیاوازتر کە هەر لە ئانوساتی هاتنەناوەوە و جێکەوتبوونییدا نەستی زمانەکە دەیەوێت کۆمەڵێک مانای تری بخاتە سەر و لەڕێگەی چڕبوونەوەوە مانایەکی نوێ درووست بکات [سەرەڕای مانا ڕەسەنەکە].

لاکان لە “هەڵگێڕانەوەی سوبێکت و دیالەکتیکی ئارەزوو لە نەستی فرۆیدی[2]“دا چوار هێڵکاری سەبارەت بە درووستبوونی سوبێکت و سووڕی هاتنەناو پانتاییی ڕەمزی دەخاتەڕوو، کە هەریەکەیان بەشێوەیەکی سەرنجڕاگر کڕۆکی دەروونشیکاریی لاکان نیشان دەدەن. تیژبینی و وردیی هێڵکارییەکان هۆکارێکە بۆ ئەوەی لە کۆمەڵێک چوارچێوەی جیاوازتر بەکار بهێنرێن و سوودیان لێوەربگیرێت، وەکچۆن لێرەشدا شیکارییەکی درشت و ماتماتیکییانەمان پێشکەش دەکەن لەوەی پرسن و نێژراودۆزن. دەشێت هێڵکاریی سێیەم گرنگترین هێڵکاری بێت تاکوو ئەزموونی وەرگێڕانی پێ ڕاڤە بکرێت. ڕاستییەکەی هێڵکاریی چوارەم زۆر لە هی سێیەم گرنگتر و ڕاڤەهەڵگرترە، بەڵام وا دەکات شوێنێکی زیاتر بگرێت و لەپاڵیشییدا کۆمەڵێک بابەتی تر ڕاکێش دەکات. هێڵکاریی یەکەم و دووەمیش کە باس لە درووستبوونی سوبێکت دەکەن و دواتریش وەرگرتنی دالەکانی ئەوی تری گەورە لەلایەن سوبێکتەوە، ناتوانن بەپێی پێویست گوزارشت لەم پرۆسەیە بکەن. هەر بۆیە سێیەمیان هەڵبژێردراوە. لە بەشی سێیەمدا، زمان و دەربڕینەکانی سوبێکت بەدەوری هیوابڕییەکی بێکۆتاوە دەخولێنەوە، ئەویش ڕازیکردنی ئەوی تری گەورەیە یانیش دەرهێنانی سەرەداوێکە لەوەی سوبێکت بزانێت ئەویتری گەورە چی لەو دەوێت، تاکو بزانێت ئەویش ئارەزووی چی بکات. لەم قۆناغەدا، ئارەزوو لە داشکاندنی نێوان داواکردن و پێویستییەوە دروست دەبێت، واتە لە دۆخێکدا کە مانا تێکدەشکێت و بۆشایییەک درووست دەبێت لە بەرانبەر ئەوەی کە سوبێکت چی دەڵێت و ئەوی تری گەورەش گوێی لە چی دەبێت. بۆ نموونە، نەخۆش کە قسە بۆ دەروونشیکار دەکات نازانێت دەروونشیکار وەک ئەوی تری گەورە چی لەو دەوێت. ئاخاوتنەکانی نەخۆشەکە لە زنجیرەیەک دەربڕینی سادەوە دەگۆڕێت بۆ هەوڵێک تاکو ئارەزووی دەروونشیکار بدۆزێتەوە. بەتایبەتی ئەمە لە کاتێکدایە، کە نەخۆشەکە زۆر بەوردی دەکەوێتە قسەکردن و چاوەڕێی ئەوە دەکات دەروونشیکار کاردانەوەیەکی جیاوازی هەبێت، کەچی دەروونشیکار بە سووکە دەربڕینێکی وەک “بەڵێ، بەردەوام بە.” یانیش هەر تەنیا منگەمنگ و سەر لەقاندنێک ستوونێکی توندتر بۆ نوقسانی و هەڵنەهێنانی مەتەڵی ئارەزووەکە درووست دەکات. ئەمەیان تەنیا نموونەیەکە و دەکرێت دەیان شتی تر لەم هێڵکارییە دابنرێت و وەک نموونە مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت. هەر ئەزموونی سوبێکت خۆی دەقاودەق هێڵکارییەکە دەگرێتەوە، ئەوەی کە سوبێکت دوای بەسوبێکتبوون دێتە ناو پانتاییی ڕەمزی و لەڕێگەی دالەکانی ئەوی تری گەورەوە دەیەوێت ئارەزووەکانی خۆی دەستنیشان بکات، بەڵام بەتەواوی نازانێت ئەوی تری گەورە چی لێ دەوێت، ئیتر بە چنینی فەنتازیا و خۆبەستنەوە بە واقیع و خۆبەدوورگرتن لە ڕیاڵە زبرەکە دەکەوێتە ناو ململانێیەکی ناکۆتادا.        [3]

وەرگێڕ وەک سوبێکتێکی لەتبوو، یانیش وەرگێڕان وەک پرۆسەیەکی کەرتبوو دەکەوێتە جێگەی سوبێکتە لەتبووەکەی هاوکێشەکەوە ($) . لەوێدا هێشتا سەنگ و کێشی ئایدیاڵ ئیگۆی پانتاییی خەیاڵی بە کۆمەڵێک وێنەی کامڵەوە ڕێبەستی دەکات، ئەو وێنەیەی کە سوبێکت لەگەڵیدا هاوشووناس بووە و فەنتازیای ئاغایەتییەکی بۆ درووست کردووە. وەرگێڕان لەو نێوانەدا دەیەوێت ئەم وێنەیە بپارێزێت، ئەم سەروەرێتییە خەیاڵییە لەنێوان زمانەکاندا بەپارێزراوی بگوازێتەوە. بێئاگا لەوەی ئەم وێنەیە دوای هەر چوونەپێشەوەیەک وردە وردە تێکدەشکێت و ئارەزووی وەرگێڕان خلۆری دەکاتەوە. پرسیاری “چیت دەوێت؟” لە قولەپۆپەی هاوکێشەکە سەرلەبەری پرۆسەی وەرگێڕان دەتەنێتەوە. بەڵام شێوازی پرسیارکردنەکە کەمێک دەگۆڕێت، چونکە لێرەدا دەقی “قەلەڕەش” دەبێت بە ئەویتری گەورە و وەرگێڕانیش لەناو ئەم پانتایییە ڕەمزییەدا کە موڵکی ئەوی تری گەورەیە [واتە شیعری قەلەڕەش]، دۆش دادەمێنێت و دەپرسێت: “شیعر[ئەوی تری گەورە]ەکە چی لێم دەوێت؟ زمانی ئەم دەقە چی لە زمانەکەم دەوێت؟” یان هەروەک پرسیارەکە زۆر ڕوون و ڕاشکاو لە دەقەکە دەپرسێت: “چیت دەوێت؟”، لێرەدا وەرگێڕان دووچاری سەختییە سەرەکییەکە دەبێتەوە بەوەی ئەوی تری گەورە ناتوانێت هیچ جۆرە وەڵامێک بۆ پرسیارەکانی دابین بکات و بەمەش نازانێت ئەوی تری گەورە [دەقەکە] ئارەزووی چی دەکات و چۆن سیستەمی دالەکانی هەڵبگرێت و بەنێو پانتایییە ڕەمزییەکەی خۆی بدوورێتەوە [چونکە ئەوی تری گەورە خۆی نوقسانە]. لێرەدا جگە لە فەنتازیاسازییەک بۆ خۆگرتنەوە و پەیوەستبوون بە واقیعی پرۆسەکەوە هیچ بژاردەیەکی تر نییە. تەنانەت بەم بارەش، ناتوانین لە کڕۆکی ئارەزووی دەقەکە بگەین، ئاخۆ بزانین دەقەکە چی لێمان دەوێت، دەیەوێت تەنیا ماناکەی لێ بگوازینەوە؟ یان ژوورخانە هەستەکی و پڕهەژەندەکەی بئافرێنینەوە؟ یاخود هەردووکی و یانیش هیچیان [هەر وەرینەگێڕین]؟ ئیتر لە هەوڵ و دەستەویەخەبوونێکی وەهادایە کە دەمانەوێت ستایل و شێوازە کەسییەکەی خۆمان بەسەر دەقەکە بسەپێنین و لە وەرگێڕانییدا پرۆسەکە سوبێکتیڤ بکەینەوە، ئەو ستایل و وێنەیەی ئایدیاڵ ئیگۆ پێمانی دەدات. بەڵام بەهۆی خاڵێکەوە ئەم هەوڵە سەرناگرێت، خاڵێک کە هاوجۆرە لەگەڵ نیگای ئەوی تری گەورە و ئێمە لێیەوە لە چاوی ئەوی تری گەورەوە لە خۆمان دەڕوانین، کە ئەویش پێچەوانەی ئایدیاڵ ئیگۆیە و پێی دەگوترێت ئیگۆ ئایدیاڵ. ئایدیاڵ ئیگۆ گەر سەر بە پانتاییی خەیاڵی بێت، ئەوا ئیگۆ ئایدیاڵ سەر بە پانتاییی ڕەمزییە. ئەو خاڵەیە وا ئێمە لەلایەن ئەویتری گەورەوە دەناسرێینەوە. لە ڕێگەی ئەوەوە خۆمان بە پانتاییی ڕەمزی ڕاگیر دەکەین و نەک وەک گشتەباسێک، بگرە زۆر بە وردی سەرنجی خۆمان دەدەین لەوەی چۆنچۆنی دەبینرێین. ئەمە بەتەواوی بۆ وەرگێڕانیش دروستە، دەقەکە وەک ئەوی تری گەورە خاڵی ئیگۆ ئایدیاڵ دروست دەکات، بەم شێوەیە یاسا و قەدەغەکان چڕتر دەکاتەوە. وەکچۆن ئێمە لە هەر جووڵە یاخود قسەکردنێکمان گریمانەی ئەوی تری گەورە دەکەین و سەیرێکی ئەملاو ئەولا دەکەین داخۆ چۆن بینراوین، بە هەمان شێوە لە وەرگێڕانی هەر وشە و ڕستەیەکیشدا بۆ ئەوی تری گەورە [دەقەکە] دەگەڕێینەوە و بەراوردی دەکەینەوە و دەمانەوێت بزانین ئاخۆ لەم وەرگێڕانەماندا تا چەند ڕێنوێنییمان لە دەقەکە کردووە، ئەرێ لە چاوی دەقەکەوە چۆن دەبینرێت، و تا چەند ئەومان ڕازیی کردووە. خودی بەراوردکردنی وەرگێڕانەکە بە دەقی ڕەسەن ئیگۆ ئایدیاڵ زەق دەکاتەوە، ئەوە نیشان دەدات کە نابێت ئارەزوو و گوژمی زمانی وەرگێڕان ئاراستەی دەقە ڕەسەنەکە بەبێ کێشانە و پێوانەی خۆی بگوازێتەوە، ناوەکیکردنەوەی ئەمە نزیکبوونەوەیە لەو وێنەیەی کە ئەوی تری گەورە لەژێر ناوی “وەرگێڕی باش پێویستە بەم جۆرە بێت” دایدەتاشێت. لە وەها دۆخێک نە دەکرێت بەتەواوی پەیڕەوی لە ئیگۆ ئایدیاڵ بکەین، نە ئایدیاڵ ئیگۆش پیادە بکەین بەوەی شێوازی کەسیی خۆمانی بەسەر بسەپێنین. ئەوەی دەمێنێتەوە تەنیا وەرگێڕان خۆیەتی بە هەموو گرێ و پێچە سەختەکانییەوە کە گوزارشت لە لۆژیکە تاقاناکەی ئارەزووی لاکانی دەکات. ئارەزووێک کە دەیەوێت دەقێکی دەستپیانەگەیشتوو دەستبخات، دەق کە گواستنەوەی مەحاڵە و ئارەزووی وەرگێڕانی دەقیش لە بەرەنجامی نوقسانییەوە دروست بووە! واتە ئەوەی لەم هاوکێشەیەدا دەمێنێتەوە وەرگێڕانێکی تۆقێنەرە بۆ وەرگێڕانی [دەستخستنی] ئۆبێکت-هۆکاری ئارەزوو.


واڵتەر بنیامینیش لە “ئەرکی وەرگێڕ[4]“دا تێگەیشتنێکی تر لەمەڕ ئەم شکستەی وەرگێڕ دەخاتەڕوو. بنیامین لەم وتارەیدا لەپاڵ ئەوەی وەرگێڕان وەک هەوڵێک دەناسێنێت بۆ بەرهەمهێنانەوەی دەقی ڕەسەن، باس لەوەش دەکات کە وەرگێڕان وەک پرۆسەیەک دۆخی پەرتەوازەیی و لەتبوویی زمان ئاشکرا دەکات. هەموو زمانێک سنووردار و ناتەواوە، بۆیەش بەدوای شتێک دەگەڕێت کە لەودیو سنوورەکانی خۆیەوە بێت. وەرگێڕان بەم بارە دەرخەری مەودایەکی نادیارە کە دەبێتە هۆکار بۆ جیاکردنەوەی وشە لە مانا و واتا ژێرینەکان. ئیتر وەرگێڕ وەک سوبێکتێکی ناو ئەم پرۆسەیە دەچێتە پێگەیەکی تراژیدییەوە: چونکە سەرەڕای ئەوەی دەزانێت بەهیچ شێوەیەک سەرکەوتوو نابێت، کەچی هەر دەیەوێت یەکانگیرییەک لەنێو زمانەکان بخولقێنێت. لێرەوەیە کە بنیامین وەرگێڕان لە پرۆسەیەکی تەکنیکی و زمانەوانییەوە دەگۆڕێت بۆ چارەنووسێکی فەلسەفی. قڵیش و درزە بنیامینییەکە بە هەمان شێوەی نوقسانییە لاکانییەکە لە “قەلەڕەش”دا بەرچاو دەکەوێت. چونکە شیعرەکە پشتبەستە بە پەیوەندییەکی ماتماتیکییانەی نێوان دەنگ و کارکردی هەست. وەرگێڕانی دەقێک کە بە پەیوەندییەکی وەها تەلبەند کراوە تەنیا لە ڕێگەی قوربانییەوە وەردەگێڕدرێت. واتە وەرگێڕانێکی کامڵ تەنیا وەک ئۆبێکتی بچووکی ئەی لە ئارەزووی وەرگێڕدا بوونی هەیە و هەمیشە وەک شتێکی دەستپیانەگەیشتوو دەمێنێتەوە بەبێ ئەوەی بتوانێت ڕامی بکات. وەرگێڕان بەردەوامە لەبەرئەوەی کامڵبوون مەحاڵە و هەر بە مەحاڵییش دەمێنێتەوە. وەرگێڕان هەر خۆی ماخۆلیایە.


هەر سەبارەت بە “ئەرکی وەرگێڕ”، بنیامین لە وتارەکەیدا کۆمەڵێک خاڵی ورد دەورووژێنیت و لەپاڵیشیدا نموونە دەهێنێتەوە. یەکێک لەم خاڵانە سەبارەت بە وەرگێڕە کە وەک غەریبەیەکی تاسەمەند لێی دەڕوانێت، سوبێکتێک نە پێی وایە لەناو زمانی بیانییدا لە ماڵە و نە بە زمانی خۆیشی ڕەزامەندە. دواتر، بۆ ئەو جیاوازی شاعیر و وەرگێڕ لەوەدایە کە شاعیر لەناو زماندا کار دەکات، بەڵام وەرگێڕ لە دەرەوەی ئەم دارستانەدایە کە ناوی زمانە و ئامانجی وەرگێڕیش بریتییە لە زمان وەک گشتێک. مەبەستیش لەم ئامانجەی تێکۆشانێکە بۆ ئافراندنی زایەڵەی دەقی ڕەسەن. بنیامین ئاماژە بە تێڕوانینی فەیلەسووف و شاعیری ئەڵمانی، ڕودۆلف پانویتس، دەکات. بەبڕوای ناوبراو، وەرگێڕانە خراپەکان ئەو وەرگێڕانانەن کە هەوڵ دەدەن دەقی ڕەسەن بەخۆماڵی بکەن [چونکە خۆماڵیکردنی دەقی ڕەسەن لەئەفسوونداماڵین و خەساندنی دەقەکەی لێ دەکەوێتەوە]. بۆ نموونە، ئەو وەرگێڕە ئەڵمانییانەی دەیانەویست دەقی یۆنانی بە ئەڵمانی بکەن [بئەڵمانێنن]، لەکاتێکدا دەبێت بەپێچەوانەوە بێت. واتە بەپێی ڕودۆلف پانویتس، نابێت لە وەرگێڕانی دەقێکی ئینگلیزیدا هەوڵی بەکوردیکردنی دەقە ئینگلیزییەکە بدەین، بەڵکوو دەبێت هەوڵی بەئینگلیزیکردنی زمانەکەی خۆمان بدەین! ئەمە مانای کوشتنی زمانەکەت نییە؟ نەخێر، چونکە مەبەست لە بەئینگلیزیکردنی کوردی یان بەیۆنانیکردنی ئەڵمانی لەوەدایە کە دەقی سەرچاوە بەشێوەیەک مامەڵەی لەگەڵ بکرێت و بگوازرێتەوە کە لەکاتی خوێندنەوە هەست بەوە بکرێت زمانی کوردی لەو جیڕییەی هاتووەتە دەرەوە و لەڕێگەی ئەم وەرگێڕانەوە خۆی لێککشاندووەتەوە لەپێناو کردنەوەی کۆمەڵێک پێچ و شاڕێی پڕ هەڵبەز و دابەز بۆ پێشوازیکردن لە دەقە ڕەسەنەکە و نواندنەوەی دەقەکە، لانی کەم، وەک ئەوەی هەبووە. بۆ نموونە، لە ئەدەبدا پێویستە دەقی نووسەرێکی هاوچەرخ بەشێوەیەکی ئێستایی و هاوچەرخانە وەربگێڕدرێت نەوەک بە کوردییەکی پەتیگەرا، کە بە تێڕوانینە لاکانییەکە هەر خۆی ئەم هەوڵی کورداندنە بریتییە لە کشانەوەیەک بۆ باوەشە بێخەوشەکەی ئەوی تری سەر بە ئارەزوو: دایک   .[M]Other واتە بەکوردیکردن و کورداندن هەر خۆی هۆکارە بۆ هەژاری و کوشتنی زمان. لای بنیامین، تاکە کەسێک کە لە ئەرکی وەرگێڕ تێگەیشتبێت، ئەوا فرێدریک هۆڵدەرلینی شاعیرە. ئەو لە وەرگێڕانی ئەنتیگۆن و ئۆدیپ پاشای سۆفۆکلیسدا ڕچەوڕێکاری پانویتسی بەکارهێنا، بەڵام زیاد لە ڕاددە ئەم تەکنیکەی پەیڕەو کرد و دەیەویست زمانی ئەڵمانی و یۆنانی یەکبخات، کە بنیامین بە هەوڵێکی “تۆقێنەر” ناوزەدی دەکات. ئەو ڕەتی کردەوە دەقەکە بەخۆماڵی بکات، بەڵام لەم نێوانەدا زیاد لە ڕاددە سەرکێشی کرد و تەنانەت ڕستەسازیی ئەڵمانی بە شێوازی ڕستەسازیی گریکی داڕشتەوە، پانتاییی ڕەمزیی زمانی خۆی خستە ژێر پانتاییی ڕەمزیی زمانێکی تری وەک یۆنانی، ئەم خستنەژێرە بە واتای لەناوبردنی پانتاییی ڕەمزیی زمانەکەی خۆی نایەت، بەڵکوو بە مانای کردنەوە و درووستکردنی پانتایییەکی نوێ دێت کە هەردوو زمانی ئەڵمانی و یۆنانی تیایدا یەکبگرن [ئەی ئاسایییە بڵێین هەوڵەکەی هۆڵدەرلین تێکشاندنی دوو زمان بووە لەپێناو درووستکردنی زمانێکی نوێ؟!]. بۆ ئەوەی ئەم پەرەگرافە تەواو ببێت و درێژەی پێ نەدرێت، پێویستە ئاماژە بەوە بکەین، کە لای بنیامین، ئەم شێوازە نەریتییەش ڕەت دەکرێتەوە وا جەخت لەسەر دوو جۆری وەرگێڕان دەکاتەوە وەک “وشە بۆ وشە” و “مانا بۆ مانا”. وەرگێڕان بە مانا بنیامینییەکە، نە پێویستە لاساییی مانا ڕەسەنەکە بکاتەوە، نە داڕشتنەوەیەکی دەقاودەقییش، بگرە دەبێت بە ئەشقەوە هەوڵی یەکخستن و ئافراندنەوەی شێوازی مانا ڕەسەنەکە بدرێت، هاوشێوەی کۆکردنەوەی کەلوپەل و پارچەکانی پاپۆڕێکی تێکشکاو. وەرگێڕان و دەقی ڕەسەن بریتیین لەم کەلوپەلە کە گوزارشت لە شتێکی باڵاتر دەکەن، ئەمەش بەو مەبەستە نییە کە هەردووکیان پێویستە لە یەکتری بچن، بەپێچەوانەوە دەبێت هەردووکیان لەم قۆرت و گرێیانەدا بەستنگەیەکی گونجاو درووست بکەن.

گەر تێزەکەی بنیامین تێهەڵکێشی تێڕوانینە لاکانییەکە بکرێت، دواجار وەرگێڕان وەک پرۆسەیەکی لێ دێت کە دەیەوێت مەحاڵێتیی خودی وەرگێڕان نیشان بدات. وەرگێڕان وەک دەرگیربوونێک بۆ ڕەمزاندن، بەرجەستەکردنی کۆمەڵێک دالە بۆ نیشاندانی ناوکێکی زبر کە وەرناگێڕدرێت و هەر بە وەرنەگێڕدراوییش دەمێنێتەوە. دەقی سەرچاوەش وەک ئۆبێکت [و ئەوی تری گەورە] ناچارمان دەکات لە غیابی کۆمەڵێک ڕەهەندی زمانەکەمان ڕابمێنین. ئەم تێڕامان و خۆئامادەکردنە دەرهەق بە غیابی زمان وەرگێڕانی لێ دەکەوێتەوە و وەرگێڕانی دەقەکەش بریتییە لە کوشتنی دەقەکە و نواندنەوەی لەناو زمانێکی تر. ئەم نواندنەوەیە هەر خۆی ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ترە لەگەڵ غیابی زمان. واتە وەرگێڕانی دەقێک بۆ سەر چەندین زمانی جیاواز ڕێکاوڕێک هەوڵی نواندنەوەی دەقە ڕەسەنە غیابەکەیە. زیندوومانەوەی دەقەکەش خۆی لە سەرنەکەوتنی وەرگێڕاندا دەبینێتەوە، زیندوومانەوەکەی لەوەدایە کە هیچ وەرگێڕانێک ناتوانێت دەقەکە بەتەواوی وەک خۆی بگوازێتەوە و بینوێنێتەوە. ڕاستە کە دالەکان لەم پرۆسەیەدا هەوڵی گواستنەوەی دالە نەڕەمزێنراوەکانی تر دەدەن، بەڵام مەودایەک هەیە لە توانای دال بەدەرە و ناتوانێت بەتەواوەتی بیکوژێت [بینوێنێتەوە]. نەمریی دەقەکە لە درووستکردنی برینێکی نەمر و ساڕێژنەبوودایە، وەرگێڕانی دەقەکەش داو و دەرمانێکن بۆ ساڕێژکردنی ئەم برینە. کەواتە وەرگێڕانی دەق بەهیچ شێوەیەک بەمانای گەشتکردنی دەقەکە نایەت بۆ ناو زمانێکی تر، بەڵکوو ئەم دەقە هەر لە شوێنی خۆی دەمێنێتەوە و وەرگێڕان دەیەوێت بگات بەو شوێنەی کە دەقەکەی لێیە. دەق ماڵ جێناهێڵێت و تەنانەت دەرگای ماڵەکەشی لەسەر ئێمە قفڵ نادات، ئەوەیشی وا دەکات نەزانین بە چ شێوازێک لە دەرگای دەقەکە بدەین و سەردانی بکەین نوقسانییەکی بونیادی پانتایییە ڕەمزییەکەی وەرگێڕانە. وەکچۆن سوبێکت لە هەوڵی بەسوبێکتبووندا شکست دێنێت و ئەم شکستە بریتییە لە خودی سوبێکت، بەهەمان شێوە بۆ وەرگێڕانیش درووستە، ئەم نەزانینە لە نزیکبوونەوە و لە دەرگادانی دەقەکە بریتییە لە خودی وەرگێڕانی دەقەکە.

[1] نجفی، صالح. (١٣٩٦، ٢٥ خرداد). نامه اول. پیج‌ز مگزین.

[2] Lacan, J. (2006). The subversion of the subject and the dialectic of desire in the Freudian unconscious. In Écrits: The first complete edition in English (B. Fink, Trans.; pp. 671–702). W. W. Norton & Company.

[3] Graph 3 (Lacan, Écrits, 2006, p. 690)

[4] Benjamin, W. (1968). The task of the translator (H. Zohn, Trans.). In Illuminations. Harcourt, Brace & World.

The post شیعری “قەلەڕەش” و نەستە لاکانییەکەی وەرگێڕان appeared first on ژنەفتن.

دەمکرد موتاڵای کۆمەڵێک کتێبی پڕ ڕاز و بەسەرهاتی ئەودەم — [1]

هەرچەن دەچەمیمەوە، خەو دەیبردمەوە، کتوپڕ لەدەرگادانێک بۆرژانی لێ بردمەوە،

چەشنی لێدانێکی ئەسپایی، پیاکێشێتە دەرگای ژوورەکەم

چرپاندم: “هەر سەرلێدەرێکە، پیادەکێشێتە دەرگای ژوورەکەم—

تەنیا ئەمەیە و شتێک نییە بە پێچ و تەم.”

ئاهـ، ڕوون ڕوون بیرمە و یادهێن، لە بەفرانبارێکی هیوابڕی ورەبەزێن؛

هەر سەرەبزووتێکی سەر ئەرزەکەش پەرتەواز و خێوهێن، سازی دەکرد شۆپی دێوەزمەیەکی پڕ ترس و بۆر.

ئارەزووی سبەینێ بووم تاسەمەندانە؛ لە تەقەلادا بووم پڕوپووچانە

لەناو کتێبەکانم بۆ هەتوانی ئەم برینەم، زامی لەدەستچووەکەم؛ لێنۆر—

بۆ ئەو شەنگۆڵە کەمپەیدا و درەوشاوەیەی وا فریشتەکان گازیان دەکرد بە ناوی لێنۆر—

ئەمێستاش لێرە بێناو ماوەتەوە و تاهەتایە بێناو و چۆڵ.

خشەخشە ناسک و ژاکاو و گومانبارەکەی هەریەک لە پەردە ئاوریشمیینەکان

هەژاندمیان، تژیان کردم بە ترسێکی خوونەگرتووی سەمەرە وا هیچوەختێک نەبووە ئەم هەستەم:

بۆ خاوکردنەوەی ترپەترپی دڵم، هەڵستام و چەندپاتەم کردەوە:

“هەر سەرلێدەرێکە داوای هاتنە ژوورەوە دەکات بۆ ژوورەکەم—

تەنیا سەرلێدەرێکی ناوەختە دەیەوێت بێتە ژوورەکەم—

هەر ئەوەندەیە و شتێک نییە زیاد و کەم.”

 دەسبەجێ ڕۆحم گۆڕا و بوێرانەتر؛ لە باری دڕدۆنگییدا نەبوو چیتر

گوتم: “کاکە، یان دادە، لە ناخمەوە بەخشینتان لێ داوا دەکەم.

دەی ڕاستییەکەی خەو دەیبردمەوە، تۆش بە کزە لێدانێکی هێند ئەسپایی و

هێند نەرم و سووک دەتکێشا بە دەرگاکە، بە دەرگای ژوورەکەم،

کە نیوەچڵ لە بیستنی خاترجەم بووم.”— لەم سەروبەینەدا پانوپۆڕ کردمەوە دەرگاکەم؛—

ئەمما جگە لە تاریکاییەکی قەترانیی شتێک نەبوو پێچدار و تەم.

قووڵ لەو تاریکییە ڕامام، سەروەختێکی دوورودرێژ لەوێ وەستام، دەحەپەسام، دەترسام

گومانکرد دەمام، ئەندێشەی خەیاڵگەلێکم دەکرد نەکراوە جورئەتی بینینی لای هیچ کەسێکی دەرەگۆڕ

بەڵام کشوماتییەکە هەروا مایەوە نەشکێندراو، کپوکڕییەکە نەیدەدا کزەیەکی بیستراو

تاقە پەیڤێک لەوێ گوترا پەیڤە چرپێندراوەکە بوو: “لێنۆر؟”

ئەوەم چرپاند و زایەڵەیەک بە سرتە گەڕایەوە: “لێنۆر!”

هیچ شتێکی تر، هەر تەنیا ئەمەیە و پەنهان و چۆڵ.

بامداوە بۆ ناو ژوورەکەم، کڵپەی بوو سەرتاپای ناخ و دڵە گڕگڕتووەکەم،

ئەمجارە لە بەروەخت بەرزتر، هەمدیس بیستمەوە تەقەی دەرگاکەم.

گوتم: “بێ ئەملاوئەولا، دەنگەکە لە پەرژینی پەنجەرەکەوەیە؛

سا با بنۆڕم و بزانم چییە، ئەم ڕازە کپ و ماتە سەر بخەم—

دڵم بۆ چرکەساتێک بسرەوێت و ئەم ئەفسوونە دەرخەم —

ئەفسووس تەنیا فووە بایەکە، شتێک نییە پێچدار و تەم!”

واڵام کرد بەربەندی پەنجەرەکەم لووتوبزووت، هات دەنگی باڵ لێدان و شەقوکوت،

قەلەڕەشێکی ڕۆحزل و مەند، پەیوەست بە ڕۆژگارێکی کەونار و دێرین، شەقاوە باڵی نایە ژوورەکەم؛

نەینواند تەنانەت تیزە ڕێزێکیش، نەدەوەستا و نەدەحەجما بۆ ساتێکیش؛

کەچی بە خوودوخدەی خانمێک یانەخۆ گەورەزادێک، نیشتەوە سەر دەرگای ژوورەکەم —

هەڵنیشتە سەر نیمچەپەیکەری پاڵاس[2]، ڕێک لەبان دەرگای ژوورەکەم —

هەڵنیشت، بێخشپە دانیشت، ئیتر هەر ئەوەندە، شتێک نەبوو زیاد و کەم.

ئەودەم قەلەڕەش پەژارە خەیاڵبردەکانمی وەراند، بەرەو خەندە و بزەی وەرچەرخاند

بەو نیگا توندگرە بەسامەی پۆشیبوویە چاو و دەم

گوتم: “هەرچەند ڕووتەنە شکڵ و شێوەت، قرچالە نیت و خاوەن جورئەت،

ئەی مڕومۆچی تۆقێنەر، قەلەڕەشی دێرینی پەڕەوازەی لێوار شەوگاری تار و تەم

پێم بڵێ ناوە ڕەسەنەکەت لە کەوشەنی ژوورجیهانی ڕازئامێزت [3]بێ زیاد و کەم!”

قەلەڕەش وەڵامی دایەوە: “ئیتر ئەستەم.”

مەدهۆش مام ئەو فڕندە خاووخلیچکە سستەپەڵە وەها ڕوونچەشن وشە دەردەبڕێ

گەرچی چکە وەڵامەکەی پێبەند نەبوو بە مانای شکە پرسیارەکەم

سا گەرەکە تەواو هاوڕابین، نەبووە وەک من تاقە مرۆک و بەختیارترین

وەها بەهرەوەر بووبێتم بە بینینی باڵدارێک بەسەر دەرگای ژوورەکەم—

فڕندە یانیش دڕندەیەکی هەڵنیشتوو لەبان نیمچەپەیکەری سەر دەرگای ژوورەکەم،

بە ناوێکی نائاشنا و سەمەرەی وەک “ئیتر ئەستەم.”

کەچی قەلەڕەش، تەنیای تەنیا بەسەر پەیکەرە سرەوتووەکە هەڵنیشتبوو،

وەک ئەوەی سەرلەبەری ڕۆحی پڕژاندبێتە ناو ئەم وشەیەوە، تەنیا وتی: “ئیتر ئەستەم”.

نەیگوت شتێکی تر— نەیجووڵاند دەنکێ پەڕوباڵی تر—

تا بە ئاستەم منگەوپرتەم کرد: “پێشوەخت لێم هەڵفڕیون زۆرێک هاودەم—

بەیانی ئەویش جێمدێڵێ، وەک چۆن جێیانهێشتم ئارەزوو و هیوای ئەودەم.”

ئەوسا قەلەڕەش هاتەوە گۆ: “ئیتر ئەستەم.”

بە وەڵامێکی هێند لەبار و گونجاو، لە ئاست پچڕانی کپوماتییەکە ڕاچڵەکاو،

گوتمە خۆم: “ئەرخەیانم ئەوەی دەیڵێ تاکە دەسمایەیەتی بێ زیاد و کەم

چنگی کەوتبێ لە ئەربابێکی بەدشانس و کڵۆڵ

ئەربابێک وا ڕۆژەڕەشی شۆپەوشۆپ ڕاوی ناوە تا هەڵبەستەکانی باربەست کراون لە داخ و خەم —

تاکو بەستەی پرسەباری تەما و هیوا لەکیسچووەکانی کۆڵکێشکران لە هەمان باری ماخۆلیا و خەم

بارکراو بە سەنگ و گوشاری: ‘ئەستەم — ئیتر ئەستەم'”.

هەمدیس قەلەڕەش پەژارە خەیاڵبردەکانمی وەراند، بەرەو خەندە و بزەی وەرچەرخاند،

یەکەوڕاست کورسیێکی ڕاحەتم ڕاکێش کردە بەر فڕندەکە، بەردەم پەیکەر و دەرکی ژوورەکەم،

ئەوسا لەناو کورسییە قەدیفەکە خۆم قووڵپاند، خەیاڵ دوای خەیاڵم لە یەکتری دەئاڵاند

واقوڕماو لە باڵندەی کەوناری شووم و جیهانی ئەودەم —

تۆبڵێی قەلەڕەشی شێلگری بارناخۆشی قاقڕی ورەبەری نەگریسی کەوناری ئەودەم

مەرامی چی بووبێت لە قیڕاندنی: “ئیتر ئەستەم.”

زارم نەیگوت یەک دەنکە بڕگە، دانیشتم بە خەیاڵ و گومان دەستەویەخە

لەو باڵدارە چاو گڕکێشەی ئەمێستا دەیسووتاند کڕۆکی ڕۆحە بارخەمەکەم؛

دانیشتم پتر دەبووم نوقم و نخوون، سەرم لارکردەوە ئاسوودە و ڕوون

لەسەر باڵنجی ئەو کورسییە ئەرخەوانییە مەخمەڵییەی دەبریقایەوە لەژێر چرا نەبزواوەکەی فانووسەکەم،

ئەو نێوپۆشە ئەرخەوانییە مەخمەڵییەی دەبریقێتەوە لەژێر چرا نەبزواوەکەی فانووسەکەم،

ئاهــ، جارێ تر نایەتەوە سەری، ئیتر ئەستەم!

ئەودەم ئەندێشەم کرد هەوا خرسەک دەبوو و تێکترنجاو، بە قانگی عەتری بخوورێکی نابەرچاو

بردەوهێن ڕایدەژەند فریشتەی باڵا، تەپەوخشپەی پای جرینگەجرینگیان بوو لەسەر ئەرزە دارینەکەم.

زیکاندمە خۆم: “لێقەوماوی بەستەزمان، خوا بۆ تۆ ناردوویەتی، بەو فریشتەیە بۆت هاوردوویەتی؛

وردیلەیەک حەسانەوە، پشووێکی کورتەماوە، بە شەرابێکی پەرجووتیرە بۆ خامۆشکردنی یاد و بوویەری لێنۆرەکەم؛

قووڵ هەڵیقووڕێنە، گوڕی کە ئەم شەرابە زامڕەوێنە، با لەیاد بکرێت پەژارەی لێنۆرە لەدەستچووەکەم!”

وەڵامی دایەوە قەلەڕەش: “ئیتر ئەستەم.”

گوتم: “پێشبین! وەیا هۆ قێزەوەنی سەربار پێشبینی بەدڕەسەن! — گەر فڕندە بیت یانیش ئەهریمەن! —

گەر ڕەوانەی کردبێتی ئەهریمەن، یانیش تووڕهەڵدرابیتە ئەم زەمینە بە باهۆزێکی تار و تەم،

تەنیای کزوماتی خاڵی لە ترسان، لەسەر زەمینێکی تەلەسماویی و چۆڵستان —

لەم ماڵە خێوڕیزەی پڕتارمایی — پێم بڵێ بەدروستی و ڕاستی، دەپاڕێمەوە و تکا دەکەم:

ئەرێ هەیە — هەیە هەتوانێک لە گرد و تەپۆڵکە پیرۆزەکانی ئەودەم[4]؟ — بڵێ پێم — پێم بڵێ، تکا دەکەم!”

قەلەڕەش گوتی: “ئیتر ئەستەم.”

دیسان گوتم: “پێشبین! وەیا هۆ قێزەوەنی سەربار پێشبینی بەدڕەسەن! — گەر فڕندە بیت یانیش ئەهریمەن!

بۆ خاتری ئەو بەهەشتاسمانەی لەبانمان نووشتاوە— بۆ خاتری ئەو یەزدانەی ستایشی دەکەین بێ زیاد و کەم —

بڵێ بەم ڕۆحە کۆستکەوتووەی مات و مەلوول، داخۆ لە فیردەوسی تەریک و دوور،

ئامێزگر دەبم بەو شۆخە دەستلێنەدراوە پیرۆزەی فریشتەکان گازیان دەکرد بە ‘لێنۆرەکەم’ —

باوەشگر دەبم بەو شەنگۆڵە کەمپەیدا و تیشکدەرەی وا فریشتەکان گازیان دەکرد ‘لێنۆرەکەم؟’”

قەلەڕەش قیڕاندی: “ئیتر ئەستەم.”

هەڵبەزیم و لێم گوڕاند پشووتەنگ: “باڵندە وەیا شەیتانی دڕندە! ڕێبدە ئەم وشەیەی لێکبوونمان ببێتە مۆر و بەرژەنگ.

بگەڕێوە نێو توندەبای تیژوتەنگ، بایدەوە نێو کەوشەنی ڕاخستەی مەرگاویی، نیشتنگەی ڕەشتاڵەی تومان و تەم!

بۆ ئەو چەوتەوشانەی ڕۆحت هەڵیڕشتن چەتوون و سەختناک! تاریکە شاپەڕێکیش مەهێڵە وەک ژێتۆن و میناک،

واز لە تەنیایی ڕووتم بێنە و مەیخە ناو جل و پۆشاک! — دابەزە لە پەیکەری بان ژوورەکەم!

دندووکت لە دڵم وەدەربێنە، لایبەرە کۆتە و کەلاکت بەسەر دەرگای ژوورەکەم!”

قیڕاندی قەلەڕەشی تۆخڕەنگ و تەم: “ئیتر ئەستەم.”

قەلەڕەشی هێشتا هەڵنیشتوو و نەبزواو، دانیشتووە مات و هەڵترووشکاو

لەبان نیمچەپەیکەری ڕەنگپەڕیو و بزرکاو، ڕێک بەسەر دەرگای ژوورەکەم؛

چاوەکانیشی دروست و یەکبین، هاوچەشنن بە چاوی شەیتانێکی خەوبین،

چرا بریسکەدارەکەی فانووسەکەش، سایەکەی هەڵدەڕێژێتە سەر ئەرزی ژوورەکەم؛

ڕۆحیشم ڕاکشاو لەژێر خەفکەی ئەم سێبەرە تەنیوەی سەر ئەرزی ژوورەکەم

نابینێ ئاواڵە و دەرەتان بۆ هەردەم — ئیتر ئەستەم!

چەند ڕستەیەک دەربارەی شاعیر

لەنێو پانتایی ئاڵۆز و تاریکڕێژی ئەدەبیی گۆتیکدا، پۆ (١٨٠٩-١٨٤٩) لەو دەنگانەیە وا هەمیشە بە زایەڵەیەکی قووڵی تەنراو و هۆشبەر سەرتاپای ناخی خوێنەر دەهەژێنێت. هەر وشەیەکی بە دەربڕینێکی چڕبێژ ژوورۆچکەیەکی تاریکی پڕ لە نهێنی لەناو هزرماندا دەکاتەوە کە تیایدا ترس و تاسەباریی، تاوان و ئارەزووێکی بێکۆتا بە کێش و سەروایەکی ڕووەودوا بە قووڵایی ناخماندا ئاواز دەچرپێنن. خوێندنەوەی پۆ دەمەونخوونبوونە بەنێو قووڵایی داڵانە پێچەڵاوپێچەکەی ناخی مرۆڤ. داڵانێک وا عەشق دەگۆڕێت بۆ لەدەستچوون، لۆژیک و ئاگایی لەرزیوئاسا بەرانبەر ئەندێشەیەکی تیژڕەوی تاریکی ترسێنەر، هەڵدەکورمێن. هەڵە نییە گەر بڵێین تاقە نووسەری سەردەمی خۆی بوو کە جوانیی لەنێوان ترس و تۆقیندا بینی، بەختەوەری لەنێو بێهیوایی، و ترپە و ژەنینی ژیانیش لەنێو کڕۆکی هۆڤێتیی. شیعرەکانی جیاواز لە هەر پارچە نووسینێکی تری، لەمەڕ جیهان و بابەتێکی دەرەکییەوە نین، بگرە ڕۆچوونە ناو نیوەشەوێکی ناواخنبووەوەمانە وا هەریەک لە ئێمە لەناو دەروونە تاریک و لێڵەکەماندا، قفڵمان داوە.

“پۆ” وەک تاقە ناوێک ماتەوزەی ئەوەی تیایە کۆی قورسایی ئەدەبیاتی گۆتیک هەڵبگرێت. هەرچەندە گۆتیک تەنیا بینا ڕووخاو و قەڵا ترسێنەرەکانی سەدەکانی ناوەڕاست ناگرێتەوە کە بە بروسکە و هەورەتریشقەی خێوئاساوە دەورەدرابێت [بەڵکوو ئەو ئەدەبیاتە تەمتومانەی سەدەی هەژدەیەمیش دەگرێتەوە کە هەستی تۆقین و ترس وەک شاهێزی بونیادی دەقەکانی لە هەموو گۆشە و گوێ چەمێکی وشەکان حزووریان هەیە. هەڵبەت، تەوری شووم و قەترانیی ڕۆمانتیسیزمی تاریکی ئەوکاتی ئەمریکاش بەدەست کەسێکی پڕاوپڕ لەم تایبەتمەندییانە بوو: ئێدگار ئالان پۆ]. نووسینە تاریکەکانی پۆ دەستەویەخەن بە خێچکردنەوەی دەروونی مرۆڤ. شیعرەکانی چەشنە نووسینێکن وا لە منداڵدانی ترسە شاراوە و ئارەزووە لاڵکراوەکانەوە لەدایکبوون. تاراماییەکانی پۆ یادەوەریین. دێوەزمە و دەعباکانی سۆز و ئەڤینن. خانوو و ژوورە تۆقێنەرەکانیشی ڕووبەرە دەستەپاچەبووەکەی هزرن. لەم شیعرەیدا، قەلەڕەش، کە هەم بەناوبانگترین شیعری ناوبراو و هەمیش سەردەمەکەی خۆیەتی -واتە ڕۆمانتیسیزم-، پۆ وێنەی باڵندەیەک وەردەگێڕێتە سەر ڕەمزی بیرنەچوونەوەیەکی بێکۆتا، وەک ئەوەی بڵێین شەقەی دوو باڵی قەترانیی بۆ تاهەتایە لە ئاسماندا ئاوازی پەژارەیی دەچڕێنن. شیعرەکە لە یەک کاتدا هەم ئاوازدارە و هەمیش سەرووئاواز. بە مانایەکی تر، ئاواز و مانای دەقەکە بەشێوەیەکی هێند پێکداچوو بەنێو یەکتری ئاخنراون، کە فەرامۆشکردنی هەر کامێکیان لەقکردنی ئەوەی دیکەی لێ دەکەوێتەوە.

سەرچاوە

Poe, E. A. (1902). The Raven. In J. A. Harrison (Ed.), The complete works of Edgar Allan Poe.

[1] — بۆشایی درێژ لە شیعرەکانی پۆ هاوشێوەی وشە دووبارەبووەکانی ئامادەییەکی زۆریان هەیە کە ئاماژەن بۆ وەستانی شاعیر یاخود پچڕان لە هزر یانیش نووسین، بەمەش تۆنگۆڕکێیەک دێنێتە ئارا و لەپاڵ ئەمەشدا، ناجێگیریی و دڵەڕاوکێی دەروونیی شاعیر نیشان دەدەن.

[2] ئەم پەیکەرە ئاماژەیە بۆ خواژنی دانایی لە ئووستوورەی یۆنانییدا. هەرچەندە لە ئووستوورەی یۆنانیی ئەتێنا وەک خواژنی دانایی هەژمار دەکرێت، کە لە مێشکی زیوس لە-باوک-دەبێت، بەڵام لە هەندێ گێڕانەوەکاندا ناوی پاڵاس لەبری ئەتێنا بەکاردێت، گوایە پاڵاس پەرییەک بووە و جارێکیان خۆی و ئەتێنا زۆرانبازییەکی هاوڕێیانە دەکەن، ئەتێنا لە ئانوساتی دۆڕاندا دەبێت و زیوس بە بینینی ئەمە -ئەگەرچی زۆرانبازییەکە هاوڕێیانە بووە- تووڕە دەبێت و بە قەڵغانەکەی خۆی پاڵاس دەکوژێت. لە ئەنجامدا ئەتێنا تووڕە دەبێت و وەک ڕێزلێنان و شکۆیەک بۆ پاڵاس، ناوەکەی دەخاتە سەر ناوی خۆی، واتە هەردووکیان چ ئەتێنا و چ پاڵاسیش ئاماژەن بۆ خواژنی دانایی.

[3] لێرەدا شاعیر پێچێکی پێویست لێدەدات و لە ئووستوورەی یۆنانییەوە بەرەو ئوستوورەی ڕۆمانیی دەگیرسێتەوە، کە لە دەقەکەدا بەمشێوەیەیە  “Night’s Plutonian shore”، پلوتۆ ئاماژەیە بۆ سەردار، یاخود خواجیهانی ژێرەوە، جیهانی ژێرەوەش واتە جیهانی مردووەکان، کە لە ئووستوورەی یۆنانییدا هەیدیس سەرداری ئەم جیهانەیە و ڕۆح و کێشانی ڕۆح لەژێر دەسەڵاتی ئەودان. Plutonian لەم بەستێنەدا بە مانای ئەو شوێنگەیە دێت وا پلوتۆ تیایدا دەسەڵاتدارە. Nightیش هەروا بەسادەیی مانای شەو نادات بەدەستەوە، بەڵکوو مەبەست لێی جیهانەکەیە، واتە ئەو جیهانەی کە پلوتۆ تیایدا حوکم دەکات جیهانێکی تاریکە چەشنی شەو، بۆیەش لە وەرگێڕانەکە جیهان لەبری شەو بەکارهاتووە. پۆ مەبەستی لەو ئاماژەدانە شوێنگۆڕکێکردنێکە بە قەلەڕەشێکی ئاساییەوە بۆ ئۆبێکتێکی مەرگاویی ڕەمزدار، کە نیگابڕکێ لەگەڵی بە بیرهێنەرەوەی لەدەستچووەکان کۆتایی دێت.

[4] لێرەدا پۆ ئاماژە بۆ شوێنێک دەکات بە ناوی جەلعاد “balm in Gilead”، کە لە ئینجیلدا لە کتێبی جێرێمایا [ئیڕمیا]دا ئاماژەی پێ کراوە وەک شوێنێک وا ماتەوزەی خودای تیادا شوێنگر بووە بۆ ڕەوینەوە و نەهێشتنی ئازارە دنیاییەکانی مرۆڤ. لە ئەمڕۆدا، ئەم شوێنە دەکەوێتە باکووری ئوردن، کە ناوچەیەکی شاخاویی و بەپیتە.

The post قەلەڕەش appeared first on ژنەفتن.

لەم دواییانە، سلاڤۆی ژیژەک چەند وتارێکی سەبارەت بەم جەنگەی ئێستا نووسی کە ئەمەیان یەکێکە لە وتارەکان. تایبەتمەندیی ئەم وتارە خۆی لە چەند تۆنێکی پێکداچووی دیاردە جەماوەری، ڕووداوە سیاسییەکان و ڕاستبینیی دەروونشیکارییدا دەبینێتەوە. ژیژەک بە نموونە وەرگرتنی ترەمپ وەک باوکێکی سوپەرئیگۆیی وتارەکەی تا کۆتایی درێژە پێ دەدات، وەک ئەوەی ترەمپ دەربڕی شتێکی زیاتر بێت و هەر تەنیا سەرۆکێک نەبێت.

وتارەکە وەک لە ناوەکەی دیارە چەند چەمکێکی لاکانی لەخۆ گرتووە و هەر یەک لە چەمکەکان وەک ڕەهەندێک بۆ لێکدانەوەی ترەمپ بەکار هێنراوە. بەڵام بەر لە دەستپێکردنی وتارەکە، لێرەدا گەر بە کورتییش بێت پێویستە بەرچاوڕوونییەک سەبارەت بە چەمکەکان بدرێت. ژیژەک یەکێک لەو دوو چەمکانەی کە بەکاری هێناون بریتین لە سینتۆم و سەمپتۆم. دیارە لای لاکان، سەمپتۆم دالێکی تەمومژاوی و نەستەکییە کە بە لێکدانەوە و دەرگیربوون لەگەڵیدا مانا شاراوەکەی دەدۆزرێتەوە و بە جۆرێک لە جۆرەکان چارەسەریش دەکرێت. بەڵام سینتۆم (یانیش ئەڵقەی چوارەم) بەتەواوی جیاوازە لە سەمپتۆم، لەبەر ئەوەی سینتۆم زۆربەی جار خاوەن جەوهەرێکی بۆش و لە مانابەدەری ژویسانسە کە لێک نادرێتەوە. ئەرکی سینتۆم و کاریگەرییەکەی بۆ بەستنەوەی هەر سێ پانتایییەکەیە بە یەکترییەوە. واتە گەر سەمپتۆم دالێکی گرێدار بێت و بە کردنەوەی گرێکە چارەسەر بکرێت، ئەوا سینتۆم ئەو گرێیەیە کە ناهێڵێت ئەڵقەکانی سێ پانتایییەکە لە یەکتر بترازێن و لەپێناو بەستنەوەیان وەک ئەڵقەی چوارەم دەمێنێتەوە، تاکو واقیعە بەرجەستەبووەکە بۆ سوبێکت بهێڵێتەوە و بەمەش سوبێکت لەڕێگەی ئەم گرێیەوە ئارەزوو، سوبێکتیڤیتە و تەنانەت فەنتازیاکەشی ڕاگیر بکات. ئێمە وەک سوبێکت لە ژیاندا خاوەن ئارەزوو و فەنتازیای تایبەت بە خۆمانین کە وا دەکات بە واقیعەوە ببەسترێینەوە، واتە هەریەک لە ئێمە خاوەن سینتۆمی خۆیەتی و لە ئاستە دەستەکۆیییەکەش هەر گرووپ یانیش نەتەوەیەک سینتۆمێکی هەیە و بەیەکەوە گرێیان دەداتەوە، وەک چۆن ژیژەک ئاماژە بۆ وشە هەڵەکەی ترەمپ دەکات کە لە وشەیەکی هەڵەنووسراوی بێماناوە بوو بە سینتۆم و ڕەمزی چێژوەرگرتن، و لەم نێوانەدا هێڵێکی کۆمەڵایەتییشی هێنایە ئارا. تایبەتمەندییە سەرەکییەکەشی ئەوەیە کە هەڵگری ژویسانسە. واتە سینتۆم لەڕێگەی لەخۆگرتنی ژویسانسەوە سوبێکت بە پانتایییە ڕەمزییەکە گرێ دادەتەوە، و جەوهەری ژویسانسەکەش هەندێکجار مانادارە و هەندێکجاریش بەدەرە لە هەر مانایەک، وەک ئەوەی ژیژەک لە وشەکەی ترەمپدا دەری دەخات، و هەر ئەمەشە سوبێکت ئەرکدار دەکات تاکو لەگەڵی هاوشووناس بێت. چونکە بە هاوشووناسبوون لەگەڵ ئەم سینتۆمە خاڵێکی جێگیری ژویسانس پێک دێت و پانتایییە ڕەمزییەکە لە لادان دەپارێزێت.

ژیژەک بە هێنانی هەردوو چەمکی سینتۆم و ژویسانس، ئەوە بۆ خوێنەر ڕوون دەکاتەوە کە بەشێکی گەورەی ئایدۆلۆژیا هێندەی لە هەوڵی دابینکردنی چێژدایە، ئەوا هێندە لە هەوڵی ڕێکخستن و خۆگرتنەوەدا نییە وەک خەڵکی پێیان وایە. لێرەشدا پێویستە ڕاوەستەیەک لەسەر چەمکی ژویسانس، ژویسێنس و زێدەچێژ بکەین کە لە وتارەکەدا کەمتازۆر وەک یەک بەکار دەهێنرێت. لە دەروونشیکاریی لاکاندا، ژویسانس [Jouissance] (کە لە وەرگێڕانە ئینگلیزییەکاندا هەر بە Enjoyment وەرگێڕدراوە) و زێدەچێژ [Plus-De-Jouir] (Surplus-Enjoyment) هەمان شتن، بەڵام بە چەند دیوێک لە یەکتری جیاوازن. ژویسانس وەک چێژێکی سەرڕێژ هەمیشە زیادەیە و ئازاربەخشە کە بۆ ئەودیو پرەنسیپی چێژ دەڕوات. لەپاڵ ئەمەدا زێدەچێژ هەیە کە بەشێوەیەکی دیاریکراوتر ئەم زیادەیە لەپێناو جەختکردنەوەی چێژ/ژانەکە زەقتر دەکاتەوە، واتە لەو ڕاستییە دڵنیامان دەکاتەوە کە ژویسانس وەک زیادەیەک هەمیشە لەگەڵ چێژدا باربەستە بە ژان. بە درێژاییی ئەم وتارە، ژیژەک ژویسانس بەکار دەهێنێت و دواتر بۆ جیاکردنەوەی ژویسانس لە چێژی ئاسایی، چەمکی زێدەچێژ بەکار دەهێنێت. دواتریش جیاوازیی نێوان ئەم دوو چەمکە بە ڕاڤەکردنی گوتارەکەی ترەمپ نیشان دەدات، بەتایبەتی کاتێک لە لێدوانەکەیدا دەڵێت: “ئێمە هێندە سەردەکەوین کە چیتر ناتوانین بەرگەی ئەو هەموو سەرکەوتنە بگرین.” دالی “سەردەکەوین” لێرەدا دەرخەری چێژێکی نائاسایی و زیادەیە کە سنوورەکانی خودی چێژی بڕیوە و گەیشتووەتە ئەودیو پرەنسیپی چێژ. بەڵام دووبارەکردنەوەی ئەم چێژە نائاسایییە و ئەزموونکردنی بەشێوەیەکی ناچاری و بێ گوێدانە ڕەزامەندبوون دەمانگەیەنێتە فۆڕمێکی تری ژویسانس کە وەک زیادەیەک دەمێنێتەوە و دەبێت بە زێدەچێژ (Surplus-Enjoyment)، کە هاوشێوەی چێژوەرگرتنێکی زیاد و گەیشتن بە ژان لە ڕێی ئۆبێکتەکەوە کار ناکات، بەڵکوو وەک ڕەمزێکی بیرهێنەرەوە و جووڵەی ئارەزوو دەمێنێت وا شکستی هێناوە لە دەستخستنی ئۆبێکتەکە. واتە سوبێکت لێرەدا چەند زیاتر سەربکەوێت، هێندەش نوقسانییەکەی زەقتر دەبێتەوە و لەگەڵیشیدا پاڵنەرەکە دەیخاتە سووڕی دووبارەبوونەوەوە. بەم مانایە، فرمانی سوپەرئیگۆ لاکانییەکە لەبری چێژ وەرمەگرە و قەدەغەکردن یانیش خۆگرتنەوە دەگۆڕدرێت بۆ “چێژ وەربگرە! زیاتر و زیاتر سەربکەوە!” تاکو سوبێکتیڤیتەی سوبێکت بەتەواوی بخاتە ناو شۆرتێکی بێکۆتاوە کە تیایدا ژویسانس بە بەردەوامی وەک پاشماوەیەک بمێنێتەوە. لەپاڵ ئەمانەدا ژویسێنس (Jouis-sense) بوونی هەیە و بەمانا سادەکەی ئەمەش هەر ژویسانسە بەڵام لە مانادا. چۆن؟ ژویسانس مەحاڵە ڕاستەوخۆیانە ئەزموون بکرێت، بۆیە ئەو ساتەی دەیخەینە ناو وشە و دالەکانەوە دەبێت بە ژویسێنس، دەبێت بە ژویسانسێک کە سوبێکت لەژێر باری ماناکانەوە دەرگیری دەبێت، بەڵام لێرەدا غیابی مانا بووەتە خودی مانا. بە مانایەکی تر، چێژێکی زیادە بە دالێکی خاڵییەوە گرێ دەدرێت و بە دووبارەکردنەوە و هاوبەشکردن ئەزموون دەکرێت، لەبەر ئەوەی وشەکە هەم هەڵگری بێمانایییە و هەمیش ژویسانس، هەروەک سینتۆمەکەی ترەمپ کە خاڵییە لە هەر مانایەک و بارکراویشە لە ژویسانس.

سەبارەت بە پەیوەستیی ئێمە بە تێما و ناوەڕۆکی نووسینەکە، بەگشتی دەکرێت لەڕێگەی ئەم وتارەوە دووبارە گومان بخرێتەوە سەر هەندێک شت. بۆ نموونە، بۆ ئێمەی کورد ئەم باوکە سوپەرئیگۆیە و قێزەوەنە کە ترەمپە و لەپاڵیشیدا نەتەنیاهوو وا جار لەدوای جار بە دڵی خۆیان ئارەزووی سوبێکت بە ئاراستەیەک لار دەکەنەوە، ئەوا وەک -گەر لە نادڵنیاترین باریشدا بێت- ئامرازێک دەبینرێن کە ئەو پانتایییە ڕەمزییەی گەیشتووەتە بنبەست تێکبشکێنن و بەشێوەیەک فەنتازیای کورد بە واقیعە لەرزۆکەکە نەخشەکێش بکەنەوە. واتە تیۆریزەکردنی ژیژەک بۆ ئەم دۆخە لە ئاستە گڵۆباڵەکەدا ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرە، بەڵام لە ئاستە بەشەکییەکەیدا، واتە وەک کورد، قبووڵکردنی ئەم تیۆریزەکردنە و سەیرکردنی ئێران وەک قوربانی دەست ئیمپریالیزم و سەرمایەداری جۆرێکە لە هەڵاتن لە تیۆری و دژوارتر لەوەش کوێربوونە بەرانبەر واقیع. بە مانا هیگڵییەکە گەر ئەم ئێرانەی وا وەک ڕەمزی دژەئیمپریالیزم نیشان دەدرێت تا دوورترین سنووری خۆی ڕابکێشین، دەردەکەوێت کە تیۆریزەکردن تەنیا دەتوانێت دیوێکی ڕەمزی بپێکێت و بە ئاستە ڕیاڵییەکەی نەگات کە مێژووێک دەردەخات خەڵتانە بە خوێنی دەیان هەزار و بگرە سەدان هەزار کورد. واتە لەم بارەدا خوێندنەوەکەی ژیژەک یان هەر خوێندنەوەیەکی تر گەر لەڕێگەی تیۆریزەکردنەوە جیهان وەک گشتێک بخوێنێتەوە، ئەوا لە ئاستە بەشەکییەکەدا تا ئاستێکی زۆر کورت دەهێنێت و نەستە چەپێندراوەکەی ژێر ئەم سیستەمە لەبیر دەکات. “ڕۆح ئێسقانە”کەی هیگڵ دەقاودەق ئەم ڕاستییە چڕتر دەکاتەوە، کورد ئێسقانێکە لە ڕۆحی تیۆریزەکردندا. واتە حەقیقەتەکە بۆ ئێمە تەنیا سەیرکردنی ترەمپ نییە وەک پەتییترین فۆڕمی سوپەرئیگۆ، بەڵکوو ئەم سوپەرئیگۆیە مشەخۆرە دووچاری دۆخ و بڕیاری جیاوازترمان دەکاتەوە، ڕەنگ بێت فرمانەکەی کەلێنێک بۆ کورد بکاتەوە لە پانتاییی ڕەمزیی ئێراندا، بەڵام ئەوەی دەمێنێتەوە سەر کورد ئەزموونی سیاسی و ژیندەروونی خۆیەتی کە پێکەوە بەڵگەی واقیعێکی کۆنکرێتی مێژووییی پڕ لە هەڵبەز و دابەز دەدەن و ڕێگە نادەن ڕۆح هەروا بەسادەیی لە کەلێن یاخود پەراوێزێکدا ئەبستراکت ببێتەوە. 

ترەمپ وەک خوێنەری لاکان

هێڵی فیکریی ژاک لاکان بۆ تێگەیشتن سەختە، بەتایبەتی کاتێک لەپێناو شرۆڤەکردنی پەیوەندیی پارادۆکسانەی نێوان زمان و ژویسانس دەست دەداتە وشەداڕێژی، وەک ژویسێنس (زێدەچێژ-لە-مانا). یەکێکی تر لەو تازەوشانەی هەمان پەیوەندی دەپێکن بریتییە لە سینتۆم [ئەڵقەی چوارەم/ Le Sinthome]، کە جیاوازە لە سەمپتۆم [دەردەنیشانە]. سینتۆمەکان جۆرێکن لە “پارچەی ژویسانس”، بەو مانایەی بچووکترین یەکەن کە تیایاندا زمان و ژویسانس تێکهەڵکێشی یەکتری دەبن. سینتۆمەکان یەکەیەکی نیشانەی پڕ لە ژویسانسن، بۆ نموونە، هەر وەک خوویەکی چکۆلانە کە بێ وەستان و بە شێوەیەکی دووبارەبووەوە ئەنجامی دەدەین.

ئایا سینتۆم بچووکترین بەشی پێوانەکراوی ژویسانس نییە، بچووکترین و بنەڕەتترین کۆمەڵە؟ سینتۆم لە توانایدا هەیە یارمەتی دروستکردنی پەیوەندییەکی کۆمەڵایەتییش بدات، و لە شێوەی ڕێوڕەسمێکی بەتاڵ یاخود وەک نوکتەجاڕییەکی بێمانا مامەڵە بکات [شتێک کە خەڵکی بەشێوەیەکی پاتەبووەوە لەگەڵ یەکتری هاوبەشی دەکەن بەبێ ئەوەی مانایەکی ڕاستەقینەی هەبێت]. لە ٢٠٢٤ەوە، نوکتەجاڕییەک کە زۆر تەشەنەی کرد “شەش-حەوت” بوو: ئەم نوکتەیە نە هیچ مانایەکی شاراوەی هەبوو، نە خاوەن کۆدێکی نهێنیش بوو، تەنیا دوو ژمارەی گوتراوی یەک لە دوای یەکی لەخۆ گرتبوو. دەستەواژەی “شەش-حەوت”، لە مانا مۆدێرنەکەی، زیاتر بۆ گۆرانییەکەی ڕاپەری فیلادێلفی “سکریلا” دەگەڕێتەوە، لە ٢٠٢٤دا لە گۆرانی دوت دوت. لەم ڕاپەدا، ئەم دەستەواژەیە دەکرا ئاماژە بێت بۆ کۆدی ڕادیۆی پۆلیس، یان شەقامی ٦٧ەم، یانیش شتێکی تر. دواتریش لە زنجیرەی باخی باشووردا دەرکەوت، دوای ئەوەش بە هەموو شوێنێکدا بڵاو بووەوە.

“ئەمە جۆرێک نوکتەجاڕیی ناو خەڵکییە کە تەنیا بۆ خۆی دەگەڕێتەوە، ئەمە جگە لە توانستی منداڵێکی سێزدە ساڵان کە بۆ بێزارکردن و هەراسانکردنی دەوروبەری بە بێئۆقرەیییەوە ئەسپێکی مردوو شەلاق وەشێن دەکات، هیچ شتێکی تر نییە. لە هەندێک شوێندا، دەستەواژەکە ئاماژە بە جووڵەی دەست دەکات: دوو ناولەپی هەڵگێڕدراو وەک تەرازوو یەک لە دوای یەک بۆ سەرەوە و خوارەوە.“^[1]

ئەمە هەر بەسادەیی بێمانا نییە؛ ماناکەی هەر خۆی لەژێر بێماناییدایە. نوکتەجاڕییەکی لەم شێوەیە تا کاتێکی دیاریکراو دەمێنێتەوە، بەزۆری لە ساڵێک زیاتر ناخایەنێت، و “شەش-حەوت”یش چووەتە ژێر سێبەری نوکتەجاڕیی تر.

دۆناڵد ترەمپ لە سەروبەندی قۆناغی یەکەمی سەرۆکایەتییدا، نموونەیەکی ڕێکاوڕێکی ئەم جۆرە سینتۆمەی دروست کرد کە وەک پەیوەستییەکی کۆمەڵایەتی بەکار دەهێنرا لەنێوان خەڵکی. لە تویتێکیدا کە دواتر زۆر بەناوبانگ بوو،  نووسیبووی: “سەرەڕای بەردەوامیی ڕووماڵی نەرێنییCovfefe.”^[2] ترەمپ هەرگیز ئاماژەی بەوە نەدا کە تویتەکە هەڵەیەکی ڕێنووسی تیابوو؛ دوای ئەوەی تویتەکەی سڕییەوە، دووبارە تویتی کردەوە: “کێ دەتوانێت مانای ڕاستەقینەی ‘Covfefe’ بدۆزێتەوە؟؟؟ چێژ وەربگرن!“^[3] ڕاستی گوت: “Covfefe” ئەو شتەیە کە لاکان پێی دەڵێت سینتۆم [ئەڵقەی چوارەم]، نەک سەمپتۆم کە ڕەمزێکی نهێنی لەخۆ دەگرێت و ڕێگە نادات لەژێر لێکدانەوەدا ڕاستەوخۆ ئاماژەی بۆ بکرێت، بەڵکوو سینتۆم فۆڕمێکی دیاریکراوی بێمانایە کە چێژ چڕتر دەکاتەوە. لەکاتێکدا دەکرێت سەمپتۆم لەڕێگەی لێکدانەوەوە چارەسەر بکرێت، بەڵام سینتۆمەکان شتانێکن پێویستە سوبێکت فێر ببێت بەتەواوی لەگەڵیان هاوشووناس بێت: ئەوان بنچینەی کێیەتیی سوبێکت پێک دێنن، گەر سینتۆمەکان ون ببن، سوبێکت خۆی پارچەپارچە دەبێت.

ترەمپ لەسەر هەقە وەک فرمانێک ئاماژە بە چێژوەرگرتن بکات: “چێژ وەربگرن!” کاتێک بەشێوەیەکی گەمژانە چێژ لە “Covfefe” وەردەگریت، ئەوا بۆ سەرووی زمان (یانیش تەنانەت ژێرەوەی زمان) لە مانایەک بۆ گفتوگۆکردن و ئاڵوگۆڕکردنی ناوەڕۆکی مەدلولەکانەوە دەڕۆیت بۆ ئەزموونکردنی دالەکان وەک چڕبوونەوە و فۆڕمی جێگیری ژویسێنس [ژویسانس لە مانادا]. کەواتە جێی سەرسووڕمان نیییە کە “چێژ وەربگرن!“ەکەی ترەمپ لە پەتییترین فۆڕمدا وەک فرمانێکی سوپەرئیگۆ کار دەکات. ئێمە بەگشتی وەک بریکارێکی ئەخلاقیی سادیست و بێبەزەیی لە سوپەرئیگۆ فرۆیدییەکە تێدەگەین کە هەمیشە بە داواکردنی مەحاڵ دەمانشڵەژێنێت و دواتریش بە چێژەوە سەیری ئێمە دەکات کاتێک شکست دێنین لە جێبەجێکردنی داواکانی. هەرچۆنێک بێت، لاکان پێشنیاری هاوسەنگییەک دەکات لەنێوان ژویسانس و سوپەرئیگۆ: ئەویش ئەوەیە کە چێژوەرگرتن لە شتێک تەنیا شوێنکەوتنێکی خۆبەخۆی ئارەزووەکانت نییە؛ بەڵکوو شتێکە کە ئێمە وەک ئەرکێکی ئەخلاقیی سەیر و شێوێنراو ئەنجامی دەدەین. ژویسانس هەر خۆی شتێکە کە مشەخۆری بەسەر چێژی مرۆڤدا پەیڕەو دەکات، بەجۆرێک دووچاری لادانی دەکات کە سوبێکت بتوانێت زێدەچێژ لە خودی ناخۆشی و ناچێژدا بەدەست بهێنێت.

بۆ ئەوەی لەم هاودژییە تێبگەین، پێویستە دوو جیاکاریی تر کە لەلایەن لاکانەوە ڕوون کراونەتەوە، بناسێنین: یەکەمیان جیاوازیی نێوان ناو-ی-باوک (باوک وەک فیگەری دەسەڵاتی ڕەمزی، و وەک بریکار و نوێنەرەوەی یاساکان) و زێدەچێژی باوکی قێزەوەنە، کە وەک سوپەرئیگۆیەکی بریکار زیاتر چێژ دەسەپێنێت؛ دووەمیشیان جیاوازیی نێوان چێژی ئاسایی و زێدەچێژە، کە وەک فرۆید دەڵێت، ئەو چێژەی لەودیو پرەنسیپی چێژەوەیە. بەم شێوەیە، ئێمە بۆ پرسیارە کۆنە فرۆیدییەکە دەگەڕێینەوە: بۆچی چێژ لە نیگەرانی وەردەگرین؟ بە مانایەکی تر، هێز هەروا بەسادەیی لەڕێگەی چەوسانەوە (و چەپاندن) خۆی بەسەر ئێمەدا ناسەپێنێت، کە پشتبەستە بە ترسی سزادان، بەڵکوو لەڕێگەی پاداشت کردنمانەوەیە بە گوێڕایەڵی و ملکەچبوون. ئەوەشی لەم ئاڵوگۆڕکردنەدا لە ئەنجامی گوێڕایەڵی و نکۆڵییکردنمان بەدەستی دەهێنێن چێژێکی لادەرە لە خودی ڕەتکردنەوەوە، چێژێک کە لە خودی لەدەستچوونەوە هاتووە. لاکان بەم چێژە بەلاڕێدا براوە دەڵێت زێدەچێژ (Surplus-Enjoyment). زێدەچێژ  واتە دژیەکی شتێک کە هەمیشە (و تەنیا) زیادەیەکە پەیوەست بە خۆیەوە: لە بارە ئاسایییەکەیدا، هیچ نییە [واتە تەنیا وەک شتێکی زیادە لەدوای یاخود لەودیو چێژەکەوە دێتە بوون]. ئەمە بەرەو چەمکی ئۆبێکتی بچووکی a لاکانمان دەبات وەک زێدەچێژ: لە بنەڕەتدا شتێک نییە بە ناوی “چێژی بنەڕەتی” تاکوو زێدەچێژی بخرێتە سەر، بەڵکوو چێژ خۆی هەمیشە زیادەیەکە لە سەرڕێژییدا.

ئۆبێکتی بچووکی a مێژووێکی درێژی لە سێمینارەکانی لاکاندا هەیە: ئەم چەمکە چەند دەیەیەک بەر لەوەی لاکان بەشێوەیەکی ڕێبازمەند بە شیکاری “کاڵا”ی ناو سەرمایەی مارکسەوە بیبەستێتەوە، بوونی هەبوو. بەڵام بێ شک ئەم ئاماژەدانە بە مارکس، بەتایبەت بە چەمکی زێدەبەها (Mehrwert) وای کرد لاکان پەرە بەم چەمکە “جێکەوتبوو”ەی بدات وەک زێدەچێژ (plus-de-jouir, Mehrlust): ئەو پاڵنەرە زاڵەی کە لە کۆی ئاماژەپێدانەکانی لاکان هەیە بۆ “کاڵا”ی مارکس بریتییە لە چوونیەکییەکی بونیادیی نێوان زێدەبەهای مارکس و ئەو چەمکەی کە لاکان ئاوهەڵکێشی کرد و ناوی نا زێدەچێژ، ئەو دیاردەیەی فرۆید پێی دەگوت “بەدەستهێنانی چێژ”، کە هەروا بەسادەیی مانای هەبوونی چێژی زیاتر نییە، بەڵکوو ئەو چێژە زیادەیەیە سوبێکت لە ساتی گرتنەبەری قەدبڕێکی دیاریکراودا بۆ گەیشتن بە چێژ دەستی دەکەوێت. شێوەیەکی تری بەدەستهێنانی چێژ (Lustgewinn) هەڵگێڕانەوە یاخود ئەو ئاوەژووبوونەوەیەیە کە هیستریا تایبەتمەند دەکات: ڕەتکردنەوەی چێژ خۆی دەبێت بە چێژ ی/لە ڕەتکردنەوە، چەپاندنی ئارەزوو بۆ ئارەزووی چەپاندن ئاوەژوو دەبێتەوە، ئیتر بەم جۆرە. ئاوەژووبوونەوەیەکی لەم شێوەیە لە کڕۆکی لۆژیکی سەرمایەدارییدا بوونی هەیە: وەک لاکان تێبینی کردبوو، سەرمایەداریی مۆدێرن بە حسابکردنی چێژ دەستی پێ کرد (دەستخستنی سوود)، و ئەم حسابکردنی چێژە دەسبەجێ بووە چێژی حسابکردن [چێژ وەرگرتن لە حساب خۆی].

ئێستا دەتوانین بەڕوونی ببینین چۆن زێدەچێژ بە سادیزم هاودژە: کاتێک سەرمایەدارێک لە حسابکردنی چێژەوە بۆ چێژی حسابکردن پێچ دەکاتەوە، لێرەدا ئەو چێژی ڕاستەوخۆ ڕەت دەکاتەوە (یان لانی کەم دەیخاتە پەراوێزەوە، وەک چێژی بەکارهێنانی ئۆبێکتە تایبەتەکان)، و لە شوێنی چێژە ڕاستەقینەکە، چێژێکی “ئەبستراکت” شوێنکەوت دەبێت کە چێژی مومکین حساب دەکات. کەواتە، زێدەچێژ وەک لاوازکردنێکی سادیستی بۆ بەکەموەرگرتنی چێژی ڕاستەقینە کار دەکات. بەڵام ئەمە چۆنچۆنی پەیوەندی بە ترەمپەوە هەیە؟ دیوە سەمەرەکە لێرەوەیە: لە یەکێک لە دوا لێدوانەکانییدا، بەشێک هەیە کە دەقاودەق، و بە زمانە جەماوەرییەکە دژیەکیی نێوان سوپەرئیگۆ و زێدەچێژ دووبارە دەکاتەوە:

“وڵاتەکەمان دووبارە سەردەکەوێت. لە ڕاستیدا، ئێمە هێندە سەردەکەوین کە خۆمان نازانین سەبارەت بەمە چی بکەین. خەڵکی پێم دەڵێن، جەنابی سەرۆک، تکایە، تکایە، تکایە، ئێمە زۆر زۆر سەرکەوتووین. چیتر بەرگەی ئەمە ناگرین. ئێمە لە وڵاتەکەماندا ڕانەهاتبووین سەربکەوین تاکو ئەو کاتەی تۆ دەرکەوتیت. هەمیشە دەدۆڕاین. بەڵام ئێستا زۆر سەرکەوتووین. منیش دەڵێم، نا، نا ، نا، ئێوە دووبارە سەردەکەونەوە. سەرکەوتنێکی مەزن. ئێوە دەگەن بە سەرکەوتنێک کە مەزنترە لە هەر سەرکەوتنێکی پێشوەخت.“^[4]

ڕەسڵ سبریلیا کە سەرنجمی بۆ وشەی “Covfefe” کێش کرد و لەمەڕ ئەم دێڕانە لەسەر هەق بوو کە بڵێت “ئەمە سادیزمی پەتییە. پەیامەکەی ئەوەیە: ‘ئەمەریکییەکان، هەوڵێکی تر بدەن!’ لە سەرکەوتنی زیادە شەرم مەکەن! دەبێت لەودیو پرەنسیپی چێژەوە چێژ لە ژانی سەرکەوتن وەربگرن! ئەو تەنانەت بەشێوەیەک ئەم دێڕانە دەردەبڕێت وەک ئەوەی یەکێک بێت لە باوکە سوپەرئیگۆییەکانی دەیڤد لینچ^[5]. ” خەڵکی وەک شتێکی بەردەوام و نەبڕاوە ڕەچاوی “سەرکەوتن”ەکە دەکەن، ئەم حزوورە بەتین و بەردەوامەی زێدەچێژ شتێکی بەرگەنەگیراوە؛ خەڵکی تەنیا دەیانەوێت ژیانێکی ئاسوودە بژین بە چێژێکی ئاسایییەوە، بەڵام ترەمپ وەک ئەو باوکە سوپەرئیگۆییە قێزەوەنە دەجووڵێتەوە کە خەڵکەکەی خۆی دەچەوسێنێتەوە، فشارێکی بەردەوام دەخاتە سەر سوبێکتەکانی بۆ ئەوەی چێژی زیاتر وەربگرن، تاکو هەرگیز نەحەسێنەوە و هەرگیز ژیانێکی ئارام و جێگیریش قبووڵ نەکەن. ترەمپ لە گوتنی: “نا، نا، نا، ئێوە دووبارە سەردەکەون.” بەتەواوی دەربڕی ڕەهەندە چەوسێنەر و نێگەتیڤەکەی زێدەچێژە. هەر لەبەر ئەوەشە فەرمانی چێژ وەربگرن پەیوەستە بە “نا، نا، نا“یەک. بڕگە دووبارەبووەوەکەی ترەمپ بوارمان پێ دەدات ئەوە ببینین کە چۆنچۆنی دژیەکی سوپەرئیگۆ تەنیا سەبارەت بە تیۆرێکی تێروتەسەل نییە: بگرە لەناو ئەزموونی ڕۆژانەشماندا بوونی هەیە. کەواتە، چی ئەگەر هەنگاوێک زێدەتر بڕۆین و بە بیرکردنەوە لە “سەرکەوتن” بە مانا سەربازییەکەی دووبارە لێدوانەکەی ڕاڤە بکەینەوە؟

“لە چەند هێرشێکی پێشگرانەمان بۆ سەر ئێران، وڵاتەکەمان دووبارە سەردەکەوێت. لە ڕاستیدا، ئێمە هێندە سەردەکەوین کە خۆمان نازانین سەبارەت بەمە چی بکەین. خەڵکی پێم دەڵێن، جەنابی سەرۆک، تکایە، تکایە، تکایە، ئێمە زۆر زۆر سەرکەوتووین. تکایە لە بۆمببارانکردنی ئێران بوەستە! چیتر بەرگەی ئەمە ناگرین. بەڵام  من پێیان دەڵێم، نا، نا، نا، ئێوە دووبارە سەردەکەونەوە، ئێوە دەگەن بە سەرکەوتنێک کە مەزنترە لە هەر سەرکەوتنێکی پێشوەخت.“

بۆچی؟ لەبەر ئەوەی ترەمپ وەک چۆن خۆی دەیڵێت لە مێژووی مرۆڤایەتییدا گەورەترین ئاشتیهێنەرە. هەروەک بەباشی ئاگادارین، تاکە ڕێگا بۆ بەرقەرارکردنی ئاشتییەکی سەرتاسەری و ئەبەدی بە ئەنجامدانی جەنگێکی کۆتایی و مەزن دەکرێت کە کۆی دوژمنانی ئاشتی لەناو ببات. وەک ترەمپ جار لەدوای جار دووبارەی دەکاتەوە، کە ئەمەریکا لەگەڵ ئێران لە جەنگدا نییە؛ بەڵکوو بەیەکەوە لەگەڵ ئیسرائیل دەیانەوێت تەنیا خەڵکی ئێران ئازاد بکەن (بەهەمان ئەو بارەی کە ئیسرائیل غەززەی “ئازاد” کرد، و وێرانییەکانی تاران تا دێت زیاتر و زیاتر لە غەززە دەچێت…). بەم شێوەیە ترەمپ گوێڕایەڵی ئاغا ڕاستەقینەکەی دەبێت، نەتەنیاهوو، کە تەنانەت وەک ئاشتیهێنەرێکی مەزنتر دەبینرێت: ئێستاکە ئیسرائیل دووچاری جەنگێکی گشتگیر بووەتەوە و ئامانج لێی بەدیهێنانی ئاشتییە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، و لێرەدا مەبەست لەم ئاشتییە ئەوەیە کە ئیسرائیل دەیەوێت بەسەر کۆی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا زاڵ بێت.

ئەی پێویستە لێرەدا چی بکەین؟ من هەمیشە بە لایەنگیری دژەسڕبەکان تۆمەتبار دەکرێم، بەڵام پێویستە دان بەوەدا بنێم کە ئەو گۆرانییە ناوچەیییەی دڵخوازمە گۆرانییەکی سڕبییە سەبارەت بە کرالێڤیچ ماڕکۆ (شازادە ماڕکۆ، کە لەناو گۆرانی سەردەمانی ناوینی سڕبییەکان وەک قارەمانێکی مەزن ناوزەد کراوە) کاتێک چاوی بە یاوەر و ڕکەبەرەکەی لیۆتیتزا بۆگدان (بۆگدانی تووڕە)ی جەنگاوەر دەکەوێت. وەرگێڕانی دەقی چیرۆکی گۆرانییەکە هی خۆمە:

“شازادە ماڕکۆ و لیۆتیتزا بۆگدان، وەک خەڵکی دەیگێڕنەوە، لەو ڕۆژەدا یەکترییان بینی. دوو قارەمانە ڕووتاڵەکە بۆ ماوەیەکی درێژ سەرنجی یەکترییان دا – سەرەتا کێ دەست بە شەڕکردن دەکات؟ هەر یەکەیان چاوەڕێی ئەوی تر بوو. / ‘دەزانی چی هاوڕێ ماڕکۆ، باشتر وایە هەر یەک لە ئێمە بە ڕێگەی خۆیدا بڕوات – بڕواتە نێو ڕەز و کێڵگەکان. خۆ گەر شەڕی یەکدیمان بکردایە، جیهان هەڵدەلەرزی و دواجار کێ دەزانێ کاممان بەزیندوویی ڕزگاری دەبوو. ’ / ماڕکۆ کە بەپەرۆشەوە چاوەڕێی بیستنی ئەم وشانە بوو، ئەسپەوڕێ بەنێو کێڵگەکە تێیتەقاند. شازادە ماڕکۆ و لیۆتیتزا بۆگدان، وەک خەڵکی دەیگێڕنەوە، لەو ڕۆژەدا یەکترییان بینی.”

بڕیارە سەیر و نەهەژێنەکەی دوو قارەمانەکە لە دەستبەرداربوونی شەڕ نابێت وەک نیشانەیەکی نهێنی بۆ ترسنۆکیی ژێر دەمامکە بوێرەکانیان ببینرێت، بەڵکوو لەبری ئەوە، تێڕوانینێکی تیژپەڕ نیشان دەدات کە ئەو ململانێیەی لەپێناو شکۆ و ڕێزی قارەمانانە ئەنجام دەدرێت، پووچێتییە. وەک ئەوەی لۆژیکە ژێرەوانکێیەکەیان بەم جۆرە بێت:

“دەبێت لەبەر چ شتێک ژیانمان بخەینە مەترسییەوە و ئەم ڕۆڵە گەمژانەیییەی قارەمانەکان پەیڕەو بکەین کە کاتێک بەڕێککەوت چاویان بە یەکتری دەکەوێت، دەست دەکەن بە شەڕکردن؟ ناکرێت لە ساتێکدا وچان بدەین، لەم دەرگیربوونە ببینەوە و کەمێک چێژ لە ئاشتی وەربگرین؟” کردارێکی لەم شێوەیە یەکجار باشترە لە خەونگەلێکی مەزن بۆ بەدیهێنانی ئاشتی ئەبەدی، کە تەنیا جەنگی سەرتاسەری بەدوای خۆیدا دەهێنێت.

سەرچاوە:

[1] https://www.theguardian.com/society/2025/oct/20/six-seven-latest-slang-should-parents-be-worried.

[2] https://eu.usatoday.com/story/news/politics/onpolitics/2017/05/31/sean-spicer-says-covfefe-wasnt-typo-trump-knew-exactly-what-he-meant/102355728/.

[3] “Tweet from Donald Trump: “Who can figure out the true meaning of “covfefe” ??? Enjoy!”“. Twitter. Archived from the original on December 15, 2020. Retrieved August 1, 2020.

[4] https://youtube.com/shorts/MJMSJM-h6b4?si=ai6y8xMfnkDGpZPL

[5] لێکچوواندنی ترەمپ بە باوکێکی سوپەرئیگۆیی ناو فیلمەکانی دەیڤد لینچ بەو مەبەستەیە، کە ئەکتەرانی ناو فیلمەکانی ناوبراو بەتەواوی خاوەن دەسەڵاتێکی ناجێگیر و زیادەن. زۆربەی جاریش لەبری ڕێزگرتنی مەودا و ڕەچاوکردن، خۆتێهەڵقورتێنییەکی سنووربەدەر دژ بە سوبێکتەکانی تر ئەنجام دەدەن، وەک فڕەنک بووس لە فیلمی قەدیفەی شین، یانیش لیڵێند پاڵمەر لە توین پیکس. ترەمپ بە ڕەوانبێژیی و دووبارەکردنەوەکانی هەمان خۆپیاکردن جێبەجێ دەکات. زێدەچێژێک بەسەر سوبێکت دەسەپێنێت کە بەتەواوی بەرگەنەگیراوە.

The post ترەمپ وەک خوێنەری لاکان appeared first on ژنەفتن.

ئەو هیستریا دەستەکۆییەی لە میدیا و جیهانی عەرەبیدا دەرهەق بە کورد دەیبینین نە ڕاگوزەر و نە ڕووکەشە. ئەمە درێژکراوەی مێژوویەکی کۆنە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەو شوێنەی مەعدەنی دروستکردنی کینە و دوژمنایەتییە بۆ “ئەوی تر”. ئەوانەی لە تایبەتمەندیی دەروونیی ناسیۆنالیزمی عەرەب تێنەگەیشتوون سەختە بزانن بنچینەی ئەم هیستریایە لەکوێوەیە. هەرکەسێک بەوردی سەیری مێژووی سەدەی بیست بکات، تێبینی هاوشێوەیەکی سەرنجکێش دەکات لەنێوان دۆخی ئەمڕۆی کورد و جوو لە ساڵانی بەر لە جەنگی جیهانیی دووەم. ئەم لێکچووییە هۆشدارییەکە و دەبێت مەترسیی ئەم هێرشە نوێیەش بەشێوەیەکی جددی ڕەچاو بکرێت.

بەر لەوەی قڕکردنی جووەکان دەست پێ بکات، ئەڵمانیا لەنێو شکستێکی مێژووییی سامناکدا دەژیا، کە من بە زاراوە فرۆیدییەکە پێی دەڵێم برینێکی خودئەڤینی. ئەڵمانیا جەنگی جیهانیی یەکەمی دۆڕاند، و بە بارێکی ئابووریی تێکشکاوەوە هاتە دەر، ناچاریش کرا قەرەبووی گشت زیان و لێکەوتەکان لە ئەستۆ بگرێت. لای هەندێکیان، بەتایبەب ئەوانەی بە ئوستوورەی سەر بە ڕەگەزی باڵاوە شێوەبەند کرابوون، تێگەیشتن لە شکست و داڕووخانە کۆمەڵایەتییەکە شتێکی مەحاڵ بوو. هەستی تێکشکان هاوشان بە ئارەزووی هەستانەوە وەک دوو ئامێری نەوەستاو لە ژیندەروونی کۆمەڵگەی ئەڵمانیدا وەگەڕخرابوو. هەردوو هەستەکە بەر لەوەی هیتلەر دەسەڵات بگرێتە دەست بەقووڵی حزووریان هەبوو.

پرسی شکست شوێنێکی گرنگی لە ئەدەبیاتی ئەوکاتی ئەڵمانیدا گرتبوو، و بە ڕاشکاوییش لە بەرهەمەکانی ئەو نووسەرانەدا بەرچاوە کە بە ئایدۆلۆژیای نازییەوە هاوپەیوەند بوون. لە نووسینەکانی هانس کۆلبنهایەر، هانس یۆست و هەندێکی تر، ئەڵمانیا  بەشێوەیەکی پاتەبووەوە وەک نوقمبووێکی ناو داڕمان نیشان دەدرا. کۆمۆنیزم، لیبڕالیزم و دیموکراسی وەک هێزگەلێک دەبینران کە هۆکار بوون بۆ لاوازبوونی ڕۆحی ئەڵمانی؛ نەتەوەی ئەڵمان وا پیشان دەدرا وەک ئەوەی لەژێر هەڕەشەی لەناوچوون بێت؛ و ڕۆشنبیرانیش وەک هۆکارێکی سەرەکی کارەساتەکە سەرکۆنە دەکران. کەچی ئەم ژانە تەنیا لای نووسەرە نازییەکان بوونی نەبوو، بگرە لەنێو گەلێک نووسەری گرنگی دەرەوەی پانتایییەکەش جێی سەرنج بوو، وەک لە تۆفانی پۆڵایین[1]ی ئێڕنست یونگەردا دەبینرێت، کە هەندێک کەس ڕۆمانەکە وەک بەردڕێژکردنی ڕێگا بۆ ڕۆحی لەشکرسالاریی نازی وەسف دەکەن. تەنانەت زۆر ڕوونتر، دەکرێت لە بەرهەمە دەسپێکەکانی تۆماس ماندا ئەمە ببینرێت، کە دواتر دەبێت بە یەکێک لە سەرسەختترین نەیارەکانی هیتلەر.

هەستکردن بە شکست تەنیا وەڵامێک نەبوو بۆ تێکشکانی سەربازی و داڕمانی ئابووری؛ ڕەنگدانەوەی ترسێکی دەروونیش بوو دەرهەق بە ونبوون و لەدەستدانی سەنگی کێیەتیی ئەڵمانی. لە تێڕامانەکانی پیاوێکی ناسیاسیدا[2]، تۆماس مان ڕۆشنایی دەخاتە سەر ئەم کەڵکەڵەی “لەکیسچوون” و “دۆڕان”ە، کە لە دیدگای ئەودا بەقووڵی کاریگەری خستووەتە سەر ڕۆحی ئەڵمانی. کتێبەکە لە ماوەی جەنگی جیهانیی یەکەمدا نووسرا و بە ماوەیەکی کەم دوای شکستی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٩١٨ بڵاو بووەوە، بۆیە هەڵگری کەشی ساتەوەختەکەیە: وردوخاشبوونی شکۆی نەتەوەپەرستی [ناسیۆنالیزم]. تۆماس مان لە پێگەیەکی چەقبەستوودا دەنووسێت و ئەم ترسە دەردەبڕێت کە دەکرێت کەلتووری ئەڵمانی وەک بەرهەمی ڕۆحی ئەڵمانی بەهۆی ئەقڵانییەت و لۆژیکی ساردوسڕی پێشکەوتن و زانستەوە لەناو بچێت.

گرنگترین بابەتی ناو کتێبەکە ئەو جیاکارییەیە کە نووسەر لەنێوان “کەلتوور” و شارستانییەت”دا ئەنجامی دەدات. ئەو کەلتوور وەک ڕەهەندێکی گیانەکی، دەروونی، و ناوەکیی قووڵ بەردیدە دەخات کە گرێدراوی شووناسە بۆ ئەڵمانیبوون و لەناو نەتەوەکەدا ڕەگی داکوتیوە. بەپێچەوانەوە، شارستانییەت وەک گشتێکی گەردوونی پیشان دەدات، کە بە زانست و پێشکەوتنە بەربڵاوەکانی خۆرئاواوە بونیادمەند کراوە. بۆ مان، شارستانییەت ئەقڵانییەت و پانتاییی ڕواڵەت دەنوێنێتەوە؛ بەپێچەوانەی کەلتوور، شارستانییەت لە قووڵاییی ڕۆحی نەتەوەییەوە هەڵناگۆزرێت. تۆماس مانی لاو، لەبەرئەوە شارستانییەتی وەک هێزێکی توانادار بۆ لەناوبردنی کەلتووری ئەڵمانیا دەبینی، و ئەمەش بەشدار دەبوو لە هەستکردنێکی قووڵ بە شکست.

پاڵنەر بۆ دۆزینەوەی دوژمنێک، بەبێ ڕەچاوکردنی ئەوانی تر، لاوازبوونی مۆڕاڵی سیاسی و هەڵکشانی خولیا بۆ کوشتن و توندوتیژی هێندە لە پەراوێزدا نامێننەوە.

قۆناغی پێش دەرکەوتنی نازیزم بە لووتکەی هەستکردن بە شکست، تێکشکان، و لەدەستدانی شووناس دیاری کرابوو. زۆرێک لە ڕۆماننووسانی سەردەمەکە وەک ئەلفڕێد دووبلین، ئێریش کێستنەر و کورت توخۆلسکی لەنێو نووسەرانی تردا کۆمەڵگەیان وەها پیشان دەدا کە بەخێرایی بەرەو ئامێزی سەربازگەری و توندوتیژی دەڕوات. یەکێک لە ترسناکترین نیشانەکانی ئەم قۆناغەی تێکشکان دەرکەوتنی جۆرێک “مرۆڤی لاواز” بوو: کەسێک کە لەپێناو گەڕاندنەوەی دەزگا و بەهاکان بەدوای هێزێکدا دەگەڕێت. هەستکردنێک بەوەی ژیان و شووناس لەژێر هەڕەشەدان، وا دەکات ئەم مرۆڤە بەدوای دوژمنێکی ڕاشکاودا بگەڕێت، بەدوای یەکێک تا سەرکۆنەی بکات، ڕوونکردنەوەیەک وەربگرێت بۆ ئەوەی کۆی ئەم دۆڕان و تەریقبوونەوەیە دەرکێش بکات. گەڕانەوەیەک بۆ ئەدەبیاتی ئەڵمانیی ئەوکات پیشانی دەدات کۆمەڵە هاندەرێکی لەم شێوەیە بەپتەوی بۆ بارێکی مۆڕاڵی زاڵ وەردەگەڕێن. پاڵنەر بۆ دۆزینەوەی دوژمنێک، بەبێ ڕەچاوکردنی ئەوانیتر، لاوازبوونی مۆڕاڵی سیاسی و هەڵکشانی خولیا بۆ کوشتن و توندوتیژی هێندە لە پەراوێزدا نامێننەوە. ئەم پاڵنەرانە تەشەنە دەکەن، ئاسایی دەبنەوە [زاڵ دەبن]، و دواجاریش کردە و باوەڕی خەڵک شێوەبەند دەکەن.

گەر بە وریایییەوە سەیر بکەین، ئێستا جیهانی عەرەبیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەشێوەیەکی زۆر بەرچاو ئەزموونی دۆخێک دەکات کە هاوشێوەیە بە ئەڵمانیای پێش نازیزم. بەدرێژاییی بیست و پێنج ساڵی ڕابردوو، لە کەوتنی بەغدادەوە بۆ وێرانکردنی غەززە، ناسیۆنالیزمی ئایینیی عەرەب ڕووبەڕووی زنجیرەیەک گورزی هەڵتەکێنەر بووەوە. دوای یازدەی سێپتێمبەر و ڕووخانی سەددام، ئەم شەپۆلی ناسیۆنالیزمە دووچاری پاشەکشەیەکی سەخت بوویەوە. دەرکەوتنی داعش بۆ ئاوەژووکردنەوەی شکست و بەدەستهێنانەوەی هەستکردنێک بە هەبوونی هێز یەکێک بوو لە هەوڵە هەرە توندڕەوەکانی عەرەبە ناسیۆنالیستە ئایینییەکان. ئەم بەدواکەوتنە دڕندەیە بۆ زیندووکردنەوەی گەلی عەرەب و ئیسلامی [گەل لێرەدا هەم  وەک ‘نەتەوە’ و هەمیش ‘کۆمەڵگە’]، وای کرد داعش پەڕگیرانە و بێسنوور تاوانی تۆقێنەر ئەنجام بدات.

هۆڤێتیی داعش ڕەنگدەرەوەی ترسێکی قووڵنیشتووی سڕانەوەیە لەنێو عەرەبە ناسیۆنالیستە ئایینییەکان. ڕووخانی داعش، و  کۆتاییپێهاتنی ئەوەی پێی دەگوترا خەلیفەی ئیسلامی بە دەستی کورد برینێکی قووڵتری دەروونی و خودئەڤینی خستە ناو ئەم بیرکردنەوە سیاسییەوە. دوای ئەوەی داعش ڕووخا، ئەم قەیرانە چڕتر بووەوە، و زۆرێک لە خەڵکی هاندا بۆ نواندنی پەرچەکردار لەڕێگەی شەپۆلێکی تری ئامادەکاری. هێرشی حەوتی ئۆکتۆبەر لەلایەن حەماسەوە بۆ ئیسرائیل و ئەو ڕووداوانەی بەدوایەوە هاتن هەوڵێک بوون بۆ تۆمارکردنی سەرکەوتنێک و ڕزگاربوون بوو لەو کەلێنە دەروونییە. بەڵام هەر کە غەززە تووشی سیاسەتێکی نوێ و کارەساتێکی مرۆیی بوویەوە، ئەم هەستکردن بە شکست و بێهیواییە لە دەروونی فاشیست و عەرەبە نەتەوەپەرستەکان بەشێوەیەکی قووڵتر گەڕایەوە.

لەناو ئەم دۆخی تێکشکانەدا، بەدیاریکراوی مرۆڤێکی نیگەران و ملکەچ دەردەکەوێت، کەسێک کە هەلومەرجەکانی ژیانی ئامادەی دەکەن بۆ بوون بە شەڕکەرێکی فاشیست، بۆ دەرپەڕاندنی غەریزە پەلاماردەرەکان لەپێناو ڕزگاربوون لە هەستی دۆڕان و پارچەپارچەبوون.

گەر سەرنج لەم کۆمەڵە شکستە مێژوویییە بدەین، پۆلێک ڕووداوی هاوشێوەش دەبینین کە متمانەی عەرەبە ناسیۆنالیستەکانی لاواز کردووە. قەیرانگەلێکی ئابووریی سەخت بەشێکی گەورەی ئەم کۆمەڵگانەی بەرەو هەژاری بردووە. گۆڕەپانە سیاسییەکە لە وڵاتانی وەک سووریا، عێراق، و لوبنان هێندە بە سەختی تێکشکاوە کە چارەسەرکردنی وەک شتێکی مەحاڵ دەردەکەوێت. زۆرێک لە خەڵک هیوایان بە داهاتوو لەدەست داوە و هیچ ئاسۆیەکی ڕوون بەدی ناکەن. بەتێکڕایی، کۆمەڵە بارێکی نەرێنیی لەمشێوەیە بوونەتە هۆکاری بنچینەیی بۆ دۆخێکی دەروونی و سیاسەتێکی ترسناک. لەناو ئەم دۆخی تێکشکانەدا، بەدیاریکراوی مرۆڤێکی نیگەران و ملکەچ دەردەکەوێت، کەسێک کە هەلومەرجەکانی ژیانی ئامادەی دەکەن بۆ بوون بە شەڕکەرێکی فاشیست، بۆ دەرپەڕاندنی غەریزە پەلاماردەرەکان لەپێناو ڕزگاربوون لە هەستی دۆڕان و پارچەپارچەبوون.

گەر ئەمە بە ئەڵمانیای پێش نازی بەراورد بکەین، نەخشەکە ڕوونتر دەبێت. بەدرێژاییی سەردەمی کۆماری ڤایمار، هەستی نزمبوون و شکست مرۆڤێکی ترسلێنیشتوو و لاوازی دروست کرد. لای ئەم جۆرە مرۆڤە وابوو کە ئەڵمانیا پارچەپارچە دەبێت، کەلتووری ئەڵمانی لەناو دەچێت و بەمەش تاکی ئەڵمانی ڕسوا دەبێت. بەڵام ئەم مرۆڤە ترسنۆک و بێئومێدە بە پاسیڤی نەمایەوە. ئەم جۆرە مرۆڤانە بەدوای دوژمنێک دەگەڕان بۆ سەرکۆنەکردنی ئەم شکستەیان، دوژمنێک بەزاندنەکەی ئاسان بێت، و لەڕێگەی ئەو سەرکەوتنە خەیاڵییەوە، پاڵنەر و ئارەزوویان بۆ توندوتیژی ڕەزامەند بکەن. لەو ساتەدا، جووەکان بە بەهەڵپەرستی وەک دوژمن نیشان دران، وەک ڕەوایەتییدانێک بۆ کارەساتە بەدواهاتووەکە بەکار هێنران.

جووبێزی لە سەردەمی ڤایماردا گەیشتە لووتکە. لەم چوارچێوەیەدا، نووسەرانێک دەرکەوتن وەک دیتریک ئێکارت[3]، ژینگە ئایدۆلۆژییەکەیان بەجۆرێک لە چوارچێوەدا کە دواتر کاریگەری خستە سەر هیتلەر. ئێکارت بۆچوونێکی بڵاو دەکردەوە کە گوایە پیلانگێڕیی جیهانی هەڕەشە لە نەتەوەی ئەڵمان دەکات، و جوو و بەلشەفیکەکانیشی وەک بریکاری سەرەکیی پشت ئەم پیلانگێڕییە دەستنیشان کرد. ناوبراو ڕۆڵی لە زیاترکردنی ڕقی هیتلەر دژ بە جووەکان هەبوو. هەرچەندە ئێکارت کەمتاکوت زووتر مرد، بەڵام کاریگەریی ئەو یارمەتی هیتلەری دا دنیابینییە دژەجووییەکەی بچەسپێنێت و بە تۆڕی جووبێزییەوە بیبەستێتەوە.

 کورد وەک جێگرەوەیەک بۆ دوژمنی زایۆنیست دەبینرێت، بەمەش دەبێت بە ئۆبێکتی شوێنگۆڕاوی تووڕەیی و ڕق.

عەرەبە ناسیۆنالیستە شکستخواردووەکان لە ئەمڕۆدا، بەدوای لایەن و نیشانەی لاوازتر دەگەڕێن تاکو شوێنگۆڕکێ بە سەرکۆنەکانیان بکەن، وەکچۆن نازییەکان لە بەستێنێکی مێژووییی جیاوازدا کردیان. لەم سیناریۆیەدا، کورد دەبن بە دوژمنە کۆن-نوێیەکەی عەرەب. شکستە دووبارەبووەوەکانی عەرەب و موسڵمانەکان بە دەستی ئیسرائیل ڕووبەڕووبوونەوە و دژایەتییکردنی ڕاستەوخۆی ئەستەم کردووە، کە بەبێ چارەسەرکردنی هیچ شتێک تەنیا هەستی تەریقبوونەوە قووڵتر دەکاتەوە. ئەمە بۆ گەڕان بەدوای دوژمنێکی لاوازتر ڕێنوێنیان دەکات. ناسیۆنالیزمە برینداربووەکە لەپێناو دروستکردنی سەرکەوتنێکی وەهمیی پێویستی بە ئامانجێکە کە زوو بێتە پێکاندن و بەئاسانی ببەزێندرێت. لەم قۆناغەدا، کورد وەک جێگرەوەیەک بۆ دوژمنی زایۆنیست دەبینرێت، بەمەش دەبێت بە ئۆبێکتی شوێنگۆڕاوی تووڕەیی و ڕق.

پیشاندانی کورد لەناو میدیا فەرمییەکانی عەرەب و کۆمەڵگەی ناسیۆنالیستی عەرەب زایەڵەی نەخشاندنێکە کە نازییەکان بەر لە قڕکردن بۆ نواندنەوەی جووەکان بەکاریان دەهێنا. جووەکان تاوانبار دەکران بەوەی “زیان بە ئابووری دەگەیەنن”، “خزمەت بە هێزگەلی دەرەکی دەکەن”، “سەر بە جەستەی نەتەوەیی نین”، و “هەڵگری کۆمەڵە ئایدیایەکی دوژمنکارانەن بۆ ڕۆحی نەتەوەیی”.

سەرەڕای هاوچەرخی زاراوەکان، گەر ئەمە لەگەڵ ئەم تۆمەتبارکردنە نوێیەی کورد بەراورد بکەین لە میدیای عەرەبی، بونیادەکە یەکجار لێکچوو دەردەکەوێت. بانگەشەگەلێک بڵاو دەبنەوە گوایە کورد لە کێشە و سەختییەکانی ئابووری بەرپرسیارە، گوایە کورد بریکاری ئەمەریکا و ئیسرائیلە، گوایە ئەوان “تەنیا بە ناو موسڵمانن”، و فێمێنیستن، ماڕکسیستن، یانیش بێباوەڕێکن کە یەکپارچەییی نەتەوەیی لاواز دەکەن و برەو بە جوداخوازی دەدەن. ئەم لێکچوونە ناکرێت وەک هەڵکەوتێکی ڕووکەش سەیر بکرێت. فاشیزمی عەرەبی لەپێناو پینەکردنی شکستگەلی مێژوویی بەدوای سەرکەوتنێکی وەهمیدا دەگەڕێت.      

لە دەیەی هەشتاکاندا، کۆمەڵە ڕووداوێکی وەک ڕێککەوتنەکانی کامپ دەیڤد و جەنگی لوبنان، بوونە هۆی ئەوەی ناسیۆنالیزمی عەرەب بە ئەزموونی هەمان کەلێن و هەڵوەشاندا تێبپەڕێت. ئەودەم، سەددام حوسێن بە هێرشکردنە سەر ئێران هەوڵی دا قەرەبووی ئەم برینە خودئەڤینییەی ناو دەروونی عەرەب بکاتەوە. کاتێکیش شکستی هێنا، ڕژێمەکە بە کوشتنی دەیان هەزار کورد توندوتیژییەکەی ناوەکیی کردەوە. دوژمنێکی لاواز و بێپشتوپەنایان بۆ دەرهاوێژکردنی ڕق و کینەکە کردە ئامانج.

لەمڕۆدا، ئێمە لەناو هەمان چرکەساتی مێژووییدا دەژین. عەرەبە ناسیۆنالیستەکان پێیانوایە بەهۆی تێکەولێکەیی، سەرکردایەتیی لاواز و نامرادییەوە تێچەقیون. بۆیە بەدوای ڕەمزێکی نوێدا دەگەڕێن، ڕەمزێک کە بتوانێت پێشنیاری قوربانییەکی نوێ بکات. بۆ زۆرێک لە خەڵک، ئەحمەد شەرع بووەتە ئەو ڕەمزە، لەکاتێکدا کوردیش وەک نێچیر پیشان دەدرێت. لەو باوەڕەدان گەر بتوانن لەم “دوژمن”ە ڕزگاریان بێت، دەتوانن لە زەلکاوی شکستە مێژوویییەکەی خۆیانیش ئازاد ببن. تێگەیشتن لەو دۆخە دەروونییەی کە ڕێگەی بە نازییەکان دا هۆڵۆکۆست ئەنجام بدەن وانەیەکی گرنگە بۆ بەرگرتنی ناسیۆنالیتسە توندڕەوەکان لە دووبارە کردنەوەی هەمان کارەسات دژ بە کورد.

سەرچاوە:

[1] Jünger, Ernst. Storm of Steel. 1920.

[2] Mann, Thomas. Reflections of a Nonpolitical Man. 1918.

[3] Dietrich Eckart (1868-1923).

The post لێکچووە ترسناکەکان: ئەڵمانیا لە سەردەمی کۆماری ڤایمار و عەرەبە ناسیۆنالیستەکانی ئەمڕۆ appeared first on ژنەفتن.

ژیژەک بیرمان دەخاتەوە ئایدۆلۆژیا لە ئەقڵی باو [کۆمۆن سێنس]دا بە باشترین شێوە کاری خۆی دەکات. گوزارەی “ئەوان پەکەکەن” ئەرگۆمێنت نییە، بگرە شۆرتێکی ئایدۆلۆژییە. ئەم شۆرتە ڕێگە بە دەوڵەت، شرۆڤەکاران و تەنانەت زۆرێک لە کوردیش دەدات لەوەی گەلێک پرسیاری جددی و پێویستی تاقەتپڕووکێن دەرهەق بە ڕۆژئاڤا لەبیر بکەن: ئەرێ ڕۆژئاڤا چ جۆرە ئەزموونێکی سیاسییە؟ بۆچی بوونی بونیادی ئەو بۆ هێزە هەبووەکانی دەوروپشتی مایەی شپرزەییە؟ لەبری دەرگیربوون لەگەڵ ئەم جۆرە پرسیارانە، عەوامەکە گێڕانەوەیەکی تر هەڵدەبژێرێت: گەر ئەوان پەکەکە بن، کەواتە هەموو شتێک ڕێپێدراوە. ئیتر لەدوای ئەم گوتنانە، هیچ ڕەوشت و هەڵوێستێک نابنە زەروورەت. لەبری ئەوانە، زەبروزەنگ کارگێڕ دەبێت. ئەمە بونیادە ژێرەوانکێیەکەی ئایدۆلۆژیایە کە لەڕێگەی داخستنی خۆیەوە بەرانبەر هەر پرسیار و ڕەخنەیەک، دەرگای حەقیقەت قفڵ دەدات.

بۆیەشە مەزڵوم عەبدی لەبری ئەوەی تەنیا فیگەرێکی سەربازی بێت، دەبێت بە سەمپتۆمێک. ئەو بەرجەستەکەری دژیەکییەکە کە ناوچەکە ناتوانێت بەرگەی هەبوونی بگرێت: سەرکردەیەکی کورد کە بە زمانی فرەیی، دژەتیرۆریست، دژەچەق و هاوشان بە ئازادیی ژن دەدوێت، بەمەش دەڕواتە ناو هاوکێشەیەکەوە کە بەتەواوی دژی سیاسەتی دەوڵەت-نەتەوەکانی چواردەوریەتی. ئەمێستا، ئەو هەڵچوون و هێرشەی لە دژی ئەو دێتە پیادەکردن گەر بەشێکی بەهۆی نەچوونە ژێر باری دەوڵەتەوە بێت، ئەوا بەشێکی تری سەبارەت بە دنیابینیی سیاسیی ئەوە بۆ ناوچەکەی. ڕۆژئاڤا لێرەدا وەک یەکەیەک کە نەڕەمزێنراوە و دوای ئەم هەموو ساڵەی پڕ جەنگ، ململانێ و ڕووبەڕووبوونەوە هێشتاکە بوونی خۆی هاوشێوەی ڕووبەرێکی نەڕەمزێنراو بە پارێزراوی هێشتووەتەوە.

پێویستە ئاگادار بین لەوەی ژیژەک لەمەڕ مۆڕاڵی بێخەوشەوە دەیڵێت، واتە بەرگریکردن لە مەزڵوم عەبدی و ڕۆژئاڤا بە مانای دراماتیزەکردنی هەموو سیاسەت و سەرکردەیەکی کورد نییە کە ئێستا هەن. تاوانبارکردنی ئەوان بەوەی کە پێشتر پەکەکە بوون بەشێوەیەکی دەروونشیکارییانە وەک شاشەیەکی یادەوەری کار دەکات: زیاتر لەوەی ئاشکرای دەکات، دەشارێتەوە. ئەوە دەشارێتەوە کە داعش یەکەمین گورزی شکستی لەلایەن جەستەی ئەو هێز [یەپەگە و یەپەژە]ەوە بەرکەوت. ئەوە دەشارێتەوە کە دڕندەییی سیاسەتی تورکیا لە ئاست بەرژەوەندییە تیرۆریستییەکانی خۆی بچووکترین سووچی ڕاستیی گەل و ناوچەکە دەشێوێنێت. لە هەمووشی گرنگتر، لێکدانەوە و هەڵوێستی بێشەرمانەی خۆرئاوا دەشارێتەوە، ئەو خۆرئاوایەی تەنیا بۆ بەرژەوەندییە ناوچەیییەکانی خۆی هەموو کات ئامادەیە “کورد پاڵەوانن” دەرببڕێت و لە هەمان کاتیشدا ئەو کاتەی کورد وەک گشتێک بۆ شکۆی سیاسیی خۆیان تێدەکۆشن ڕستەکە دەگۆڕێت و دەیکات بە: “کورد پێویستە ملکەچ بن”.

خۆرئاوا وەکبڵێی لەم چرکەساتە جددی و پڕمەترسییانەدا دەچێتە کەشێکی سەگباوەڕییەوە. هەمووان لەمەڕ باری هەستیاریی ڕۆژئاڤا دەزانن، کەچی بەشێوەیەک مامەڵە لەگەڵ وشە، گوتار و هەڵوێستەکان دەکەن هەر دەڵێی شتێک لە ئارادا نییە. ئەوان دووبارە پەنجەی تاوانبارکردن بۆ ڕۆژئاڤا درێژ دەکەنەوە بەوەی خۆیان وەک گوێڕایەڵ نیشان بدەن و لە بەرانبەریشدا ئەوەی پەنجەکەی درێژ کردووە بەبێ هیچ کۆسپێک ڕەوایەتیی بە قڕکردن دەدات. لەبەرئەوە ڕەخنەگرتنی ئەوان لە مەزڵوم عەبدی بە تۆنێکی ڕیالیزمانەوە وەرپێچراوە: “ئیتر هیچ دەرفەتێک نییە، خۆ هەر دەبوو ئەمە ڕوو بدات… باشترین ڕێگاش پابەندبوونە بە ئاشتی لەڕێگەی گفتوگۆوە!” [ئەم ڕستەیە هەموو مۆڕالێک دەرکێشی سیاسەت دەکات و ترسناکتر لەوەش، وا دەکات لە ئاست هەر ستەم و هێرشێک بێلایەن و بێدەنگ بمێنینەوە. وەڵامێکی فەلسەفیی بۆ ئەم چەشنە دۆخانە ئەوەیە کە ڕیالیزم قێزەوەنترین فۆڕمی ئایدۆلۆژیایە پشتبەست بەو ڕاستییەی بەبێ ڕووبەڕووبوونەوە ڕێگە بە کوشتن دەدات، و دەهێڵێت نادادیی داگیرکەران وەک چارەنووسێک قبووڵ بکەین. لە هەمووشی قێزەوەنتر، بەرخودان وەک شتێکی تاقەتپڕووکێن ببینین. خەسڵەتی ڕۆژئاڤا و مەزڵوم عەبدی بەتەواوی وەستانەوەیە دژ بەم ئایدۆلۆژیا قێزەوەنە، ئایدۆلۆژیایەک کە داوای خەسان و ڕەمزاندن دەکات.

تێزی “ئەمڕۆ ڕۆژ ڕۆژی بەرخودانە” ناکرێت تەنیا وەک چەکهەڵگرتن سەیر بکرێت. بەرخودانی ڕۆژئاڤا بەر لە هەرشتێک پچڕانێکە لە بیرکردنەوەی دەستەکۆیی مێژووی ناوچەکە. بەرخودان ساتێکە سوبێکت لێیەوە کەڵەگاییی پانتاییی ڕەمزی بە هەموو شێوەیەک ڕەت دەکاتەوە. لای ڕۆژئاڤا، پچڕانەکە قبووڵنەکردنی ئەو کێیەتییە فڕێدراوەی دەست ئەویتری گەورەیە وا بۆی داتاشیون وەک زیادە، ناڕەوا، و پابەندنەبوو. لەم نێوانەدا، بوونی مەزڵوم عەبدی خۆبەخۆ بەهێزترکردنی ئیمکانێکە کە دەرکەوتنی کورد وەک سوبێکتێکی سیاسی دەخاتە ناو سووڕی کردەکیی بوونەوەوە.

بەڵام تراژیدییاکە لێرەدایە کە تەنانەت بەشێک لە کورد هێرش-تەڵە ئایدۆلۆژییەکە بەشێوەی جۆراوجۆر ناوەکی دەکەنەوە. یەکێک لەم شێوازانە بیرکردنەوەیەکی لەم شێوەیەیە: “چی ئەگەر ڕۆژئاڤا لەسەر حەق بێت؟” ئەمە قووڵترین فریوخواردنی ئایدۆلۆژیی داگیرکەرە، کە سوپەرئیگۆ ناوەکییە دڕندەکە لەپێناو فەرمانی چێژ وەربگرە [بوونێکی خەسیو وەربگرە] دەیخاتە کارەوە. لەمەدا ئیتر هیچ پێویست ناکات داگیرکەر ئاراستەی حەقیقەتەکە لە کورد بشێوێنێت، بەڵکوو خۆیان دووبارەی دەکەنەوە. ئەمە بە زمانە ژیژەکییەکە بانگهێشتکردنێکە بۆ بینینی سوبێکت خۆی. بەڵام نەک لە چاوی خۆیەوە، بەڵکوو لە چاوی دوژمنەوە. نەک لەناو زمانی خۆی وەک یەکەیەکی زمانەوانی، بەڵکوو لەناو زمانی دوژمنەوە. دژ بەم بیرکردنەوەیە، ئەرکی ئێمەی کورد لەم دۆخەدا ئەوەیە، کە نابێت پشتیوانیکردنمان تەنیا لە ڕەهەندێکی سۆزەکیی کوێرانەوە بێت، بگرە هاوپشتییەکی قووڵی ڕەخنەکارانە بێت. هاوپشتییەک وا جەخت لە سوبێکتیڤیتەی کورد دەکاتەوە وەک بوونێکی خۆسەر و خاوەن بەها کە لە کەوڵی دەرەمێژوویی هاتۆتە دەر و چووەتە ناو سووڕی دژیەکیی مێژووەوە.

کەواتە، پرسیارە وەسواسییەکە هەر تەنیا جەنەڕاڵ نییە وەک دالی نوقسانی ناو ئەویتری گەورە، بگرە حەقیقەتی خۆسەریی کوردە کە بۆچی هەمیشە بەرگەنەگرتوو و جێی هەڕەشەیە تاکو ئەو کاتەی لە هەموو هێزێک خاڵی دەکرێتەوە، یانیش دووبارە ئایدۆلۆژیای داگیرکەر دەیخاتە ناو سیستەمی زنجیرەی دالەکانی خۆی و بەمەش لەناوی دەبات و ئینجا قبووڵی دەکات. بۆچی هەموو دەستکەوتێکی ڕۆژئاڤا کە نەک تەنیا کورد، بەڵکوو مرۆڤایەتییش پێی سەربەرزە کۆدڕێژیی ناو هەڕەشە دەبێتەوە؟ ئەمە بەدەر لە حەقیقەتی نەستی سیستەم شتێکی تر کەشف ناکات، ئەویش ئەوەیە ترسەکە لە مۆدێلێکی فیکرییە کە بۆ یەکەمجار بەپێچەوانەی هەموو هێزێکەوە گەل لەناو هێڵێکی خۆڕێبەریی دەرەدەوڵەت ئامادە دەکات. ترسەکە لە پانتایییەکی جیاوازە وا لەودیو یەکانگیری و چەقبەستووییی دەوڵەت ڕاستەهێڵ دەبێت و لەڕێگەی فرەیی، خەباتی ڕادیکاڵ و مۆڕاڵی باڵاوە جەوهەری کوردبوون دەخاتە پیادە کردنەوە.

ڕۆژئاڤا لەمڕۆدا لەنێو بارێکی پڕهەستیار لە بەرخوداندایە. ئەم بارە پڕهەستیار و گوماناوییە پڕووکێنەرە. ئیتر دۆخە گوماناوییەکە دڵەڕاوکێیەکی داهێڵراو دروست دەکات. بەڵام بیرمان نەچێت، هەر لە دۆخێکی وەهای دڵەڕاوکێئامێزدایە کە شتێکی تر دروست دەبێت : فیکر. فیکر ئەو هێزەیە کە ئایدۆلۆژیا زیاتر لە هەموو شتێک لێی دەتۆقێت. چەک وەک فۆڕمی هێزێکی ماتەریاڵی مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت و بەشێوەیەک لە شێوەکان ئایدۆلۆژیا هەرسی دەکات، بەڵام فیکر هەرس نابێت. ئەوەی ئایدۆلۆژیا ڕاگیر دەکات دووبارەبوونەوەیەکی کوێرانەی بەردەوامە و لەتوانایدا هەیە بە ئاگربەستێک، ڕێککەوتنێک یانیش سنوورێک چەک ڕام بکات. بەڵام فیکر وەک نەفییەکی ڕامنەکراو سووڕی دووبارەبوونەوەی ئایدۆلۆژیا دەخاتە وەستانەوە. گەر چەک هێزێکی ماتەریاڵی بێت، فیکر هێزێکی ڕەمزییە کە بە کردەکیی بوونەوە تۆڕی پانتایییەکە سەراوژێر دەکات. تۆڕی ئایدۆلۆژیای ئێستای ناوچەکە کورد دەخاتە ژێر جەبری هەڵبژاردنی دوو بوونی ساختەوە: قوربانی یان تاوانبار، بەڵام فیکری بەرزەفتنەبووی ڕۆژئاڤا هەردووکیان ڕەت دەکاتەوە و لەبری هەڵبژاردنی بوونێک بە زمانی ئەویتری گەورە، بوون بە زمانی خەبات و خۆڕێبەری هەڵدەبژێرێت. لێرەدا زمان وەک کێیەتیی ڕۆژئاڤا بوونی کورد دەخاتەوە ناو سووڕی خودئاگایی، لەوەی بوونی ئەو بە فیکری ئەوەوە پێبەندە، بوونی ئەو زمانی ئەوە، زمانێک بۆ دروستکردنی سوبێکتێکی سیاسی و شەڕڤان. ڕۆژئاڤا ئەو بەشەی کوردستانە کە ز [زار] مان [مانەوە و بوون] دژ بە دامرکان، نەمان و ملکەچبوون بەتەواوی دەخاتە پڕاکتیکەوە.

مەزڵوم عەبدی وەک باهۆزێک دژ بە چەقی کۆی ئایدۆلۆژیای ناوچەکە خاڵی سەرەکیی چڕبوونەوەیە. ئەو یەکێکە لەو تاکە سەرکردە کوردانەی بە فەنتازیاسازییەکی هەستەکییەوە ناوەستێت. ئێستا جەنەڕاڵ لە فەزایەکی کەرتبوودا لە بووندایە لەنێوان خۆسەری و پێبەندی، خەبات و وتووێژ. پێگەیەکی لەم شێوەیەش بۆ سیستەم بەرگەنەگرتووە، چونکە سیستەم ڕۆڵگێڕانی لەبری کردە دەوێت، ڕۆڵگێڕانێک کە سوبێکت خەسیو بکات. خەسڵەتی سوبێکتیڤیتەی مەزڵوم عەبدی ئیمکانە تەسک و سنووردارەکانی دەوڵەت کەشف دەکات، بەمەش دەبێت بە سوبێکتێک وا نوقسانیی ئەویتری گەورە دەنوێنێتەوە و لە ئاست پانتاییی ڕەمزی نییە تاکو بیڕەمزێنێت، بێ شک، سوبێکتێکی وەها لەپێناو ڕەمزاندن و شاردنەوەی کەلێن و درزی ڕووبەرە ڕەمزییەکە، لە هەموو لایەکەوە هێرشی دەکرێتە سەر. سوبێکتێک کە ناچێتە ژێر لۆژیکی یاساکانی فالووسەوە: سوبێکتی مەحاڵ. ئەم لادانەی جەنەڕاڵ بەدەر لە خۆسەری و ملکەچنەبوون کۆمەڵێک ڕەهەندی تری لەخۆ گرتووە کە بەتەواوی نەک دژ بە دەوڵەتی سووریایە، بەڵکوو دەوڵەتەکانی تری ناوچەکەشە، وەک بوونی ژن لەناو کایەی سیاسەت و دەربڕینی ئایدیاکانی ژن بە زمانی ژن خۆی وەک بکەرێکی سیاسی، ئەمەش ڕاستەوڕاست نەزمە پیاوسالارییە سەرکوتکەرەکە تێکدەشکێنێت [ئەو نەزمە چێژپەرستە قێزەوەنەی ژن وەک جەستەیەکی سەرتاپا فێتیش و هۆگر بە ئەشکەنجە دەبینێت]. گرنگتر لەوە، ڕۆژئاڤا نەزمی هێزی لە هێڵێکی ستوونییەوە گۆڕیوە بۆ ئاسۆیی. بۆیەشە لە هەموو لایەک و بە هەموو بەهانەیەکەوە دژایەتی دەکرێت، چونکە ئەو بۆ ناوبەخشین و خەسڵەت بەخشینێکی دەست ئەویتری گەورە سیاسەت ناکات، یاخود لە هەوڵی ئەوە بێت مێژووی کورد لە ناوچەیەکی وا هەستیارەوە دووبارە بەپێی ئارەزووی داگیرکەرەوە بکێشێتەوە. لە ئەنجامی کۆمەڵە کار و کارکردێکی لەم شێوەیەوە، بوونی سوبێکتێک کە ئارەزووی ئەویتری گەورە تەواو ناکات و لەبری ئەوە کەلێنی ژێربنکی دەخاتە بەردیدە، مەترسییەکی گەورەیە بۆ سیستەمەکە، چونکە سەرەڕای گشت هەستیاری، ملکەچنەبوون و هاودژییەک، هەڵگری شتێکی ترە کە “حەقیقەت”ە، حەقیقەتیش باربەستە بە تراوما، ئەوەی کە زەبرێکی کوشندە لە چیرۆکی واقیعە پاڵفتەکراوەکە دەدات و تووشی هەژانێکی ڕەمزی دەکات.

دواجار، بوونی جەنەڕاڵ لەمڕۆدا ڕەتکردنەوەی ڕووبەرێکی زەبروزەنگخوازە کە کۆی پێکهاتەکەی بە سەرکوتکردن بەردەوامە. ڕۆژئاڤا نیشانی دەدات کوردبوون و مرۆڤبوون چەندی سەخت بن ئەوا باڵاتر دەبن. ئێستا کە لەناو جەنگێکی قورسدان لە سەختترین و کێشەئامێزترین دۆخدا دووبارە پێمانی نیشان دەدەنەوە کە بیرکردنەوە، خەبات و مۆدێلی سیاسیی دەرگیربوو بە فیکر نەک مەحاڵ نین، بەڵکوو تاکە ئامانجی هەرە سەرەکیی بوونن. بەرخودان لێرەدا بوێری کردەیە، کردەی بەرهەڵستبوونی هەر شتێک وا ڕووداو لەبار دەبات، بەرخودانێک کە لەژێر کەتوارە ڕامنەکراو و هەستیارەکەیدا، لەودیو چەک و سوپاکەیدا، لەودیو سەختی و بەربەندەکاندا، هێزێک چاوتووندانە سەرلووتکەی دەخات و بێوەستان پڕوزەی دەکات، ئەویش هزرێکە پڕاوپڕ لە ئازادی، بارگاوی بە کوردبوون و لێوانلێو لە ژیان.

The post مەزڵوم عەبدی و سوبێکتی مەحاڵ: بەرخودانێک لەودیو ڕەمزاندنی دوژمنەوە appeared first on ژنەفتن.

“گەر بڕوامان بە نەگۆڕیی جەوهەری شتەکان هەبێت، ئەوا ئەم هەڵگەڕانەوە ڕادیکاڵ و کتوپڕەی سیاسەتی خۆرئاوا بەئاسانی نایەتە ڕوونکردنەوە. ئەوەی لەژێر ئەم ئاوەژووبوونەوە ڕادیکاڵ و لەناکاوەدا ڕاکشاوە، دنیابینییەکە وا دەیەوێت ئەمە ڕابگەیەنێت: بۆ یەکجارەکیی هیچ دۆخێکی سەقامگر بوونی نییە، هیچ جەوهەرێک نەگۆڕ نییە، و هیچ پەیوەندییەکیش لە مێژوودا تاهەتایە نییە.”

پرسیارەکە هەمیشە ئاشکرا بووە، بەڵام بوونی پرسیارەکە لە ئەمڕۆدا بەڕاشکاوی لەناو ژیانمان دەردەکەوێت کاتێک تیرۆریستێکی وەک ئەبو محەمەد جۆلانی هاوشێوەی پاڵەوانێکی نوێی سەدەی بیست و یەک دەنوێندرێتەوە. جێی پرسیاریشە ئایا هەر بەڕاست ئەمە دەکرێت پێی بگوترێت مۆڕاڵ یان شتێکی تر؟ مۆڕاڵێک گەر دابشکێندرێت، لەت ببێت و بۆ ناو ئامرازێکی بەرژەوندتەوەریی سیاسەت ڕەنگڕێژ بکرێتەوە، بەنێویشیدا خۆرئاوا پۆلێنبەندیی دۆست و دوژمنەکانی تیادا بکات. سیاسەتێک کە لە چوارچێوەیدا تەنانەت قێزەوەنێکی کۆمەڵکوژیش دەکرێت چۆڵەچرا و نیشانەیەکی وەک “دۆستێکی بەکەڵک” وەربگرێت؟

پێدەچێت ئەم شکستە ئاکارییە هەلێک بێت بۆ پەیپێبردن بە ڕیشەگەلی قووڵتر، گەیشتن بێت بۆ ناو چەقی دنیابینیی سیاسیی خۆرئاوا، لەپێناو هەڵسەنگاندنی ئەوەی، کە ئاخۆ ئەمە تەنیا ناتەواویی مۆڕاڵی چینێکی تایبەتی سەرمایەدار و سیاسییە خۆرئاوایییەکانە، یانیش پرسەکە پەیجوورییەکی وردتر دەخوازێت لەمەڕ شێوازی تێڕوانینی خۆرئاوا لە مێژوودا بەرانبەر مرۆڤایەتیی بەگشتی و “ئەویتری گەورە” بەتایبەتی؟

پرسەکە بە ئاراستەی پرسیارێکی زۆر بنچینەییتردا دەڕوات، کە بەردەوام فیکر و ئەدەبی خۆرئاوای سەرقاڵ کردووە: ئەوانیش هەردوو چەمکی پێناسکردن و خەسڵەتپێدانن. بە مانایەکی تر، ئایا شتەکان خاوەن جەوهەرێکی بێخەوش و جێگیرن، یانیش لە ئەسڵدا هیچ شتێک نییە خاوەن جەوهەرێکی جێگیر بێت، و بەم بارەش ئەوەی هەیە شتێک نییە جگە لە لێشاوێکی بەردەوام و گۆڕاو؟ بەڕاست دۆخێکی داکوتراو، پەتیی و جێگیر بوونی هەیە؟ یانیش تەنیا خاوەنی گواستنەوە، ناجێگری و جیاوازیین؟

گەر بڕوامان بە نەگۆڕیی جەوهەری شتەکان هەبێت، ئەوا ئەم هەڵگەڕانەوە ڕادیکاڵ و کتوپڕەی سیاسەتی خۆرئاوا بەئاسانی نایەتە ڕوونکردنەوە. ئەوەی لەژێر ئەم ئاوەژووبوونەوە ڕادیکاڵ و لەناکاوە ڕاکشاوە دنیابینییەکە وا دەیەوێت ئەمە ڕابگەیەنێت: بۆ یەکجارەکیی هیچ دۆخێکی سەقامگر بوونی نییە، هیچ جەوهەرێک نەگۆڕ نییە، و هیچ پەیوەندییەک لە مێژوودا تاهەتایە نییە.

کێشەکە سەرەتا لە فیکری گریکدا دەردەکەوێت.

لای ئەفلاتوون، ئارەزووی گەڕان بەدوای ئاڕکەتایپ[جۆرەهێڵ]ە نەگۆڕ و پێناسە جێگیرەکان بەشێکی بنچینەیین لە پڕۆژە فەلسەفییەکەیدا. لە کارەکانیدا، دەکرێت شت لەڕاستیدا خاوەن جەوهەر و پێناسێکی نەگۆڕ بێت. جیهانی ئەفلاتوونی فۆڕمەکان نیشتنگەی جەوهەرە چەسپیو، ڕەسەن و ڕاستەقینەکانە؛ لەناو ئەم پانتایییە ئایدیاڵەدا، شتەکان خاوەن جەوهەری چەسپاو و فۆڕمێکن وا هیچ کاتێک گۆڕانیان بەسەردا نایەت. لەدوای ئەفلاتوون، دیدە جەوهەرگەرایییەکە لەلایەن ئەرستۆوە بایەخی زیاتری پێدرا. لای ئەرستۆ شتەکان خاوەن جەوهەرێکن، کە گرنگ نییە کەتواری دەوروپشتی چۆنچۆنی لە گۆڕاندایە و دەگۆڕدرێت، جەوهەرەکە هەر بە دەستلێنەدراو و نەگۆڕی دەمێنێتەوە. ئەم تێڕوانینە کلاسیکەی لەمەڕ نەگۆڕی، چەسپاوی و جێگیریی دۆخی شتەکان لەگەڵ سەرهەڵدانی ڕۆشنگەری گورزێکی ڕووخێنەری ئەزموون کرد.

ڕۆشنگەری لەگەڵ هاتنیدا زنجیرەیەک تێڕوانینی نوێی هێنا. هەر لەو ساتەوەش تاوەکو ئێستا، باڵی ڕاستڕەوی فیکری خۆرئاوا بەدەگمەن خۆی بە مانا و دەستنیشانکردنێکی نەگۆڕەوە لکاندووە؛ ئەمەش وای کرد کۆمەڵگە لە جۆرە بیروباوەڕگەلی وەک جەوهەری بێخەوش و نەگۆڕ دوور بکەوێتەوە. هەر پەیوەست بەمەوە: لە سەردەمی مۆدێرن، وێنەی پیادەکردنی لۆژیکی جەوهەرگەرایی لەلایەن خۆرئاواوە هەمیشە بووەتە هۆی ئەوەی کارەسات بخوڵقێنێت. بۆ نموونە، لە ئەڵمانیای نازی، کاتێک جووەکان وەک تاقە یەکەیەکی یەکتەرز داندران لەوەی هەموویان بە جەوهەر هەڵگری خراپەن، خراپەیەکی گریمانەیی کە بە خوێن و ڕەگەزییانەوە گرێدرابوو.

بەڵام لێرەدا، پەیوەست بەم دنیابینییەی خۆرئاوا دیو و ڕایەڵەیەکی تر هەیە؛ دیوێک کە بڕوای بە گۆڕان، نەسرەوتوویی و فرەیییە ناکۆتاکانە. خۆی لە خۆیدا، پەرچەڕوانینێکی لەم شێوەیە بەڕاستی ئەرێنییە. هەرچۆنێک بێت، ئاکارێتیی نیولیبڕاڵ ئەم ڕوانینە جێمتمانە و ئەرێنییەی بۆ خۆی هەڵپەساردووە لە خزمەت بەرژەوندییەکانی پێچێکی پێ لێداوە، و ئاراستەکەی بۆناو ئامرازێکی پڕاگماتیکی گۆڕیوە، کە بەمە دژایەتی مانای ڕەسەنی ڕوانینەکە دەکات، و دژایەتییەکی قووڵتری چەمکی گۆڕان و فرەییش دەکات.

لە سەردەمی پۆستمۆدێرندا، دنیابینیی خۆرئاوا لەژێر سێبەری کەلتوورێکی ناجێگیر، نا-کێیەتی و شێوەگۆڕاندا نەخشەکێش بووەتەوە: گەر خۆرئاوا لە ساتێکدا بەدیاریکراوی کێیەتییەک پێناسە بکات، تەنیا بۆ ئەوەیەتی کە ناسنامەکە لە ساتی دواتردا ئیمکانی ئەوەی هەبێت هەڵبوەشێت و مەحف ببێتەوە. بەڕوونی بیڵێین، لە ڕەوتی فەلسەفیی هەرە گرنگی ئێستای خۆرئاوادا، هەموو شتەکان فرەبیچم و فرەناسنامەن. یانیش، وەک ئەو فەیلەسووفانەی سەر بە نەریتی هیگڵی و ماڕکسیستین، کە وەک هەرجار بانگەشە دەکەن: “هەمووشتێک لەناو خۆیدا دژەکەی خۆی هەڵگرتووە.”

ئەم دیدە فەلسەفییە لە سیاسەتیشدا ڕەنگی داوەتەوە. ڕێک وەک بەڕێز هایدی خراپ، کە دکتۆر جێکڵی باشی لەخۆدا هەڵگرتبوو، بەهەمان شێوە دەکرێت بەڕێز جۆلانی خراپ دکتۆر شەرعی باشی لەخۆدا هەڵگرتبێت.

هەندێکجار وێنەی مرۆڤ و شکڵی خود [سوبێکت][1] لەناو فیکر و ئەدەبیاتی خۆرئاوایی لە سیاسەتدا بەشێوەیەکی تەواو کوشندە پیشان دەدرێن و دەنوێنرێنەوە؛ کاتێک خود و کێیەتییەکەی تەنیا لەبەر ئەویتری گەورە بوونیان هەیە، و بەمجۆرەش وەک دژێک پێناس دەکرێت [دژ بە ئەویتری گەورە]. هەرکەسێک بیەوێت لە خۆرئاوا تێبگات دەبێت بزانێت کە گەڕان بەدوای ئەویتری گەورە بەشی هەرەگرنگی تینوتاوی سیاسی و فەلسەفیی خۆرئاوایییە. ئەحمەد شەرع بەئاشکرایی دوایین نموونەی ئەو گەڕانە بێبەزەیییەیە بەدوای ئەویتری گەورە[2].

دانانی ئەویتری گەورە بۆ نیشاندان هەمیشە بەشێک بووە لە پڕاکتیزەی سیاسیی خۆرئاوا لە خۆرهەڵات. لە ١٩٧٥، ئەمەریکییەکان بێ هیچ پێشینەیەک کتوپڕ دەستی لە شۆڕشی کوردی هەڵگرت و تەنیا جێی هێشت، کە لەناو مێژووی مۆدێرنی کورددا بووە هۆی یەکێک لە گەورەترین شکستە سیاسییەکان. بەر لە چەند ساڵانێک، هەمان ئەلفوبێیان لە ئەفغانستان دووبارە کردەوە. ئەمێستاش، لەسەر هەمان ئاواز سەما دەکەن و بە هەمان شێوە مامەڵە دەکەن، لەنێوان ناوبڕی چەند حەفتەیەکی کەمدا ناسنامە و کێیەتیی ئەبو محەمەد جۆلانی تیرۆریستییان بۆ ئەحمەد شەرعی پاڵەوان شێوەگۆڕ کرد.

لێرەدا، پەیامە شاراوەکە ڕوون دەبێتەوە، وەک بڵێی خۆرئاوا بەئاشکرا ڕایدەگەیەنێت: “هیچ شتێک لە بنچینەدا جێگیر و بێخەوش نییە؛ هەمیشە دیوێک هەیە چاوەڕێی هاتنەدەر و ئەنجامدانی نمایشی ناو گۆڕەپانەکەیە.” لە نموونەی وەک ئەفغانستان و سووریا، پیشانی دەدات کە خۆرئاوا پەیامێکی زێدە ئاشکرا و گومانهەڵنەگر بۆ هەموو ئەکتەرێکی سیاسیی خۆرهەڵات دەنێرێت: “هەمیشە دەتوانیت ببیت بە شتێکی تەواو جیاواز بەراورد بەو شتەی ئەمڕۆ پێی دەناسرێیتەوە. بۆ ئەمە ئامادەبە، چونکە دەشێت سبەینێ هەمووشتێک بگۆڕدرێت.”

لە ئاستی تیۆریی فەلسەفیدا، تێزی جیهانی بەردەوام-لە-گۆڕان و نەسرەوتوو بەدروستی خزمەت بە ئێمە دەکات، بەرمان پێدەگرێت لە سرەوتنمان بۆ پێناسێکی نەگۆڕ، لە دروستکردنی چێوەیەکی ئەبەدی و کڵێشەیەکی بەردەوام، لە ڕوانینی شتەکان بۆ تاهەتا لە یەک گۆشە.

هەرچۆنێک بێت، سیاسەتی خۆرئاوایی هەمان تێز ڕاکێشی ناو ئاراستەیەکی جیاوازتر دەکات و خستنەناوەکەشی لەپێناو بەکارهێنانیەتی بۆ مەبەستگەلی جیاواز. ئەم تێزە بۆ ئامرازێکی سیاسی بەرژەوەندخواز دەگۆڕێت، کە ڕێگە بە تەڵەزانیی سیاسی، لوواندن، خود-وێنەسازیی و پێودانگی دووانەییی مۆڕاڵ دەدات. سیاسەتی ئێستای نیولیبڕاڵ لە ڕێڕەوێکدا کار دەکات، کە بەرانبەر ئەو بەها مرۆییانەی لە فەلسەفەی خۆرئاوادا هەن تەواو ناتەبا و پێچەوانەیە. ڕێک لێرەدایە کە بەڕوونی دەبینین کەلتووری ئەدەبی و فەلسەفیی خۆرئاوا کەلتوورێکی مرۆیییە و خاوەن بەهای بەرزی مۆڕاڵە؛ کەچی لە خاڵێکی تەواو ڕووت و پێچەوانەدا، سیاسەتی خۆرئاوا سیاسەتێکی بەقەلەودەلەی فێڵاوییە، زۆربەی جار لە پرەنسیپ و ڕەوشت بێبەریییە.

ئەو ڕاستییەی کە سیاسییە خۆرئاوایییەکان ئایدیا فەلسەفی و دیدە ئەدەبییەکانیان لەپێناو بەرژەوەندیی خۆیان بە ئامراز کردووە چیتر وەک نهێنییەک نەماوەتەوە؛ دەیان و تەنانەت هەزاران نموونەی لەمجۆرە هەن. لە ڕاستیدا، بە بوێرییەوە دەیڵێم کە بەبێ تێگەیشتن لە فەلسەفە و ئەدەبیاتی خۆرئاوایی، ئەوا تێگەیشتن لە مۆڕاڵی سیاسیی خۆرئاوایی ئەستەم دەبێت.

ئەمە بەو مانایە نایەت کە سیاسەتی خۆرئاوا دەستوور و فەرمانەکانی لە فەلسەفە، هونەر و ئەدەبدا وەردەگرێت. بەپێچەوانەوە، ئەمە بەو مانایەیە کە سیاسەت ئەو هێزەی هەبووە دیدە فەلسەفی و ئەدەبییەکان هەڵبگرێتەوە و بۆ ئامراز بیانگۆڕێت، و بۆ شتێکی بەکەڵک [بەکەڵک بۆ بەرژەوەندیی خۆرئاوا خۆی] ڕەنگڕێژی بکاتەوە، دواتریش وەک کەرەستەیەکی پیادەکردن بۆ مەرامە تایبەتییەکانی خۆی بەکاریان بهێنێت.

هەندێکجار فیکر و ئەدەب ڕاستەوخۆ دەگلێنە ناو تاوانی سیاسییەوە – ئێمە ئەو حاڵەتانە لە کەیسی ڕودیارد کیپلینگ، ماڕتن هایدگەر، یان فلیپۆ تۆماسۆ مارینێتیی[3]دا دەبینین، کە باوکی ئایندەگەرایی ئیتاڵییە، ئەمانە ڕاستەوخۆ لە بەرهەمهێنانی ئایدۆلۆژی فاشیست و ڕەگەزپەرستییدا بەشدارییان کردووە. لە هەندێک ساتی تردا دەرگیربوونەکە ناڕاستەوخۆیە: ئایدیاکان خێچ دەبنەوە، لە مەبەستە ڕەسەنەکەی خۆیان لادەدەن و دەخرێنە کارەوە – وەکچۆن ئەو وەختەی نازییەکان نیتچە و بێتهۆڤنیان بەکارهێنا. ئەم پێودانگە دوانەیییە شتێکی تیژپەڕ، کورتماوە و هەڵەیەکی مۆڕاڵی یانیش سیاسی نییە. بگرە ئەمە بەرهەمی مێژووی خۆرئاوا خۆیەتی، و ئەمە زۆر بەپتەوی بە گەشەسەندنە درێژ و بەردەوامەکانی دنیابینی خۆرئاوایییەوە بەستراوەتەوە بەرانبەر جیهان.

لە شێوازی پیشاندان و نواندنەوەی ئەحمەد شەرع، خۆرئاوا بێ پێچ و پەنا وێنەی خۆی بۆ مرۆڤ و ئەویتری گەورە دووبارە دەکاتەوە. ئەم تێڕوانینە لەمەڕ مرۆڤ وەک دروستکراوێکی دووبیچم و ناجێگیر بەقووڵی لەناو فیکری خۆرئاوادا ڕەگی داکوتیوە.

لە ئەدەبدا، ئێمە تەنیا خاوەنی دکتۆر جێکڵ[4]ی چاکەکار نین کە لە شەواندا بۆ بەڕێز هایدی خراپەکار دەگۆڕدرێت؛ ئەم نەخشەوێنەیەی کەرتبوون، ئەم پەرتبوونەی کارەکتەر، دووبارە و چەندبارە لە زۆرێک کاری بنچینەییتری ئەدەبیاتی خۆرئاوادا دەردەکەوێت. با وێنە کێشراوەکەی دۆریان گرەی بە نموونە وەربگرین. هەرچەندە دۆریان گرەی لە ژیانێکی خراپ و پڕتاوان دەژیت، کەچی ڕووخساری ئەو بۆ هەمیشە کەشخە، گەنج و بێتاوان دەردەکەوێت، بەبێ جێدەستی هیچ تاوانێک بەسەریەوە. بە هەرشێوەیەک بێت، لەگەڵ ئەنجامدانی هەر یەکێک لە تاوانەکانی، ئەو وێنەیەی وا هاوڕێیەکی کێشابووی ناشیرینتر و کۆنتر دەبێت. ڕووخساری ڕاستەقینەی دۆریان گرەی جگە لە ڕووبەندێک کە دیوەکەی تری دەشارێتەوە شتێکی تر نییە، شاردنەوەی شەیتانێک کە وێنە کێشراوەکە کەشفی دەکات.

زۆربەی جار، ئەو وەختەی سەیری پەیوەندیی نێوان خۆرئاوا و ئەحمەد شەرع دەکەین، وێنە کێشراوەکەی دۆریان گرەیمان دێتەوە یاد. سیاسییە خۆرئاوایی و خاوەن کۆمپانیا زەبەلاحەکان تەنیا مامەڵە لەگەڵ ئەحمەد شەرع / دۆریان گرەیە ڕووخۆش و بێخەوشەکە دەکەن، لەکاتێکدا پشکی میدیاکانی خۆیان وێنە کێشراوە ناشیرین و هێڵنجپێدەرەکە دەگوازنەوە. بە مانایەکی تر، کارەکە دابەش کراوە: وێنەی ڕاستەقینەی جۆلانی وەک وێنە کێشراوە ڕاستەقینەکەی دۆریان گرەی بێزاویی و قێزەوەنە، بەڵام سیاسەتی خۆرئاوا ئەم پۆرترەیتە ناشیرینەی بۆ میدیاکان جێهێشتووە؛ سیاسەت هەر خۆی بەردەوام دەبێت لەسەر مامەڵەیەکی ئاڵوگۆڕ لەگەڵ وێنە یەکڕەنگ و سافەکەی ئەحمەد شەرع، ئەوەی ڕووخسارەکەی هەڵگری هیچ پەڵەیەک نییە، ئەو کەسەی دۆناڵد تڕەمپ بەئاسوودەیییەوە وەک “کەسێکی مەزن” ستایشی دەکات.

هێشتا هیچ گۆڕانێکی ڕاستەقینە لە ئەحمەد شەرعدا ڕووی نەداوە.  ئەبو محەمەد جۆلانی تیرۆریست ون نەبووە تاکو ئەحمەد شەرعی سیاسەتوان لەدایک ببێت. جۆلانی تیرۆریست بەشێکی ئەبەدیی ئەحمەد شەرعە. جیاوازییەکە تەنیا لێرەدایە گەر لەمەودوا وەک تیرۆریستێک یان سیاسەتوانێک دەربکەوێت، ئیتر هەڵبژاردنی دەرکەوتنەکە لە دەستی ئەودا نییە. ئەوان بڕیار دەدەن لەوەی چ وەختێک تیرۆریست بێت و چ وەختێکیش فریادڕەس. لە ئێستادا، شەرع جگە لە وێنەیەکی لەتوکوت کە هەموویان بەو شێوەیەی پێیان باشە بەیەکەوەی دەنێن شتێکی تر نییە: ئەمەریکا بەشێوەیەک وێنەکە لە قاڵب دەداتەوە، تورکیا بەشێوەیەکی تر، کەچی ئیسڕائیلیش بەشێوەیەک… و گەلێک شێوەی تر. شەرع کارەکتەر[کەسێتی]ێکە بەبێ کارەکتەر؛ خاوەنی هیچ ڕووخسارێکی خۆی نییە. ئەوانی تر ئەو ڕووخسارە بۆ شەرع دادەتاشن وا پێیان باشە بەوەوە بیبینن.

لە ڕۆمانی کەسێک، هیچکەس و سەت هەزار کەس (لە ١٩٢٦ بڵاو بووەتەوە)، لویجی پیڕندێلۆ[5] تەنگوچەڵەمەیەک دەگێڕێتەوە کە تا ڕادەیەکی سەرنجکێش هاوشێوەیە بە دۆخی شەرع. کارەکتەری سەرەکی، کە ڤایتینگێلۆ مۆسکاڕدایە، سەرلەبەری ژیانی بە سەرنجێکی سادەی هاوسەرەکەی لەمەڕ چەماوەییی لووتی دەگۆردرێت. ئیتر لەم تێبینییەوە، ئەو تێدەگات لەوەی خەڵکی بەجۆرێکی تر ئەو دەبینن بەراورد بەوەی ئەو چۆن خۆی دەبینێت. ئەو ئیتر لە چاوی ئەوانی تر دەست بە گەڕان دەکات بەدوای “خۆی” – لەوەی ئەو کێیە و ئەوانی تر چۆن لێی دەڕوانن. وردە وردە پەی بەوە دەبات کە هەمووکەس بە وێنەیەکی جیاوازەوە دەیبینن، هەر یەکێک لەو وێنانەش لەگەڵ ئەو وێنەیەی خۆی لەمەڕ خۆی داتاشیوە، پێکهەڵنەکردووە.

مۆسکاڕدا لە دەسپێکی گێڕانەوەکەدا وەک مرۆڤێکە کە خۆی دەناسێت، بەڵام بەئەسپایی خۆی [خودێتیی خۆی] ون دەکات. لە بوونی بە “کەسێک”ەوە دەبێت بە “هیچکەس”. مۆسکاڕدا دەبێت بە کەسێک کە سەد هەزار شێوەی هەیە – هیچ کامیشیان خۆی نین، کەچی لە هەمان کاتیشدا، هەموویان مۆسکاڕدان. ئەم هەڵوەشان و پەرتبوونە پاڵ بە مۆسکاڕداوە دەنێت بەرەو هۆڤێتی.

حاڵەتی ئەحمەد شەرعیش لە بنەڕەتدا لەوەی مۆسکاڕدا زۆر جیاوازتر نییە، مەگەر لە یەک خاڵی گرنگدا نەبێت، ئەویش ئەوەیە کە شەرع کارەکتەرێکی دروستکراوە،  دروستکراوێکە هەر کاتێک بیەوێت بێ ڕاتڵەکان بە حەزی خۆی ماسک دەبەستێت،  بەو جۆرەش باری دەروونیی شەرع بەپێچەوانەی مۆسکاڕداوە لە مەترسیدا نییە. ئەحمەد شەرع چیتر پرسیار ناکات: “من کێم؟” ئەو چیتر گومان ناکات و واقی وڕ نامێنێت لەوەی ئەو تیرۆریستە یانیش پاڵەوان. بۆ هەر شوێنێک کە دەچێت، بەئاسانی دۆڵابی ماسکەکانی دەکاتەوە، و ئەو ماسکە لە ڕووخساری دەبەستێت کە دۆخەکە دەیخوازێت و لەگەڵیدا دەگونجێت. ئیتر بەمجۆرە ماسکەکە لە ڕووخساری دەبەستێت و لە ڕۆیشتن بەردەوام دەبێت.

خۆرئاوا پێویستی بە ئەحمەد شەرعێکە، کە بەدروستی خاوەن گەلێک ڕووخسار و ئیمکانی ڕۆڵگێڕانە، تاکو بەردەوام بە سیاسەتوانانی خۆرهەڵاتی بڵێت: “دەسەڵاتی پێناس بەخشین، خەسڵەتپێدان و بەرچەسپکردن، و بڕیاردان موڵکی منن. لەم چرکەساتەدا، لەنێو گشت دیو و لایەنەکانتان، من ئەو هێزەم کە بڕیاری ئەوە دەدات کامە ناو و کامە بیچمتان لە ئێستادا بۆ گونجاو بێت.”

ئەحمەد شەرع تا ئەو وەختە بەکەڵکە کە بتوانێت هەم دکتۆر جێکڵ و هەمیش بەڕێز هاید بێت، و تا ئەو کاتەی هەڵگری بارێک ڕووخساری ئاڵووێر بێت، کە هەر کات پێویستی کرد یەکێکیان داکەنێت و ئەوەی تر ببەستێت.

سەرچاوە

[1] بوونی چەمکی خود لەبری سوبێکت لەم بەستێنەدا زیاتر بۆ ئەو مەبەستەیە، کە نووسینەکە بۆ خوێنەر خۆشخوێن ببێت. ئەگینا، لەم چوارچێوەیەدا کە نووسینەکە زیاتر دەچێتە ڕەهەندێکی لاکانییەوە، مەبەستەکەی نووسەر سوبێکتە کە لە بنچینەدا لە چەمکی خود جیاوازە و خود زیاتر مەبەستێکی بێ گرێ و یەکانگر پیشان دەدات. بە پێچەوانەوە، سوبێکت بەشێکە وا نایەکانگری و گرێی پێچەڵاوپێچ یەکێکن لە تایبەتمەندییە هەرە سەرەکییەکانی. سوبێکتیڤیتەی سوبێکت شتێکی جێگیر و گیراو نییە وەک ئەوەی تەنیا سەر بە دیوە ئاگایییەکەمانەوە بێت، بەڵکوو گرێدراوی زمان و نەستە، بۆیەشە هەرگیز بە خودشەفافییەتی خۆی ناگات، چونکە ئەوەی سوبێکتەکە ئارەزووی دەکات هەمیشە لێمانەوە پەنهانە. بەم بۆنەیەوە، سوبێکت وەک چەمکێک نە بۆ وشە و چەمکێکی سادەی وەک بکەر وەردەگێڕدرێت و نە کورتیش دەبێتەوە، لە بەستێنە دەروونشیکارییەکە سوبێکت لەنێوان زانینی ئاگایی و ئارەزووی ناگاییدا قڵیشاوە. سوبێکت بە زمان و نووقسانی و پەیوەندی بە ئەویترەوە جێکەوتی ناو پانتاییی ڕەمزی کراوە. بۆیەشە سوبێکت قسە ناکات، بەڵکوو زمان دەیخاتە قسەوە.

[2]مەبەست لەم ڕستەیەی نووسەر، ئەوەیە کە ڕاستە خۆرئاوا خۆی لەناو بونیادی جیهانگیریی ڕەمزییدا ئەویتری گەورەیە. بەڵام لەپێناو ناسینەوە، ناولێنان و خەسڵەتپێدان بە ئارەزووەکانی خۆی پێویستی بە ئەویترێکی گەورەی دەرەکییە. ئەم ئەویتری گەورە دەرەکییەش وا خۆرئاوا ئێستا دروستی کردووە ئەحمەد شەرعە، کە وەک ئۆبێکت هۆکاری ئارەزووی خۆرئاوا [ئەویتری گەورە] کار دەکات، و سووڕی ئارەزووەکانی خۆرئاوا بەوجۆرەی کە دەیەوێت لە بارێکی هاوسەنگدا بەردەوامی پێدەدات. هەر بۆیە  دروستکردنی ئەویترێک تەنیا وابەستەی کردەیەکی وەک هاوشووناسبوونی دەرەکی نییە، بەڵکوو پڕۆسەیەکی پێویستە و بەنێویدا سوبێکتیڤیتەی خۆرئاوای لێوە دروست دەبێت، دروستبوونەکەش لەپێناو ئارەزووکردنێکی سیاسییە کە سەرتاپای بوونی سوبێکتی سیاسی لێ پێکدێت. دواجار ئەم ڕستەیەی نووسەر ڕوونی دەکاتەوە بۆچی گەڕان بەدوای ئەویتر وەزیفەیەکی نەبڕاوە و زێدەگرنگی ناو سیاسەتە [بەتایبەت سیاسەتی خۆرئاوا].   

[3] : Filippo Tommaso Marinetti (1876-1944) شاعیر و تیۆریستێکی ئیتاڵییە، کە بە دۆزەرەوەی بزووتنەوەیەکی ئایدۆلۆژی وەک ئایندەگەرایی دادەنرێت. بزووتنەوەکە جەختی لە خێرایی تەکنەلۆژی و گەشەسەندنی داهێنانەکان دەکردەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، بەتەواوی لەسەر پچڕانێک پێداگر بوو کە داهاتوو لە ڕابردوو جیا بکاتەوە.

[4] دۆسییە سەرەکییەکەی دکتۆر جێکڵ و بەڕێز هاید، کە کورتەڕۆمانێکی نووسەر ڕۆبێرت لویس ستیڤنسنە. نووسەر لە ڕێگەی کارەکتەرێکی ناو گێڕانەوەکەوە، بەوردی لەتبوونی سروشتی ناسنامەمان نیشان دەدات، لەوەی چۆنچۆنی دەکرێت دوو ناسنامەی دژیەک لەناو یەک کەسدا بوونیان هەبێت و ئەم کەسە بەرجەستەکەری هەردوو ناسنامەکە بێت. یەکێکیان لەڕووی دەرەکییەوە قبووڵکراو بێت و ئەوەی تریان تاریک، پەنهان و ترسناک. بەراوردکردنی ئەم کارەکتەرە بە ئەحمەد شەرع هەمان دیاردەی سیاسیی دەنوێنێتەوە: خۆرئاوا دوو ناسنامە لەناو کەسێکدا دروست دەکات و هەر کاتیک بیەوێت، ناسنامەکان دەخاتە دۆخی شوێنگۆڕکێوە. ئەمەش لە ڕیشەدا کینەڤین و هاودژێتییەک نیشان دەدات، کە خۆرئاوا تیایدا ئەویتری گەورەی دەرەکی پێ خەسڵەتمەند دەکات.

[5] : Luigi Pirandello (1867-1936) ڕۆماننووس، شانۆنووس، شاعیر و چیرۆکنووسێکی ئیتاڵییە. پیڕندێلو لە ١٩٣٤ دەبێت بە براوەی نۆبڵی ئەدەبیات. جێی ئاماژەیە، کە نووسەر هێندەی بە شانۆکانییەوە بەناوبانگ بوو، هێند بە ڕۆمانەکانییەوە ناسراو نەبوو.

The post سەرۆکێک لەناو ڕیشاڵەکان: ئەحمەد شەرع لەنێوان دکتۆر جێکڵ و بەڕێز هاید appeared first on ژنەفتن.

هەرچەندە تۆ فیلم دروست دەکەیت و بۆ ماوەیەکی زۆریشە لە بەریتانیا دەژیت، بەڵام هێشتا وەک دەرهێنەرێکی ئەمریکیی ناوزەد دەکرێی. ئایا ئەو هۆکارانەی وات لێدەکەن لە بەریتانیا بژیت هۆکارگەلی کەسیین یاخود پەیوەندی بەو ڕاستییەوە هەیە کە فیلم دروستکردن لە بەریتانیا تێچووی هەرزانترە لە ئەمریکا؟

-سەرەتا گەر بتەوێت فیلم بە ئینگلیزی دروست بکەیت، سێ شوێن هەن وەک چەق و ناوەندی بەرهەمهێنان؛ لۆس ئەنجڵس، نیویۆڕک و لەندەن. و لەوەتەی من کاتێکی زۆرم تەرخان کردووە بۆ ئامادەکردن و بڕینی فیلمێک، وا پێویستی کردووە لە یەکێک لەو شوێنانە بژیم، ئەگینا هەرگیز لە ماڵ نەدەبووم و هەمیشە لە دەرەوە دەمامەوە. نیویۆڕک وەک لەندەن گونجاو نییە، هۆڵیوود کەمێک باشتر گونجاوە، بەڵام لە نێوان چانسی هەڵبژاردنم بۆ ژیان لە هۆڵیوود یان لەندەن، من زیاتر حەزم بە لەندەنە. شارێکی زۆر دڵگیرە و حەز دەکەم لەوێ بژیم. زۆر حەز دەکەم لە نیویۆڕک بژیم، بەڵام شوێنێکی پراکتیکیی نییە بۆ وێنە دروستکردن و فیلمسازی، جگە لەو فیلمانەی لە شوێنی ڕاستەقینە دەگیرێن؛ ئەگەر مەبەستت ستۆدیۆیەکی وێنە بێت وەک بۆ فیلمی “بریسکانەوەکە” [i] یان “٢٠٠١: گەشتی بۆشایی“[ii]، ئەوا نیویۆڕک ستۆدیۆی زەبەلاح و شوێنی گونجاوی بۆ ئەم کارە نییە. بۆیە بەریتانیا ئەو شوێنەیە کە پێویستە لێی بم.

بەڵام ئایا بوونی پەیوەندی جەنابتان لەگەڵ کۆمەڵێک ڕاستیی جیاواز و پیشەسازیی فیلم وای کردووە هیچ کاریگەریی بەسەر کارەکانتەوە هەبێت؟

پێم وانییە. لەبەرئەوەی تەنانەت ژیان لە ئەمریکاش… گەر لە نیویۆڕک بژیت، ئەوا بەتەواوی جیاوازە وەک لەوەی لە ئەتلانتا، دالاس یان مینیاپۆلیس یان هەر کوێیەکی تری ئەمریکا بژیت. گەر لە نیویۆڕک بژیت، بەڕاستی دەتوانی تەواو دڵنیا بڵێیت “شێوازی ژیانێکی نیویۆڕکی”یانەم هەیە. پێم وایە هەرچەندە لە لەندەن دەژیم بەڵام هێشتا لەسەر شێوازی ژیانی ئەمریکییم، و هەر لەسەر ئەو شێوازە دەبووم گەر لە نیویۆڕکیش ژیابام. بە دڵنیایییەوە لێرە هەستێکی ڕاستیی ترم هەیە بە بەراورد لە هۆڵیوود، کە ناواقیعترین شوێنە. هەموو ڕۆژێک ڕۆژنامەی نیویۆڕک تایمز دەخوێنمەوە، گۆڤارە ئەمریکییەکان دەخوێنمەوە، سەیری فیلمە ئەمریکییەکان دەکەم، هەر بۆیە بەجددی هەست بەوە ناکەم جێگۆڕکێ جیاوازییەکی گەورەی بۆ دروست کردبێتم. لە ڕاستیدا، هەست ناکەم لە ئەمریکا ناژیم. بە هیچ شێوەیەک لە ڕووی فەرهەنگییەوە هەست بە پچڕان یاخود گۆشەگیرییێک ناکەم.

ڕۆژەکەی تر پێت وتم هەمیشە چێژت لەوە بینیوە بچیت سەیری فیلم بکەیت. هێشتا بەردەوامی لە چوون بۆ سینەما و سەیرکردنی فیلم؟

من هەوڵ دەدەم سەیری هەموو فیلمەکان بکەم، خۆم لە ماڵەوە پڕۆجێکتەرم هەیە، بۆیە بۆم ئاسانتر بووە؛ ئەو فیلمانەی وەریان دەگرم، لە ماڵەوە لەبەریان دەگرمەوە و سەیریان دەکەم. ئەوانەشی دەستم پێیان ناگات، دەڕۆم و سەیریان دەکەم، بەڵام دەمەوێت سەیری هەموویان بکەم.

دەمەوێ لەمەڕ هەڵبژاردنەکانت پرسیار بکەم. چ جۆرە…؟

حەزم بە فیلمە باشەکانە. (پێکەنین)

ئایا لەگەڵ ئەو کەسانە (بەتایبەت ئەوروپییەکان) هاوڕایت، کە دوای ساڵانێکی زۆر لە ستایشکردنیان بۆ فیلمەکانی هۆڵیوود، ئێستاکە پێیان وایە فیلمسازیی نایاب بەتەواوی ون بووە و نەماوە؟

باشە، بێ شک هەندێک لە فیلمە هەرە چێژبەخش و سەرنجکێشەکان لە هۆڵیوودەوە بەرهەم هێنراون. دڵنیاش نیم لەوەی زۆرینەی فیلمە گرنگەکانی مێژووی سینەما لە هۆڵیوودەوە هاتبن، واتە ئەو فیلمانەی خەڵکی بۆ ماوەیەکی زۆر بیریان دەمێنێ و لە یاد ناکرێن. پێم وانییە. هەندێک لە فیلمەکان پێدەچێ لەوێوە هاتبن.

حەزت بەم ڕێچکە نوێ و شێوازە هاوچەرخانەی بەرهەمهێنانی هۆڵیوودە، کە لە لایەن کۆپۆلا، سکڕادێر، سپیڵبێرگ، سکۆڕسێزی یان دێ پالماوە هەوڵیان لە بۆ دەدرێت و تاقی دەکرێنەوە؟

پێم وابێ یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین فیلمەکانی هۆڵیوود پێش ماوەیەکی زۆر بینیبێتم، هۆڵییود نا، -فیلمە ئەمریکییەکان- ئەوا “هاوڕێ کچەکان”[iii]ی کلاودیا وێیل بووە. پێم وابوو ئەم فیلمە لە دەگمەنترین ئەو فیلمانەیە کە بەراوردم کردووە بە نووسین و فیلمسازییە ڕژد، چڕ و وردەکانی ئەو دەرهێنەرانەی تۆ پێت باشترینن لە ئەوروپا. فیلمەکە سەرکەوتنێکی وای نەبوو، ناشزانم لەبەرچی، بەڵام دەبوایە هەیبووبا. بێگومان فیلمەکەم زۆر پێ نایاب بوو. وا دەردەکەوت گرێچنی فیلمەکە زۆر ڕاستییانە مامەڵە لەگەڵ چیرۆکەکە بکات و هەر بەم شێوەیەش بەردەوام بوو لەگەڵ تێما و هەموو شتەکانی تریش بەبێ هیچ گۆڕانکاریی یاخود کەرتبوونێک.

کەواتە بە ئاشکرا زۆر هۆگری، بابڵێین، ئەو جۆرە فیلمانە نیت کە شێوازی هۆڵیوودیین.

من نەمگوت “هۆڵیوودی”، لام وایە کارێکی قورسە فیلمێک دروست بکەیت هەم لە ڕووی سۆزەکییەوە بۆ بەشێکی زۆر لە خەڵکی سەرنجڕاکێش بێت، و هەمیش ئەو ڕاستێتی و قووڵییەی لەخۆ گرتبێت کە تۆ لە ئەدەبیاتێکی مەزن و دانسقەدا پێی ئاشنا دەبیت. وای دادەنێم وەها کارێک زۆر قورس بێت تەنانەت گەر سەرنجی جەماوەریش ڕانەکێشیت… چونکە فیلم تێچووییەکی زۆری پێویستە لە ئەمریکا، فیلمسازەکانیش نیگەرانی ئەوەن چۆناهی فیلمەکە بۆ جەماوەر سەرنجڕاکێش بکەن. ئێستاکە، ڕێی تێ دەچێت شتێک دروست بکەیت هەم درامی بێت و هێشتاش هەڵە نەبێت. بەڵام قورسە.

نموونەیەکی زۆری ئەم فیلمانە دەزانیت؟

قورسە بیر لە زۆر نموومە بکەیتەوە، چونکە گەر لیستێکت بۆ دە باشترین فیلمەکانت دروست کرد، ئەوا هەرگیز نابنە ئەو دە فیلمانەی زۆرترین داهاتیان هەبووە، وایە؟ بەڵام بێگومان ئەمانە هەمووی پەیوەندییان بە تێچووی دەرهێنانی فیلمەکەوە هەیە، واتە بەدەستهێنانی داهاتێکی باش پەیوەندی بە خەرجییەکی باشی فیلمەکەوە هەیە. کێشە گەورەکە ئەوەیە، ئێستا فیلم بڕێکی زۆر لە تێچووی پێویستە؛ بگرە لە ئەمریکا هەر مەحاڵە فیلمی باش دروست بکەیت. چونکە پێویستە بێئەندازە کاتی بۆ تەرخان بکەیت، وە تەکنیککار و ئەکتەرانی باشت هەبێت زۆر زۆر نرخیان بەرز نەبێت. ئەم فیلمەی کلاودیا وێیل دروستی کرد، پێم وابێ وەک کەسێکی سەرەتا دەستی کرد بە ئەنجامدانی. بۆ ماوەی ساڵێک کاری لەسەر فیلمەکە کرد، حەفتەی دوو یان سێ ڕۆژ. بە دڵنیایییەوە زۆر بە بەخت بوو، چونکە لەو ماوەیەدا بەتەواوی ئەو کاتەی بۆ بیرکردنەوە پێویستی بووە دەربارەی فیلمەکەی، هەیبووە. بۆ ئەوەی تێبگات و ببینێت چی کردووە. لام وایە فیلمەکەی زۆر بەباشی دروست کرد.

هەرگیز گرنگیت بە سینەما “سەربەخۆ”یە ئەمریکییەکان داوە، یان ئەو دەرهێنەرە هزر سیاسییانەی وەک “کرامەر، دێ ئانتۆنیۆ” یانیش ئەو دەرهێنەرە ئاڤانگارد و نوێگەرانەی لە نیویۆڕک بە دیار کەوتوون وەک  “وارهۆل، ئانگێر، مێکاس، مارکۆ پۆولۆس”؟

بەڵێ، ڕاستییەکەی هیچ فیلمێکی سەربەخۆی باشم نەبینیوە. دەمەوێت بڵێم یەکێک لە کێشەکان لەگەڵ فیلم ئەوەیە پێویستی بە چەند خاڵێکی تەکنیکیی کارامەوە هەیە لە پێناو پاراستنی فیلمەکە لەوەی خراپ دەرکەوێت. زۆربەی هەرە زۆری فیلمە سەربەخۆکان بەخراپی دروست دەکرێن. بەڵام من نەموتووە، بۆ نموونە، فیلمی “هاوڕێ کچەکان” فیلمێکی سەربەخۆیە، لە ڕاستییدا تەنیا فیلمێکی نایابی کەم-تێچوو بوو. هەرگیز فیلمێکی سەر بە سینەمای سەربەخۆم نەبینیوە، کە پێم وابووبێت گرنگە یان سەرنجڕاکێشە. دەڵێم بە جۆرێک لە جۆرەکانیش سەرنجڕاکێشن، چونکە دەرهێنەرەکانی سەر بەم ڕێچکەیە کار لەسەر شتانێک دەکەن و پیشانی دەدەن، کە هەرگیز هیچ کەس بیری لێیان نەکردووەتەوە. بەڵام ناتوانم بڵێم بە ڕاددەیەک گرنگ و دڵگرن لە ئافراندنی بیرۆکەگەلی نوێ کە لەلایەن دەرهێنەرەکانی تریشەوە سوودی لێ وەربگیرێت و بەکار بهێنرێت.

زۆربەی فیلمەکانت لە ڕۆمانەوە وەرگیراون. ئایا بۆ فیلم دروستکردن لاتان ئاسانترە ئەدەب بەکار بهێنن وەک خاڵی دەستپێک؟

سوودێکی ئێجگار زۆر لە بەکارهێنانی دەقە ئەدەبییەکاندا هەیە، ئەویش ئەوەیە تۆ بۆ یەکەمجار هەلی خوێدنەوەی چیرۆکەکەت دەبێت. خۆم هەرگیز سیناریۆیەکی ڕەسەنم نەنووسیوە، کەواتە من تەنیا تیۆریزەی چۆنیەتیی ئەو کاریگەری و جێکەوتانە دەکەم کە لام وایە دروست دەبن. بەڵام وای دادەنێم گەر بیرۆکەیەکی خۆت هەبووبا و لات سەرنجڕاکێش بوایە، و کارت لەسەرت کردبا و پەرەت پێ دابوایە بۆ ماوەیەکی زۆر، ئەوا بەر لە تەواوکردنی توانای دەربڕینی ئەوەت نەدەبوو بۆ وتنی ئایا چیرۆکەکە باشە یان باش نییە. و دواتر لەسەر ئەو خاڵە، بۆ ئەوەی هەوڵی ئەوە بدەیت بیکەیت بە فیلم، دەبێت تەنیا متمانەت بە هەست و حەزە سەرەتاکانی خۆتەوە هەبێت لەمەڕ چیرۆکەکە. سوودی چیرۆکێک کە دەکرێت بە تەواوی بیخوێنیتەوە لەوەدایە دەتوانیت ئەو هەستانەت لەبیر بێت، کە لە یەکەم ساتی خوێندنەوەی چیرۆکەکەدا ئەزموونت کردوون. ئەمەش دەبێتە ڕێگایەکی زۆر سوودبەخش بۆ یارمەتیدانت لە بڕیاردان لەسەر ئەو شتانەی پێویستن بڕیاریان لەسەر بدرێت لە کاتی دەرهێنانی فیلمەکە، چونکە تەنانەت گەر بۆ ماوەیەک لەگەڵ چیرۆکی کەسێکیش زۆر ئاشنا بیت، ئەوا دواتر ناتوانی بە تەواویی بزانی بۆ کەسێک یەکەمجار سەیری ئەم فیلمە دەکات هەست بە چی دەکات و هەستی چۆن دەبێت. کەواتە بە لایەنی کەمەوە هێشتا هەست و لێکدانەوەی خۆتت هەیە بۆ یەکەم بیرۆکە ڕەسەن و چیرۆکەکانت، کە ئەمەیان زۆر گرنگە.

هەموو ئەو ڕۆمانانەی کارت لەسەر کردوون “لۆلیتای نابۆکۆڤ، سپارتاکۆسی فاست، بێڕی لیندنی ساکێری، بریسکانەوەکەی ستیڤن کینگ” زۆر لە یەکتری جیاوازن. چ شتێک سەرنجت بۆ کتێبێک کێش دەکات و ویستی ئەوەت بۆ دروست دەکات بیکەیت بە فیلم؟

بەر لە هەر شتێک، کۆمەڵێک کاردانەوەی کەسییم هەیە لە بۆ چیرۆکەکە. زۆر سادە دەردەکەوێت، بەڵام شتێک هەیە دەربارەی ئەو ڕاستییەی تەنیا چیرۆکەکەت بە دڵە. پاشان پرسیاری دواتر ئەوەیە، چیرۆکەکە دەتخرۆشێنێت، و گەر بۆ ماوەی دوو حەفتە بیری لێ بکەیتەوە، ئایا هەر بە سەرنجڕاکێشیی دەمێنێتەوە؟ کاتێک بەسەر ئەو خاڵەوە تێپەڕ بووین، ئەوا پرسیاری دواتر بە تەواویی ئەمەیە؛ ئایا ڕۆمانەکە دەکرێت بۆ فیلم وەربگێڕدرێت؟ چونکە بە ڕاستی زۆربەی ڕۆمانەکان گەر باشیش بن، ئەوا ماتەوزەی وەرگێڕانیان تیا نییە بۆ فیلم. ئەوە تایبەتمەندییەکی سروشتی و خۆماکانەی ڕۆمانە، ئەمەش یان بەهۆی قەبارەی ڕۆمانەکەوەیە، یانیش پەیوەندیی بەم ڕاستییەوە هەیە کە باشترین ڕۆمانەکان ئەوەندەی سەرنج دەخەنە سەر ناواخن و ژیانی خۆیەکیی کارەکتەرەکانەوە، ئەوەندە سەرنج ناخەنە سەر ڕووداو و کردە دەرەکی و گشتەکییەکان. هەر بۆیە، هەمیشە مەترسی سادەکردنەوە و ڕووکەشبوون لە ئارادایە کاتێک هەوڵی ڕەنگڕێژکردن و ڕێکخستنی پێکهاتەی تێما و کارەکتەرەکان دەدەیت. کەواتە ئاسایییە، دەشێ هەندێک ڕۆمان هەبن هەرگیز ڕێی ئەوەیان تێ نەچێت بکرێن بە فیلمی باش. بەڵام با بڵێین کارێکی گونجاوە ڕۆمانێک بکرێتە فیلم؛ پرسیارگەلێکی لەم چەشنە دوای ئەم ڕستەیە قوت دەبنەوە؛ ئایا ڕۆمانەکە توانستی بوون بە فیلمی هەیە؟ ئایا بۆ تەماشا کردن سەرنجڕاکێش دەبێت؟ ئایا بەش و ڕۆڵی جوان هەن بۆ ئەکتەرەکان؟ ئایا کەسانی تر چێژ لەم کارەت دەبینن کاتێک تەواوت کرد؟ ئەمانە کۆمەڵە بیرۆکە و پرسیارگەلێکن دێن بە هزرمدا. بەڵام سەرەڕای هەموو ئەمانە، من دەڵێم ئەوە هەستێکە پەیوەندیی بە خرۆشانێکی کەسییەوە هەیە دەربارەی چیرۆکەکە، واتە خۆیەکیییە، لەسەر ئەو ڕاستییەی لەگەڵ چیرۆکەکە کەوتوویتەتە داوی عەشقەوە.

چ شتێکت لە ڕۆمانەکەی ستیڤن کینگ زۆر بە دڵ بوو؟

بەڵێ، ڕۆمانەکەم لەلایەن جۆن کالییەوە بەدەست گەیشت، بەڕێوەبەرێکە لە کۆمپانیای وارنێر برۆس. تاکە شت بوو بۆم نێردرابێت و باش بووبێت، یان بە دڵم بووبێت. زۆربەی ئەو شتانەی دەیانخوێنمەوە، هەست دەکەم دوای خوێندنەوەی چەند لاپەڕەیەک وازیان لێدێنم و دایان دەخەم. بیر دەکەمەوە، بە خۆم دەڵێم چیتر کات بەمەوە ناکوژم. بەڵام ڕۆمانی “بریسکانەوەکە“ی ستیڤن کینگ زۆر ورد بوو، بۆ من قورس بوو لە خوێندنەوەی ببمەوە. پێم وابوو گرێچن، بیرۆکە و بونیادی ڕۆمانەکە لە کۆی ئەو کتێبانەی لەو ژانرایە خوێندبوومنەوە، داهێنەرتر، جوانتر و خەیاڵئامێزتر بوون. لام وابوو کەسێک دەتوانێت فیلمێکی زۆر باشی لێ دروست بکات.

کارەکانی پێشووتری ستیڤن کینگت خوێندبوونەوە؟

نەخێر. فیلمی “کێڕی[iv]“م بینیبوو، بەڵام هیچ یەکێک لە ڕۆمانەکانیم نەخوێندبوونەوە. دەڵێم توانای ڕاستەقینەی ڕۆماننووس کینگ لە دروستکردنی گرێچندایە. وا پێناچێت زۆر سەرنج بدات لە نووسیندا، مەبەستم ئەوەیە، نووسینەکانی وا دەردەکەون جارێک نووسیبێتی، دواتر خوێندبێتییەوە، پێدەچێت پاشان تۆزێک دەستکاری و گۆڕانکارییەکی تیا کردبێت، و بۆ چاپخانە ناردبێتی. ئەو زیاتر سەری بە ئافراندنی شتی نوێوە قاڵە، کە من پێم وابێت لەم بەشەدا ئەو زۆر بە ڕوونی توانای خۆی پیشان داوە.

باشە بیرت لە دروستکردنی فیلمێکی ترسناک دەکردەوە بەر لەوەی ئەم ڕۆمانەت بەدەست بگات؟

نەخێر. کاتێک فیلمێک دروست دەکەم، هەرگیز فیلمێکی پێشتر نەبووە لە خەیاڵمدا بێت یاخود بیرۆکەی دروستکردنیم هەبووبێت. هەرگیز دوو چیرۆکم لە یەک کاتدا نەبووە. تەنها شت بە هزرمدا دێت دەربارەی ئەو کاتانەی کتێبێک دەخوێنمەوە ئەوەیە نامەوێت فیلمێک دروست بکەم هاوشێوەی فیلمەکەی پێشووترم بێت. جگە لەمە، هیچ بیرۆکەیەکی پێشوەختەم نییە لەمەڕ ئەوەی فیلمی داهاتووم پێویستە چۆن بێت و چۆن نەبێت. بۆ نموومە ئێستاکە نازانم بە نیازی چیم. خۆزگە بە نیازی شتێک بام. ئەمە کاتێکی زۆرم بۆ دەگەڕێنێتەوە.

لە کارەکانی پێشووتدا، لەنێو چەند ژانرایەکی تایبەت کارت کردووە وەک “خەیاڵیی زانستی، مەتەڵاوی، جەنگ و هتد”. ئایا بۆ ئەوە فیلمی “بریسکانەوەکە“ت لا سەرنجڕاکێش بوو چونکە دەرفەتی ئەوەی بۆ ڕەخساندی لەناو پیشەکەی خۆتدا کار لەسەر ژانرایەکی جیاواز بکەیت و یاسا و مەرجەکانی ئەم ژانرایە نوێیە بدۆزیتەوە؟

پێم وابێ سەرەکییترین یاسای پەیوەندیدار بە ژانراکەوە ئەوەیە، کە تۆ پێویست ناکات هەموو شت ڕوون بکەیتەوە یان بەدوای کۆمەڵێک وەڵامی سادە و گونجاو بگەڕێیت بۆ ئەو شتانەی ڕوو دەدەن. وە ئامانجیش لەم کارە ئەوەیە هەستێک لە هاوشێوەی “غەریبە[v]” دروست بکەین. فرۆید لە وتارەکەیدا سەبارەت بە غەریبە دەنووسێت: غەریبە تاکە هەستە جوانتر و ڕوونتر لە هونەردا بەرجەستە دەبێت وەک لەوەی لە ژیان. من ئەوەم زۆر لا سوودبەخش بوو؛ وەک زانیارییەک یارمەتی نووسینی سیناریۆیەکەی نەدەدا، بەڵام بە لای منەوە شێوازێکی زۆر وردە بۆ تيگەیشتن لەم ژانرایە. وتارێکم خوێندەوە لە لایەن مامۆستای گەورە “هاووارد فیلیپ لۆڤکرافت[vi]“ەوە نووسرابوو، دەڵێت هەرگیز نابێت هەوڵی ڕوونکردنەوەی ئەو شتانە بدەیت وا خەریکن ڕوو دەدەن، بە تایبەت گەر ئەو شتانەی ڕوو دەدەن ببنە مایەی چەخماخەدانی خەیاڵێک، یان کاراکردنی هەستی غەریبە، ترس و دڵەڕاوکێ لە ناخی خوێنەر/بینەردا. هەروەها گەر هیچ هاودژییەکی ناوەکیی لەنێو خۆیدا نەبێت، ئەوا تەنیا، وەک پێشووتر، بنیاتنانە لەسەر خەیاڵ (بیرۆکە خەیاڵئامێزەکان، ڕاچڵەکینەکان و …)، واتە کارکردن لەسەر ئەم ناوچەیەی هەستەکان. من وا بیردەکەمەوە ڕەسەنێتیی چیرۆکێکی لەم شێوەیە شتێکە دواجار بینەرەکانیش دەجۆشێنێت؛ بینەر بە ئاشکرا وەک گەڕیدەیەک لەگەڵ ڕۆیشتنی چیرۆکەکە چاوەڕوانی ئەوەیە دواتر دەبێت چی ڕوو بدات، و لە کۆتاییدا کاتێک هەموو شت تەواو بووە، هەستی ڕازییبوونێکی گەورە لایان خۆی دەردەخات. توانای ئەوەت نەبووە پەی بە گشت فۆڕم و ڕووداوەکانی ناو چیرۆکەکە ببەیت، بەڵام سەرەڕای ئەوەش هەستت بە فریودان یان لە خشتەبردنێک، نەکردووە.

دایان جۆنسۆن کێیە، کێ سیناریۆکەی لەگەڵت نووسی؟

ئەو ڕۆماننووسێکی زۆر باشە، پێنج یان شەش کتێبی بڵاو کردووەتەوە. یەکێک لە کتێبەکانی سەرسامی کردم و دەربارەی کتێبەکە دەستم کرد بە گفتوگۆ لەگەڵی، دواتر زانیم ئەو کۆرسێکی ڕۆمانی جۆری گۆتیک(وێژەی تاریک و ڕەمزاویی)یش لە زانکۆی بێرکلێی کالیفۆڕنیا، دەداتەوە. وا پێدەچوو کارکردن لەگەڵی بۆ نووسینی سیناریۆکە شتێکی سەرنجڕاکێش بێت، کە واشبوو. ئەمەیان یەکەم سیناریۆی بوو.

کەمێک جیاوازی و گۆڕان لە فیلمەکەدا هەن بە بەراورد لەگەڵ ڕۆمانەکەدا. چەند کارەکتەرێک بە شێوەیەکی بەرچاو سادەکراونەتەوە، زۆربەی بەشە سەرووسروشتی، ناواقیعی و دەروونییە داتاشرەوەکانیش، لابرابوون. تەنانەت بنەڕەتییترین بەشی ترسناکییەکەش کەم کراوەتەوە. هەموو ئەمانە لای من گۆڕانکارییەکی گەورەن لەسەر ڕۆمانەکە. ئاخۆ هەوڵی ئەوەت دەدا لە یاسا و مەرجە نەریتی و باوەکان لابدەیت لە پێناو دروستکردنی شتێکی جیاواز، کە هەرچەندە بە دڵنیایییەوە، فیلمەکە هێشتا لای زۆرینەی خەڵک وەک فیلمێکی تەواو ترسناک سەیر دەکرێت؟

تۆ دەڵێیت زۆر دیمەنی ترسناک لە کتێبەکەدا هەن و لە فیلمەکە لابراون، من ڕازی نیم لەگەڵ ئەم بۆچوونە. ئەوەی ڕاستیی بێت، جگە لەو دیمەنەی منداڵەکە بازرەقەی خوێن دەبینێت بەسەر دیوارەکاندا چۆڕاوگەی بەستووە و کاتێک خەریکی یاریکردنە بە بەفر گوێی لە ژاوەژاوێکی کەم دەبێت لە سێڵاوە گەورەکەوە، پێم وایە هەموو بەشەکانی تر، ترسناکیی زیاتریان تیایە بە بەراورد لە کتێبەکە. خەڵکی ئەوەیان گوتووە. بۆ نموونە، لە کتێبەکە هیچ کەسێک ناکوژرێت.

باشە، بەڵام تۆ دیمەنی جووڵەی هەموو ئەو درەختانەی لە شێوەی ئاژەڵ بڕدرابوون لە باخچە پێچەڵاوپێچەکە، بڕیوە…

هەر ئەوەندەیە. کاتێک هاڵۆوران، چێشتلێنەرە ڕەشەکە دەگاتە کۆتایی، درەختە لە شێوە ئاژەڵ بڕدراوەکان هەوڵی وەستاندنی دەدەن. بەڵام ئەوە تاقە دیمەنە لە فیلمەکەدا بڕدرابێت.

تۆ جەختیشت لەسەر پەیوەندیی نێوان کارەکتەرە سەرەکییەکان و هەستی گۆشەگیربوونیان لە هۆتێلەکە، کردووە. بێزاریی جاک وەک نووسەرێک… هەموو ئەم شتانە زۆر گرنگ دەبن لە فیلمەکە، بەڵام لە کتێبەکە بەم شێوەیە دەرناکەون.

پێم وایە لە ڕۆمانەکە، ستیڤن کینگ هەوڵی زیادکردنی کۆمەڵێک شت دەدات، کە من ناویان لێدەنێم زڕەکارەکتەر (نیمچە کارەکتەر یان کارەکتەری ساختە) و سەرەداوی دەروونیی ساختە. هەرچۆنێک بێت، چییەتیی ئەوەی کارەکتەرەکان کێن، وەک خۆیشی دروستی کردووە لە ڕۆمانەکەدا، لە فیلمەکە وەک خۆیان بەرجەستە کراونەتەوە. تاکە شت گۆڕانکارییمان تیادا کردبێت ئەوەیە “وێندی”مان زیاتر وەک دایکێک و هاوژینێک دەرخستووە. بەڵام گۆڕان و پەیوەندییە دەروونییەکان، تەنانەت بە بەراورد لەگەڵ ڕۆمانەکەشدا، بە تەواوی نەگۆڕدراون. گوتت کارەکتەرەکان سادەکراونەتەوە، باشە، بە ڕوونی مەبەستەکە ئەوەیە ئەوان ڕوونتر بوون و کەمتر پەرتن، نەک سادە کرابووبێتنەوە؛ ئا بەم شێوەیەیە، کەمتر پەرتبوون باشترە لە سادەکردنەوە. کاتێک گوتم کارەکتەرەکانم سادە کراونەتەوە، بەتەواوی مەبەستم ئەوەبوو؛ ڕوونتر پیشاندراون. بۆ نموونە، سەبارەت بە کارەکتەری جاک، کۆی ئەو وردەکارییە ئاڵۆزانەی لەمەڕ ژیانی خێزانیی جاک لە فیلمەکە بڕدراون، ئەمەشیان لە پێناو باشتر ڕێکخستنی فیلمەکەیە. پێم وانییە بینەر وردودرشت تێبینی غیابی لاپەڕە زۆرەکانی ڕۆمانەکە بکات کە کینگ بە وردی سەرنجی خستبوونە سەر، وەک کێشەی سەرخۆشییەکەی باوکی جاک یان دایکی وێندی. بۆ من، ئەمانە تەواو ناپەیوەندییدارن. هەروەها لێرەدا کێشەی زیادکردنی ئەو کۆمەڵە وردەکارییە دەروونییانەی لە هەوڵی ڕوونکردنەوەی کردە و مامەڵەکانی “جاک”دان، هەیە، کە بە ڕاستی گرنگ نییە.

ڕاستە. لە کاتی خوێندنەوەی ڕۆمانەکە، هەمیشە هەستم بەوە دەکرد ڕۆماننووس هەوڵی ئەوە دەدات هەموو ئەو شتە ترسناکانەی ڕوو دەدەن، بەوردی ڕوونیان بکاتەوە. منیش پێم وایە کارێکی لەم شێوەیە هەڵەیە، چونکە شاهێزی چیرۆکەکە لەژێر لێڵی و تەمتومانیی خودی چیرۆکەکەدا ڕاکشاوە. بەڵام لە هەمان کاتدا، زۆر ئامەژەپێدانت بۆ “ئێدگار ئالان پۆ”، کە لە کتێبەکەدا هەن، فەرامۆش کردووە، بە تایبەت ئاماژەدان بە کورتە چیرۆکەکەی “ڕووبەندی مەرگی سوور[vii]“”، لە ڕاستیشدا فیلمەکەت بە تەواوی لەژێر کارکردی شێوازی ئێدگار ئالان پۆوە دەردەچێت و، بڕاوم وایە، زیاتر لە شێوازی بۆرخێسەوە نزیک بێتەوە، بە تایبەت لە دیمەنی کۆتاییی فیلمەکە. ئەمەیان لای من گۆڕانێکی تەواو گشتەکییە لە چاو ڕۆمانەکە.

ڕاستییەکەی گۆڕانی هەرە گەورە لە سی خولەکی کۆتاییی فیلمەکەدایە، چونکە فەزاکەی ڕۆماننووس لە کۆتاییی چیرۆکەکەدا تەنیا لە نێوان ڕووبەڕووبوونەوەی جاک و دانییدا چڕ بووەتەوە، دانی شتێکی لەم شێوەیە دەڵێت “تۆ باوکی من نیت“، دواتر جاکیش دەگەڕێتەوە، دەڕواتە خوارەوە بۆ لای سەرچاوەی گەرمکەرەوەکە بۆ چاککردنەوەی، بەڵام هۆتێلەکە دەتەقێتەوە. گرنگترین شت من و دایان جۆنسۆن کردمان، بریتی بوو لە گۆڕینی کۆتاییی چیرۆکەکە، لە پێناو گۆڕینی سەرنج بەم شێوەیەی تۆ باست کرد. لە فیلمەکەدا، کۆمەڵێک سەرەداو هەن سەبارەت بەو شتانەی وەک پەیوەندیی باوکی جاک و پێشینەی خێزانەکەی، کە من پێم وایە تەواو خزمەتی هەمان مەبەست دەکەن؛ کاتێک وێندی بە دکتۆرەکە دەڵێت چۆنچۆنی جاک قۆڵی دانی شکاندبوو، دەتوانیت لێرەدا ببینیت چۆن وێندی هەوڵی ئەوە دەدات لە کاتی باسکردنیدا، ڕووخساری ئاسایی و هێمن دەربکەوێت، بەڵام درک بەوە دەکەیت، کە دەبێت شتێکی زۆر خراپ ڕووی دابێت. یان بۆ نموونە، کاتێک ئۆڵمان، بەڕێوەبەری هۆتێلەکە، ئەم پرسیارە لە جاک دەکات “چۆن خێزان و منداڵەکەت بە دڵیان دەبێت؟“، لێرەدا دەبینیت نیگای چاوەکانی جاک مانایەکی لەم شێوەیە دەدەن “ئەمە چ پرسیارێکی بێمانایە!“، و دواتر زەردەخەنەیەک دەکات و تەنیا دەڵێت “بە دڵیان دەبێت“. لێرەدا مەبەستمە بڵێم، کۆمەڵێک وردەکاریی بچووک و هەروەها چڕ هەن، لانی کەم بە نیمچە ئاگایییانەوە هەمان ئەو تێگەیشتن یان هەستانەت پێ دەبەخشێت کە ستیڤن کینگ بەقووڵی هەوڵدەدات دروستیان بکات. من وا بیردەکەمەوە کینگ کەمێک نیگەرانی ئەوە بووبێت چۆن وا لە ڕۆمانەکە بکات لە ڕووی ئەدەبییەوە شوناسێکی بەهادار و گرنگ وەربگرێت؛ هەر بۆیەشە دەبینین گوتەزاکانی ئێدگار ئالان پۆ و ئاماژەدان بە چیرۆکی “ڕووبەندی مەرگی سوور“ەکەی لە ڕۆمانەکەدا بەکارهێناوە. ئەمانە ئاسایین، بەڵام وا دەرناکەون بۆ چیرۆکەکە پێویست بن. کینگ زۆر نیگەران دەردەکەوێت لێرەدا، وەک ئەوەی بیەوێت بۆ هەمووان بسەلمێنێت ئەوەی نووسیویەتی زۆر بەهادارەو ئەدەبیاتەکەی شتێکی زیاترە لەوەی تەنیا دەقی ژانرایەکی ئەدەبیی بێت.

بە شێوەیەکی ئاسایی چۆن کار لەگەڵ ئەکتەرەکان دەکەیت؟ پێت باشە لە کاتی گرتە تۆمارکردن بەمشێوەیەی بۆیان نووسراوە، بە تەواویی ڕۆڵ نەگێڕن و داهێنەرێتییەکەی خۆیانیش لە سیناریۆکە پیشان بدەن؟

بەڵێ، لام وایە گرنگ نییە چەندە بە وردییەوە سیناریۆکەت نووسیوە، چونکە کاتێک ئەم سیناریۆیە لەلایەن ئەکتەرانەوە پراکتیزە دەکرێت، ئەوا هەست دەکەیت تەواو جیاوازە، و لەوە تێدەگەیت شتانێکی سەرنجڕاکێش لە سیناریۆکەتدا بوونیان هەبووە، کە تۆ هەرگیز بیرت لێیان نەکردووەتەوە، یان کۆمەڵێک بیرۆکە هەبوون و تۆ پێت وابووە ناوازە دەبن، بەڵام بەمشێوەیە دەرناکەون. یانیش دیمەنی کۆمەڵێک لە سیناریۆکە ناهاوسەنگ دەردەکەوێت؛ وەک ئەوەی شتێک زۆر نەگونجاو بێت بۆ کۆی دیمەنەکانی تر، یان تەواو ئاشنا نەبێت، هەر بۆیە من لە کاتی پراکتیزە کردنی سیناریۆکە بە ئەکتەرەکان، دووبارە دەست دەکەمەوە بە نووسینەوە و داڕشتنەوەی سیناریۆکە. هەست دەکەم ئەمە ئەو ڕێگایەیە بە باشترین شێوە هەم سوود لە توانای ڕۆڵگێڕانی ئەکتەرەکان و هەمیش لە لاوازییان وەربگرین. گەر شتێک هەبێت ئەنجامی نەدەن، با ڕوونتر بڵێین توانای ئەنجامدانیان نەبێت (دەبێت ئەوە بڵێم ئەم قسەیە بۆ فیلمی بریسکانەوەکە ڕاست نییە، چونکە هەموویان زۆر بە توانا بوون)، لە ناکاو لە هەبوونی چەند بیرۆکە و ئەگەرێک ئاگادار دەبیتەوە، کە پێشتر بە خەیاڵیشتدا نەهاتوون. لە خوێندنەوەی پلان و سیناریۆی هەندێک لە دەرهێنەرەکان هەمیشە سەرسامی ئەو تایبەتمەندییەیان بووم، کە دەقی سیناریۆکەیان بە تەواوی لەگەڵ پراکتیزەکردنییان بۆ دیمەنەکە دەگونجێت بەبێ پێداچوونەوە یان ڕێکخستنەوەیەکی ورد. دەشێت ئەمە لاوازیی سیناریۆکانی من بێت، ئەوەم لا گرنگ نەبووە چۆن و چەند بە باشیی سیناریۆکە لەسەر کاغەز دەردەکەوێت، چونکە لە چرکەساتی پراکتیزەکردنی سیناریۆکە لە ستۆدیۆ لەگەڵ ئەکتەرەکان، بە ئاشکرایی بۆت دیار دەبێت گەر بێت و دەقاودەق ئەو شتانەی لە سیناریۆکەدا نووسراون دووبارە بکەیتەوە، ئەوا هەرگیز بە تەواویی دیمەنێکی باش دروست ناکەیت.

لەوەش دڵنیابوومەتەوە کاتێک بیر لە گۆشەی کامێرا دەکەیتەوە، یان بیر لە شێوازی گرتنی گرتەکە دەکەیتەوە پێش ئەوەی ئەکتەرەکان پراکتیزەی بکەن، و پێش ئەوەی دیمەنەکە بگاتە ئەو شوێنەی شتێکی گرنگی لێ ڕوو دەدات، ئەوا هەمیشە ئەو جۆرە بیرکردنەوەیە دەبێتە ڕێگر لەوەی بگەیتە باشترین و قووڵترین ئەنجامی گونجاو بۆ دیمەنەکەت.

هەمیشە لە دروستکردنی فیلمێکدا، هەوڵی ئەوە دەدەیت کۆنتڕۆڵی تەواوت بەسەر هەموو بەشەکانی فیلمەکەت هەبێت. هەستێکی کونجکۆڵانەم سەبارەت بەو یەک دوو لایەنە ورد و چڕانەی کۆنتڕۆڵکردنەکەتەوە هەیە. یەکەمیان پەیوەندی بە ئاڕاستە هونەرییەکەی فیلمەکانتەوە هەیە، و فیلمی “بریسکانەوەکە” بەتایبەتی. تۆ خۆت ڕاستەوخۆ بەشداریت لە بڕیاردان لەسەر ئەم بەشە؟

وایە، بەڵێ. بۆ نموومە لەم فیلمە (بریسکانەوەکە)، ڕۆی واڵکەر، دەرهێنەری بەشی هونەر، بۆ ماوەی مانگێک هەموو ئەمریکا گەڕا بۆ وێنەگرتنی هۆتێل، بینا، و کۆی ئەو شتانەی وەک سەرچاوە بەکارمان دەهێنا لە فیلمەکە. دەبوایە وێنەی سەدان شوێن بگرین. پاشان، لەو وێنانەی بە دڵمان بوون، دیزاینەرەکە لەسەری ئامادەی دەکرد، بەڵام قەبارە و شێوەکانی تەواو وەک لە وێنەکە دەردەکەوتن، بە هەمان قەبارە و شێوە دەکێشایەوە، ڕێک وێنەکە چۆن بوو بەم شێوەیە، نەک هاوشێوەی وێنەکە. کاتێک وێنەکان دەگیران، دیزاینەرەکە لەوێ دەوەستا و ڕاستەیەکیشی لەگەڵ بوو، بۆ ئەوەی بە جوانی قەبارە و جیاوازیی هەموو شتێک پێوانە بکات، ئەمەش لە پێناو ئەوەی ئەم قەبارە و شێوەی دروستی دەکەین، لە سەرچاوە ڕاستەقینەکەی خۆیەوە وەرگیرابێت، کە شتێکی زۆر گرنگە. بیر لەو بینایە بکەرەوە لە سەرەتای فیلمەکە لێی دەژین، کۆمەڵێک ژووری بچووک، ڕێڕەوگەلێکی تەسک لەگەڵ ئەو پەنجەرە نامۆیەی کوڕەکەیان کە بەرزییەکەی مەتر و نیوێک دەبێت. لە سەرەتادا، وایە شتێکی گەمژانەیە هەوڵی نەخشەکێش کردنی شتێک بدەیت کە هەموو کەسێک لە ژیانی واقعییدا دەیبینێت و دەزانێت ناڕاستییانە یان کەمێک هەڵە دێتە بەرچاو. لەبەرئەوە، شتانێکی وەک بیناکە و ئەو بینایەی ناو هۆتێلەکە، کە زۆر ناشرینە، لەگەڵ جۆرێک لە نەبوونی دیزاین، و شتەکان بەو شێوەیەی بەبێ دیزاینێکی جوان دروست کراون، گرنگە وەک خۆی و ڕاستییانە پیشان بدرێن لەبری ئەوەی هەوڵی جوانکردنیان بدەیت. بۆیە، ئەو بەشانە پێویستە بە ئاگادارییەوە لەبەربگیرێنەوە هەروەک ئەو ژوورە ناوازە جوانانەی وەک خۆیان پیشانیان دەدەیت و کۆی جوانیی و وردەکارییەکانی لەبەرچاو دەگریت. بە دڵنیایییەوە، لە وەها دۆخێکدا، لەبری ئەوەی دەرهێنەری بەشی دیزاین هەوڵی دیزاینکردنی هۆتێلێک بدات، کە من پێم وایە مەحاڵە و ناتوانێت بە شێوەیەکی واقیعیی پیشانی بدات، چونکە وەک شتێکی سەر ستەیج یان ئۆپێرایەکی لێدێت، باشترە شتێکی ڕاستییت هەبێت و بەم شێوەیەی هەیە، پیشانی بدەیت.

گرنگە چیرۆکەکە لە ژینگەیەکی تەواو واقیعی بسازێنیت بۆ ئەوەی بینەر چیرۆکەکە قبووڵ بکات، و بۆ ئەوەی فیلمەکە بە شێوەیەکی ڕاستەقینە دەربکەوێت، پێویستە هەمان ئەو ڕووناکییانەی لە ژیانی ڕۆژانەدا دەیبینین بۆ دیمەنەکانی فیلمەکە بەکار بهێنرێت، نەوەک ڕووناکییەکی ساختە و شانۆیی (زیاد لە پێویست)، کە بە زۆری بینەر لە فیلمە ترسناکەکاندا دەیانبینێت. من ئەم دۆخە بەراورد دەکەم بە شێوازی نووسینی کافکا و بۆرخێس، دەزانی شێوازێکی سادەی بێ گرێ و گۆڵە، بەڵام لە هەمان کاتیشدا قووڵ. بە مانایەکی دیکە، باس لە شتانێکی ناوازە یان نامۆ دەکەن لە فۆڕمێکی ئاساییدا، وەک ئەوەی بەشێک بن لە ژیانی ڕۆژانە. پێم وایە زۆر گرنگە لە ستۆدیۆ دیمەنی فیلمەکە ڕاستەقینە دەرکەوێت، پێویست بەوەش ناکات لە ڕووی دیزاینەوە جوان دیار بێت، چونکە ڕاستەقینەیی دیمەنەکە و نەبوونی زۆری دیزاین دەرفەتی زۆرتر بۆ گۆشەی کامێرا، ڕووبەر، و تێڕوانینی جیاواز دەڕەخسێنێت. بەڵام هەموو شت دەبێت ڕاستییانە دەرکەوێت. گشت وردەکاریی دیمەنی وێنە گیراوەکانی شوێنە ڕاستەقینەکان بە وردییەکی زۆرەوە لەبەر دەگیرێنەوە. بەشی دەرەوەی هۆتێلەکە لەسەر شێوازی هۆتێلێک لە کۆلۆڕادۆ داڕێژڕاوەتەوە، بەڵام بەشەکانی ناوەوەی لە چەند شوێنێکی جیاوازەوە دیزاینی بۆ کراوە. بۆ نموونە، تەوالێتی هۆتێلەکە لە لایەن فڕانک لۆیید ڕایتەوە دیزاین کراوە، ئەویش شێوازی دیزاینەکەی لە تەوالێتێکی ڕاستەقینەی هۆتێلیکی شاری فینیکیسەوە وەرگرتبوو لە ئەریزۆنا. بەتەواوی وەک ئەو بوو، ڕەنگ و هەموو شتێکی. لە کاتێکدا تەوالێتێکت هەیە و ئەگەرچی نەک هەر قەبارە و شێوەی گونجاوە، بەڵکو سەرنجڕاکێشیشە، کەواتە بۆچی پێویستە تەوالێتێکی نوێ دیزاین بکەیت؟

گەر بتەوێت شوێن بۆ دیمەنەکان دروست بکەیت، زۆر گرنگە بۆشایییەک بۆ بەکارهێنانی ڕۆشنایی و دەرفەتەکان بهێڵیتەوە. بۆ نموونە، هەموو چرا هەڵواسراوەکانی ناو بیناکە زۆر بە ئاگادارییەوە بەسترابوونەوە و کارەبایان بۆ ڕاکێشرابوو، هەر یەک لە گڵۆپەکانی چراکە هەزار واتە، بەڵام لە ڤۆڵتەیجی نزمدا دادەگیرسێت، بۆیە ڕووناکییەکی ڕۆشن، شاهانەیی و ئاسوودەبەخش پەخش دەکات. ئەگەر تێبینیت کردبێت، ڕەنگ و هەموو شتێکی تر لە هۆتێلەکەدا دڵگیر و سەنگینە، لەبەرئەوەی هەریەک لە گڵۆپەکانی هۆتێلەکە هەزار واتن، بەڵام ڤۆڵتەیجەکانیان کەم کرابووەوە بۆ ئەوەی بەم شێوە جوانە دەرکەوێت. ئەو ڕووناکییەی لە پەنجەرەکەوە دەهاتە ژوورەوە بەهۆی شاشەیەکی ڕوو یەکدراوەوە دروست کرابوو، کە درێژییەکەی سیی مەتر و نیو دەبوو و بەرزییەکەشی لە شوێنی دیمەنەکە نۆ مەتر زیاتر دەبوو، تێدەگەیت؟ لە پشت شاشە ڕوو یەکدراوەکەوە ٧٥٠ گڵۆپ بە هەزار وات داگیرسابوون. ئەم شێوازی ڕێکخستنە وا دەکات ئەو ڕووناکییەی لە پەنجەرەکەوە دەهاتە ژوور وەک ڕووناکیی خۆر ڕاستەقینە دەربکەوێت؛ بە ڕاستی وەک ئاسمانێکی ساختە وابوو. بۆیە بەم شێوەیە لە ڕۆژدا وەک ڕووناکی ڕاستەقینە دەردەکەوێت. بێ شک، ڕەچاوکردنێکی وەها پێویستە بەر لە دەستپێکردنی هەر یەکێک لە کارەکانت، چونکە ئەمان بەشێکن لەو بەشانەی پەیوەندییان بە چۆنیەتیی دروستکردنی دیمەنەکانتەوە هەیە؛ ڕووناکیی بەکارهێنان پێویستە لە سەرەتای دیزاینکردندا بە شێوەیەکی ڕێکخستە پلانی بۆ دانرابێت، بۆ ئەوەی لە دەستپێکەوە هەموو بەشەکان لەگەڵ یەکتری هەماهەنگ بن.

لە ئێستادا بیر لە پڕۆژەیەکی نوێ دەکەیتەوە؟

نا، بە تامەزرۆییەوە چاوەڕێی دەستکەوتنی بیرۆکەیەکی نوێم.

سەرچاوە

The Shining. Directed by Stanley Kubrick. 1980. [i]

2001: A Space Odyssey. Directed by Stanley Kubrick. 1968. [ii]

Girlfriends. Directed by Claudia Weil. 1978. [iii]

Carrie. Directed by Brian De Palma. 1976. [iv]

 [v]غەریبە: چەمکێکە فرۆید بۆ وەسفکردنی شتێکی نائاشنا، بەکاری هێناوە. هەرچەندە بە جۆرێک لە جۆرەکان ئاشنایە. ئێمە ساتێک غەریبە ئەزموون دەکەین کاتێک لە ناکاو شتێکی ئاشنا بۆمان نائاشنا دەبێت. بە مانایەکی تر، غەریبە گەڕاندنەوەی چەپێندراوەکانمانە.

 [vi] نووسەر و چیرۆکنووسی بەناوبانگی ئەمریکیی. لە ساڵی ١٨٩٠ لە ئەمریکا لەدایک بووە. نووسەر چیرۆکگەلێکی سەمەرەی ترسناکی دەنووسی لە ژانرای فەنتازیا، ترسناک و زانستیی. لە زۆربەی کارەکانیدا، جیهانێکی خەیاڵیی تایبەت بە بوونەوەری سەیر و سەمەرە، دەئافراند. تێمای چیرۆکەکانی بیدەسەڵاتیی و دەستەمۆیی مرۆڤ پیشان دەدەن لە گەردوونێکی فراوان و بێکۆتادا. لە ساڵی ١٩٣٧ لە تەمەنی چل و شەش ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.

The Masque of the Red Death: Edgar Allan Poe. [vii]

The post چاوپێکەوتن لەگەڵ ستانلی کوبریک appeared first on ژنەفتن.