به‌ڵام ئه‌خلاق هه‌تا وه‌ك “زانستی دابونه‌ریت”یش، ناتوانێت له‌ فه‌لسه‌فه‌ی دایك جودا ببێته‌وه‌، و ناشتوانێت دابڕێت له‌و بنچینه‌ فه‌لسه‌فییانه‌ی هه‌موو ئه‌و بابه‌تانه‌ی ئه‌خلاق مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كات وه‌ك پرسه‌كانی “چاكه‌ و خراپه‌” و “گه‌شبینی و ڕه‌شبینی” و “ویژدان و ئه‌ركی ئه‌خلاقی”، هه‌موو ئه‌و پرسانه‌ كاتێك به‌ دابڕاو له‌ گه‌لان و نه‌ریته‌ به‌شه‌كییه‌كانیان لێكۆڵینه‌وه‌یان له‌باره‌وه‌ ده‌كه‌ین، ده‌بنه‌ پرسگه‌لێكی فه‌لسه‌فی به‌ پله‌ی یه‌كه‌م.

بێگومان دژیه‌كییه‌كی دیار له‌ وته‌ی كۆمه‌ڵناساكاندا هه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێن دیارده‌ی ئه‌خلاق ڕاستییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، به‌و پێیه‌ی‌ “دیارده‌” یان “ڕاستی” به‌ ته‌واوه‌تی داماڵڕاوه‌ له‌ هه‌موو تایبه‌تمه‌ندییه‌كی ئه‌خلاقی، چونكه بابه‌تی‌ “واقیع” جێی بابه‌تی “ئه‌رك” ناگرێته‌وه‌. ناكرێت ده‌ست له‌ “ئه‌رك” هه‌ڵبگرین له‌پێناوی “واقیع”دا، بەو پێیەی لێکۆڵینەوە لە واقیعی کۆمەڵایەتی بە هیچ شێوەیەک بەس نییە بۆ چارەسەرکردنی ئەو کێشانەی كه‌ دێنه‌ ڕێگەی “بکەری ئەخلاقی”، بۆیه‌‌ ئه‌وه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ لێ ده‌كرێت و “ئه‌وه‌ی چێ ده‌كرێت”، پاساو به‌ بابه‌تی “ده‌بێت چی‌ ببێت” نادات[1].

دۆركایم وه‌ك فه‌یله‌سووفێكی ئه‌خلاقی:

ئاشكرایه‌ كه‌ دۆركایم و شوێنكه‌وتووانی له‌ ڕوانگه‌یه‌كی ڕێژه‌یییه‌وه‌ له‌ جیهانی ئه‌خلاقییان ده‌ڕوانی، واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تیشیان وه‌ك پرۆسه‌یه‌كی به‌رده‌وام ده‌بینی له‌ناو كات و شوێندا، به‌ڵام ئه‌م ته‌ماشاكردنه‌ ڕێژه‌گه‌رییەتییه‌‌،‌ ڕه‌گه‌زه‌كانی خۆ وێرانكردنی له‌ناو خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌، به‌و پێیه‌ی ناتوانین ڕێساگه‌لێك بۆ جیهانێكی گۆڕاو دابڕێژین و تێیدا بیچه‌سپێنین، ‌چونكه‌ دابونه‌ریتگه‌لێك له‌ناو ده‌چن و نامێنن، دابونه‌ریتی دیكه‌ له‌دایك ده‌بن و جێگه‌یان ده‌گرنه‌وه‌، ئه‌م زۆربوونه‌ش له‌ دۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی گۆڕاودا له‌ باریدایه‌ ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ بخاته‌ به‌رده‌م ئاواكردنی “زانستی دابونه‌ریته‌ ئه‌خلاقییه‌كان”، به‌ جۆرێك نه‌‌توانێت یاسایه‌كی ئه‌خلاقی جێگیر دابڕێژێت، لێره‌وه‌ ئه‌و بناغه‌یه‌ی كه‌ زانستی ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌سه‌ر ئاوا ده‌كرێت تووشی له‌رزین ده‌بێت، ئه‌وه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵناسه‌كان ویستیان ڕێگای بۆ خۆش بكه‌ن تا ببێته‌ جێگره‌وه‌ی “ئه‌خلاقی فه‌لسه‌فی”[2].

دۆركایم هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ ئه‌وه‌ی‌ دووپات كردووەته‌وه‌ كه‌، ئه‌خلاق دروستكراوی تاكه‌كان نییه‌، به‌ڵكوو دروستكراوی كۆمه‌ڵگه‌یه‌، به‌ڵام له‌باره‌ی بیرۆكه‌ی سه‌ربه‌خۆییی ویستی ئه‌خلاقییه‌وه‌، سه‌ربه‌خۆیییەكی خودیانه‌‌، گرنگی و پێویستییه‌كه‌ی نیشان ده‌دات، ڕایده‌گه‌یه‌نێت كه‌ سه‌ربه‌خۆییی ویستی خود، وا ده‌كات تاك بتوانێت سیسته‌می كۆمه‌ڵگه‌ له‌ خودی خۆیدا بدۆزێته‌وه‌، له‌ ڕێگه‌ی په‌روه‌ده‌شه‌وه‌ ده‌ستڕاگه‌شتنی به‌م سیسته‌مه‌ ئه‌خلاقییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ فه‌راهه‌م ده‌بێت، ئه‌و له‌ په‌ڕه‌گرافێكی گرنگی كتێبی “په‌روه‌رده‌ی ئه‌خلاقی”دا ده‌ڵێت:

“ئێمه‌ له‌ سه‌ره‌تادا به ‌شێوه‌یه‌كی پاسیڤانه‌ ملكه‌چی ڕێسا ئه‌خلاقییه‌كان ده‌بین، كه‌ منداڵ له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆیه‌وه‌، له‌ ڕێگه‌ی په‌روه‌ده‌وه‌ وه‌ری ده‌گرێت و ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنێت، به‌ڵام ده‌توانین لێكۆڵینه‌وه‌ له‌باره‌ی سروشتی ئه‌خلاق و بارودۆخه‌ دوور و نزیكه‌كانی و هۆكاره‌كانی هه‌بوونی بكه‌ین، به‌ كورتی ده‌توانین بیكه‌ین به‌ بابه‌تی زانست. ئه‌گه‌ر گریمانه‌ی ئه‌وه‌مان كرد كه‌ ئه‌م زانسته‌ به‌ كۆتا گه‌شتووه‌ و ته‌واو بووه‌، ئه‌و ده‌بینه‌ گه‌وره‌ و خاوه‌نی جیهانی ئه‌خلاقی، ده‌بینین كه‌ چیتر ئه‌خلاق شتێك نییه‌ ده‌رەكی بێت بۆمان، بەڵکوو سیسته‌مێك له‌ بیرۆکەی ڕوون و جیاوازمان بۆ دەخاتە ڕوو و،‌ په‌ی به‌ هەموو پەیوەندییەکانیان بە یەکترییه‌وه ده‌به‌ین‌[3].

له‌و په‌ڕه‌گرافه‌ گرنگه‌ی دۆركایمدا ده‌بینین كه‌ له‌ مه‌به‌ستێكی مێتافیزیكی شاراوە هاتووه‌‌، كه‌ دۆركایم خۆی نایه‌وێت ددانی پێدا بنێت، ئه‌و له‌ وته‌ی “ئه‌گه‌ر گریمانه‌ی ئه‌وه‌مان كرد كه‌ ئه‌م زانسته‌ به‌ كۆتا گه‌شتووه‌ و ته‌واو بووه‌…”، دۆركایم وه‌ك فه‌یله‌سووفێكی گه‌شبین ده‌بینرێت، كاتێك پێشبینیی دروستبوونی كۆمه‌ڵناسیی ئه‌خلاق ده‌كات، ئه‌و به‌م وته‌‌ فه‌لسه‌فییه‌ی پرنسیپێكی مێژوویی له‌ پرنسیپه‌كانی فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو هه‌ڵده‌گرێته‌وه‌، كاتێك به‌ڵێنیك ده‌دات، به‌ڵێنێكی پۆزه‌تیڤیستی، كه‌ ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ ناتوانێت بگات به‌ “سه‌ربه‌خۆییی ویستی خودی”، تا ئه‌وكاته‌ی كه‌ زانستی ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ كۆتا نه‌گات، پێویستیشه‌ له‌سه‌رمان كه‌ چاوه‌ڕێ بكه‌ین هه‌تا ئه‌وكاته‌ی ئه‌م پێشبینییه‌ی دۆركایم دێته‌ دی و ئه‌م زانسته‌ بڵند‌ و ناوازه‌‌ داده‌مه‌زرێت.

گومانی تێدا نییه‌ كه‌ ئه‌م پێشبینییه‌ی دۆركایم، نامۆیه‌ به‌ گیانی هزری پۆزه‌تیڤیستی، چونكه‌ هیچ زانستێك له‌ زانسته‌كان ناكرێت به‌ كۆتا بگات، یانژی ته‌واو بێت، به ‌تایبه‌تیش كۆمه‌ڵناسیی ئه‌خلاق، كه‌ زانستێكی تا ئاستێك نوێیه‌ و ته‌واو دووره‌ له‌ گه‌شتن به‌ پێگه‌ی كۆتایی و به‌ كامڵ بوون، كۆمه‌ڵناسیش له ‌خۆیدا، زانستێكه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌باره‌ی بارودۆخی كۆمه‌ڵگه‌كانه‌وه ده‌كات‌، زانستێكه‌ له‌ناو‌ كات و مێژوودا، هه‌ر بۆیه‌ ناگات به‌ كۆتایی پێش كۆتاییهاتنی كات و مێژوو، ناگات به‌ كامڵبوونیش پێش ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌كان كۆتایی نه‌یه‌ن. ئیتر چۆن دۆركایم گریمانه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ پرسی ئه‌خلاق ده‌بێته‌ پرسێكی چاره‌كراو؟ و به‌ڵێنی به‌كۆتاگه‌شتنی زانستی ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی و كامڵبوونیمان پێ ده‌دات!!

چۆنیش دۆركایم ده‌ستبه‌رداری هزری مێتافیزیكی ئه‌خلاقی ده‌بێت، بۆ‌ وێنایه‌ك له‌ ویژدانی به‌كۆمه‌ڵی بوونه‌وه‌رێكی غه‌یبی كه‌ بوونه‌وه‌ری هه‌ره‌مه‌زنی كۆمه‌ڵایه‌تی‌؟! و ڕووپۆشێكی خوایانه‌ی پیرۆزیشی به‌سه‌ردا ده‌هێنێت؟! گومانی تێدا نییه‌ دۆركایم له‌ چوارچێوه‌ی فه‌یله‌سووف نه‌چووەته‌ ده‌ره‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌ گۆرڤیچ ڕێبازه‌كه‌ی دۆركایمی له‌ناو ڕێبازه‌ فه‌لسه‌فییه‌كاندا داناوه‌، ئه‌و ڕێبازانه‌ی كه‌ لیڤی برێل په‌لاماری دان و به‌ ڕێبازه‌كانی “پاش ئه‌خلاقی ته‌قلیدی” ناوی هێناون، گۆرڤیچیش هیچ دوودڵ نه‌بووه‌ له‌وه‌ی كه‌ ڕێبازه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ی دۆركایم به ‌ڕێبازێكی ئه‌خلاقیی تیۆری ناودێر بكات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ناوه‌ندگیره‌ له‌نێوان ڕێبازی كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕێبازی مێتافیزیكیدا.

چونكه‌ دۆركایم به‌ ڕای گۆرڤیچ گریمانه‌ی ویژدانێكی وه‌همی به‌كۆمه‌ڵی كردووه‌ و تایبه‌تمه‌ندییه‌كی خوایانه‌ و پیرۆزی به‌سه‌ر جڤاكدا داوه[4]‌.

له‌نێوان دۆركایم و “كانت”دا:

دۆركایم زۆر جیاواز نه‌بووه‌ له‌ “كانت”ی فه‌یله‌سووفی ئه‌ڵمانی، به‌تایبه‌ت له‌ بیرۆكه‌كه‌یدا له‌باره‌ی ئه‌ركی ئه‌خلاقییه‌وه‌، كانت گریمانه‌ی سه‌رچاوه‌یه‌كی خوایانه‌ی كردووه‌ بۆ “ئه‌رك”ی ئه‌خلاقی، به‌و پێیه‌ی كه‌ ئایین تاكه‌ پاڵنه‌رێكه‌‌ بۆ بیركردنه‌وه‌كه‌ی له‌باره‌ی ئه‌خلاق و ئه‌ركه‌وه‌، دۆركایم هه‌ر كانته‌ و عه‌بای زانایه‌كی كۆمه‌ڵناسی له‌به‌ر كردووه‌.

به‌و پێیه‌ی دۆركایم له‌باره‌ی بیرۆكه‌ی ئه‌ركه‌وه‌، ڕه‌فتارێكی ڕه‌وشتی چێ كردووه‌ به‌ پشتبه‌ستن به‌ نموونه‌یه‌كی باڵا كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێت، هه‌روه‌ك دۆركایم بۆ ئه‌ركی ئه‌خلاقی، سه‌رچاوه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی مه‌زه‌نده‌ كردووه‌.

به‌و پێیه‌ی كه‌ “كۆمه‌ڵگه”‌‌ ده‌سه‌ڵاتداری ڕه‌های ڕه‌وشته‌، ئامانجێكی دووری هه‌ر ڕه‌فتارێكی ئايینييه‌‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ سه‌رچاوه‌ی ڕۆحی ئایینییه‌، كۆمه‌ڵگه‌ “خودی خوایه”‌ كاتێك ته‌جه‌لا ده‌كات یاخود له‌ناو كۆمه‌ڵدا به‌دی دێت.

بەم شێوەیە دۆرکایم درێژە بەو شتانە دەدات کە کانت سەبارەت بە ئەرک و بەها ئەخلاقییەکان په‌یڕه‌وی لێ كردووه‌، تەنیا ئەوە نەبێت کە کانت، لە بواری فەلسەفەدا، ڕووبەڕووی ئەو سەختییانە نەبووەتەوە کە دۆركایم لە بواری کۆمەڵناسیدا ڕووبەڕووی بووەتەوە.

“ئۆكتاف هامڵان” ئاماژه‌ی بۆ هه‌ڵه‌ی تێگه‌یشتنی سۆسیۆلۆجی بۆ ئه‌خلاق كردووه‌، كاتێك ڕووبه‌ڕووی پرسی “پابه‌ندبوونی ئه‌خلاقی” بووه‌وه‌، ئه‌خلاقی دۆركایمی وا له‌ پابه‌ندبوون ده‌ڕوانێت وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌رئه‌نجامی فشاری كۆمه‌ڵایه‌تی یاخود ناچاركه‌رێكی ده‌ره‌كی بێت، به‌و پێیه‌ی كه ئه‌و‌ وا ده‌یبینێت كه‌ هه‌رشتێك “پابه‌ندكه‌ر” بێت، ئه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی مرۆڤه‌وه‌ دێت[5].

به‌ڵام هامڵان ڕای وابوو كه‌ زۆره‌ملێی كۆمه‌ڵایه‌تی خۆی له ‌خۆیدا پابه‌ندكه‌ر نییه‌، ئه‌و ڕێسایه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ ده‌یسه‌پێنێت، ده‌شێت پووچ و ناپه‌سه‌ند بێت، یاخود تا ڕاده‌یه‌كی زۆر “ناماقوڵ” بێت و پاشانیش مرۆڤ ناكرێت پێیه‌وه‌ پابه‌ند بێت[6].

ئه‌گه‌ر دیارده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ جڤاكه‌وه‌ ده‌ربچێت و پشتی به‌ مه‌رجه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان به‌ستبێت، به‌ڵام كۆتوبه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی la contrainte sociale پابه‌ندكه‌رێكی ڕه‌وشتی نییه‌، به‌ڵكوو زۆره‌ملێیه‌ك یان ناچاركه‌رێكی ناڕه‌وای بێ پاساوه. به‌ پشتبه‌ستن به‌و ناڕه‌زایه‌تییه‌‌، هامڵان لاوازی و بێتواناییی ئەخلاقیی کۆمەڵایەتی پشتڕاست دەکاتەوە و ئاماژە بە ناتەواوی و كه‌موكورتی هه‌ڵوێستی کۆمەڵناسی لەباره‌ی شیكردنه‌وه‌ی “پابه‌ندبوونی ئەخلاقی” دەکات[7].

هێرشی فه‌یله‌سووفان بۆ سه‌ر بیرۆكه‌ی پابه‌ندبوونی كۆمه‌ڵایه‌تی:

لالاند ناڕه‌زایه‌تی ده‌ربڕی به‌رانبه‌ر به‌ بیرۆكه‌ی پابه‌ندبوونی كۆمه‌ڵایه‌تی و گوتی: “شتێكی بێمانایه‌، ئه‌و پابه‌ندبوونه‌ی كه‌ توانایه‌كی وای هه‌یه‌، وا له‌ مرۆڤ بكات سه‌ره‌ڕای ویستی خۆی شتێكی بوێت”[8].

“پارۆدی” فه‌یله‌سووفی ئه‌خلاقیش كه‌ سه‌ر به‌ ڕه‌وتی عەقڵانییەتی فۆڕمالیستییه‌،‌ ئه‌و ڕه‌وته‌ی كه‌ سه‌ر به‌ ئاراسته‌ی كانته‌ له‌ ئه‌خلاقدا[9]، له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ ناوی “كێشه‌ی ئه‌خلاق و هزری هاوچه‌رخ” گوتی، كۆمه‌ڵناسی هه‌وڵی دا كه‌ ئه‌خلاق له‌خۆ بگرێت و بیكات به‌ زانستێكی مێژووییی پۆزه‌تیڤیستی بۆ دابونه‌ریته‌ ڕه‌وشتییه‌كان، به‌ڵام مێژوو به‌ته‌نیا ناتوانێت ڕاستیی ئه‌خلاق دابمه‌زرێنێت[10]. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی لای پارۆدی ئه‌خلاقێكی بێ”ئه‌رك” و بێ”پابه‌ندبوون”ه‌.

به‌و پێیه‌ی كه‌ ئه‌ركی ڕاسته‌قینه‌ به ‌ڕای ئه‌و، “ئه‌ركێكی خودی”ی بێگه‌رده‌، كه‌ خۆی هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌سه‌ر مرۆڤی كارڕاست و ڕاستگۆدا ده‌سه‌پێنێت، ئه‌و مرۆڤه‌ی كه‌ هه‌موو مه‌رجه‌كانی ڕه‌وشت به‌دی ده‌هێنێت. هه‌ر بۆیه‌ “ئه‌ركی ڕه‌ها” ویستێكی خودییانه‌ی مرۆڤه‌ بۆ جێبه‌جێكردنی ئه‌ركه‌كه‌ی، پاشان ئه‌خلاق لای پارۆدی “زانست” نییه‌ به‌ڵكوو “میتۆد”ه[11]‌.

“هێنری بێرگسۆن”یش هێرشێكی توندی كرده‌ سه‌ر ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌تایبه‌ت له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ ناوی “هه‌ردوو سه‌رچاوه‌ی ئه‌خلاق و ئایین”، وای دانا كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی دۆركایمی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ئۆتۆماتیكی چه‌قبه‌ستووه‌ له‌ چه‌شنی كۆمه‌ڵگه‌ی هه‌نگه‌كان.

هه‌روه‌ك بێرگسۆن بڕوای وابوو كه‌ ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵایه‌تی هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ سیسته‌مێك له‌ دابونه‌ریتی ڕه‌وشتی، كه‌ ڕۆڵه‌كه‌ی كورت بووەته‌وه‌ ته‌نیا له‌ پاراستنی كیانی كۆمه‌ڵگه‌دا. به‌ڵام ئه‌گه‌ر گۆشه‌نیگای كۆمه‌ڵایه‌تیمان بۆ ئه‌خلاق په‌سه‌ند كرد، چۆن ده‌توانین سه‌رهه‌ڵدان و ده‌ركه‌وتنی “پێغه‌مبه‌ر” و “قه‌دیس” و “پاڵه‌وان” شرۆڤه‌ بكه‌ین؟! له‌سه‌ر چ بنه‌مایه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی “دانا” و “سه‌ركرده‌” و “فه‌یله‌سووف” په‌یدا ده‌بێت؟؟![12]

لێره‌وه‌یه‌ بێرگسۆن وا وه‌سفی ئه‌خلاق لای دۆركایم ده‌كات وه‌ك ئه‌وه‌ی ئه‌خلاقێكی ستاتیك(Static)ی داخراو بێت و جیاكارییه‌كی ته‌واوه‌تی ده‌كات له‌نێوان ئه‌وه‌ی “ستاتیكی”یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی “دینامیكییه”‌ له‌ كایه‌ی ئه‌خلاقدا، وه‌ك چۆن له‌باره‌ی پابه‌ندبوونه‌وه‌ جیاكاری ده‌كات له‌نێوانی “به‌ناچاری-زه‌رووره‌ت” و “ئه‌رك”دا. هه‌روه‌ها وای بۆچوو كه‌ جه‌بریه‌تی ئه‌خلاقیی دۆركایم زۆر نزیكه‌ له‌ واتای به‌ناچاری-زه‌رووره‌ت به‌ مانا بایه‌لۆجییه‌كه‌ی له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تا ئاستێكی زۆر نزیكه‌ له‌ بیرۆكه‌ی “پابه‌ندبوونی ئۆتۆماتیكی”یه‌وه‌ كه‌ به ‌شێوه‌یه‌كی جێگیری ڕێكخراو خۆی ده‌سه‌پێنێت، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی به‌ ته‌واوه‌تی له‌ پابه‌ندبوونی غه‌ریزه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیدا هه‌یه‌، ئه‌و غه‌ریزه‌ی كه‌ هه‌نگ ناچار ده‌كات كاره‌كانی “له‌پێناوی شانه‌كه‌ی”دا بكات.

به‌ڵام ئه‌خلاقی ئه‌رك لای بێرگسۆن به‌ ته‌واوه‌تی دووره‌ له‌و تێگه‌یشتنه‌وه‌ بۆ “زه‌رووره‌تی ستاتیكی”، چونكه‌ ئه‌ركی بێرگسۆنی بابه‌تێكی مرۆییی په‌تییه‌، به‌ستراوه‌ به‌ بیرۆكه‌ی “ئازادی”یه‌وه‌، مرۆڤ هه‌ست به‌ ئه‌رك ناكات ئه‌گه‌ر ئازاد نه‌بێت.

“ئه‌خلاقی دینامیكی”ی كراوه‌ ئه‌و ئه‌خلاقی ئه‌ركه‌یه‌ كه‌ وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ی خوده‌ به‌بێ زۆره‌ملێ یان ناچاری، چونكه‌ “مه‌یلێكی ئازاده‌” نه‌ك ملكه‌چی بۆ پێویستی ئه‌خلاقێكی داخراو، ئه‌ركی ئه‌خلاقی له‌ خۆیدا هه‌ڵگری بیرۆكه‌ی ئازادییه‌ و پێویستی به‌ فشاری كۆمه‌ڵ یاخود ناچاركردن و زۆره‌ملێ نییه[13]‌.

ئه‌خلاقی فشار و ئه‌خلاقی چاولێبڕین

هه‌ر بۆیه‌ بێرگسۆن ڕووبه‌ڕووی دۆركایم بوویه‌وه‌، چونكه‌ وا شیكردنه‌وه‌ی بۆ پابه‌ندبوون ده‌كرد وه‌ك ئه‌وه‌ی فشاری كۆمه‌ڵگه‌ بێت له‌سه‌ر تاك، لێره‌وه‌ ئه‌خلاق لای دۆركایم به‌پێی وته‌ی بێرگسۆن ئه‌خلاقی فشاره‌ به‌مه‌ش جیا ده‌بێته‌وه‌‌ له‌ ئه‌خلاقی به‌كێشكردن و چاولێبڕین[14].

ئەخلاقی فشار پێویستییەکە پەیوەندی بە دابونه‌ریتی ستاتیکی میکانیکییەوە هەیە، بەڵام ئەخلاقی چاولێبڕین تا زیاتر ئیلهام لە ئەخلاقی ڕۆحێکی کراوە وەربگرێت، باڵاده‌ستتر ده‌بێت[15]، ئه‌وه‌ی له‌ ئه‌خلاقی قه‌دیسدا به‌دی دێت و له‌ ئه‌خلاقی دانا و پاڵه‌وانه‌كاندا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت و له‌ لای پێغه‌مبه‌ره‌كان و سوفییه‌ گه‌وره‌كانیش ده‌گاته‌ لوتكه‌.

ئه‌خلاقی چاولێبڕین، ئه‌خلاقی ده‌روونی كراوه‌یه‌، كه‌ بانگه‌وازه‌[16]، بانگه‌وازی پاڵه‌وان و وه‌ڵامدانه‌وه‌ی تاكه‌ بۆ بانگه‌وازی مرۆڤایه‌تی، كه‌ نموونه‌ی باڵاییه‌ له‌ خۆشه‌ویستی و كه‌ماڵی ئه‌خلاقیدا. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌خلاقی دینامیكی جووڵاو له‌سه‌ر شانی پیاوانی پاڵه‌وان و پێغه‌مبه‌ره‌كان چێ بووه‌. ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ ته‌واوه‌تی جیاوازه‌ له‌ ئه‌خلاقی ستاتیكی داخراو، ئه‌خلاقی فشار و ناچاری، كه‌ له‌سه‌ر بنچینه‌ی له‌پشته‌وه‌ پاڵپێوه‌نان ده‌سه‌پێنێرێت.

له‌ كاتێكدا ئه‌خلاقی چاولێبڕین ده‌رچوونێكی ئازادانه‌یه‌ به‌ پاڵنه‌ری چاولێبڕین و به‌كێشكردن له‌ پێشه‌وه‌، بزووتنه‌وه‌یه‌كی پێشڤه‌چوونانه‌یه‌‌ كه‌ به‌ری لێ ناگیرێت و هه‌ڵگری هه‌ستكردنه‌ به شادی و جۆشوخرۆش، وه‌ك چۆن شادیی چاولێبڕینی بێرگسۆنی تەنیا لەو ڕۆحە کراوەوە دێت، کە بە جۆش و خرۆشەوە بەرەو “ئەوی تردۆستی” و “بێسنوور” دەڕژێت.

جیاوازیی بنچینه‌یی له‌نێوان ئه‌خلاقی فشاری كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌خلاقی چاولێبڕینی مرۆیی، ئه‌و جیاوازییه‌یه‌ له‌نێوان دیاریكراو و دیارینه‌كراودا “سنووردار و بێسنوور”، هه‌روه‌ها له‌نێوان “جێگیر و بزواو” و له‌نێوان “به‌رژه‌وه‌ندخوازی و ئه‌وی ترپه‌روه‌ری”دا، هه‌روه‌ك جیاوازییه‌ له‌نێوان ده‌روونی داخراو و ده‌روونی كراوه‌دا، كه‌ جیاوازییه‌كه‌ له‌ڕووی جۆر و سروشته‌وه‌، نه‌ك ته‌نیا جیاوازی بێت له‌ ڕووی ئاست و نمره‌وه[17]‌‌.

به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌خلاقی پابه‌ندبوونی دینامیكی كراوه،‌ سه‌ركه‌وت به‌سه‌ر ئه‌خلاقی پابه‌ندبوونی ستاتیكی داخراودا، پابه‌ندبوونی كراوه‌ به‌ كرداری چاولێبڕین و به‌كێشكردن و خۆشه‌ویستی هه‌ڵده‌ستێت و ئه‌خلاقی داخراویش پشت ده‌به‌ستێت به‌ فشار و زۆره‌ملێ و ناچاركردن، له‌ په‌ڕه‌گرافێكی گرنگدا بێرگسۆن ده‌ڵێت:

ده‌بینین كه‌ ستاتیكی په‌تی له‌ ئه‌خلاقدا  شتێكی “خوار عه‌قڵییه‌”، به‌ڵام دینامیكی په‌تی شتێكی سه‌رووی عه‌قڵییه‌، یه‌كێكیان له‌ ویستی سروشته‌وه‌ ده‌رده‌چێت و ئه‌وی تریشیان په‌یوه‌سته‌ به‌ بلیمه‌تیی مرۆڤه‌وه‌”[18].

لەو بڕگەیەوە جیاوازیی چه‌سپاوی ئەخلاقی کۆمەڵگا ڕوون دەبێتەوە، کە به‌رگێكی دەرەکییە، کە توێکڵی ڕووپۆشی کۆمەڵگه‌ پێک دەهێنێت، کە توێکڵی دابونه‌ریت و خووه‌كانه‌، هەر بۆیە بێرگسۆن بە ئەخلاقێکی ستاتیکی و ڕەق و پەیوەندیداری دەزانێت بەوەی كە خوار عه‌قڵییه‌.

به‌ڵام ئەخلاقی مرۆیی، بە توێکڵی دابونەریتەوە نەبەستراوەتەوە، بەڵکوو له‌وه‌وه‌ سەرچاوە دەگرێت كه‌ سەرووی عەقڵیيه‌ و لە بلیمه‌تیی مرۆیییه‌وه‌ ده‌رده‌چێت، به‌و پێیه‌ی بوونەوەرێک هەیە لە قووڵاییی ڕۆحی کراوەدا خەوتووە، کە لێیەوە ڕاستی ئەخلاقی سەر هەڵدەدات و لە هەریەکەماندا لایەنێکی عیرفانی گه‌شاوه‌ هەیە کە چاوەڕێی ئەوە دەکات یه‌كێك لەو خه‌و و بێئاگایه‌ی بەئاگای بێنێته‌وه‌[19].

لێره‌دا‌ بێرگسۆن ده‌پرسێت: “كێ ده‌یه‌وێت سوكرات له‌ناو ئه‌وانه‌دا هه‌ژمار بكات كه‌ ده‌روون داخراون؟[20]هه‌ر سوكرات بوو كه‌ عه‌قڵی یۆنانی به‌ئاگا هێنایه‌وه‌ و كاریگه‌ریی مه‌زنیشی هه‌بوو له‌ ئاینده‌ی هزری ئه‌خلاقیدا.

سوكرات ئه‌و ده‌روونه‌ كراوه‌یه‌ بوو، كه‌ ئه‌خلاقی ده‌روونه‌ داخراوه‌كان له‌ناویان برد، هه‌ر بۆیه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌خلاقی به‌كۆمه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتێكی توندوتیژانه‌یه‌ و به‌رپرسێكی ڕاسته‌وخۆیه‌ له‌ له‌سێداره‌دانی سوكراتدا.

ئه‌خلاقی به‌كۆمه‌ڵ به‌ پابه‌ندبوونه‌كه‌ی ده‌یه‌وێت یه‌كانگیری و ستاندارده‌كانی بپارێزێت، ئه‌گه‌ر نه‌خۆش و نادروست و به‌سه‌رچووش بێت. به‌دوای ڕاستیدا ده‌گه‌ڕێت وه‌كچۆن له‌ بڕیاری به‌كۆمه‌ڵ و ڕای گشتیدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت‌، هه‌ر بۆیه‌ ئازادیی تاك و ویسته‌كه‌ی ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ به‌ كۆیله‌یه‌كی ملكه‌چی پابه‌ندكه‌ره‌كانی كۆمه‌ڵی داده‌نێت.

لێره‌وه‌یه‌ فه‌لسه‌فه‌ بوونگه‌رایییه‌كان سه‌ریان هه‌ڵدا وه‌ك ته‌حه‌دایه‌كی بیرۆكه‌ی پابه‌ندبوونی به‌كۆمه‌ڵ، هه‌روه‌ها‌ بۆ ئه‌وه‌ی تاكایه‌تی خود و ئازادییه‌كه‌ی دووپات بكاته‌وه‌‌‌. بۆیه‌ ڕووبه‌ڕووی نه‌زعه‌ی ده‌سته‌جه‌معی وه‌ستایه‌وه‌ و پابه‌ندبوون و حه‌تمیبوونه‌كه‌یان‌ ڕه‌ت كرده‌وه‌. و یاخی بوو له‌ به‌های كۆمه‌ڵ و جه‌نگی دژ به‌ توێكڵی دابونه‌ریته‌كان ڕاگه‌یاند، بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ بكارێت چاره‌نووسی خۆی به ‌شێوه‌یه‌كی باشتر له‌وه‌ی بڕیاری له‌سه‌ر دراوه‌ دیاری بكات، هه‌ر بۆیه‌ فه‌لسه‌فه‌ی بوونگه‌رایی ناڕه‌زایه‌تییه‌كی به‌رده‌وامی عه‌قڵ و خودی تاكانه‌ی مرۆیییه‌، دژ به‌ نغرۆبوون له‌ نه‌ریته‌ چه‌قبه‌ستووه‌كاندا.

پابه‌ندبوونی بوونگه‌رایی:

پابه‌ندبوونی ڕه‌وشتی له‌ لای فه‌یله‌سووفێكی وه‌ك “سۆرێن كیركیگارد” ئه‌ركێك نییه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی مرۆڤه‌وه بسه‌پێنرێت[21]‌، به‌ڵكوو ویستێكی به‌هێزه‌ له‌ناو خۆیه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ گرتووه‌. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌خلاقی بوونگه‌رایی گریمانه‌ی بیرۆكه‌ی ئازادی كرد، به‌و پێیه‌ی كه‌ ئازادی تاقه‌ گه‌واهیده‌ری به‌های مرۆڤ و بوونێتی.

پاشان لای كیركیگارد مرۆڤ له‌ بواره‌ ئه‌خلاقییه‌كه‌یدا ملكه‌چی “ده‌سه‌ڵاتێكی ده‌ركی” نابێت، ئه‌گه‌رنا ده‌بوو به‌ ئامرازێك به‌ده‌ستی ئه‌وانی تره‌وه‌، یاخود ده‌بوو به‌ بووكه‌شووشه‌یه‌ك كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ به‌ ئاره‌زووی خۆی هه‌ڵیده‌سووڕاند، هه‌ر بۆیه‌ مرۆڤی به‌ڕاستی ئه‌خلاقی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خۆی به‌هاكان و ئازادییه‌كه‌ی هه‌ڵده‌بژێرێت.

ئه‌گه‌ر ئازادی بریتی بێت له‌ سه‌ربه‌خۆییی خود له‌هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێكی ده‌ره‌كی، ئه‌وكاته‌ پێوسته‌ كه‌ خود نه‌ك كۆمه‌ڵگه‌، ببێت به‌ تاكه‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكی ئه‌خلاقی. بۆیه‌ كیركیگارد له‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كی‌ به‌ناڤوده‌نگدا ده‌ڵێت: “خۆت خودی خۆت هه‌ڵبژێره‌ پێش ئه‌وه‌ی ئه‌وانی تر بۆت هه‌ڵبژێرن”[22].

مرۆڤ له‌ كیانیدا ئازادییه‌، له‌ خودیشیدا هه‌ڵبژاردنێكی ئازاده‌، هه‌ر بۆیه‌ ئازادی گه‌وهه‌ری مرۆڤ و ئامانجه‌كه‌یه‌تی، مرۆڤ ئازادیی خۆی هه‌ڵنابژێرێت، به‌ڵكوو ئازادی به‌سه‌ریدا سه‌پاوه‌، به‌و واتایه‌ی كه‌ ئازادی شتێكی حه‌تمی سه‌پێنراوه‌ به‌سه‌ر مرۆڤدا، ئه‌و به‌ناچاری “ئازاد” و “هه‌ڵبژێردراوه‌”.

لێره‌وه‌یه‌ كه‌ ئازادی لای ژان پۆڵ سارته‌ر بنه‌مای تاقانه‌ی هه‌موو به‌هاكانه[23]‌.

به‌ پشتبه‌ستن به‌و تێگه‌یشتنه‌، به‌های ئه‌خلاقی، پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی دۆركایم ده‌یخواست شتێك نییه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ و له‌ جیهانی كۆمه‌ڵگه‌وه‌ به‌سه‌رماندا دابه‌زێت، به‌ڵكوو به‌ها ئه‌خلاقییه‌كان په‌یوه‌ندیدارن به‌ بوونه‌ تاكانه‌ په‌تییه‌كه‌مانه‌وه‌، كه‌وایه‌ “به‌ها” ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خواستراو و ویستراوه‌، به‌ ددانپێدانانی عه‌قڵ و پشتگیرییه‌كه‌ی، به‌و پێیه‌ی كه‌ به‌ها خودییه‌ نه‌ك ده‌ره‌كی، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دنه‌ده‌ری كار و پاڵنه‌ری ڕه‌فتاره‌.

دۆركایم به ‌هه‌ڵەدا چوو له‌وه‌دا كه‌ پێی وابوو به‌ها له‌ خۆیدا بوونێكی به‌دیهاتووه‌، به‌ڵام به‌ها له‌ خۆیدا بوون نییه‌، به‌ڵكوو “مه‌رجه‌ بۆ بوون”‌، بوونی خود یاخود “من” سه‌رچاوه‌ی به‌هایه‌. له‌ ڕاستیدا دۆركایم له‌ده‌ره‌وه‌ به‌دوای به‌ها ڕه‌وشتییه‌كاندا گه‌ڕاوه‌، له‌ شوێنێكدا كه‌ بوونی نییه‌، چونكه به‌ها‌ له‌ناو خودی مرۆڤدا په‌نهانه‌.

هه‌ر بۆیه‌ ڕینییه‌ لوسن كه‌ له‌ ڕووی ئه‌خلاقییه‌وه‌ هه‌ڵگری هه‌ڵوێستێكی “بوونگه‌راییی ڕۆحی” بوو[24]، بڕوای وابوو كه‌ گۆشه‌نیگای كۆمه‌ڵایه‌تی بۆ ئه‌خلاق به‌ هه‌ڵه‌دا چووه‌ له‌وه‌دا كه‌ پێی وایه‌ كۆمه‌ڵگه‌ “به‌شێكه‌ له‌ سروشت”[25] و دیارده‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیش وه‌ك دیارده‌ی سروشتی وان‌‌‌، ئه‌م “به‌ڵگه‌نه‌ویسته”‌ گه‌لێك گرفت ده‌ورووژێنێت، لوسن ده‌ڵێت گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ئه‌خلاق بۆ مێتافیزیك زۆر چاره‌سه‌ریمان پێشكه‌ش ده‌كات، كه‌ په‌یوه‌ندیدارن به‌‌ پرسگه‌لی له‌ چه‌شنی پابه‌ندبوون و ئه‌رك و ویژدان، كه‌ هه‌موویان پرسگه‌لێكن كۆمه‌ڵناسی تێیدا تووشی گرفت  و ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ ده‌بێت. هه‌روه‌ك مێتافیزیك له‌باره‌ی ئه‌خلاقه‌وه‌ ئازادیی ویست دووپات ده‌كاته‌وه‌، به‌بێ ئازادی، ئه‌خلاق به‌هاكه‌ی له‌ده‌ست ده‌دات، به‌بێ به‌هاش ئه‌خلاق ئه‌خلاقیبوونی له‌ده‌ست ده‌دات[26]. به‌های ڕه‌وشتی له‌ لای “لوسن” به‌های خوده‌ كاتێك ئه‌م خوده‌ ئازاده‌ و به‌ هه‌ڵبژاردنی ئازادانه‌ هه‌ڵده‌ستێت[27].

هه‌روه‌ك به‌ها له‌ هزر و ڕۆحه‌وه‌ نه‌بێت ده‌رناچێت، وه‌ك چۆن تیشك له‌و‌ سه‌رچاوه‌ و ناوه‌نده‌وه‌ دێت كه‌ ڕووناكی چێ ده‌كات. به‌و شێوه‌یه‌ “ڕینییه‌ لوسن”[28] ده‌بێته‌ هه‌ڵگری فه‌لسه‌فه‌یه‌كی ڕۆحی له‌ “فه‌لسه‌فه‌كانی به‌ها” و بڕوا به‌وه‌ ده‌هێنێت كه‌ ئه‌خلاق هه‌ر ده‌بێت له‌ “من” یاخود له‌ خوده‌وه‌ ده‌ربچێت، كه‌ به‌ دوای ڕوخساری ڕه‌هاوه‌‌یه‌ و ئاراسته‌ی خوایه‌، به‌ پێیه‌ی كه‌ خوای مه‌زن، به‌های ڕه‌هایه‌.

ئه‌گه‌ر “ڕینییه‌ لوسن” ئه‌خلاق و به‌ها ئه‌خلاقییه‌كانی گه‌ڕاندبێته‌وه‌ بۆ ڕیشه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانیان، و بڕوای به‌ پێویستی پرسه‌ ئه‌خلاقییه‌كان به‌ مێتافیزیك هێنا بێت، ئه‌وا له‌نێوان زانایانی كۆمه‌ڵناسیشدا خه‌ڵكانێك هه‌ن ئه‌و پێویستییه‌ دووپات ده‌كه‌نه‌وه‌. هه‌روه‌ك “مۆریس گنزبرگ” ڕۆڵی ڕه‌خنه‌ییی فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌خلاقی دووپات كرده‌وه[29]‌.

“گۆرڤێچ” ئاماژەی بە پێویستی قایلبوون به‌ ڕەوتەکانی ئەخلاقی تیۆری دەکرد بەبێ ئەوەی پێویست بە ڕەخنە و ناڕەزایەتیی بەرانبەریان بکات، وەک ئه‌وه‌ی لیڤی برێل کردی. ئه‌مه‌ش به‌ له‌به‌رچاوگرتنی فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌خلاق و كاریگه‌رییه‌ دوولایه‌نییه‌كه‌ی له‌ناو زانستی دابونه‌ریته‌ ئه‌خلاقییه‌كاندا.

به‌و پێیه‌ی كه‌ ئێمه‌ ناتوانین له‌ مێژووی ئه‌خلاقدا لایه‌نگه‌لێكی گرنگ و گه‌ش كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی میژووی ئه‌خلاقدا زاڵبوون بسڕینه‌وه‌، ئه‌و لایه‌نانه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ تیۆره‌كانی حه‌دسی ئيراده‌ییL’intuition volitive  و هه‌ستی، و حه‌دسی عیرفانی و عه‌قڵی سه‌ریان هه‌ڵدا، هه‌موو ئه‌وانه‌ش له‌گه‌ڵ فه‌لسه‌فه‌كانی دیكارت[30] و كانت و فیخته‌دا بڵاو بوونه‌وه‌.

هه‌روه‌ك چۆن ناتوانین فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌خلاقی “پاسكاڵ” ڕه‌ت بكه‌ینه‌وه‌، ئه‌و فه‌لسه‌فه‌ گه‌شاوه‌ی كه‌ جیاكاری كرد له‌نێوان حه‌دسی عیرفانی و حه‌دسی عه‌قڵیدا و پێگه‌ی ئه‌خلاقیشی بڵند كرده‌وه‌ بۆ به‌رزترین پێگه‌، بۆ ئه‌وه‌ی پێمان بڵێت: “ئه‌خلاقی ڕاسته‌قینه‌ گاڵته‌ی به‌ ئه‌خلاق دێت”[31].

پاسکال پێی وابوو کە پێدراوه‌ ئەخلاقییەکان لە عەقڵەوە نایەن، بەڵکوو هەموویان لە حه‌دسی ئایینی دڵەوە دێن، کە سەرچاوەی هەموو حه‌دسه‌ ئەخلاقییه‌كانه‌. به‌م شێوه‌یه‌ پاسكاڵ جیاكاری ده‌كات له‌نێوان حه‌دسی عه‌قڵی و حه‌دسی دڵ و له‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كی به‌ناوبانگدا ده‌ڵێت: “دڵ هۆكارگه‌لێكی خۆی هه‌یه‌ كه‌ عه‌قڵ ناتوانێت په‌ی پێ ببات”[32].

له‌باره‌ی چێكردنی زانستی دابونه‌ریته ‌ڕه‌وشتییه‌كانه‌وه‌‌، گۆرڤێچ ناڕه‌زایه‌تیی به‌رانبه‌ر لیڤی برێل ده‌ربڕی و پێی وابوو ئه‌و هاوته‌ریبییه‌ی كه‌ ئه‌و له‌نێوان ڕاستییه‌ ئه‌خلاقییه‌كان و ڕاستییه‌ فیزیكییه‌كاندا دایناوه‌ وه‌ك مه‌رجێكی پێویست بۆ سه‌رهه‌ڵدانی زانستی دابونه‌ریته‌ ڕه‌وشتییه‌كان‌، به‌م واتایه‌ بووه‌ به‌ شتێكی په‌سه‌ندنه‌كراو[33].

لەسەر ئەم بنەمایە “دڵنیاییی زانستی” کە پەیوەندیداره‌ بە سروشتی دیاردە ئەخلاقییەکانەوە لە ڕوانگەی میتۆدۆلۆژییەوە بووه‌ته‌ شتێكی گومان لێكراو، بەو پێیەی تەواو جیاوازە لەو دڵنیایییەی بینه‌ر کە لە زانستە سروشتی و کیمیایییەکاندا ده‌بینرێت‌.

پێویسته‌ ئه‌وه‌ش له‌یاد نه‌كه‌ین كه‌ ئه‌و ئه‌خلاقه‌ زانستییه‌ی كه‌ “لیڤی برێل” و “ئه‌لبێر باییه‌” ده‌یانه‌وێت، مرۆڤ داده‌به‌زێنێته‌ پێگه‌ و ئاستی “شت”ه‌وه‌، به ‌ته‌واوه‌تی لایه‌نه‌ مرۆیییه‌كه‌ی له‌ناو ده‌بات. ئه‌و “بابه‌تیبوونه‌ په‌تییه‌”ش كه‌ ئه‌لبێر باییه‌ ده‌یویست دۆخێكی مه‌حاڵه‌ كه‌ ناتوانرێت پێی بگه‌ین، ڕاستی ته‌نیا له‌ناو بابه‌تدا نییه‌ و هه‌روه‌ك چۆن له‌ كاتی لێكۆڵینه‌وه‌دا له‌ پرسه‌ سه‌خته‌كان ناتوانین “خود” بسڕینه‌وه‌ یاخود واز له‌ فاكته‌ری ده‌روونی بێنین، له‌كاتی لێكۆڵنه‌وه‌ماندا له‌باره‌ی پرسه‌ سه‌خت و گرانه‌كاندا، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی په‌یوه‌ندیدارن به‌ ئه‌خلاقه‌وه‌.. له‌ژێر ڕۆشناییی ئه‌و ناڕه‌زایه‌تییانه‌دا ڕوانگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی بۆ ئه‌خلاقی پۆزه‌تیڤیزم له‌ناوده‌چێت و پوچه‌ڵ ده‌بێته‌وە[34]‌.

٭٭

ئه‌گه‌ر بچین به‌ڕه‌و گفتوگۆكردن و هه‌ڵسه‌نگاندنی ڕوانگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌باره‌ی “ئایین”ه‌وه‌، ده‌بینین كۆمه‌ڵناسیی دۆركایمی له‌ شیكردنه‌وه‌یدا بۆ بیرۆكه‌ی خوایه‌تی تووشی كۆسپ و ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ ده‌بێت، له‌ تیگه‌شتنیدا له‌باره‌ی سروشتی ئایین و بیركردنه‌وه‌ی ئایینییه‌كانه‌وه‌ تووشی سه‌رلێشێوان و شپرزه‌یی ده‌بێت. ئایین دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌ كه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی كۆمه‌ڵ و ڕێوڕه‌سمه‌ ئایینییه‌كانه‌وه‌ بتوانین ده‌ريبێنین، به‌ڵكوو ئایین په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ سه‌رچاوه‌كانییه‌وه‌ له‌ “دڵ” و “ویژدان”دا، كه‌ له‌‌ ئاماده‌بوون و حزوور له‌گه‌ڵ خوادا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت، له‌ ڕێگه‌ی “ڕاستگۆییی نیه‌ت” له‌ ئاراسته‌دا، به‌ په‌رستن و “كه‌بار-مناجات”، به‌دوور له‌ هه‌موو سروت یان ڕێوڕه‌سمه‌كان.

نوێژ كۆی كرداره‌كانی ئه‌ندامه‌كانی جه‌سته‌ نییه‌، كه‌ له‌ بزاوت و وه‌ستانه ‌ڕواڵه‌تییه‌كاندا ده‌یبینین، به‌ڵكوو “هه‌ڵوێست”ه‌ له‌نێوان به‌نده‌ و خواكه‌یدا، هه‌ڵوێستێكه‌ كه‌ تژییه‌ له‌ هه‌ستی ئایینی قوڵپه‌كردوو، ئه‌وه‌ش هه‌ڵوێستێكی عیرفانییانه‌ی په‌تییه‌، كه‌ سه‌رڕێژه‌ له‌ شكۆمه‌ندی و خۆشه‌ویستی و نغرۆبوونه‌ له‌ ترس و سامدا، ئه‌وانه‌ هه‌مووشی هه‌ستگه‌لێكن كه‌ له‌ قوڵاییی خوده‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن.

به‌ ده‌ربڕینی ڕینییه‌ لوسن، هه‌ستی ئایینی ئه‌و هێزه‌ ڕۆحییه‌ ناوه‌كییه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ بڵند ده‌كاته‌وه و‌ له‌ جیهانی ماددییه‌وه‌ به‌رزی ده‌كاته‌وه‌ به‌ره‌و جیهانی ڕۆح[35]، به‌ ئامانجی په‌تیبوونه‌وه‌ی ته‌واوه‌تی و خۆشه‌ویستیی گشتگیر.

هه‌ر له‌و كاته‌دا “شكۆمه‌ند” بۆ دڵی مرۆڤ خۆی ئاشكرا ده‌كات و له‌ ئه‌زموونێكی ڕۆحی په‌تیدا خوویا ده‌بێت، لێره‌وه‌ خوایه‌تی ده‌بێته‌ بیرۆكه‌یه‌كی خودییانه‌ی په‌تی، به‌ ته‌ماشاكردنی خوا وه‌ك بابه‌تی په‌رستن و خۆشه‌ویستی، به‌بێ فه‌رامۆشی یاخود په‌رده‌، لێ ده‌پاڕێینه‌وه‌، له‌و نزیك ده‌بینه‌وه ‌و به‌ره‌و ئه‌و ده‌چێن و هه‌ر پشت به‌و ده‌به‌ستین.

له‌ ڕاستیدا ئايين دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌، به‌ڵكوو هه‌ڵوێستێكی عیرفانی په‌تییه‌ لەنێو‌ ده‌سته‌كانی خوادا، به‌بێ سڵكردنه‌وه‌ له‌ ڕێوڕه‌سمه‌كانی كۆمه‌ڵ یاخود سروته‌ باوه‌كان. ئایین سەرچاوەی هه‌سته‌كانه‌ كه‌ لە ویژداندا گرد ده‌بێته‌وه‌‌ و تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ ماناكان، ده‌كه‌وێته‌ دڵه‌وه‌، ئه‌ویش ئه‌زموونێكی سۆفییانه‌یه‌ كاتێك ده‌كه‌وێته‌ حاڵه‌وه‌، “حاڵ”یش به‌ زمانی  “ئه‌لقوشه‌یری” ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دڵ داده‌گرێت، به‌بێ مه‌به‌ست و به‌بێ هاوردن و به‌ده‌ستهێنان[36]، واته‌ ئێمه‌‌ له‌ كه‌سانی تره‌وه‌ وه‌ری ناگرین.

چونكه‌ هه‌ستی ئایینی هه‌ستێكی خودییانه‌ی په‌تییه‌، واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی تێده‌په‌ڕێنێت بۆ ئه‌وه‌ی ئاماده‌ییی خوایی‌ به‌ده‌ست بهێنێت. خوا به‌ مرۆڤی تاكه‌وه‌ نه‌بێت په‌یوه‌ست نابێت، ئاشكرا نابێت مه‌گه‌ر له‌ “گۆشه‌گیرییه‌كی مێتافیزیكی” یانژی له‌ “خه‌ڵوه‌تێكی ڕۆحی” دوور له‌ كۆمه‌ڵگه‌ نه‌بێت، له‌وێدا كه‌ مرۆڤی تاك هه‌ست به‌ ئاماده‌بوونی خوایی ده‌كات.

هه‌ست و بڕوای ئایینی:

كه‌واته‌ هه‌ستی ئایینی پێویستی به‌ هه‌سته‌كانی كۆمه‌ڵ نییه‌ و پشتیشی پێ نه‌به‌ستووه،‌ وه‌ك دۆركایم به‌ هه‌ڵه‌ پێی وابوو. ئایین بڕوایه‌كی تاكه‌كه‌سییانه‌ی په‌تییه‌ به‌ ئاماده‌ییی خوا و په‌یوه‌ندییەكه‌ی و هه‌میشه‌یبوونه‌كه‌ی، مرۆڤ به‌ زمانێك دوواندن و ئاخاوتنی له‌ ته‌كدا ده‌كات كه‌ كۆمه‌ڵ ڕه‌نگه‌ لێی تێ نه‌گات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زمانی ئاماژه‌ و هێمایه‌‌، كه‌ ئه‌ویش زمانی هه‌سته‌كانه‌، كه‌ پێویستی به‌ “بێده‌نگییه‌كی پاراو” هه‌یه‌، كه‌ له‌ ڕه‌وانبێژیی زمان بڵندتره‌ كه‌ “زمانی كۆمه‌ڵگه‌”یه‌.

كیركیگارد ده‌ڵێت: “خه‌ڵكی قسه‌مان فێر ده‌كه‌ن، به‌ڵام خوا بێده‌نگی”

له‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كی به‌ناوبانگدا كیركیگارد ده‌ڵێت: خه‌ڵكی قسه‌مان فێر ده‌كه‌ن، به‌ڵام خوا بێده‌نگی”[37]. هه‌ستی ئایینیش هه‌ستێكی زگماكییه‌‌، كۆنه‌ به‌ بارته‌قای كۆنی مرۆڤ، ڕاستییه‌كه‌ كه‌ مرۆڤی سه‌ره‌تایی و شارستانیش په‌ی پێ ده‌به‌ن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئایین گه‌وهه‌رێكی خودیی په‌نهانه‌ له‌ناو‌ پرۆتۆپلازمای مرۆڤدا، ئيدی ئاستی سه‌ره‌تاییبوونه‌كه‌ی یاخود شارستانیبوونه‌كه‌ی هه‌رچه‌ندێك بێت. ئێمه‌ كۆمه‌ڵگه‌گه‌لێك ده‌بینین كه‌ بێبه‌شن له‌ زانست یان هونه‌ر یان فه‌لسه‌فه‌، به‌ڵام هه‌رگیز كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك ناناسین به‌بێ ئایین.

به‌ڵام “ئافات”ی دۆركایم ئه‌وه‌ بوو كه‌ جیاوازی نه‌كرد له‌نێوان ئه‌وه‌ی ئایینییه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، هێڵێكی جیاكه‌ره‌وه‌شی دانه‌نا له‌نێوان ڕه‌گه‌زی تاكی و ڕه‌گه‌زی كۆمه‌ڵی له‌ ئاییندا، ئێمه‌ ده‌بینین كه‌ هه‌ستی ئایینی به‌ ناچاری هه‌ستێكی خودیی جه‌وهه‌رییه‌ـ پێش ئه‌وه‌ی هه‌ستێكی به‌كۆمه‌ڵ بێت.[38]

زۆر به‌داخه‌وه‌ وه‌ك ڕۆجییه‌ باستید ده‌ڵێت دۆركایم و لایه‌نگرانی له‌ زانایانی بڵاوكراوه‌ی ساڵانه‌ی كۆمه‌ڵناسی، ئه‌و لایه‌نه‌ خودیيه‌ ناوازانه‌ی ئایینیان فه‌رامۆش كردبوو، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ ده‌یانویست دیارده‌ی تاكێتی (تاكه‌كه‌سی) ڕه‌ت بكه‌نه‌وه‌.

ئه‌گه‌ر ئایین لای دۆركایم به‌هۆی جه‌برییەت و گشتگیریبوونه‌كه‌ی دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی بێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ش كه‌ به‌مانای وشه‌ ئایینێك نییه‌ داهێنراوی تاكانه‌ بێت‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ باستیددا ئه‌وه‌ دووپات ده‌كه‌ینه‌وه‌ كه‌‌ دۆركایم به ‌ته‌واوه‌تی ئه‌وه‌ی ئایینییه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ تێكه‌ڵی كردووه[39]‌.

ڕه‌گه‌زی ئایینی له ‌سه‌ره‌تادا به ‌ته‌واوه‌تی بێگه‌رد بووه‌، هه‌روه‌ك “ئه‌ندرۆ لانگ” ده‌یڵێت، پاشان ڕه‌گه‌زی كۆمه‌ڵایه‌تیی ئه‌فسانه‌یی هات، بۆ ئه‌وه‌ی سروت و ڕێوڕه‌سمه‌كان له‌ ڕووكاری ده‌ره‌وه‌یه‌وه‌ بیپێچێت، ڕووپۆشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ی زاڵ بوو به‌سه‌ر لایه‌نه‌ بێگه‌رده‌كه‌یدا، توێكڵه‌ ده‌ره‌كییه‌كه‌ی ئایین، توێكڵی سروت و ڕێوڕه‌سمه‌كان، زاڵ بوو به‌سه‌ر ئه‌و سۆزه‌ ئایینییه‌ یه‌كه‌مینه‌دا[40].

هه‌ر بۆیه‌ “مارتن لۆسه‌ر” شۆڕشی كرد به‌سه‌ر ئه‌و توێكڵه‌ی كه‌ بێگه‌ردییه‌كه‌ی ئایینی شاردبووه‌وه‌ و به‌ره‌نگاری سروت و ڕێوڕه‌سمه‌ كاسۆلیكییه‌كان بوویه‌وه[41]‌، مه‌زهه‌بی پرۆتستانتی دامه‌زراند كه‌ زۆر له‌ به‌ها و نرخی سروته‌كانی كه‌م ده‌كرده‌وه‌ و زاڵێتی و ده‌سه‌ڵاتی ڕووكاره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ی ئایینی كاڵ كرده‌وه‌.

به‌و پێیه‌ی كه‌ ئه‌و ڕووكاره‌ ده‌ره‌كییه‌ی ڕووپۆشی ده‌ره‌وه‌ی ئایینی كردووه‌، ئایین دیاری ده‌كات و ده‌یشارێته‌وه‌، هه‌ربۆیه‌‌ ئایین وه‌ك سروت و ڕێوڕه‌سمه‌كان، هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ “ئایینێكی ستاتیكی” به‌پێی ده‌ربڕینی “بێرگسۆن”، ئه‌وه‌ش “ئایینێكی بازنه‌ییی داخراوه‌”، چونكه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ لایه‌نه‌ شكڵییه‌كانی و به‌ ڕووكاره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ دووباره‌بووه‌وه‌كانییه‌وه‌‌.

به‌ پێچه‌وانه‌ی دۆخی ئایینی دینامیكی كراوه‌وه‌، كه‌ له‌و لایه‌نه‌ گه‌وهه‌رییه‌ ڕه‌سه‌نه‌ی مرۆڤه‌وه‌ ده‌رده‌چێت، مرۆڤ هه‌ر به‌ زگماكی بڕواداره‌‌، له‌ هه‌ریه‌كه‌ماندا “كه‌سایه‌تییه‌كی عیرفانییانه‌ی خه‌وتوو” هه‌یه[42]‌.

به‌و پێیه‌ی ئایین په‌یوه‌سته‌ به‌ سه‌رچاوه‌كانییه‌وه‌ له‌ دڵدا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مه‌یلێكی زگماكی په‌تییه‌، به‌ ئازارچه‌شتنی خۆگۆشه‌گیركردن به‌رده‌وامی ده‌بێت و ده‌شێت به‌ تێكۆشانی خه‌ڵوه‌تیی ڕۆحی‌ به‌رهه‌مدار بێت، “دیسۆ-Dussaud” جه‌ختی له‌سه‌ر به‌های ڕامان “تأمل”ی ئایینی وبه‌ده‌ستهێنانی كرده‌وه‌ له‌ گۆشه‌گیریدا، كاتێك مرۆڤ ده‌گاته‌ حاڵی به‌كێشكردن و جه‌زب “الانجذاب-L’Extase”[43]، خواش خۆی بۆ تاک دەردەخات نەک بۆ کۆمەڵگا.

ئایینی ته‌وته‌می له‌ ته‌رازووی ڕه‌خنه‌دا:

ئێمه‌ش به‌ نۆره‌ی خۆمان له‌ دۆركایم ده‌پرسین بۆچی ددان نانێت به‌وه‌دا كه‌ سۆزی ئایینی به‌ ته‌واوه‌تی تاكانه‌یه‌، له‌ كاتێكدا به‌ركه‌وته‌یه‌كی هاوبه‌شه‌ له‌نێوان هه‌موو مرۆڤه‌كاندا.

دۆركایم باسی له‌ -وێنه‌ به‌رایییه‌كانی شێوه‌ی ئایینی- كردووه‌، كه‌ ئه‌ویش ئایینی ته‌وته‌مییه‌، له ‌كاتێكدا ده‌بینین كه‌ “شمێت-Schmidt“ له‌ كتێبه‌ به‌ناڤوده‌نگه‌كه‌یدا به‌ ناوی “ڕیشه‌ی ئایین و سه‌رهه‌ڵدانه‌كه‌ی” به‌شێكی ته‌واوی له‌باره‌ی ته‌وته‌میزمه‌وه‌‌ نووسیووه.‌ شمێت پێی وابوو كه‌ ته‌وته‌میزم دیارده‌یه‌كی ئاڵۆزه‌، ئه‌گه‌ر وه‌ك دیارده‌یه‌كی ئایینی لێی بڕوانین. بۆ یه‌كه‌مجار “J.F. M’Lennan” كه زاراوه‌ی “exogamy”‌  داهێنا، له‌ وتاره‌ به‌ناوبانگه‌كه‌یدا به ‌ناوی “له‌باره‌ی په‌رستنی ئاژه‌ڵ و ڕووه‌ك”ه‌وه‌ باسی له‌ ته‌وته‌میزم كرد وه‌ك بڕوایه‌كی ئایینی و په‌یوه‌ستی كرد به بیرۆكه‌ی‌ ئایینه‌وه[44]‌.

پاشان وشه‌ی ته‌وته‌میزم له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانی هه‌ریه‌ك له‌ “Lubbock“، “تایلۆر “Tylor” و سپێنسه‌ردا بڵاو بوویه‌وه‌، به‌ڵام هه‌موو ئه‌وانه –به ‌ڕای شمێت-‌ نه‌یانتوانی بگه‌ن به‌ تێگه‌یشتنێكی ورد له‌باره‌ی دیارده‌ی‌ ئاڵۆزه‌ی ته‌وته‌مییه‌ته‌وه‌. ئه‌و دیارده‌یه‌ی كه‌ تا ئه‌مڕۆ گیرۆده‌ین به‌ده‌ست تێگه‌یشتنی ڕوون له‌باره‌یه‌وه‌ و ناتوانین قوڵایییه‌كانی ئاشكرا بكه‌ین، به‌تایبه‌ت له‌ پرسی په‌یوه‌ندیی نێوان ته‌وته‌میزم به‌ ئایینه‌وه‌.

فره‌یزه‌ر له‌ ساڵی ١٨٨٧دا كتێبێكی بچووكی له‌باری “ته‌وته‌میزم”ه‌وه‌‌ نووسی، پاشان كتێبێكی تری له‌باره‌ی بنه‌چه‌ی ته‌وته‌میزمه‌وه‌‌ نووسی، له‌و كتێبانه‌دا فره‌یزه‌ر قه‌باره‌یه‌كی بێشووماری له‌ زانیاری و ورده‌كاریی به‌شه‌كی له‌باره‌ی ئه‌م دیارده‌یه‌وه‌ كۆ كرده‌وه‌، ئه‌و به‌و هه‌موو زانیارییانه‌وه‌ ویستی بگات به‌ ده‌رئه‌نجامێك له‌ باره‌یه‌وه‌، تا ده‌ستی ڕابگات به‌ مه‌عریفه‌یه‌ك له‌باره‌ی “ڕیشه‌ی ته‌وته‌میزم”ه‌وه‌.

فره‌یزه‌ر بۆ شیكردنه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ی دیارده‌ی ته‌وته‌میزم سێ گریمانه‌ی دانا، فره‌یزه‌ر به‌ درێژاییی ئه‌و ژیانه‌ زانستییه‌ی كه‌ پێیدا تێپه‌ڕیوه‌ وشه‌گه‌لێكی گریمانه‌ كردووه‌ كه‌ زیاده‌یه‌كی باشی خستۆته‌ سه‌ر بابه‌تی ته‌وته‌میزم، به‌ ئامانجی شیكردنه‌وه‌ و ئاشكراكردنی په‌یوه‌ندیی نێوان ئایین و ته‌وته‌میزم.

فره‌یزه‌ر له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ سه‌ره‌تایییه‌كانیدا دووپاتی ئه‌وه‌ی كرده‌وه‌ كه‌ دیارده‌ی ته‌وته‌میزم دیارده‌یه‌یه‌كی “نیوه‌ ئایینییه‌” هه‌روه‌ك چۆن دیارده‌یه‌كی “نیوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌”، بۆیه‌ ده‌ستی كرد به‌ شیكردنه‌وه‌ی شێوه‌ ئایینی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی. به‌ڵام دووباره‌ گه‌ڕایه‌وه‌ و باسی له‌ په‌یوه‌ندیی نێوان ته‌وته‌میزم و ڕیشه‌ جادوودگه‌رییه‌كانی كرده‌وه‌، له ‌كۆتاییی ژیانی زانستیشیدا، جادووگه‌ری وه‌ك “قۆناغێكی به‌رایی” دانا كه‌ پێش ئایین كه‌وتووه‌[45].

شمێت بڕوای وابوو كه‌ فره‌یزه‌ر خۆی وه‌ك لایه‌نگری تیۆری جادووگه‌ری داناوه‌، كاتێك ئه‌وه‌ی دووپات كردووەته‌وه‌ كه‌ ته‌وته‌میزمی په‌تی هیچ شتێك نایبه‌ستێت به‌ ئایینه‌وه‌، ته‌وته‌م بابه‌تی په‌رستن یان نوێژ نه‌بووه[46]‌، لێره‌دایه‌ كه‌ شمێت له‌گه‌ڵ فره‌یزه‌ردا هاوڕایه‌ له‌وه‌دا كه‌ ته‌وته‌میزم دیارده‌یه‌كی نائایینییه‌، به‌ڵام له‌ پرسی به‌راییبوونی جادووگه‌ری له‌ ئایین، ڕایه‌كی جیاوازتری هه‌یه‌[47]‌.

له‌م خاڵه‌دا باستید هاوڕایه‌ له‌گه‌ڵ شمێت و ڕه‌خنه‌ی دۆركایم ده‌كات، له‌وه‌دا كه‌ ته‌وته‌می وه‌ك خوا ده‌بینی، ته‌وته‌میزمیشی وه‌ك ئایینێك ده‌بینی كه‌ كۆمه‌ڵگه ده‌كات به‌ خوا.

به‌ڵام ته‌وته‌م هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی باستید ده‌یڵێت، هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ بابه‌تێكی ڕێزگرتنی خێزانی له‌ شێوه‌ی ڕێزگرتنی كوڕ له‌ باوكی[48]، بۆیه‌‌‌‌ پایه‌ی ئایینیی ته‌وته‌میزم ده‌ڕووخێت، و دیارده‌ی ته‌وته‌میزم ئه‌وه‌نده‌ی په‌یوه‌ندی به‌ سیسته‌می خێزانی یان خێڵه‌كییه‌وه هه‌یه‌، ئه‌وه‌نده‌ی  په‌یوه‌ندی به‌ سیسته‌می ئایینییه‌وه‌‌‌ نییه‌.

ته‌وته‌میزم په‌یوه‌ندییه‌كی به‌هێزی هه‌بووه‌ به‌ سیسته‌می خێڵ و یه‌كێتی و هۆزه‌وه‌‌، كه‌ ئه‌وانه‌ش سیسته‌مگه‌لێكی كۆمه‌ڵایه‌تیی په‌تیین هیچ په‌یوه‌ندییه‌كیان به‌ ئایینه‌وه‌ نییه‌، به‌م شێوه‌یه‌ ده‌توانین ڕه‌گه‌زی ئایینی له‌ ته‌وته‌میزمدا بسڕینه‌وه‌، چونكه‌ به‌ڵگه‌كان ده‌یسه‌ڵمێنن كه‌ ته‌وته‌میزم “نائایینییه‌” و هیچ په‌یوه‌ندییه‌ك له ‌نێوانیاندا نییه‌، به‌و پێیه‌ی كه‌ ته‌وته‌میزم په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ بونیادی خێزانی و سیسته‌می هۆزایه‌تییه‌وه‌‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ په‌یوه‌ستییه‌كی دڵنیا هه‌بێت له‌نێوان ئه‌و و سیسته‌می ئایینیدا[49].

له‌سه‌ر ئه‌م بناغه‌یه‌ شمێت گومانه‌كانی له‌باره‌ی ڕیشه‌ی ئایینی دیارده‌ی ته‌وته‌میزمه‌وه‌ ورووژاند و به‌ره‌نگاریی دۆركایم بووه‌وه‌ له‌وه‌دا كه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌یدا له‌باره‌ی ته‌وته‌میزم‌ ته‌نیا یه‌ك شێوازی ته‌وته‌می وه‌رگرتووه‌، هه‌روه‌ها لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی به‌راوردكاری گشتگیری له‌باره‌ی هه‌موو شێوازه‌‌كانی ته‌وته‌میزم له‌ جیهانی كۆمه‌ڵایه‌تیدا پێشكه‌ش نه‌كردووه‌، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ “میتۆدی به‌راوردكاری” به‌ردی بناغه‌ی زانستی كۆمه‌ڵناسی و ئه‌نسرۆپۆلۆجیای كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، ئه‌ی بۆچی دۆركایم ته‌نیا لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌باره‌ی ته‌وته‌میزمی ئوسترالیایی كردووه؟؟!

ئه‌گه‌ر دۆركایم وای داناوه‌ كه‌ هۆز ئوسترالیایییه‌كانی ناوه‌ڕاست دێرینترین ڕه‌گه‌زه‌ مرۆیییه‌كانن، به‌ڵام مێژووی ڕه‌گه‌زه‌كان ئه‌وه‌ی سه‌لماندووه‌ كه‌ شێوه‌ی تری ڕه‌گه‌زی مرۆیی هه‌ن كه‌ هی پێش هۆزه‌ ئوسترالیایییه‌كانی ناوه‌ڕاست و به‌تایبه‌ت “ئه‌رۆ‌نتا”ن[50]، ئه‌وه‌ی دۆركایم لێكۆڵینه‌وه‌ چڕوپڕه‌كه‌ی له‌باره‌وه‌ كردوون كۆنترین كۆمه‌ڵه‌ی مرۆیی نین، به‌ڵكوو به‌رجه‌سته‌ی قۆناغی شه‌شه‌می هزری ئوسترالیایی ده‌كه‌ن، به‌و پێیه‌ی كه‌ هۆزه‌ ئوسترالیایییه‌كانی باشووری ڕۆژهه‌ڵات، له‌ كۆنترین هۆزه‌كانی ئوسترالیان، به‌ڵام هۆزه‌كانی ناوه‌ڕاست و به‌تایبه‌ت ئه‌رۆ‌نتا، تازه‌ترین و پێشكه‌وتووترینیانن.

ته‌وته‌میزمیش به‌ هیچ جۆرێك له‌ لای هۆزه‌كانی باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی ئوسترالیادا ده‌رناكه‌وێت، ئه‌نسرۆپۆلۆجیاش سه‌لماندوویه‌تی كه‌ ئه‌وه‌ له‌ سه‌رده‌مانی دواتردا به‌ده‌ست هاتووه‌. شێوازی باوه‌ڕ لای ئه‌و هۆزه‌‌ یه‌كه‌مینانه‌ له‌ شێوه‌ی بوونه‌وه‌رێك یانژی خوایه‌كی باڵادا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت[51]، له‌ لای ئه‌وان وێنه‌ و شێوه‌یه‌كی ڕوونی دیاریكراو و ته‌واو سه‌ربه‌خۆی هه‌یه‌ له‌وه‌ی له‌ ته‌وته‌میزمدا هه‌یه‌، لێره‌شه‌وه‌ گۆشه‌نیگای دۆركایمی له‌باره‌ی “شێوه‌ به‌رایییه‌كانی ژیانی ئایینی” هه‌ره‌س ده‌هێنێت.

*ئەمە بەشی چوارەمی کتێبی  “ئه‌خلاق و ئایین له‌نێوان كۆمه‌ڵناسی و فه‌لسه‌فه‌دا”

[1]  پرسی “وه‌ك ئه‌وه‌ی هه‌یه‌” یان “ئه‌وه‌ی ئێسته‌ له‌ ئارادایه–is”‌،  له‌گه‌ڵ دژه‌كه‌یدا “ئه‌وه‌ی پێویسته‌ ببێت-ought-” كورته‌ی تێڕوانینی زانستی پۆزه‌تیڤیستییه‌ له‌ به‌رانبه‌ر تێڕوانینی فه‌لسه‌فیدا، به ‌ڕای پۆزه‌تیڤیسته‌كان ده‌بێت زانست ته‌نیا سه‌رنج بخاته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی هه‌یه‌، ئه‌وه‌ی واقیعییه‌ و ده‌توانین له‌ ڕێگه‌ی میتۆدی زانستییه‌وه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌باره‌وه‌ بكه‌ین، ده‌بێت به‌هیچ جۆرێك زانا و لێكۆڵه‌ر سه‌رقاڵ نه‌بن به‌ پرسی ئه‌وه‌ی “پێویسته‌ چی ببێت” و چی بهێنرێته‌ بوونه‌ و چی دروست بكرێت و ڕێگا و بنه‌ما دابڕێژرێت بۆیان، واته‌ به‌ هیچ جۆرێك نابێت كاری زانست و زانایان داڕشتنی بنه‌مای ڕه‌فتار بن بۆ كردن و هێنانه‌ بوونی واقیعی دیكه، به‌ڵام ئه‌م بڕوا و پرنسیپه‌ پۆزه‌تیڤیستییه‌ ڕووبه‌ڕووی ڕه‌خنه‌ی زۆر بوویه‌وه له‌ گه‌ڵێك لایه‌نه‌وه‌‌، به‌تایبه‌ت له‌ لای بیرمه‌ندانی قوتابخانه‌ی ڕه‌خنه‌ییی فرانكفۆرت، به‌تایبه‌ت له‌و ڕووه‌وه‌ كه‌ ناكرێت جیهانی كۆمه‌ڵایه‌تی هاوتا بكرێت به‌ جیهانی سروشتی و ئه‌و تێڕوانینه‌ پۆزه‌تیڤیستییه‌ بۆ جیهانی سروشتی و بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی زانسته‌ سروشتییه‌كان ده‌ست ده‌دات، به‌ڵام بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ناگونجێت و زانا و لێكۆڵه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی خۆی به‌شێكه‌ له‌ ژینگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و ناكرێت لێی دابڕێت، هه‌روه‌ها بوونی وه‌ك بكه‌رێكی چالاك و كارا له‌ناو ژینگه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌یدا خۆیدا، نه‌ك “ته‌نیا لێكۆڵه‌ر” ، ناچاری ده‌كات هه‌ڵوێستی هه‌بێت له‌ به‌رانبه‌ر “ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌”‌ یان “ئه‌وه‌ی له ‌ئارادایه‌”،-وەرگێڕ-.

[2]عادل العوا، القيمة الأخلاقية، مطبعة جامعة دمشق، 1960، ص 24.

[3]Durkheim, Emile., l’Education Morale, Paris, 1925. p.133.

[4]Gurvitch, Georges., La Vocation Actuelle de la Sociologie, Press. Univers. Paris 1950. p. 527.

[5]Hamelin, O., Essai sur les Eléments Principaux de la Représentation, Press. Univers. Paris 1952. p. 336.

[6]Ibid. p. 338.

[7]Ibid: p. 337.

[8]بارودي، المشكلة الأخلاقية والفكر المعاصر، ت: محمد غلاب، الطبعة الثانية، القاهرة، 1958، ص 77.

[9]Gurvitch. Georges Morale Théorique et Sciences des Meurs. Press. Univers. Paris 1948. p. 20.

[10]بارودي المشكلة الأخلاقية والفكر المعاصر، ترجمة محمد غلاب، القاهرة، 1958، ص 69.

[11]المرجع السابق، ص 78.

[12]  له‌ ڕاستیدا دۆركایم له‌ زیاد له‌ شوێنێكدا وه‌ڵامی ئه‌م پرسه‌ یان ڕه‌خنه‌یه‌ی داوه‌ته‌وه‌، ئه‌و پێی وایه‌ كۆمه‌ڵگه‌ سه‌رچاوه‌ی ئه‌خلاقه‌ و تاك به‌ په‌سه‌ندكردن و وه‌رگرتنی به‌ها ئه‌خلاقییه‌كان له‌ كۆمه‌ڵگه كه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندتر و مه‌زنتره‌ له‌ ئه‌و، ده‌چێته‌ پێگه‌یه‌كی به‌رزتره‌وه‌ و ده‌بێته‌ خاوه‌نی به‌شێك له‌و ده‌وڵه‌مه‌ندی و مه‌زنی و باڵایه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ له‌خۆی گرتووه‌، كۆمه‌ڵگه‌ پێش تاك هه‌بووه‌ و دوایی تاك ده‌مێنێته‌وه‌ و نه‌مره‌، كۆمه‌ڵگه‌ ئه‌فرێنه‌ری هه‌موو ئه‌و شتانه‌یه‌ كه‌ تاك پێویستی پێیه‌تی، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا بڕوای وایه‌ له‌ ساته‌ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌كانی مێژوودا ئه‌وكاتانه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ به ‌دۆخی ڕاگوزه‌ردا ده‌ڕوات و به‌شێك له‌ به‌ها ئه‌خلاقییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دیاریكراو تووشی له‌رزین و له‌بیركردن و فه‌رامۆشی ده‌بن، یان به‌سه‌ر ده‌چن و چیتر به‌كه‌ڵك نامێنن، كۆمه‌ڵگه‌ بانگی كه‌سه‌ مه‌زن و ناوازه‌كانی ده‌كات كه‌ به‌ ئه‌ركی گۆڕینی به‌ها به‌سه‌رچووه‌كان و جێگرتنه‌وه‌یان به‌ به‌های تازه‌تر هه‌ستن، ئه‌و پێی وایه‌ مه‌سیح و سوكرات له‌ نموونه‌ی ئه‌و پیاوه‌ ناوازانه‌ن كه‌ پێش خه‌ڵكی سه‌رده‌می خۆیان به‌ پێویستی ئه‌و كارانه‌یان زانیوه‌ و به‌ته‌نگ بانگه‌وازی كۆمه‌ڵگه‌وه‌ چوون بۆ گۆڕانكاری. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م چاره‌سه‌رییه‌ی دۆركایم بۆ پرسی تاكه‌ گۆڕانكار و ناوازه‌كانی مێژوو دۆزیویه‌تییه‌وه‌ ئه‌گه‌ر تا ئاستێك وه‌ڵام بێت به‌و ڕه‌خنانه‌ی كه‌ پێی وایه‌ دۆركایم به‌ ته‌واوه‌تی ڕۆڵی تاكی له‌ تیۆره‌كه‌یدا نادیده‌ گرتووه‌ و ئه‌خلاقی ته‌نیا كردووه‌ به‌ داهێنراوێكی كۆمه‌ڵگه‌یی، ئه‌م وه‌ڵامدانه‌وه‌ی دۆركایم ده‌كرێت وه‌ك وه‌ڵامی ئه‌و ڕه‌خنانه‌ ته‌ماشا بكرێت، به‌ڵام به ‌سه‌رنجدان له‌ ته‌واوی پرسه‌كه‌ پێمان وایه‌ دۆركایم هێشتاكه‌ وه‌ك پێویست و بنه‌بڕ چاره‌سه‌ری ئه‌و پرسه‌ی نه‌كردووه‌.‌ -وەرگێڕ-.

[13]Bergson, Henri., Les deux Sources la Morale et de la Religion, Soixante- Seizième Edition, Press Univers. Paris 1955. p. 24.

[14]Ibid: p. 49.

[15]Ibid: p. 34.

[16]Ibid: p. 30.

[17]Ibid: p. 27.

[18]Ibid: p. 62-63.

[19]Ibid: p. 102.

[20]Ibid: p. 61.

[21]الدكتورة فوزية ميخائيل، سورين كيركجورد أبو الوجودية، القاهرة، 1962، ص 92.

[22]المرجع السابق، ص 97.

[23]Wahl, Jean., Les Philosophies de l’Existence. Collec, A. Colin. Paris 1954. p. 89.

[24]عادل العوا، القيمة الأخلاقية، مطبعة جامعة دمشق، 1960، ص 240.

[25]Le Senne, René., Traité de Morale Générale. Press Univers. Paris 1949. p. 512.

[26]Ibid: p. 687.

[27]Ibid: p. 700.

[28]عادل العوا، القيمة الأخلاقية، مطبعة جامعة دمشق، 1960، ص 252.

[29]Ginsberg, Morris., Sociology, Oxford Universe. London 1949.p.33.

[30]Gurvitch, Georges., Morale Théorique et Science des Maurs, Press. Univers. Paris 1948 p. 54.

[31]Ibid: p. 44.

[32]Ibid: p. 45.

[33]Ibid; p. 29.

[34]  گه‌رچی به‌شێك له‌و ڕه‌خنانه‌ی كه‌ ڕووبه‌ڕووی كۆمه‌ڵناسیی پۆزه‌تیڤیزم و بیروباوه‌ڕی زانایانی بوویه‌وه‌ په‌سه‌ندكراو بن، به‌تایبه‌ت له‌ ڕووی میتۆدۆلۆژی و پاشانیش ئایدۆلۆژییه‌وه‌، به‌ڵام ناتوانین به ‌هیچ جۆرێك ته‌واوی بۆچوونه‌ زانستییه‌كانیان و میتۆده‌ به‌ركاره‌كانیان ڕه‌ت بكه‌ینه‌وه‌، ئه‌م هه‌ڵسه‌نگاندن و دادوه‌رییه‌ی كه‌ “قه‌باری”ی نووسه‌ر لێره‌دا ده‌یكات بڕیارێكی گشتگیره‌ و به ‌هیچ جۆرێك ناتوانرێت په‌سه‌ند بكرێت، زانایانی قوتابخانه‌ی كۆمه‌ڵناسیی فه‌ڕه‌نسی له‌ وێنه‌ی دۆركایم و لیڤی برێل و ئه‌لبێر باییه، له‌ زیاد له‌ بوارێكدا كاریان كردووه‌ و هه‌وڵیان داوه‌ میتۆدێكی دڵنیا و تاقیكراوه‌ و چه‌سپاو به‌كار بهێنن تا هه‌مان ئه‌و پێشكه‌وتنانه‌ی زانسته‌ سروشتییه‌كان له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی دیارده‌ سروشتییه‌كاندا به‌ده‌ستیان هێناوه‌، كۆمه‌ڵناسیش بتوانێت پێی بگات، هه‌روه‌ها له‌ زیاد له‌ بوارێكدا له‌ بواره‌كانی كۆمه‌ڵناسی و كۆمه‌ڵناسیی ئه‌خلاق و ئایین و ئه‌نسرۆپۆلۆجیادا كاریان كردووه‌ و له‌مڕووه‌وه‌ به‌شدارییه‌كی گه‌وره‌ و سوودێكی مه‌زنیان به‌و بوارانه‌ گه‌یاندووه‌، به‌تایبه‌ت هه‌وڵه‌ دیاره‌كانی دۆركایم، بۆیه‌ ئه‌و بڕیار و هه‌ڵسه‌نگاندنه‌ی نووسه‌ر بڕیارێكی دروست نییه‌، هه‌روه‌ك له‌ په‌ڕه‌كانی دواتردا هه‌ندێك بۆچوونی نووسه‌رمان چاو پێ ده‌كه‌وێت له‌باره‌ی گۆشه‌نیگای كۆمه‌ڵناسیی پۆزه‌تیڤیزم له‌باره‌ی ئایینه‌وه‌، كه‌ پێمان وایه‌ له‌ هه‌ست و باوه‌ڕی ئایینی نووسه‌ره‌كه‌ خۆیه‌وه‌ هاتووه‌ نه‌ك ڕای زانستی بێت، چونكه‌ ئه‌وه‌ی نووسه‌ر دووباره‌ وه‌ك به‌ڵگه‌ بۆ پووچه‌ڵكردنه‌وه‌ی بۆچوونه‌ زانستییه‌كانی دۆركایم ده‌یهێنێته‌وه‌، هه‌ر هه‌مان ئه‌و شتانه‌ن دۆركایم ڕه‌خنه‌ی كردوون. -وەرگێڕ-.‌

[35]Le Senne René, Traité de Morale Générale, Press. Universitaires de France de France, Paris 1949. p. 312.

[36]الرسالة القشيرية، لأبي القاسم القشيري، القاهرة، 1948، ص 32.

[37]الدكتورة فوزية ميخائيل، سورين كيركجورد أبو الوجودية، القاهرة، 1962، ص 118.

[38] وه‌ك له‌م ڕه‌خنه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنانه‌ی قه‌باریدا ده‌یبین، (قه‌باری)ی خۆشی كه‌وتووەته‌ هه‌ڵه‌وه‌ له‌وه‌دا كه‌ جیاوازی نه‌كردووه‌ له‌نێوان شێوه‌ جیاوازه‌كانی ئایین، ئه‌وه‌ی ئه‌و وه‌ك شێوه‌ی ڕاسته‌قینه‌ی ئایین ده‌یناسێنێت و ده‌یكاته‌ به‌ڵگه‌ بۆ پووچه‌ڵكردنه‌وه‌ی ڕا زانستییه‌كانی دۆركایم له‌باره‌ی ئایینه‌وه‌ ته‌نیا یه‌ك شێوه‌ی ئایینه‌ ئه‌ویش ڕه‌وتی عیرفانییه‌، ڕه‌وتی عیرفانی به‌گشتی نا، به‌ڵكوو ته‌نیا له‌شێوه‌ و دۆخه‌ زۆر تایبه‌ته‌كانیدا كه‌ ته‌نیا له‌ لای فه‌یله‌سووفانی عیرفان و گه‌وره‌ عیرفانییه‌ ده‌گمه‌نه‌كان هاتووه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌نده‌ نزیكه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ له‌ ئایینه‌وه‌ نزیك نییه‌ له‌ شێوه‌ زۆر بڵاو و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیدا، كه‌ هه‌رهه‌مووی ڕێوڕه‌سم و سروش و نوێژ و یاسا و ڕێسا و دامه‌زراوه‌ی جیاجیان كه‌ ته‌نیا ده‌كرێت وه‌ك دیارده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ بكرێت، -و-.

[39]Bastide, Roger., Eléments de Sociologie Religieuse, Collect A. Colin. Paris 1947. p. 5.

[40]Ibid. p. 170.

[41]Durkheim, Emile., L’Education Morale Paris 1925. p. 8.

[42]Bergson, Henri., Les Deux Sources de la Morale et de le Religion, Press. Univers. 1955 p. 10.

[43]Bastide, Roger., Eléments de Sociologie Religieuse, Collect. A. Colin. Paris 1949. p. 169.

[44]Schmidt W., The Origin and Growth of Religion., Facts and Theories, Trans. By H. J. Rose, London 1931. p. 103.

[45]Ibid: p. 104.

[46]Ibid: p. 105

[47]Ibid. p. 117.

[48]Bastide, Roger., Eléments de Sociologie Religieuse, Collect. A. Colin, Paris 1949. P 186.

[49]Schmidt, W, The Origin and Growth of Religion, Facts and Theories, Trans. By H. J. Rose. London 1931. p. 115.

[50]Ibid: p. 116.

[51]Ibid: p. 117.

The post گفتوگۆكردن و هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌نجامه‌كانی كۆمه‌ڵناسیی ئه‌خلاق و ئایین appeared first on ژنەفتن.

ژیان لەنێو ژینگەی پاک و خاوێن، سەرەتاییترین مافی هەر تاکێکە، کە دێتە سەر دنیا و هاوکات پاراستن و پارێزگاریش لەو ژینگەیە ئەرکی سەرشانی هەمان تاکە، کە لەسەر گۆی زەوی دەژی. لێرەوە بەرپرسیاریەتیی تاک سەبارەت بە ژینگەی سروشتی و کۆمەڵایەتی دێتە ئاراوە. پاراستنی ژینگەش تەنیا لە بەرژەوەندیی مرۆڤدا نییە و سەرجەم زیندەوەرەکانی دیکەش دەبێت لە چوارچێوەی پاراستنەدا جێگەیان ببێتەوە، کە لە پێکهاتەی سیستەمی ژینگەییدا بوونیان هەیە، بە (بە زیندوو نازیندووەکانیشیەوە).

هەر لە سەرەتای ژیانەوە، تاکوو ئێستا مرۆڤ بە شێوەگەلی جۆراوجۆر سەروکاری لەگەڵ ژینگەدا بووە، لەم ژینگەیەدا ژیاوە و کاریگەریی لەسەر ژینگە هەبووە و ژینگەش کاریگەریی لەسەر مرۆڤەکان داناوە. (معمر، ٢٠١٤، ٢٤).

لە دنیای مۆدێرندا، یەکێک لە پێوەرەکان بۆ حوکمڕانی و کۆمەڵگەی هۆشیار و کەسێتیی باش بەوە دەناسرێتەوە، کە چەندە حوکمڕانی و کۆمەڵگە و مرۆڤگەلێکی ژینگەپارێز و ژینگەدۆستن. پاک ڕاگرتن و  بەرپرسیاربوون لە پاکی ژینگە لە ئێستادا وەک بەشێک لە ڕۆشنبیری تەماشا دەکرێت. ڕەنگدانەوەی ئەم ژینگەپارێزییە لە کولتووری کۆمەڵایەتی کۆمەڵگا و دەقە دەستوورییەکانی حکوومەتەکان و هەڵسوکەوتی ڕۆژانەی تاک، بەرپرسیاریەتیی مرۆی و ئاستی بەرزی هۆشیاری نیشان دەدات.

لەگەڵ پەرەسەندنی هزری مرۆڤ ژینگە تەنیا بە ژینگەی مرۆیی کورت ناکرێتەوە و پێکهێنەرەکانی تەواوی ژینگە پێویستە لە هاوسەنگی ژینگەییدا پارێزراو بن و بە توخمە نازیندووەکان (ئاو، هەوا و خاک….هتد) و زیندووەکانیشەوە (مرۆڤ، ئاژەڵەکان و باڵندە و …هتد). واتە دەربازبوون لە مرۆڤ-سەنتەری لە فەلسەفەی ژینگەپارێزیدا بۆ ژینگە-سەنتەری. ئەخلاقی ژینگەپارێزی فەراهەم نابێت، تاوەکوو بەهای سروشت و بوونەوەرەکان و پێکهاتەکانی ژینگە بە هەمان بەهای مرۆبوونی خۆی ڕێزلێگیراو نەبن.

چەمکەکان:

١. ژینگە:

لەسەر بنەمای پێناسە، ژینگە چەمکێکی ئاڵۆز و لێکدراوە، بۆ گشت دۆخە فیزیکی، بایۆلۆژی، کۆمەڵایەتی، ئابووری، کولتووری و جوانیناسی لەخۆ دەگریت. بەو مانایەی کە ژینگە سەرجەم ئەو بوونەوەر و پێکهاتانە دەگرێتەوە، کە بە شێوەیەکی سروشتی لەسەر گۆی زەوی بوونیان هەیە بە خودی بەرگە هەوای ڕووپۆشی سەر زەوی. گرنگی ژینگە بۆ بەردەوامی ژیان و مانەوەی زەوی بەندە بە پاراستنی ژینگە سروشتی و ژینگە  ناسروشتییەکەیەوە. ((www.shareyhx.com/))

پێناسەی ژینگە بەپێی زانستەکان و بۆچوونی زاناکان و پسپۆڕانی بایەلۆجی و فیزیا و کیمیا دەگۆڕێت، لەسەر بنەمای پێداویستیی ژیانی مرۆڤ و لەڕووی کۆمەڵایەتی و ئابووری و تەندروستییەوە، بەڵام هەمووان لەسەر ئەوە کۆکن کە ژینگە شوێنی حەوانەوە و کارکردن و گەشتوگوزار و پشوودانە. هەر لەبەر ئەوەیە ژینگە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە ژیانی تاکەکانەوە هەیە. (عزیز، ٢٠١٧، ١)

ژینگە زۆر جار بە کورتی پێناسە کراوە کە “بریتییە لە بارودۆخی دەورووبەر”، یان دەگوترێت “ژینگە  بریتییە لەو شوێنەی کە بوونەوەرێک بوونی هەیە یان لێی دەژی”. (حەمەئەمین، ٢٠١٧، ١٠)

کەچی ئەنسکلۆپیدیای جوگرافی بەم شێوەیە پێناسی ژینگە دەکات، “ژینگە ئەو ناوەندەیە، کە تەنی زیندوو و نازیندووی لێیە و ئادەمیزاد تێیدا دەژی، پرۆسەی بەرهەمهێنان ئەنجام دەدات و هۆکارە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان کۆنترۆڵ دەکات. (العاقل ، ١٩٩٠، ١٠).

ژینگە بەو کۆمەڵە هۆکارە بایەلۆجی و کیمیایی و سروشتی و جوگرافی و کەش و هەوایەی کە دەوری مرۆڤیان داوە و کاریگەرییان لەسەر ڕەفتار و ژیانی هەیە دەگوترێت. (داود، ٢٠١٢، ١٦)

٢. ژینگەی سروشتی:

ژینگەی سروشتی بریتییە لە کۆمەڵێک تێگەیشتنی کەڵەکە بوو دەوروبەر پێکهاتەی سیستەمی زیندوو و نازیندوو (فیزیکی، کیمیایی)، کە کار لەسەر ژیانی مرۆڤ یان هەر بوونەوەرێکی تر دەکەن. لەم سەردەمەدا ئەم پێناسەیە زیاتر بۆ کار و چالاکییەکانی مرۆڤ بەکار دەهێنرێت. هاوکات دەتوانین ژینگەی سروشتی بە کۆمەڵە هۆکارگەلێکی  نازیندووی وەک (ئاو، هەوا، خاک و بەرگە هەوا و …) کە دەوری مرۆڤیان داوە ناو بهێنین. جیاوازیی سروست و ژینگەی سروشتی لەوەدایە، کە سروشت کۆمەڵە هۆکارگەلێکی سروشتین بە زیندوو و نازیندووەکانییەوە، کە تایبەتن و دیاری کراون، بەڵام ژینگە بەو گشت هۆکار و پێکهاتە و بارودۆخانە دەگوترێت، کە پەیوەستن بە ژیانی مرۆڤەوە بە خودی مرۆڤەکەشەوە.

رێکخراوی یونسکۆی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی (١٩٦٧) پێناسەی زانای نەورویجی (س ،ویک) پەسەند کرد، کە دەڵێت “ژینگەی ژیان بریتییە لەو بەشەی جیهان کە مرۆڤ کاریگەریی لەسەری هەیە و دەکەوێتە ژێر کاریگەرییەوە،  کەواتە ئەو بەشەی کە بەکاری دێنێت و چالاکی تێدا ئەنجام دەدات و کاریگەریی لەسەری هەیە و خۆی لەگەڵ دەگونجێنیت” (هولی،١٩٧٩، ١٠)

٣.  ژینگەی ناسروشتی:

ژینگە لایەنگەلی زۆر لەخۆی دەگرێت، لەوانەش: ژینگە لە ڕوانگەی کۆمەڵایەتی و یاسای و ئابووری و سیاسی… هتد. (خالص، ٤٩).

ژینگەی ناسروشتی، بەو ژینگەیە دەگوترێت، کە مرۆڤ ڕۆڵی خۆی تێدا دەبینێت و بۆ زیاترکردنی هەموو گۆڕینی سەرچاوەکانی وزە و دەستێوەردان لە ژینگەدا (عزیز، ٢٠١٧، ٢٠)

ژینگە بە مانایەک لە ماناکان ناتوانین بە سروشت پێناسەی بکەین، چونکە سروشت دوورە لە دەستکردنی مرۆڤ و خواکردە، بەڵام ژینگە لە چەندین توخمی دیکە پێک هاتووە، کە سەرچاوەکانیان ژیار و کۆمەڵگا و ئابووری  و مالییە (المنیاوی، ٢٠٠٨، ١٤).

٤. ئەخلاق:

کاتێک باسی هەڵسوکەوتەکانی خەڵک و دەرئەنجامەکانی کردارەکانیان دەکەین و خەسڵەتێکیان دەخەینە پاڵ زۆرجار پشت بە هەڵسەنگاندنی ئاکاری دەبەستین و دەڵێن کردارەکە نائەخلاقی بوو، هەڵسوکەوتەکە دوور بوو لە ڕەوشت یاخود ئەم ئیش و کارانە لە چوارچێوەی بنەما ئاکارییەکان جێیان نابێتەوە. هەر ئەمەش هانمان دەدات، کە بە دوای وەڵامی “ئاکار چییە؟”دا بگەڕێن و لە تایبەتمەندییە بنچینەییەکانی بکۆڵینەوە.

ئەخلاق، بریتییە لە بیروباوەڕی تایبەتیی تاکێک، سەبارەت بە هەڵسوکەوتێک یاخود بڕیارێک کە ڕاست و ڕەوایە یان خود نییە.

ئەخلاق، بریتییە لە زانستی تایبەت بە یاسا و ئەرکەکانی خەڵک، ڕێسا و پەیڕەوی قانوونی کە لەلایەن خەڵک بەکار دێت لە کاتی بڕیارداندا، بریتییە لە جەوهەری چۆنیەتیی هەڵسوکەوتکردنی دوو لایەنە.

بە گشتی ئاکار بریتییە لە:

• زانستێک کە باسی ژیانێکی بەختەوەر واتە هێدونیزم دەکات.
• زانستێک کە باسی کار و چالاکیی پراکتیکی و کردەیی دەکات.
• زانستێک کە دەستنیشانی ئەرکناسی دەکات. (خۆشەوڤی، ٢٠١٦، ٥٣)

لە کۆی ئەم پێناسانەدا دەگەینە ئەو دەرئەنجامەی کە ئەخلاق بریتییە لە بیروباوەڕی تاک لە ساتی هەڵسوکەوتەکانی و پابەندبوون بە ڕێسا و یاساکان و لەبەرچاوگرتنی مافی ئەوانی دیکە لەبەر ڕۆشنای بەهاکاندا.

٥. بەرپرسیاری مەدەنی:

بەرپرسیاریەتی مەدەنی لە مانا گشتییەکەیدا بەو بەڵێنانە دەگوترێت، کە بەپێی یاسا دەکەوێتە ئەستۆی کەسێک، تاوەکوو قەرەبووی زیانی ئەو کەسانە بکاتەوە کە بە هۆی هەر کارێک یان نەکردنی کارێک بەوان کەوتووە. (خدادادپور، ٢٠٠٩، ل ٤٨).

ناچارکردنی کەسێک بە قەرەبووکردنەوەی ئەو کەس و لایەنانەی کە زیانیان بەرکەوتووە، بە هۆی هەر کەمتەرخەمییەک و پشتگوێخستنێک یان زیادە بەکارهێنانێک، ئەم بەرپرسیاریەتییەش دوو جۆرە، نووسراوی ڕێکەوتن یان نەنووسراوی زارەکی. زیاتر مانای بەرپرسیاریەتیی مەدەنی لە جۆری دووەمدایە، واتە بەڵێندان و پابەندبوونی نەنووسراو. (هەمان، ل ٤٩).

توخم و پێکهاتە سەرەکییەکانی ژینگە

دەکرێت پێکهاتەکانی ژینگە بەم شێوەیە باس بکەین، توخمە زیندووەکانی وەک (توخمە بەرهەمهێنەرەکان و بەکارهێنراوەکان و شیکەرەوەکان). هەروەها توخمە نازیندووەکان (ئاو، هەوا، خاک و ڕۆژ). (بیلوش، ١٩٧٩، ٥١).

جۆر و توخمەکانی ژینگە ئەوەی لە بارەی ژینگەوە خراوەتە ڕوو هێندەی زۆری پێناسەکان و زیاتر لە ژمارەی پیتەکان دەتوانین بێکۆتا جۆری ژینگە بەپێی ژمارەی بوونەوەرەکان بژمێرین، وەک ژینگە ئاوی، ژینگەی وشکانی و ژینگەی قەوزەکان و ژینگە میکرۆبی و ژینگەی شیکەرەوەکان و ژینگە خشۆک و … هتد. تەنانەت هێندە لە بوونەوەرەکان و ئاژەڵ و باڵندە و ڕووەکەکانیش بەپێی ژینگەکەیان گۆڕانکاریی بەسەر پێکهاتە و شێوازی ژیانیاندا دێت، یان بەپێچەوانەوە بە هۆی دیاردە سروشتییەکان و هەندێ ئاژەڵ و لەوەڕاندنەوە، گۆڕان لە جۆری ژینگەکان دێتە ئاراوە، وەک زیادەڕۆیی لە لەوەڕاندن دیاردەی بە بیابانبوونی لە لەوەڕگاکاندا ڕوو دەدات.

ژینگە بریتییە لە کۆمەڵە هۆکاری فیزیکی دەرەکی و بوونەوەری زیندوو، کە گشتیان پێکەوە لە پەیوەندیدان کار لە یەکدی دەکەن، پێکڕا لە گەشە و پەرەسەندندان، بەم پێیە ژینگە بارودۆخێکی باڵاترە و ژینگەی سروشتی و بە هەردوو ژینگەی زیندەوران و  نازیندەکان و پەیوەندییان بە مرۆڤەوە. (شجاعی، ٢٠١٥)

خەسارەت ناسی ژینگە

خەسارەت ناسی (خەسارناسی) یان بە مانایەکی تر دەستنیشان کردنی ئەو زەرەر و زیانانەی کە بەر ژینگە بەگشتی دەکەون، لە ئێستادا باتێکی هەنووکەیی جیهانییە و بە گرنگییەوە تەماشا دەکرێت. ئەنجامدانی کارێک یان نەکردنی، سەرئەنجام دەبێتە هۆکارێک بۆ سەرهەڵدانی ڕووداوێکی سروشتی و زیانگەیاندن بە تاک یان ژینگە. لەم ڕوانگەیەشەوە زیانەکان نادیدەگرتنی مافەکانی گشتی لێ دەکەوێتەوە هەر بۆیە بەرپرسیاریەتی لە ئەستۆی تەواوی وڵاتان و کەسەکاندایە و ئەو بەرپرسیاریەتییەش بە بەرپرسیاریەتیی نێودەوڵی دێتە هەژمار.(ساعد،٢٠٠٩، ١٥٩). هەر بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان بۆ پارێزگاری لە ژینگە، هەر پشتگوێخستنێک و جێبەجێنەکردنی ڕێنماییەکان خۆی لە خۆیدا بە یاساشکێنی ناودێر دەکرێت. (هەمان، ٨٠). زیانگەیاندن بە ژینگە و کەسەکان و شمەکەکانی نێو ژینگە بە هۆی جووڵەی مرۆڤەوە، وەک خەسارەت و زیان دەناسرێت، نەوەکوو قوربانی و پیسبوون. (حبیبی، ٢٠٠٩، ١٠٩).

ئەم خەسارەت و زیانگەیاندنە بە ژینگە لەنێو دەستوور و یاسای وڵاتاندا گرنگی تایبەتی پێ دراوە و بە دەق ڕوون کراوەتەوە. بۆ نوونە لە دەستووری فەرەنسادا هاتووە کە “هەر بەشێک لە تێکدانی ڕاستەوخۆ یان ناراستەوخۆ شایەنی خەمڵاندنە لەسەر ژینگە”، هاوکات لە دەستووری ئەڵمانیاشدا ئەوە باس کراوە، کە “هەر جۆرە گۆڕانکارییەکی نایاسای و خەمڵاندنی سروشتی بۆ دەکرێت، کە لەسەر ڕووەک و ژینگەی سروشتی و ئاو و خاک، یاخود هەر کێشەنانەوەیەک لە سیستەمی ژینگەیی، ڕاستەوخۆ یان ناراستەوخۆ، کارەسات دروست دەکات”. لەم بارەیەشەوە پەرلەمانی ئەوروپا لە ساڵی ٢٠٠٤ چەندین ڕێنمای بۆ پابەندبوونی بەرپرسیارییەتی لەمەڕ پاراستنی ژینگە بۆ وڵاتانی ئەندام دەرکرد، بەتایبەتی لە پارێزگاری ژینگەیی و قەرەبووکردنەوەیان. (عبدالهی،٢٠٠٩، ١٠٨).

لێژنەی تایبەت لە ئەوروپا کە بەرپرسی نووسینەوەی ڕەشنووسی یاسای بەرپرسیاریەتی و قەرەبووکردنەوەی زیانەکانی مرۆڤ بە ژینگە بوو، لە ساڵی ١٩٩٣دا بڵاوی کردووە، کە پێویستە ژینگە پیسکار قەرەبووی ئەو زیانانە بکاتەوە، کە بەر ژینگە کەوتوون. (کاتونیا، ٢٠٠٨، ٢٨٧)

پیسبوونی ژینگە

لە ئەنجامی زیاد بەکارهێنان و زیادەڕۆیی لە دەسەڵاتەکانی مرۆڤ و بەردەوامی کارەساتە سروشتیەکان و کەمتەرخەمی مرۆڤ، ژینگەی سروشتی و ناسروشتی سەر هەسارەی زەوی تا دێت زیاتر دەکەوێتە بەر مەترسییەوە.

چالاکییە جۆر بە جۆرەکانی مرۆڤ بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و ناراستەوخۆ کار دەکاتە سەر ژینگە،  ئامێری بەرد وردکردن (Stone crusher) بڕێکی زۆر لە تەنۆلکە هەڵواسراوەکان و ژاوەژاو دەخاتە نێو هەواوە، ئۆتۆمبێل گازەکانی وەک ئۆکسیدەکانی ناترۆجین و دووەم ئۆکسیدی گۆگرد و دووەم ئۆکسیدی کاربۆن و یەکەم ئۆکسیدی کاربۆن، هەروەها تێکەڵەیەک لە هایدرۆکاربۆنی نەسووتاو دەخاتە نێو هەواوە. ( عمر، ٢٠١٥، ٨) هەروەها ئاوەڕۆ و ئاوەسەری کشتوکاڵی و تێکەڵبوونی بە پەیینی کیمیایی و قڕکەرەکان، دەبێتە هۆی پیسکردنی تەنە ئاوییەکان. ( عمر، ٢٠١٥، ٩). جگە لەڕووی زەوی بەرگە هەواش کەمتر دووچاری ئەم مەترسییە نەبووەتەوە وەک بەرگەهەوا (ئەتمۆسفێر).

وەک ئاماژەیەکی خێرا بۆ جۆرەکانی پیسبوونی ژینگە ، دەتوانین ئاماژە بە چەند ڕەگەزێکی گرنگی ناو ژینگە بکەین و پیسبوونیان و کاریگەرییە ڕاستەوخۆکانی لەسەر ژیانی مرۆڤ و باقی پێکهاتەکانی ناو ژینگە.

١- پیسبوونی زەوی

لە یاسا نێودەوڵەتییەکاندا زیانگەیاندن بە خاک، بەم شێوەیە پێناسە کراوە، کە هەر جۆرە زیانگەیاندنێک بە خاک و زەوی، ڕاستەوخۆ یان ناراستەوخۆ، پێکهاتەکانی، ئۆرگانیزم، میکرۆ ئۆرگانیزم و یان ڕووی زەوی، کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر سەلامەتی مرۆڤ دەبێت. دەستکاری زەوی تەنیا لە کاتێکدا ڕێگە پێ دراوە، کە سەلامەتی مرۆڤ نەخاتە مەترسییەوە. (ساعد، ٢٠٠٩، ٨٧)

٢- زیانگەیاند بە ئاو

لەمەڕ زیانگەیاندن بە ئاو، چ ئاوی سەر زەوی بێت، وەک ڕووبار و دەریا و دەریاچە و کانیاوەکان…هتد، یاخود ئاوی ژێر زەوی، بە شێوەیەک، کە کار لەسەر ئیکۆلۆژی، کیمیایی و یان چۆنایەتی و گۆڕینی ڕێڕەی ئاو و بە فیڕۆدانی …هتد بکات، وەک زیانگەیاندن ناوزەد دەکرێت. (حمیدزادە، ١٩٩٨، ١١٦)

پیسبوونی ئاوەکان، ئاوی سەر زەوی و ئاوی ژێر زەوی یەکێکی تر لە دیاردەکانی پیسبوونی ژینگەیە. سووڕی هایدرۆلۆجیی ئاو لەسەر زەوی، کە بریتییە لە زانستی جووڵە و دابەشبوونی تایبەتمەندی ئاو لەسەر زەویدا (عمر ٢٠١٥، ١٠٦). بە هۆی دەستێوەردان و گۆڕینی ڕێڕەوەکان و دروستکردنی بەنداوەکانەوە دووچاری گۆڕانکاری هاتووە.

٣. پیسبوونی هەوا

هەوا وەک توخمێکی سەرەکی و گرنگی ناو ژینگە دێتە هەژمار، چونکە هیچ بوونەوەرێکی زیندوو شک نابەین، کە بەبێ هەوا بتوانێت زیندوو بمێنێتەوە، بە نهێنی ژیانی سەر زەویش ناوزەد کراوە، بوونی بەرگە هەواش ئەو بەرگە هەوایەی کە زەوی پێ پارێزراوە. (سامی، ٢٠١١، ل ٣٠).

بەرپرسیاریەتی مرۆڤ جۆرەکانی

مرۆڤ بەو پێیەی کە بە ئاوەز و هاوکات سەرداری سەر زەوییە و تواناکانی لە جووڵە و کاریگەری لە هەمووان زیاترە بەسەر زەویدا، ئەوەڵین بەرپرسیاریەتی لەسەر شانە و ئەو بەشە خەسارەتەی کە بەر زەویش دەکەوێت، لە ئەنجامی کارەساتە سروشتییەکانەوە (زریان، بورکان و لافاو…هتد) گەرچی مرۆڤ بەرپرس نییە، وەلی دەشێت بە دیوەکەی تریدا وەک بەرپرسیاریەتیی ئەخلاقی و ئەو ئاگایی و ژیریەی کە هەیەتی هەوڵ بۆ دۆزینەوەی ڕێگاگەلی پێشگیری لەو کارەساتانە یان کەمکردنەوەیان بدات. لەم سۆنگەیەوە دەتوانین بەرپرسیاریەتییەکان بۆ چەند دەستەیەک ڕیزبەند بکەین لەوانەش:

١- بەرپرسیاریەتیی یاسای، هەر بەرپرسیاریەتییەک کە لە یاسادا ئاماژەی پێ کرابێت و تاک ناچار بکات بە پابەندبوونی پێوەی، بە بەرپرسیاریەتیی یاسای ناو دەبرێت و تاک بەرپرسە لە ئەنجامدانی. (لنگرودي، ٢٠٠٨، ٦٤٤).

٢-  بەرپرسیاریەتیی بەڵێنامەی، بەو پەرپرسیاریەتییە دەگوترێ، کە لە ئەنجامی ڕازی بوون و واژووکردن لەسەر بەڵێننامەیەک کە پێشوەختە لەسەری ڕێک کەوتوون. (هەمان).

٣- بەرپرسیاریەتیی دەرەوەی بەڵیننامەیی، هەر جۆرە بەرپرسیاریەتییەکی مەدەنی، سەرچاوەگرتوو لە شکاندنی بەڵێنی بەڵێندەر، کە لە دەرەوەی بەڵیننامەکان بێت، بەرپرسیاریەتیی دەرەوەی بەڵیننامەیی هەژمار دەکرێت. (هەمان٦٤٣).

٤- بەرپرسیاریەتیی کەمتەرخەمی، یەکێکە لە بەرپرسیاریەتیی مرۆڤ لە کاتی ئەنجامدانی تاوانیک یان هەڵەیەک بە شێوەیکی ئەنقەست نەبێت و لەڕووی نائاگایی یان هەڵە یان ڕێکەوتەوە بووبێت. (هەمان، ٦٤٢).

٥- بەرپرسیاریەتیی نیمچە ئەنقەست، کاتێکی کردەیەک نەچێتە چوارچێوەی بەرپرسیاریەتیی بەڵێننامەیی و هاوکات لەڕووی کەمتەرخەمیشەوە نەبێت، ئەوە دەچێتە بازنەی بەرپرسیاریەتیی نیمچە ئەنقەستەوە. (هەمان).

٦- بەرپرسیاریەتیی ئەخلاقی، بەرپرسیاریەتیی ئەخلاقی پەیوەستە بە لایەنی دەروونی تاک و ئەو بەڵێن و پابەندبوونەیە بەرانبەر بە سلوک و ڕەفتارەکانی، لە کاتێکدا مرۆڤێکی کامڵ و نییەت پاک بێت، لە کاتی ئەنجامدانی هەر سەرپێچیەک تاک سەرزەنشت دەکرێت، بە مانایەکی تر هەر کردەیەک لە یاسا و ڕێکەوتنەکان و ڕێنمایەکاندا نەهاتبێت، دەچێتە چوارچێوەی بەرپرسیاریەتیی ئەخلاقییەوە. (هەمان).

٧- بەرپرسیاریەتیی ماف، بەو بەرسیاریەتییانە دەڵێن، کە تاک لە لایەنی یاساییەوە لێپێچینەوەی لەگەڵ دەکرێت، لە کاتی ئەنجامدان یان ئەنجامنەدانی کردەیەک کە یاسا بۆی دیاری کردووە، (یزدانیان، ٢٠٠٠ ، ٣١)

٨- بەرپرسیاریەتیی سزایی، بەرپرسیاریەتییەکە، کە بە تاوانێک لە تاوانەکان تاوانبار کرابێت، کە لە یاسادا ئاماژەی بەو تاوانە کراوە، تاک لە وەها حاڵەتێکدا بەپێی بەندی دیاریکراوی یاسا سزا دەدرێت. (لنگرودي،٢٠٠٨، ٦٤٤)

٩- بەرپرسیاریەتیی مەدەنی، ئەم بەشە لە بەرپرسیاریەتی دوو لایەنە واتە ڕوویەکی یاسایی و سزایی هەیە و ڕوویەکی تریش بەرپرسیاریەتیی خودە، لە هەمبەر هەر تاوانێک، کە ئەنجام درابێت گەرچی ناراستەوخۆش بێت، وەک بەرپرسیاریەتیی باوک لەمەڕ کردارێکی منداڵەکەی. (هەمان، ٦٤٥)

مرۆڤ مافی سوودوەرگرتنی لە بەروبووم و سەرچاوەکانی ناو سروشت و ژینگە هەیە و بەو پێیەی تاقانە بوونەوەری هۆشیارە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەرپرسیاری یەکەم لە پاراستنی و ژینگە و هەر زیانێک لە ئەنجامی کەڵک وەرگرتنەکانی ئەودا بێتە ئاراوە بەرپرسە و پێویستە قەرەبووی بکاتەوە.

لە زۆربەی وڵاتان یاسا و ڕێسای تایبەت، هەندێ جاریش لە دەستووردا بە مادە و بەندی تایبەت ئاماژە بە بەرپرسیاریەتیی تاک کراوە لە هەمبەر پاراستنی ژینگە. لە دەستووری عێراقی و لە مادەی ٣٣، برگەی یەکەمدا ئاماژە بەوە کراوە، کە (هەموو تاکێک مافی ژیانی هەیە لەناو دۆخ و  ژینگەیەکی تەندروستدا).

لە ئەوروپا و بەپێی یاسای کۆمسیۆنی ئەوروپای ساڵی ١٩٩٣ بەرپرسیاریەتیی مەدەنی کرابوویە بنەمایەک بۆ پارێزگاری لە ژینگە، وەلێ پاشتر ئەم ڕویکردە گۆڕانی بە سەردا هاتوو لە ساڵی ٢٠٠٠ یاساکانی حقوقی و ئیداریش خرانە کار بۆ بەرگریکردن لە پیسبوونی ژینگە و بەرپرسیارکردنی ئەنجامدەرانی. (کاتونیا، ٢٠٠٨، ٢٩٢)

مرۆڤ و ژینگە

ئەوەی کە مرۆڤ لە باقی بوونەوەر و پێکهاتەکانی تری ناو ژینگە جیا دەکاتەوە ئەو خەسڵەتە تایبەتییانەیەتی کە دەکرێت، لە سێ خاڵی جەوهەریدا دیارییان بکەین، ئەوانیش بریتین لە:

یەکەم: لەڕووی کاتەوە، مرۆڤ تاقانە بوونەوەرێکە دەتوانێت، کە بە پرۆسەی پەرەسەندندا بڕوات و بۆ ژیان لەڕووی کات و زەمەنی ڕابردوو و ئێستا و داهاتوو، هاوکات زەمەن کار لەسەر مرۆڤبوونی ناکات.

دووەم: لەڕووی شوێنەوە، هەر وەک خاڵی یەکەم مرۆڤ تەنیا بوونەوەری سەرزەوییە، کە لە هەموو ژینگەکان بوونی هەیە و لە هەر پێنج کیشوەرەکە بە هەمان خەسڵەتی مرۆیی خۆیەوە بەردەوامی بە ژیان دەدات.

سێیەم: لەڕووی نەوەوە، مرۆڤ یەکێکە لەو زیندەوەرانەی، کە دەتوانێت هاوکات لەگەڵ سێ لە نەوەی جیاوازیی زەمەنی و لە شوێنی جیاوازدا بژی، وەک نەوەی ڕابردوو، نەوەی ئێستا و نەوەی داهاتووی. (خالص،٢٠١٧، ٢٦).

لە لایەکی تریشەوە ئەوەمان بیر نەچێت، کە ژینگە تەنیا بریتی نییە لە پێکهاتە سروشتی و ناسروشتییەکانی، بەڵکوو لەگەڵ ئەوەشدا پێکهاتووە لە پەیوەندیی مرۆڤ و مرۆڤ و تەواوی ئۆرگانەکان و بونیادەکانی ناو کۆمەڵگا و دامەزراوە و عادات و تەقالید  و ئەخلاق و بەهاکان و ئایینەکان. (جابر، ٢٠١١، ١٩).

ژینگە و کۆمەڵناسی

هاوکات بوونی دەرکەوتنی کۆمەڵناسی و سەرهەڵدانی شۆڕشی پیشەسازی لە ئەوروپادا، گۆڕانێکی جەوهەری بە شۆن خۆیدا هێنا و کۆمەڵگای لە قۆناغی کۆمەڵگای نەریتی و کشتووکاڵییەوە بەرەو کۆمەڵگا پیشەسازییەکان گۆڕی و ئەم گۆڕانکارییەش کاری کردە سەر ئاڵۆزی پەیوەندییەکانی ئەندامانی کۆمەڵگا و ڕۆڵی تاکی زیاتر بەرجەستە کرد، هەم لەڕووی دابەشبوونی کارەوە، هەر وەک چۆن ئەمیل دۆرکایم دابەشبوونی کاری بە هۆکاری یەکپارچەیی و وابەستەبوونی تاکەکانی بە یەکدیەوە باس کردووە. بە دەرکەوتی ئەم دۆخە زانایانی کۆمەڵناسی و لقە زانستییەکانی تری کۆمەڵناسی ڕۆڵی ژینگەیان لەسەر ڕێکخستنە کۆمەڵایەتییەکان بە گرنگ وەسف کردووە. (ابو قاسم، ٢٠١٧، ١٤٥).

کۆمەڵناسیی نموونەی ژینگە (socilegycal paradigm) پێداگری لەسەر پەیوەندیی گشتی لەنێوان ژینگە و دیاردە کۆمەڵایەتییەکان دەکردەوە، بەتایبەتی پاش بە دەرکەوتنی ژیاری مرۆڤایەتی و دنیای گڵۆباڵ، ئەمەش لە ئەنجامی شۆڕشی پیشەسازی و دەستکراوەی زیاتری مرۆڤ بۆ دەستێوەردانی ناو ژینگە، کە دواجارسەرمایەداری سەری هەڵدا و زیاتر ڕووەکانی کاریگەریی مرۆڤ و ژینگە لەسەر یەک بە دەرکەوت (هەمان، ٢٠١٧، ١٤٦).

لە کێشە سروشتییەکانەوە بۆ ئاریشە کۆمەڵایەتییەکان

کۆمەڵناسی وەکوو زۆرێک لە کۆمەڵناسان جەختی لەسەر دەکەنەوە، پێکهاتووە لە توێژینەوەی ڕەگەزە سەرەکییەکانی بونیادی کۆمەڵایەتی و هەروەها زانینی پەیوەندیی نێوان ئەو ڕەگەزانەی بونیاد، لەگەڵ ئەوەشدا ئەوش بە گرنگ دەبینێت گۆڕان لە هەر پێکهاتەیەکدا کاریگەریی ڕاستەوخۆ یان ناراستەوخۆی بۆ سەر پێکهاتە و ڕەگەزەکانی دیکەش دەبێت.

وەک پێشتر ئاماژەمان پێ کرد، شۆڕشی پیشەسازی و سەرهەڵدانی زانستی کۆمەڵناسی لەسەر دەستی زانایانی وەک ئۆگست کۆنت و ئەمیل دۆرکایم و هربرت سپێنسەر و ….هتد و هەر زوو درک بە گرنگی ژینگە لەسەر مرۆڤ و کۆمەڵگا کرا و ڕێگە بۆ توێژینەوەکان خۆش بوو. بۆ نموونە زیاد داواکاری لەسەر کەرەستەی خاوی سۆسیل (sossil) بۆ پێداویستیی پیشەسازی (لایەنی کۆمەڵایەتی)، بە هۆی زیاد بەکارهێنانی بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرما (لایەنی ژینگەیی) سەر هەڵدەدات و ئەمەش کار لە گۆڕانی ئاو و هەوا دەکات (لایەنی ژینگەیی)، دواجار کار لەسەر هاوسەنگی گروپە کۆمەڵایەتییەکان و بەکارهێنانیان دەکات، هەستکردن بە مەترسییەکانی و هەوڵی چارەسەرەکانی (لایەنی کۆمەڵایەتی). (ابو قاسم، ٢٠١٧، ١٤٨). وەک لەم نموونەیەدا بۆمان ڕوون بوویەوە، کە جۆرێک لە پەیوەندیی بەردەوام لە نێوانی کێشە ژینگەییەکان و ئاریشە کۆمەڵایەتییەکان بوونیان هەیە و ئەم پەیوەندییەش بێکۆتا و بەردەوام دەبێت تاوەکوو ژیان لەسەر ئەم هەسارەیە بەردەوام بێت.

١. زانایان و گۆڕانی ژینگە

زانایانی ئەمریکی لە بواری کۆمەڵناسیی ژینگەییەوە، گەیشتوونەتە ئەو باوەڕەی بە هۆی دەستێوەردان و ئاستی هۆشیاری و پێشکەوتنی شارستانیەت و پیشەسازی، مرۆڤ زیاتر دەست کراوە بووە لە دەستێوەردانی ژینگە. لەو زانایانەش دەتوانین ئاماژە بە هەریەک لە (ریلی دۆنلان-Riley Dunlap، ویلیام کاتون- William Catton)، بکەین کە چوار خاڵی سەرەکییان وەک ڕەخنە لە کۆمەڵناسیی نموونەی ژینگەیی گرتووە ئەوانیش بریتین لە:

1. ڕەهەندی ڕۆشنبیری، چونکە مرۆڤ تاکە بوونەوەرە ئەم خەسڵەتەی هەیە.
2. ڕۆشنیری هەمیشە لە گۆڕاندایە، گۆڕانەکەش خێراترە لە گۆڕانە بایەلۆجییەکان.
3. کێشەکانی نێوان ئەندامانی کۆمەڵگا زیاتر لە کێشەکانی ناو سروشتە.
4. کەڵەکە بوونی ڕۆشنبیری لە لای مرۆڤ، هاوکارێکی باش دەبێت بۆ مرۆڤ لە چارەسەرکردنی کێشە کۆمەڵایەتییەکان. (Rile and Willim. (1978), pp. 42-43. ).

بە سەرنجدان بە دۆخی کۆمەڵناسیی ژینگەیی ناکرێت تەنیا لە ڕوانگەی ژینگەپارێزی و زانستی ژینگەییەوە کێشەکان چارەسەر بکرێن، بەڵکوو لەسەر بنەمای شیکردنەوەی کۆمەڵناسییانە بۆ دیاردە سروشتییەکان بەرەو ژینگەپارێزی نموونەی نوێ (Now Ecological Paradigm) دەرۆین، کە ئەویش لەم بابەتانەی خوارەوەدا کورت دەکرێنەوە.

ا- مرۆڤ بە خەسڵەتە تایبەتییەکانی وەک (رۆشنبیری و گەشەسەندن و هۆشیاری و…هتد) لە باقی بوونەوەرەکانی تر جیا دەکرێتەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەشدارە لە ژیانی ناو ژینگە و لە پەیوەندیدایە لەگەڵیان.

ب- دیاردە مرۆییەکان تەنیا بەرئەنجامی هۆکارە کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری نین، بەڵکوو لە ئەنجامی کۆمەڵێک پەیوەندیی ئاڵۆز و کار و کاردانەوەی ناو سروشتە، بەو مانایەی کە ڕەفتاری مرۆڤ لە ئەنجامی کۆمەڵێک هۆکاری چاوەڕوان نەکراودایە.

ج- مرۆڤ لەناو ژینگەیەکی فیزیولۆژی ژیان دەگوزەرێنێت، کە هۆکارە فیزیکی و بایەلۆژییەکان کاریگەریی گەورەیان لەسەری هەیە.

د- وێڕای بەهێزی مرۆڤ لە ژیری و داهێنانەکانی، بەڵام جۆرێک لە سنووربەندیەک بوونی هەیە و ناتوانێت سنوورەکانی سازگاری لەگەڵ ژینگە (Eco-friendly) تێپەڕ بکات. (Rile and Willim١ (1978), p. 34. ).

٢. زۆر بارکردنی زەوی

لە میانەی سەدەی بیستدا شێوەیەکی نوێی فەرماندانی ڕەهای ئیمپەراتیڤی هاتووەتە ئاراوە، کە بریتییە لە فەرمانی: (تۆ دەبێت ژیانت بگۆڕیت). ئەم ڕستەیە هەر لەو کاتەوە بە دەسەڵاتێکی خۆسەپێنەرەوە مەبەستگەراییی ئاکارییانەی زۆر لە هاوچەرخەکانی خستۆتە ڕوو. ئەم ڕستە ئیمپەراتیڤە هۆشیاریمان بە داخوازییەک ئاوس دەکات، کە هەر دەبێت بیهینینەوە دنیاوە، ئەویش داهێنانی شێوازێکی نوێی ژیانە، کە بە تێگەیشتنی سیاسەتی گەردوونیانە و ژینگەناسانەی کولتوورەکەمان گونجاو بێت. ئەم ڕستەیە لە پلەیەکی بەڵگەنەویستانەی ئەوتۆدایە، کە هاوتایە بە هێزی هەموو ئەو حوکمانەی لە سەردەمەکانی زوودا هەر لای فوودیەکان و فەلسەفەی خۆئارامگرتن (Stoizismys) و مەسیحی و ئیسلامی و ئیتیکی هیومانیستی بەسەر تاکی کۆمەڵگاکاندا سەپێنرابوو، تاکوو ئێستاش هەر دەسەپێنرێت. (دایک، ٢٠١٥، ٢٤-٢٥).

ئەگەریش ئەم چاکسازییە بانگەشە بۆ کراوە و ببێتە مایەی سوسیالیزمێکی کەشناسی، ئەوا زەمین لە داهاتوویەکی نزیکدا لە دیوی دەرەوەیدا وەک ئەستێرەیەکی سادە دەردەکەوێت، کە: هەر تاکێک دەتوانێت لەسەری بڕێکی باشەی بۆ چوونە دەرەوە پێ هەڵبسوڕێت، بەمەش مرۆڤ وەکوو  بەشدار و هاوبەشێکی ئەتمۆسفێرەکان و توخمەکانی ترش دەناسرێت، بەوەشدا نیچە لە هەمان کاتدا شارەزایەکی لیهاتووی پرسی شەڕی خوداکان و زەبەلاحەکانیش بوو، ئەوا دەیزانی لە کیشمەکێشی ڕێکخستنەوەی ئەم زەبەلاحانە شتێک نییە ناوی بێلایەنی بێت: “ئای، ئەو جادووی شەڕەکە، ئەوەی تەماشاشی بکات، دەبێت بەشداری شەڕەکە بکات”. (هەمان ٢٣).

لێرەدا ئەو سەلمێنەیە (Axiom) دەکەوێتە بەر مەترسییەوە، کە دەست لە هەموو سنوورەکانی بیانووی گەشەسەندن دەدات. ئەویش ئەوەیە: زەوی تەنیا یەک دانەیە و بەس، کەچی نەتەوە دەوڵەمەند و داراکانی ئەمڕۆ وەها دەژین، وەک ئەوەی بۆیان هەبێت پەل بۆ دەرەوەی زەویش بهاوێژن. ئەگەریش شێوەی ژیانی (Lebensstil) ئەوان بەسەر هەموو دانیشتووانی تری ئەم سەرزەمینەدا بڵاو بکرێتەوە ئەوا مرۆڤایەتی نابێت بە لایەنی کەمەوە لە چوار زەوی کەمتری هەبێت. بەڵام بەوەدا کە زەوی یەکێکی تاقانەیە و نابێیتە مۆنادێک و (گەردێک / یەکەیەک)، کە شیانی فرە بارکردنی هەبێت، (MultiplizierbareMonade)، ئەوا ئێمە دەبێت ڕێزی پێشینەی سنوور ڕاگرتن بدەین بەسەر پێشینەیی هاندەری سنوربەزاندا. (هەمان ٢٨).

بە گوتەیەکی زانای ناودار نۆڤالیس کۆتایی بەم کەرتە دەهێنین: “ئێمە ئەرکێکمان لەسەرە: بانگکراوین بۆ گەشەپێدانی زەوی”. (هەمان، ١٥).

ئاکاری ژینگەپارێزی

لە ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا چۆنیەتیی بەرەنگاربوونەوە لەگەڵ کێشەکانی ژینگەدا، خستنەڕووی ڕێگاچارەکان بووەتە خەمی زۆربەی بیرمەندانی جیهان، باوەڕێک بەشێک لەم زانایانە ئەوە کە تەواوی هەوڵەکان لە خزمەتی خودی مرۆڤ مانەوەیدا بێت، بەڵام کەم نین ئەوانەشی کە خەمخۆری تەواوی بوونەوەرەکان و ڕووەک و پێکهاتە زیندوو و نازیندووەکانی سەر گۆی زەوین.

ئاکاری ژینگەپارێزی بە یەکێک لە کۆنترین و بەربڵاوترین بابەتەکانی ئەخلاقی کارکردی ناو دەبرێت، لەگەڵ پەرەسەندنی بابەتی ژینگەیی ئەم تێگەیشتنەش فراوانتر بووە، ئەم لقە لە لەقە فەلسەفییەکانی ئەخلاق زیاتر پەیوەندی بە تاکی زیندوو لەگەڵ ژینگەدایە، لە پلان و بەرنامەکانی بۆ هەر ئەگەرێک بەشدار بێت، هاوکات پەرۆشی جیدی نیشان بدات.

فەلەسەفەی ئاکاری ژینگەپارێزی هەرچەندە وەک هزر مێژوویەکی کۆنی هەیە، بەڵام تەنیا لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم و ساڵی هەفتایەکان، وەک ڕەوتێکی فەلسەفی سەربەخۆ دەرکەوت. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو قەیرانە گەورەیەی جیهان بە هۆی پیسبوونی ژینگەوە. (سیوەیلی، ٢٠٢٠م ل ٢٥). هەر بۆیە دوو ڕوانگەی جیا لەمەڕ ئاکاری فەلەسەفەی ژینگەپارێزی سەریان هەڵدا لەوانەش بایۆ سەنتەریزم (زیندەوەرناسی) و ئیکۆسەنتەریزم.

دەستەی یەکەم، واتە بایۆ سەنتەریزم پێیان وایە، کە سەنتەری ژیان زیندەوەرەکانن. زاراوەی بایۆ سەنتەریزم وشەیەکی لێکدراوە لە سەرێکەوە پەیوەندی بە وشەی بایەلۆژییەوە هەیە و لە سەرێکی تریشەوە پەیوەندی بە ئاستێکی بەرزی تێگەیشتنی ئاکارییانەی مرۆڤەوە هەیە بۆ زیندەوەر. کاتێک هەردوو وشەکە لێک دەدەین مەبەست لە بەچەق و خولگەکردنی ژیانی زیندەوەرە، لە ڕەوتێکی هزرین و توێژینەوەی ئاکاریدا. (هەمان ٢٩).

هەرچی لە بارەی دەستەی دووەمیشەوەیە، ئەو جیاکارییەی کە لە ڕەوتی ئاکارناسی بایۆسەنتەریدا لەنێوان تاکە زیندەوەر و گیاندارەکاندا دەکرا، لە ئیکۆسەنتەریزمدا جێی نابێتەوە. ئیکۆ سەنتەریستەکان لەو بڕوایەدان هەموو شتێک لە سروشتدا هەمان بەهای خۆی هەیە. چ ڕەگەزێک بێت، یان توخمێک یان سیستەمێکی  ژینگەیی، یان زەوی بە گشتی. (هەمان ٣٥).

وشەی ئیکۆس (Oikos)لە گریکی کۆندا بە مانای ماڵداری و خێزان هاتووە.

١. ئەخلاق وەک کایەکی مەعریفی

ئەخلاق لەو لقە مەعریفییانەیە کە بایەخ بە خێر و چاکەی گشتی دەدات و هەوڵی دانان و بڵاوکردنەوەی ڕێساگەلێک بۆ ڕەفتاری مرۆڤ لە کۆمەڵگادا دەدات. دەشێت ئەخلاق بە بەشێک لە فەلسەفە لە قەڵەم بدرێت، کە ئامانجەکانی زیاتر کردەیین. کاتێک مرۆڤ بۆ نموونە بیر لە ژیانی خۆی دەکاتەوە، ڕەخنە لە ڕەفتاری خۆی دەگرێت. چەند نموونەیەک دەکاتە سەرمەشق بۆ خۆی و هەوڵ دەدات ڕەفتاری خۆی سەبارەت بە کۆمەڵگا بە شێوەیەک لە شێوەکان ڕێک بخات یان بگۆڕێت، ئەوا لەژێر کاریگەریی ئەخلاقدایە.

نموونە ئەخلاقییەکان ڕەنگدانەوەی هەلومەرجی کۆمەڵایەتین، جیاوازی زۆری ئەم نموونانە لە ئاستی ناوچە جیاجیاکاندا گوزارش لە پابەندی بنەما ئەخلاقییەکان بە پێوەرە کۆمەڵایەتییەکانەوە دەکات. هەندێ کەس، بەتایبەت فەیلەسووفان هەوڵیان داوە ئەخلاق بە زانست لە قەڵەم بدەن. ئەمڕۆ ئەخلاق زیاتر وەک تیۆری پەیوەست بە پەیوەندیی تاکەکەس بە ئەوانی ترەوە حسێبی بۆ دەکرێت و لە چەند بوارێکی وەک ئەخلاقی سیاسی، ئەخلاقی مەدەنی، ئەخلاقی ئایینی و ئەخلاقی زانستیدا بەکار دەهێنرێت. (موحسینی، ٢٠٠٥، ٧١).

٢. بنەما ئەخلاقییەکان

بنەما ئەخلاقییەکان بەو بەشانە دەگوترێت، کە مەرجی تەواو وابەستەبوونیان پێوەیە و بە مانایەکی تر ئاکاری بوونی کردە مرۆییەکان بەو شێوەیەی دەبیت، کە مرۆ لە ڕەفتارە ئیختیارییەکانی خۆی پابەندی ئەم کردارانە بێت و لەم ڕوانگەیەشەوە لە بارەی ژینگەپارێزییەوە دەکرێت باشترین سوودیان لێوە وەربگیرێت. لە پابەندبوونە ئاکارییەکانیش دەتوانین ئاماژە بەو چەندانەیە بکەین لەوانە:

1. پابەندبوون بە پاراستنی ژیانی بوونەوەرەکان.
2. پابەندبوون بە هاوسەنگی ژینگەی.
3. پابەندبوون بە کەڵک وەرگرتن تەنیا بەپێی پێویست.
4. دانانی سنوورێک بۆ دەستبەسەرداگرتنی مرۆڤ لەسەر سروشت. (قوام ٢٠٠٩ ، ٧٣ – ٧٥).

لە ڕوانگەیەکی دیکەوە دەگەینە ئەو ئەنجامەی چین ئەو خاڵە هەنوکەیانەی کە لە خزمەت پاراستنی ژینگەدان، ئەوانیش بە کورتی بریتین لە (رێزگرتن لە ژینگە، پابەندبوون و پاک و خاوێنی، چاکسازی و هۆشیاری لە بەکارهینانی سەرچاوەکانی ناو سروشت). (هەمان ٧٦ ).

دیدگای ڕۆژئاواییەکان لەبارەی ژینگەوە

دیدگای ڕۆژئاواییەکان لە بارەی ژینگەوە، ئاوێتەیەکە لە دیدگای ئایینی یەهودی و کتێبی پیرۆز و فەلسەفەی یۆنانی کۆن بەتایبەتی بیروباوڕەکانی ئەرستۆ. هاوکات ئەم باوەڕانە بە باوەری هیندییە کۆنەکایشەوە بگرە مرۆڤیان بە سەنتەری ئاکاری ژینگە زانیووە و هەموو شتێکیان لە خزمەت ئەو بوونەوەرەدا بینیوەتەوە. لە چیرۆکی خلقەتی مرۆڤ لە تەوراتدا وەها باس کراوە، کە خودا مرۆڤی لە شێوەی خۆی دروست کرد تاوەکوو هێزی بەسەر هەموو شتێکدا بشکێتەوە. (سینگر، ٢٠٠٧، ١٤٢). هەرچەندە ئەم جۆرە تێڕوانینانە زۆر زاڵمانە و مەترسیدارن لەسەر ژیانی باقی بوونەوەرە و پێکهاتەکانی دیکەی ناو سروشت، بەڵام هەنگاوێکی باشی سەرەتای بووە بۆ هاتنە پێشەوەی نەوەیەکی نوێ لە بیروباوەڕی ژینگەپارێزی.

رێز لە ژیان بگرە

دیدگای ئاکاری لەم ڕوانگەیەوە، پێداگرییە لەسەر پاراستنی بوونەوەرە هۆشمەندەکان و دەرککارەکان، ئایا لەناوچوونی دارستانە  بە تەمەنەکان و غەرقبوونی جۆرەکانی قەوزە و لەناوچوونیان دەچێتە خانەی کامە ئاکاری ژینگەپارێزییەوە. پابەندبوون بە ئاکاری ژینگەپارێزی لەپێناو پاراستنی تەواوی پێکهاتەکانی نێو سیستەمی ژینگەی کاریکی ئاسان و سانا نییە. تاوەکوو زیاتر ئەم بابەتە باس بکرێت بەرگریکردن لە بوونەوەرە زیندوو و نازیندووەکان دژوارتر دەبێت، بۆ نموونە بڕینەوەی دارێکی بە تەمەن لەگەڵ لەناوبردن و قڕکردنی  بوونەورێکی میکرۆبی و قەوزەی، چەندە کار لەسەر ڕەوڕەوەی ژیان دەکات. ناکرێ لەم بوارەدا زانای ڕۆژئاوای ئالبرێت شوایتزر (١٨٧٥ –١٩٦٥) لەبیر بکرێت، کە بە بەکارهێنانی چەمکی ڕێز لە ژیان بگرن بابەتەکانی خۆی دەخستە ڕوو(سینگر، ٢٠٠٧، ١٤٤).

ئاکاری مەدەنی پاراستنی ژینگە

وەک پێشتر باسی لێوە کرا وەک مێژووی مرۆڤ لەڕووی هزرییەوە دەمێکە درکی بە گرنگی پاراستنی ژینگە کردووە و هەوڵیشی بۆ داوە. یاساگەلی و ڕێنمای تایبەت بە خۆی هەبووە و لە خێڵە نەریتییەکانەوە بگرە تا سەردەمی ئایینەکان و پاشانیش نووسینەوەی یاساکانی سەرزەوی، مرۆڤ لە مشووری خۆی و ژینگەکەیدا بووە و بەپێی ئاستی تێگەشتنی قوناغەکان لێکدانەوەی بۆیان کردووە.

مەترسییەکانی سەر ژینگە و گرینگیدان بە ژینگە لەلایەنی زانستی و نێودەوڵەتییەوە، جۆرێک لە درەنگکەوتنی پێوە دیارە تا ناوەڕاستی سەدەی بیستەم، پاش هەستکردن بە مەترسییەکانی، وڵاتان وەخۆکەوتن، کە هاوکاری یەکدی بکەن لە بەرانبەر مەترسییەکان. (الحدیثی، ١٩٩٧، ٤١).

لە مێژووی نزیکدا هەست بە گرنگی تاک و هۆشیارییەکەی کراوە لە هەمبەر پاراستنی ژینگە و چەندین ڕێکخراوی مەدەنی بۆ ئەم مەبەستە لە ئەمریکا لەلایەن لیبراڵە نوێخوازەکانەوە دروست کراون، بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاریی تاک لە هەمبەر پاراستنی ژینگە، کە بە ڕۆشنبیرە داهێنەرەکان ناسراون. (محیو، ٢٠٢٠، ٢١٢).

دەستووری عێراقی بە یەکێک لە هەژارترین دەستوورەکان دەژمێردرێت لەڕووی باسی کردن لە ژینگەوە، تەنیا باس لە مافی ژیان لە ژینگەی تەندروست بۆ تاک دەکات لە بەندی (٣٣)دا. لەگەڵ ئەوەشدا عێراق بۆ ڕاستکردنەوەی ئەم دۆخە دەستوورییە، لە ڕێگەی پەرلەمانەوە بەپێی مادەی (٦١) بەندی (ئەلف) و بە پشتبەستن بە یاسای ژمارە پێنج لە مادەی (١٣٨) دەستووری عێراقی، پەرلەمان بڕیاری داوە بە گرێدانی دانیشتن لە ڕێکەوتی (١٣/١٢/٢٠٠٩) و بە دەرچوواندنی یاسای (پاراستن و باشترکردنی ژینگە)، یاساکە ژمارە (٢٧) پێ بەخشراوە. ئەم یاسایە لە کۆی (٣٩) مادەدا دامەزراوەی ژینگەیی و لە سەرووی هەموویانەوە وەزارەت و وەزیری تایبەت و دەستە و ڕێکخراوەکان بگرە تا یاسا و ڕێنمایی و پێناسەکانی لەبارەی ژینگەوە خستووەتە ڕوو. (ماڵپەری فەرمی وەزارەتی ژینگەی عێراقی. (http://moen.gov.iq)

لە هەرێمی کوردستانیش بەپێی دەرچوواندنی یاسایەک لەژێر ناونیشانی (یاسای پاراستن و باشترکردنی ژینگە لە کوردستان) لە ساڵی (٢٠٠٨) لە ڕۆژنامەی (وقائع کردستان) بە ژمارەی یاسای (٨) لە بەرواری (٢٤/٧/٢٠٠٨) دەرچووێنراوە و لە ژمارەی (٩٠) ی (٨/١١/٢٠٠٨) هەمان ڕۆژنامەدا بڵاو کراوەتەوە. (وقائع كردستان ٢٠٠٨، ٤١)، ئەم یاسایە کە لە (٤٨) مادە پێک هاتووە، بەوردی پێناسەی ژینگە و پێکهێنەرەکانی و هۆکارەکانی پیسبوون و شێوازی پاراستن و سزادانی سەرپێچیکارانیشی دیاری کردووە.

هاوکات لە دەستووری فەڕەنسیدا شتێکی ئەوتۆ باس نەکراوە لە مەڕ سزا و حوکم جگە لە تەنیا دوو مادە نەبێت، ئەوانیش مادەی (١٣،٨٢) کە دەبێژێت “هەرکەسێک تاوانێک ئەنجام بدات و بە هۆی کردەیەکی مرۆیی، زیان لێ کەوتوو دەتوانێت داوای قەرەبوو بکات”. مادەی (١٣٨٣) هاتووە، کە هەرکەس نەک تەنیا بەرپرسە لەو زیانەی لە ئەنجامی کردەوەیەکی ئەوەدا ڕووی داوە، بەڵکوو بەرپرسیشە لەو زیانەی کە بە هۆی کەمتەرخەمی یان بێئاگاییەوە لە کەسانی تری کەوتووە. (شهیدی ٢٠٠٨، ٣٤- ٣٥ ).

لەسەر ئاستی جیهانیش چەند ڕێکخراوی نێودەوڵەتی لە سەرووی هەموویانەوە، خودی نەتەوە یەکگرتووەکان، گرنگی و بایەخێکی زۆر بە ژینگە و پاراستنی دەدەن. هاوکات لە وڵاتانیش چەندین ڕێکخراو بوونیان هەیە تا ئاستی دامەزراندنی پارت و بزووتنەوەی سیاسی لەژێر ناونیشانی پارتی سەوز و ژینگە و پارێزەرانی.

سەرچاوەکان

سەرچاوە کوردییەکان:

1. خۆشەوڤی، حکیم،(چ٢، ٢٠١٦)،ئەخلاق لە بەڕێوەبردندا، هەولێر، چاپخانەی زانکۆی سەلاح الدین.
2. موحسینی، مەنوچەهر،(٢٠٠٥)، کۆمەڵناسی گشتی، وەرگێڕانی موسڵح نێروانی، هەولێر،دەزگای چاب و بڵاوکردنەوەی موکریانی.
3. عزیز، فرهاد حسن ،(٢٠١٧)،  ژینگە و پیسبوونی ژینگە،هەولێر، چاپخانەی زانکۆ سەلاح الدین.
4. نەقشبەندی، ئازاد محەمەد ئەمین،(٢٠١٧)، جوگرافیای ژینگە، هەولێر، چاپخانەی زانکۆی سەلاحەدین.
5. سوێلی ،رێبوار (٢٠٢٠)، فەلسەفەی ئاکاری ژینگەپارێزی، هەولێر، بەرهەمی هاوبەشی ڕێکخراوی زەریاب و ئاژانسی پایا.
6. دایک، سلۆتەر،( ٢٠١٥)سلۆتەردایک لە نزیکەوە، کتێبی دووەم، وەرگێڕانی بەکر علی، چاپخانەی سەردەم- سلێمانی.
7. عمر، خالید محمد، (٢٠١٥)، سەرەتایەک بۆ کیمیای ژینگەی، سلێمانی، چاپخانەی زانکۆی سلێمانی.

سەرچاوە عەرەبیەکان:

•  عبدالحافظ،،معمر ڕتیب محمد (چ٣،٢٠١٤)، القانون الدولی للبیئە و ظاهرە التلوث،مصر / قاهرە، دار الکتب القانونیە.
• 9-  (محمد، سەنگەر داود،(چ٣،٢٠١٢)، التنظیم القانونی الدولی لحمایە البیئە من التلوث، مصر/ قاهرە، دار الکتب القانونیە.
• العاقل،الصدیق محمد و مقیلی،احمدغیاذ و  علی، عبدالکریم،(١٩٩٨) تلوث البیئە الطبیعیە، طرابلس.منشورات الجامعة
• م،هولی، ج ڕجیها و ج، سلادک، (١٩٧٩) الانسان و البیئە، ترجمە: عصام عبداللطیف ،  بغداد.
• خالص،عبدالرحیم (٢٠١٧) الانسان و البیئە- مقاربات فکریە و اجتماعیە و اقتصادیە- (بیروت)مرکز دراسات الوحد العربیە.
• بیلوش، الانسان و البیئە،(١٩٧٩) ترجمە عصام عبدالطیف، بغداد،منشورات وزارە الثقافە الاعلام.
• المنیاوی، یاسرمحمد فاروق ، (٢٠١٤)، المسولیە المدنیە عن تلوث البیئە، الاسکندریە، دار الجامعە الجدید.
• ابو قاسم،زیانی (٢٠١٧) الانسان و البیئە- مقاربات فکریە و اجتماعیە و اقتصادیە، (بیروت) مرکز دراسات الوحد العربیە.
• وقائعكردستان، (٢٠٠٨)، ڕقمالعدد٩ عددالصفحات٨، اربیل.
• الحدیثی، صلاح عبدالرحمان،(١٩٩٧)، النظام القانون الدولی لحمایە البیئە، اطروحە الکتورا من جامعە بغداد.
• محیو، سعد،(چ٢،٢٠٢٠)،الخروج من الجهنم، بیروت/ لبنان،مرکز دراسات الوحد العربیە،
• جابر، حسام محمد سامی،(٢٠١١)، الجریمە البیئە، قاهرە/ مصر،دار الکتب القانونیە.

سەرچاوە فارسییەکان:

• شجاعی، محمدصادق(٢٠١٥)، محیط زیست،مجلە ایران در آینە آمار،  شمارە ٣٤، تهران.
• ساعد،نادر (٢٠٠٩)، درآمدی بر حقوق محیط زیست تطبتقی،  تهران، سازمان حفاظت محیط زیست.
• خدادادپور، منیرە، (چ٥، ٢٠٠٩)، زناشوی، کتابخانە مجلس شورای اسلامی، تهران، ناشر مرکز امور زنان و خانوادە.
• حسن،حبیبی و ساعد،نادر، (٢٠٠٩) جایگاه حق بر محیط زیست سالم در حقوق بین المللی. مجلە دانشگدە حقوق و علوم سیاسی، شمارە ،١٣٨.
• محسن،عبدالهی، (چ١،٢٠٠٩) حقوق کیفری محیط زیست،تهران،انتشارات، ڕوزنامەی ڕسمی.
• کاتونیا،ناصر، (٢٠٠٨)، مسولیت ناشی از خسارتهای زیست محیطی، فصلنامە حقوق، مجلە دانشگدەحقوق و علوم سیاسی، دورە 3٨، شمارە٢،تهران.
• حمیدزادە، ڕضا، (١٩٩٨)،مسولیت بین الملل دولتها ناشی از اعمال فراتر از اختیارات، ارگانهای آنها، تهران، نشر شراقیە
• لنگرودي،جعفري ، محمدجعفر، (چ٢٠، ٢٠٠٨)ترمینولوژي حقوق، تهران، انتشارات گنج دانش.
• قوام، میر عظیم (٢٠٠٩)، مسؤولیت ناشی از خسارتهاي زیستمحیطی، فصلنامه پژوهشي ـ علمي كوثر معارف، سال پنجم، شماره (١٢).
• سینگر،پیتر،(٢٠٠٧)،  ترجمە علیرضا ال بویە، فلسفه و کلام، نقد و نظر،  شماره ٤٥ و ٤٦).
• شهیدی،مهدی (٢٠٠٨) تجاوز از حق، مجلە تحقیقاتی حقیقی، دانشگدە حقوقی شهید بهشتی، شمارە 33 – 3٤)

١-­Ferment h (١٩٩٥) mental health and the environment. www.shareyhx.com/ web/bdavey / mentalheth. Htm

٢-Dunlap Rile and Catton Willim. Environmental sociology : A new paradigm, the American sociologist , vol, ١3, no. ١ (١٩٧٨), pp. ٤٢-٤3. .

3- http://denstoredanske.dk/hestia

 ٤- http://moen.gov.iq

The post ئاكاری ژینگەپارێزی appeared first on ژنەفتن.

پرسیار: كه‌مێك له‌مه‌وبه‌ر وتت كه‌ ئه‌خلاقگه‌رایت.

میشێل فوکۆ: به‌ یه‌ك مانا، من یه‌ك ئه‌خلاقگه‌را¹م؛ ئه‌خڵاقگه‌رام، چون پێم وایه‌ یه‌كێك له‌ ئه‌ركه‌كانی بوونی مرۆیی و یه‌كێك له‌ ماناكانی بوونی مرۆیی²– شتێك كه‌ سه‌رچاوه‌ی ئازادیی مرۆییه‌- ئه‌مه‌یه‌ كه‌ هه‌رگیز هیچ شتێك وه‌ك پرسێكی خود-به‌ڵگه‌نه‌ویست، كاربڕ، ده‌ستلێنه‌دراو، ڕوون یا چه‌سپاو په‌سه‌ند نه‌كات. هیچ پرسێكی واقیعی نابێت ئێمه‌ ناچار بكات كه‌ یاسایه‌كی سرووشتی و نامرۆیی دابنێین. به‌م جۆره‌ پێوه‌ره‌ ده‌توانین ببینین كه‌ ئه‌وه‌ی ده‌بێت دژی ڕاپه‌ڕین، هه‌موو فۆرمه‌كانی ده‌سه‌ڵاته‌، به‌ڵام ده‌سه‌ڵات نه‌ك ته‌نها له‌ مانای به‌رته‌سكی وشه‌دا، واته‌ جۆرێك ده‌سه‌ڵاتی حكوومه‌ت یا ده‌سه‌ڵاتی یه‌ك گرووپی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌سه‌ر گرووپێكی تردا- ئه‌مه‌ ته‌نها توخمێكه‌ له‌ناو ژماره‌یه‌ك توخمی تردا. من ته‌واوی ئه‌و شته‌ به «ده‌سه‌ڵات» ناو ده‌نێم كه‌ له‌ڕاستیدا ده‌یه‌وێت ئه‌و شتانه‌ی كه‌ وه‌ك پرسی واقیعی، ڕاسته‌قینه‌ و باش ده‌خرێنه‌ به‌رده‌م ئێمه‌، وه‌ك شتگه‌لێكی چه‌سپاو و ده‌ستلێنه‌دراو بیانهێڵێته‌وه‌.

پرسیار: به‌ڵام ئایا نابێت شته‌كان بچه‌سپێنین، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌ شێوه‌یه‌كی كاتی بێت؟

م. فوکۆ: به‌ دڵنیاییه‌وه‌، به‌ دڵنیاییه‌وه‌. ئه‌وه‌ی كه‌ وتم به‌م مانایه‌ نییه‌ كه‌ ته‌نها ده‌بێت له‌ یه‌ك ناپه‌یوه‌سته‌گی یا دابڕانی نه‌زانراودا ژیان بكه‌ین. به‌ڵكه‌ مه‌به‌ستم ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ده‌بێت ئه‌مه‌مان له‌به‌رچاو بێت كه‌ ده‌بێت هه‌موو پنته‌كانی چه‌سپاندن و نه‌جووڵان وه‌ك‌ توخمگه‌لێك له‌ یه‌ك تاكتیك یا له‌ یه‌ك ستراتیژیدا هه‌ژمار بكرێن- واته وه‌ك به‌شی یه‌ك هه‌وڵ بۆ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی جووڵه‌ی بنه‌ڕه‌تی، ئه‌گه‌ری چاككردنه‌وه‌، گۆڕان و كراوه‌یی شته‌كان. كه‌مێك به‌ر له‌ ئێستا به‌ ئێوه‌م وت كه‌ سێ توخمی ئه‌خلاقی من بریتین له‌: ]یه‌كه‌م[، ڕه‌تكردنه‌وه‌ی په‌سه‌ندكردنی ئه‌و شته‌ی كه‌ وه‌ك پرسی سه‌ره‌تایی یا خود-به‌ڵگه‌نه‌ویست³بۆ ئێمه‌ پێشنیار ده‌كرێت؛ دووه‌م، زه‌رووره‌تی شیكاركردن و زانین، چون ئێمه‌ ناتوانین به‌بێ تێڕامان و به‌بێ مه‌عریفه‌⁴ هیچ شتێك ئه‌نجام بده‌ین- كه‌واته‌، ئه‌مه‌ پره‌نسیپی كونجكاوی⁵یه‌؛ و سێیه‌م، پره‌نسیپی داهێنان، واته‌ له‌ هیچ به‌رنامه‌یه‌كی پێشوه‌خته‌ مۆدێل وه‌رنه‌گرین، و له‌ هه‌ندێك له‌ توخمه‌كانی تێڕامان و له‌ شێوازی كاركردنماندا، به‌دوای ئه‌و شته‌دا بگه‌ڕێین كه‌ هه‌رگیز بیری لێ نه‌كراوه‌ته‌وه‌، وێنا نه‌كراوه‌، نه‌ناسێنراوه‌ و هتد. كه‌واته:‌ ڕه‌تكردنه‌وه‌، كونجكاوی، داهێنان.

پرسیار: وا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ چه‌مكسازیی مۆدێرنی سوژه‌ ته‌واوی ئه‌م سێ پره‌نسیپه‌ی ڕه‌تكردنه‌وه‌، كونجكاوی و داهێنان له‌خۆ ده‌گرێت. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، جیاوازیی نێوان سوژه‌ و ئۆبژه‌ به‌وردی ئه‌مه‌یه‌ كه‌ سوژه‌ ده‌توانێت ڕه‌ت بكاته‌وه‌ و دابهێنێت. كه‌واته‌ ئایا له‌ كاره‌كه‌تدا ده‌ته‌وێت ئه‌م گریمانه‌یه‌ی سوژه⁶كه‌ ده‌یخه‌یته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌ بچه‌سپێنیت؟

م. فوکۆ: ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌وڵم دا‌ به‌ ئێوه‌ی بڵێم ئه‌مه‌ بوو كه‌ كاره‌كه‌م له‌ چ هه‌رێمێكی به‌هاكاندا جێ ده‌كه‌مه‌وه‌. له‌ منتان پرسی ئایا یه‌ك پووچگه‌را یا نیهیلیست نیم كه‌ ئه‌خلاقییات⁷ڕه‌ت ده‌كاته‌وه.‌ من ده‌ڵێم: نه‌خێر! هه‌روه‌ها له‌ منتان پرسی و ئه‌م پرسیاره‌ به‌ ته‌واوه‌تی ڕه‌وایه‌: «ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌نجامی ده‌ده‌یت له‌ ڕاستیدا بۆچی ئه‌نجامی ده‌ده‌یت؟» و من وه‌ڵام ده‌ده‌مه‌وه‌: «ئه‌مانه‌ به‌هاكانی منن.»⁸پێم وایه‌ كه‌ تیۆریی مۆدێرنی سوژه‌، به‌ ده‌ربڕینێك، فه‌لسه‌فه‌ی مۆدێرنی سوژه‌، به‌ ته‌واوه‌تی ده‌توانێت تواناییی داهێنان و هتد بۆ سوژه‌ دابنێت، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا، له‌ ئاستی تیۆرتیكی⁹دا ئه‌م تواناییه‌ بۆ سوژه‌ داده‌نێت. كه‌واته‌، له‌ ڕاستیدا، ئه‌م تیۆرییه‌ ناتوانێت ئه‌م به‌ها جیاوازانه‌ وه‌ربگێڕێت بۆ پڕاكتیك و كرده‌، به‌هاگه‌لێك كه‌ من هه‌وڵ ده‌ده‌م له‌ كاره‌كه‌مدا، و نه‌ك له‌ تیۆریی سوژه‌دا، كاریان له‌سه‌ر بكه‌م.

پرسیار: ئایا ده‌كرێت ده‌سه‌ڵاتێكی كراوه‌ ‌بوونی هه‌بێت؟ یا ده‌سه‌ڵات له‌ خۆیدا و له‌ جه‌وهه‌ریدا سه‌ركوتكه‌ره‌؟

م. فوکۆ: پێم وایه‌ كه‌ نابێت په‌یوه‌ندییه‌كان و مۆدێلی ده‌سه‌ڵات وه‌ك یه‌ك سیسته‌می سه‌ركوتكه‌ر ده‌رك بكرێت، واته‌ وه‌ك شتێك كه‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ دێت و هێرش ده‌باته‌ سه‌ر تاكه‌كان و فڵان یا فیسار شت بۆ تاكه‌كان قه‌ده‌غه‌ ده‌كات. به‌ باوه‌ڕی من، ده‌سه‌ڵات یه‌ك كۆمه‌ڵه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانه‌. پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات چییه‌؟ هه‌ڵگرتنی ئه‌م شریتی تۆماره‌ و فڕێدانی بۆ سه‌ر زه‌وی پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات نییه‌. من ئه‌گه‌ری پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵاتم هه‌یه‌- ئه‌گه‌ری پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات له‌ڕووی مادییه‌وه‌‌، له‌ڕووی جه‌سته‌ییه‌وه‌‌، له‌ڕووی وه‌رزشییه‌وه‌- من ده‌توانم ئه‌م كاره‌ بكه‌م…

ده‌سه‌ڵات بریتییه‌ له‌ یه‌ك په‌یوه‌ندیی له‌نێوان دوو كه‌سدا؛ ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ له‌ جۆری په‌یوه‌ندیگرتن نییه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ناچار بن سوود له‌ كه‌ره‌سته‌كانی په‌یوه‌ندیگرتن وه‌ربگرن.

پرسیار: ته‌نانه‌ت له‌ڕووی ویستیشه‌وه‌، ڕه‌نگه‌ تۆ ئاره‌زووی ئه‌م كاره‌ت هه‌بێت؟

م. فوکۆ: من به‌م كاره‌ [هه‌ڵگرتنی شریتی تۆمار و فڕێدانی بۆ سه‌ر زه‌وی] ده‌سه‌ڵات پیاده‌ ناكه‌م؛ من نامه‌وێت به‌م كاره‌ ده‌سه‌ڵات پیاده‌ بكه‌م. به‌ڵام له‌ به‌رامبه‌ردا، ئه‌گه‌ر ئه‌م شریته‌ هه‌ڵده‌گرم و ده‌یخه‌مه‌‌ سه‌ر زه‌وی بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ وه‌ڕز بكه‌م، یا بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ نه‌توانن ئه‌و شته‌ دووباره‌ بكه‌نه‌وه‌ كه‌ وتوومه‌،‌ یا بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ گوشار بخه‌مه‌ سه‌ر ئێوه‌ كه‌ به‌م شێوازه‌‌ یا به‌و شێوازه‌ ڕه‌فتار بكه‌ن، و ببمه‌ ڕێگری شێوازی ڕه‌فتار و كردار و په‌رچه‌كردارتان، یا بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ بتۆقێنم، واته‌ كاتێك كه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م له‌ ڕێگه‌ی ژماره‌یه‌ك كه‌ره‌سته‌وه‌ كاریگه‌ریی بخه‌مه‌ سه‌ر ڕه‌فتارتان یا كرده‌ به‌سه‌ر ڕه‌فتارتاندا بسه‌پێنم، ئه‌و كاته‌ پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات ئه‌نجام ده‌ده‌م. به‌ ده‌ربڕینێك، ده‌سه‌ڵات بریتییه‌ له‌ یه‌ك په‌یوه‌ندیی له‌نێوان دوو كه‌سدا؛ ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ له‌ جۆری په‌یوه‌ندیگرتن¹⁰نییه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ناچار بن سوود له‌ كه‌ره‌سته‌كانی په‌یوه‌ندیگرتن وه‌ربگرن. ئه‌مه‌ وه‌ك ئه‌و شته‌ نییه‌ كه‌ به‌ ئێوه‌ بڵێم: «ئاو و هه‌وا خۆشه.» یا به‌ ئێوه‌ بڵێم «من له‌ فڵان ڕۆژدا له‌دایك بووم.» من یه‌ك ده‌سه‌ڵات به‌سه‌ر ئێوه‌دا پیاده‌ ده‌كه‌م، من كرده‌ به‌سه‌ر ڕه‌فتاری ئێوه‌دا ده‌سه‌پێنم و كاریگه‌ری ده‌خه‌مه‌ سه‌ر ڕه‌فتارتان، یا هه‌وڵ ده‌ده‌م كاریگه‌ری دابنێم له‌سه‌ر ڕه‌فتارتان. و ده‌مه‌وێت‌ ڕه‌فتاری ئێوه‌ ڕێنمایی بكه‌م و به‌ڕێوه‌ ببه‌م. ساده‌ترین كه‌ره‌سته‌ بۆ ئه‌م كاره‌، به‌ دڵنیاییه‌وه‌، ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ده‌ستتان بگرم و ناچارتان بكه‌م بۆ ئێره‌ یا بۆ ئه‌وێ بڕۆن. ده‌توانم بڵێم كه‌ ئه‌م جۆره‌ كاره به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان‌ پله‌ی سفری ده‌سه‌ڵات؛ و فۆرمی سنوورداری [ده‌سه‌ڵاته‌]. و له‌ ڕاستیدا، له‌ هه‌مان ئه‌م ساته‌دایه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات له‌ ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌وێت و ته‌نها ده‌گۆڕێت بۆ سته‌م و گوشاری جه‌سته‌یی. له‌ لایه‌كی تره‌وه‌، كاتێك كه‌ سوود له‌ ته‌مه‌نم وه‌رده‌گرم، له‌ پێگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیم، له‌ مه‌عریفه‌كانم كه‌ ده‌توانم ده‌رباره‌ی فڵان یا فیسار شت هه‌مبێت، بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ به‌ شێوه‌یه‌ك ڕێنمایی بكه‌م- واته‌ كاتێك كه‌ ئێوه‌ ناچار به‌ هیچ شتێك نه‌كه‌م و به‌ ته‌واوه‌تی ئازاد بتانهێڵمه‌وه‌‌- كه‌واته‌ له‌ هه‌مان ئه‌م ساته‌دایه‌ كه‌ ده‌ست به‌ پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌م. ڕوونه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات وه‌ك یه‌ك توندوتیژیی ناچاركه‌ر پێناسه‌ ناكرێت كه‌ تاكه‌كان سه‌ركوت ده‌كات، تاكه‌كان ناچار ده‌كات كه‌ شتێك بكه‌ن و له‌ هه‌مان كاتدا ده‌بێته‌ ڕێگری ئه‌وه‌ی كه‌ شتێكی تر نه‌كه‌ن؛ به‌ڵكه‌ كاتێك ده‌توانین ده‌سه‌ڵات پێناسه‌ بكه‌ین كه یه‌ك‌ په‌یوه‌ندیی له‌نێوان دوو سوژه‌ی ئازاددا بوونی هه‌یه‌، و له‌م په‌یوه‌ندییه‌دا ناهاوسه‌نگییه‌ك هه‌یه‌‌ به‌ ئه‌ندازه‌یه‌ك كه‌ یه‌كێك ده‌توانێت كاریگه‌ری بخاته‌ سه‌ر ئه‌وی تر، و ئه‌وی تر كاریگه‌ری بخاته‌ سه‌ر یه‌كه‌م، یا ئه‌وی تر ڕێگه‌ به‌ خۆی بدات كه‌ «كاریگه‌ری» په‌سه‌ند بكات. كه‌واته‌، به‌پێی ئه‌م بنه‌مایه‌… بیرم نایەت ده‌ستپێكی پرسیاره‌كه‌ چی بوو. ئاهـ به‌ڵێ، ئایا ده‌سه‌ڵات هه‌میشه‌ سه‌ركوتكه‌ره‌؟ نه‌خێر، ده‌سه‌ڵات هه‌میشه‌ سه‌ركوتكه‌ر نییه‌. به‌ڵام ده‌توانین ژماره‌یه‌ك فۆرم ـی ده‌سه‌ڵات[ له‌به‌رچاو بگرین؛ و له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، شتێكی ڕه‌خساوه‌ كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵات بوونیان هه‌بێت كه‌ كراوه‌ بن.

پرسیار: واته‌ هاوته‌راز؟

م. فوکۆ: هه‌رگیز هاوته‌رازی بوونی نییه‌، چون له‌و ساته‌وه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتێك بوونی هه‌یه‌، ناهاوته‌رازی هه‌یه¹¹. به‌ڵام‌ ده‌توانن سیسته‌می دوولایه‌نه یا قڵپكراوه‌‌¹²ـی ده‌سه‌ڵاتتان هه‌بێت. بۆ نموونه‌، ئه‌و شته‌ له‌به‌رچاو بگرن كه‌ له‌ یه‌ك په‌یوه‌ندیی ئیرۆتیكی¹³دا ڕوو ده‌دات- قسه‌ له‌سه‌ر په‌یوه‌ندیی عاشقانه¹⁴ ناكه‌م؛ و ته‌نها ده‌رباره‌ی په‌یوه‌ندیی ئیرۆتیكی ده‌دوێم. ئێوه‌ باش ده‌زانن كه‌ ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ یه‌ك گه‌مه‌ی ده‌سه‌ڵاته،‌ و له‌م گه‌مه‌یه‌دا توانای جه‌سته‌یی یا هێزی جه‌سته‌یی به‌پێی پێویست گرنگترین توخم نییه‌. با یه‌كێك له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وی تردا له‌به‌رچاو بگرین، ئه‌مه‌ ڕێگه‌یه‌كی دیاریكراوی كاریگه‌ریدانان له‌سه‌ر ڕه‌فتاری ئه‌وی تر و دیاریكردنی ئه‌م ڕه‌فتاره‌یه‌‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌وی تر به‌وردی ئه‌م ڕێگه‌یه‌ به‌كار بخات تا دواتر دروست به‌پێچه‌وانه‌وه‌¹⁵ ڕه‌فتاری ئێوه‌ دیاری بكات. وه‌ك ده‌بینن، لێره‌دا فۆرمی ده‌سه‌ڵاتی‌ ته‌واو ناوچه‌یی و ئه‌ڵبه‌ته‌ قڵپكراوه‌- [مه‌به‌ستم¹⁶] ده‌سه‌ڵاتی سنووردار- بوونی هه‌یه‌. به‌ڵام په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵات به ‌خودی خود فۆرمه‌كانی سه‌ركوتكردن نییه‌. به‌ڵكه‌ ئه‌و شته‌ی كه‌ ڕوو ده‌دات ئه‌مه‌یه‌ كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌كاندا، له‌ زۆربه‌ی كۆمه‌ڵگه‌كاندا و ڕه‌نگه‌ له‌ ]هه‌موو[ كۆمه‌ڵگه‌كاندا، كۆمه‌ڵێك ڕێكخراو بوونیان هه‌یه‌ كه‌ داده‌مه‌زرێنرێن بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵات بچه‌سپێنن یا چه‌قبه‌ستوو بكه‌ن، ]بۆ ئه‌وه‌ی كه[‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵات له‌ یه‌ك دۆخی ناهاوكاتیی كۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری، سیاسی، دامه‌زراوه‌یی و هتددا به‌ سوودی ژماره‌یه‌ك كه‌سی دیاریكراو بپارێزن؛ و ئه‌مه‌ به‌ ته‌واوه‌تی چه‌قبه‌ستووبوونی دۆخی لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌. و ئه‌مه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌‌ كه‌ له‌ مانای وردی وشه‌دا ناوی ده‌نێم «ده‌سه‌ڵات». له‌ ڕاستیدا، ئه‌مه‌ یه‌ك جۆری تایبه‌تی په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی به‌دامه‌زراوه‌ییكراو، چه‌سپێنراو و نه‌جووڵاوه‌، به‌ سوودی ژماره‌یه‌ك كه‌س و به‌ زیانی ئه‌وانی تر.

پرسیار: و به‌ڵام هه‌ردووكیان قوربانیی ئه‌م په‌یوه‌ندییانه‌ن؟

م. فوکۆ: ئاهـ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك!! ئه‌گه‌ر به‌و كه‌سانه‌ بڵێین قوربانی كه‌ ده‌سه‌ڵات پیاده‌ ده‌كه‌ن، ئه‌وا ئه‌م وته‌یه‌ له ‌ڕاده‌به‌ده‌ر ڕووكه‌شه‌. ئه‌ڵبه‌ته‌ ڕوو ده‌دات كه‌ ئه‌م كه‌سانه‌ له‌ ڕاستیدا ده‌كه‌ونه‌ داوه‌وه‌، داوی پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات. به‌ڵام وه‌ك ئه‌وانی تر زۆر قوربانی نین. حه‌ز ده‌كه‌یت بۆ خۆت هه‌وڵ بده‌… ئه‌وكات ده‌یبینیت (پێكه‌نین).

له‌ ڕاستیدا به‌دبه‌ختیی-یا خۆشبه‌ختیی- ماركس ئه‌مه‌ بووه‌ كه‌ دۆكترینه‌كه‌ی هه‌میشه‌ له‌لایه‌ن ڕێكخراوه‌ سیاسییه‌كانه‌وه‌ به‌لاڕێدا براوه‌.

پرسیار: ماركسیسته‌كان چۆن ده‌توانن ڕه‌خنه‌ی تۆ بكه‌ن؟ تۆ، به‌ دڵنیاییه‌وه،‌ ئۆرتۆدۆكس نیت، به‌ڵام وا ده‌رده‌كه‌وێت له‌گه‌ڵ بابه‌تی ماركسیسته‌كاندا له‌ یه‌ك هێڵدا جێ ده‌گریت.

م. فوکۆ: له‌ یه‌ك هێڵدا جێ ده‌گرم؟ نازانم. من نازانم ماركسیزم چییه‌. له‌ ڕاستیدا پێم وانییه‌ كه‌ ئه‌م جۆره‌ شته‌ بوونی هه‌بێت، وه‌ك شتێكی ده‌رهه‌ست، نه‌ له‌ خۆیدا و نه‌ بۆ خۆی. له‌ ڕاستیدا به‌دبه‌ختیی-یا خۆشبه‌ختیی- ماركس ئه‌مه‌ بووه‌ كه‌ دۆكترینه‌كه‌ی هه‌میشه‌ له‌لایه‌ن ڕێكخراوه‌ سیاسییه‌كانه‌وه‌ به‌لاڕێدا براوه‌. و له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، ئه‌م دۆكترینه‌ تاكه‌ تیۆریی مێژوویی و به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ فه‌لسه‌فییه‌ كه‌ به‌رده‌وامییه‌كه‌ی به‌ درێژایی یه‌ك سه‌ده‌ی دوایی هه‌میشه‌ گرێ دراوه‌ به‌ بوونی ڕێكخراوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی-سیاسییه‌ ئێجگار به‌هێز و ئێجگار جه‌نگخوازه‌كانه‌وه‌- ته‌نانه‌ت گرێ دراوه‌ به‌ ده‌زگاكانی ده‌وڵه‌ت¹⁷ـه‌وه‌‌ له‌ یه‌كێتیی سۆڤییه‌ت. به‌م شێوه‌یه‌، كاتێك كه‌ كه‌سێك له‌گه‌ڵ مندا ده‌رباره‌ی ماركسیزم قسه‌ ده‌كات، من ده‌ڵێم: كام ماركسیزم؟ ماركسیزمێك كه‌ له‌ كۆماری دیموكراتیكی ئه‌ڵمانیادا وه‌ك وانه‌ ده‌یڵێنه‌وه‌، یا ماركسیزم-لینینیزم؟ ئایا مه‌به‌ست له‌و پێڕه‌ چه‌مكه‌ ناڕوون، دووڕه‌گ و شێواوانه‌یه‌ كه‌ كه‌سێكی وه‌ك جۆرج مارشه‌¹⁸به‌كاریان ده‌هێنێت؟ یا مه‌به‌ست له‌ پره‌نسیپی ئه‌و دۆكترینه‌یه‌ كه‌ بۆ هه‌ندێك له‌ مێژوونووسه‌‌ ئینگلیزییه‌كان وه‌ك پنتی گه‌ڕانه‌وه‌ به‌كار ده‌خرێت؟ دواجار، پێت ده‌ڵێم‌ كه‌ من بۆ خۆم نازانم ماركسیزم چییه‌. هه‌وڵ ده‌ده‌م له‌گه‌ڵ ئۆبژه‌كانی شیكاركردنم ده‌ستوپه‌نجه‌ نه‌رم بكه‌م، و كاتێك كه‌ چه‌مكێك له‌ فیكری ماركس یا له‌ فیكری ماركسیستێكدا بوونی هه‌یه‌، چه‌مكێك كه‌ وا ده‌رده‌كه‌وێت گونجاو و به‌سووده، من ئه‌م چه‌مكه‌ به‌كار ده‌هێنم‌. به‌ڵام ئه‌مه‌ به‌ ته‌واوه‌تی بۆ من هه‌موو شتێكه‌. و من هه‌رگیز نه‌مویستووه‌ و هه‌میشه‌ ئه‌مه‌م ڕه‌ت كردووه‌ته‌وه‌ كه‌‌ هاوده‌قبوون یا ناهاوده‌قبوون له‌گه‌ڵ ماركسیزم وه‌ك پێوه‌رێكی جیاواز دابنرێت بۆ په‌سه‌ندكردن یا ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌و شته‌ی كه‌ ده‌یڵێم. هه‌رگیز بۆم گرنگ نییه‌، هه‌رگیز. هه‌روه‌ها كاتێك كه‌ ماركسیسته‌كان ژماره‌یه‌ك شتی دیاریكراو ڕه‌ت ده‌كه‌نه‌وه، شتگه‌لێك‌ كه‌ من به‌ ته‌واوه‌تی ئه‌و شتانه‌ ده‌ناسم چون ئه‌م شتانه‌م لای ماركس دۆزیوه‌ته‌وه‌ […¹⁹]، كاتێك كه‌ ماركسیسته‌كان ده‌رباره‌ی چه‌ند خاڵێك ڕه‌خنه‌ له‌ من ده‌گرن كه‌ من به‌وردی زۆرترین نزیكیم له‌گه‌ڵ ئه‌و شته‌دا هه‌یه‌ كه‌ ماركس وتوویه‌تی، ده‌كه‌ومه‌ پێكه‌نین، جارێكی تر باوه‌ڕ به‌وه‌ ده‌كه‌م كه‌ ده‌بێت ماركسیسته‌كان له‌ ڕیزی یه‌كه‌می ئه‌و كه‌سانه‌دا جێ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ماركس ناناسن‌. هه‌ر ئه‌مه‌ و به‌س. به‌ تایبه‌ت خه‌باتگێڕه‌ ته‌واوعه‌یاره‌ سیاسییه‌كان، به‌ دڵنیاییه‌وه،‌ هه‌رگیز به‌ شێوه‌یه‌كی شه‌رافه‌تمه‌ندانه‌، ڕاستگۆیانه‌، باوه‌ڕپێكراو و درووست ئه‌و شته‌ پێشكه‌ش ناكه‌ن كه‌ هه‌رگیز نه‌گوتراوه‌، ئه‌مانه‌ شتگه‌لێك ده‌خه‌نه‌ پاڵم كه‌ هه‌رگیز نه‌موتووه‌ و كۆمه‌ڵێك زیاده‌ڕه‌وی ده‌كه‌ن و هتد، نازانم بۆچی ده‌بێت من بچمه‌ نێو ئه‌م مشتومڕانه‌وه‌.

پرسیار: ئایا پێت وایه‌ كه‌ یه‌ك ئایدیای سیسته‌مه‌كانی ده‌سه‌ڵات هه‌یه‌ كه‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردن²⁰ یا حوكمڕانی و ڕێكخستنی مرۆڤه‌كان فۆرمی سه‌ركوتكه‌ری ده‌سه‌ڵات نه‌بێت؟

م. فوکۆ: ده‌زانن پێشكه‌شكردنی پڕۆگرامێك بۆ ده‌سه‌ڵات ته‌نها ده‌شێت سێ فۆرمی هه‌بێت. له‌ لایه‌كه‌وه‌: چۆن ده‌توانرێت به‌ باشترین فۆرمی ڕه‌خساو، واته‌ كاراترین فۆرمی ڕه‌خساو، ده‌سه‌ڵات پیاده‌ بكرێت، و ئه‌مه‌ واته‌ به‌گشتی چۆن ده‌توانرێت پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات به‌هێز و ڕه‌گداكوتراو بكرێت؟ له‌ لایه‌كی تره‌وه‌، یه‌ك دۆخی پێچه‌وانه‌: چۆن ده‌توانرێت ده‌سه‌ڵات قڵپ بكرێته‌وه‌، ده‌توانرێت هێرش بكرێته‌ سه‌ر چ پنتێك تاوه‌كو‌و فڵان یا فیسار په‌یوه‌ندییه چه‌سپاوه‌كانی ده‌سه‌ڵات بخرێنه‌ ژێر پرسیاره‌وه‌؟ و سێیه‌م، یه‌ك دۆخی نێوانی: چۆن ده‌توانرێت په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵات به‌ كه‌مترین خه‌ساری شیاو سنووردار بكرێن، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ ئه‌م په‌یوه‌ندییانه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا پێك بهێنرێن و پاشان دابخرێن؟

باشه‌، دۆخی یه‌كه‌م- پێشكه‌شكردنی پڕۆگرامێك بۆ پیاده‌كردنی باشتری ده‌سه‌ڵات- بۆ من سه‌رنجڕاكێش نییه‌. دووه‌مین دۆخ به‌ سه‌رنجڕاكێش ده‌كه‌وێته‌ به‌رچاوم، به‌ڵام ده‌بێت له‌ بنچینه‌دا به‌پێی ئامانجه‌كانی، واته‌ به‌پێی ململانێ به‌رهه‌سته‌كان كه‌ ده‌بێت سه‌رپێ بخرێن له‌به‌رچاو بگیرێت. و ئه‌مه‌ به‌وردی پێویستی به‌وه‌یه‌ كه‌ تیۆرییه‌كی له‌پێشتر²¹دروست نه‌كه‌ین. ده‌رباره‌ی دۆخی‌ نێوانی- هه‌لومه‌رجه‌ په‌سه‌ندكراوه‌كانی ده‌سه‌ڵات كامه‌یه‌؟ من ده‌ڵێم ئه‌م هه‌لومه‌رجه‌ په‌سه‌ندكراوانه‌ی پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات ناتوانرێت وه‌ك یه‌ك پرسی له‌پێشتر پێناسه‌ بكرێت؛ ئه‌م هه‌لومه‌رجانه‌ جگه‌ له‌ ئه‌نجامی په‌یوه‌ندییه‌كانی هێز له یه‌ك‌‌ كۆمه‌ڵگه‌دا هیچ نین. و له‌ هه‌ندێك دۆخدا، ڕوو ده‌دات كه ناهاوسه‌نگییه‌كی دیاریكراو له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵاتدا له‌لایه‌ن قوربانییه‌كانییه‌وه‌ به‌رگه‌ ده‌گیرێت، واته‌ كه‌سانێك كه‌ بۆ ماوه‌یه‌كی دیاریكراو له‌ ناهه‌موارترین دۆخدا ژیان به‌سه‌ر ده‌به‌ن. ئه‌وكات ده‌ڵێین ئه‌م دۆخه‌ هه‌مان دۆخی په‌سه‌ندكراوه‌‌! پاشان زۆر خێرا، و له‌ ڕاستیدا هه‌میشه‌ هه‌ندێك جار پاش چه‌ند مانگێك و له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێكدار پاش چه‌ند ساڵێك یا چه‌ند سه‌ده‌یه‌ك، تێده‌گه‌ین كه‌ خه‌ڵكی به‌ره‌نگاری ده‌كه‌ن، و ئه‌م سنووره‌ نێوانییه‌ ئیتر كار ناكات. به‌م پێیه‌، نابێت ڕێكارنامه‌ و یه‌ك فۆرمیوله‌ی كاربڕ بۆ پیاده‌كردنی دڵخوازی ده‌سه‌ڵات پێشكه‌ش بكه‌ین.

پرسیار: مه‌به‌ستت ئه‌مه‌یه‌ كه‌ شتێك له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان مرۆڤه‌كاندا ده‌بێته‌ چه‌قبه‌ستوو و پاش ماوه‌یه‌ك ده‌بێته‌ شتێكی به‌رگه‌نه‌گیراو²²؟

م. فوکۆ: به‌ڵێ، و سه‌ره‌نجام هه‌ندێك جار ده‌ستبه‌جێ ده‌بێته‌ ئه‌م جۆره‌ شته‌. ده‌سه‌ڵات و په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵات، به‌و جۆره‌ی كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دیاریكراودا بوونیان هه‌یه،‌ ته‌نها چه‌سپاندنی په‌یوه‌ندییه‌كانی هێزه.‌ و هیچ هۆكارێك بوونی نییه‌ كه‌ بتوانرێت و ده‌بێت ئه‌م چه‌سپاندنه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی هێز وه‌ك تیۆرییه‌كی ئایدیاڵی په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵات له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دیاریكراودا فۆرمیوله‌ بكه‌ین. به‌ یه‌ك مانا من نه‌ یه‌ك بونیادگه‌رام نه یه‌ك‌ زمانناس نه‌ چی و چی، له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، ئه‌مه‌ بڕێك وه‌ك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ یه‌ك ڕێزمانناس بڵێت: «باشه‌، زمان ده‌بێت به‌م چه‌شنه‌ بێت، زمانی ئینگلیزی یا فه‌ڕه‌نسی ده‌بێت به‌م چه‌شنه‌ قسه‌ی پێ بكرێت.» به‌ڵام نه‌خێر! ده‌توانرێت بگوترێت كه‌ له‌ ساتێكی دیاریكراودا، چۆن به‌ یه‌ك زمان قسه‌ ده‌كه‌ین، چ شتێك ده‌رككراو²³ـه‌ و چ شتێك په‌سه‌ندنه‌كراو و ده‌ركنه‌كراو²⁴ـه‌‌. و به‌تایبه‌ت ئه‌مه‌ هه‌موو ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ ده‌توانم ده‌رباره‌ی زمان بیڵێم. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، ئه‌م وته‌یه‌ به‌و مانایه‌ نییه‌ كه‌ ئه‌م جۆره‌ كاركردنه‌‌ له‌سه‌ر زمان ڕێگه‌ به‌ هیچ داهێنانێك نادات.

پرسیار: قسه‌كردن له‌ چێوه‌یه‌كی ئه‌رێنیدا ڕه‌ت ده‌كه‌یته‌وه‌، مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ بۆ ساتی ئێستا بێت.

م. فوکۆ: كاتێك كه‌ ده‌سه‌ڵاتمان وه‌ك كۆمه‌ڵه‌یه‌كی په‌یوه‌ندییه‌كان ده‌رك كرد، واته‌ وه‌ك یه‌ك كۆمه‌ڵه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی هێزه‌، ئیتر ناتوانین پێناسه‌یه‌كی پڕۆگرام ئاسای دۆخی خوازراوی هێزه‌كان پێشكه‌ش بكه‌ین؛ یا ته‌نها له‌ حاڵه‌تێكدا ده‌توانین ئه‌م كاره‌ بكه‌ین كه‌ بڵێین: «ئاره‌زوو ده‌كه‌م كه‌، بۆ نموونه،‌ نه‌ژادی سپی و ئاریایی و پاك ده‌سه‌ڵات به‌ ده‌سته‌وه‌ بگرێت و [ده‌سه‌ڵات] پیاده‌ بكات.» یا بڵێین: «ده‌مه‌وێت پرۆلیتاریا ده‌سه‌ڵات پیاده‌ بكات و ده‌مه‌وێت ده‌سه‌ڵات به‌ شێوه‌یه‌كی كامڵ پیاده‌ بكات […].» كه‌واته‌، له‌م ساته‌ به‌دواوه‌ ئه‌مه‌ یه‌ك دراوه‌: پڕۆگرامێك بۆ پێكهێنانی ده‌سه‌ڵات.

پرسیار: ئایا ئه‌مه‌ ڕه‌هه‌ندی ناوه‌كی و جه‌وهه‌ریی بوونـ²⁵ی مرۆڤه‌كانه‌ كه‌ ڕێكخستنیان یه‌ك فۆرمی سه‌ركوتكارانه‌ی ده‌سه‌ڵاتی لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌؟

م. فوکۆ: به‌ڵێ؛ به‌ دڵنیاییه‌وه‌. له‌و ساته‌وه‌ كه‌ تاكه‌كان خۆیان له‌ سیسته‌می په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵاتدا ده‌بیننه‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ی كه‌ ده‌توانن كاریگه‌ری بخه‌نه‌ سه‌ر یه‌كتر یا كرده‌ به‌سه‌ر یه‌كتردا بسه‌پێنن وڕه‌فتاری ئه‌وانی تر ڕێنمایی بكه‌ن، ئیتر ڕه‌فتاری ئه‌وانی تر به‌ ته‌واوه‌تی ئازاد نییه‌. له‌ ئاكامدا، به‌پێی ده‌ستپێكه‌كانی لێبوردن²⁶، به‌پێی كۆمه‌ڵه‌یه‌كی كامڵی گۆڕاوه‌كان، ئه‌م جۆره‌ دۆخه‌ كه‌م تا زۆر په‌سه‌ندكراوه‌، كه‌م تا زۆر ڕه‌تكراوه‌یه‌، به‌ڵام هه‌رگیز به‌ ته‌واوه‌تی په‌سه‌ند ناكرێت. و هه‌میشه‌ كۆمه‌ڵێك نافه‌رمانی یا سه‌ركێشی²⁷بوونی هه‌یه‌، هه‌میشه‌ مرۆڤگه‌لێك هه‌ن كه‌ نایانه‌وێت په‌سه‌ند بكه‌ن، هه‌میشه‌ پنتگه‌لێك هه‌یه‌ كه‌ مرۆڤه‌كان تێیدا شۆڕش ده‌كه‌ن و به‌ره‌نگاری ده‌كه‌ن.

پرسیار: ئایا نابێت ویستی ئاگایانه‌ و ویستی نائاگایانه²⁸له‌ یه‌كتر جیا بكه‌ینه‌وه‌؟ ده‌توانم بڕیار بده‌م كه‌ گوێڕایه‌ڵی له‌ ده‌سه‌ڵاتێك بكه‌م و په‌سه‌ندی بكه‌م: له‌م حاڵه‌ته‌دا ده‌توانین قسه‌ له‌سه‌ر باڵاده‌ستی بكه‌ین؟ هه‌روه‌ها ده‌توانم به‌ خۆم بڵێم: «ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌م جۆره‌ بڕیاره‌ت نه‌دا، ئه‌م بڕیاره‌ بۆ تۆ باشه‌، و تۆ له‌ ڕاستیدا، ده‌ته‌وێت ئه‌م بڕیاره‌ بده‌یت و من ئه‌مه‌ ده‌زانم.» له‌ چ حاڵه‌تێكدا ده‌توانین قسه‌ له‌سه‌ر باڵاده‌ستی بكه‌ین؟

م. فوکۆ: باشه‌، نازانم یه‌ك ویستی نائاگا‌ چییه‌. سوژه‌ی ویست ئه‌و شته‌ی ده‌وێت كه‌ ده‌یه‌وێت، و له‌و ساته‌وه‌ كه‌ ئه‌م دووپارچه‌ییه‌ ده‌به‌یته‌ ناو سوژه‌وه‌ كه: «تۆ نازانیت كه‌ چ شتێكت ده‌وێت؛ و من به‌ تۆ ده‌ڵێم كه‌ چ شتێكت ده‌وێت»، ڕوونه‌ كه‌ ئه‌مه‌ یه‌كێكه‌ له‌ ڕێگه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات.

پرسیار: به‌ڵام له‌ حاڵه‌تێكدا كه‌ تاكه‌كان ئه‌وه‌ په‌سه‌ند بكه‌ن كه‌ ده‌سه‌ڵاتێك به‌سه‌ر ئه‌واندا پیاده‌ ده‌كرێت، ئایا ده‌توانین قسه‌ له‌سه‌ر باڵاده‌ستی بكه‌ین؟

م. فوکۆ: باشه‌ به‌ڵێ، ئێوه‌ په‌سه‌ندی ده‌كه‌ن كه‌ له‌ژێر باڵاده‌ستیدا بن، هه‌ر ئه‌مه‌ و به‌س.

پرسیار: به‌ڵام بۆ تاكه‌كان ئه‌مه‌ یه‌ك باڵاده‌ستی نییه‌؟

م. فوکۆ: بۆچی، ئه‌وان ئه‌وه‌ قه‌بووڵ ده‌كه‌ن كه‌ به‌ڕێوه‌ ببردرێن یا حوكمڕانیان به‌سه‌ردا بكرێت، قه‌بووڵی ده‌كه‌ن كه‌ ڕێنمایی بكرێن.

ده‌سه‌ڵات یه‌ك په‌یوه‌ندییه‌؛ په‌یوه‌ندییه‌ك كه‌ له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ ڕه‌فتاری ئه‌وانی تر ڕێنمایی ده‌كه‌ین

پرسیار: پرسیارێكی به‌رهه‌ست: بۆ گرفتی ئه‌نجامدانی تاوان چ ڕێگه‌چاره‌یه‌ك پێشنیار ده‌كه‌یت؟ یا نموونه‌یه‌كی جیاوازتر كه‌ پڕۆفیسۆر درایفۆس بۆ منی هێنایه‌وه‌: درایفۆس به‌ منی وت كه‌ منداڵه‌كه‌ی ویستوویه‌تی له‌سه‌ر دیوار بنووسێت. و به‌ باوه‌ڕی تۆ، ڕێگریكردن له‌م كاره‌ كرده‌یه‌كی سه‌ركوتكارانه‌یه‌. ئایا ده‌بێت ڕێگه‌ی بده‌ین یا ده‌بێت بڵێین «ئیتر به‌سه‌!»؟

م. فوکۆ: نه‌خێر، من ده‌رباره‌ی ئه‌مه‌ی كه‌ منداڵه‌كه‌ی ویستوویه‌تی له‌سه‌ر دیوار بنووسێت به‌ پڕۆفیسۆر درایفۆسم نه‌وت كه‌ ڕێگریكردن له‌م كاره‌ سه‌ركوتكردنه‌ […] له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ من هاوسه‌رگیریم نه‌كردووه‌ یا باوكی خێزان نیم، خۆم به‌دوور ده‌گرم له‌ وتنی ئه‌م جۆره‌ شتانه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌و ئایدیایه‌ی ده‌سه‌ڵاتم خوڵقاندووه‌ كه‌ زۆربه‌ی كات ده‌یخه‌نه‌ پاڵ من، ئه‌م ئایدیایه‌ی كه‌ ده‌سه‌ڵات شتێكی تۆقێنه‌ر و سه‌ركوتكه‌ره،‌ و به‌ كورتی، شتێكی تۆقێنه‌ر و ترسناكه‌‌ كه‌ كاركرده‌كه‌ی سه‌ركوتكردنی تاكه‌، ڕوونه‌‌ كه‌ ڕێگریكردن له‌ منداڵ به‌وه‌ی كه‌ شتێك له‌سه‌ر دیوار بنووسێت جۆرێك سته‌می به‌رگه‌نه‌گیراو²⁹بێت. به‌ڵام ئه‌مه‌ ئه‌و شته‌ نییه‌ كه‌ من ده‌یڵێم. من ده‌ڵێم كه‌ ده‌سه‌ڵات یه‌ك په‌یوه‌ندییه‌؛ په‌یوه‌ندییه‌ك كه‌ له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ ڕه‌فتاری ئه‌وانی تر ڕێنمایی ده‌كه‌ین. و هیچ هۆكارێك بوونی نییه‌ كه‌ ئه‌م ڕێنماییه‌، [واته] شێوازی ڕێنماییكردنی ڕه‌فتاری ئه‌وانی تر، دواجار كۆمه‌ڵێك كاریگه‌ریی ئه‌رێنی، به‌هادار و سه‌رنجڕاكێشی نه‌بێت. ئه‌گه‌ر منداڵێكم هه‌بووایه،‌ به‌ڵێنم به‌ ئێوه‌ ده‌دا كه‌ له‌سه‌ر دیوار نه‌نووسێت- ئه‌گه‌ر ئه‌م كاره‌ی بكردایه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی ویستی من‌ ده‌بوو.

پرسیار: شتێكی گرفتسازه‌… كه‌واته‌ ده‌بێت هه‌میشه‌ توێژینه‌وه‌ بكه‌ین، هه‌میشه‌ پرسیار بكه‌ین.

م. فوکۆ: به‌ڵێ، به‌ڵێ! به‌ ته‌واوه‌تی به‌م جۆره‌یه‌ كه‌ تۆ ده‌یڵێیت: پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات هه‌رگیز شتێكی ڕوون و به‌ڵگەنه‌ویست نییه‌. به‌م جۆره‌ نییه‌ كه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌‌ ئێوه‌ باوكن مافتان هه‌یه‌ كه‌ له‌ منداڵه‌كه‌تان بده‌ن. به‌ ده‌ربڕینێك، كاتێك كه‌ كاریگه‌ری ده‌خه‌نه‌ سه‌ر ڕه‌فتاری منداڵه‌كه‌تان- ته‌نانه‌ت زۆربه‌ی كات به‌ ته‌مبێ نه‌كردنی منداڵه‌كه‌تان كه‌ ئه‌مه‌ش یه‌ك شێوازی كاریگه‌ریدانانه‌ له‌سه‌ر ڕه‌فتاری ئه‌و- ئێوه‌ ده‌چنه‌ ناو سیسته‌مێكی په‌یوه‌ندییه‌ زۆر ئاڵۆزه‌كانه‌وه‌ كه‌ له‌ ڕاستیدا پێویستی به‌ تێڕامانی له‌كۆتابه‌ده‌ره‌‌. و كاتێك كه‌ ئه‌و سه‌رنج و وردبینییه‌ له‌به‌رچاو ده‌گرین كه‌ له‌ توێژینه‌وه‌ی سیسته‌مه‌ نیشانه‌ناسییه‌كان³⁰ـی كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان به‌كاری ده‌هێنین تا ببینین كه‌ به‌ها ده‌لاله‌تگه‌ره‌كان³¹ده‌رباره‌ی ژماره‌یه‌ك پرس چییه‌، ده‌توانین بڵێین كه‌ لێره‌دا سیسته‌مه‌كانی پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵاتمان تا ڕاده‌یه‌ك پشتگوێ خستووه،‌ چون ڕه‌نگه‌ سه‌رنجی پێویستمان له‌ پاشهاته‌ ئاڵۆزه‌كانی كۆمه‌ڵێك ڕایه‌ڵ و یه‌كبه‌دوایه‌كهاتن نه‌دابێت كه‌ به‌پێی ئه‌م بنه‌مایه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنرێن.

پرسیار: بابه‌تی تۆ به‌ به‌رده‌وامی له‌ تیۆرسازی³²هه‌ڵدێت؛ و بابه‌ت شتێكه‌ كه‌ ده‌بێت له‌ هه‌ر ساتێكدا سه‌رله‌نوێ بینای بكه‌ینه‌وه‌.

م. فوکۆ: به‌ڵێ، بابه‌ت شتێكه‌ كه‌ له‌ هه‌ر ساتێكدا ده‌بێت دووباره‌ و دووباره‌ بینای بكه‌ینه‌وه‌. بابه‌ت یه‌ك كرداری تیۆرتیكییە؛ بابه‌تیه‌ك ڕێگه‌ی تیۆرسازیی كرداره‌ نه‌ك یه‌ك تیۆری. پێم وایه‌ كاتێك كه‌ به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌‌كان په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵات شیكار ده‌كه‌ین، كه‌ هه‌نووكه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م ئه‌م جۆره‌ كاره‌ بكه‌م، ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌یڵێم لێكدژی نییه‌.

پرسیار: بابه‌تی تۆ زۆر جیاوازه‌ له‌و شته‌ی كه‌ وێنام ده‌كرد…

م. فوکۆ: هه‌ندێك جار، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ بابه‌ته‌كه‌م به‌ ئه‌ندازه‌ی پێویست ڕوون نییه‌، خه‌ڵكی له‌ من یه‌ك جۆر ئه‌نارشیستی ڕادیكاڵ دروست ده‌كه‌ن كه‌ جۆرێك نه‌فره‌تی ڕه‌ها و چی و چی له‌ ده‌سه‌ڵات هه‌یه‌. نه‌خێر! من هه‌وڵ ده‌ده‌م هه‌ڵسه‌نگێنراوترین و بیرلێكراوه‌ترین ڕێكاری ڕه‌خساو ده‌رباره‌ی ئه‌م دیارده‌ له ‌ڕاده‌به‌ده‌ر گرنگ و دژواره‌‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا به‌كار بهێنم، واته‌ دیارده‌ی پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات؛ هه‌ڵسه‌نگێنراو له‌ ڕوانگه‌ی شیكاركردنه‌وه‌، واته‌ له‌ ڕاستیدا، له‌ ڕوانگه‌ی پێشگریمانه³³ڕه‌خساوه‌كانه‌وه‌، پێشگریمانه‌گه‌لێك كه‌ له‌ هه‌مان كاتدا تیۆرتیكی و ئه‌خلاقی³⁴ن: [ده‌بێت بزانین كه‌] گرفت چییه‌. به‌ڵام توێژینه‌وه‌، خوێندنه‌وه‌ و به‌ پرسیاركردنی په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵات به‌ زۆرترین وه‌سوه‌سه‌ و به‌ زۆرترین وردبینیی ڕه‌خساوه‌وه‌، و له‌ هه‌ر پانتاییه‌كدا كه‌ تێیدا كه‌ ئه‌م په‌یوه‌ندییانه‌ی ده‌سه‌ڵات پیاده‌ ده‌كرێن، به‌ مانای پێكهێنانی جۆرێك ئوستووره‌ناسیی ده‌سه‌ڵات³⁵نییه‌، به‌ مانای پێكهێنانی بۆ نموونه‌ كتێبی موكاشه‌فه³⁶نییه‌‌.

پرسیار: ئایا له‌ كاری تۆدا تێگه‌گه‌لێكی ئه‌رێنی هه‌ن ده‌رباره‌ی ئه‌مه‌ی كه‌ چه‌مكی چاكه‌ چییه‌؟ له‌ كرداردا، چ توخمگه‌لێكی ئه‌خلاقی له‌ كاری تۆدا هه‌یه‌ بۆ ڕێنماییكردنی ڕه‌فتاری ئه‌وانی تر؟یا به‌ كورتی، ئه‌و پره‌نسیپانه‌ چین كه‌ كرده‌ی تۆ به‌ ئاڕاسته‌ی ئه‌وانی تر ڕێنوێنی ده‌كات؟

م. فوکۆ: پێشتر به‌ ئێوه‌م وت: ڕه‌تكردنه‌وه‌، كونجكاوی و داهێنان.

پرسیار: ئایا ئه‌مانه‌ هه‌موویان نه‌رێنی نین‌؟

م. فوکۆ: به‌ڵام ئێوه‌ باش ده‌زانن كه‌ تاكه‌ ئه‌خلاق³⁷ێك كه‌ مرۆڤ بتوانێت ده‌رباره‌ی پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات هه‌یبێت، ئازادیی ئه‌وانی تره‌. كه‌واته‌،من ئه‌وانی تر ناچار ناكه‌م، و به‌ ئه‌وانیتر ناڵێم: «به‌م شێوازه‌‌ عیشق ببه‌خشن! با منداڵتان هه‌بێت! كار بكه‌ن!»

پرسیار: دانی پێدا ده‌نێم كه‌ به‌بێ ئاڕاسته‌ وه‌رگرتن، خۆم كه‌مێك سه‌رلێشێواو ده‌بینم، چون ده‌روازه‌گه‌لێكی زۆر یا كۆمه‌ڵێكی كراوه‌یی بوونیان هه‌یه‌…

م. فوکۆ: به‌ڵام گوێ بگرن، گوێ بگرن… چه‌نده‌ دژواره‌! من یه‌ك په‌یامبه‌ر نیم؛ من یه‌ك به‌رنامه‌ڕێژ یا پڕۆگرامساز نیم؛ من نامه‌وێت‌ به‌ خه‌ڵكی بڵێم كه‌ پێویسته‌ چ كارێك بكه‌ن؛ و بڕیار نییه‌ به‌ خه‌ڵكی بڵێم: «ئه‌مه‌ چاكه‌ بۆ ئێوه‌؛ ئه‌مه‌ خراپه‌ بۆ ئێوه‌!» من هه‌وڵ ده‌ده‌م یه‌ك دۆخی واقیعی شیكار بكه‌م كه‌ ده‌شێت خاوه‌نی چه‌ندین گرێی جۆراوجۆر بێت یا دۆخێك له‌ هه‌موو ئاڵۆزییه‌كانیدا، و كاركرد و ئه‌ركی ئه‌م شیكاركردنه‌ ڕه‌خساندنی هه‌م ڕه‌تكردنه‌وه‌ هه‌م كونجكاوی هه‌م داهێنانه‌. كه‌واته‌ […]. پێویست ناكات كه‌ من به‌ خه‌ڵكی بڵێم: «فڵانه‌ شت بۆ ئێوه‌ باشه‌.»

پرسیار: و ده‌رباره‌ی ژیانی كه‌سیی خۆت چی؟

م. فوکۆ: ئه‌م كاری شیكاركردنه‌ سه‌رنج له‌ هیچ كه‌سێك نادات. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، پێم وایه‌ كه‌ له‌ چه‌قی ئه‌م كاره‌دا یه‌ك به‌دتێگه‌یشتن ده‌رباره‌ی كاركردی فه‌لسه‌فه،‌ كاركردی ڕۆشنبیر و كاركردی مه‌عریفه‌ بوونی هه‌یه‌: وه‌ك بڵێی كه‌ یا له‌ ئه‌ستۆی فه‌لسه‌فه‌دایه‌ یا ڕۆشنبیر یا مه‌عریفه‌ت به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی كه‌ به‌ ئێمه‌ بڵێت چ شتێك چاكه‌. نه‌خێر، نه‌خێر، نه‌خێر! به‌م جۆره‌ نییه‌. ئه‌مه‌ ڕۆڵی فه‌لسه‌فه‌، ڕۆشنبیر و مه‌عریفه‌ نییه‌. فه‌لسه‌فه‌ و ڕۆشنبیر و مه‌عریفه ‌ته‌نها زیاد له‌ ئه‌ندازه‌ حه‌زیان له‌ گێڕانی ئه‌م ڕۆڵه‌یه‌. دوو هه‌زار ساڵه‌ ئه‌مانه‌ پێمان ده‌ڵێن كه‌ چ شتێك چاكه‌، له‌گه‌ڵ پاشهاتگه‌لێكی كاره‌ساتباردا كه‌ ئه‌م وتانه‌ له‌گه‌ڵ خۆیاندا ده‌یهێنن. كه‌واته،‌ ئاگادارن كه‌ یه‌ك گه‌مه‌ بوونی هه‌یه‌ كه‌ ترسناكه‌، یه‌ك داو كه‌ ڕۆشنبیران […] حه‌زیان له‌وه‌یه‌ كه‌ بڵێن چ شتێك چاكه‌‌، و خه‌ڵكی ته‌نها خوازیاری یه‌ك شتن، ئه‌مه‌ی كه‌ به‌ ئه‌وان بگوترێت چ شتێك چاكه،‌ نه‌ك ئه‌مه‌ی كه‌ پێیان بگوترێت ده‌ست بكه‌ن به‌ هاوار كردن: «چه‌نده‌ خراپه‌!» باشه‌، با ئیتر ئه‌م گه‌مه‌یه‌ بگۆڕین! و با بیر بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئیتر بڕیار نییه‌ ڕۆشنبیران بڵێن كه‌ چ شتێك چاكه‌‌. ئه‌م كاره‌ له‌ ئه‌ستۆی خودی خه‌ڵكییه‌ كه‌ به‌ به‌كارهێنانی داوه‌رییه‌كانیان له‌ ئاست شیكارییه‌ پێشنیاركراوه‌كان ده‌رباره‌ی واقیعییه‌ته‌كان، كار بكه‌ن یا به‌ چه‌شنێكی خودبزواو ڕه‌فتار بكه‌ن، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ خودی خۆیان ئه‌و شته‌ پێناسه‌ بكه‌ن كه‌ بۆ ئه‌وان باشه. […]

چاكه‌ چییه‌؟‌ شتێكه‌ كه‌ داده‌هێنرێت. چاكه‌ له‌ ئاسمانێكی سه‌رمه‌دی و ده‌ره‌كاتدا بوونی نییه‌، له‌گه‌ڵ كه‌سانێك كه‌ وه‌ك بڵێی به‌ختزانانی چاكه‌ن و ده‌توانن بڵێن كه‌ به‌خت و به‌خته‌وه‌ری كامه‌یه‌. چاكه‌ پێناسه‌ ده‌كرێت، چاكه‌ به‌كار ده‌خرێت، چاكه‌ داده‌هێنرێت. به‌ڵام ئه‌مه‌ كارێكه‌ نه‌ك ته‌نها له‌ ئه‌ستۆی یه‌ك كه‌س، [به‌ڵكه] كارێكه‌ ده‌سته‌جه‌معی. ئێستا ڕوونتره‌‌؟‌

پەراوێزەکان

The post ده‌سه‌ڵات، به‌ها ئه‌خلاقییه‌كان و ڕۆشنبیر appeared first on ژنەفتن.

ئاکار چییە؟

لە زمانی ئینگلیسی بۆ ئاکار دوو چەمکی moral و ethics  کەڵک وەردەگرن. موڕاڵ، فەلسەفەی ئاکار بەگشتی دەگرێتەوە و بە میتائاکار[ئاکاری شیکاری] ناودێر کراوە. مەبەست لێکدانەوەی چەمکە بنەڕەتییەکانی وەکوو چاکە، خراپە، خێر و شەڕ و … لەم جۆرە نموونانەدا. بەڵام ڕەگی ethics دەگەڕێتەوە بۆ “ئیتۆس” و “واتای خووڕەوشت” دەگەیەنێ. لە زمانی کوردیدا دەکرێ مۆڕاڵ بۆ فەلسەفەی ئاکار بەکار بێنین و وەکوو سیستەمێکی بەربڵاوی لێکدانەوەی چەمکەکان و پرسیارە بنەڕەتییەکانی ئاکار لە کۆنەوە تاکوو ئێستاکە لە بەرچاوی بگرین و لایەنی گشتیی ئاکار لێک دەداتەوە، بەڵام چەمکیethics  بۆ “ڕەوشت” بەکار دێت. فه‌لسه‌فه‌ی ئاکار، چوارچێوەی ئەو توێژینه‌وه‌ فه‌لسه‌فی و تیۆریانەیە سەبارەت بە بەها ئاکارییەکانی مرۆڤ. بۆ تێگه‌یشتن له‌ بەها ئاکارییەکان کاریگه‌ریی ڕاسته‌وخۆ له‌ ژیانی مرۆڤه‌کاندا دروست دەکات. به‌تایبه‌تی لە ده‌ربڕین و هه‌ڵوێسته‌کانیان و پەیوەندیی لەگەل خه‌ڵک و کرده‌وه‌کانیان، كه به چ شیوه‌‌یەك بڕیار ده‌ده‌ن. بۆیه‌ خه‌ڵکی که‌م‌تاکورتێک هه‌وڵده‌ده‌ن بۆ ئەوەی ژیانیان له‌گه‌ڵ بەها ئاکارییەکان یه‌ک بخه‌نەوه، بەڵام نه‌ک به‌ شێوه‌یه‌کی ڕاشکاوانه‌، به‌و جۆره‌ی که‌وا هەندێک شێوه‌ی ژیان له‌ هەندێکی تر به‌پێزتره ( و‌لیامز، ٢٩:١٣٨٣).

پێشینەی فەلسەفیی ئاکاری کۆیلایەتی

سەرەتا پێناسەی ڕەوشتی کۆیلایەتی لە لایەنە فەلسەفییەکەی و لە سۆنگەی فەیلەسوفانێکەوە ئاوڕیان لە بابەتەکە داوەتەوە لێک دەدرێتەوە.

لە لایەنی مێژووییەوە یەکەم فەیلەسوفێک کە ئاکاری بە شێوازێکی فەلسەفییانە لێکدایەوە سوکڕات بوو. سوکڕات یەکەم کەس بوو پرسیارە بنەڕەتییەکانی وەکوو (چاکە و خراپە) دادپەروەری، چاکەکاری و… لە ئاکاردا لێک داوەتەوە و بناغەی فەلسەفەی ئاکاری داڕشت. بەڵام زۆر جار بە تەوس و تەشەرەوە ڕەخنەی لە کۆمەڵگەی خۆی دەگرت. شێوازی لێکدانەوەی سوکڕات، پۆزیتیڤی بوو واتە لای وابوو مرۆڤ بە بەڵگەهێنانەوە و لێکدانەوەی پرسیارەکان دەتوانێ ئامانجە فەلسەفییەکانی خۆی دەستەبەر بکات. ڕێچکەیەی سوکڕات ئێستاکە لە فەلسەفەی ئاکاری شیکارییدا بەردەوامە. لایەنە تەوساوییەکی لە فەلسەفەی کییەرکەگۆر و نیچەدا دەردەکەوێت هەرچەند ڕەخنەگرەکەی سوکڕات بووە. نیچە وەکوو کەسێک لە ئاکاردا دەردەکەوێت ڕەهەندە نێگەتیڤەکەی دەگرێتەبەر، لای وایە ئاکاری ڕۆژاوا لە سوکڕاتەوە تاکو ئێستاکە کۆمەڵێک ئامۆژگاری بووە لە لایەن کەسانێکەوە پشتگیری لێکراوە جگە لە چاندنی توخمی ڕق‌وقی Resentment شتێکی ئەوتۆیان بۆ کۆمەڵگە نەخولقاندووە. بەتایبەتی ئاکاری سوکڕاتی – مەسیحی نموونەی هەرە زەقی ئەم چەشنە لە ئاکارە. نیچە لای وابوو ئاکاری مەسیحی کولتوورێکی خولقاند مرۆڤە مامناوەند و پڕ لە ڕق‌وقینەکان جگە لە دواکەوتوویی شتیکی ئەوتۆیان نەخولقاندووە. کلێسە بەردەوام کاری ئەوە بووە دوژمنەکانی خۆی لەناو ببات. ئێستاش لە جیهانی سیاسەت، دوژمنایەتی زیرەکانەتر، وردبینانەتر و بە کردارێکی نەرم ئەمە جێبەجێ دەکەن(نیچە، ل٥٨). نیچە لای وابوو دوو جۆرە ئاکار لە نەریتی مەسیحی سەر هەڵدەدا: ١)ئاکاری سەروەرەکان ٢) ئاکاری کۆیلەکان. ئاکاری سەروەرەکان لە دڵی ژیانەوە سەر هەڵدەدا و گوێ بە نەریت و نۆڕمی دواکەوتووی کۆمەڵگە نادات و خەسلەتێکی ناوەکیی داهێنەری تێدایە، هاوشێوەی هونەرمەندێک بەرهەمێک دەخولقێنێت و پڕ لە تازەگەری و جوانییە[1]. بەڵام ئاکاری کۆیلایەتی دژ بە ژیان دەوەستێتەوە، ئەوەی لەگەڵ ئاکاری ئەو نەگونجێت پووچەڵی دەکاتەوە. بەها ئاست‌نزمەکانی کۆمەڵگە وەکوو ترسنۆکی، چاکەکاری، یەکسانی… زەق دەکاتەوە و دەیکات بە ئاکاری پلەبەرز. ئاکاری کۆیلایەتی، دوالیستییانە بیر دەکاتەوە، بە شێوەی  (“ڕاستی-ناڕاستی”، “چاکەکاری-بەدکاری”) دەردەکەوێت. ئاکاری کۆیلە ناتوانێ ئاکاری سەرەورەکان پەسەند بکات، بۆیە پشت دەبەسێت بە ئاکارێک کە لەناو کۆمەڵگەدا باوە وەکوو (بەزەییهاتنەوە)، چاکە، یەکسانی، ویژدان.. و لەو جۆرە ئاکارەی کەوا کەسانێک بۆ مانەوەی هێزی خۆیان و درێژەدان بە هێزی خۆیان کەڵکی لێوەردەگرن. چاکەکارەکان هەمان کەسە چارەڕەشەکانن، چاکەکان هەر ئەو کەسە هەژار و بێ‌دەسەڵات و ئاست‌نزمەکانن، لایەنگری ئیمان هەر ئەو کەسە ڕەنجەڕۆ و نەخۆش و  ناشیرینەکانن و ئەمانەن بە ڕزگاری دەگەن و ئەوانەی سەرەوەر و دەسەڵاتدارن تۆڵەیان لێدەکرێتەوە. (ڕەچەڵک‌ناسیی ئاکار، ل٣٩). ئەگەرچی لە فەلسەفەی ‘کانت‘دا باس لە ئاکاری سەروەری و ژێردەستەیی کراوە بەڵام مەبەستی کانت ئەوە نەبوو ئەم دوو چەمکە پاساو بدات، بەڵکو کانت پتر لە هەمووی ئەرکی ئاکاری و پشت‌بەستن بە یاساکانی ئاکاری بەباش زانیبوو، دواتر هێگل درێژە بەم بۆچوونە دەدات و لە کتێبی “دیاردەناسیی ڕۆح”دا چەمکی کۆیلە و خاوەن کۆیلە لە سۆنگە مێژووییەکەی بەڵام بە شێوەیەکی ژوورهەست شی کردووەتەوە، دواتر مارکس گرێی دەدات بە ئابووریی سیاسی و کێشەی نێوان خاوەن ئیش و کرێکار، لە ڕێگەی کار کە کرێکار دەیکات و بەهرەکەی خاوەن کار دەیخوات لێک دەداتەوە. بەڵام ئەوەی لێرەدا گرنگە و تەوەری باسەکەی ئێمەیە لایەنی ئاکاری کۆیلایەتییە. گەرچی ئاکاری کۆمەڵگە پەیوەندیی بە لایەنی ئابووری، سیاسی و شێوازی پەروەردەی کۆمەڵگەوە هەیە و بەدەرلەمە نییە. هەڵسوکەوتی مرۆڤەکان پەیوەندیی بەو لایەنانەوە هەیە باسمان کرد. ئەمانە وەکوو چەشنێک لە دیالێکتیک پێکەوە تێهەڵکێش کراون. کۆمەڵگاکانی ئێمە بە هۆی ئەوەی کە پەروەردەکەی پشتی بە میتافیزیکی ئایینی بەستووە زۆربەی چەمکەکانی ئاکار دوانەیین[دوالیزم] واتە لە جۆری دوانەی چاکە/خراپە، ڕاست/ ناڕاست، ڕەش/سپی …. و لەم جۆرە چەمکانەیە و بە بەردەوامی لە ئامۆژگارییەکاندا ئەم چەمکانە دووپات دەبنەوە. بەشی زۆری ئاکارەکە ئامۆژگاریین و هەندێک شرۆڤەی کۆنی ئاکاری ئەرستۆیشی پێوە دیارە. بۆ نموونە “ڕادەی مامناوەندی” لە ئاکاری ئەرستۆدا ئەویش بە شرۆڤەیەکی ئایینی کاریگەریی لەسەر میتافیزیکی ئایینی داناوە. شێوازێکی دیکەش لە هەڵسوکەوت هەیە خەڵکی بەپێی ژینگە و کولتوورێک کە مرۆڤەکان تیایدا گەورەبوون خاوەنی ئەو خەسڵەتانەن یان زۆر ترسنۆکن یان زۆر بوێرن یان ئەوەی کە هۆشیان بەیەکترەوە هەیە و یارمەتی یەکتر دەدەن. بەڵام ئەوەی گرنگ بووە ئەوەیە، بەردەوام ئەم ئاکارەدا لایان وابووە چاکە، ڕاستگۆیی و ڕۆشنایی سەردەکەوێت. لەم میتافیزیکەدا ئاکار وەکوو بابەتێکی سەربەخۆ نەیتوانیوە کاری خۆی بکات، بەڵکوو پێشبڕیارەکانی وەکوو ئامۆژگاری بەبێ ئەوەی کەسەکە خۆی تێدا بە هۆشیاری و ئازادی گەیشتبێت وەکوو کوتەک بەسەریەوە بووە و هەموو شتێکی دیاری کردووە و مەرجی بۆ داناوە، زۆر جاریش لە ڕیگەی ترس و تۆڵەی دواڕۆژ ئەمە تۆختر سەپێندراوە. ئەشعەری دیارترین کاراکتەری ئەم مۆدێلە هزرییەیە ، لە کەلامی ئەشعەرییدا تاک خۆی ناتوانێ لە دەرەوەی میتافیزیکی ئایینی، خۆی سەربەستانە لەسەر چەمکەکانی ئاکار بڕیار بدات. دواتر کەلامی موعتەزیلە لەژێر کاریگەریی عەقڵی[نۆسی] یۆنانی کەمێک بایەخ بە ئیختیار و سەربەستی دەدات. بەڵام دواتر بە زاڵبوونی شەرع بەسەر عەقڵ بۆ هەمیشە عەقڵ دادەخرێت. ئاکار وەکوو لقێکی گرنگ و پێویستی مەعریفەی مرۆیی لە چوارچێوەی ئامۆژگاری و گوتەزای سادە دەمێنێتەوە. واتە هیچکام لە لقەکانی ئاکار وەکو ئاکاری ژینگە، ئاکاری تەکنۆلۆجی، مێژووی ئاکار، میتائاکار، ئاکاری پزیشکی و ….. گەشەی نەکردووە. هەڵسەنگاندنی ڕاستی کۆمەڵگە دەریدەخات دۆخی ئاکار لە کۆمەڵگەکانی ئێمە بەچ شێوەیەکە. بۆ ڕوونکردنەوەی بابەتە پێویستە دوو چەمکی وەکوو تاک و کەسێتی لێک بدەینەوە.

کۆمەڵگاکانی ئێمە بە هۆی ئەوەی کە پەروەردەکەی پشتی بە میتافیزیکی ئایینی بەستووە زۆربەی چەمکەکانی ئاکار دوانەیین واتە لە جۆری دوانەی چاکە/خراپە، ڕاست/ ناڕاست، ڕەش/سپی …. و لەم جۆرە چەمکانەیە و بە بەردەوامی لە ئامۆژگارییەکاندا ئەم چەمکانە دووپات دەبنەوە.

تایبەتمەندییەکانی ئاکاری کۆیلایەتی

ئاکاری کۆیلایەتی لە تایبەتمەندییەکانی کۆمەڵگەی ژێردەستەیە. واتە کۆمەڵگەیەکە مرۆڤەکانی هەست بە خۆبەکەم زانی دەکەن و بەردەوام ئەم هەستەیان تێدا دەبووژێتەوە و زۆر جاریش ڕازین بەوەی کە کۆیلەن بۆخۆیان بەردەوامی بەم گوتارە دەدەن. واتە ژێردەستەیی ئاکاری کۆمەڵگە، خۆیان مێژووی خۆیان ساز نەکردووە و ژیانی خۆیان سپاردووەتە دەست چارەنووسێکی نادیار. زۆر جاریش پەنا دەبەنەبەر خودا بۆ ئەوەی بەرپرسیاری لە خۆیان دابماڵن. کۆیلە تاکی تەریک و کەسایەتی نییە، واتە عەقڵی بەپێی بەرژەوەندی کاتی بەبێ ڕەچاوکردنی بەرژەوەندی جەماوەری بەرەوپێش دەبات. وەکوو مشەخۆرێک و بەدوور لە پڕەنسیپەکانی ئاکار دەجوڵێتەوە. کۆمەڵگەی لێکترازاو کەوا لە بەپرسیاریی ئاکاری و یاسایی خۆی دوور کەوتۆتەوە و زۆر جاریش لەناو دامودەزگاکان هەلپەرەستانە و کاربەڕێکەرانە هەڵسوکەوت دەکات. زۆر جاریش ئەم کەسانە تاک‌ ڕەهەندانە خیانەت لە “یاسای ‌زێڕینی”[2] ئاکار دەکەن، واتە ڕەنج و مەینەتی کۆمەڵگەیان لەبیر دەچێتەوە، بەردوام کەسانی چەوساوە زیاتر ژێرپێی دەخەن.[3] مرۆڤەکانی کۆمەڵگەی ئێمە زۆر جار هەلپەرستی دەکەنە ئامڕازێک بۆ بەرژەوەندیی ئابووری و هەلپەرستیش دەگەڕێتەوە بۆ دواکەوتوویی کەسایەتی و نەبوونی یاسا و پڕەنسیپەکانی ئاکار. دیارە هەموو کۆمەڵگەیەک چینی هەژار  و سامانداری هەیە، زۆر جار هەژارەکان ڕقیان لە چینی ساماندار و دەوڵەمەندە بەهۆی ئەوەی کە ناتوانن وەک ئەوان بەئارەزوەکانیان بگەن. بەڵام چینی ساماندار بۆ پاراستنی سامانەکانیان ڕێک هەڵسوکەوتی هەژارەکە دەگرنەپێش، بەڵام بە خوویەکی ناشیرین و نامرۆڤانە و درندەیی وەکوو چاوبرسیەتی. بەڵام بەپێچەوانەی چینی هەژار، ساماندار و دەوڵەمەندان کێشەیەکی وەکوو چاوبرسییەتیان هەیە، ئەم چاوبرسیەتییە لە دۆخی ئاساییدا دەرناکەوێت، لەکاتی قەیرانی ئابووری و سیاسیدا خۆی زەق دەکاتەوە. هەموو شتێک بەپێی پارە هەڵدەسەنگێنن. چاوبرسییەتی، ئارەزوو و حەزی بەربەرەڵایانە، هەلپەرستی، دووڕوویی و مونافقی بەشێکی سەرەکیی بەدڕەوشتی ئاکاری کۆیلایەتی پێک دەهێنێت. لە ئاکاری کۆیلایەتیدا دوو ڕێسای ناشیرین و نامرۆڤانەی وەکوو بەزەییهاتنەوە و سواڵکەری[دەرۆزەکەری] باوە. بەزەییهاتنەوە هەستێکی دەروونی دووڕووانەیە بۆ خۆ دەربازکردن لە بەرپرسیاریەتی و مرۆڤبوونەوە، خۆ دزینەوە لە بەها و نۆڕمەکانی ئاکارە، زۆرتر ڕەوشتی کۆمەڵگەیەکە هێشتا مرۆڤەکانی “نیوە وەحشین” و بە شارستانی بوون نەگەیشتوون. بەزەییهاتنەوە چەشنێک نەخۆشی دەروونییە بۆ ئەوەی مرۆڤەکان کارێک بۆ بەرانبەرەکەیان نەکەن و بێ ئەوەی کارێک بکەن منەتیش بکەن بەسەریاندا، بەزەییهاتنەوە هەستێکی نەخۆشە بۆ خۆدزینەوە لە ئاکار. تەنانەت ئەو شرۆڤەیەش لە فەلسەفەی ئاکاری نیکۆماخۆسی ئەرستۆ باس لە “ڕادەی مامناوەندی” دەکات و دواتر لە ڕێگەی وەرگێڕانی عەرەبە مەسیحییەکان دێتە ناو جیهانی ئیسلام لە خۆیدا گرفتێکی گەورەی ساز کردووە. واتە ڕێسای “ڕادەی مامناوەندی” لای وایە لەنێوان دوو کردەی وەکوو چاوچنۆکی و بێ‌تەماحی “ڕادەی ناوەند” هەڵبژێرن کە هەمان کەم‌تەماحییە. ئەم بۆچوونە لەخۆیدا مرۆڤێکی پاوانخواز دەخولقێنێت ڕێک پێچەوانەی ئەو ئاکارە دەجوڵێتەوە. واتە هەردوو لایەنی زێدەڕۆیی و کەمکاریی بەپێی بەرژەوەندیی خۆی جێبەجێی دەکات. واتە ئەگەر A کردەیەکی چاوچنۆکانە بێت و B کردەیەکی بێ‌تەماحانە بێت و C ڕادەی مامناوەندی واتە کەمتەماحی بێت، لە کۆمەڵگەی ئێستاکە بەپێی بەرژەوەندی و هەلپەرستیی کاتی لەلایەک Aیە و لەلایەکی دیکەش Bیە. هەلپەرستی و نەبوونی ڕەوشت  و بەرژەوەندیی کاتی و چاوبرسییەتی وای لێکردووە لە هەردوولا بخوات. ڕادەی ناوەندی مرۆڤێکی بێوەیی و سادە و لە هەمان کاتیشدا مەترسیدار بەپێی هەلومەرج دەخولقێنێت. تێکچوونی کولتوور و ئاوەزی کۆمەڵگە ئەم جۆرە کەسانە دەیکەن[4]. نیچە لە کتێبی ((وەهای گوت زەڕدەشت)) ئاکاری کۆیلەی بەم شێوەیە وەسف کردووە؛ ئێمه‌ ئه‌رکی کولتوورێکمان له‌ئه‌ستۆدایه‌ و دەستەبەرمان کردووە و له‌و‌ کولتووره‌دا گه‌شه‌مان کردووه‌ و چاودێریشى ده‌که‌ین. نیچە مرۆڤەکانی بەم شێوازە لێکداوەتەوە: ١.مرۆڤێکە به «وشتر» ناودێری كردووه، چونکه‌ وشتر زوڵم لێکراو و بارهه‌ڵگره‌ و ئه‌مه‌‌ «قۆناغی نه‌ریتی» یه‌. ٢.قۆناغی  شێرئاسا، له‌م قۆناغه‌دا، هێرش دەبا بۆ نه‌ریته ‌کۆنه‌کان و تێکۆپێکی ده‌دات. ٣.قۆناغی منداڵی  وەک چۆن منداڵ تازه‌ له‌دایک ده‌بێت، پشت له‌ هه‌موو نه‌ریتێک ده‌کات و دژی ڕاده‌وستێ و شتێکی نوێ دەخولقێنێت (فەلسەفەی هاوچەرخ، ل٥٦). هێندەی کە مرۆڤ لە ئاکاردا پاوانخواز بێت بە هەمان ڕادەش کرداری لە ڕاستیدا پاوانخوازانە دەردەکەوێت. بۆیە دەبینی ئاکاری دووڕوویی بەشێکی گرنگی ڕاستییەکانی ئێمە لەناو خێزان پێک دەهێنێت. مرۆڤەکان لەماڵەوە ئازاد و سەربەستانە دەجوڵێتەوە، بەڵام لەدەرەوە و لەناو کۆمەڵگە بەپێچەوانەوە هەڵسوکەوت دەکەن. هۆکارەکەشی زۆر جار داخرانی سیاسی و داخرانی کولتووریشە، واتە لەماڵەوە و لە تەنیایی خۆییدا ئازادە و لەدەرەوە کۆیلەیە، گەرچی ئەوە دژ بە بنەماکانی ئازادییە و ئەمەش جۆرێک لە کۆیلایەتی و تاکی تەریکە هێشتا کەسایەتی پێنەگەیشتووە. تاکە کردارێکش لەدەرەوە ئیشی پێ دەکرێت زمانێکی پڕ لەجامە لوسێکی و ماستاوچیانەیە و زۆر جار لەناو دامودەزگاکان دەربڕینی وەکوو “نۆکەرتم” یان “کوڕەکەم نۆکەرتە”، “کچەکەم قەرەواشتە” جۆرێک لە ڕەوشتی ژێردەستەیی و دەستەمۆبوونی پێوەدیارە. یان زۆر جار ستایشی لەڕادەبەدەری یەکترە واتە پیاهەڵدان و لۆمەکردن وەک‌یەک وایە. بەڵام ئەم هەڵسوکەوتە درۆیە ڕاستییە زبر و ناشیرینەکەی لێدانی یەکتر لەپشتەوەیە، ئەو شتەی کە پێی دەگوترێ لە “پاشخایی” قسەکردن و “بوختان هەڵبەستن” و ئەمەش شکاندنی کەسایەتیی یەکترە. واتە پیاهەڵدان و لێدانی کەسایەتیی یەکتری یەک پێناسەی هەیە و ئەویش بڕەودان بە ئاکاری کۆیلایەتی و مێگلە. هەموو دادەبەزێنێت بۆ یەک ئاست، واتە هەموو وەک یەکن، جیاوازی و فرە ڕەنگییەکان لەناو دەچێت. مرۆڤە کۆیلەکان لە داخرانی کۆمەڵایەتی و داخرانی ئازادی و بێدەنگبوون لە ئاست بەرپرسیارییەکان و تەنانەت خۆدەزینەوە لە ئەرکە مەدەنییەکانیان کۆمەڵگە بە شێوەی نەریتی و دواکەوتووانە دەهێڵنەوە. زۆر جاریش کەڵەکەبوونی پڕۆژەی پێشکەوتن و بە شارستانی بوون و ئازادی هەمووی مایەپووچ دەبێت. ڕێگەی دەربازبوون لە ئاکاری کۆیلایەتی پشتبەستن بە ئاکاری بەرپرسیاریەتی و بەهاکانی ئاکاریی مەدەنیانەیە.

لێکدانەوەی چەمکی تاک و کەسیەتی لە ئاکاردا 

تاکی مودێڕن کەسێکە سەربەستە و خاوەنی ئیرادەیە و تاکێکی ئازادە خۆی بڕیار لەسەر ژیانی خۆی دەدات، واتە ژێردەستە نییە کەسێکی دیکە بڕیاری بۆ بدات و چاکە و خراپەی لەپێشدا بۆ دیاری بکات. ئەم تاکە کاتێک لە کۆمەڵگەدا هەست بە بەرپرسیاریی لە پێناو خۆی و کۆمەڵگە دەکات دەبێ بە کەس person یان ماکس شیلەر وتەنی دەبێ بە “کەسی کەسەکان” کەس و کەسایەتی خاوەنی عەقڵی سەربەخۆیە و خۆی لە لەتاکبوون دەرباز کردووە و بەشێکی چالاک و  زیندووی کۆمەڵگەیە و هەستی بەرپرسیاربوونی زیاترە و چالاکە و لە بوارە مەدەنییەکاندا ئیش دەکات و باوەڕی بە ئازادی و مرۆڤایەتی هەیە. هەوڵی بۆ دەدات تەنیا لە تاکبووندا نامێنێتەوە و تاک کاتێک ناگاتە ئاستی کەسایەتی ئەوە بوونی لەخۆیدا دەمێنێتەوە و ناچالاک و تەریک دەبێت. بە شێوازی ئیگزیستانسیالیستی بوونی لەخۆیدا نامۆیە و هۆشیاری نییە و واتە قەتیسبوونە‌ لە ژیانی ئاسایی. ئەم بۆچوونە بەشێکی گرنگ لە مشتومڕەکانی فەلسەفەی ئاکار و سیاسەتە. واتە مرۆڤبوونی مرۆڤ دەگەڕێتەوە بۆ گەشەکردنی کەسایەتی و هەستی بەرپرسیاریەتیی لە پێناو کۆمەڵگە و ئەمەشە دەتوانێ کۆمەڵگە لە لێکترازان دوور ڕابگرێت. لە بەرپرسیاریدایە ویژدان زیندوو دەمێنێتەوە. دیارە ویژدان بەتەنیا ناتوانێ کێشەکانی ئاکار چارەسەر بکات، چونکە ویژدانی هەرکەسێک بەپێی پەروەردەکەی گەشە دەکات، ویژدان بابەتێکی دەروونییە و زۆر کەس هەیە لە پێناو بەرژەوەندی تاکەکەسی، ویژدانی نامێنێت، بەڵام ویژدان لە کاتێکدا زیندووە پەیوەند بە هەستی جەماوەرەوە بێت ئەگینا بە تاکی تەنیا ویژدانی هەرکەسێک بەپێی هەستەکانی دەگۆڕدرێت. باشتروایە ویژدانی کەسەکانی ناو کۆمەڵگە پێکەوە لەگەڵ گشتدا یەک بگرێتەوە. چونکە هەستی سادە و خاو بۆ خۆی کۆسپێکی گەورەیە لە بەردەم گەشەی عەقڵانیی کۆمەڵگەدا.

لێکدانەوەی چەمکی بەرپرسیاری

دیارە بەرپرسیاری سێ لایەنی گرنگی هەیە پێویستی بە لێکدانەوەیە: ١ـ بەرپرسیاریی مەدەنی، ٢ـ بەرپرسیاریی ئاکاری، ٣ـ بەرپرسیاریی کوشتن.

١ـ بەرپرسیاریی مەدەنی: مانای ئەوەیە، کەسێک زیان بە کەسێک دەگەیەنێ. بۆ نموونە A زیان بە B دەگەیەنێ، لێرەدا پێویستە A زیانێ کە بە B گەیاندوویەتی قەرەبووی بکاتەوە و هەروەها لەو تاوانەی کردوویەتی یان لە ڕوویی نەزانی بووە یان بە ئیرادەوە حەزی خۆی بووە بەرپرسە. ئەم شێوە لە بەرپرسیاری پەیوەندیی بە تاکەکانی ناو کۆمەڵگەوە هەیە. بۆ نموونە مرۆڤەکان لەبەرانبەر خستنەوەی منداڵدا بەرپرسیارن، مامۆستا لەبەرانبەر خوێندکار، دەسەڵاتدار لەبەرانبەر دادپەروەری و ئازادیی وڵاتەکەی بەرپرسیارە…

٢ـ بەرپرسیاریی کوشتن: ئەم شێوەیە لە بەرپرسیاری لەسەر کەسێک ساخ دەبێتەوە، تاوانێکی کردبێت و ئەم بەرپرسیارییە پەیوەندییەکی پتەوی لەگەڵ ئاکاردا هەیە. بۆ نموونە کەسێ کە تاوانی نەکردبێت لە خۆڕا یاسا لێی ناکۆڵێتەوە، مەگەر ئەوەیکە بە ویستی خۆی تاوانێکی کردبێت. لەم شێوە بەرپرسیارییەدا سزای دیاریکراوی هەیە، بەبێ ئەوەیکە بەرپرسیاریی ئاکاری لە بەرچاو بگرین، کەسی تاوانبار سزا دەدرێت. “بۆ نموونە شۆفیڕێک لەکاتی لێخوڕینی ماشیندا کەسێک دەکوژێت.” لێرەدایە بەرپرسیاریی مەدەنی و بەرپرسیاریی کوشتن لێک نزیک دەبنەوە. چونکە بەپێی یاسا شۆفیرەکە سەرەڕای ئەوەی کە پێویستە لە لایەن یاسای هاتوچۆ سزا بدرێت، هەروەها تاوانێکە کردوویەتی دەبێت قەرەبووی بکاتەوە.

٣ـ بەرپرسیاریی ئاکاریی: پێناسەی ئەم شێوەیە لە بەرپرسیاری لەوەدایە، پەیوەندیی بە زەرورەتی یاسای ئاکاری و هەروەها ویستی ئازادەوە هەیە. واتە کردەیەک زەروورەتی هەیە کەوا ئەو کردەیە هۆکارەکەی بگەڕێتەوە بۆ هاندەرێکی سروشتی، یان ئەو کردەیە لەژێر کاریگەریی ویستی کەسێکی تر بێت و ئەو کەسە خۆی بەرپرسی کردەوەکانی خۆی نییە. جیاوازی ئەم شێوە لە بەرپرسیاری دەگەڕێتەوە بۆ بکەری کارەکە و هەروەها لەو کارەی کردوویەتی هۆشیار و سەربەستە و لەژێر گوشاردا نییە و چاوبەستووانە ئەو کارە ناکات. لێرەدا چەمکی “تێگەیشتنی بەرپرسیاری” دێتە ئاراوە و ئەویش ئەوەیە، بەهایەکە بکەری کارەکە بۆ کردەکەی خۆی دایدەنێت و هەروەها بڕیارێکە دەیدات بۆ ئەوەی کە لە ئیشەکەیدا سەرکەوتوو بێت. دیارە تێگەیشتن لە چەمکی بەرپرسیاری دوو لایەنی هەیە: لەلایەک پەیوەندیی بە ڕابردوو هەیە و ئەویش بریتییە لەوەیکە ئەو کەسە لەو هەڵانەی لە ڕابردوودا کردوویەتی ئاگادار بێتەوە. دووەم: پەیوەندیی بە داهاتوو هەیە و ئەویش بریتییە لەوەیکە، مرۆڤ بەپێی پێویست لە هەندێک کاردا پسپۆڕ بێت بۆ ئەوەی هەندێک دەستکەوتی باشی بۆ دابین بکرێت. (سەلیبا، ١٣٦١: ٥٨٩).

ویستی ئازاد و ئیختیار  

لە کۆمەڵگەکانی ئێمەدا تاکو ئێستا ئەو لایەنانەی کەوا پەیوەندییان بە ئاکار، خواناسی و فەلسەفەوە هەیە لێک نەدرانەتەوە. بۆ نموونە ئایا مرۆڤ ئیختیاری هەیە یان ئەوەیکە جەبرێکی مێتافیزیکی یان کۆمەڵایەتی بەسەریدا زاڵە! لێرەدایە باس لە ئیختیار و  ویستی ئازاد دێتە ئاراوە. دیارە تا ئەو کاتەی کە مرۆڤ ئەو ڕەهەندە مێتافیزیکییانەی لە مێشکیدا وەکوو جیهاندیدێک قۆزاخەی بەستووە لێکی نەدابێتەوە ناتوانێ خۆی بە کەسێکی ئازاد و سەربەست بزانێت. ئەوانەی باوەڕیان بە ئیختیار هەیە لایان وایە، مرۆڤ خۆی لە جێبەجێکردنی کارەکانیدا سەربەستە و هیچ جەبرێک لە ئارادا نییە، ئەگەر ئیختیاری نەبێت هەست بە بەرپرسیاری ناکات و پەنا دەباتە بەر جەبری کۆمەڵگە و لە هەموو خراپتر جەبری میتافیزیکییە، واتە ئەو شتانەی وەکوو پێشگریمانە و بەبێ هەڵسەنگاندن لە مێشکیدا بناغەیان داڕشتووە. “پێویستە ئێمە دوو گریمانە لە بەرچاو بگرین: ١-دانپێنان بەوەی کە خەڵکی لەو شتانەی هەڵیدەبژێرن ئازاد و سەربەستن، دیارە مرۆڤ وەکوو ئاژەڵەکان نییە. ٢- پێویستە ئەم بۆچوونە پەسەند بکەین کەوا هەڵبژاردن و کردەوەکانی مرۆڤ سەرچاوەیەکی ڕوون و عەقڵانی هەیە و لایەنێکی ناهۆشیارانەی نییە و مرۆڤ ئەوکارەی کەوا ئەنجامی دەدا چاوبەستووانە نییە و بە بابەتێکی مێتافیزیکی ئاسمانییەوە گرێی نادات.” (فرانکنا، ١٣٨٣: ١٦٥).

پێناسەی ئازادی

لێرەدا پێناسەی ئازادی پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە ئیختیارەوە هەیە و ئەمەش ڕێک ڕێگە بۆ بەرپرسیاری یان نا-بەرپرسیاربوونیش خۆش دەکات. کەواتا مەبەست لە ئازادی چییە؟ لێرەدا چەند نموونەیەک دەخەینە بەردەست، ئایا شۆفیڕێک ئازادە بەپێی حەزی خۆی ماشینەکەی لێخۆڕێت؟ یان سیاسەتمەدارێک ئازادە هەرچی حەزی لێیە بیکات؟ ئایا کەسێکی ئایینی ئازادە سنوور بۆ یاسا دابنێت یان نا؟ ئایا مرۆڤ لە کۆمەڵگەدا ئازادە بە حەزی خۆی هەرچی بەباش دەزانی بیکات؟ لێرەدا پێویستە ئەمە ڕەچاو بکەین ئازادی هۆشیارییەکی مەدەنییانەیە و لە پێشدا بیرکردنەوە و پەروەردەی هۆشیارانە، ئازادیی مرۆڤەکان دەستەبەر دەکات. پێویستە بۆ لێکدانەوەی بابەتەکە ئاماژە بە ئازادی لە ڕوانگەی دوو فەیلەسووفی جیا و ناکۆک بەیەکتر بکەین. یەکەمیان “ئایزایا بەرلین“ە و ئەوی تریش “ژان پۆل سارتەر“ە. ئایزایا بەرلین لەسەر ئازادی پێناسەیەکی ژیرانەی هەیە. بەرلین لە فەلسەفەکەیدا باسی لە دوو شێوازی ئازادی کردووە : یەکەم: ئازادیی ئەرێنی، دووەم: ئازادیی نەرێنی. ئازادیی ئەرێنی مانای سەربەستیی عەقڵانی دەگەیەنێ و ئازادیی نەرێنی، واتای نەبوونی کۆت و بەندی داسەپاو لە لایەن کەسانێکی تر دەگەیەنێ. بۆ ئەوەیکە ئێمە خاوەن ئازادی بین لە ‌پێشدا توانای هەڵبژاردنمان هەبێت و ئەمەش دژ بە هەر چەشنە قەدەر و جەبرێک دەوەستێتەوە. (بەرلین، ١٣٧٩: ١٤). “کەواتە ئازادی سەرچاوەیەکی گرنگ و بنەڕەتی بۆ بەرپرسیاریەتییە. ئەگەر مرۆڤ خۆی لە جەبری ئایینی و مێتافیزیکی ڕزگار نەکات باس لە بەرپرسیاری خەیاڵە، هەروەها پێویستە مرۆڤ لە کۆمەڵگەدا خاوەن ئازادی بێت بۆ ئەوەی خوی بە بەرپرسیار بزانێت”. “کەسێکی وەکوو سارتەر لە فەلسەفەی ئێگزێستانسیالیستدا لای وابوو، مرۆڤ خۆی بەرپرسی بوونی خۆیەتی. سارتەر دەڵێت: بوون پێش چییەتی دەکەوێت و مرۆڤ بەرپرسی بوونی خۆیەتی. تاکی مرۆڤ خوی خاوەن خۆیەتی و سەربەستیشە، کەواتە مرۆڤ سەرەڕای ئەمانە، بەرپرسی سەرجەم مرۆڤەکانی تریشە.” (رحیمی، ١٣٤٦: ٣١-٣٢).

تاکی مرۆیی لە ڕێگەی هەڵبژاردنەکانی خۆی سەرجەم مرۆڤەکانی دیکەی هەڵبژاردووە. هەڵبژاردن، سەربەستی و ئازادی لە کردەدا خۆی دیاری دەکات و زەینی نییە.

لێرەدا مرۆڤ لە هەڵبژاردنی خۆیدا ئازادە و هەرکام لە ئێمە لە ڕێگەی ئازادی و ویستی سەربەستیی خۆمانەوە، ‌بوونی خۆمان هەڵدەبژێرین. کەواتە تاکی مرۆیی لە ڕێگەی هەڵبژاردنەکانی خۆی سەرجەم مرۆڤەکانی دیکەی هەڵبژاردووە. هەڵبژاردن، سەربەستی و ئازادی لە کردەدا خۆی دیاری دەکات و زەینی نییە. بەرپرسیاربوونی ئێمە بەرفراوانتر لەوەیە ئێمە بیری لێ بکەینەوە. زۆڵم و زۆر و کوشتن و بڕینی مرۆڤەکان لە لایەن دەسەڵاتێکی سەرکوتکارەوە ئەوە نییە هەموو بێدەنگ بن و پشتگوێی بخەن، بەڵکوو ئەرکی سەرشانی هەموو مرۆڤێکە ڕێگەی لێ بگرێت. کەواتە مرۆڤ سەرەڕای ئەوەیکە ئازادە، لە پێناو ئازادییەک کە هەیەتی بەرپرسیارە و مرۆڤەکانی تر چاویان لەو بڕیارەیە دەیدات، بەرپرسیاربوون لەهەمبەر خۆی و مرۆڤەکانی دیکەیە. مرۆڤ ئەگەر لە دونیایەکی داخراودا ژیان بەسەر ببات، تووشی تەریکبوون دەبێتەوە و هەر لە ناخی خۆیدا تووشی دووڕوویی دەبێتەوە. کەواتە چەمکەکانی وەکوو ئازادی، بەرپرسیاری ئەرکی بەدواوەیە.

پاراستنی ئەرک لە دۆخی نا-ئاساییدا

لە فەلسەفەی ئاکاردا سێ وشەی Dontologist، obligation، duty پەیوەندییەکی پتەویان پێکەوە هەیە. واتە ئەرک، بەڵێنی و زانستی ئەرکخوازی بە تووندوتۆڵی پێکەوە گرێیان خواردووە. یەکێک لەو فەیلەسووفانەی کەوا بەباشی لەسەر ئەم باسە خاوەن هەڵوێستە “ئمانۆئیل کانت”ی فەیلەسووفی ئاڵمانییە. کانت دەڵێ: “هیچ شتێک لەم دونیایەدا و تەنانەت لە دەرەوەی دونیادا نییە جگە لە “ویستی چاکە نەبێت.” (کانت، ١٣٦٩: ١٢) مەبەست لە ویستی چاکە بە ئەنجام‌گەیاندنی ئەرک و بەڵێنییە. ئەگەر یاسایەکی ئاکاری هەبێت پێویستە بەبێ هیچ مەرجێک لە خۆیدا چاک بێت و بەهایەکی زاتی هەبێت. واتە ویستی چاکە بەپێی دەرەنجامەکانی ناناسرێت. بە دەربڕینێکی دیکە سەرچاوەی ویستی چاکە لە ئەنجامی کارەکەوە سەرچاوەی نەگرتبێت. بۆ نموونە: بکوژێک کە هیچ هاندەرێکی جگە لە ئیشی کوشتن و بڕین لە ژیانیدا نییە و بۆی هەیە لە خۆوە کارێکی باش بکات، بەڵام ئەم کارە مانای ئەوە نییە ئیدی بکوژ نەبێت. تەنیا چاکەی کردەیەک مانای ئەوە نادات ئەو کەسە کەسێکی خاوەن ئاکارە و پێویستی بە نییەتی بکەری کارەکەیشی هەیە، تا چ ڕادەیەک ئەو بکەرە ویستێکی چاک و ئینسانی هەیە. هەر لێرەوە کانت پەل بۆ “نییەتی جێبەجێکردنی” ئەرک دەکێشێت. کانت لای وایە ئاکارێک بەهادارە، سەرەڕای ئەوەیکە ئەو کارە پێویستە لەگەڵ ئەرکی نییەتی ئاکاریدا یەک بگرنەوە، پێویستە نییەتی ئاکاریشی بە ‌پشتەوە بێت و نییەتیش هەمان پەیڕەوی لە یاسای عەقڵە. کانت دوو کردەی ئاکاری لێک جیا کردووەتەوە. ١ـ کردەیەکە لە پێناو ئەرکدایە، ٢ـ کردەیەکە لە پێناو جێبەجێکردنی ئەرکدایە. نموونەیەک بۆ جیاکردنەوەی ئەم دوو کردەیە دەهێنێتەوە. “فەرز کەین فرۆشیارێک لە کڕیارێک پارەی زۆر ناسێنێ، ئەم کارەی فرۆشیارە بەپێی ئەرکە، بەڵام لە پێناو جێبەجێکردنی ئەرکدا نییە. بۆی هەیە ئەم گران نەفرۆشتنە بە هۆی پاوانخوازی یان ترس لە خودا یان بۆ گەیشتن بە بەهەشت بێت” (کاپلستون، ١٣٨٠: ٣٢٤). بەڵام ئەم کارە ئاکاری نییە و بەتەواوەتی کردارێکی نا-ئینسانییە و کانت لەم سەروبەندەدا ئاکارێکی ڕەها بەپێی بنەمای عەقڵ دێنێتە ئاراوە و دەڵێت:‌ “کردارت بەپێی یاسایەک بێت مرۆڤەکان نەک وەکوو کەرەستە، بەڵکوو وەکوو ئامانجێک چاو لێبکەیت”. یاسای دووەم ئەوەیە : “بەپێی یاسایەک هەڵسوکەوت بکە، کردارت ببێ بە یاسای گشتی”. (کورنر، ١٣٨٠: ٢٨٤)

کۆتا بڕیار

 کەواتە ئەرک و بەرپرسیارییە، ویژدانی مرۆڤەکان بەزیندوویی دەهێڵێتەوە. کۆمەڵگەی زیندوو کەسانیک دەیگێڕن لە دۆخە نا-ئاسییەکاندا لەباتی ئەوەی کە بە هەلپەرستی و پارە کۆکردنەوە و چاوبرسییەتی بۆ بەرژەوەندیی تاکەکەسی خۆیان بجووڵێنەوە، هۆشیارانە بەرژەوەندیی کۆمەڵگە و چینی هەژاریش ڕەچاو بکەن. بڕیار نییە کاتێک دۆخێکی نا-ئاسایی سیاسی یان ئابووری سەر هەڵدەدا کۆمەڵگەش ببن بە دڕندە و گورگی یەکتری هەرکەسە و بەپێی توانای خۆی دەبێت ئاگایان لە یەکتری بێت. دیارە کۆمەڵگەی گەندەڵ و دواکەتوو بەهاکانی ئاکار نامێنێت و هەلپەرستی و کەس لەکەسی باو دەبێت. لە کۆمەڵگە وەحشییەکانی کۆندا ئاکار و ڕەوشتی چاوبرسییەتی و هەلپەرستی تێدا باو بووە. بەڵام کۆمەڵگەیەک نەختێک ویژدان و بەرپرسیاریی مرۆیی تێدا مابێتەوە و مرۆڤەکان خاوەنی ڕەوشتی بەرز بن بەهۆشیارییەوە کۆمەڵگە دەپارێزن و ڕێگە نادەن کۆمەڵگەیان لە دۆخی نائاساییدا لەناو بچێت. لە کاتی قیرانەکان کاسانێک هەن بوێرانە و بەبێ بەرانبەر کۆمەڵگەی خۆیان دەپارێزن ئەمانە ویژدانی زیندووی کۆمەڵگەن و باشتر وایە نموونەی ئەم جۆرە کەسانە زیاتر بێت. ئەم کەسانەن وەکوو سەربازی ون ویژدانی کۆمەڵگە و ڕەوشتی کۆمەڵگە دەپارێزن و ڕێگە نادەن کۆمەڵگە لە لایەن کەسانی مشەخۆر و هەلپەرست لەناو بچێت.

ژێدەری فارسی:

١.درامدی برفلسفەی اخلاق، بیرنارد ولیامز،ترجمەی سهراب علوی نیا،١٣٨٣ ، نشر مرکز

٢.تبارشناسی اخلاق، نیچە، ترجمەی داریوش اشوری، ١٣٧٩، نشر اگە

٣.فلسفەی اخلاق، ویلیام فرانکنا،ترجمەی هادی صادقی ١٣٨٣، نشر طە

٤.تاریخ فلسفەی کاپلستون،[کانت] جلد ٦، ت. بزرگمهر و سعادت ١٣٨٥، نشر علمی و فرهنگی

٥.اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر، مصطفی رحیمی، ١٣٤٤،نشر نیلوفر

٦.چهار مقالە دربارەی ازادی، ایزایا برلین، علی موحد، ١٣٨٠، نشر خوارزمی

٧.کین توزی، ماکس شلر، ترجمەی، صالح نجفی، جواد گنجی، ١٣٨٨، نشر سالس

٨.فرهنگ فلسفی، جمیل صلیبا،ترجمەی منوچهر صانعی درەبیدی،١٣٦١، نشر حکمت

ژێدەری کوردی:

١.مێژووی فەلسەفەی هاوچەرخ، وەرگێر، سەعید کاکی، چاپی ئاوێر، هەولێر،٢٠١٣

٢.سەرەتاکانی فەلسەفەی ئاکار، وەرگیڕ، سەعید کاکی، دەزگای ڕۆشنبیری، هەولێر،٢٠١٣

٣.بنەماکانی فەلسەفەی ئاکار، وەرگێڕان و کۆکردنەوە، سەعید کاکی، چاپی ئاوێر، ٢٠١٥

٤.مێژووی فەلسەفەی راتلێج بەرگی ٦ ئایدیالیزمیی ئاڵمانی، وەرگێڕانی. سەعیدکانی

[1] perspectiveڕوانگەیەکە نیچە داهێنەری بووە.

[2] golden Rule لەم یاسایەدا ئەوە گرنگە گەر ناتەوێ خەیانەتت لێ بکەن باشتروایە خەیانەت بە کەس نەکەیت.

[3] نموونەی زەقی ئەم بۆچوونە لە کتێبی “ئایشەمەن لە ئۆڕشەلیم” نووسینی هانا ئارێنت بەچڕوپڕی لێکدراوەتەوە. نموونەی ئەو شتانە لە کۆمەڵگەی خۆمان  بەزەقی دیارە.

[4] کورد وتەنی لەلایەک خوایان دەوێت و لەلایەکی دیکەش خورمایان دەوێت

The post لە ئاکاری کۆیلایەتی بەرەو ئاکاری بەرپرسیاريەتی appeared first on ژنەفتن.

ئه‌مه‌ ئه‌گه‌رێكه‌ ڕێی تێ ده‌چێت. ناسا چاودێری زۆرینه‌ی هه‌سارۆكه‌ گه‌وره‌ و زۆر له‌ هه‌سارۆكه‌ بچوكه‌كانیش ده‌كات كه‌ نزیكن له‌ زه‌وییه‌وه‌. ئه‌گه‌ر ده‌ركه‌وت كه‌ هه‌سارۆكه‌یه‌كی گه‌وره‌ له‌ ڕێگادایه‌ خۆی به‌ زه‌وییدا بكێشێت، ئه‌م زانیارییه‌‌ كاتمان پێ ده‌دات تا ئاراسته‌ی هه‌سارۆكه‌كه‌ بگۆڕیین. ناسا چه‌ند هه‌ڵبژارده‌یه‌كی شیكار كردووه‌ بۆ گۆڕینی ئاراسته‌ی هه‌سارۆكه‌كان له‌ كاتی په‌یدابوونی سیناریۆیه‌كی وادا، وه‌ك لێدانی ئه‌تۆمی تا ئاراسته‌ی هه‌سارۆكه‌كه‌ دووربخه‌یینه‌وه‌، وا پێشبینی ده‌كرێت هه‌ندێك له‌و ستراتیژانه‌ سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست ‌بهێنن. به‌ڵام هێشتاكه‌ لێكۆڵینه‌وه‌كان كۆتاییان پێ نه‌هاتووه‌. ده‌زگایی بی ٦١٢ به‌مدوایانه‌ پرۆژه‌یه‌كی ڕاگه‌یاند بۆ به‌دواداچوونی ئه‌و هه‌سارۆكانه‌ی كه‌ ماونه‌ته‌وه (نه‌دۆزراونه‌ته‌وه‌ یاخود چاودێری نه‌كراون-و-)،‌ له‌ پێناوی “پاراستنی ئایینده‌ی شارستانیه‌ت له‌ سه‌ر هه‌ساره‌كه‌مان”. چونكه‌ دۆزینه‌وه‌ی یه‌كێك له‌و هه‌سارۆكانه‌ ده‌كرێت ببێته‌ كلیلی ڕێگه‌گرتن له‌ ڕوودانی كاره‌ساتێكی جیهانی.

خۆشبه‌ختانه‌، ئه‌گه‌ری پیاكێشانی هه‌سارۆكه‌یه‌ك به‌ زه‌وییدا كه‌ ببێته‌ هۆی له‌ناوچوونی به‌كۆمه‌ڵی ڕه‌گه‌زی مرۆیی له‌م سه‌ده‌یه‌دا زۆر كه‌مه‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ یه‌ك له‌سه‌ر  ملیۆنه‌. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌، هه‌سارۆكه‌كان تاكه‌ مه‌ترسی نین كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ڕزگاربوونی مرۆڤ ده‌كه‌ن. چونكه‌ ئه‌گه‌ری هه‌ڕه‌شه‌ی دیكه‌ هه‌ن بۆ سه‌ر مرۆڤایه‌تی به‌هۆی نه‌خۆشییه‌كانی‌ بایۆئه‌ندازیاری.. “نه‌خۆشییه‌كانی ئه‌ندازیاری زینده‌یی (bio-engineered diseases)”، جه‌نگی ئه‌تۆمی، گۆڕانی ڕیشه‌یی كه‌شوهه‌وا، ته‌كنه‌لۆژیا ترسناكه‌كانی ئاینده‌.

به‌ له‌به‌رچاوگرتنی بوونی ئه‌گه‌ری له‌ناوچوونی مرۆڤ له‌ ماوه‌ی ئه‌م دوو سه‌د ساڵه‌ی ئاینده‌دا، پرسیارێك كه‌ دێته‌ پێش ئه‌وه‌یه‌ كه،‌ ئایا ده‌توانین له‌مباریه‌وه‌‌ شتێك بكه‌ین. با مشتوماڵی ئه‌وه‌ بكه‌یین كه‌ ده‌توانین چی بكه‌ین، پاشان پرسیاری ئه‌خلاقی قوڵ بكه‌ین: تا چ ئاستێك‌ له‌ناوچوونی ڕه‌گه‌زی مرۆڤ خراپه‌‌؟

ئه‌و پرسه‌ یه‌كه‌مینه‌ی كه‌ پێویسته‌ لێره‌دا ڕوونی بكه‌ینه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه،‌ ئه‌گه‌ر ئاشكرا بوو كه‌ مه‌ترسی له‌ناوچوونی مرۆڤ “كه‌مه‌”، ئیدی نابێت ته‌نها به‌وه‌ قایل بین و ئارام دابنیشین. كه‌سی هۆشمه‌ندی ناو ئێمه‌ ناڵێت “باشه‌، مه‌ترسی ته‌قینه‌وه‌ی كانه‌ ئه‌تۆمییه‌كان ته‌نها ١ بۆ  ١٠٠٠، بۆیه‌ له‌مباره‌یه‌وه‌ نیگه‌رانییه‌كمان نییه‌”. ئه‌گه‌ر به ‌ڕاستی هه‌لێك هه‌یه‌ بۆ ڕوودانی كاره‌ساتیك و له‌تواناشماندایه‌ به‌ تێچوونێكی كه‌م، كارێك بكه‌ین بۆ سنووردانان یان كۆتایی پێهێنانی، پێویسته‌ له‌سه‌رمان كه‌ بیكه‌ین. به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی، ده‌توانین ئاستی خراپی مه‌ترسییه‌كی دیاریكراو به‌ لێكدانی ئه‌گه‌ری ڕوودانی سه‌رئه‌نجامه‌ خراپه‌كه‌ به‌ ئاستی سه‌رئه‌نجامه‌ خراپه‌كه‌ی بپێوین. له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ له‌ناوچوونی مرۆڤ زۆر خراپه‌،  وه‌ك دواتر مشتومڕی له‌باره‌وه‌ ده‌كه‌ین، ئه‌وا كه‌مكردنه‌وه‌ی مه‌ترسی له‌ناوچوونی مرۆڤ ئه‌گه‌ر به‌ بڕێكی كه‌میش بێت زۆر زۆر باش ده‌بێت.

به ‌ڕاستی مرۆڤایه‌تی هه‌ندێك شتی كردووه‌ كه‌ مه‌ترسی له‌ناوچوونی پێشوه‌ختی خۆی پێ كه‌مكردۆته‌وه‌. شه‌ڕی سارد كۆتایی پێ هات و پێویستیمان به‌ چه‌كی ئه‌تۆمی كه‌می كردوه‌. به‌دواداچوونمان كردووه‌ بۆ زۆرینه‌ی هه‌سارۆكه‌ گه‌وره‌ نزیكه‌كان له‌ زه‌وییه‌وه‌. ژێر زه‌مینمان چێ كردووه‌ له‌ پێناوی “به‌رده‌وامی حكومه‌تدا”، كه‌ یارمه‌تی مرۆڤایه‌تی ده‌دات تا له‌ هه‌ندێك له‌ كاره‌ساته‌كان ڕزگاری بێت. پرۆگراممان داناوه‌ بۆ چاودێریكردنی بڵاوبوونه‌وه‌ی نه‌خۆشییه‌كان، تا جیهان بتوانێت وڵامدانه‌وه‌ی خێرای هه‌بێت له‌ كاتی بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تادا به ‌شێوه‌یه‌كی به‌ربڵاو. سه‌لماندمان كه‌ گۆڕانی كه‌شوهه‌وا مه‌ترسی چاوه‌ڕوانكراوه‌ و هه‌ستاین به‌ دانانی هه‌ندێك پلانی وڵامده‌ره‌وه‌ بۆی، گه‌رچی به‌داخه‌وه‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی كارا له‌مباره‌یه‌وه‌ تا ئێستاكه‌ به‌پێی پێویست نییه‌. هه‌روه‌ها به‌ شێوه‌یه‌كی لێزانانه‌ ده‌زگای تایبه‌تمان داناوه‌ بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی مه‌ترسی له‌ناوچوون، وه‌ك كه‌مكردنه‌وه‌ی مه‌ترسی سه‌رهه‌ڵدانی جه‌نگه‌كان یاخود باشتركردنی توانای حكومه‌ته‌كان بۆ به‌ ده‌مه‌وەچوون و فریاكه‌وتن له‌ كاتی ڕوودانی كاره‌ساته‌كاندا.

یه‌كێك له‌و هۆكارانه‌ی كه‌ وامان لێ ده‌كات بڕوا به‌وه‌ بهێنین كه‌ له ‌تواناماندایه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گه‌وره‌تر سنوور بۆ مه‌ترسی له‌ناوچوونی مرۆڤایه‌تی دابنێین، توانامان بووه‌ بۆ چاكتركردنی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی كه‌ پێی هه‌ستاوین. له‌ تواناماندایه‌ به‌دواداچوون بۆ هه‌سارۆكه‌ی زیاتر بكه‌ین، ژێرزه‌مینی باشتر دروست بكه‌ین، پرۆگرامه‌كانی به‌دواداچوونی په‌تاكانمان باشتر بكه‌ین، ده‌ردانی گازه‌ گه‌رمه‌كانیش كه‌م بكه‌ینه‌وه‌، هانی كه‌متر بڵاوبوونه‌وه‌ی چه‌كی ئه‌تۆمی بده‌ین، ئه‌و داموده‌زگایانه‌ی ده‌وڵه‌تانی جیهان به‌هێز بكه‌ین كه‌ له‌ باریدایه‌ مه‌ترسییه‌كانی له‌ناوچوونی مرۆڤ كه‌متر بكه‌نه‌وه‌. هێشتاكه‌ ئاله‌نگارییه‌كی گه‌وره‌مان له‌ پێشه‌ بۆ جیاكردنه‌وه‌ی ئه‌و پرۆژانه‌ی كه‌ پێویستییان به‌ پاڵپشتیمان هه‌یه‌، به‌ڵام پێده‌چێت وه‌كوو ئه‌و پرۆژانه‌ هه‌ر به ‌ڕاستی هه‌بن.

هه‌وڵدانێكی گه‌لێك كه‌م دراوه‌ له‌ پێناوی به‌ده‌ستهێنانی تێگه‌شتنێكی ڕێكوپێكتر بۆ مه‌ترسییه‌كانی ڕوودانی له‌ناوچوونی مرۆڤایه‌تی و چۆنیه‌تی ڕێگریكردن لێی به‌ باشترین ڕێگا كه‌ له‌به‌ر ده‌ستدایه‌.

هه‌تا ئێستا، هه‌وڵدانێكی گه‌لێك كه‌م دراوه‌ له‌ پێناوی به‌ده‌ستهێنانی تێگه‌شتنێكی ڕێكوپێكتر بۆ مه‌ترسییه‌كانی ڕوودانی له‌ناوچوونی مرۆڤایه‌تی و چۆنیه‌تی ڕێگریكردن لێی به‌ باشترین ڕێگا كه‌ له‌به‌ر ده‌ستدایه‌. هه‌ندێك كتێب و توێژینه‌وه‌ی ئه‌كادیمی له‌باره‌ی كه‌مكردنه‌وه‌ی ئه‌گه‌ری ڕوودانی كاره‌ساته‌ گه‌وره‌كان نووسراون، به‌ڵام جگه‌ له‌ چه‌ند لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی كه‌م شتێكی وا نه‌كراوه‌ بۆ به‌دواداچوونی باشترین ڕێگا و میتۆده‌كانی كه‌مكردنه‌وه‌ی مه‌ترسییه‌كان. هیچ شیكارییه‌كی قووڵی به‌رنامه‌ بۆدارێژراو سه‌باره‌ت به‌ ستراتیژه‌ جیاوازه‌كانی سنووردانان بۆ ئه‌م كاره‌ساتانه له‌به‌ر ده‌ستدا نییه‌‌. یه‌كه‌م هه‌نگاوی سنووردانان بۆ مه‌ترسی له‌ناوچوونی مرۆڤ ئه‌وه‌یه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی قووڵ لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌باره‌وه‌ بكه‌ین، یاخود هاریكاری ئه‌وانی تر بكه‌ین تا به‌م كاره‌ هه‌ستن. ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی گوتمان ڕاست بێت، ئه‌وه‌ واتای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ندێك مه‌ترسی له‌ناوچوونی مرۆڤ له‌ ئارادایه‌ و وه‌ك دیاره‌ ده‌بێت سنووریان بۆ دابنێین‌. زۆر پرسیاری په‌یوه‌ست به‌م بابه‌ته‌ له‌ ئارادایه‌، كه‌ ئه‌سته‌مه‌ وه‌ڵام بدرێنه‌وه‌، ئه‌وانیش: ئاستی گرنگی ئه‌و كاره‌ له‌ پێشینانه‌ چه‌نده‌ كه‌ پێویستن‌ بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی مه‌ترسی له‌ناوچوونی مرۆڤایه‌تی؟ بڕی ئه‌وه‌ی پێویسته‌ له‌ سه‌رمان خه‌رجی بكه‌ین بۆ ئه‌و كاره‌ چه‌نده‌؟ ئه‌مه‌ چۆن ده‌گونجێت له‌گه‌ڵ زۆر له‌و شتانه‌ی كه‌ ده‌توانین و ده‌بێت بیانكه‌ین، وه‌ك یارمه‌تیدانی هه‌ژارانی جیهان؟ (بۆ ئه‌م بابه‌ته‌ سه‌ردانی پێگه‌ی ئه‌لكترۆنی www.thelifeyoucansave.com) بكه. ئایا ئامانجی سنووردانان بۆ مه‌ترسی له‌ناوچوون دژ ده‌وستێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئامانجه‌ مرۆییه‌ ئاساییه‌كانی تردا، یاخود باشترین كارێك بیكه‌ین بۆ سنووردانان له‌ به‌رده‌م مه‌ترسی له‌ناوچووندا ئه‌وه‌یه‌ هه‌ستین به‌ باشتر كردنی ژیانی زیندووه‌كانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌مان، و تواناداریان بكه‌ین به‌وه‌ی خۆیان هه‌ستن به‌ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كه‌یان؟

لێره‌دا هه‌وڵ ناده‌ین گفتوگۆ له‌باره‌ی ئه‌م پرسیاره‌وه‌ بكه‌ین، له‌ بری ئه‌وه‌، جه‌خت له پرسیارێكی تر‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌: تا چه‌ند له‌ناوچوونی مرۆڤ خراپه‌‌؟

یه‌كێك له‌ خراپترین شته‌كانی په‌یوه‌ست به‌ له‌ناوچوونی مرۆڤایه‌تییه‌وه‌ هه‌بێت ئه‌وه‌یه‌ ملیاران له‌ خه‌ڵكی به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر ئازاربه‌خش گیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن. به‌ڵام به‌ بۆچوونی ئێمه‌‌، ئه‌وه‌ خراپترین شتێك نییه‌ كه‌ په‌یوه‌ست بێت به‌ له‌ناوچوونی مرۆڤه‌وه‌، له‌وه‌ خراپتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ چیتر له‌ ئاینده‌دا مرۆڤایه‌تی وه‌چه‌ و نه‌وه‌ی نامێنێت.

ئێمه‌ بڕوامان وایه‌ كه‌ نه‌وه‌كانی ئایینده‌ گرنگن، هه‌روه‌ك چۆن ئه‌م نه‌وه‌یه‌ی ئێستا گرنگه‌.  به‌و پێیه‌ی كه‌ زۆر نه‌وه‌ی دیكه‌ له‌ ئاینده‌دا دێن، به‌های هه‌موو ئه‌و نه‌وانه‌ پێكه‌وه‌ باڵاتره‌ له‌ به‌های ئه‌م نه‌وه‌یه‌ی ئێستا.

بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ی ئه‌م خاڵه‌، نموونه‌یه‌كی مێژوویی ده‌هێنینه‌وه‌، پێش نزیكه‌ی ٧٠ هه‌زار ساڵ، بوركانێكی گه‌وره‌ ته‌قییه‌وه‌ كه‌ به‌ بوركانی ته‌وبا ناسراوه‌. زۆر له‌ زاناكان بڕوایان وایه‌ كه‌ ئه‌م بوركانه‌ بووه‌ به‌هۆی ڕوودانی “زستانێكی بوركانی” وا كه‌ خه‌ریك بووه‌ ببێته‌ هۆی له‌ناوچوونی پێشینه‌وه‌ و باوانه‌كانمان. با گریمانه‌ی ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ ئه‌وه‌ ڕاسته‌. بیهێننه‌ پێش چاوی خۆتان كه‌ ئه‌گه‌ر بوركانی ته‌وبا ببوایه‌ته‌ هۆی له‌ناوبردنی مرۆڤ له‌ سه‌ر زه‌وی. ڕوودانی ئه‌مه‌ تا چ ئاستێك خراپ ده‌بوو؟ دوای نزیكه‌ی ٣٠٠٠ نه‌وه‌ و ١٠٠ ملیار ژیانی ئه‌و نه‌وانه‌، ده‌كرێت بڵێین كه‌ مردن و ئازارچه‌شتنی ئه‌وانه‌ی به‌ر بوركانی ئه‌وكاتی ته‌وبا كه‌وتوون زۆر زۆر نرخی كه‌متره‌ به‌ به‌راورد به‌ له‌ده‌ستدانی (هه‌لی هاتنه‌ ژیانی) هه‌موو ئه‌و گیانه‌ مرۆیانه‌ی له‌وكاته‌وه‌ تا ئه‌مڕۆ ژیاون، ئه‌مه‌ش به‌ زیادكردنی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی دیكه‌ش كه‌ مرۆڤایه‌تی له‌وكاته‌وه‌ به‌ده‌ستی هێناوه‌.

به‌ نموونه‌ هێنانه‌وه‌ له‌وه‌وه‌، ئه‌گه‌ر هه‌نووكه‌ مرۆڤ له‌ناوبچێت، له‌و لایه‌نه‌ خراپتر نرخی ئه‌و هه‌له‌ له‌ده‌ستچووه‌یه‌. شارستانیه‌ت ته‌نها له‌ چه‌ند هه‌زار ساڵیك له‌مه‌وبه‌ره‌وه‌‌ ده‌ستی پێكردووه‌. زه‌وی له‌ باریدایه‌ كه‌ تا ملیار ساڵێكی دیكه‌ش ژیانی تێدا نیشته‌جێ بێت. ئه‌گه‌ر بشتوانین هه‌ساره‌كانی تری گه‌ردوونیش ئاوه‌دان بكه‌ینه‌وه‌، ده‌شێت جۆره‌كه‌مان بۆ ماوه‌یه‌كی درێژتر بمێنێته‌وه‌.

هه‌ندێك له‌ خه‌ڵكی ئه‌م ڕێگای نرخدانانه‌ بۆ نه‌وه‌كانی ئاینده‌ ڕه‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌. ئه‌وان ده‌شێت پێیان وابێت كه‌ هێنانه‌ ژیانی خه‌ڵكانی دیكه‌ بۆ ناو بوون شتێكی سوودبه‌خش نییه‌، ئه‌مه‌ به‌ چاوپۆشین له‌ جۆری ئه‌و ژیانه‌ی ده‌كرێت ئه‌و خه‌ڵكه‌ بیگوزه‌رێنن. به‌ پێی ئه‌م ڕایه‌، به‌های خۆلادان له‌ ڕوودانی له‌ناوچوونی مرۆڤایه‌تی ته‌نها په‌یوه‌سته‌ به‌ ئه‌وانه‌ی له‌م ڕۆژگاره‌ماندا ده‌ژین یاخود خه‌ریكه‌ له‌دایك ده‌بن، یان ئه‌وانه‌ی ده‌یانه‌وێت منداڵ یاخود نه‌وه‌یان هه‌بێت.

به‌ڵام بۆچی ده‌شێت كه‌سێك ئه‌م بۆچوونه‌ی هه‌بێت؟ ده‌شێت یه‌كێك له‌ هۆیه‌كان ئه‌وه‌ بێت كه‌ ئه‌گه‌ر خه‌ڵكی هه‌رگیز نه‌یه‌نه‌ بوونه‌وه‌، ئه‌وا نه‌هێنانه‌ بوونیان‌ نابێته‌ شتێكی خراپ بۆ ئه‌وان. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وان نین، شتێك نییه‌ به‌ ناوی “ئه‌وان”ه‌وه‌ تا ئه‌مه‌ ببێته‌ شتێكی خراپ بۆ ئه‌وان، بۆیه‌ بوون به‌ هۆكاری له‌دایكبوونی كه‌سانی تر شتێكی به‌سوودیش نابێت بۆیان.

به‌ڵام ئێمه‌ ئه‌م بۆچوونه‌ ڕه‌ت ده‌كه‌ینه‌وه‌، پێمان وایه‌ كه‌ هێنانه‌ بوونی خه‌ڵكی دیكه‌ شتێكی به‌سوود ده‌بێت بۆ ئه‌و خه‌ڵكانه‌. بۆ زانینی ئه‌م هۆكاره‌، یه‌كه‌مجار تێبینی ئه‌وه‌ بكه‌ كه‌ هێنانی خه‌ڵكی بۆ ناو بوون زیانی هه‌یه‌ بۆیان. بۆ نموونه‌، با گریمانه‌ی ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ ئافره‌تێك ده‌زانێت كه‌ ئه‌گه‌ر له‌ چه‌ند مانگی داهاتوودا سكی پڕ بێت، ئه‌وا منداڵه‌كه‌ی تووشی نه‌خۆشی ئازاربه‌خشی زۆر ده‌بێت و هه‌ر به‌ بچوكیش ده‌مرێت. ئاشكرایه‌ له‌م دۆخه‌دا شتێكی خراپه‌ بۆ ئه‌و منداڵه‌ ئه‌گه‌ر ئافره‌ته‌كه‌ بڕیاری دا له‌و چه‌ند مانگه‌دا منداڵی ببێت. به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی، ئه‌گه‌ر ژیانی منداڵه‌كه‌ كورت و به‌دبه‌ختانه‌ بوو، ئه‌وا هێنانه‌ بوونی شتێكی خراپه‌ كه‌‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و منداڵه ده‌كرێت‌.

ئه‌گه‌ر هاوڕای ئه‌وه‌ بوویت كه‌ هێنانه‌ بوونی یه‌كێك ده‌كرێت خراپ بێت بۆ ئه‌و كه‌سه‌ و، ئه‌گه‌ر ئه‌و ئه‌رگۆمێنته‌ت په‌سه‌ند كرد كه‌ ده‌ڵێت هێنانه‌ بوونی یه‌كێك ناكرێت شتێكی باش بێت بۆ ئه‌و كه‌سه‌، ئه‌مه‌ ئه‌نجامگیرییه‌كی سه‌یری لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌: له‌دایكبوونی كه‌سێك ده‌كرێت زیانی پێ بگه‌یه‌نێت به‌ڵام سوودی پێ ناگه‌یه‌نێت. ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ دروست بێت، ئه‌وا خستنه‌وه‌ی منداڵ شتێكی عاقڵانه‌ نییه‌، چونكه‌ مه‌ترسی تووشبوونیان به‌ ئازار هه‌میشه‌ له‌ ئارادایه‌، هیچ قه‌ره‌بوویه‌ك له‌ سه‌رووی مه‌ترسی تووش بوون به‌ ئازاره‌وه‌ نییه‌.

ڕه‌شبینه‌كانی له‌ چه‌شنی ‘ئارسه‌ر شوپنهاوه‌ر’ی فه‌یله‌سوفی سه‌ده‌ی نۆزده‌ی ئه‌ڵمانی یاخود ‘ده‌یڤد بیناتار’ی فه‌یله‌سوفی هاوچه‌رخی ئه‌فریقای باشوور ئه‌م ده‌رئه‌نجامه‌ په‌سه‌ند ده‌كه‌ن. به‌ڵام ئه‌گه‌ر دایكان و باوكان پێشبینی عه‌قڵانی وایان له‌به‌ر ده‌ستدا بێت كه‌ منداڵه‌كانیان به‌هره‌مه‌ند ده‌بن له‌ ژیانێكی به‌خته‌وه‌رانه‌ و دڵگیر و، خستنه‌وه‌ی منداڵیش نه‌بێته‌ هۆی زیان بۆ ئه‌وانی تر، ئه‌وا خستنه‌وه‌ی منداڵ نابێته‌ شتێكی خراپ. به ‌شێوه‌یه‌كی گشتی تر، ئه‌گه‌ر نه‌وه‌كانمان هه‌لێكی گونجاویان هه‌بوو بۆ ئه‌وه‌ی به‌هره‌مه‌ند بن له‌ ژیانێكی به‌ختیار و دڵگیر، وا چاكتره‌ گه‌ره‌نتی ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ نه‌وه‌كانمان بێنه‌ بوونه‌وه‌ نه‌ك به‌ پێچه‌وانه‌وه‌. پاشان ئێمه‌ بڕوامان وایه‌ كه‌ هێنانه‌ بوونی نه‌وه‌كانی ئایینده‌ شتێكی باشه‌.

بەپێی بوونی هۆیه‌كانی له‌ناوچوون، ئه‌و له‌ناوچوونه‌ له‌ناوچوونێكی سه‌رتاپاگیری ژیان ده‌بێت- ده‌بێته‌ كۆتایی چیرۆكێكی ئاوارته‌ له‌باره‌ی ئه‌و په‌ره‌سه‌ندنه‌وه‌ كه‌ به‌ ڕاستی بووه‌ به‌ هۆی هاتنه‌ئارای ژیانی زیره‌ك

له‌ناوچوونی ڕه‌گه‌زی مرۆیی –كه‌ ئه‌گه‌رێكی زۆری هه‌یه‌، به‌پێی بوونی هۆیه‌كانی له‌ناوچوون، ئه‌و له‌ناوچوونه‌ له‌ناوچوونێكی سه‌رتاپاگیری ژیان ده‌بێت- ده‌بێته‌ كۆتایی چیرۆكێكی ئاوارته‌ له‌باره‌ی ئه‌و په‌ره‌سه‌ندنه‌وه‌ كه‌ به‌ ڕاستی بووه‌ به‌ هۆی هاتنه‌ئارای ژیانی زیره‌ك (تا ڕاده‌یه‌ك)، كه‌ توانای ئه‌وه‌ی پێداوین كه‌ پێشكه‌وتنێكی گه‌وره‌تر و مه‌زنتر به‌ده‌ست بهێنین. به‌ ڕاستی له‌ دوو سه‌د ساڵی ڕابردووه‌وه‌، پێشكه‌وتنێكی مه‌زنمان به‌ده‌ست هێناوه‌، له‌ ڕووی ئه‌خلاقی و له‌ ڕووی هزریشه‌وه‌، هه‌موو هۆكاره‌كان پاڵمان پێوه‌ده‌نێن به‌ هیوا بیین به‌وه‌ی كه‌ ئه‌گه‌ر ڕزگارمان بوو، ئه‌م پێشكه‌وتنه‌ به‌رده‌وام و خێراتر بێت. به‌ڵام ئه‌گه‌ر شكستمان هێنا له‌وه‌ی ڕێگری له‌ له‌ناوچوونمان بكه‌ین، ئه‌وا هه‌لی ئه‌وه‌ له‌ ده‌ست ده‌ده‌ین كه‌ شتێكی به‌ ڕاستی ناوازه‌ بئافرێنین: ژماره‌یه‌ك هه‌ساره‌ی ئاوه‌دان به‌‌ نه‌وه‌كانی مرۆڤ كه‌ ژیانێكی ده‌وڵه‌مه‌ند و دڵگیر به‌سه‌ر ده‌به‌ن و. گه‌شتوون به‌ باڵاترین ئاسۆكانی مه‌عریفه‌ و شارستانیه‌ت كه‌ سنووره‌كانی ئه‌ندێشه‌مان تێ ده‌په‌ڕێنێت.

تێبینی: به‌ هاوبه‌شی له‌گه‌ڵ (نیك بێكستێد و مات وه‌یچ) نووسراوە.

The post ڕێگری له‌ له‌ناوچوونی مرۆڤ appeared first on ژنەفتن.

مبێكی به‌رده‌وام بوو له‌سه‌ر هه‌ڵوێستی خۆی هه‌رچه‌نده‌ هه‌موو به‌ڵگه‌كان له‌ دژی ئه‌و حاشاهه‌ڵنه‌گربوون. لایه‌نگرانی مبێكی هێرشیان ده‌كرده‌ سه‌ر هه‌ر كه‌سێك كه‌ گومانی له‌ بۆچوونه‌كانی ئه‌و هه‌بێت، هه‌تا كه‌ نێڵسۆن ماندیلای پاڵه‌وانی خه‌باتكاری دژ به‌ جیاكاری نه‌ژادی و یه‌كه‌مین سه‌رۆكی ڕه‌شپێستی ئه‌فریقیای باشووریش- به‌ شێوه‌یه‌كی ئاشكرا گومانی خۆی له‌ سیاسه‌ته‌كانی مبێكی ده‌ربڕی- لایه‌نگرانی مبێكی به‌ توندی به‌گژییدا چوون.

هه‌رچه‌نده‌ بۆستوانا و نامیبیا كه‌ دوو دراوسێی ئه‌فریقای باشوورن، ڤاكسینی دژ به‌ ڤایرۆسی ئایدزیان بۆ هه‌موو ئه‌و هاونیشتمانیانه‌یان دابینكردبوو كه‌ تووشی نه‌خۆشی نه‌مانی به‌رگی مرۆیی بووبوون، به‌ڵام ئه‌فریقای باشووری ژێر سایه‌ی حكومه‌ته‌كه‌ی مبێكی له‌وه‌دا شكستی هێنا. به‌مدوایانه‌ تیمێك له‌ توێژه‌ره‌كانی زانكۆی هارڤارد لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كیان له‌باره‌ی ده‌رئه‌نجامه‌كانی ئه‌م سیاسه‌ته‌ ده‌ست پێكرد. به‌ به‌كارهێنانی گریمانه‌یی جێگیر، خه‌مڵاندنه‌كان گه‌شتن به‌و ده‌رئه‌نجامه‌ی كه‌  ئه‌گه‌ر حكومه‌تی ئه‌فریقای باشوور ڤاكسینی گونجاوی پێشكه‌شی نه‌خۆشانی ئایدز و ئه‌و ئافره‌ته‌ دووگیانانه‌ تووشبووانه‌ی كه‌ ده‌شێت منداڵه‌كانیشیان تووش بكه‌ن، بكردایه‌، ئه‌وا ده‌كرا ڕێگه‌ بگیرێت له‌ مردنی پێشوه‌ختی ٣٦٥٠٠٠ نه‌خۆش.

ئه‌م ژماره‌یه‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌و باجه‌ قورسه‌ی كه‌ ده‌كرێت له‌ ئه‌نجامی ڕه‌تكردنه‌وه‌ی زانست یان نه‌زانینه‌وه‌ بیده‌ین. ئه‌م ژماره‌ زۆره‌ له‌ قوربانی تا ڕاده‌یه‌ك هاوشانه‌ به‌و‌ كوژراوانه‌ی كه‌ له‌ ڕووداوی كۆمه‌ڵكوژی دارفۆر كه‌وتنه‌وه‌ و، نزیكیش ده‌بێته‌وه‌ له‌ نیوه‌ی ژماره‌ی قوربانیانی كۆمه‌ڵكوژی (توتسی)ێكان كه‌ له‌ ڕواندا له‌ ساڵی ١٩٩٤دا ڕوویدا.

قه‌سابخانه‌ی شارپڤیڵ كه‌ له‌ ساڵی ١٩٦١دا^([1]) ڕوویدا یه‌كێك بوو له‌ گرنگترین ئه‌و ڕووداوانه‌ی كه‌ ڕای جیهانی دژ به‌ هه‌ڵاوێردنی نه‌ژادی له‌ باشووری ئه‌فریقا گۆڕی، له‌و ڕووداوه‌دا پۆلیس گوله‌بارانی ئاپۆرای خۆپیشانده‌رانی كرد و بوو به‌ هۆی كوشتنی ٦٩ كه‌س و برینداربوونی ژماره‌یه‌كی زیاتر. مبێكی هه‌روه‌ك ماندێلا یه‌كێك بوو له خه‌باتكاره‌‌ چالاكه‌كانی دژ به‌ هه‌ڵاوێردنی نه‌ژادی. به‌ڵام لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك له‌ زانكۆی هارڤارد ده‌ریده‌خات كه‌ مبێكی لێپرسراوه‌ له‌ مردنی ژماره‌یه‌كی گه‌وره‌ له‌ خه‌ڵكانی ڕه‌شپێست كه‌ ٥٠٠٠ جار زیاتره‌ له‌و ڕێژه‌یه‌ی كه‌ پۆلیس له‌ ڕووداوی خۆپیشاندانه‌كه‌ی شارپڤیڵدا كوشتنی.

ئێمه‌ چۆن پیاوێكی ئاوا هه‌ڵبسه‌نگێنین؟

ده‌كرێت له‌ به‌رگری له‌ مبێكیدا بڵێین، ئه‌و مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ نه‌بووه‌ هیچ مرۆڤێك بكوژێت. وا دیاره‌ ئه‌و به‌ ڕاستی باوه‌ڕی وایه‌- ده‌شێت ئێسته‌ش هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ مابێته‌وه‌، كه‌ ڤاكسینی دژ به‌ ڤایرۆسه‌كان ژه‌هراویین. پێویسته‌ ددان بنێین به‌وه‌دا كه‌ مبێكی هیچ ڕقێكی له‌وانه‌ نه‌بووه‌ كه‌ به‌ ده‌ست ئایدزه‌وه‌ گیرۆده‌ بوون. ئه‌و ئاره‌زوویه‌كی شاراوه‌ی له‌ ئازارگه‌یاندن به‌ نه‌خۆشه‌كان نه‌بووه‌، له‌به‌ر ئه‌م هۆكاره‌ پێویسته‌ داوه‌رییه‌كی دیكه‌ له‌باره‌ی كه‌سایه‌تی ئه‌وه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ جیاواز بێت له‌وانه‌ی كه‌ ئامانجیان ئه‌وه‌ بووه‌ زیان به‌ ئه‌وانی تر بگه‌یه‌نن، ئیدی ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر پاڵنه‌ره‌كه‌یان ڕق و قین بێت یاخود بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌ته‌كانیان بێت.

به‌ڵام نیه‌تی‌ چاك به‌س نییه‌، به‌ تایبه‌ت ئه‌وكاتانه‌ی مه‌ترسییه‌كان گه‌وره‌ن. و مبێكی شایسته‌ی ئه‌وه‌یه‌ به‌ تاوانبار دابنرێت، نه‌ك له‌به‌ر پێشوازیكردنی له‌ ڕای كه‌مینه‌یه‌كی بچووك له‌ زانایان، به‌ڵكو له‌به‌ر سووربوونی له‌سه‌ر ئه‌م بۆچوونه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی ڕێگه‌ به‌ خۆی بدات ئه‌م ڕا و بۆچوونه‌ی له‌ گفتوگۆیه‌كی دادپه‌روه‌رانه‌ و كراوه‌دا له‌گه‌ڵ شاره‌زایاندا بخاته‌ به‌ر گفتوگۆكردن و تاقیكردنه‌وه‌وه‌. كاتێكیش پڕۆفیسۆر مالیگاپۆرۆ ماكگوبای گه‌وره‌ زانایی ڕه‌شپێستی ئه‌فریقای باشوور هۆشداری ئه‌وه‌ی دا كه‌ سیاسه‌ته‌كانی سه‌رۆك وا ده‌كات ئه‌فریقای باشوور ببێته‌ جێگای گاڵته‌ پێكردن له‌ لایه‌ن جیهانی زانسته‌وه‌، یه‌كسه‌ر نووسینگه‌ی مبێكی ئه‌م پڕۆفیسۆره‌ی تاونبار كرد به‌وه‌ی كه‌ به‌رگری له‌ بیركردنه‌وه‌ نه‌ژادپه‌رستییه‌كانی ڕۆژئاوا ده‌كات.

له‌ كاتی له‌ سه‌ركار لابردنی مبێكییه‌وه‌ له‌ مانگی سپبته‌مبه‌ره‌وه^([2])‌، به‌ په‌له‌ حكومه‌ته‌ نوێیه‌كه‌ی كه‌گالیما مۆتلانتێ ده‌ستی كرد به‌ جێبه‌جێكردنی پلانه‌ كاراكانی بۆ قه‌ڵاچۆكردنی ئایدز. یه‌كسه‌ریش وه‌زیری ته‌ندروستی سه‌رده‌می مبێكی له‌سه‌ر كار لابرد، ئه‌و وه‌زیره‌ی بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ی ده‌كرد كه‌ نه‌خۆشانی ئایدز ده‌كرێت له‌ ڕێگای سیر و شه‌ربه‌تی لیمۆ و چه‌وه‌نده‌رەوە چاره‌سه‌ر بكرێن. به‌لام كاره‌ساته‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ ئه‌نجومه‌نی نیشتمانی ئه‌فریقی كه پارتی هه‌ره‌ باڵاده‌ستی ناو ئه‌فریقای باشووره‌ ئه‌وه‌نده‌ ملكه‌چی مبێكی بووه ‌ساڵانێكی زۆره‌ نه‌یتوانییوه‌ له‌سه‌ر كاری لابدات.

وانه‌كانی ناو ئه‌م چیرۆكه‌ له‌ توانادایه‌ له‌ هه‌ر شوێنێكی تریش دووباره‌ ببێته‌وه‌ ئه‌گه‌ر بێتو زانست له‌ داڕشتنی سیاسه‌تی گشتییدا ڕه‌چاو نه‌كرێت. ئه‌مه‌ش مانایی ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ كۆده‌نگی زۆرینه‌ی زانایان هه‌میشه‌ ڕاست بێت. مێژووی زانست به‌ ئاشكرا پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات. زاناكان مرۆڤن و ده‌شكه‌ونه‌ هه‌ڵه‌وه‌. هه‌روه‌ك مرۆڤه‌كانی دیكه‌ ده‌كه‌ونه‌ ژێر كاریگه‌ری مێگه‌له‌وه‌، و ده‌شترسن په‌راوێز بكه‌ون. به‌ڵام شكستی شایسته‌ی لۆمه‌ كردن، به‌ تایبه‌ت ئه‌و كاته‌ی ژیانی خه‌ڵكی له‌ مه‌حه‌كدا بێت، ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ پێچه‌وانه‌ی زانایان بین، به‌ڵكو ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زانست وه‌ك ئامرازێكی لێكۆڵینه‌وه‌ ڕه‌تبكه‌ینه‌وه‌.

مبێكی ده‌بوو بیزانیایه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر بۆچوونه‌ سه‌یروسه‌مه‌ره‌كه‌ی له‌باره‌ی هۆكاری ئایدز و كارایی ڤاكسینه‌كانی دژ به‌ ڤایرۆسه‌كه‌ هه‌ڵه‌ بێت‌، ئه‌وا سیاسه‌ته‌كانی ئه‌ویش هه‌ر به ‌خۆڕایی ده‌بێته‌ هۆی له‌ ده‌ستدانی ژیانی ژماره‌یه‌كی بێشووماری خه‌ڵكی. ئه‌م زانینه‌ ده‌یخسته‌‌ به‌رده‌م پابه‌ندبوونی ته‌واوه‌تی به‌وه‌ی كه‌ ڕێگه‌ بدات هه‌موو به‌ڵگه‌كانی به‌ شێوه‌یه‌كی دادپه‌روه‌رانه‌ بخاته‌ ڕوو، پاشان به‌ڵگه‌كانیشی به‌ بێ ترس و خاترگرتن بپشكێنرایه‌ن. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و كاره‌ی نه‌كرد، بۆیه‌ ناكرێت مبێكی له‌ لێپرسراوێتی مردنی سه‌دان هه‌زار له‌ خه‌ڵكی هه‌ڵبێت.

ئێمه‌ چ وه‌ك تاكه‌كان، چ وه‌ك به‌ڕێوه‌به‌رانی كۆمپانیا، یاخود لێپرسراوانی حكومی، زۆر بوار هه‌یه‌ كه‌ نازانین چی بكه‌ین تێیاندا و چۆن هه‌ڵسوكه‌وتی له‌گه‌ڵ بكه‌ین به‌ بێ هه‌ڵسه‌نگاندنی كۆمه‌ڵێك له‌ به‌ڵگه‌ زانستییه‌كان. هه‌رچه‌نده‌ لێپرسراوێتیمان گه‌وره‌تر بێت، ئه‌وا ئه‌و ده‌رئه‌نجامه‌ كاره‌ساتبارانه‌ی له‌ بڕیاره‌ هه‌ڵه‌كانمانه‌وه‌ ده‌كه‌ونه‌وه‌ زیاتر ده‌بێت. له‌ ڕاستییدا، ئه‌گه‌ر بیر بكه‌ینه‌وه‌‌ له‌ ده‌رئه‌نجامه‌ چاوه‌ڕوانكراوه‌كانی گۆڕانی كه‌شوهه‌وا كه‌ به‌ هۆی چالاكییه‌ مرۆییه‌كانه‌وه‌ دروست بووه‌، ئه‌وا ژماره‌ی ئه‌و قوربانیانه‌ی له‌ ئه‌فریقای باشوور كه‌وتنه‌وه‌ زۆر بچووك ده‌بێت له‌ ئاستی ژماره‌ی ئه‌و قوربانیانه‌ی له‌ ئه‌نجامی بڕیاره‌ هه‌ڵه‌كانمانه‌وه‌ له‌م بواره‌دا ده‌كه‌ونه‌وه‌.

[1] كوشتار و قه‌سابخانه‌ی شارپڤیڵ له‌ ٢١ی ئاداری ساڵی ١٩٦٠ ڕوویداوه‌ نه‌ك له‌ ساڵی ١٩٦١ كه‌ به‌ هه‌ڵه‌ له‌م وتاره‌دا هاتووه‌.

[2] كاتی بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م وتاره‌ به‌ زمانی ئینگلیزی بۆ یه‌كه‌مجار ١٥/١٢/٢٠٠٨ بووه‌.

سه‌رچاوه‌:
بيتر سينغر، أخلاقيات عالمنا الواقعي، ت:أحمد رضا، 86 مقالاً موجزاً عن أشياء تهمنا.

The post تێچووی تراژیدیی پابه‌ند نه‌بوون به‌ زانسته‌وه‌ appeared first on ژنەفتن.

له‌م ساڵانه‌ی دواییدا، هۆڵه‌ندا، به‌لجیكا كه‌نه‌دا و ئیسپانیا دانیان نا به‌ هاوسه‌رگیری نێوان كه‌سانی هاوڕه‌گه‌زدا. ده‌وڵه‌تانی دیكه‌ش هه‌ن ڕێگه‌ ده‌ده‌ن به‌ بوونی سه‌ندیكا مه‌دەنییه‌كان كه‌ كاریگه‌ریی یاسایی هاوشێوه‌یان هه‌یه‌. هه‌روه‌ك ده‌وڵه‌تانی دیكه‌ش زۆرن یاساگه‌لێكیان داناوه‌ كه‌ دژایه‌تی هه‌ڵاوێردنی ڕه‌گه‌زی ده‌كه‌ن له‌سه‌ر بنچیینه‌ی ئاراسته‌ی سێكسی كه‌سه‌كان، له‌ بواره‌كانی وه‌ك نیشته‌جێبوون و دامه‌زراندندا (خستنه‌ سه‌ركار). له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، له‌ گه‌وره‌ترین وڵاتی دیموكراتییدا، كه‌ هیندستانه‌، هێشتاكه پراكتیزه‌كردنی سێكسی له‌نێوان دوو پیاودا له‌ ڕووی یاساییه‌وه‌ سزاكه‌ی ده‌گاته‌ به‌ندكردنی هه‌تاهه‌تایی.

به‌ دڵنیاییه‌وه‌ هیندستان تاكه‌ وڵات نییه‌ كه‌ هێشتاكه‌ ئه‌و سزا تونده‌ی هه‌بێت به‌رامبه‌ر به‌ هاوڕه‌گه‌زخوازه‌كان. له‌ هه‌ندێك له‌ ده‌وڵه‌تانی ئیسلامییدا- وه‌ك ئه‌فگانستان، ئێران، عێراق، سعودیه‌ و یه‌مه‌ن- هاوڕه‌گه‌زخوازی به‌ تاوانێك داده‌نرێت كه‌ سزا هه‌ره‌ تونده‌كه‌ی ده‌گاته‌ كوشتن.‌ ده‌ستگرتن به‌و یاسایانه‌وه‌ له‌و ده‌وڵه‌تانه‌دا كه‌ ڕێنماییه‌ ئایینییه‌كانیان له‌ گه‌ڵ یاساكانیاندا گونجاندووه‌ ئاسانه‌ لێی تێبگه‌ین- ئه‌مه‌ به‌ چاوپۆشین له‌ بێزاری ئه‌وانی تر له‌ بوون و مانه‌وه‌ی ئه‌و یاسایانه‌ له‌و جۆره‌ ده‌وڵه‌تانه‌دا- به‌ به‌راورد به‌ وڵاتێكی دیموكراتیی سیکۆلار له‌ چه‌شنی هیندستان.

هه‌ركه‌سێك سه‌ردانی هیندستانی كردبێت و ئه‌و هه‌ڵكوڵینكارییه‌‌ سێكسییه‌ ئاشكرا به‌ربڵاوانەی له‌ په‌رستگاكانی ئه‌وێدا بینی بێت، ئه‌وا ده‌زانێت كه‌ كه‌له‌پوری هیندۆسی له‌ به‌رامبه‌ر به‌ سێكسدا كه‌متر خۆپارێزه‌‌‌ به‌ به‌راورد به‌ مه‌سیحییه‌ت. قه‌ده‌غه‌كردنی هاوڕه‌گه‌زخوازی سێكسی له‌ هیندستاندا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵی ١٨٦١، ئه‌وكاته‌ی به‌ریتانییه‌كان فه‌رمانڕه‌وایی نیمچه‌ كیشۆری هیندییان ده‌كرد و له‌گه‌ڵ خۆشیاندا ئه‌خلاقیی ڤیكتۆرییان بۆ ئه‌وێنده‌رێ گواسته‌وه‌. گاڵته‌جاڕییه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌‌ كه‌ به‌ریتانیا خۆی ماوه‌یه‌كی زۆره‌ ئه‌و یاسایایانه‌ی هه‌ڵوه‌شاندۆته‌وه‌، له‌ كاتێكدا هیندستان هێشتاكه‌ پابه‌ندماوه‌ته‌وه‌ به‌و یاسایانه‌وه‌ وه‌ك‌ پاشماوه‌یه‌كی كۆڵۆنیالی.

به‌ڵام خۆشبه‌ختانه‌ قه‌ده‌غه‌كردنی سه‌ده‌می (sodomy) له‌ هیندستاندا جێبه‌جێ ناكرێت. به‌ڵام بنه‌مایه‌ك بۆ به‌دناوكردن و هه‌راسانكردنی هاوڕه‌گه‌زخوازه‌كان ده‌ڕه‌خسێنێت، هه‌روه‌ها ڕێگری ده‌كات له‌ كاری ئه‌و گروپانه‌ی كه‌ سه‌رقاڵی هۆشیاركردنه‌وه‌ی خه‌ڵكین له‌باره‌ی ڤایرۆسی نه‌مانی به‌رگری مرۆیی و ئایدز، له‌وه‌ی به‌كاره‌كانیان هه‌ستن.

ڤیكره‌م سێت نووسه‌ری ڕۆمانی (A Suitable Boy) و زۆر له‌ ڕۆمانه‌ جوانه‌كانی تر، به‌م دواییانه‌ نامه‌یه‌كی كراوه‌ی بڵاوكرده‌وه‌ كه‌ ئاراسته‌ی حكومه‌تی هیندی كردبوو تا ئه‌و یاسایه‌ هه‌ڵبوه‌شێنێته‌وه‌ كه‌ هاوڕه‌گه‌زخوازی به‌ تاوان داده‌نێت. زۆر له‌ كه‌سایه‌تییه‌كانی هیندستانیش ئیمزای خۆیان خستبووه‌ سه‌ر ئه‌و نامه‌یه‌، هه‌روه‌ك زۆری تریش له‌وانه‌ “ئه‌مارتیا سێن“ی خاوه‌ن خه‌ڵاتی نۆبڵ پشتگیری خۆیان بۆ ئه‌و نامه‌یه‌ ئاشكرا كرد. هه‌نووكه‌، به‌ره‌نگارییه‌كی یاسایی له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م یاسایه‌دا خراوه‌ته‌ به‌رده‌م دادگای باڵای نیوده‌لهی[1].

له هه‌مان ئه‌و كاته‌دا‌ كه‌ یاسای قه‌ده‌غه‌كردنی‌ هاوڕه‌گه‌زخوازی له‌ هیندستان ده‌رچوو، جۆن ستیوارت میڵ كتێبه‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی خۆی به‌ ناوی “ئازادی” ده‌نووسی و له‌وێدا پرەنسیپێكی خسته‌ ڕوو كه‌ تێیدا هاتبوو: “تاكه‌ ئامانجێك كه‌ بشێت ڕه‌وایی بدات به‌ پراكتیزه‌كردنی هێز له‌سه‌ر  تاكێك له‌ تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگایه‌یه‌كی پێشكه‌وتوو، و به ‌شێوه‌یه‌ك كه‌ دژ به‌ ویستی ئه‌و تاكه‌ بێت، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕێگرێ لێ بكرێت كه‌ ئازاری ئه‌وانی دیكه‌ نه‌دات. ئامانجی چاكسازیی كردن و چاككردنه‌وه‌ی دۆخی كه‌سێك له‌ ڕووی جه‌سته‌یی و ڕه‌وشتییه‌وه‌، پاساو و بیانوویه‌كی به‌س نییه‌… مرۆڤ خۆی گه‌وره‌ی خۆیه‌تی و هه‌ر خۆی سه‌روه‌ری جه‌سته‌ و عه‌قڵی خۆشیه‌تی”.

پرەنسیپه‌كه‌ی میڵ له‌سه‌ر ئاستی جیهانی په‌سه‌ند كراو نییه‌. “ئێچ ئێڵ ئه‌ی هارت“ی فه‌یله‌سوفی به‌ناڤوده‌نگی یاسایی به‌ریتانیی مشتومڕی كرد له‌ پێناو پرەنسیپێكی تا ئاستێك هاوشێوه‌ی ئه‌وه‌ی لای میڵ هه‌یه‌. له‌ كاتێكدا كه‌ میڵ ده‌ڵێت باشتركردنی دۆخی تاكێك، “ئیدی له‌ ڕووی جه‌سته‌ییه‌وه‌ بێت یاخود له‌ ڕووی ڕه‌وشتییه‌وه‌”، “بیانوو و پاساوێكی به‌س نییه‌” بۆ ده‌ستتێوه‌ردانی ده‌وڵه‌ت، به‌ڵام هارت ده‌یگوت كه‌ چاكسازیی كردن له‌ تاكدا له‌ ڕووی جه‌سته‌ییه‌وه‌ بیانوویه‌كی هه‌یه‌ ته‌نها له‌ كاتێكدا كه‌ ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ له‌ ئارادا بوو كه‌ تاكه‌كان به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان فه‌رامۆش بكه‌ن، به‌ مه‌رجێك ئه‌و ده‌ستتێوه‌ردانه‌ی له‌ ئازادیی ئه‌واندا ده‌كرێت ده‌بێت (بچووك و سنووردار) بێت. له‌ نموونه‌ی ئه‌و جۆره‌ ده‌ستتێوه‌ردانانه‌ داواكاری ده‌وڵه‌ته‌ له‌ شۆفێران تا پشتوێنی سه‌لامه‌تی ببه‌ستن، یاخود كڵاوی پارێزه‌ر له‌سه‌ر بكه‌ن له‌ كاتی لێخوڕینی ماتۆڕسكیلدا.

به‌ڵام هارت جیاكارییه‌كی توند ده‌كات له‌نێوان باوكایه‌تی یاسایی و ئه‌خلاقێتی یاسایی. هارت سه‌پاندنی قه‌ده‌غه‌ له‌سه‌ر بنه‌مایی ئه‌خلاقی بۆ كرده‌وه‌گه‌لێك‌ كه‌ هیچ زیانێكی جه‌سته‌یی لێ ناكه‌وێته‌وه‌، ڕه‌تكرده‌وه. به‌ پێی بۆچوونی ئه‌و، ده‌وڵه‌ت نابێت هاوڕه‌گه‌زخوازی به ‌تاوان دابنێت له‌سه‌ر بنچیینه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ هاوه‌ڕگه‌زخوازی كارێكی نائه‌خلاقییانه‌یه‌.

ناڕه‌زایی هه‌ره‌ به‌هێز له‌باره‌ی قه‌ده‌غه‌كردنی هاوڕه‌گه‌زخوازییه‌وه‌ ده‌بێت ڕه‌تكردنه‌وه‌ی جه‌وهه‌ری ئه‌و بانگه‌شه‌یه‌ بێت كه‌ پێی وایه‌: هه‌ڵسووكه‌وته‌ سێكسییه‌كان كه‌ به‌ ئاره‌زووی دوولایه‌نه‌ی نێوان كه‌سانی خاوه‌ن هه‌مان ڕه‌گه‌زدا ئه‌نجام ده‌درێن شتێكی نائه‌خلاقییه‌. له‌ هه‌ندێك كاتیشدا بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ هاوه‌ڕه‌گه‌زخوازی هه‌ڵه‌یه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی “شتێكی ناسرووشتییه‌” و، به‌ڵكو بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ش ده‌كرێت‌ كه‌ هاوڕه‌گه‌زخوازی “لادان و به‌لاڕێدابردنی‌ توانا سێكسییه‌كانمان‌”ه‌، كه‌ وا گریمانه‌ ده‌كرێت ئه‌و توانا سێكسییانه‌ی كه‌ هه‌مانه‌ له‌ پێناوی (زۆربوون و وه‌چه‌خستنه‌وه‌دایه‌‌). به‌ڵام به‌ هه‌مان شێوه‌ ده‌كرێت بڵێین كه‌ به‌كارهێنانی شیرینی و شه‌كری ده‌ستكردیش “لادان و به‌لاڕێدابردنی‌ ئه‌و هه‌ستی تامكردنه‌یە كه‌ هه‌مانه‌”، كه‌ ئێمه‌ ئه‌و هه‌ستی تامكردنه‌مان له‌ پێناوی ئه‌وه‌دا هه‌یه‌ كه‌ خواردنه‌ پێویسته‌كانمانی پێ بدۆزینه‌وه‌ و بیناسینه‌وه‌. پێویسته‌ وریا بین له‌ به‌یه‌ك یه‌كسانكردن و به‌ یه‌كچواندنی ئه‌وه‌ی كه‌ “سرووشتییه‌” له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ “چاكه‌”.

ئایا به ‌ڕاست هه‌ڵسوكه‌وته‌كانی هاوڕه‌گه‌زخوازی له‌به‌ر ئه‌وه‌ی نابێته‌ هۆی زۆربوون و وه‌چه‌خستنه‌وه،‌ ئیتر ئه‌مه‌ وای لێ ده‌كات ببێته‌ هه‌ڵسوكه‌وتێكی بێ ڕه‌وشتانه‌؟ هه‌ر ئه‌م بانگه‌شه‌یه‌ بنه‌مایه‌كی سه‌یری هه‌یه‌ ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌تێكی قه‌ره‌باڵخی پڕ دانیشتوانی وه‌ك هیندستان بۆ قه‌ده‌غه‌كردنی هاوه‌ڕگه‌زخوازی پشتی پێ ببه‌ستێت، كه‌ خۆی هانی ئامرازه‌كانی ڕێگه‌گرتن له‌ سكپڕی و وه‌چه‌خستنه‌وه‌ ده‌دات. بۆیه‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كانی چالاكی سێكسی كه‌ په‌سه‌ندكراو بێت له‌لایه‌ن ئه‌و كه‌سانه‌وه‌ كه‌ پێی هه‌ڵده‌ستن و، زیانێكی بۆ هیچ كه‌سێكی تر نه‌بێت، ئیتر ئه‌مه‌ چی وای لێ ده‌كات كه‌ بێ ڕه‌وشتانه‌ بێت.

هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌، كێشه‌ی بنه‌ڕه‌تی له‌ قه‌ده‌غه‌كردنی هه‌ڵسوكه‌ته‌ هاوڕه‌گه‌زخوازییه‌كاندا ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت یاسا به‌كارده‌هێنێت بۆ سه‌پاندنی ئه‌خلاقی تایبه‌تی. به‌ڵكو ئه‌وه‌یه‌ كه‌ یاساكه‌ پشت به‌ ڕایه‌كی هه‌ڵه‌ ده‌به‌ستێت كه‌ پێی وایه‌ هاوڕه‌گه‌زخوازی بێ ڕه‌وشتانه‌یه.‌

‌

[1] كاتی بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م وتاره‌ بۆ یه‌كه‌مجار به‌رواری ١٦/١٠/٢٠٠٦بووه‌.

The post ئایا هاوڕه‌گه‌زخوازی لادانە لە ئەخلاق؟ appeared first on ژنەفتن.

زۆر له‌ نووسین و ڕه‌شنووسه‌كانی باپیرم ڕزگاری بووه‌، له‌ یه‌كێكیاندا ده‌پرسێت: ژیانی باش چییه‌؟ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌یڤید ئۆبنهایم زانایه‌كی كلاسیك بووه‌، بۆیه‌ ئه‌م پرسیاره‌ له‌ چوارچێوه‌ی ده‌قێكی كلاسیكیدا گفتوگۆ ده‌كات، ئه‌ویش به‌شێكی وه‌رگیراو بوو له‌ كتێبی یه‌كه‌می هیرۆدۆت، كه‌ سه‌ردانی سۆڵۆنی دانا و یاسادانه‌ری ئه‌سینا بۆ لای كرۆیسۆسی پادشای زۆر ده‌وڵه‌مه‌ندی لیدیا ده‌گێڕێته‌وه‌، دوای خزمه‌تكردن و گوێگرتن له‌ به‌سه‌رهاتی گه‌شته‌كانی، كرۆیسۆس لێی ده‌پرسێت: “به‌خته‌وه‌رترین كه‌س كێ بووه‌ كه‌ تۆ ڕۆژێك له‌ ڕۆژان بینیوته‌؟” كرۆیسۆس چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ بووه‌ بڵێ تۆ به‌ختیارترین كه‌س بووی- كێ هه‌یه‌ له‌و ده‌وڵه‌مه‌ندتر بێت، یان فه‌رمانڕه‌وایی خه‌ڵكانێكی مه‌زن و زۆرتر بكات؟ سۆڵۆن چاوه‌ڕوانێكه‌ی كرۆیسۆس تێكده‌شكێنێت و باس له‌ پیاوێكی ئه‌سینایی ده‌كات به‌ ناوی “تیلۆس“‌. كرۆیسۆس تووشی سه‌رسامی ده‌بێت و ده‌یه‌وێت بزانێت هۆی هه‌ڵبژاردنی ئه‌و كه‌سه‌ چییه‌ به‌ خۆشبه‌خترین كه‌س، سۆڵۆن گرنگترین ئه‌و خاڵانه‌ی ژیانی تیلۆس شیده‌كاته‌وه‌. تیلۆس له‌ شارێكی گه‌شه‌كردوودا ژیاوه‌، منداڵانێكی چاكی هه‌بووه‌، ژیاوه‌ هه‌تا ئه‌وكاتانه‌ی هه‌موو منداڵه‌كانی خۆی بینیوه‌ به‌ هاوه‌ڵی نه‌وه‌كانیان. به‌پێی پێویست سه‌رمایه‌ی هه‌بووه‌. مردنێكی مه‌زن مردووه‌، چونكه‌ له‌ شه‌ڕی ده‌ركردنی دوژمنه‌كانیدا گیانی له‌ده‌ستداوه. ئه‌سیناییه‌كان شه‌ره‌فێكی گه‌وره‌یان پێ به‌خشیووه‌ به‌ سازكردنی مه‌راسیمێكی میللی بۆ به‌خاكسپاردنی له‌ هه‌مان ئه‌و شوێنه‌دا كه‌ تێیدا كوژراوه‌.

له‌م چیرۆكه‌وه‌، باپیرم چه‌مكی سۆڵۆن بۆ ژیانێكی به‌خته‌وه‌ر كورت ده‌كاته‌وه‌ بۆ ده‌ خاڵ:

• ماوه‌ی گه‌شه‌كردنێكی ئارامی شاره‌كه‌ی.
• ژیانێك درێژه‌ ده‌كێشێت تا سێیه‌م نه‌وه‌.
• مرۆڤ ته‌واوی هێزی خۆی له‌ ده‌ست نه‌دات و وه‌ك  پیاوێكی نه‌به‌رد بمێنێته‌وه‌‌.
• داهاتێكی باش.
• منداڵانێك باش په‌روه‌رده‌ كرابن.‌
• گه‌ره‌نتی به‌رده‌وامی وه‌چه‌ی كه‌سه‌كه‌ له‌ ڕێگای ژماره‌یه‌ك نه‌وه‌وه‌.
• مردنێكی خێرا.
• جه‌ختكردنه‌وه‌یه‌كی زۆر له‌ به‌هێزی مرۆڤ.
• به‌ شكۆترین مه‌راسیمی به‌خاكسپاردن.
• پاراستنی ناوی مرۆڤ له‌ ڕێگه‌ی زیندووڕاگرتنی یادی به‌ شكۆیه‌وه‌ له‌ لایه‌ن هاوڵاتیانه‌وه‌.

وه‌ك له‌و دوو خاڵه‌ی كۆتاییه‌وه‌ بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت، سۆڵۆن بڕوای وابووه‌ كه‌ ئه‌وه‌ی له‌ خه‌ڵكی ڕووده‌دات له‌ دوایی مردنیانه‌وه‌- له‌ ڕووی ئه‌و جۆری به‌خاكسپاردنه‌ی بۆی ساز ده‌كرێت، و چۆن ناوی یاد ده‌كرێته‌وه‌، جیاوازییه‌ك دروست ده‌كات له‌ ئاستی كواڵیتی ئه‌و جۆره‌ ژیانه‌ی گوزه‌راندوویه‌تی. ئه‌مه‌ش نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سۆڵۆن وای وێناكردبێت گوایه‌ دوای مردنت، سه‌یری خواره‌وه‌ ده‌كه‌یت بۆ ئه‌وه‌ی بزانیت چ به‌خاكسپاردنێكت بۆ ساز ده‌كرێت. هیچ ئاماژه‌یه‌ك نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی سۆڵۆن بڕوای به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كانی ژیانی دوای مردن هه‌بووبێت، منیش به‌ دڵنیاییه‌وه‌ بڕوام به‌وه‌ نییه‌. ئایا بڕوا نه‌كردن به‌ ژیانی دوای مردن ناچارت ده‌كات بگه‌یت به‌و ده‌رئه‌نجامه‌ی كه‌ ئه‌وه‌ی له‌ كاتی مردنتدا لێت ڕوو ده‌دات هیچ جیاوازییه‌ك دروست ناكات له‌ ڕووی چۆنێتی ئه‌و ژیانه‌ی به‌ سه‌رت بردووه‌؟

كاتێك له‌م پرسه‌دا سه‌ردێنم و سه‌ر ده‌به‌م، له‌نێوان دوو ڕای نه‌گونجاودا دێم و ده‌چم: تۆ شتێك گرنگ نابێت به‌لاته‌وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و شته‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر هۆشیارییت دانه‌نا، واته‌ كاتێك به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ك بێت تاقی ده‌كه‌یته‌وه‌، ئه‌وه‌ی گرنگ بێت به‌لاته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ جێی ڕه‌زامه‌ندیت بێت، ئیتر ئه‌گه‌ر پێی بزانیت یان نا، ئه‌و كاته‌ی به‌دی دێت تۆ له‌ ژیاندا بیت یان مردبێتیت گرنگ نییه‌. ڕای یه‌كه‌م، سوودگه‌را كلاسیكییه‌كانی له‌ نموونه‌ی جێرمی بنتام هه‌ڵگرینی، و ساده‌یه‌ و ئاسانیشه‌ له‌ هه‌ندێك ڕووی وه‌ك ڕووی فه‌لسه‌فییه‌وه‌ به‌رگری لێ بكه‌ن. به‌ڵام وه‌ره‌ له‌ گه‌ڵمدا ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی دیكه‌ وێنا بكه‌. ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر، به‌ هاوپیشه‌كه‌ت كه‌ له‌ به‌شی زانكۆ له‌ گه‌ڵتدا كار ده‌كات وتراوه‌كه‌ تووشی شێرپه‌نجه‌ بووه‌ و، ده‌بێت چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ نه‌كات بگاته‌ ساڵێكی تر یان نزیكه‌ی ساڵێك زیاتر بژی. له‌و كاته‌وه‌ی گوێی له‌و هه‌واڵه‌ بووه‌، مۆڵه‌تێكی بێ موچه‌ی وه‌رگرتووه‌ و وا ساڵێكی به‌ سه‌ر بردووه له‌ نووسینی كتێبێكدا كه‌ ئه‌و بیركردنه‌وانه‌ی تێدا كۆكردۆته‌وه‌ كه‌ ده‌ ساڵه‌ كاری له‌سه‌ر ده‌كات، هه‌مان ئه‌و ده‌ ساڵه‌ی تۆ به‌ ئه‌و ئاشنا بووی. ئه‌ركه‌كه‌ی ماندووی كردووه‌، به‌ڵام وا ئێستا ته‌واویشی كردووه‌. له‌گه‌ڵ نزیك بوونه‌وه‌ی مردنی، په‌یوه‌ندییت پێوه‌ ده‌كات تا بڕۆیت بۆ ماڵیان و كاغه‌زه‌ تایپكراوه‌كانت پێ بدات. پێت ده‌ڵێت “ئه‌مه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌مه‌وێت لەگەڵیدا یادم‌ بكرێته‌وه‌”. پاشان پیرۆزبایی له‌ هاوڕێكه‌ت ده‌كه‌یت به‌ بۆنه‌ی ته‌واوكردنی ئه‌ركه‌كه‌ی، و ماڵئاوایی لێ ده‌كه‌یت. له‌ ڕۆژی داهاتوودا ته‌له‌فونێكت بۆ دێت پێت ڕاده‌گه‌یه‌نێت كه‌ هاوپیشه‌كه‌ت له‌نێو خه‌ودا و دوای ماوه‌یه‌كی كه‌م له‌وه‌ی تۆ ماڵه‌كه‌یت به‌جێهێشتووه‌ كۆچی دوایی كردووه. كاتێك كاغه‌زه‌كان ده‌خوێنێته‌وه‌، بێگومان وای ده‌بینیت شایسته‌ی بڵاوكردنه‌وه‌یه‌، به‌ڵام كارێكی داهێنه‌رانه‌ نییه. پاشان له‌ خۆت ده‌پرسییت “سوودی چییه‌؟”، و پاشتر ده‌ڵێیت “ئێمه‌ به ‌ڕاستی پێویستمان به‌ كتێبێكی تر نییه‌ له‌باره‌ی ئه‌م بابه‌تانه‌وه‌”. هه‌روه‌ها ئه‌و تازه‌ مرد، هه‌رگیزیش نازانێت كتێبه‌كه‌ی یه‌كسه‌ر چاپ بووه‌ یان نا”، له‌ بری ئه‌وه‌ی كاغه‌زه‌كان بنێریت بۆ ناوه‌ندێكی بڵاوكردنه‌وه‌، ده‌یخه‌یته‌ ته‌نه‌كه‌ی خۆڵه‌وه‌.

ئایا له‌وه‌دا هه‌ڵه‌ بووی؟ به‌ شێوه‌یه‌كی وردتر، ئایا ئه‌و كاره‌ی به‌رامبه‌ر ئه‌و هاوپیشه‌یه‌ت ئه‌نجامت دا كارێكی خراپ بوو؟ ئایا به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان وات كرد ژیانی ئه‌و خراپتر بێت له‌وه‌ی ئه‌گه‌ر كتێبه‌كه‌ت ببردایه‌ بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ و بڵاوببوایه‌ته‌وه‌، و سه‌رنجێكی كه‌می ڕاكێشابوایه‌ وه‌ك هه‌موو ئه‌و كاره‌ ئه‌كادیمیانه‌ی به‌ به‌هان به‌ڵام داهێنه‌رانه‌ نین؟ ئه‌گه‌ر وه‌ڵامه‌كه‌ت بۆ ئه‌م پرسیاره‌ ئه‌رێنی بوو ئه‌وا ئه‌وه‌ی ده‌یكه‌ین له‌ دوای مردنی كه‌سێك جیاوازییه‌ك دروست ده‌كات له‌ ئاستی جۆرێتی ئه‌و ژیانه‌ی گوزه‌راندوویانه‌.

كتێبه‌كه‌م له‌باره‌ی باپیرمه‌وه‌ ناچاری كردم بیربكه‌مه‌وه‌ له‌وه‌ی ئایا ده‌كرێت بڕوا بێنم به‌وه‌ی، به‌ خوێندنه‌وه‌ی كاره‌كانی باپیرم  و دووباره‌ وێناكردنه‌وه‌ی ژیان و بیركردنه‌وه‌كانی‌ بۆ جه‌ماوه‌رێكی به‌رینتر، ئایا ئه‌مه‌ كردنی كارێكه‌ له‌ پێناوی ئه‌ودا، ئایا من به‌م كاره‌م به‌ شێوه‌یه‌كی ‌گه‌رچی كه‌میش بێت توانیومه ‌ئه‌و خراپه‌یه‌ی به‌ هۆی نازییه‌كانه‌وه‌ تووشی بووه‌ سوك بكه‌م‌. شتێكی سانایه‌ خه‌یاڵی ئه‌وه‌ بكه‌ین باپیرێك دڵخۆش ده‌بێت به‌وه‌ی نه‌وه‌كانی یادی بكه‌نه‌وه‌ و، زانایه‌ك و نووسه‌رێك حه‌ز ده‌كات دوای مردنی بیخوێننه‌وه‌. به‌ تایبه‌ت ئه‌مه‌ زۆر دروستر ده‌بێت ئه‌گه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ قوربانی سته‌مكاریی دیكتاتۆریه‌تێك بێت كه‌ هه‌وڵیدابێت بیركردنه‌وه‌ لیبڕاڵی و كۆزمۆپۆلیتانییه‌كان كه‌ باپیرم پێی باش بووه‌ سه‌ركوت بكات و، هه‌موو تاكه‌كانی نه‌ته‌وه‌كه‌شی له‌ناو بدات. ئایا من لێره‌دا نموونه‌یه‌كم هه‌یه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی سۆڵۆن ده‌یڵێت، له‌باره‌ی ئه‌وه‌وه‌ كه‌ ئایا ئه‌وه‌ی ڕووده‌دات له‌ دوای مردنی كه‌سێكه‌وه‌ جیاوازییه‌ك دروست ده‌كات له‌ ڕووی چۆنێتی ئه‌و ژیانه‌ی گوزه‌راندوویه‌تی؟ له‌و بڕوایه‌دام تۆ پێویستت به‌وه‌ نییه‌ بڕوا به‌ ژیانی پاش مردن بكه‌یت بۆ ئه‌وه‌ی به‌ ئه‌رێنی وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ بده‌ییته‌وه‌.

[1]Pushing Time Away: My Grandfather and the Tragedy of Jewish Vienn-March 1, 2003

سەرچاوە: بيتر سينغر، أخلاقيات عالمنا الواقعي، ت:أحمد رضا، 86 مقالاً موجزاً عن أشياء تهمنا.

The post بیركردنه‌وه‌ له‌باره‌ی مردووەكانه‌وه‌ appeared first on ژنەفتن.

ئه‌م جیاوازیانه‌ له‌ هه‌ڵوێستدا به‌رامبه‌ر ئه‌م دوو پیاوه‌ درێژ ده‌بێته‌وه‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ی سنووری ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی كه‌ ئه‌م دووانه‌‌ فه‌رمانڕه‌وای بوون. له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا، نیوه‌ په‌یكه‌رێكی  ستالین له‌ مۆزه‌خانه‌ی نیشتمانی  D-DAY له‌ فێرجینیا هه‌یه‌. به‌م دوایانه‌ له‌ نیویۆرك له‌ چێشتخانه‌یه‌كی ڕووسی شێوه‌ سۆڤیه‌تیدا شێوێكم كرد، كه‌ خانمه‌ خزمه‌تكاره‌كانی جلوبه‌رگی سۆڤیه‌تییان له‌ به‌ركردبوو، هه‌روابێته‌وه‌ تابلۆیه‌كی سه‌ركرده‌ سۆڤیه‌تییه‌كانیش هه‌ڵواسرابوو كه‌ به‌ ئاشكرا وێنه‌ی ستالینی تێدا به‌ده‌ركه‌وتبوو. هه‌روه‌ك له‌ نیویۆرك باڕێكی تێدایه‌ به‌ ناوی (كه‌ی جی بی)یه‌وه”KGB Bar”. تا ئه‌و شوێنه‌ی من زانیاریم هه‌بێت، هیچ چێشتخانه‌یه‌ك له‌سه‌ر شێوه‌ی‌ نازییه‌كان و، هیچ یانه‌یه‌كی گۆستابۆ یاخود هێزه‌كانی ئێس ئێسیش له‌ نیویۆرك‌دا نییه‌.

به‌ڵام تۆ بێژیی بۆچی تا ڕاده‌یه‌ك ستالین له‌ هیتله‌ر په‌سه‌ندكراوتره‌؟

مانگی ڕابردوو[1] له‌ كۆنگره‌یه‌كی ڕۆژنامه‌نووسیدا، فلادیمێر پۆتینی سه‌رۆكی ڕوسیا هه‌وڵیدا پاساوێك بۆ ئه‌وه‌ بێنێته‌وه‌. كاتێك له‌باره‌ی پلانی مۆسكۆ بۆ دانانی په‌یكه‌رێك بۆ ستالین پرسیاری لێكرا، پۆتین ئاماژه‌ی به‌‌ ئۆلیڤه‌ر كرۆموێڵ سه‌رۆكی به‌ره‌ی په‌رله‌مانی ئینگلیزی كرد له‌ جه‌نگی نێوخۆی به‌ریتانی له‌ سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌دا، ئه‌و پرسیاری كرد و گوتی: “چ جیاوازییه‌كی جه‌وهه‌ری له‌ نێوان كرۆموێڵ و ستالیندا هه‌یه‌؟”، هه‌ر خۆشی وه‌ڵامی پرسیاره‌كه‌ی خۆی دایه‌وه‌ و گوتی: “هیچ جیاوازییه‌كیان نییه‌”، ئه‌و وا وه‌سفی كرۆموێڵی كرد كه‌ “هاوتایه‌كی فێڵبازبووه‌” كه‌ ڕۆڵێكی گه‌لێك ئاڵۆزو ته‌مومژاوی بینیوه‌ له‌ مێژووی به‌ریتانیادا”. (له‌ به‌رده‌م ئه‌نجومه‌نی گشتی “House of Commons” له‌ له‌نده‌ن په‌یكه‌رێكی كرۆموێڵ دانراوه‌).

ته‌مومژاوی و ئاڵۆزی وه‌سفێكی ماقوڵه‌ بۆ لایه‌نی ڕه‌وشتی كرده‌وه‌كانی كرۆموێڵ. ئه‌و له‌ كاتێكدا بره‌وی به‌ ده‌سه‌ڵاتی په‌رله‌مانی ده‌دا له‌ ئینگلته‌را و، كۆتایی به‌ شه‌ڕی نێوخۆی هێنا و. ڕێگه‌ به‌ ئاستێك له‌ لێبوردنی ئایینی دا، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا پشتگیری دادگاییكردن و له‌ سێداره‌دانی چارلسی یه‌كه‌می كرد وه‌ك په‌رچه‌كردارێك له‌هه‌مبه‌ر ئه‌گه‌ری هاوپه‌یمانی نێوان كاسۆلیكه‌ ئیرله‌ندییه‌كان له‌گه‌ڵ پاشاخوازه‌ ئینگلیزه‌كاندا، به ‌شێوه‌یه‌كی دڕندانه‌ په‌لاماری ئیرله‌ندای دا.

به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌ی كرۆموێڵه‌وه‌، ستالین به‌رپرسه‌ له‌ كوشتنی ژماره‌یه‌كی بێشومار له‌ خه‌ڵكانی سیڤیل، ئه‌مه‌ش له‌ ده‌ره‌وه‌ی هیچ جه‌نگ یاخود هه‌ڵمه‌تێكی سه‌ربازی. به‌ پێی تیمۆسی سنایده‌ر، نووسه‌ری كتێبی “Bloodlands”، دوو بۆ سێ ملیۆن مرۆڤ له‌ سه‌ربازگه‌كانی كاری زۆره‌ملێ(بێگاری) له‌ گۆلاك(Gulag)دا مردوون، هه‌روه‌ها نزیكه‌ی ملیۆنێك مرۆڤ له‌ ماوه‌ی تیرۆری مه‌زنی كۆتایی سییه‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌مدابه‌ گوله‌بارانكردن و كوژراون. ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای مردنی ٥ ملیۆن كه‌سی دیكه‌ له‌ برساندا له‌ قاتوقڕی ساڵانی ١٩٣٠-١٩٣٣، له‌ نێویاندا ٣.٣ملیۆن له‌و ئۆكرانیانه‌ی تێدابوو كه‌ به‌هۆی نه‌ژادیان و به‌هۆی پێگه‌ی جوتیارانه‌ی تا ڕاده‌یه‌ك گه‌شه‌كردویان به‌ ئامانج گیرابوون، كه‌ به‌ كۆلاك (kulaks) ناسراون.

خه‌مڵاندنه‌كانی سنایده‌ر بۆ كۆی گشتی قوربانیه‌كانی ستالینی ئه‌وانه‌ی له‌ خۆی نه‌گرتووهكه‌ توانیویانه‌ دوای چه‌شتنی تاڵاوێكی زۆر ڕزگاریان بێت‌ له‌ كاری زۆره‌ ملێ یاخود نه‌فیكردنی ناوخۆیی. ئه‌گه‌ر ئه‌وانیش هه‌ژماربكرێن ئه‌وا ئه‌وانه‌ی به‌ توندی گیرۆده‌ی سیاسه‌ته‌ سته‌مكارانه‌كانی ستالین بوونه‌ته‌وه‌  بۆ زیاتر له‌ ٢٥ ملیۆن كه‌سبه‌رزده‌بێته‌وه‌. به‌ڵام ژماره‌ی تێكڕای ئه‌وانه‌ی له‌ سه‌رده‌می ستالیندا گیانیان له‌ ده‌ستداوه‌ زۆر زیاتر له‌وه‌ ئاماژه‌ی بۆ ده‌كرێت كه‌ سنایده‌ر باسی كردووه‌، واته‌ ٢٠ ملیۆن، ئه‌مه‌ش پێش ئه‌وه‌ی مێژوونووسه‌كان ده‌ستیان بگات به‌ ئه‌رشیفه‌كانی سۆڤیه‌ت مه‌زه‌نده‌ی ئه‌و ژماره‌یه‌‌ كرابوو، به‌ڵام كۆی گشتی هه‌ر شتێكی ترسناكه‌- كه‌ هاوتای قه‌باره‌ی پرۆسه‌كانی كوشتنی نازییه‌كانه‌ (كه‌ له‌ماوه‌یه‌كی كورتتردا ڕوویاندا).

‌سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌، ئه‌رشیفی سۆڤیه‌تی ئاشكرای ده‌كات كه‌ ناتوانین بڵێین‌ پرۆسه‌كانی كوشت و بڕی نازییه‌كان خراپتر بووه،‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی قوربانییه‌كانی ده‌ستی نازییه‌ت له‌سه‌ر بنچینه‌ی نه‌ژاد و نه‌ته‌وه‌‌ به‌ ئامانج گیراون. ستالینیش هه‌ندێك له‌ قوربانییه‌كانی له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ هه‌ڵبژاردووه‌- ئه‌مه‌ش ته‌نها ئۆكرانییه‌كان ناگرێته‌وه‌، به‌ڵكو كه‌سانێكی دیكه‌شی گرتبووه‌وه‌ كه‌ سه‌ر به‌و كه‌مینه‌ نه‌ژادیانه‌ بوون كه‌ هاوسنووری یه‌كێتی سۆڤیه‌ت بوون. هه‌روه‌ك ستالین له‌ سته‌مكارییه‌كانیدا ژماره‌یه‌كی گه‌وره‌ی جوله‌كه‌كانیشی به‌ ئامانج گرت.

هه‌رچه‌نده‌ ژووره‌كانی غاز له‌وێ بوونیان نه‌بووه‌، هه‌روه‌ها‌ ده‌توانین بڵێین كه‌ پاڵنه‌ره‌كانی ستالین بۆ سته‌مكارییه‌كانی له‌ناوبردنی به‌كۆمه‌ڵ نه‌بووه‌، به‌ڵكو پاڵنه‌ری ئه‌و ترساندن و سه‌ركوتكردنی به‌رهه‌ڵستكاره‌ ڕاسته‌قینه ‌و وه‌همیه‌كانی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی بووه‌. به‌ڵام ئه‌مه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك پاساو نییه‌ بۆ ئه‌و كوشتن و زیندانیكردنانه‌ی كه‌ ئه‌نجامی ده‌دا.

بۆیه‌ ئه‌گه‌ر ئاڵۆزی و ته‌مومژاوییه‌ك له‌ تۆماری ئه‌خلاقی ستالیندا هه‌بێت، ده‌شێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ بێت كه‌ كۆمۆنیزم له‌ وه‌ته‌رێكی هه‌ستیاری هه‌ندێك له‌ پاڵنه‌ره‌ جوامێرییه‌كانمان ده‌دات، چونكه‌ كۆمۆنیزم هه‌وڵ بۆ یه‌كسانی نێوان هه‌مووان ده‌دات بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ژاری له‌ناو بدات. له‌ كاتێكدا ئه‌م ئامانجه‌‌ جیهانیه‌ لای نازییه‌كان نه‌بووه‌‌، ئه‌وان له‌ ڕووكه‌شیشدا هیچ گرنگییه‌كیان به‌ به‌رژه‌وه‌ندی گشتی نه‌ده‌دا، به‌ڵكو گرنگی پێدانی نازییه‌كان ته‌نها به‌رژه‌وه‌ندی ڕه‌گه‌زێكی گریمانه‌كراو بوو، ئه‌مه‌ش به‌ ئاشكرا هاوشان بوو به‌ ڕق و كینه‌ و بێڕێزیكردن به‌ گروپه‌‌ نه‌ژاده‌كانی تر.

به‌ڵام كۆمۆنیزم له‌ سه‌رده‌می ستالیندا پێچه‌وانه‌ی یه‌كسانی بوو، چونكه‌ ده‌سه‌ڵاتێكی ڕه‌های دابوو به‌ كه‌مینه‌یه‌ك له‌ خه‌ڵكی و، زۆرینه‌شی له‌ ته‌واوی مافه‌كانیان بێبه‌ش كردبوو. ئه‌وانه‌ی به‌رگری له‌ ستالین ده‌كه‌ن، ڕزگاركردنی ملیۆنه‌ها خه‌ڵكی له‌ برسێتی بۆ ئه‌و ده‌گێڕنه‌وه‌، به‌ڵام ستالین له‌ توانایدا بوو كه ‌ملیۆنه‌ها خه‌ڵكی له‌ برسێتی ڕزگار بكات به بێ‌ كوشتن و زیندانیكردنی ملیۆنه‌های دیكه‌.

خه‌ڵكانی دیكه‌ش هه‌ن كه‌ به‌رگری له‌ ستالین ده‌كه‌ن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ستالین ڕۆڵی هه‌بووه‌ له‌ ڕاگرتنی داگیركاری نازییه‌كان و له‌ كۆتایشدا شكستپێهێنانی هیتله‌ر. به‌ڵام پاكسازییه‌كانی ستالین له‌ناو سوپای سوەردا له‌ ماوه‌ی ساڵانی تیرۆری‌ مه‌زندا، به‌ شێوه‌یه‌كی گه‌وره‌ بوو به‌ هۆكاری لاوازكردنی سوپای سوور، به‌ ئیمزاكردنی په‌یماننامه‌ی ده‌ستدرێژی نه‌كردنه‌ سه‌ر یه‌كتری نێوان نازیی-سۆڤیه‌ت له‌ ساڵی ١٩٣٩دا ڕێگای خۆشكرد بۆ ده‌ستپێكردنی جه‌نگی جیهانی دووه‌م، هه‌روه‌ها فه‌رامۆشكردنی مه‌ترسی نازییه‌كان بۆ سه‌ر سۆڤیه‌ت وای كرد ستالین ئاماده‌ و ته‌یار نه‌بێت بۆ به‌رگرتن له‌ هێرشی هیتله‌ر له‌ ساڵی ١٩٤١دا.

ئه‌وه‌ ڕاسته‌ كه‌ ستالین وڵاته‌كه‌ی بۆ سه‌ركه‌وتن له‌ شه‌ڕدا ئاراسته‌ كرد، هه‌روه‌ها پێگه‌یه‌كیشی بۆ وڵاته‌كه‌ی به‌ده‌ستهێنا وه‌ك هێزێكی جیهانی كه‌ نه‌ له‌وه‌وپێش و نه‌ له‌ دواتریشدا به‌خۆیه‌وه‌ نه‌یدیوه‌. به‌ڵام هیتله‌ر، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌وه‌، وڵاته‌كه‌ی به‌ تێكشكاوی و داگیركراوی و،  دابه‌شبوو به‌جێهێشت.

له‌ ڕاستیدا خه‌ڵكی هاوسۆزن له‌گه‌ڵ وڵاته‌كانیاندا و به‌ ڕێزه‌و ده‌ڕواننه ئه‌وانه‌ی كه‌ پێشڕه‌وی وڵاته‌كانیان بوون له‌ كاتێكدا له‌وپه‌ڕی هێزی خۆییدا بووه‌. هه‌ر ئه‌مه‌ش‌ هۆكاری ئاره‌زووی دانیشتوانی مۆسكۆ شیده‌كاته‌وه‌ بۆ په‌سه‌ندكردنی بوونی په‌یكه‌ری ستالین، به‌ به‌راورد به‌ دانیشتوانی به‌رلین بۆ دانانی په‌یكه‌رێك بۆ هیتله‌ر.

به‌ڵام ئه‌مه‌ زیاتر نییه‌ له‌ به‌شێك له‌ هۆكاره‌كانی جیاوازی هه‌ڵسوكه‌وتكردن له‌ هه‌مبه‌ر ئه‌و دوو خوێنڕێژه‌دا. هێشتاكه‌ من سه‌رم سووڕ ده‌مێنێت له‌ به‌رامبه‌ر بوونی چێشتخانه‌یه‌كی شێوه‌ سۆڤیه‌تی و یانه‌یه‌كی كه‌ی جی بی له‌ نیویۆركدا.

سه‌رچاوه‌:

بيتر سينغر، أخلاقيات عالمنا الواقعي، ت:أحمد رضا، 86 مقالاً موجزاً عن أشياء تهمنا.

[1] كاتی بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م وتاره‌ بۆ یه‌كه‌مجار له‌ پرۆجێكت سیندیكه‌ییت ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ٩/١/٢٠١٤.

The post په‌یكه‌ر بۆ ستالین؟ appeared first on ژنەفتن.

ساڵی ١٩٣٧ بوو و لۆدویک ویتگێنشتاین تازە گەیشتبووە ماڵی “فانیا پاسکاڵ”، ماۆستا ڕووسییەکەی لە کامبرێج. ئەو هاتبوو تا ددان بە ڕۆڵی لە ڕووداوێکدا بنێت کە پتر لە دەیەیەک ویژدانی عەزاب دەدا.

زۆرینەمان دەزانین کە ددانپێدانان بوێری دەوێت، بە تایبەت کاتێ کە ددانپێدانان دەربڕی ڕەفتارێکی کەسەربار یان ڕەوشتێکی نابەدڵ بێت. ددانپێدانان ناچارمان دەکات لەگەڵ شتگەلێک ڕووبەڕوو بینەوە کە لە خۆمان و ئەوانی تر شاراوەن. ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ خۆفریودان هەروەها پێویستی بە گۆڕانی شەخسیش هەیە.

 ویتگێنشتاین، کە بە بڕوای زۆرێک کە بە گەورەترین فەیلەسوفی سەدەی بیستەمی دەزانن، کەسێک بوو بە قوڵی ڕاستگۆ، کە بێدرێخی ڕەخنەی لە خۆی دەگرت، کەسێک کە زۆرترینی تەمەنی سەرقاڵی خۆگۆڕان بوو. بەم پێیە سەیر نییە کە ناوبراو ددانپێدانانی بە ڕێگەیەک و شێوازێک بۆ هەڵهاتن لە خۆفریودان دەزانی.

سەرەڕای هەموو ڕێزێک کە ویتگێنشتاین لە مێژووی هزردا بە دەستی هێنابوو، کەسایەتییەکەی تەمومژێکە لە ڕەمز و ڕاز. لەگەڵ ئەوەشدا چەند سەرەداوێکی بیۆگرافیانە لێرەدا ڕێخۆشکەرە. ئەو کە دەرچووی پەروەردەکاری بۆ قۆناغی سەرەتایی بوو، لە ساڵی ١٩١٩ یەکسەر لە سوپای ئوتریش-مەجارێستان چوو بۆ ئوتریش و لەساڵی ١٩٢٠ تا ١٩٢٦ لەوێ وانەی گوتەوە. ئەو کە لەو بڕوایەدا بوو هەموو مەسەلە فەلسەفییەکانی لە کتێبی بە ناوی نامەی لۆژیکی فەلسەفی(Tractatus Logico-philosophicus) (١٩٢١) لێکداوەتەوە، هەموو سەرنجی خستە سەر باشبوونی خۆی(خودسازی). ئەو بە ئیلهام لە دیدێکی ڕۆمانتیکی خۆفێرکردن، کە تۆلستۆی لەنێو کار و ژیانی لەنێوان جوتیاران پێی گەیشتبوو، دەستی بە وانەبێژی لە ناوچە گوندییه هەژارەکان کرد.

ویتگێنشتاین لە دۆخ و هەلومەرجی جیاوازدا لەساڵی ١٩٣٠ بۆ هاوڕێیان و ئەندامانی بنەماڵەکەی ئیعترافی کرد، ددانپێدانانێک کە هەندێ جار بە نووسراو و هەندێ جار ڕووبەڕوو بوون. بەر لەوەی ئەو ڕۆژەی ساڵی ١٩٣٧ بڕواتە سەردانی “پاسکاڵ”، پێوەندی پێوە کرد و وتی دەبێ بەپەلە بیبینێ. ویتگێنشتاین بە ئاماژەدان بە ددانپێدانانی ژان ژاک ڕۆسۆ لەبارەی دزین، ئیعترافی کرد کە لە ماوەی مانەوەی لە ئۆتێرتال، دوایین لادێیەک کە تیایدا وانەی وتەوە، بەهۆی بەدڕەفتاری کچۆڵەیەکی تەمێ کردووە. کاتێ کە بەڕێوەبەری خوێندنگەکە -بە ئامادەبوونی کچۆڵەکە- لە ئەمی پرسیوەتەوە، ویتگێنشتاین ئینکاری کردووە.

ئەمە ئەو شتەیە کە پاسکاڵ دەیڵێ، بەڵام “ڕای مۆنک”، نووسەری کتێبی جێی باسی (ویتگێنشتاین: ئەرکی لێهاتوو- Wittgenstein: The duty of genius، گومانێکی جیدی لە گێڕانەوەکەی پاسکال هەیە. ئەو سەرنجی خوێنەران بۆ گێڕانەوەی بەسەرهاتی باسکراو، بەڵام جیاواز، لە زمانی “ڕۆڵاند هوت” یەکێ لە هاوڕێیانی ویتگێنشتاین ڕادەکێشێ، گێڕانەوەیەک کە ئەو پێیوایە باوەڕپێکراوترە.

هوت لە بیریەتی کە ویتگێنشتاین بە ڕەتکردنەوەی تۆمەتەکانی لە دادگاییەکەی (ڕووداوی هیدبایر Haidbauer incident) شایەتی درۆی دا. لە ساڵی ١٩٢٦ کوڕێکی یانزە ساڵە بە ناوی “یوزف هیدبایر” پاش ئەوەی کە ویتگێنشتاین لێی دا، بوورایەوە و لە هۆش چوو. ویتگێنشتاین کۆتایی بە دەرسەکە هێنا، کوڕەکەی بردە ژووری بەڕێوەبەری خوێندگەکە تا پزیشک پشکنینی بۆ بکات و، پاشان هەڵهات. ئەوەی کە ئایا ئەو چاوەڕێی پزیشکی کرد یان یەکسەر ڕایکرد جێی مشتومڕە. ویتگێنشتاین بێتاوان دەرچوو، هاوکارەکانی بەرگرییان لێکرد و تەنانەت داواشیان لێکرد کە لە وانەبێژی بەردەوام بێت. بەڵام ئەم ڕووداوە بووە پنتی کۆتایی پیشەیی مامۆستایەتی. وەک بڵێی هەستی نەدەکرد ئیتر بتوانێ بگەڕێتەوە. جیا لەوەیکە ویتگێنشتاین ددانی بە کام یەک لەم گێڕانەوانەدا ناوە، وا دێتە بەرچاو ئەوەی کە پتر ویژدانی ئەزیەت داوە توندوتیژییەکەی نەبووە، بەڵکو ناڕاستگۆییەکەی بوو.

ویتگێنشتاین کاتی قووڵبوونەوە لە ددانپێدانانەکەیدا لە ساڵی ١٩٣٧ نووسی:

“ساڵی ڕابردوو… خۆم کۆکردەوە و ئیعترافێکم کرد. ئەم کارە منی گەیاندە ئاوە زوڵاڵترینەکان… بەڵام ئێستاکانێ… من مەودایەکم لەگەڵ ئەو جێیەی کە پێشتر بووم، نییە. لە ڕادەبەدەر ترسنۆکم. ئەگەر نەتوانم ئەمە چارەسەر بکەم، دەبێ دیسان خۆم سەرتاپا لەو ئاوانە نوقم بکەم”.

لە یەکێ لە کتێبەکانی یادەوەری شەخسی ویتگێنشتاین، کە یادەوری پاسکاڵ و کەسە نزیکەکانی تریەتی، “ڕاش ڕێز” یەکێ لە خاوەندارەکانی میراتە فیکرییەکانی ویتگێنشتاین، دەربڕینی “لەڕادەبەدەر ترسنۆک” وەها ڕاڤە دەکات: ئەم دەربڕینە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو سەختیانەیە کە ویتگێنشتاین لە دیاریکردنی خۆفریودانەکانی خۆی بینیویەتی. خۆفریودانێک(self-deception) کە سەرچاوەکەی لە “سستی ئیرادە”ی بووە و “تەنیا بە یاریدەی بوێری چارە دەکرا”. شەهامەت و بوێری پێویست، کۆمەک دەکات تا ددانپێدانانەکانی ویتگێنشتاین بە کەڵک وەرگرتن لە خوازەی مۆنک(Monk)، وەک نەشتەرگەری خۆی بۆ زاڵ بوون بەسەر ترسدا ببینین. ویتگێنشتاین ناڕاستگۆیی لەگەڵ ئەوانیتردا بە ناڕاستگۆیی لەگەڵ خۆی دادەنا.

“ڕێز” هەروەها لەو بیرەوەریانەدا بە بیری دێتەوە کە ویتگێنشتاین، بە شێوەیەکی ئاسایی لەو ڕەخنە لە خۆگرتنانە توندانەدا، نیگەران بوو نەوەک جۆرێک “دێوەزمە” بێت. ئەم ڕەخنەیە زایەڵەی باسێکی ئەفلاتون لەبارەی ڕەسەنایەتی فەیلەسوف لە فایدۆرسە. سوکرات دەڵێ لە پەیڕەوی لە فەرمانێک کە لەسەر دیواری پەرستگای دێلفی لەسەر بنەمای ناسینی خود نووسراوە، بە هەڵەداچوو. ئەو ددانی پێدادەنێ: “بێهودەیە، کاتێک کە سەبارەت بە سرووشتی خۆم نەزانم، خەریکی مەسەلەکانی دیکەی بوونەوەرەکانی تر بم”. بەم شێوەیە سوکرات جەخت دەکاتەوە سەر کۆڵینەوە “نەک لەسەر ئەم شتانە، بەڵکو لە خۆم، تا بزانم من دێوەزمەم یان نا”. ڕووبەڕووبوونەوی ویتگێنشتاین لەگەڵ ناڕاستگۆیی خۆی، ڕێک وەک پەیدۆزی دێلفی بۆ خودناسی، پەیدۆزییەک بوو بۆ ڕەسەنایەتی.

“دژواری فەلسەفە “پتر لەوەیکە پێوەندی بە بیرەوە هەبێت، پێوەندیدارە بە ئیرادەوەیە”

فەلسەفە لای ویتگێنشتاین وەک سوکرات، هێندەی کە هەوڵێکی فیکری وو، مەشقێکیش بوو بۆ ڕاستگۆیی لەگەڵ خۆی. ویتگێنشتاین لە دەربڕینێکیدا لەنێۆ ئەو یاداشتانەی کە پاش مەرگی بە ناونیشانی کولتوور و بەها چاپ(culture and value) بوو، دەڵێت “دژواری فەلسەفە “پتر لەوەیکە پێوەندی بە بیرەوە هەبێت، پێوەندیدارە بە ئیرادەوەیە”. لەبارەی ددانپێدانیش وەها شتێک ڕاستە.

ویتگێنشتاین بێبەش نەبوو لە ڕوانگەیەک بۆ دیاریکردن و ناسینی کەمایەسییەکانی خۆی. بەڵکو هەروەک ڕێز دەڵێ، بۆی دژوار بوو قبوڵ بکات “وەک کەسێکی ناڕەسەن هەڵسوکەوتی کردووە… لەبەر ئەوەی پێیوابوو کە ئیرادەی نەبووە.” ویتگێنشتاین بۆ هەڵهاتن لە خۆفریودان پێویست بوو “کارێک بکات کە پێویستی بە بوێرییە”، یانی ددانپێدانان.

قبوڵکردنی تاوان و داوای بەخشین، کەڵکەڵەی ویتگێنشتاین نەبوون، کەڵکەڵەکانی ئەو ڕزگاری لە خۆفریودان و گۆڕینی خۆی بوو. ددانپێدانان وەها ڕۆڵێک دەگێڕێ، لەبەر ئەوەی پێویستی بە بوێری و ڕەنج کێشانە، یانی دیسیپلینکردنی خود(self-discipline). ویتگێنشتاین چاوەڕوانی زۆری لە خۆی هەبوو: پاسکال کاتی ددانپێدانان لێی پرسی: “ئەمانە یانی چی؟ یانی دەتەوێ بگەیتە کەماڵ؟” ئەویش مەغرورانە وەڵامی دایەوە: “بە دڵنیاییەوە دەمەوێ بگەمە کەماڵ”.

“فەلسەفاندن بەر لە هەر شتێ، کارکردنە لەسەر خۆ”.

ویتگێنشتاین فەلسەفەشی هەر بەم شێوەیە بە پاقژکردنەوەی خود و نەفس دەزانی. ئەو لە ساڵی ١٩٣١ نووسی: “فەلسەفاندن بەر لە هەر شتێ، کارکردنە لەسەر خۆ”. ڕێز دەنووسێ ویتگێنشتاین لە زۆرێک لە نامەکان و یاداشتە شەخسییەکانیدا دەریخستووە کە دەیەوێ “بە سەرنجدان لە لاوازییەکانی لە دەست خۆفریودان ڕزگاری ببێ و بەم شێوەیه ژیانێکی نوێ بگرێتە بەر”. ئامانجی ئەوە بوو ببێتە مرۆڤێکی تر. ویتگێنشتاین لە ساڵی ١٩٣١ دەنووسێ: “دەبێ ددانپێدانان ببێتە بەشێک لە ژیانی نوێتان”.

باشترین ڕێگە بۆ تێگەیشتن لە ددانپێدانانەکانی ویتگێنشتاین، لەبەرچاوگرتنیانە وەک شێوازێکی مانەوی و دەروونییە بۆ خودسازی. دوو بیرمەندێک کە ئەو بە قووڵی ستایشی دەکردن، ڕەنگە کاریگەریان لەسەر تێڕوانینیدا هەبووبێ، سەنت ئاگۆستین و تۆلستۆی کە هەر دووکیان لە ئۆتۆبیۆگرافییەکانیان وێنایەکی هاوشێوەیان لە ددانپێدانانەکانیان خستووەتەڕوو. ئامانجی ددانپێدانانەکانی سەنت ئاگۆستین و تۆلستۆی ڕێک وەک ویتگێنشتاین، پاقژکردنەوەی خود و نەفس بووە، یانی خودسازی(self-improvement) لە ڕێگەی پاقژبوونەوە و ڕەنجکێشانێک کە لە ددانپێدانان بەرهەم .

خواستی ویتگێنشتایان بۆ خودسازی بۆ ساڵانی بەر لە مامۆستایەتی ئەو دەگەڕێتەو. ڕێز باس لەوە دەکا کە ویتگێنشتیان بەدووی ئاسانکاری گۆڕانی کەسایەتی لە ڕێگەی بەشداریکردن لە چالاکیانێک بوو کە “شێوەی دیدی ئەو بۆ ژیان و بۆ خۆی بگۆڕن”، لەوانە نمایشی گشتی بوێری کە مومکینە ببێتە هوێ وروژانی خودسازی، بۆ نموونە “کەوتنە نێو ئەو دۆخ و هەلومەرجانەی کە هەردەم ژیانی بکەوێتە مەترسییەوە”. ویتگێنشتاین بۆ گەیشتن بەم ئامانجە، لە ساڵی ١٩١٦ داوای یەکێ لە ترسناکترین پێگەکانی سوپای کرد. دوایین پاسەوانی کەشیک لە ناوچەی قەدەغەکراو(no man’s land). ئەم کارە دوو پێوەر لە خۆگرتبوو کە وەک کەرەسەیەک بۆ هەڵاتن لە خۆفریودان لێیدەڕوانی: بوێری و ڕەنجکێشانێ کە ئەم ئەزموونە دەبووە هۆی.

ئەم هۆکارانە بوون کە ویتگێنشتاین خوشحاڵ دەبوو کاتێ دەیزانی کە هەموو شەوێک بە ئەگەری مەرگ ڕۆژ دەکاتەوە. ئەو لە ساڵی ١٩١٦ وەهای نووسی: “دوێنێ کرامە ئامانجی گولڵە. ترسا بووم، لە مەرگ ترسا بووم. ئێستا ئارەزوویەکی زۆرم بۆ ژیان هەیە”. لەبەر ئەوەی کە “تەنیا مەرگ مانای تەواو دەدات بە ژیان”. ئەگەرچی ئەو لەسەر بنەمای پێوەرە بەرزەکانی خۆی ترسنۆک بوو، بەڵام گەر پێوەری باوتر لەبەرچاو بگرین، هیچی کەمتر نەبوو لە پاڵەوانێک، بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەمەش ئەو مێدالیای شانازیانەن کە بۆ ئازایەتی وەریگرتن.

کەسایەتی ویتگێنشتاین ڕێک وەک فەلسەفەکەی ئاڵۆزە. “ئێلزابێت ئانسکۆم” کە بە بۆچوونی زۆرێک دیارترین فەیلەسوفی سەردەمی خۆی و یەکێکی تر لە نوێنەرانی فیکری ویتگێنشتاین و ڕەنگە باشترین خوێندکاری بووە، لەبارەی “بە قوڵی گومانی هەیە لەسەر هەر ئیدعایەک لەلایەن هەر کەسێکەوە لەسەر تێگەیشتن لە ویتگێنشتاین”. بەڵام ئەو شتەی لەبارەیەوە دەتوانین تێبگەین، ئەو بە دوای گۆڕینی خۆی بووە و، ددانپێدانانی بە هۆکار و شێوازێک بۆ وەدیهێنانی بەو ئامانجە دەزانی.

“هیچ شتێ دژوارتر لە فریونەدانی خۆت نییە”.

ویتگێنشتاین لە ساڵی ١٩٣٨ دەنووسێ: “هیچ شتێ دژوارتر لە فریونەدانی خۆت نییە”. ڕوانگەی ئەو لەبارەی خودی ڕەسەن ڕەنگە بەرزتر بێت لە دەستپێگەیشتنی، وەک نموونەکانی ڕەسەنایەتی کە لە ڕێگەی نووسینەکانی نیچە و کیرکەگاردەوە لەگەڵیان ئاشنابوو.

ڕەسەنایەتی لە مێژووی فەلسەفەدا بە زۆری وەک ئایدیاڵێک وێنا کراوە کە دەبێ ئارەزووی بکەین، بەڵام ئەمە نابێتە بەربەست بۆ گۆڕینی بۆ شێوازێکی کارا بۆ خودسازی. ددانپێدانان دەتوانێ ببێتە یاریدەیەک زاڵ بین بەسەر ئەو بەربەستانەی کە لەسەر ڕێگەی گۆڕانمان بۆ خودە ڕەسەنەکان وەستاون.

ئەگەر ددانپێدانان وەها ڕۆڵێکی بۆ ویتگێنشتاین گێڕاوە، ڕەنگە بۆ ئێمەش بکرێت.

سەرچاوە: https://www.nytimes.com/

The post ددانپێدانانی ویتگێنشتاین appeared first on ژنەفتن.