هەندێک جار ئەشێت، لە ناوەڕاستی ئەم ڕێگە بێکۆتاییەدا، وابێت بە بیرتدا کە لەوێ بەدواوە هیچ شتێکی تر نییە. لەبەری ئەوبەرەوە، لە پاش کۆتاییهاتنی ئەم دەشتە خاک شەقبردووە بە قڵیشی پاش وشکەوەبوونی جۆگەلەکان، هیچ شتێک نادۆزیتەوە. بەڵام بە پێچەوانەوە، شتێک لەم ناوەدا هەیە. لەوێ گوندێک هەیە. وەڕینی سەگەکان دێنە بەرگوێ و بۆنی دووکەڵ لە هەوادا و چێژبینین لەو بۆنوبەرامەی خەڵکی هەروەکو ئەوەی بڵێیت هیوایەک بێت.

بەڵام گوندەکە هێشتا هەر دووردەستە. بەتەنیا (با)یە کە لێمانی نزیک دەکاتەوە.

لە خۆرکەوتنەوە ئێمە بەڕێگەوەین. ئێستاکە کات وا نزیکەی چواری پاش نیوەڕۆیە. یەکێک ڕوو دەکاتە ئاسمان، چاو دەبڕێتە ئەو شوێنەی خۆری پێوەیە، و دەڵێ:

“نزیکی چواری پاشنیوەڕۆیە.”

ئەو کەسە مێلیتۆن-ە. لەگەڵ ئەودا فاوستینۆ و ئێستێبان ڕێ دەکەن و منیش. ئێمە چوار کەسین. ئەیانژمێرم: دووان لە پێشەوە، دووانەکەی تر لە دواوەن. ڕوو وەردەگێرمە دواوەوە و هیچ کەسی تر نابینم. ئەوسا بە خۆم ئەڵێم: “ئێمە چوار کەسین.” دەمێک لەمەوبەر، دەوروبەری سەعات یازدە، زیاتر لە بیست کەس بووین. بەڵام کەم کەم پەرتەوازە بووین، تاوەکو لە کۆتاییدا تەنیا ئەم دەستە بچووکەی ئێمەی لێ مایەوە..

فاوستینۆ دەڵێ:

“ڕەنگە باران ببارێت.”

هەموان ڕوو دەکەینە ئاسمان و هەورێکی ڕەشی قورس دەبینین کە بەسەر سەرماندا تێدەپەڕێت. و پێمان وایە: “ڕەنگە باران ببارێت…”

ئەوەی بیری لێ دەکەینەوە، نایدرکێنین. دەمێکە مەیلی قسەکردنمان لەدەست داوە. بەهۆی گەرماکەوە ئەو ئارەزووەمان نەما. وەکیتر خۆشحاڵ دەبووین کە لەبری ئێرە لە جێیەکی تر قسە بکەین، بەڵام لێرەدا سەختە. لێرە قسە دەکەیت و وشەکان بەهۆی گەرمای دەرەوە لەسەر زارت گەرم دادێن، لەسەر زمانت وشک دەبنەوە و  تاوکو لە کۆتاییدا بێ هەناسە دەبیت.

 شتەکان لێرەدا بەم جۆرەن. هەربۆیە کەس نایەوێت قسە بکات.

دڵۆپەبارانێک، گەورە و قورس بەر دەبێتەوە، چاڵێکی بچووک دەکاتە زەوییەکەوە و دەبێتە تۆپەڵێک لیتە، هەروەکو ئەوەی هۆقەیەک تف بێت. بەتەنیا تاقەدڵۆپێکە. لە چاوەڕوانیداین، دڵۆپەبارانی تری بەدوادا بێت، چاو ئەگێڕین بۆیان. بەڵام چیتر هیچ نایەت. چیتر باران نابارێت. ئەگەر چاوێک بە ئاسماندا بخشێنیت، هەورێکی باراناوی دەبینرێت کە لە دوورەوە بەخێراییەکی زۆر بەڕێوەیە. با کە لە گوندەکەوە دێت، لەپشتیەوە خۆی لێ گیر دەکات و بە ئاڕاستەی سێبەری شینی چیاکاندا دەیبات. ئەو دڵۆپانەی، کە بە هەڵە باریون، لەلایەن زەوییەکەوە قووت دەدرێن، تینووێتییەکەی هەڵیاندەمژێت.

کام نەفرەتیە ئەم دەشتە کاکیبەکاکییەی خوڵقاندووە؟

ئاخر بەکەڵکی چی دێت؟

دووبارە دەستمان کردەوە بەڕێکردن. پێشتر لە وچانێکدا بووین، تاوەکو باران بارینەکە ببینین. بەڵام باران نەباری. ئێستا دووبارە دەست دەکەینەوە بە ڕۆیشتن. و وا هەست دەکەم کە ئێمە زۆر زیاتر لەو زەوییەی کە بڕیومانە بە پێیان ڕۆیشتووین. وا هەستەکەم، گەر باران بباریایە، ڕەنگە شتی تریشم بەبیردا بهاتایە. بەڵام ئەوەی لەم دەشتەدا باران باری بێت، ئەوەی پێی دەوترێت باران، ئەوەم هەرگیز بەهیچ جۆرێک نەبینیوە. نا، ئەم دەشتە کەڵکی هیچی نییە. نە کەروێشکی لێیە نە باڵندە. هیچ شتێکی لێ نییە.

بێجگە لە چەند دەوەنێکی دڕکاوی و یەک دوو پەڵەگیای لیمۆ لێرەولەوێ کە گەڵاکانیان لوولی خواردووە. بەدەر لەمانە هیچ شتێکی تر بوونی نییە. لێرەدا ئێمە هەر چوارمان، بە پێیان ڕێ دەکەین. پێشتر ئێمە بەسەر ئەسپەوە بووین و تاقم و تفەنگیشمان لە خۆمان بەستبوو. ئێستا ئێمە چیتر تفەنگمان پێ نییە.

  هەمیشە پێم وابووە کە لێسەندنی تفەنگەکان لێمان کارێکی باش بووە. لێرە هەڵگرتنی چەک کارێکی مەترسیدارە. ئەشێت بەبێ هیچ ئاگادارکردنەوەیەکی پێشتر بکوژرێیت، ئەگەر تفەنگ بە شانتەوە ببینرێت. بەڵام سەبارەت بە ئەسپ ئەمەیان بابەتێکی ترە. ئەگەر بە ئەسپەوە هاتباین، ئەوە ئێستا ئاوی سەوزی ڕووبارەکەمان خواردبۆوە و ورگمان بەناو کۆڵانەکانی گوندا دەگێڕا تاوەکو خواردنەکە لە ورگماندا شوێنی خۆی بگرێت.

ئەوەمان دەکرد، ئەگەر ئەو ئەسپانەی هەمانبوو، بمابانایە، ئێستا هەموو ئەمانەمان کردبوو. بەڵام لەگەڵ تفەنگەکاندا ئەسپەکانیشیان بردین.

بە هەموولایەکی خۆمدا چاو دەگێڕم و لە دەشتەکە ورد دەبمەوە. خاکێکی گەورە و گران، پارچە خاکێکی وا فراوان و بێکەڵک و هیچی لێ شین نابێت. چاوەکان لەو دەشتەدا بەسەر هەموو شتێکدا دەخلیسکێن بەبێ ئەوەی هیچ شتێک هەبێت، تاوەکو خۆیانی پێوەبگرن. بەتەنها چەند مارمێلکەیەک نەبێت کە سەریان لە کونەکانیانەوە دەردەهێنن، و هەر کاتێک هەست بە تینی گەرمی خۆرەکە دەکەن، بەخێرایی خۆیان دەخلیسکێننە ژێر سێبەری بەردێک. بەڵام ئەی ئێمە، لە دوور خۆر داڵدەیەک لە کوێ بدۆزینەوە، لە کاتیکدا دەبێت لێرە کار بکەین؟ چونکە ئەم خاکە ڕەقە بەردینەییە، کە هیچی لەسەر سەوز نابێت، پێمان دراوە تاوەکو لەسەری چاندن بکەین.

پێمان وترا:

“لە گوندەکەوە تاوەکو ئێرەکانێ هی ئێوەیە.”

پرسیمان:

“ئەم دەشتە؟”

“بەڵێ، ئەم دەشتە، تەواوی ئەم زەوییە فراوانە.”

دەم و لێومان لار کردەوە و وتمان ئێمە ئەم زەوییەمان ناوێت، بەڵکو ئەو زەوییەی دەم ڕووبارەکەمان دەوێت. لە ڕووبارەکەوە تاوەکو ئەو پشتە، ئەو گوێدەریا بەپیتە، لەو جێگەیەی کە درەختە سنەوبەرەکانی تێدا وەستاوە، وەک ئەوەی کە خەڵکی ناوی دەبەن، لەگەڵ ئەو مێرگەی کە گیانی شین و زەوییەکەی بەپیتە. نەوەکو ئەم زەوییە، کە بە چەشنی چەرمی گا ڕەقە.

بەڵام ئێمە ڕێمان پێ نەدرا شتێکی لەو جۆرە بڵێین. لێپرسراوەکەی دەوڵەت نەهاتبوە ئەوێندەرێ، تاوەکو لەگەڵماندا بدوێت. ئەو تەنها بەڵگەنامەکانی پێداین و پێی گوتین: “وە بەهیچ شێوەیەک دوودڵ مەبن، کە ئەم هەموو زەوییە بەتەنها بۆ ئێوەیە!”

“بەڵام بەڕێز جەنابی کۆمیسار، ئەم زەوییە…”

“ئەمە زەوییەکی فراوانی هەزار بە هەزارە.”

“بەڵام لەوێندەرێ هیچ  ئاوێکی لێ نییە. نە بەشی ئەوەی زمانیشی پێ تەڕ بکرێت.”

“ئەی وەرزی باران بارین؟ هیچ کەسێک پێی نەوتن، کە ئێوە زەوییەکی بەراوتان بەردەکەوێت. هەرکاتێک لەوێ باران ببارێت، گەنمەشامییەکان وا دەردەپەڕن، وەکو ئەوەی کەسێک بەهێز ڕایکێشابێتنە دەرەوە.”

“بەڵام بەڕێز جەنابی کۆمیسار، خاکی ئەم دەشتە لەپێکەوتوو و ماندووە، ڕەقە. بڕوا ناکەین، کە گاسن بتوانێت ئەم زەوییە ببڕێت، کە لە شێوەی خاکێکی بەردینە. بۆ تۆوچاندن، ئەبێت بە پاچ چاڵەکان هەڵقەنین. لەگەڵ ئەمەشدا هیچ دڵنیاییەک نیە، کە هیچیان هەڵدەتۆقن. لەوێدا نە گەنمەشامی نە هیچ شتێکی تر گەورە نابێت.”

“ئێوە ئەبێت ئەم گلەییانە بکەنە نووسراوێك. و ئێستا دوور بکەونەوە! ڕووی دەمی گلەییەکەتان بکەنە خاوەن زەوییەکە، نەوەکو دەوڵەت، کە ئەم زەوییەی بێبەرانبەر پێ بەخشیوون.”

یەک چرکە بەڕێز جەنابی کۆمیسار، ئێمە خۆ هیچمان لە دژی لێپرسراوانی دەوڵەت نەوتووە. بەتەنها لە دژی زەوییەکەیە.

 شتێک لە دەستماندا نەبێت، ناکرێت. ئەمەمان هەر لە سەرەتاوە پێ ڕاگەیاندن…

بەتەنها یەک چرکە، بە ئەرک نەبێت، ئەمانەوێت بۆت ڕوون بکەینەوە، تەماشا بکە، ئەمانەوێت هەر لەوێوە دەست پێ بکەین، کە هەر لە سەرەتاوە وتمان…

بەلام ئەو نەیئەویست گوێمان بۆ هەڵخات.

هەر بەم شێوەیە ئەم زەوییەیان پێداین. و ئەبێت لەسەر ئەم ساجە داغانە تۆوی شتێک بچێنین، و ببینین کە ئاخۆ شتێک ڕەگ دەگرێت و گەشە دەکات. بەڵام هیچ شتێک لێرەدا گەورەنابێت.

لێرەدا داڵەکەرخۆرەش بوونی نییە. جار نا جار نەبێت دەیانبینین، زۆر بە بەرزی، بەخێرایی دەفڕن، تاوەکو لەم پەڵە سپیە بەردینەییە فراوانە دوور بکەونەوە، کە هیچ شتێک تیایدا نابزوێت، کە لە ڕێکردندا مرۆڤ هەست دەکات هەروەکو ئەوەی ڕووەو دواوەوە بگەڕێتەوە.

مێلیتۆن دەڵێت:

“ئەمە ئەم زەوییەیە کە پێییان داوین.”

فاوستینۆ دەڵێت: “چی؟”

من هیچ ناڵێم. پێم وایە: مێلیتۆن هۆشی لەلای خۆی نییە. بێشک کاریگەریی تینی گەرماکەی لەسەرە، کە وای لێ دەکات شتێکی وابڵێت. تینی گەرماکە لە شەپقەکەیەوە بەتوندی لە کەلەسەری داوە. گەر وانەبێت چۆن دەکرێت شتێکی وا بڵێت؟ چ جۆرە خاکێکە کە بە ئێمەیان داوە، مێلیتۆن؟ ئەوەندە خۆڵ نابینرێت، تاوەکو ئەگەر بایەکە بیویستایە، بەدەم کەمێک یاریکردنەوە بیکردایەتە غوبار.

مێلیتۆن لە قسەکردن بەردەوام دەبێت:

“بۆ هەر شتێک بێت هەر بەکەڵک دێت. ڕەنگە بۆ ئەوەی ماینەکان بە دەوریدا غار پێ بدەن.”

“بۆ چ جۆرە ماینێک؟” ئێستێبان پرسیاری کرد.

پێشتر زۆر سەرنجی ئیستێبانم نەدابوو.

ئێستاکە، لە کاتێکدا کە قسە دەکات. دەسماڵێکی (پۆنچۆ)ی پۆشیوە کە دریژییەکەی دەگاتە سەر ناوکی، لەژێر دەسماڵەکەیدا شتێک سەری دەرهێناوە، پێدەچێت مریشکێک بێت.

بێشک، ئەوەی ئێستێبان لەژێر دەسماڵەکەیدا حەشاریداوە، مریشکێکی سوورە. چاوە خەواڵووەکانی دەبینرێت و دەمی، کە کراوەتەوە، هەروەکو ئەوەی بیەوێت باوێشک بدات.

“تۆ، ئێستێبان، ئەم مریشکەت لە کوێ هەڵگرتەوە؟”

لە وەڵامدا گوتی: “ئەوە هی خۆمە”.

“بەڵام پێشتر پێت نەبوو. لە کوێ کڕیت؟ دانیپێدابنێ!”

“نەمکڕیوە. مریشکی حەوشەی ماڵەوەیە.”

“ئەی خۆ لەگەڵ خۆتدا نەتهێناوە تاوەکو بیخۆێن؟”

“نەخێر، لەگەڵ خۆمدا هێناومە، تاوەکو ئاگاداری ببم. لە ماڵەوە بە تەنهایە، کەس لە ماڵەوە نییە تاوەکو دانی بداتێ. بەردەوام، کە بۆ دوور بڕۆم، لەگەڵ خۆمدا دەیبەم.”

“شوینەکەی تەسکە، لەوێدا دەخنکێت، چاکترە دەریبهێنیتە دەرێ تاوەکو کەمێک هەوای دەرەوە لێی بدات!”

ئەیخاتە ژێر باڵەکانیەوە و لە دەمیەوە بۆنی هەناسەیەکی گەرمی لێوەدێت. پاشان دەڵێت:

“لە لێژگانیەکە نزیک بووینەتەوە.”

چیتر تێناگەم ئیستێبان چی دەڵێت، ئەو لەپێشی پێشەوەی ئەو ڕیزەیە، کە ئێمە بەدوای یەکدا بەستوومانە، تاوەکو بە لێژگانیەکەدا دابەزینە خوارەوە. و دەبینرێت کە هەردوو قاچی مریشکەکەی گرتووە و بەملدا شۆڕی کردوونەتەوە و جارجارە بە جۆلانێکردنەوە بەرزی دەکاتەوە، تاوەکو سەری بەر زەوییە بەردینە نەکەوێت.

تاوەکو زیاتر شۆڕ دەبینەوە، خاکەکە لە چۆنایەتیدا باشتر دەردەکەوێت. تەپوتۆز لەژێر پێمانەوە بەرز دەبێتەوە، هەروەکو ئەوەی ڕەوەئاژەڵێکی شیردارین و دادەبەزینەخوارێ.

بەڵام خۆشحاڵین، کە تۆزاوی دەبین. خۆشحاڵین، کە لەپاش ئەوەی بە درێژایی یانزە کاتژمێر ڕەقایی ئەم دەشتەمان لەژێر پێکانماندا هەست پێ کردووە، هەستێکی چێژبەخشە، کە بەم شتە دەوردرابین کە بەسەرماندا دێت و تامی خۆڵ دەدات. بەسەر ڕووبارەوە، بەسەر بەرزایی درەختی سەوزی سنەوبەرەکاندا، پۆلێک باڵندەی کاچاکالاکاس دەفڕن. ئەمەش خۆشحاڵمان دەکات.

وەڕینی سەگەکان زۆر لە نزیکەوە دێتە بەرگوێمان، چونکە ئەو بایەی کە لە گوندەکەوە هەڵدەکات، بەر دەربەندەکە دەکەوێت و بەتەواوی پڕی دەکات لە ژاوەژاو.

ئێستیبان دووبارە مریشکەکەی لەژێر باڵەکاندایە، کاتێک ئێمە لە یەکەمین ماڵ نزیک دەبینەوە. ئەو گوریسەکە لە قاچەکانی دەکاتەوە، تاوەکو هۆشی بە خۆیدا بێتەوە، دەستبەجێ خۆی و مریشکەکەی لەپشت پەرژینێکی دڕکاوی بزردەبن.

“لێرە لێتان جیا دەبمەوە”، بە ئێمە دەڵێت.

ئێمەی کە ماوینەتەوە، ڕووەو قووڵایی گوندەکە مل دەنێین.

ئەو زەوییەی کە پێیان داوین، وا بەو سەرەوەیە.

پەراوێز:

باڵندەی کاچاکالاکاس جۆرە مریشكێکە کە دەفڕێت و لەسەر درەختەکان دەنیشێتەوە و دەخەوێت.

سەرچاوە:

Juan Rulfo

Der Llano in Flammen

Biblotek Suhrakamp

شتێک دەربارەی ئەم چیرۆکە و دنیای ئەدەبیی ڕۆڵفۆ!

یادداشتی وەرگێڕ

چیرۆکی (زەوییەکەیان بە ئێمە دا) یەکێکە لە بەرهەمەکانی نووسەری مەکسیکی خوان ڕۆڵفۆ. لە ساڵی ١٩٥٣ لە کۆمەڵەچیرۆکێکدا بە ناوی (خاکی سووتاو)ەوە بڵاو کراوەتەوە.

دەربارەی سەرچاوە و پاشخانی پشت بیرۆکەی ئەم چیرۆکە و ئەو دۆخە مێژوویییەی کە لە پشت ئەم چیرۆکەیە و ڕۆڵفۆ هەوڵدەدات کە ڕەخنەی بکات، ڕووداوەکانی دوای شۆڕشی مەکسیکە (١٩١٠-١٩٢٠) کە ڕوو دەدەن. کە گوایە ئامانجێکی سەرەکیی شۆڕشەکە “چاکسازیی کشتوکاڵی” بووە. کە تیایدا جووتیارانی مەکسیک لەژێر دروشمی “زەوی و ئازادی” خەباتیان کرد، بەو هیوایەی زەوی لە دەستی دەرەبەگ و خاوەن زەوییەکان وەربگرنەوە و بەسەر جووتیاراندا دابەش بکرێت کە تا ئەو کاتە خۆیان کاریان لەسەر کردووە.

ئەوەی ئەم چیرۆکە تیشک دەخاتە سەری و بە ناڕاستەوخۆیی ڕەخنەی دەکات، خیانەتی دەوڵەتە لە بنەما و بەهاکانی شۆڕش و شۆڕشگێڕەکانیەتی. حکومەت بە ڕواڵەت بەڵێنەکەی بردە سەر: زەوییان بە  جووتیارەکان دا، بەڵام، ئەو زەوییەی پێیاندان، بریتی بوو لە دەشتێکی شێوەبیابانی، وشک، گەرم و ڕەق کە هیچی تێیدا ناڕوێت. لە هەمان کاتدا زەوییە بە پیتەکانی نزیک ڕووبارەکان بۆ دەرەبەگەکان و بەرپرسانی دەوڵەت مانەوە.

ئەوەی کە دەبێت ئاماژەی پێ بدرێت، خودی ناونیشانی چیرۆکەکەیە کە لە بنەڕەتدا تەواو گاڵتەجاڕانە و تاڵە. “زەوییەکەیان بە ئێمە دا” وەک سەرکەوتنێک بۆ جووتیاران دێتە بەرگوێ، بەڵام لە ڕاستیدا هەر خۆیان بوونە قوربانیی شۆڕشەکە. وەک دەڵێن: شۆڕشەکە سەری خودی شۆڕشگێڕەکانی خۆی خوارد…

سیمبوڵ لەم چیرۆکەدا

 گرووپێک لە پیاو (سەرەتا زیاتر لە بیست کەس بوون، ئێستا بوونەتە چوار) بەم دەشتە گەرمەدا تێدەپەڕن، بە ڕێگەوەن بۆ وەرگرتنی ئەو زەوییەی حکومەت لەسەری تاپۆ کردوون.

لە فلاشباکێکدا، کە تیایدا بەرپرسێکی دەوڵەت پێیان دەڵێت: “تەواوی ئەم دەشتە هی ئێوەیە.” کاتێک جووتیارەکان دەڵێن زەوییەکە ڕەق و وشکە، بەرپرسەکە گوێیان پێ نادات و دەڵێت “با باران ببارێت” یان باسی گەورەیی ڕووبەری زەوییەکەیان بۆ دەکات نەک چۆنایەتیی زەوییەکە.

..

ڕێکردن بە پێیان: ئەو ماندووبوونە جەستەیییەی باسی دەکرێت (گەرمایەکی پڕووکێنەر، بێدەنگییەکی قووڵ، سەختیی ڕێگاکە) ئاوێنەی جاڕسبوون و ماندووبوونێکی سیاسییانەیە. ئەوان بۆ شۆڕشێک جەنگان و خەباتیان کرد، بەڵام دواجار شۆڕش بەرپاکراوە هیچ بەرهەمێکی بۆ جووتیارەکان لێ شین نەبوو، بێجگە لەم دەشتە وشک و برینگ..

تفەنگ و ئەسپ: وەک لە چیرۆکەکەدا هاتووە، ئەسپ و تفەنگەکانیان لەدەست داوە. ئەمە هێمایە بۆ لەدەستدانی دەسەڵات. لە کاتی شۆڕشدا، ئەوان جەنگاوەری سوارچاک و چەکدار بوون؛ ئێستا بوونەتە جووتیاری پیادە و بێچەک لە بەرانبەر بیرۆکراسیی حکومەتدا و تەواویش بێدەسەڵاتن لە بەرانبەر نادادییەکانیدا.

واقعی ژیانی تایبەتی ڕوڵفۆ و سروشتی ناوچەکە

ڕۆڵفۆ لە ویلایەتی خالیسکۆ لەدایک بووە، ناوچەیەک کە زۆر لە کەش و هەڵکەوتەی جوگرافی ئەو سروشتە دەچێت کە لە چیرۆکەکەدا هەیە و وەسف کراوە.

دیمەنەکە: للانۆ گراندە (دەشتە فراوانەکە) شوێنێکی ڕاستەقینەیە. وشک و سەختە. ڕۆڵفۆ وەسفی سروشتی منداڵیی خۆی دەکات؛ گەرماکە، زەوییە قڵیشبردووەکان، “پەرژینە دڕکاوییەکان”.

چۆڵی دەشتودەر: ڕۆڵفۆ بە چاوی خۆی بینیویەتی کە ناوچەکەی چۆن دەمرێت. دوای شۆڕش و جەنگەکانی دواتر، زۆرێک لە پیاوان کوژران یان کۆچیان کرد، چونکە زەویی ناوچەکە نەیدەتوانی لە خۆیان بگرێت و بژێوییان دابین بکات. ئەو چۆڵییەی کە گێڕەوە بە چاوەکانی خۆی دەیبینێت (ئاوڕ دەدەمەوە و کەس نابینم) ڕەنگدانەوەی چۆڵبوونی گوندەکانی مەکسیکە لەو سەردەمەدا..

دواجار چیرۆکەکە ڕەخنەیە لە (سیاسەتمەداران کە بەڵێنی درۆیان داوە). خەڵەتاندنی خەڵک و جووتیاران، هەروەکو حکومەت دەڵێت “زەویمان بە هەژاران دا”، بەڵام ڕاستییەکەی جۆرە زەوییەکیان پێدان کە لەسەری برسیکردن.

کاتێک گێڕەوە لە جێگەیەکدا دەڵێت: “وا هەستەکەم زیاتر لەو زەوییەی کە بڕیومانە، بە پێیان ڕۆیشتووین“، دان بەوەدا دەنێت کە خەباتەکەیان (شۆڕشەکە) بە فیڕۆ چوو، چونکە لە ڕاستیدا هیچ بەرەوپێشووچوونێک و باشبوونێک لە دۆخی ژیانیان ڕووینەدا.

سەبارەت بە زمان و کەشی ئەدەبیی ڕۆڵفۆ

بەگشتی لە دنیای ئەدەبدا شێوازێک هەیە، کە تیایدا چیرۆکنووس دێت ڕووداوە گەورە و گرنگەکان لە ڕێی پشت بەخستنەگەڕی هێزی هاودەردیی و هاوسۆزیی پیشان دەدات، لە ڕێگەی تێگەیشتن و هەستیاری ئینسانیانەی خۆیەوە، لەپاڵ هێزی خەیاڵ و سیمبوڵەوە. مەزندەکردن (حەدەس) و هەڵسەنگاندنی دۆخی مرۆڤەکانەوە ئازارەکانیان پیشان دەدات. چۆنیەتیی پیشاندانی سەختی ژیانیان بە شێوەیەک کە بە هیچ جۆرێک لە شکۆ و باڵایی ئینسانیان کەم نەکاتەوە، ئەویش لە ڕێی خۆبەدوورگرتن لە گواستنەوەی واقیع و بەسەرهاتە سەختەکانیان دەقاودەق وەکو خۆی. بەڵکوو پیشاندانی دۆخەکەیان لە شێوەی توحفەیەکی ئەدەبی و باڵا، ئەمەش لە ڕێی دەستگرتن بە وشە و دەربڕینەکانەوە، دووبارە داڕشتنەوەی ڕووداوە واقیعییەکان و بەرجەستەکردنیان بە زمانێکی جیاواز. دەبێت بێدەنگیش لەبیرنەکەین کە وەکو ئەو ڕەگەزە گرنگەی کە لە ڕێیەوە شوێن بۆ نەوتراوەکان فراوان دەکات، کات بە خوێنەر دەدات خەیاڵی بخاتەگەڕ. نەوتراو لەلایەک ئەشێت جارێک هەموو ئەو پرتەوبۆڵانەبێت کە مرۆڤەکان لەدەست سەختی دۆخی نەخوازراوی ژیانی واقعی خۆیان دەیکەن. لەلایەکی تر کە لە ڕێی ڕستەیەکی ناڕوونی وەکو (ئاوڕ دەدەمەوە و کەس نابینم) گرنگترین و سەختترین ڕاستی حەشاردراومان پیشان بدات.

وەک وتم، هەبوونی هاوسۆزی و هاودەردی کە وادەکات چیرۆکەکانی ڕۆڵفۆ وا ناوازە و جیاوازبن، ئەویش لە ڕێی شیوازی پیشاندانی دنیای کەسەکان و توانای زمانی گێڕانەوە لە ڕێی (شاردنەوەی قووڵی، لەپشت زمانێکی سادە، بەڵام تۆکمە)، کە ئەویش شێوازێکە لە گێڕانەوەی ڕەسەنانە دوور لە زمانی شیعرنووسی (زمانێکی نزمی شاعیرانە).

دواجار وای دەبینم کە ڕۆڵفۆ لە ڕێی شێوازی گێڕانەوەکانی جوانییەکانمان لێ بشارێتەوە، تاوەکو خوێنەر بتوانێت لە ڕێی گەمەی خەیاڵ و چێژەوە کەشفکردنیان وەکو دەستکەوتێک بۆخۆی تۆمار بکات.

The post زەوییەکەیان بە ئێمە دا appeared first on ژنەفتن.

بەرایی

لەدوای مردنی ڕەخنەگر و ڕۆماننووسی ئەرجەنتینی (ڕیکاردۆ پیگلیا ١٩٤١-٢٠١٧)، ڕۆماننووسی ئیسپانیایی “خۆرخە کاریۆن” لە وتارێکدا بە ناونیشانی “مردنی ڕیکاردۆ پیگلیا، پیاوێک کە ئیملیۆ ڕینزی بوو”، دەنووسێت: “ناوی تەواوی ئەم نووسەرە ئەرجەنتینییە بریتی بوو لە (ڕیکاردۆ ئیملیۆ پیگلیا ڕینزی)، ئاشکرایە ئیملیۆ ڕینزی ناوی نزیکترین کارەکتەرە، لە دڵی پیگلیای ڕۆماننووسەوە، کە لەنێو چەند ڕۆمانێکی بەرجەستە بووە. ئەمەش وەک ئەوە وایە، کە پیگلیا، لە نووسیندا خۆی بەسەر دوو کارەکتەردا دابەش کردبێت: لە یەکەمیاندا خۆی وەک نووسەر (ڕیکاردۆ پیگلیا) پاراستووە و ئەوی تریشی کارەکتەرێکە، کە لەبارەیەوە نوسیویەتی.”

بێگومان گەر ئەم سەرنجە لە ڕەهەندێکی بینراودا پاساوێک بێت، لەبارەی ڕەنگدانەوەی بیۆگرافیا و ژیانی واقیعی نووسەر، لە پانتایی ڕۆمانە دیار و دەقە فەنتازییەکانیدا، ئەوا لە ڕەهەندێکی تریشدا دەکرێ هەمان سەرنج وەک جەخت لەسەر وابەستەیی و پەیوەندیی نێوان کۆی بەرهەمە ئەدەبییەکانی نووسەر: چیرۆک و ڕەخنەی ئەدەبی و ڕۆمانەکانی و هەتا کاری ڕۆژانەشی وێنا بکرێت، واتە خوێنەرانی پیگلیا درک بەو پەیوەندییە بەهێزە دەکەن کە لەنێوان دەقەکانی گێڕانەوەی نووسەر و تێکستە ڕەخنەییە ئەدەبی و تیۆرییەکانیدا بوونی هەیە و تەنانەت کاری ڕۆژانەی نووسەریش بە شێوەیەک لە شێوەکان پەیوەندیی بە بەرهەمەکانییەوە هەبووە، کە وەک ئەکادیمییەکی پسپۆڕ و شارەزا، لە چەند زانکۆیەکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و وڵاتەکەیدا وانەی وتووەتەوە. پیگلیا، لە ئەرجەنتین لە سایەی حوکمڕانی “بیرون”ی دیکتاتۆردا ژیا و کاتێکیش لە کۆتایی شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا، کە سانسۆر و چاودێریی بەرهەمی هونەری و ئەدەبی و هەڕەشەکردن لە نووسەران و ڕووناکبیران لە سایەی حوکمڕانییەتی “ئۆنجانا”ی دیکتاتۆردا، گەیشتە لوتکە، پیگلیا بڕیاری بەجێهێشتنی وڵاتەکەی دا و ڕووی کردە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. زیاتر لە چل ساڵ لە تاراوگە ژیا. بەڵام نووسەر لە سەرەتای ساڵانی دەیەی دووەمی هەزارەی نوێدا بڕیاری دا بگەڕێتەوە وڵاتەکەی، بۆ ئەوەی لە زێدەکەی خۆی، کە تیایدا لەدایک بوو، بمرێت. بۆیە پیگلیا هێشتا چیرۆکنووسێک بوو، کە وڵاتەکەی بەجێهێشت، بەڵام دواجار وەک ڕۆماننووس و ڕەخنەگرێکی جیهانی بەناوبانگ گەڕایەوە زێد و نیشتمانەکەی. ئەو سەرەتا بە کورتەچیرۆک دەستی بە نووسین کرد و تا لە ژیاندا بوو، لە کات و سات و سەردەمی جیاوازدا، چیرۆکەکانی لە چوار کۆمەڵە چیرۆکدا بە ناوەکانی: (داگیرکاری، ناوی خوازراو، زیندانی هەتاهەتایی، حیکایەتگەلی ئەخلاقی)یەوە چاپکراون، هەروەها چەندین وتاری ڕەخنەیی و توێژینەوەی ئەدەبی نووسیوە و لەم بوارەشدا خاوەنی چەند تێکستێکی بڵاوکراوەیە، کە دیارترینیان بریتیین لە: (ڕەخنە و فەنتازیا، ئەرجەنتین لە چەند بەشێکدا، شێوازگەلی کورت، دواهەمین خوێنەر)، جگە لەوانە پیگلیا خاوەنی پێنج ڕۆمانە کە بریتین لە: (هەناسەدانی دەستکرد، شاری نائامادە، پارەی سووتاو، شەوی سپی، ڕێگا بەرەو ئیدا)، کە ماوەیەکی کەم دوای بڵاوبوونەوەی ڕۆمانی (ڕێگا بەرەو ئیدا، ٢٠١٣) نووسەر دووچاری نەخۆشییەکی کوشندە بوو و هەر بەو نەخۆشییە ساڵی ٢٠١٧ لە وڵاتەکەی کۆچی دوایی کرد.

دەربارەی کتێبی دواهەمین خوێنەر

“دواهەمین خوێنەر” ناونیشانی کتێبێکی ڕەخنەیی ڕیکاردۆ پیگلیایە، کە تیایدا پرسیارگەلێک دەربارەی خوێندنەوە و خوێنەر دەوروژێنێت و دواجاریش لە ڕێگەی نووسەر خۆیەوە، واتە لە ڕێگەی نووسەرێکی خوێنەرەوە، کە لە بنەڕەتدا ژیانی بەدەوری خوێندنەوەدا سووڕاوەتەوە، سەرلەنوێ دەگاتەوە خوێنەر. ئەو لە بەشی بنچینەیی کتێبەکەیدا، کە لە پێنج بەش پێکهاتووە، لە ڕێگەی هەندێ بەرهەمی ژمارەیەک نووسەری جیهانیی وەک: بۆرخیس و کافکا و جیمس جۆیس و سیرڤانتس و.. هتد، بەسەر دەکاتەوە، کە وەک گرێبەستێک وایە لەنێوان نووسەر خۆی و خوێنەردا، یان ڕاستتر لە گەشتێکی درێژی پیگلیای نووسەر دەچێت بە ناو خوێندنەوەدا، بەڵام ئەوەی ئەم گەشتە جیا دەکاتەوە، ئەوەیە کە نووسەر لە ڕوانگەیەکی میتافۆرییانەوە، واتە لە ڕوانگەی وێنەگرێکەوە، دەست بە گەشتەکەی دەکات. چونکە نووسەر لە دەستپێکدا باس لە وێنەگرێک دەکات کە لەسەر بانی باڵەخانەیەکی بەرزی شاری “بۆنس ئایرس” دەژی، بە جۆرێک کە تەواوی خانوو و باڵەخانە و کۆشکەکان و دوکان و بازاری شارەکە دەبینێت، وێنەگرەکە هەڵدەستێ بە دروستکردنی ماکێتێک بۆ شارەکە، پاشان مەرجی بۆ کەسانێک کە دەیانویست ماکێتەکە ببینن، ئەوەیە کە هەرکەسە و بەتەنیا دەبێت بیبینێت. لەم میتافۆرەدا تێدەگەین، کە ماکێتەکە زۆر لە شارەکە نەدەچوو، لە ڕوانگەی ئەوانەدا کە وەک تاکەکەس دەهاتن سەیریان دەکرد، گەرچی لە تێڕوانینی وێنەگرەکەدا، ماکێتەکەی شارەکە خۆی بوو. هۆکارەکەش لەبەر ئەوە بوو کە بینەران هەریەکە بەپێی بینین و ڕوانگەی خۆی شارەکەی دەبینی، کە وەک پێویست شارە واقیعییەکە نەبوو کە دیبوویان. بە تێڕوانینی پیگلیا، میتافۆرەکەی سەرەوە، هەم وەک دەقی ئەدەبی وایە و هەم هاوشێوەی خوێندنەوەشە. واتە دەقی ئەدەبی هاوشێوەی ماکێتەکەیە، بینەرانیش هەر یەکێکیان خوێنەرێکە و پڕۆسەی بینینەکەش خوێندنەوەیە و نووسەری دەقە ئەدەبییەکەش بریتییە لە دروستکەری ماکێتی شارەکە، بەو مانایەی ئەوەی ئەویش دروستی کردووە شارێکی دیکەیە، نەک شارە واقیعییەکە. بەڵام وێنەی خوێنەری ئیلهام بەخش بۆ پیگلیا بریتییە لە وێنەی “خۆرخە لویس بۆرخیس”، خوێنەرێک کە لەدەستدانی بینایی، وای لێ نەکرد دەست لە خوێندنەوە هەڵبگرێت، بەڵکو دوای کوێربوون هێشتا سووربوو لەسەر خوێندنەوە. لێرەوە نووسەر خوێنەر دەکات بە دوو بەشەوە: یەکەمیان خوێنەری هۆگری خوێندنەوە، خوێنەرێک کە دەستبەرداری خوێندنەوە نابێت و هیچ لە خوێندنەوەی ڕاناگرێت. دووەمیش خوێنەری بێخەو یان خوێنەری هەمیشە بێدار.  بە تێڕوانینی نووسەر هەردوو جۆرەکەی خوێنەر نمایشێکی پەڕگیرن بۆ ئەوەی کە بە مانای خوێندنەوەی دەق دێت و هەروەها بەرجەستەبوونی گێڕانەوەی ئامادەیی خوێنەری دژوارن، لە ئەدەبدا. هەروەها پیگلیا هەردوو چەشنەکەی خوێنەر بە خوێنەرە بێگەردەکان ناو دەبات، چونکە خوێندنەوە لە لای ئەوان مومارەسەیەک نییە، بەڵکو شێوازێکە لە شێوازەکانی ژیان. لێرەوە نووسەر چەندین چیرۆک و ڕۆمان بەسەر دەکاتەوە کە کارەکتەرەکەیان خوێنەرە. نووسەر لە بۆرخیسەوە، بۆ مالکۆلم لاوری، هەروەها لە کافکاوە بۆ جیمس جۆیس و لەویشەوە بۆ سێرڤانتس. ئاوڕ لە بەرهەمگەلێک دەداتەوە کە کارەکتەرەکەیان خوێنەرە، بۆیە پێیوایە ئەدەبیات تاکگەرایی خوێنەران دەخولقێنێت و پاشان شوناسیشی پێ دەبەخشێت و دەیناسێنێت. بە دەربڕینێکی دیکە ئەدەبیات وا لە خوێنەر دەکات، لە کۆنتێکستێکی دیاریکراودا ببینرێت و پاشان ناویشی لێ دەنێت. ناولێنانەکەش لە خۆیدا ڕووداوێکە، چونکە خوێنەر حەزی لەوەیە کە پەنهان و نادیار بێت. پاشان گەر نووسەر وەک خوێنەر، یەکێک لە ڕەهەندەکانی کتێبەکە بێت، ئەوا ڕەهەندێکی دیکەی خوێنەرە، لەناو دەقی گێڕانەوەدا. لێرەوە خوێنەر وەک “ئیما بۆڤاری”یە لە ڕۆمانەکەی “فلۆبێر”دا، کە خوێندنەوە ژیانی سەرەولێژ دەکاتەوە، خوێندنەوەی کتێبێک لە بەردەم خۆیدا دایدەنێت و دەیخاتە بەردەم ژیانە وێرانەکەی و هەوڵ و هەڵپەکانی بۆ بەدەستهێنانی ژیانێکی دیکە. یان ڕەنگە خوێنەر لە لای پیگلیا هاوشێوەی زۆرێک لەوانە بێت، کە لە چیرۆکەکانی “بۆرخیس”ی هاوزێدیدا دەیانبینین، کە لە گەشتێکی میتافیزیکی پڕ لە شۆر و شەوق بە ناو زەمەندا، دوای شوێن پێکان و پاشماوەکان دەکەون.. یان لە ڕۆمانگەلی پۆلیسیدا لەوانەیە خوێنەر پشکنەرەکە بێت، کە ڕۆڵی ئەو دەبینێت و ئەو کاغەز و دیکۆمێنتانە دەخوێنێتەوە کە تایبەتن بە بکوژ یان کوژراو. یاخود خوێنەر لە لای ئەم نووسەرە ڕەنگە کەسێک بێت، کە خوێندنەوە بگۆڕێت بۆ خوێندنەوەی واقیع تاکو لە ڕێگەیەوە بگاتە کردنەوەی کۆدەکان. یان لەوانەیە خوێنەر وەک “دۆن کیشوت”ی خوێنەری چیرۆکە زۆروزەوەندەکانی سوارچاکی بێت، تاکو دواجار بە شمشێری هەڵکێشراوەوە دێتە دەرێ بۆ ئەنجامدانی کردەی نموونەیی و ئایدیال. یان خوێنەر لەوانەیە وەک “چێ گیڤارا”ی نووسەر بێت، نووسەرێک، کە شۆڕش بەرەو سەرزەمینی خۆی پەلکێشی کرد، بەڵام لەو سەرزەمینەش دەستبەرداری نووسینی یاداشتەکانی نابێت و تا کۆتایی ژیانیشی وەک خوێنەر، یان پیگلیا وتەنی وەک “دواهەمین خوێنەر” مایەوە، خوێنەرێک کە لە منداڵییەوە تا مردن، خوێندنەوە وەک سێبەرەکەی لێی نەبووەوە. لێرەوە گەر کتێبەکە، لە ڕەهەندێکدا وەک ستایشکردنی “خۆرخە لویس بۆرخیس”ی نووسەری خۆ بە خوێنەرزانی هاوزێدی پیگلیا وێنا بکرێت، ئەوا لە ڕەهەندێکی دیکەدا، کاتێک دەزانین “چێ گیڤارا” وەک لە کتێبەکەدا وەک “دواهەمین خوێنەر” و خوێنەرێکی مەزن بەرجەستە کراوە و، خوێندنەوەش چ پڕۆسەیەکی شۆڕشگێڕانەی قووڵ و هەمەلایەنە، ئیدی تێدەگەین تێکستەکە بە دیوێکی تردا وەک ستایشێکی گەورەی “چێ گیڤارا”ی خوێنەر وێنا دەکرێت، کە لە یاداشتەکانیدا نووسیویەتی: خوێندنەوە و جگەرەکێشان ئەو دوو شتەی ژیان بوون کە چێژم لێوەرگرتوون.

نووسەر خوێندنەوە وەک کردەیەکی سیاسی دەبینێت، وەک کردارێک، کە پەیوەندیی خوێنەر لەگەڵ دەسەڵاتدا دەستنیشان دەکات. ئەمە جگە لەوەی کە نووسەر پێی وایە خوێندنەوە کردارێکی یاخیگەرانەشە

پیگلیا وەک ڕەخنەگرێکی جیدیی سەردەمەکەی، لەوەش دڵنیابوو، کە هەموو تێکستێکی ئەدەبی قابیلی لێکدانەوەیە، لێرەوە هەستاوە بە لێکدانەوە و ڕاڤەکردنی یاداشتەکانی فرانتز کافکا، تاکوو لە ڕێگەی خوێندنەوەی ئەم یاداشتانەوە بگاتە ئەو خانمەی، کە لە ژیانی نووسەرە “چیکی”یەکەدا بووە و پاشان ئەویش گرێ دەداتەوە بە بەرهەم و کارەکانییەوە، تاکوو بە شێوەیەکی درەوشاوە وێنای کافکا دەکات. بە تێڕوانینی پیگلیا خانمەکەی نێو ژیانی کافکا، خانمێکی خوێنەرە، بێگومان وەک کافکا خۆی ئاماژەی پێداوە، ئەو وەک نووسەر پێویستی بە تەریکبوون و گۆشەگیرییە لە جیهان لەنێو ژوورەکەیدا و جگە لەو خانمەی کە بۆ نووسینەوەی نووسینەکەی بە ئامێری نووسین سەردانی دەکات، پێویستیی بە کەسی دیکە نییە. خانمێک کە دەبێتە خوێنەری یەکەمی تێکستەکانی. دیارە کافکا یەکەمین نووسەر نییە کە پێویستیی بە خانمێکی وەها بووە، بەڵکوو پێش ئەو ڕۆماننووسی ڕوسی “لیو تۆڵستۆی”، پێویستیی بە وەها ژنێکی خوێنەرە، واتە خانمێک کە شایستەی مانەوە بێت، بە تەنیشت هەردوو نووسەرەکە: “تۆڵستۆی و کافکا”وە، پێویست بوو خاوەنی ئەم دوو خەسڵەتە بنەڕەتییەی بێت: پێویست بوو خوێنەرێکی باش و پشوودرێژیش بێت[1]. ئەم جۆرە نووسەرانە، لەوە دڵنیابوون کە بوونی ئەوان لە بنەڕەتدا بۆ ئەوەیە کە نووسەر بن. هەر بۆیە ئەوان لە دونیادا، تەنیا عەوداڵی ئەوە بوون کە بۆ بوون بە نووسەر کۆمەکیان دەکات. بە بڕوای پیگلیا ئەوەی کە کافکای لە خۆکوشتن قوتار کرد، بریتیی بوو لە نووسینی یاداشتەکان، لە کاتێکدا ئەمەی بۆ کافکا چووە سەر بۆ شاعیر و ڕۆماننووسی ئیتالیایی “چیزاری پافیزی” دەستەبەر نەبوو، بە جۆرێک وەختێ خانمە ئەمریکاییەکەی خۆشی دەویست، ئابڕووبەرانە وازی لێهێنا، ئیدی خۆکوشتن بووە قەدەری. پاشان بە بۆچوونی نووسەر خوێنەر دەکرێ وەرگێڕ و ڕەخنەگریش بێت. چونکە بە هۆی ڕەخنە و وەرگێڕانەوە خوێنەر لە ژوورەکەی دێتە دەرێ بۆ دەرکەوتن لە بەردەمی جیهاندا. دواجار نووسەر وەک ئاماژەدان بە خوێنەری درەوشاوە و پرشنگدار یەکێ لە چیرۆکەکانی بۆرخیس بەسەر دەکاتەوە، ئەو چیرۆکەی کە بە وتارێکی ونبووی نێو ئینسایکلۆپیدیایەک دەست پێ دەکات، لێرەوە دەزانین چیرۆکەکەی بۆرخیس دەربارەی دەقێکی بزر و ونبووە، نەک دەربارەی دەقێکی دیار و ئاشکرا. بۆیە لە کاتیی گەڕاندا کارەکتەرەکەی واقیعێکی دیکە دەبینێتەوە. لە ڕێگای چیرۆکەکەوە، پیگلیا تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە خوێنەری درەوشاوە، بەتەنیا خوێنەری کتێبان نییە، بەڵکو ئەو خوێنەری عەوداڵی نێو تۆڕێک لە نیشانەکانیشە. هەروەها خوێنەری عەوداڵ وەک بۆرخیس وایە لەنێو دەهلیزەی کتێبخانەدا. وێڵگە گومڕاکەر و سەرگەردانکەرەکەش بە تەنیا لە نووسیندا بوونی نییە، بەڵکو لە خوێندنەوەشدا بوونی هەیە. هەروەها نووسەر خوێندنەوە وەک کردەیەکی سیاسی دەبینێت، وەک کردارێک، کە پەیوەندیی خوێنەر لەگەڵ دەسەڵاتدا دەستنیشان دەکات. ئەمە جگە لەوەی کە نووسەر پێی وایە خوێندنەوە کردارێکی یاخیگەرانەشە، بەو واتایەی کە وا دەکات خوێنەر دژ بە هەلومەرجێکی سیاسی یاخی ببێت، یاخود بەردەوام هەوڵ بدات لە چوارچێوەی گوتاری هەژموونگەر بێتە دەرێ. هەروەها  بەهۆی خوێندنەوەی چیرۆکێکی دیکەی “بۆرخیس” بەناوی “مردن و قیبلەنوما” باس لەوە دەکات و نایشارێتەوە کە خوێنەر تاوانباریشە، لە چیرۆکەکەدا یەکێک لە کارەکتەرەکان کە مافیایە، بە هۆی خوێندنەوەی کتێبێک و کە زانیارییە دژوارەکانی ناوی وەک تەڵەیەکی وردی چنراو بۆ کوشتنی پشکنەرەکە بەکاری دەهێنێت و سەرکەوتووش دەبێت. لێرەوە بەبێ بوونی کتێبێک و خوێندنەوە و خوێنەر، تەنانەت چیرۆکەکەش بوونی نابێت. ئەم جۆرە خوێنەرەش کە بۆرخیس لەو چیرۆکەیدا دایهێناوە، خوێنەرێکی پەیپێنەبراوە، خوێنەرێک کە هێشتا لە دەرکەی نەدراوە، لەوانەیە لە درککردن بەم چەشنە لە خوێنەر، بۆرخیس پێش سەردەمەکەی کەوتبێت، لەبەر ئەوەی هەموو کوشتنێکی ئیمپریالیانە، هەموو کوشتنێک لەسەر شوناس، دەستپێک لە کتێبەوە، لە خوێندنەوەوە، دەردەچێت و دەست پێ دەکات.  

ڕەهەندەکانی گێڕانەوە لە لای پیگلیا

بێگومان هونەری گێڕانەوەی “ڕیکاردۆ پیگلیا”ی چیرۆکنووس و ڕۆماننووس، بە ئاسانی دەستنیشان ناکرێت و گێڕانەوەیەکی فرەڕەهەندە و دەوڵەمەندە. لەسەر ئاستی کیشوەرەکەی یەکێک لە ڕەهەندەکانی گێڕانەوە لە لای ئەم ڕۆماننووسە بریتییە لە دابڕان لەگەڵ ئەو شێوازەی گێڕانەوەی نووسەرانی ئەمریکای لاتین، کە بە شێوازی ڕیالیزمی جادوویی ناودەبرێت. ئەم دابڕانەش لەگەڵ پەیدابوونی نەوەی دوای -نەک نەوەی نوێ- مارکیز و ماریۆ ڤارگاس یۆسا، بوو بە ئەمری واقیع، سەرەڕای ئەوەش ئاشکرایە کە بەراوردکردنەکە لەگەڵ ناوی ئەو نووسەرانەدا، ئامادەیە دەمێنێتەوە، کە پێگە و بەهایەکیان جیهانیان بەخشیوە بە ئەدەبیاتی ئەم کیشوەرە. دیارە پیگلیای گێڕەرەوە و ڕەخنەگریش، بە درێژایی ئەو هەموو ساڵە هەوڵی بێوچانی داوە تاکوو دامودەزگا ئەدەبییەکانی وڵاتەکەی و دونیای سەنتەر دانیان پێ دانا و بەشێکی زۆر لە خوێنەران، هەڵبەت نەک تەنیا خوێنەرانی  ئیسپانی زمان، کە زمانی چیرۆک و ڕۆمانەکانی نووسەرە، بەڵکو بەشێک لە خوێنەرانی پتر لە بیست زمانی دونیا، بوونە خوێنەری تێکستەکانی، ئەوجا ڕێگەی بەخۆی دا نزیکەی حەوت ساڵێ لەمەوبەر ڕایبگەیەنێت: “ئەدەبیاتێک کە نووسەرانی لاتین دەینووسن و لەوانەوە دێتەدەرێ، چیتر ملکەچ و گوێڕایەڵی یەک جۆرە چەشەی هونەری نییە! …” پیگلیا لە ڕێگای ئەم دەربڕینە و دەربڕینە هاوشێوەکانییەوە، جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە بەرهەمە فەنتازییەکانی بە تەواوەتی پەیڕەوی لە هیچ جۆرە شێوازێکی باوی گێڕانەوە ناکەن و ملکەچی هیچ چەشەیەکی هونەری نین، وەکچۆن بە هەمان شێوە لە بەرهەمە ڕەخنەییەکانیدا بە تەواوەتی گوێڕایەڵ و پابەندی هیچ جۆرە میتۆد و تیورە و ڕێبازێکی ڕەخنەیی نەبووە. بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە نووسەر لە هەردوو بوارەکەدا بە شێوەیەکی ڕێژەیی و سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوە، کەڵکی لە فۆرمەکانی گێڕانەوە و میتۆد و تیۆرە ڕەخنەییەکانی پێش خۆی نەدیبێت، بە تایبەتی گەر بزانین کە دەقئاوێزان بە یەکێک لە ڕەهەندەکانی گێڕانەوە دادەنرێت لەلای پیگلیا. ئەمە جگە لەوەی کە لە دونیای هاوچەرخدا بە گشتی ئەدیبانی داهێنەر بڕوایان بەو بۆچوونە سەرەتاییە ڕەخنەییە هەیە، کە جەخت لەسەر کاریگەری ڕێژەیی دەقەکان لەسەر یەکتری دەکاتەوە، تا ڕادەی دەقئاوێزان، کە پێی وایە: “هیچ دەقێک نییە بەبێ کاریگەری هەندێ لە دەقەکانی پێش خۆی و کاریگەری دانان لەسەر هەندێ لەو دەقانەی کە دوای ئەو لەدایک دەبن.” بە دڵنیایی “ڕیکاردۆ پیگلیا”ی چیرۆکنووس و ڕۆماننووسیش بڕوای بەو بۆچوونە هەیە. پیگلیا لە وتارێکیدا بە ناوی “گریمانەکان دەربارەی کورتە چیرۆک”* پێی وایە کە چیرۆکنووس لە هەقیقەتدا دوو چیرۆک دەگێڕێتەوە، چیرۆکێکی ئاشکرا و چیرۆکێکی پەنهان و نهێنی.” هەڵبەت گەر ئێمەی خوێنەر سەرنج لە گێڕانەوەی پیگلیا بدەین، پەی بەوە دەبەین، کە نووسەر لە گێڕانەوەدا، هەستاوە بە پڕاکتیکردنی گریمانە ڕەخنەییەکەی خۆی، کە لەسەرەوە داماننا. بۆ نموونە لە ڕۆمانی “ڕێگا بەرەو ئیدا” و چەند دەقێکی دیکەدا، پیگلیا لە ڕاستیدا هەستاوە بە گێڕانەوەی دوو چیرۆک: چیرۆکێکی ئاشکرا، کە زۆر لە سەربوردە واقیعییەکەی ژیانی خۆیەوە نزیکە. ئیدی لە ناوی “ئیملیۆ ڕینزی” کارەکتەری سەرەکی ڕۆمانەکەیەوە، کە بریتییە لە ناوی تەواوی نووسەر، بیگرە بۆ پیشەکەی: کە وەک نووسەر پڕۆفیسۆری زانکۆیە و جگە لە لێکچوونی هەندێ ڕوخساری دیکەی وەک کۆچ بەرەو ئەمریکا و هەوڵدان بۆ نووسین و نووسینی ڕەخنەی ئەدەبی. تەمەنیشیان لە یەکەوە نزیکە. بەڵام لەگەڵ بەرەو پێشچوونی گێڕانەوەدا، خوێنەر دووچاری کتوپڕی دەبێت کاتێک دەزانێت ئەم چیرۆکە بیۆگرافییە بۆ فریودانی ئەو بووە و چیرۆکی گرنگ و بە ئامانجکراوی ڕۆمانەکە نییە. بە دەربڕینێکی دیکە هەر لە سەرەتای ڕۆمانەکەوە خوێنەر بە گێڕانەوەی ئەو چیرۆکە ئاشکرایە فریو دەخوات و وا دەزانێت پیگلیا چیرۆکێک دەگێڕێتەوە کە تایبەتە بە ژیانی خۆی، بەڵام لەگەڵ بەرەوپێشچوونی گێڕانەوەدا، خوێنەر دووچاری سوپڕایز دەبێت کاتێک تێدەگات چیرۆکی پڕۆفیسۆرەکەی زانکۆ، کارەکتەرێک، کە دەبێتە پشکنەری تاوانی کوشتنی “ئیدا”ی هاوڕێی، لە ڕۆمانەکەدا ئامانج نییە، بەڵکو ئەو سەربوردە و ڕووداوانە گرنگن و کراونەتە ئامانجی ڕۆمانەکە، کە دەوری چیرۆکە ئاشکرا و بیۆگرافییەکەیان داوە، ڕووداوگەلێکی دژوار و پەی پێنەبراو کە پێویستیان بە دۆزینەوە و کەشفکردنە. بەمانایەکی دیکە گەرچی پڕۆفیسۆر و گێڕەرەوەی ڕۆمانەکە، دەبێتە پشکنەری تاوانی کوشتنەکە، بەڵام بازنەی گەڕانی پشکنینەکە هەرگیز ئەو بەرەو دۆزینەوەی بکوژ و بکەری تاوانەکە ئاراستە ناکەن، وەک لە گێڕانەوەی سونەتیی پۆلیسیدا دەیبینین. بەڵکو پاشان تێدەگەین، ئەو دەیەوێت پەی بەو ڕووداو و گۆڕانکارییانە بەرێت کە لە سەردەمێکی زەمەنی دیاریکراودا، لە کیشوەرەکەی و بە دیاریکراویش لە کۆمەڵگاکەی خۆی و وڵاتەکەیدا ڕوویان داوە. گەرچی خوێنەر لەگەڵ بەرەوپێشچوونی ڕۆمانەکەدا، دەزانێت کە هەردوو ڕەهەندە بیۆگرافی و پۆلیسییەکە لە گێڕانەوەی پیگلیادا بە شێوازە سوننەتییەکە پەیڕەو نەکراون، واتە وەکچۆن لەسەرەوە ئاماژەمان بەوەدا کە چیرۆکە بیوگرافییەکە گرنگ یاخود ئامانج نییە، بە هەمان شێوە دەکرێ بڵێین ڕەهەندە پۆلیسییەکەی ڕۆمانەکە، لە جوغزی بەرتەسک و سوننەتیی واتای گێڕانەوە زانراو و باوەکەی ئەدەبی پۆلیسی دێتە دەرێ. بەڵام سەرەڕای ئەو نامەئلوفییەتە هەندێک باس لەوە دەکەن کە پیگلیا لە گەلێ بەرهەمیدا پەیرەوی گێڕانەوەی پۆلیسی کردووە، وەکچۆن لەناو ئەدەبیاتی ئەرجەنتیندا پەیڕەوی کراوە و مێژوویەکی هەیە، بۆ نموونە هەریەک لە بۆرخیس و بیۆی کاساریس هاوڕێی ڕۆمانێکی پۆلیسییان بەناوی خوازراوەوە بڵاوکردۆتەوە و هەروەها چیرۆکی پۆلیسی و وتاریشیان لەبارەیەوە نووسیوە و چیرۆکی پۆلیسیشیان لە وتارەکانیاندا عەرزکردووە. شارەزایان هۆکاری دەرکەوتنی شێوازی ئەدەبیاتی پۆلیسی لە ئەدەبی ئەرجەنتیندا، دەگێڕنەوە بۆ ئەوەی کە ئەدەبیاتی ئەرجەنتین، زیاتر لەژێر کاریگەری ئەدەبی ئینگلیزیدا بووە بەو پێیەی کە بەشی زۆری ئەدیب و نووسەرەکانی ئەم وڵاتە ئینگلیزیزان بوون و ڕاستەوخۆ بەم زمانە ئەدەبی ئینگلیزییان خوێندووەتەوە و وەریانگێڕاوە، یاخود لەسەریان نووسیوە و کەوتوونەتە ژێر کاریگەرییەوە، خوێنەری شارەزاش دەزانێ کە ئەدەبی ئینگلیزی لە “ئیدگار ئالان پۆ”وە تا سەر “دان براون” یەکێ لە کۆڵەکەکانی گێڕانەوە و چیرۆکی پۆلیسییە.

 ڕەهەندێک کە لە گێڕانەوەی پیگلیادا جێگەی ستایشە ئەوەیە کە لە ڕۆمانەکانیدا پانتایییەکی فراوان بۆ ڕەخنە بەدی دەکرێت، بەبێ ئەوەی خوێنەر هەست بەوە بکات کە ئەوەی وەک هەڵسەنگاندن و ڕەخنە لێرە و لەوێ لەسەر کۆمەڵێک تێکستی ئەدەبی و فیکری و کولتووری کاریگەری هەردوو سەدەی نۆزدە و بیست دەوترێت، شتێکی نامۆ و بێگانە نییە، کە بەزۆر ترنجێنرابێتە نێو پانتایی گێڕانەوەی ڕۆمانەکەوە. بە دەربڕینێکی دیکە پشکنینی پڕۆفیسۆرەکە، لەگەڵ بەرەوپێشچوونی دەقدا  لە گەڕان بە دوای تاوانبار و بکوژدا دەبێتە گەڕان و پشکنین و هەڵسەنگاندنێکی ئەدەبی و فیکری و کولتووریی کاریگەر. بە مانایەکی دیکە خوێنەر لە کاتی خوێندنەوەی ڕۆمانەکەدا، وا هەست دەکات لەبەردەم نەخشەیەکی چکۆلەی ئەدەبیاتی ئینگلیزی و ئەرجەنتینیی ئەمریکایی و ڕوسی دایە. ئەو فرە لێکدانەوە و ڕاڤەکردنەی کە بۆ دەقە ئەدەبییەکان، لەلای پیگلیا پەی پێدەبرێت، لە ڕۆمانی “ڕێگا بەرەو ئیدا”دا کاریگەری هەیە لەسەر کارەکتەرەکانی نێو دەقەکە و ئەوانیش هەریەکەیان خاوەنی زیاتر لە ژیانێکن، لە ئیملیۆ ڕینزی گێڕەرەوە و کارەکتەری سەرەکیی ڕۆمانەکەوە، کە لە سەرەتای ڕۆمانەکەدا، بە جەختکردنەوە لەسەر ئەوەی کە لەو کاتەدا خاوەنی زیاتر لە ژیانێک بووە، دەست بە گێڕانەوەی ڕۆمانەکە: “لەو کاتەدا من پتر لە ژیانێکم هەبوو، لەنێوان قۆناغە سەربەخۆکانەوە: قۆناغی هاوڕێیان، خۆشەویستی، ئەلکهولییەکان، سیاسەت، سەگەکان، یانەکان، هاتوچۆی شەوانە.. دەمگواستەوە و دەچوومە قۆناغێکی دیکە..” بیگرە بۆ کارەکتەرەکانی دیکەی ڕۆمانەکە و تەنانەت تاسەر ئەو پشیلەیەش کە لە چەند لاپەڕەیەکی کەمی ڕۆمانەکەدا دەردەکەوێت، هەر هەموویان خاوەنی ژیانێکی دوالیزمین و پتر لە زیندەگییەکیان هەیە. بەڵێ پشیلەکە بە ژیانێکی ئارامی ناو ماڵ ڕازییە، بەڵام بۆ ماوەیەکی درێژ بەرگەی مانەوە ناگرێت لەنێو ئەو چوار دیوارەی ماڵەوەدا، بۆیە هاوشێوەی مرۆڤ هەڵدێ و دێتە دەرێ بۆ ناو جیهانی ئازاد و کراوە. گەر پشیلەکە وەختی هاتنە دەرەوە بەدوای بڕێک شارەزایی و ئەزموون و هەتا ڕیسکدا بگەڕێت، ئەوا کارەکتەرە مرۆییەکانیش بە شێوەی ئاشکرا یان بە دزییەوە لە بوومەلێڵی ئێوارە و تاریکی شەودا ژیانەکەی دیکەی و کەسایەتییەکەی تری دەژی، یان لەناو بیرکردنەوە و مەیلە ئاشکرا و چەپێنراوەکانی خۆیدا ژیانەکەی دیکەی بە شێوەیەکی فەنتازی دەژی. ئەم مەسەلەیە وادەکات کە باس لە بوونی ڕەهەندی دەروونشیکاری بکەین لە گێڕانەوەی ڕۆمانی “ڕێگا بەرەو ئیدا”دا. لە کۆتاییدا پێویستە ئاماژە بەوە بدەین کە زمانی گێڕانەوەی ڕۆمانەکە تا ڕادەیەک زمانێکی دوالیزمانەیە، هەم ئیسپانی و هەم زمانی ئینگلیزیش بەدی دەکرێت، بە تایبەت لە دانانی هەندێ تێکستی ئەدەبی ئینگلیزیدا،

[1] بەوەدا کە تۆڵستۆی لە کۆتایی تەمەنیدا لە دەست خانمەکەی هاوسەری بەردەدا، ناچار لە ماڵ  هەڵات و کافکاش نازناوی دەزگیرانە ئەبەدییەکەی پێبڕا، دەزانین خانمی لەو چەشنەی دوو نووسەرەکە خوازیاری بوون، ئەفسانەیە و لە واقیعدا بوونی نییە!

سەرچاوە:

١. کتێبی ارنستو جى غيفارا: قارىء بلا حدود ..ترجمة واعداد: وسام عبدالله..مؤسسة تامر للتعليم المجتمعي..٢٩١٥

٢. الطريق الى ايدا..ريكاردو بيجليا ..ت| عبدالسلام باشا..الهية المصرية العامة للكتاب٢٠١٥

The post “ڕیکاردۆ پیگلیا”ی ڕەخنەگر و گێڕەرەوە appeared first on ژنەفتن.