– سه‌ره‌تا ده‌مانه‌وێت بزانین كه‌ چۆن ده‌ڕوانیته‌ ئه‌و گفتوگۆیه‌ی كه ‌له‌ ئێستادا، له‌نێوان ئایین و كایه‌ی گشتیدا له‌ئارادایه‌؟

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: له ‌ڕاستیدا زۆر به‌وردی به‌دواداچوونم بۆ ئه‌و گفتوگۆ ئه‌كادیمیانه ‌نه‌كردووه ‌كه ‌تایبه‌تن به‌م  به‌ریه‌ككه‌وتنه‌ی نێوان ئایین و كایه‌ی گشتی. به‌ڵام ده‌توانم بڵێم قسه‌كردن (نه‌وه‌ك ئارگیومێنت) له‌سه‌ر ئه‌و ڕووداوه ‌ترسناكانه‌ی كه ‌له ‌پاریس ڕوویاندا په‌یوه‌ندییان به‌ پرسیاره‌كه‌ی تۆوه ‌هه‌یه ‌و منیش به‌سروشتی خۆم بایه‌خی پێده‌ده‌م. ئاگادارم كه‌ كه‌سانێك هه‌ن ده‌خوازن به ‌شێوه‌یه‌كی زۆر كراوه‌تر بیر له ‌ئایین و په‌یوه‌ندییه‌ شیاوه‌كانی به‌ سیاسه‌ت و سیاسه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ بكرێته‌وه‌. زۆر جاریش لێیان پرسیوم: چۆن ده‌توانرێت ئه‌مه‌ به‌ ئه‌نترۆپۆلۆژیاوه ‌ببه‌سترێته‌وه‌؟ ڕه‌نگه ‌یه‌كێك له‌و شتانه‌ی كه ‌زۆر كه‌س غافڵگیرانه ‌ئاگاداری نه‌بن ئه‌وه ‌بێت كه‌ ئه‌نترۆپۆلۆژیا ئه‌و كاته ‌زیاتر گه‌شه‌ی كرد و پڕ به‌رهه‌متر بوو كه‌ توانی له ‌ده‌ره‌وه‌ی كایه ‌و پسپۆڕییه‌كانی خۆی ببێته ‌خاوه‌نی ئایدیا و میتۆد و پرسیاری تازه‌. من دڵنیام كه ‌تۆ كه‌سێكیت زۆر باش ئاگاداری مێژوو‌یت. له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا یه‌كێك له ‌گرنگترین بیریاره‌كانی تایبه‌ت به ‌ئایین (ڕۆبه‌رتسۆن سمیس) كه ‌پاشتر به ‌تیۆره‌ی ئه‌نترۆپۆلۆژی بۆ ئایین ناو ده‌برا، دیدێكی به‌ ڕاستی ته‌واو ئایینیانه‌ی هێنا بۆ ناو كایه‌ی ئه‌نترۆپۆلۆژیا. ده‌توانین به‌و پڕۆژه‌یه‌ی سمیس بڵێین كه‌ جۆرێكه ‌له‌ دزه‌كردنی ئه‌نترۆپۆلۆژیا بۆ ناو لاهوت. پاشان ماركسیزم و فێمینیزم و بونیادگه‌ریی (لیڤی شتراوس به‌ تایبه‌تی) و هتد، ده‌ركه‌وتن. ئه‌و له ‌گرنگترینی ئه‌و ئه‌نترۆپۆلۆژیستانه ‌بوو كه ‌یان پشتگیریی ئایدیایه‌ك ده‌كه‌ن، یان جگه ‌له ‌ئه‌نترۆپۆلۆژیا ‌تێڕوانینی كایه ‌پسپۆڕییه‌كانی تریان قبوڵ بێت. خۆی ڕاستییه‌كه‌یش ئه‌وه‌بوو كه ‌زانایانی ئه‌نترۆپۆلۆژی پێیان وایه ‌كه ‌كاری مه‌یدانی و كێڵگه‌ئاسایی (تێبینیی به‌شداركه‌رانه‌) زۆر زۆر گرنگه‌ تا وامان لێ بكات زۆر به‌وردی بڕوانینه ‌ئه‌و شتانه‌ی كه ‌تایبه‌تی و تایبه‌تمه‌ندن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ كرانه‌وه ‌به‌سه‌ر ئه‌و شته‌دا كه‌ به‌رجه‌سته ‌ده‌بێت وه‌ك ڕه‌گه‌زێكی بایه‌خدار له‌ ڕه‌وتی مێژوودا. مه‌به‌ستمه ‌بڵێم كه ‌مرۆڤ نابێت كاتێك كه ‌ده‌چێته ‌كێڵگه‌یه‌كه‌وه خۆی به‌و پرسیارانه بارگاوی كردبێت كه ‌پێشوه‌خت فۆرمه‌له ‌و دروست بوون، به‌ڵكوو ده‌بێت هان بدرێت گوێ له‌و ئاخاوتن و قسه‌كردنه ‌بگرێت كه‌ خه‌ڵكی و شوێن له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا ده‌یكه‌ن. ئا به‌و شێوه‌یه‌، هه‌ست ده‌كه‌م كه ‌به‌شێك له‌و كێشه ‌و مه‌سه‌لانه‌ی كه ‌له‌هه‌موو مه‌سه‌له‌كانی تر جێی گرنگی پێدان بوون و له‌ ئه‌نترۆپۆلۆژیای ئاییندا په‌ره‌یان سه‌ند، ئه‌وكاته ‌ده‌ركه‌وتن كه ‌ئاره‌زوویه‌ك هه‌بوو بۆ گه‌ڕان له‌دووی پرسیاری نوێ و باوه‌ڕنه‌بوون به‌ گریمانه‌كانی پێشتر. به ‌ڕای من بایه‌خدانیشم به ‌سێكیولاریزم و ئایین به‌شێكه‌ له‌م ڕاستییه‌، ڕاستی ئه‌وه‌ی كه ‌سێكیولاریزم وه‌ك دۆگم و باوه‌ڕێكی سیاسی پشت به ‌سیما و ڕووكه‌شێكی سێكیولارانه‌ ده‌به‌ستێت: واته ‌كۆی هه‌ستیارییه‌كان و ئه‌و هه‌ڵوێست و گریمانانه‌ی كه ‌پێشتر لێیان نه‌كۆڵراوه‌ته‌وه‌، سه‌رباری هه‌ندێك شتی تریش.            

توندوتیژی خۆی به‌شێك بووه ‌له ‌ئایین، وه‌ك چۆن له ‌سه‌رده‌مانێكی كۆنه‌وه ‌به‌شێكیس بووه ‌له ‌هه‌موو لایه‌نه‌كانی ژیانی مرۆڤ.

– باوه‌ڕم وایه ‌كه ‌به ‌ئێستایشه‌وه‌، یه‌كێك له ‌ڕێچكه‌كانی قسه‌كردن ده‌رباره‌ی ئه‌م بابه‌ته ‌و وروژاندنی بریتییه ‌له ‌وروژاندنی جۆرێك له‌ پرسیار كه ‌پێمان وایه‌ ده‌بێت ئاڕاسته‌ی ئایین بكرێن. ڕه‌نگه ‌ئه‌وه ‌زیاتر به‌سترابێتیشه‌وه ‌به‌و ڕووداوانه‌وه ‌كه ‌له ‌پاریس ڕوویاندا، پرسیاره‌ی له‌وه‌ی كه ‌داخۆ ئه‌و تیرۆره ‌په‌یوه‌ندیی به ‌ئایینه‌وه ‌هه‌یه ‌یان نا.                        

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: ئه‌وه‌ی كه ‌له ‌پاریس ڕوویدا، منی ته‌واو نیگه‌ران كرد و زۆریش كاری تێ كردم، به‌ چه‌شنێك دۆشدامابووم كه‌ هیچ سه‌رم له‌و كاردانه‌وانه ‌نه‌سوڕما كه ‌به‌دوای خۆیدا هێنای. گریمانه‌یه‌كی زۆر باو هه‌یه‌ كه ‌پێی وایه ‌ئه‌وه‌ی كه ‌له‌ ئێستادا له‌ هه‌موو شتێك گرنگتره ‌ڕیفۆرمكردنی ترادیسیۆنی ئیسلامییه ‌تا له‌و ڕێگه‌یه‌وه ‌ئاسانكاری و زه‌مینه‌سازی بۆ ڕه‌تكردنه‌وه ‌و به‌رنگاربوونه‌وه‌ی جیهادیزم بكرێت. زۆر له‌وانه‌یشی كه ‌بایه‌خ به ‌بواری ئایین و توندوتیژی ده‌ده‌ن (واته ‌ئایین له ‌كایه‌ی گشتیدا)، ئه‌م مه‌سه‌له‌یه ‌به ‌پرسێكی چاره‌نووسساز ده‌بینن. دیاره‌ هه‌مان ئه‌م بۆچوونه‌ له ‌لایه‌ن بڕێكی زۆر له‌ موسوڵمانانیشه‌وه ‌كۆپی ده‌كرێت و وێنه‌ی له‌به‌ر ده‌گیرێته‌وه‌. ده‌زانیت چی؟ یه‌كێك له‌ ترسه‌كانی  من دروستبوونی ئه‌و ئاره‌زووه ‌بوو كه ‌ده‌خوازێت له ‌ئه‌نترۆپۆلۆژیادا پێناسه‌یه‌كی گه‌ردوونییانه ‌بۆ ئایین به‌رهه‌م بهێنێت، هه‌روه‌ها ڕوانین له‌و شێوازه‌ی كه ‌زمانی ئایینی (به ‌ئایین خۆیشیه‌وه‌) له‌ دۆخه‌ جیاوازه‌كاندا و بۆ مه‌به‌ستی جیاواز پێ به‌كار ده‌برێت، جا ئه‌و دۆخانه‌ سیاسی بن یا ڕۆحی یان هه‌ر شتێكی تر. هه‌ر بۆیه ‌من له‌و گریمانه‌یه ‌تێناگه‌م كه ‌ده‌ڵێت: ئێمه ‌زۆرباش ده‌زانین كه ‌له ‌ترادیسیۆنی ئایینێكی دیاریكراودا هه‌ڵه‌كان ‌كامانه‌ن ‌‌و ده‌بێت سه‌ره‌تا له ‌لایه‌ن خودی باوه‌ڕدارانی ئه‌و ئایینه‌وه ‌چاك بكرێنه‌وه‌. من كۆكم له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه ‌له‌ناو هه‌ر ترادیسیۆنێكی جێگیری ئایینیدا به‌رده‌وام پێویستمان به ‌بیركردنه‌وه‌یه‌كی داهێنه‌رانه ‌هه‌یه ‌تاوه‌كو بتوانین له‌گه‌ڵ گۆڕانكارییه‌كاندا بیگونجێنین، به‌ڵام باوه‌ڕم وا نییه‌ كه‌ ئه‌وه ‌په‌یوه‌ندییه‌كی ڕاسته‌وخۆی به ‌تێگه‌یشتن له ‌ڕووداوه‌كانی پاریسه‌وه‌ یان ئه‌و دڕنده‌ییه‌وه ‌هه‌بێت كه‌ ڕێكخراوی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی ئه‌نجامیان ده‌دات. من پێم وایه ‌سه‌رلێتێكچوون و جۆرێكه ‌له‌ خۆشباوه‌ڕی كه ‌پێت وا بێت ڕیفۆرمكردنی لاهوتیانه‌ی ئایینێك كه ‌لانیكه‌م گه‌ر وه‌ك ناویش بێت، ملیارێك كه‌س باوه‌ڕداریه‌تی، بتوانێت خواست و ویستی ئه‌و گه‌نجانه ‌بوه‌ستێنێت كه ‌ده‌یانه‌وێت كوشتار بكه‌ن. به‌لای منه‌وه ‌ئه‌مه ‌هه‌ر زۆر شتێكی بێمانایه‌. پاشان خۆت ده‌زانیت كه ‌لێره‌وله‌وێ له‌ خه‌ڵك ده‌بیستین كه‌ ده‌ڵێن (له‌ناو ئاییندا توندوتیژی جێی نابێته‌وه‌). به‌ڵام با بزانین ئه‌مه‌ مانای چی ده‌گه‌یه‌نێت؟ توندوتیژی خۆی به‌شێك بووه ‌له ‌ئایین، وه‌ك چۆن له ‌سه‌رده‌مانێكی كۆنه‌وه ‌به‌شێكیس بووه ‌له ‌هه‌موو لایه‌نه‌كانی ژیانی مرۆڤ. مرۆڤ بۆی نییه‌ و ناتوانێت خێرا و به‌په‌له ‌ئه‌وه‌مان به‌سه‌ردا بسه‌پێنێت كه‌ كرۆكی توندوتیژی له‌ ئاییندا خۆی نمایش ده‌كات یان نایكات. سه‌باره‌ت به‌و ڕه‌شه‌كوژییه‌یشه‌وه‌ كه ‌له‌ پاریس ڕوویدا، خه‌ڵكی پێویستیان به‌وه‌یه‌ له‌ خۆیان بپرسن كه‌ بۆچی له‌ ئێستادا ئه‌و چه‌شنه‌ ڕه‌فتاره‌ بڵاو ده‌بێته‌وه‌، له‌ كاتێكدا نزیكه‌ی ١٥٠٠ ساڵ به‌سه‌ر نه‌ریته ‌ئیسلامیه‌كاندا تێپه‌ڕیوه‌ و چه‌ندین ڕیفۆرم و پارچه‌پارچه‌ بوون و تێ‌هه‌ڵچوونه‌وه ‌و زۆر جاریش كشانه‌وه ‌له ‌كایه‌ی گشتی (دیاره‌ ده‌زانم كه ‌لێره‌دا چه‌مكی كایه‌ی گشتی به ‌شێوه‌یه‌كی ناڕێك به‌كار ده‌هێنم) ڕوویانداوه‌، كه‌چی ئه‌م دیارده ‌جیهادییه‌ مۆدێرنه ‌شتێكی تازه‌یه‌، بۆ؟ ئێمه ‌له‌ جیهانێكدا ده‌ژین كه ‌چه‌ندین شێوه ‌له ‌توندوتیژی هه‌ن و یه‌كتری به‌هێز و به‌خێو ده‌كه‌ن، وه‌ك چۆن گفتوگۆیه‌كی زۆریش هه‌یه ‌ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی كه ‌له ‌كایه‌ی گشتیدا چی ڕێپێدراوه ‌و چی قه‌ده‌غه‌كراو.‌      

به ‌ڕای من تا ئێستا ئێمه ‌هیچی وامان ده‌رباره‌ی زمانی ئایینی نه‌كردووه‌

– ئایا له‌ سه‌ده‌ی بیستویه‌كدا په‌یوه‌ندییه‌كی تایبه‌ت هه‌یه‌ كه ‌له‌نێوان ئایین و كایه‌ی گشتیدا گه‌شه ‌بكات كه ‌ئێمه ‌له ‌سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م و بیسته‌مدا ئاگاداری نه‌بووبین یا خه‌یاڵمان بۆی نه‌چووبێت، په‌یوه‌ندییه‌ك كه ‌به ‌ڕای من یه‌كێك له ‌شێوه‌كانی ده‌ربڕینه‌كان لێی ‌بریتییه ‌له ‌چه‌مكی ((پۆست سێكیولار))؟ ئێمه‌ به‌ شێوه‌یه‌ك له ‌شێوه‌كان چووینه‌ته ‌قۆناغی پۆست سێكیولاریزمه‌وه‌، به‌تایبه‌تی پاش ئه‌وه‌ی كه‌ كه‌سانی وه‌ك یورگن هابه‌رماس به‌كاری ده‌هێنن و گه‌شه‌ی پێ ده‌ده‌ن. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه ‌له‌ ئێستایشدا ئه‌م چه‌مكه‌ زۆر به‌ربڵاوه‌، ده‌پرسم كه ‌ئایا به ‌ڕای تۆ چه‌مكی پۆست سێكیولاریزم شتێكی باشه ‌بۆ باسكردن و شیكاركردنی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ی كه ‌له ‌ئێستادا له‌نێوان ئایین و كایه‌ی گشتیدا هه‌یه‌؟                                                    

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: به‌ڵێ و نه‌خێریش. مه‌به‌ستم له‌وه‌یه ‌كه ‌هه‌تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی كه ‌ئه‌م چه‌مكه‌ گومان له ‌گریمانه ‌پێشوه‌خته‌كان بكات، شتێكی باشه‌. بێگومان شتێكی سه‌رسوڕهێنه‌ر و مژده‌به‌خشانه‌یشه ‌كه ‌كه‌سێكی وه‌ك هابه‌رماس ده‌بینیت چه‌ندین ساڵه‌ قسه ‌له‌سه‌ر ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ ده‌كات، بیر له‌وه‌ ده‌كاته‌وه ‌هه‌ندێك ڕێچكه ‌بدۆزێته‌وه ‌كه ‌ده‌كرێت له ‌ڕێگه‌یانه‌وه‌ قبوڵی ئه‌و شته ‌بكرێت كه ‌كایه‌ی گشتی وه‌ك ئایینی بیری لێ ده‌كاته‌وه‌ و ناوی ده‌نێت. به‌ بڕوای من ئه‌مه‌ شتێكی باشه‌، به‌ڵام پێویستمان به‌وه‌یه‌ كه ‌ڕه‌خنه‌ییانه ‌بیر له ‌خودی چه‌مكی سێكیولاریزم بكه‌ینه‌وه ‌و پێمان وا نه‌بێت كه ‌بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ ده‌ستنیشان و دیاریكراوه‌ و بڕاوه‌ته‌وه‌. ئه‌و كاته‌ی كه ‌ده‌توانین بڵێین ده‌زانین واتای سێكیولاریزم چییه‌ و چی بووه‌، ده‌زانین كاریگه‌ری و ئه‌و گریمانانه ‌چین كه ‌ئاماژه‌یان بۆ ده‌كات، ئه‌و كات ده‌توانین بڵێین له ‌دۆخێكداین كه ‌ده‌كرێت به ‌هه‌ڵوێستێكی پۆست سێكیولار ناوی ببه‌ین. من له‌وه ‌دڵنیا نیم كه ‌ئه‌م كاره ‌به ‌شێوه‌یه‌كی گونجاو ئه‌نجام درابێت، ئه‌مه ‌جگه‌ له‌وه‌ی كه ‌توێژینه‌وه‌یه‌كی میتۆدییانه‌یشمان كردووه ‌سه‌باره‌ت به ‌نیشته‌جێبوون یا كه‌وتنه‌ناو (كایه‌ی گشتی)یه‌وه‌، ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی كه ‌بۆچی مرۆڤ هه‌ست به ‌په‌شۆكان و دڵه‌ڕاوكێ ده‌كات كاتێك هه‌ست ده‌كات كه‌سێكی جیاوازتر له‌ خۆی له‌ناویدا نیشته‌جێیه‌. به ‌ڕای من وروژاندنی هه‌ندێك پرسیار هه‌میشه ‌ده‌بنه ‌مایه‌ی ئه‌وه‌ی كه ‌گومانی ئاكارییانه‌ت لێ بكرێت. كه‌ من بیر له‌وه ‌ده‌كه‌مه‌وه ‌به‌پێی پرەنسیپه‌كانی لیبرالیزم ڕه‌خنه ‌بكه‌م و پرسیار بوروژێنم، ئایا ئه‌مه مانای وا نییه ‌كه‌ ده‌بێت مرۆڤ ئازادانه ‌قسه ‌بكات، سه‌ربه‌ستانه ‌ڕه‌خنه ‌له ‌ئایدیا گشتییه‌كان بگرێت و به ‌ده‌نگی به‌رز بڵێت كه ‌هیچ پرسیارێك نییه ‌تابو یا یاساغ بێت؟ بۆ نموونه ‌مه‌به‌ست له‌وه ‌چییه ‌كه ‌كاتێك هابه‌رماس ده‌ڵێت ئایین ڕۆڵێكی شه‌رعی له ‌كایه‌ی گشتیی مۆدێرندا ده‌گێڕێت، به‌ڵام به‌و مه‌رجه‌ی كه ‌باوه‌ڕداران بتوانن بیروبۆچوونه‌كانیان وه‌ربگێڕن بۆ زمانێكی ڕوون و بێ گرێوگۆڵ تا ئه‌وانه‌ی كه ‌بڕوادار نین، لێی تێبگه‌ن؟ ڕه‌نگه ‌ئه‌مه ‌شتێكی ڕاشناڵ و ماقوڵ بێت، به‌ڵام ئایا ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ماقوڵ بوون ئه‌و شته‌یه ‌كه ‌سێكیولاره‌كان به ‌ماقوڵی ده‌زانن، له ‌كاتێكدا ئه‌وانه‌ی بڕوادار نین هیچ گرنگ نییه ‌كه ‌به‌لایانه‌وه ‌ماقوڵه‌ یا قسه‌ی پووچ و بێبنه‌ما؟ ئه‌ی ئایا پێویسته ‌ئه‌وانه‌یشی كه‌ بڕوایان به ‌ئایین نییه‌، بۆچوون و ئایدیاكانیان وه‌ربگێڕن بۆ زمانێك كه‌ باوه‌ڕداران له‌ كایه‌ی گشتیدا لێی تێبگه‌ن؟ ئه‌ی چی ڕووده‌دات كاتێك باوه‌ڕداره‌كان هه‌ست بكه‌ن ئایدیاكانیان شێوێندراوه ‌یا ناكرێت به‌ زمانێكی سێكیولارانه‌، به‌باشی و گونجاوی گوزارشتیان لێ بكرێت؟ ئایا له‌ دۆخگه‌لێكی له‌م چه‌شنانه‌دا هه‌ر دوو زمانی ئایینی و زمانی سێكیولار یه‌ك ده‌رفه‌ت و مافی یه‌كسانیان هه‌یه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ كایه‌ی گشتی؟ به ‌بڕوای من به‌ر له‌وه‌ی باس له‌وه‌ بكه‌ین كه‌ پۆست سێكیولاریزم باشه‌ یا نا، چه‌نده‌ها پرسیاری دیكه‌ هه‌ن ‌كه‌ ده‌بێت ده‌رباره‌ی ئایین و ڕۆڵی له‌ كایه‌ی گشتیدا بوروژێنرێن.                                                                                          

– زۆر ‌نه‌رمونیان ‌فشارت بۆ ده‌هێنم و ده‌پرسم: به‌ ڕای تۆ ده‌بێت له‌ ئێستادا چ پرسیارێك له‌ ئایین بكه‌ین، ئه‌ی چ پرسیارێك نه‌كه‌ین؟  

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: من تۆزێك ڕه‌وتی دیالۆگه‌كه‌ ده‌گۆڕم و ده‌ڵێم: ده‌توانین بڕوانینه‌ ئه‌و شێوازه‌ی كه‌ زمانی پێ به‌كار ده‌هێنرێت، سه‌یری ئه‌و گوزاره‌ و ده‌سته‌واژه ‌به‌كاربراوانه ‌بكه‌ین كه‌ مرۆڤ بۆ ده‌ستنیشانكردنی ئه‌وه‌ی كه ‌ئایینی یا ئایینی نییه‌، به‌كاریان ده‌بات. خۆی ئه‌مه‌ سه‌رچاوه‌ی دڵه‌ڕاوكێی ئه‌نترۆپۆلۆژیایه‌ له‌و ڕووه‌وه‌ كه ‌تایبه‌ته ‌به ‌ئایین. به ‌ڕای من تا ئێستا ئێمه ‌هیچی وامان ده‌رباره‌ی زمانی ئایینی نه‌كردووه‌، دیاره ‌مه‌به‌ستم له‌و زمانه‌ به‌كارهێنراوه‌یشه ‌كه‌ ته‌نانه‌ت له‌ هۆشیاریی چالاكییه ‌ئایینیه‌كانیشدا به‌كار دێت. من زۆر سه‌رسام بووم به‌ كه‌سێكی وه‌ك ‘وێلفرد كانتوڵ سمس’ (چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌ریش وتارێكم له‌سه‌ری نووسیوه ‌و ده‌توانیت بیخوێنیته‌وه‌). له‌و كۆتاییانه‌دا جارێكی تر بیرم لێكرده‌وه‌. وێلفرد ئاگاداری ئه‌وه‌ بوو كه‌ مرۆڤ ئایین به ‌گه‌ردوون و به ‌شت ده‌كات، به‌و مانایه‌ی كه‌ ده‌یكات به ‌كرۆك و سیفه‌ته‌كانی كرۆك و جه‌وهه‌ریان پێده‌به‌خشێت. به‌ ڕای من ئه‌مه ‌زۆر گرنگه‌. من ده‌خوازم نه‌ك به‌ ته‌نها له ‌به‌شتبوونی ئایین بكۆڵینه‌وه‌، به‌ڵكوو له‌وه‌ی كه‌ چۆن ده‌كرێت ئه‌و زمانه‌ بگۆڕین كه‌ به‌كاری ده‌هێنین، چۆن ئه‌و ڕێچكه‌یه ‌بگۆڕین كه ‌به ‌هۆیه‌وه ‌بیر له‌و شته ‌ده‌كه‌ینه‌وه ‌و پراكتیكی ده‌كه‌ین كه ‌پێی ده‌ڵێین ئایین.

دیاره‌ گفتوگۆ زۆرن ده‌رباره‌ی كۆتاییه‌كانی ده‌وڵه‌تی خاوه‌ن سه‌روه‌ریی، به‌ڵام به ‌ڕای من ئه‌مه ‌تا ڕاده‌یه‌ك مایه‌ی په‌شۆكان و دڵه‌ڕاوكێیه‌

– به‌ بڕوای من ئه‌مه‌ زۆر زۆر گرنگه‌. ئێمه‌ باسمان له‌ سه‌رله‌نوێ خه‌یاڵاندنه‌وه‌ی ئایین و دۆگم له‌ سیاسه‌ت و پراكسیسی گشتیدا كرد. ئاشكرایشه‌ كه‌ سیاسه‌تی گشتی یه‌كێكه‌ له‌ كایه‌كانی ئه‌و توێژینه‌وه ‌و به‌شداریكردنه‌ی كه‌ ئایین ده‌كات به‌شت و ده‌یكرۆكێنێت. ئه‌و ده‌خوازێت هه‌موو شتێك بكرۆكێنێت و به‌شت بكات چونكه‌ پێویستی به‌ وه‌ڵامی ساده ‌و ساكاره ‌بۆ كۆمه‌ڵێك گرفتی زۆر ئاڵۆز. خۆی یه‌كێك له‌ ئامانجه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م پڕۆژه‌یه‌یش بریتییه ‌له ‌نیشاندان و پێشكه‌شكردنی تێگه‌یشتنێكی زۆر وردتر بۆ ئایین له ‌سه‌ده‌ی بیستویه‌كدا، هه‌روه‌ها بۆ خه‌ڵكانێكیش كه‌ كاره ‌سه‌ره‌كییه‌كه‌یان بریتییه ‌له ‌مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئاییندا به ‌شێوه‌یه‌كی دیموكراتی لیبراڵییانه‌. هه‌ر بۆیه ‌ده‌پرسم كه ‌ئایا به ‌ڕای تۆ له ‌ده ‌ساڵی ئایینده‌دا ڕه‌وتی ئه‌م گفتوگۆیانه ‌به‌چی ده‌گات؟ هه‌ستی تۆ به‌رامبه‌ر به ده‌ره‌نجامه‌كانی ئه‌م گفتوگۆیانه چییه‌‌؟                                                                                                 

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: باشه‌. جارێ با سه‌ره‌تا ئه‌وه ‌بزانین كه ‌هیوا بۆ ‌ڕوودانی شتێك ته‌واو جیاوازه ‌له‌وه‌ی كه ‌بزانیت له ‌ئاینده‌دا چی ڕووده‌دات. یه‌كێك له‌و شتانه‌ی كه ‌زۆر به‌تایبه‌تی ‌‌مرۆ هیوای بۆ بخوازێت بریتییه له ‌بیركردنه‌وه ‌له ‌ئه‌و ترادیسیۆنه‌ ئایینیه‌ جیاوازانه‌ی كه‌ جیهانی مۆدێرنیان دروست كردووه‌، هاوكات ئه‌و ترادیسیۆنانه‌یشی كه ‌جیهانی مۆدێرن قه‌دەغە و تابویان كردووه‌. ئه‌مه‌ ده‌توانین هه‌ندێك شێواز بدۆزینه‌وه‌ كه ‌به‌ هۆیانه‌وه ‌بڵێین ئه‌م چه‌شنه ‌ترادیسیۆنانه ‌لۆژیكین و ده‌كرێت له‌گه‌ڵیاندا هه‌ڵ بكه‌ین، دیاره‌ مه‌به‌ستم له‌وه ‌نییه‌ كه‌ بڵێم بێخه‌م له‌گه‌ڵیاندا بژین، به‌ڵكوو مه‌به‌ستم له‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌توانین له‌ به‌ربه‌ره‌كانێدا بین له‌گه‌ڵ یه‌كتری، به‌بێ توندوتیژی، توندوتیژی ده‌وڵه‌ت، ئه‌مه‌ سه‌رباری توندوتیژی تاكه‌كه‌س و گروپه‌ چه‌ته‌كان وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ له‌مڕۆدا ده‌یانبینین. دیاره‌ من نازانم ئه‌مه‌ ڕووده‌دات یان نا. ئێمه‌ ڕۆژانه‌ زۆر له‌باره‌ی كه‌میینه‌ی ئایینییه‌وه‌ ده‌بیستین، جا له‌سه‌ر ئاستی سیاسه‌تی كرده‌گی و پراكتیكیانه ‌بێت (بۆ نمونه‌ ئه‌وه‌ی كه ‌موسوڵمانه‌كان چۆن ده‌توانن له ‌ئه‌مریكا و ئه‌وروپا واز له‌ توندڕه‌وی بهێنن؟)، هه‌روه‌ها گوتاری تیۆرییش (چۆن له‌ ده‌وڵه‌تێكی دیموكراسی لیبراڵدا كه‌مینه‌یه‌كی ئایینی ده‌توانێت بێته ‌ناو كایه‌ی گشتییه‌وه‌؟). بێ دوودڵی، ئه‌مه‌ ڕووبه‌رێكه‌ كه‌ ده‌بێت لێی ڕابمێنین و تیایدا پرسیار بكه‌ین، هه‌موو ئومێدیشمان وروژاندنی ئه‌و پرسیارانه‌یه‌. ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌یشی كه ‌ئه‌م مشتومڕ و گفتوگۆیانه‌ به‌ چی ده‌گه‌ن، گه‌ر ڕژدانه‌ و به‌جیدی وه‌رگیران، كاره‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌یان بریتییه ‌له ‌پرسیارگه‌لێكی كرۆكئاسا و جه‌وهه‌ری ده‌رباره‌ی ده‌وڵه‌تی مۆدێرنی خاوه‌ن سه‌روه‌ری كه ‌ته‌واو بێده‌سه‌ڵاته ‌و له‌سه‌ر ئاستی بونیادی، كه‌متوانایه له‌وه‌ی كه‌ یه‌كسانانه ‌مامه‌ڵه ‌له‌گه‌ڵ كه‌مینه‌ی ئایینی یا هه‌ر جۆره ‌كه‌میینه‌یه‌كی تردا بكات. دیاره‌ گفتوگۆ زۆرن ده‌رباره‌ی كۆتاییه‌كانی ده‌وڵه‌تی خاوه‌ن سه‌روه‌ریی، به‌ڵام به ‌ڕای من ئه‌مه ‌تا ڕاده‌یه‌ك مایه‌ی په‌شۆكان و دڵه‌ڕاوكێیه‌: چونكه ‌ده‌وڵه‌ته ‌به‌هێزه‌كان سوور ده‌بن له‌سه‌ر سه‌روه‌ریی خۆیان، له‌ كاتێكدا ده‌وڵه‌ته ‌لاوازه‌كان ناتوانن ئه‌مه ‌بكه‌ن. بزووتنه‌وه‌ ئابوورییه ‌ڕاسته‌قینه‌كان سنووره ‌نیشتمانییه‌كان تێده‌په‌ڕێنن، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه ‌ده‌یانبزونت ئه‌و بیرۆكه‌یه‌یه ‌كه ‌ده‌ڵێت: ره‌نگه‌ له ‌وڵاتێكدا قازانجی زیاتریان ده‌ست بكه‌وێت به‌راورد به‌ وڵاتێكی تر. بیرمان نه‌چێت كه ‌ئایین ڕۆڵێكی گرنگ و سه‌ره‌كی بینیوه ‌له ‌بونیادنانی ده‌وڵه‌تی ناسیۆنالیستی مۆدێرندا، له‌ هه‌ریه‌كه ‌له ‌ئه‌وروپا و ئه‌مریكایشدا، به‌ڵام پرسیاره‌كه ‌ئه‌وه‌یه ‌كه‌ ئایا ئایین ده‌توانێت ئه‌و گرفتانه‌ تێبپه‌ڕێنێت كه‌ زاده‌ و هه‌ڵقوڵاوی ده‌وڵه‌تی ناسیۆنالیستین؟ ئێمه‌ ده‌بێت ڕێگه‌یه‌ك بدۆزینه‌وه‌ كه ‌به ‌هۆیه‌وه ‌ئه‌م جۆره ‌بیركردنه‌وه‌یه‌ وامان لێبكات ڕووبه‌ڕووی هه‌موو ئه‌و كێشانه ‌ببینه‌وه ‌كه ‌له ‌ئێستادا هه‌مووان ده‌ركی پێده‌كه‌ن. من خۆم ڕه‌شبینم به‌رامبه‌ر به ‌هه‌موو ئه‌و شتانه‌، جا مه‌سه‌له‌كه ‌گۆڕانی كه‌شوهه‌وا بێت، كه‌ڵه‌كه‌بوونی چه‌كی ئه‌تۆمی و وزه‌ی ئه‌تۆمی بێت، سیستمی دارایی و سامانی جیهانی بێت كه ‌چیتر كۆنترۆڵ ناكرێت یا زیادبوونی هه‌ژاری و چه‌وساندنه‌وه‌و توندوتیژی. ئایا ترادیسیۆنه‌ ئایینییه‌كان و ئه‌و زمانه‌ی كه ‌خه‌ڵكانێكی جیاواز به‌ شێوازی جیاواز له‌و میرات و ترادیسیۆنه ‌بۆیان ماوه‌ته‌وه،‌ ده‌توانن به ‌شێوه‌یه‌كی ڕۆشنگه‌رانه ‌كۆمه‌كمان بكه‌ن تا بتوانین ئه‌و ناكۆكیانه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ین و یه‌كتری قبوڵ بكه‌ین؟ هه‌ر بۆیه ‌وه‌ك وتم، من نازانم كه ‌ئاڕاسته‌ی ئه‌و گفتوگۆیانه ‌به‌ره‌و چی و كوێ ده‌جن، به‌ڵام ئومێده‌وارم هه‌ڵگری پرسیارگه‌لێك بن ده‌رباره‌ی هه‌ردوو سێكیولار و ئایینییش، پێكه‌وه‌.                               

ئێمه ‌پێویستمان به‌ گۆڕینی هه‌ڵوێسته‌كانه‌، هه‌م هه‌ڵوێستی قوربانییه‌كان و هه‌م هه‌ڵوێستی تاوانباره‌كانیش، به‌ گه‌وره ‌و بچووكیانه‌وه‌

– هیچ بۆچوونێكت هه‌یه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ربه‌سته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ناو ئه‌وم گفتوگۆیانه‌ی ئێستا‌ چین و چ شتێك پێویستی به‌ گۆڕانكارییه‌؟                                                

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: جارێكی تر ده‌یڵێمه‌وه‌، ئێمه ‌پێویستمان به‌ گۆڕینی هه‌ڵوێسته‌كانه‌، هه‌م هه‌ڵوێستی قوربانییه‌كان و هه‌م هه‌ڵوێستی تاوانباره‌كانیش، به‌ گه‌وره ‌و بچووكیانه‌وه‌، هه‌روه‌ها گۆڕینی ئه‌و هه‌سته‌ی كه ‌گوایه ‌ئێمه ‌خاوه‌ن وه‌ڵامی ڕه‌هاین. ئێمه‌ ده‌زانین كه ‌پێویسته ‌چی بكه‌ین، ده‌یشزانین كه ‌جۆرێك له ‌پێكه‌وه ‌گونجان و یه‌كاڵاكردنه‌وه‌ی ناكۆكییه‌كانمان ده‌وێت، به‌ڵام چۆن به‌وه ‌بگه‌ین؟ به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه ‌لێره‌دا شكستمان پێده‌هێنێت كاركردنه‌ كرده‌گییه‌كانه ‌له‌سه‌ر زه‌مینه‌ی واقیع.   

– ده‌سته‌واژه‌یه‌ك هه‌یه ‌كه ‌خه‌ڵكی زیاتر هۆشیارن پێی، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه ‌كه‌ ئایدیای ڕۆشنگه‌ریه‌كی نوێ وا ده‌كات كه‌متر بڕوا به‌ خودا بكرێت له‌نێوان قوربانییه‌كی فووتێكراو و نێوانی بیرۆكه‌یه‌كی ناقۆڵای فووتێكراویشدا كه ‌تیایدا ئه‌پیستیمه ‌تایبه‌ته‌كان به ‌ئێمه، ‌باڵاترن له‌ ئه‌پیستیمه‌كانی هه‌ر كه‌سێكی تر. هه‌ر بۆیه‌ ڕام وایه‌ كه ‌ڕێگه‌یه‌كی تر هه‌یه ‌بۆ سه‌رله‌نوێ داڕشتنه‌وه ‌و پاراستنی ڕه‌گه‌زه ‌پێشكه‌وتنخوازه‌كانی ڕۆشنگه‌ری، به‌ڵام گرفته‌كه ‌ئه‌وه‌یه ‌كه ‌له‌سه‌ر ئاستی واقیع بریتییه ‌له‌سه‌رله‌نوێ داڕشتنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ چۆن له‌و ئاست و چه‌شنه‌ جیاوازانه‌ی زانین تێبگه‌ین و پێگه‌یه‌كی یه‌كسانیان پێ ببه‌خشین له‌جیاتی ئه‌وه‌ی بایه‌خ به ‌یه‌كێكیان بده‌ین و ئه‌وی تریان فه‌رامۆش بكه‌ین. ده‌پرسم كه ‌ئایا شتێك هه‌یه ‌‌حه‌ز بكه‌یت له‌م باره‌یه‌وه ‌زیادی بكه‌یت، شتێك كه‌ هه‌ست بكه‌یت تا ئێستا هه‌لت بۆ نه‌ڕه‌خساوه‌ بیڵێیت‌؟       

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: زۆر به‌سانایی ده‌مه‌وێت دیسان باسی ئه‌و ئارگیومێنتانه ‌بكه‌مه‌وه ‌كه ‌زۆر به‌تایبه‌تی، فوكۆ باسیان ده‌كات. زۆر له‌و شتانه‌ی كه‌ فوكۆ باسیان ده‌كات به‌و مانایه‌ دێن كه ‌گرنگ دۆزینه‌وه‌ی ڕێگه‌ی جیاوازه ‌له ‌پڕۆژه‌ی ئازادیدا. دیاره‌ ئه‌مه ‌هه‌روا مه‌سه‌له‌یه‌كی ئاسان نییه‌، چونكه ‌به‌لای فوكۆوه ‌‌ڕۆشنگه‌ری گرنگ بوو، به‌ڵام پێیشی وا بوو كه‌ ده‌بێت وریابین له‌و شته‌ی كه‌ ناوی داڕنكردن و ڕووتاندنه‌وه‌ی ‌ڕۆشنگه‌رییه‌. هه‌ر بۆیه ‌بۆ ئێمه ‌زۆر گرنگ ده‌بێت‌ بیر له‌و ڕێگه‌ جیاوازانه ‌بكه‌ینه‌وه ‌كه‌ ده‌شیا ڕۆشنگه‌ری بیانگرێته‌به‌ر. چونكه‌ به‌ته‌نیا ئه‌وه ‌به‌س نییه ‌كه ‌بیر له‌و شێوه‌ جیاوازانه‌ی ڕۆشنگه‌ری بكه‌ینه‌وه‌(سێكیولار و ئایینی) كه ‌له ‌ئه‌وروپا و ئه‌مریكا ڕوویاندا. ده‌شێت مرۆڤ قبوڵیان بكات یا ڕه‌خنه‌ییانه ‌بیریان لێبكاته‌وه‌. به‌ڕاستی نازانم، زۆر ڕه‌شبینم به‌رامبه‌ر به ‌چاره‌نووسی هه‌موومان. من هه‌ست ده‌كه‌م له ‌دۆخێكی چه‌قبه‌سته‌دا ده‌ژین كه ‌زۆر له‌ خه‌ڵكی نازانن هه‌ڵه‌ی ئه‌و ته‌ڵه‌زگه‌یه ‌چییه‌ كه ‌تیایداین، به‌ڵام مه‌حاڵیشه‌ ببینین كه‌ مرۆ چۆن لێی ده‌ربازی ده‌بێت. ئا لێره‌وه‌یه ‌كه‌ من باوه‌ڕم وایه‌ كه‌ سه‌رباری بیركردنه‌وه‌ و ئاخاوتن و نووسین له‌باره‌ی ئایین و سیاسه‌ته‌وه‌، ده‌رباره‌ی ئایین و كایه‌ی گشتی، ده‌بێت بیر له‌ پیاده‌كردن و پراكسیسه‌كانیش بكه‌ینه‌وه‌. ئێمه‌ بیر له‌و شته‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌ كه‌ پێی ده‌وترێت ((توانای باوه‌ڕپێهێنان)): توانای باوه‌ڕهێنان به‌ ڕاستیه‌ك له‌و كاته‌دا كه ‌ده‌ركی پێ ده‌كه‌ین. ئێ ئه‌مه‌یش خۆی چه‌ق و سه‌نته‌ری ئه‌زموونی ئایینی، گۆڕانی ئایینی و ته‌نانه‌ت سیاسه‌تی چالاك و كارایشه‌. ئا لێره‌یشه‌وه‌یه ‌كه ‌ئه‌م پرسیاره‌ خۆی قووت ده‌كاته‌وه‌: چۆن ڕه‌فتار بكه‌ین تاوه‌كو به‌ره‌و پێشه‌وه‌ بچین به‌بێ ئه‌وه‌ی خۆمان و ڕه‌گه‌زه‌كانی تریش وێران بكه‌ین؟ چۆن وا بكه‌ین؟        

– پێم وایه ‌تاكه ‌ئومێدمان ئه‌وه‌یه ‌كه ‌من باوه‌ڕم وایه ‌سه‌ده‌ی بیستویه‌ك ته‌واو جیاوازتره‌ له‌و وێنه‌یه‌ی كه ‌لێی چاوه‌ڕوان ده‌كرا. دانپیانانێكی زۆر هه‌یه ‌به‌وه‌ی كه ‌ئێمه‌ خاوه‌ن ئه‌و تفاق و ئامرازه‌ كۆنسێپتواله ‌نین كه‌ به‌شێكی زۆریمان له‌هه‌ر دوو سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م و بیسته‌مه‌وه ‌بۆ ماوه‌ته‌وه‌. چیدی ئه‌و ئامرازانه‌وه‌ك چه‌مك به‌ كه‌ڵكی ئامانجه‌كه‌ی ئێمه‌ نایه‌ن كه‌ هه‌وڵدانه‌ بۆ شیكاركردنی گه‌ڕانه‌وه‌ی ئه‌و شته‌ی كه‌ پیته‌بێرگه ‌ناوی ده‌نێت (ئایینی تووڕه‌) و هه‌موو ئه‌و گریمانانه‌یشی كه ‌له ‌سه‌رده‌می رۆشنگه‌ریدا تاقیكرانه‌وه. به‌ڵام له‌وانه‌یش گرنگتر بریتییه ‌له‌و شته‌ی كه ‌تۆ باست كرد، ئه‌وه‌ی كه ‌چۆن ڕه‌فتار بكه‌ین تاوه‌كو نه‌هێڵین خۆمان وێران بكه‌ین؟ ڕه‌نگه ‌وه‌ڵامه‌كانی ئه‌م پرسیارانه ‌زیاتر له‌ ڕێككردنه‌وه‌ و خستنه ‌به‌رباسیاندا بێت نه‌وه‌ك بیركردنه‌وه‌ لێیان، وه‌كچۆن ده‌شێت ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌كی ئه‌پستیمییش بێت له‌ سه‌ره‌تادا، به‌ڵام كۆده‌نگییه ‌تازه ‌كه ‌په‌یوه‌سته ‌به‌وه‌ی كه: ئێمه ‌نازانین وه‌ڵامه‌كان چین، به‌ڵام به‌ر له‌هه‌ر شتێك ئه‌ركێكی ئاكاریمان له‌سه‌ره ‌كه ‌زانستییانه‌(هاوكات ئه‌زموونگه‌رانه‌) بین و بزانین ئه‌وه‌ی كه ‌ده‌یكه‌ین چییه‌. من وای ده‌بینم زۆربه‌ی خه‌ڵكی پێیان وا بێت كه ‌كارێكی وا پێویستی به‌خۆ به‌تاڵكردنه‌وه‌یه ‌له‌و ئایدیۆلۆژی و چه‌مكانه‌ی كه ‌سنوورمان بۆ داده‌نێن و هاوكاتیش متمانه‌ی كاركردنمان شانبه‌شانی ئه‌وانی تر، پێ ده‌به‌خشن. هه‌ر بۆیه ‌به ‌ڕای من بزووتنه‌وه‌یه‌كی دژ هه‌یه ‌وه‌ك بیركردنه‌وه‌ و سیاسه‌ت، به‌ تێكشكاندنی هه‌موو ئه‌و قه‌واره‌ چه‌قبه‌ستووانه‌ی زانینیش كه ‌تا ئێستا هه‌مانن، ده‌توانین ئاسۆ و ڕووبه‌ری نوێ بدۆزینه‌وه ‌تا ڕێخۆشكه‌ر بێت بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ر یه‌كه‌مان به‌پێی شێوازی خۆی كار بكات. به‌ڵام گومانی تێدا نییه ‌كه‌ ئه‌مه ‌كار و ئه‌ركێكی زۆر سه‌خته‌ و دژوار.                                                                   

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: وه‌ك خۆت ده‌ڵێیت، به ‌ڕێگه‌ی جیاواز، چونكه‌ وه‌ك خۆت ده‌زانیت به‌درێژایی چه‌ندین سه‌ده‌ ئه‌م گه‌مه‌یه‌هه‌بووه‌: گه‌مه‌ی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه ‌و توندوتیژی، ئێ ئێستایش هه‌ر وه‌كو خۆیه‌تی‌.

– هه‌ر بۆیه ‌ده‌كرێت بڵێین كه‌ له‌ناو خودی مرۆڤدا شتێكی نادیار و میتافیزیكی له ‌فۆرمی په‌تایه‌كدا هه‌یه ‌كه ‌وایان لێ ده‌كات هه‌رگیز له ‌مێژووه‌وه ‌فێر نه‌بن.                            

ته‌ڵال ئه‌سه‌د: ژنه‌كه‌م ده‌ڵێت: مرۆڤه‌كان هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌شه‌كردن و په‌ره‌سه‌ندنن!      

The post ئایین و ئه‌نترۆپۆلۆژیا <br>سێكیولاریزم و كایه‌ی گشتی appeared first on ژنەفتن.

بە ڕای کازناڤ “فێمینی یا مێیەتی ئەو جێگەیەیە کە لێوەی جەخت لەسەر سەرچاوەی باڵا و بڵندمەندی ھەموو شتەکان دەکرێتەوە”، قبوڵکردن و داننانی پیاویش بەمەدا، دەشێت ئەو دیدە دوژمنکارانەیە بۆ ئافرەت بگۆڕێت کە لە ئایینەکاندا زاڵە، وەکچۆن دەشێت ئەزموونێکی رۆحییانەی ڕاستەقینەی پێ ببەخشێت.  

–  ئافرەتان ڕووبەڕووی بەردبارانکردن، سووتاندن و شێواندن دەبنەوە، بڕێکی ھێجگار زۆر لە ڕق و بوغزیش لە ئایینەکاندا بەرامبەر بە ئافرەت ھەن. ئەم ھەموو توندوتیژییە بۆ؟

کازناڤ: ئەوە بەڵگەیە بۆ ئەو شتەی کە من پێی دەڵێم “فۆبیای توندوتیژ”، فۆبیایەک کە پیاو بەرامبەر بە ئافرەت ھەیەتی، وابزانم بەشێکیشە لە پێکھاتەی کارەکتەرە نێرینە و ماسکولینییەکەی… ئەوە دیاردەیەکە زۆر سەختە پیاوان بە ئاسانی لێی ڕزگاربن، تەنھا لە دۆخێکدا نەبێت کە کاری لەسەر بکەن و تێی بپەڕێنن، دیاردەیەکە لە بنچینەی ھەموو کولتوورێکدا ھەیە، بە چاوپۆشین لە چەشن و چۆنێتی ئەو کولتوورە.

–  بۆچی مێیەتی جۆرێکە لە مەترسی؟

کازناڤ: بەڵێ، چونکە ھەستی چێژوەرگرتنی ئافرەت کە سەد جار لە چێژی پیاو زیاترە، لەو زیاتر دەڕوات، تێی دەپەڕێنێت و بەربەرەکانێی دەکات. ئەم ئایدیایە لە میتۆلۆژیای گریکیشدا ھەیە، کاتێک تیریسیاس کە خواوەندێکی نێرەموکە و بۆ خواوەندەکانی دیکەی دەسەلمێنێت و دووپاتی دەکاتەوە کە لەبارەی چێژەوە پرسیاری لێ دەکەن، لەم بوارەیاندا – واتە بواری چێژ – ئافرەت بەسەر پیاودا زاڵە و لەو پێشکەوتووترە. پیاوان وا ھەست دەکەن کە چێژی ئافرەت بێ ئەندازەیە و ھیچ سنوور و کۆتاییەکی نییە. ئافرەتان بەسەر ئەو شتەدا کراوەن کە پتر لە نەشوەیەکی یەزدانی دەچێت… ھەر لەبەر ئەم ھۆیەشە کە پیاوان دەترسن.

–  ئەی ئایا ئەو ترسە توندوتیژەی پیاو دەگەڕێتەوە بۆچی؟

کازناڤ: ئەگەر کەسێکی تەواو فرۆیدییش نەبم، ئەوا ھەر پێت دەڵێم پەیوەندی بە فۆبیای “خەسان”، بە دڵەڕاوکێی مەرگەوە ھەیە. ئەڵبەتە بە تەنھا ئەمە نا، چونکە لەم ھەستکردنەدا شتێکی واقیعیتر ھەیە کە فانتازی نییە، ئەویش بریتییە لە ترسێکی ناماقوڵ و نالۆجیکی لە نەبوونی توانای “ڕەپبون، ھەڵسانی فالوس”، چونکە ئەوە تاکە شتێکە کە بۆ پیاوی دەسەلمێنێت کە پیاوە…

فرۆیدیش وەک دەرەنجامی قۆناغەکەی خۆی، ھەڵگری جۆرێک ڕقە لە ئافرەت

–  فیکری فرۆیدیی بەشداربووە لە دۆزینەوەی دیدێکی کەموکورتدا بۆ ئافرەت: دەبینین لە سەرەتای مێژوودا یەک لیبیدۆ ھەیە کە لیبیدۆی نێرینەیە، ئەوە پیاو بووە کە ڕێبەرایەتی خێڵی سەرەتایی کردووە.. بە بەردەوامی ئافرەت پەراوێزخراوە؟

کازناڤ: فرۆیدیش وەک دەرەنجامی قۆناغەکەی خۆی، ھەڵگری جۆرێک ڕقە لە ئافرەت. دواتر “لاکان” ئەو تیۆرە فرۆیدییە دەھێنێت کە دەڵێت “ئافرەت بەرزەمنی نییە” کەواتە ناتوانێت کاری فیکری دابھێنێت، تا ئەوەمان بۆ ڕاڤە بکات کە مادامەکی “بەرزەمن”ی نییە کەواتە بەدەریشە لە یاسای خەساندن… بەڵام ئەنجامەکانی لاکان لەسەر ئەم گریمانەیە تەواو جیاواز دەکەونەوە، بۆ نموونە کە دەڵێت چێژبینینی مێینە لە نەشوەی سۆفیگەرییانەدا دەبینین. کاتێک لاکان دەڵێت “ئافرەت بوونی نییە” مەبەستی لەوەیە کە ئافرەت “ئەوێکی دیکەی ڕەھایە” کە ناتوانین چەمکێکی پێ ببەخشین، چونکە سەر بە ناکۆتایە… پیاویش کە لە کۆتا و فانیدایە، ھەر بۆیە زۆر بەداخ و حەسرەت دەیبینین، توانەوە و رۆچوونیشی بەناو چێژدا ناچاری دەکات شوناسێکی نوێی پیاوانە بۆ خۆی دابتاشێت… فرۆید دەڵێت لەش قەدەرە: لە پێکھاتەی مێینەدا شتێک ھەیە کە بە بەردەوامی وای لێ دەکات، وەرگر و قبوڵکەر بێت… بۆ پیاویش، کرانەوە واتە داننانی بە بوونی مێینە لە پێکھاتە ناوەکییەکەی خۆیدا، یان لە خراپترین دۆخەکانیدا دەبێتە ھۆمۆسێکسواڵ. بە ڕای من پیاو ناتوانێت ئەزموونێکی ڕاستەقینەی سۆفیگەرییانە بژی، ئەگەر ھاتوو قبوڵی ئەوە نەکات بە شێوەیەکی فێمینیانە لەزەت وەربگرێت، واتە بە بەشداری ھەموو لەش و قەوارەکەی.

–  “یۆنگ”یش لەلای خۆیەوە وای ڕاڤە دەکات کە ئەزموونی ڕۆحییانە زادەی ئانیمایە ، واتە بەشە مێیینە و فێمینیەکەی کەسایەتی مرۆڤ؟

کازناڤ: بێگومان بەلای یۆنگەوە مرۆڤ لە رۆحانییەتەوە، لە ناکۆتایی یان ڕەھەندە فێمینییەکەوە دەرکی یەزدانێتی دەکات. لە تێکستە پێشبینی ئامێزەکەشیدا بە ناوی “سۆز و نزیکایەتی بۆ مردووەکان” وای لێکدەداتەوە کە ئێمە لەژێر کۆنترۆڵی دوو ستەمکارداین: رۆحانییەت و دێوانەیی کە دوو نێوەندگەیەنەری نێوان ئێمە و یەزدانێتین، یەزدانێتییش بەناو مێیەتیدا تێپەڕدەبێت، بە دەرکەوتنی لەناویدا. فێمینی وەک ڕەگەزێکی دینامیکی، بەرەو کەماڵبوونێکی گەرموگوڕی دەروونمان دەبات، واتە توانای ئەوە بۆ خود دەستەبەر دەکات کە بتوانێت ھۆشیاری بەخۆی ھەبێت.

–  ئایا ئەو کەلێنەی کەوتۆتە نێوان پەرستنی خواوەندەکانی دایک و ئایینەکانی خواوەندی باوکەوە بارودۆخی ئافرەتی گۆڕیوە؟

کازناڤ: بۆ ماوەیەکی زۆر باوەڕم وابوو. بەڵام ئەمێستا پێم وایە کە کینە بەرامبەر بە ئافرەت بەتەنھا خاسیەت و تایبەتمەندێتی ئایینە یەکتاپەرستەکان نییە. با نمونەی ھیند بھێنینەوە کە تێیدا ھەندێک ڕێچکە و ڕێبازی ئایینی ھەن کە خۆیان بە پێنجینە دادەنێن، ھاوتاییەکی تەواو لەنێوان یەزدانەکان و برەھماندا دروست دەکەن. ئەی دواجار چی دەبینین؟ دەبینین ئافرەت بە بەردەوامی پاشکۆی پیاوە، جا وەک ئافرەت بێت یان وەک کچ. کەواتە ئەم مەسەلەیە دیاردەیەکە زۆر گەورەتر لەو ئایینانەی کە ئاسمانین و بۆ مرۆڤ ھاتونەتە خوارێ. لە گریکی کۆنیشدا کە ئایینەکان یەکتاپەرستی نەبوون، ھەر بەھەمان شێوەیە: مێژوویی پرۆمیسیۆس فێرمان دەکات کە گەورەترین تۆڵەی یەزدانی بریتتیە لە خوڵقاندنی ئافرەت بۆ مرۆڤ، ئافرەت وەک بەدبەختییە قەشەنگەکە.

 – بەڵام ئەو ھەموو ڕقە لە جەستە بۆ؟ ئەی بۆ بە تایبەتی لە ئایینی یەھودی – مەسیحیدا جەخت لە بوونی ئافرەتی فریودەر دەکرێتەوە؟

کازناڤ: جارێ دەبێت یەھودیەت لە مەسیحیەت جیابکەینەوە، ئەگەرچی پلەوپایەی کۆمەڵایەتی ئافرەت لە کولتەوری یەھودیدا تەواو نزم و بێفەڕە. لە کتێبی پیرۆزی یەھودیەتدا “ماتریارکەکان” دەبینین کە ھەمان بەھای “پاتریارکەکان”یان ھەیە. یەزدانی بەخشندە دەڵێت: “ھەرگیز دەستبەرداری ڕۆڵەکانی ڕەحمی خۆم نابم”… وەک دەبینین، جەستە شتێکی بێزراو نییە: کەسێک ھاوسەرگیری نەکردبێت، ناتوانێت ببێتە قەشە. بە ڕاست بیرمکەوتەوە، ئێمە “بۆ ئەوەی ئافرەت بناسین”، ھەروەھا “بۆ ئەوەی یەزدان بناسین”، ھەمان وشە بەکار دەھێنین. کابالای ئەو ئایینە داخراوەش – کابالا بە مانای فەقێیەکانی یەھود – دڵنیایی یان ئامادەگی خواوەندی مێینە دەخاتە نێو درەختی سێفیرۆتەوە (بە مانای درەختی ژیان دێت لە کابالادا کە لە دە سێفیرۆت پێکھاتوە – و. ک). کەواتە شکۆدارکردن و مەزنڕاگرتنی نێرینەیی کاری مەسیحیەتە کە چەمکی باوکی سەپاندووە. لە کتێبی پیرۆزی یەھودییدا پێنج جار ناوی پیاو ھاتووە لە بەرامبەر چواردە جار لە ئینجیلدا. بەڵام بەدەر لە ھەموو ئەو تێڕوانینانە، دواجار ئافرەت شتێک نییە بتوانین ئاوەھا بە ئاسانی لە دەستیان ڕزگارمان بێت، ئەوان لەملاولای خاچەکەدان, بەو دیویشدا مەسیح خۆی ھەڵیبژاردووە کە لەبەردەم (ماریا مادەلێنا)دا زیندووبێتەوە.

مریەمی پاکیزە کەموکورتی نێرینەیی لە کەنیسەدا ڕوتووش دەکات، کاتێک ھەوڵدەدات دیوە فێمینی و مێینەییەکەی یەزدان بدۆزێتەوە

– ئایا پاکیزەپەرستی قەرەبووی پێوارێکی نمایشکارانەی مێینە نییە؟

کازناڤ: مریەمی پاکیزە کەموکورتی نێرینەیی لە کەنیسەدا ڕوتووش دەکات، کاتێک ھەوڵدەدات دیوە فێمینی و مێینەییەکەی یەزدان بدۆزێتەوە. ئەو لە ئیفێز- شاری ئارتمیسی مەزن- دەمرێت تا بەو شێوەیە جێگەی خواوەندی دایک بگرێت. قەشە بێرنارد دەپرسێت: “بۆچی پێویستمان بە نێوەندگەیەنەرێکی مێیینە بێت، لە کاتێکدا مەسیح نێوەندگەیەنەرمانە؟” ھەر خۆیشی وەڵامدەداتەوە و دەڵێت: “باشترە دایکێکی نێوەندگەیەنەرمان ھەبێت، چونکە لەگەڵ خودای باوکدایە. کەس نازانێت؟ سەبارەت بە پاکیزەیی دایکی خودایش، ئەمەیان شتێکی تازە نییە و سیناریۆیەکی میتۆلۆژییە لەنێو زۆربەی کولتوورەکاندا و بریتییە لە: ھاوسەرگیریی پیرۆز.

–  بەڵام باوکانی کەنیسە ڕێگیریان لە ھیچ ھەوڵێک نەکردووە کە بۆ بێ حەیا و بێ شەرمکردنی ئافرەت لەئارادابووە؟

کازناڤ: ئەو دەمە بۆ ئەوەی دان بە بوونتدا بنرایە، دەبوو ھاوڵاتییەکی چاکی ڕۆمانی بوویتایە، لە کولتوورێکیشدا کە ئیرادەی نێرینە زاڵ بووە، دەبوو ڕقت لە ئافرەت بوایە. دیارە بە دوورخستنەوە و پەراوێزخستنی ئافرەتان کەنیسە بە شێوەیەکی حەرفی و ئەرتۆدێکسیانە لە راستییەکان تێگەیشتووە. مادامەکی مەسیح پیاو بووە، کەواتە دەبێت پاشینە و جێگرەوەکانیشی پیاو بن. بێگومان ئەوان ھەرگیز لەوە تێنەگەیشتون کە مەسیح مرۆڤێکی تەواوە، لە یەککاتدا ھەردووکیانە: واتە ھەم پیاوە و ھەم ئافرەتیش.

–  بە درێژایی سێ سەدە، زیاتر لە سەد ھەزار جادوگەر (دێوەژن) لە سووتێنگەکانی پشکنیندا سووتێنراون؟

کازناڤ: سووتاندن و سەوتێنگەکانی جادوگەر و دێوەژنەکان لە سەدەی سیانزەیەمدا سەریان ھەڵداوە، ئەو دەمەی کە کەنیسە ھەستی بە مەترسی و ھەڕەشەکانی ھێرتیک و بیدعە کردووە. ھەر بۆیە لە سەدەی پانزەیەمدا دەسەڵات دەگرێتەوە دەست و کۆتایی بە سەردەمی پارچەپارچەبوونە گەورەکان دەھێنێت. کەنیسە بەرپرسیارێتی سەرکەوتنی ھەموو ئەو سۆفیگەرانەی ڕەزامەندیان لەسەر بووەو زۆر خۆشویستراون – کە لە گەورە رەبەنە ئافرەتەکان و راھیبە فرەنسیسکانییەکان پێکھاتبوون – دەخاتە ئەستۆی ئافرەتان، ئەوانەی بە درێژایی سەد و پەنجا ساڵ رۆحانییەتیان بڵاوکردۆتەوە و بەبێ بوونی نێوەندگەیەنەرێکی پیاوانە، توانیویانە لە پەیوەندییەکی زۆر باشدا بن لەگەڵ خودا و پارێزگاریش لەو پەیوەندییە بکەن. لە سەدەی سیانزەیەمدا ئافرەتان بە زاھیدەکان ناسراون، لە سەدەی شانزەیەمدا پیێان وتراوە جادوگەر و دێوژنەکان، لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەیەمیشدا بە ھێرتیکی لە قەڵەم دراون.

خواوەندەکان بە تەنھا دەرکەوتن و بەرجەستەبونێکی فۆرمالیستیین و جەوھەر نین لەخودی خۆیاندا

 – تۆ نووسیوتە “لەو دەیانەی دواییدا، لە ڕێی زۆرێک بزاوتەوە سەرلەنوێ ھەڵسەنگاندنەوە و دەستنیشانکردنەوەی “مێینەیی” ئەو چەمکەی ھێناوەتە ئارا کە بۆ ماوەیەکی زۆر لاوەکی و بێزراو بووە..” ئایا ھەر لەسەر ئەو ڕایەت ماویت؟

کازناڤ: بەڵێ، بەڵام بە ھەندێک دەستکاری و جۆرێک لە دەم پاراستنەوە. چونکە ھەندێکجار، ئەو سەرلەنوێ ڕاستکردنەوەیە دەکەوێتە ھەڵەی ڕووکەشییەوە. با بزاوتی ژینگەپارێزەکان بە نموونە بھێنینەوە کە باوڕیان بە مەزنڕاگرتنی دۆگمی سادە و پاکی “خواوەندی زەمین”ە، لە کاتێکدا بەو شێوەیە نییە و بە تەنھا ھەقیقەتێکی ڕەمزییە. چونکە دواجار خواوەندەکان بە تەنھا دەرکەوتن و بەرجەستەبونێکی فۆرمالیستیین و جەوھەر نین لەخودی خۆیاندا. ھەر بۆیە ئەم قسەیە بۆ ھەندێک بزاوتی فێمینیستی ئەمریکیش ڕاستە. ئایا چ قازانجێک دەکەین گەر ھاتوو لە جیاتی دەستەواژەی خواوەندی باوک، خواوەندی دایکمان بەکار ھێنا. پێویستە لە جیاتی ھەڵگێڕانەوەی پەیوەندیی ھێزی نێوان دەو ڕەگەزەکە کولتوورێک دروست بکەین کە تێیدا داننان بە یەکدیدا لە ھەردوو لاوە بێت، بێگومان لە چوارچێوەی جیاوازییدا.

–  پێت وایە ئەو شەپۆلی گەڕانەی ئەمرۆ بەدوای ڕۆحانییەتدا ھەیە و بە بەردەوامی لە ھەڵکشاندایە، ئەو دەسەڵاتە زاڵەی پاتریارکیزم بگۆڕێت کە لە ئایینەکاندا ھەیەتی؟

کازناڤ: تەنھا بە مەرجی قبوڵکردنی دیوە مێینەییەکەی خودا. بەڵام نابێت ئەوەشمان لەیاد بچێت کە دەشێت ئەو بزاوتە رۆحانییانە تەڵە بن، وەک ڕیسکێکی تاکەکەسییانەش پێویستیان بە کولتوورێکی باڵا و ھەبوونی ئامرازە بۆ جیاکردنەوە، کە تا ئێستا بە ڕاگەیاندنی شۆڕشی فێمینیزمیشەوە ھیچیان دەستەبەر نەکراون و تێکەڵاوکردنێکی سەیر دەبینین. بە ھەر حاڵ، دواجار کۆمەڵگەیەک نییە کە بتوانێت بەبێ ڕێکخستنێکی کۆمەڵایەتی بەرگە بگرێت و بمێنێتەوە، بە ھەمان شێوە لە ئایینەکانیشدا. ئەمە کێشەیەکی سەختە: دەبێت لەیەک کاتدا ھەم پێ لەسەر لایەنە تاکەکەسییەکە دابگرین “واتە لەگەڵ سۆفییەکاندا بین” و ھەم پەنایش ببەینە بەر دەزگاکان (بە چاوپۆشین لەوەی کە دەزانین خراپیەکانیان چین). دواجار پاگانیزم “الوثنية” لایەنی پۆزەتیڤی خۆیشی ھەبووە، چونکە سەرباری ئەوەی کە دۆگماتیکییانە نەبووە، وەک خۆراکێکی ڕەمزی، پێشنیاری بڕێک سرووت و ڕیتواڵی پێویستیشی کردووە.

—————

سەرچاوە: دەقە سەرەکیەکەی ئەم گفتوگۆیە لە ژمارە ١٣ی 

(le monde des religions)

دا بەفەرەنسی بڵاوکراوەتەوە. سەرچاوەی وەرگێڕانەکەی منیش دەقی گفتوگۆکەی کازناڤە کە بەرواری ٣٠-٨-٢٠٠٩ لە ماڵپەڕی “www.alawan.org”

“المرأة في الديانات… إدراك الإلهي يكون عبر البعد الأنثوي” بە ناونیشانی: بڵاوبۆتەوە و كمال بوعجيلة وەریگێڕاوە بۆ عەرەبی.

The post دیوە مێینەییەکەی خودا appeared first on ژنەفتن.

بەرایی

کورتکردنەوە و ڕانانی سەرجەم ھێڵە گشتییەکانی تێزەکانی ئەنترۆپۆلۆژی فەرەنسی «پییەر کلاستر» لە چەند دێڕێکدا دەشێت کارێکی ئێجگار سەخت و دژوار بێت، چونکە ھەڵگری بڕێکی زۆر ئایدیای بەھێز و شیکاری بوێرانەن لە کایەی ئەنترۆپۆلۆژیای سیاسیدا: کارەکانی ئەم بیریارە فرەڕەھەند و ھەمەلایەنن، دوورن لە ئایدیالیزمەوە (ئایدیالیزم بە مانای بیرکردنەوە لەوەی کە بۆ نموونە دەبێت سروشتی پەیمانی کۆمەڵایەتی چۆن بێت)، وەکچۆن دووریشن لە یۆتۆپیاوە (یۆتۆپیا بە مانای فەنتازیکردنی ئەوەی کە پێویستە کۆمەڵگە چۆن بێت). تێزەکانی کلاستر بە کۆمەڵێک وردەکاریی ئەوتۆ دەوڵەمەندن کە تێپەڕین بەسەریاندا کارێکی ھەروا ئاسان نییە، چونکە زادەی گوزەراندن و ژیاندنێکی ڕۆژانەی خێڵە سەرەتاییەکانی (گایاکی)ین لە دارستانەکانی ئەمازۆن، خێڵگەلێک کە بە شێوەیەکی گشتی لە توێژینەوە ئەنترۆپۆلۆژییەکاندا لەژێر دەستەواژە و ناوی «بەربەری» یاخود «سەرەتایی»دا پۆلێن و ڕیزبەند دەکرێن. کلاستر خۆی بەشدارییەکی ئەوتۆی لە ناساندنی ئەو خێڵانە و کولتوور و ئایین و نەریتەکانیاندا کردووە، ئەوەش بە مەبەستی دیاریکردنی ئەو دیدە کەمتەرخەمەی وایان لێ دەکات لەدەرەوەی مێژوو بن و پاساو بە ژیاریکردنیان بدات (دیارە بێگومان بە بەکارھێنانی ئامرازی کۆلۆنیالانە!). 

بە ڕای ئێمە کلاستر لەم دیالۆگەیدا کە ساڵی ١٩٧٥ لەگەڵیدا سازکراوە (واتە ٢ ساڵ بەر لە مردنی) تیشک دەخاتە سەر تەواوی تێزەکانی، وەرگێڕانیشی ھەر بە مەبەستی تیشکخستنە سەر بیر و ئایدیاکانی ئەو ئەنترۆپۆلۆژە دەوڵەمەندەیە کە توانی ئەو دیدە ترادسیۆنالییە تیکبشکێنێت کە تاوەکو حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو باو بوو، دیدێک دەربارەی مناڵیی ئەو کۆمەڵگایانەی خاوەن دەزگای دەوڵەت نین، نووسین نازانن و دواجاریش لە لایەن بیریارانی بیری مێژووگەراییەوە کە بۆ خۆی زادەی سەنتەریزمی ئەوروپییە، بە سەرەتایی ناو دەبرێن و پۆلێن دەکرێن. کلاستەر بەم کارەی توانی دەرگا لەسەر ئاڕاستەیەکی دیکە بکاتەوە کە پاشتر لە بواری ئەنترۆپۆلۆژیای سیاسیدا بە بزاوتی کۆمەڵگەی دژەدەوڵەت ناو دەبرێت، بزاوتێک کە پشت بە ئایدیایەکی سەرەکی دەبەستێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی سەنتەریزمی ئەوروپی لەھەر دوو بوارەکانی ئەنترۆپۆلۆژیا و مێژوودا کە بریتییە لەوەی کۆمەڵگە سەرەتاییەکان لەبەر ئەوە کۆمەڵگەی بێدەوڵەت نین چونکە کەموکورتییەکی ھەیکەلییان تێدایە بۆ بەرجەستەکردنی دەوڵەت، بەڵکو لەبەر ئەوەی لە جەوھەریاندا کۆمەڵگەی دژەدەوڵەتن، واتە پێواری دەوڵەت لەناویاندا پەیوەندی بە پەککەوتەیی یاخود دواکەوتنێکی مێژووییەوە نییە، بەڵکو دەرەنجامی بڕیارێکی ھۆشیارانەیە کە کۆمەڵگە داویەتی بۆ ئەوەی ڕێگیری لە سەرھەڵدانی دەوڵەت بکات. دەقی دیالۆگەکە بەزمانی فەرەنسی لە ژمارە (٩) ی ساڵی ١٩٧٥ی گۆڤاری دژەئەفسانە «L’ANTI-MYTHES»دا بڵاو کراوەتەوە.

ئەنترۆپۆلۆژیای سیاسی

پ: ئایا ئەنترۆپۆلۆژیای سیاسی بۆ تۆ چی دەگەیەنێت؟ ئەی لەم قۆناغە ئەنترۆپۆلۆژییەی ئێستادا (دیارە وەکو بونیادگەریی) خۆت لە چ پلەوپایەیەکدا دەبینیتەوە، واتە خۆت لە کوێی ئەو ھاوکێشەیەدا پۆلێن دەکەیت؟   

کلاستر: سەرەتا باسی مەسەلەی بونیادگەریی دەکەم. من بونیادگەر نیم: ئەمەش ناگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە ڕەخنە و تێبینیم لەسەر بونیادگەریی ھەیە، بەڵکو لەبەر ئەوەی وەک ئەنترۆپۆلۆژێک بایەخ بە کۆمەڵێک کایە و کێڵگەی کولتووریی دەدەم کە بە ڕای خۆم زۆر بەرفراوانترە لە بواری شیکاری بونیادگەریی. بونیادگەری زیاتر لای ئەو کەسانە کاری پێ دەکرێت کە کار لەسەر مەسەلەکانی وەک پەیوەندیی خزمایەتی و ئەفسانە دەکەن، کارێک کە لێڤی شتراوس لە شیکارییەکەیدا بۆ ھەریەکە لە بونیادە سەرەکییەکانیی خزمایەتی و ئەفسانەش ڕوونی کردۆتەوە و کاری پێ کردووە. بەڵام من خۆم بایەخ بە ئەنترۆپۆلۆژیای سیاسی دەدەم، واتە بە مەسەلەکانی دەسەڵات و ڕێبەرایەتی و کاریزمایەتی. لەم ڕوانگەیەشەوە پێم وایە کە بونیادگەری کەمتەرخەم بووە و بواری کارەکەی من شێوەیەکی جیاوازتر لە شیکردنەوە لەخۆ دەگرێت. 

پاش ئەم ڕوونکردنەوەیە دەمەوێت بڵێم ئەگەر مەبەستم بێت لە بابەتێکی ئەفسانەیی بکۆڵمەوە، ئەوا زۆر شیاوە و دەشێت لەو کاتەدا ببمە بونیادگەر، چونکە پێموایە ناکرێت لەدەرەوەی بونیادگەریی بتوانین بابەتێکی ئەفسانەیی شیکار بکەین، تەنھا ئەو کاتە نەبێت کە لە جیاتی بونیادگەریی پەنا ببەینە بەر ھەندێک لە دەبەنگییەکانی دەروونشیکاریی بۆ ئەفسانە، وە یاخود بە مارکسیکردنی ئەفسانە و پێناسەکردنی وەک ئەفیونی مرۆڤی سەرەتایی و کێوییەکان، کە وادیارە ھەموو ئەم جۆرە گریمانە و بۆچوونانەش شتی کەم نرخ و بێسوود بن. 

وەک ئەنترۆپۆلۆژێک بایەخ بە کۆمەڵێک کایە و کێڵگەی کولتووریی دەدەم کە بە ڕای خۆم زۆر بەرفراوانترە لە بواری شیکاری بونیادگەریی

پ: بەڵام تۆ بە تەنھا کار لەسەر کۆمەڵگەی سەرەتایی ناکەیت، بەڵکو پرسیارکردنت دەربارەی دەسەڵات، خۆی لەخۆیدا پرسیارە لە کۆمەڵگە خۆرئاواییەکەمان. داخۆ مەبەست و خواستی تۆ لەمە چیە؟ ئەی پاساوت چییە بۆ ئەو بازدان و گواستنەوەیە لە تۆێژینەوەی کۆمەڵگە سەرەتاییەکانەوە بۆ قسەکردن لەسەر کۆمەڵگەکانی ئێستامان؟

کلاستر: دیارە گرنگیی و پێویستیی بابەتەکە خۆی وا دەخوازێت. من ئەنترۆپۆلۆژم، واتە بایەخ بە کۆمەڵگە سەرەتاییەکان دەدەم، بە تایبەتی لە ئەمریکای باشوور کە ھەر لەوێش ھەموو کارە مەیدانییەکانی خۆمم ئەنجامداوە. ئا لێرەوەیە کە خاڵی سەرەکی کارکردنی من بریتییە لە پرۆسەیەکی جیاکاریکردن کە زادە و ھەڵقوڵاوی ھەردوو کایەکانی خەڵکناسی و ئەنترۆپۆلۆژیایە. پرسیارەکە لای من ئەوەیە: کۆمەڵگە سەرەتاییەکان چیین؟ دیارە ئەو کۆمەڵگایانەن کە دەوڵەتیان نییە، کە ئەمەش ڕاستەوخۆ دەمانبات بەرەو قسەکردن لەسەر کۆمەڵگەکانی دی، واتە ئەو کۆمەڵگانەی کە دەوڵەتیان ھەیە (خاوەنی دەوڵەتن). ئەی کەواتە کێشەکە لە کوێدایە؟ ئایا من لە چ ڕوانگەیەکەوە گرنگی پێ دەدەم؟ ئەی بۆ ھەوڵدەدەم بیری لێ بکەمەوە؟ پوختەی پرسیارەکەم بریتییە لە گەڕان بەدوای ئەو وەڵامەی کە داخۆ ئەو کۆمەڵگایانەش کە دەوڵەتیان نییە، ھەر وان؟ دیارە من لێرەدا وا تێبینیم کردووە کە بەڵێ وایە کۆمەڵگە بێدەوڵەتەکان وان، چونکە دەوڵەت ڕەت دەکەنەوە، واتە کۆمەڵگگەلێکن دژ بە دەوڵەت: چونکە پێوار و نائامادەیی دەوڵەت لە کۆمەڵگە سەرەتاییەکاندا ناگەڕێتەوە بۆ بوونی کەموکوڕیی لەو کۆمەڵگایانەدا، یاخود لەبەر ئەوەی ئەو کۆمەڵگایانە نمایشی دۆخی مناڵییانەی مرۆڤایەتی دەکەن، یان بەھۆی ناتەواویی و ناکامڵییان، ھەروەھا لەبەر ئەوەی گوایە کۆمەڵگەی قەوارە بچکۆلە و پێنەگەیشتوون، بەڵکو بەدیاریکراوی لەبەر ئەوەیە کە دەوڵەت لە چەمکە بەرفراوانەکەیدا ڕەت دەکەنەوە، واتە دەوڵەت لە بچوکترین وێنەی پێناسەکراوییدا وەک پەیوەندیی دەسەڵات. ئا لێرەوە قسەکردن لەسەر کۆمەڵگە بێدەوڵەتەکان (یاخود دژە دەوڵەتەکان) ڕاستەوخۆ بریتییە لە قسەکردن لەسەر ئەو کۆمەڵگایانەی دەوڵەتدارن، واتە خاوەن دەوڵەتن، گواستنەوەش لە یەکەمیانەوە بۆ دووەمیان یان شتێکە کە پێشوەخت نابێت و ناشێت و، یان شتێکە کە پێشوەخت شیاوە و دەشێت بکرێت. ئەو پرسیارەشی کە لەو گواستنەوەیە دەکەوێتەوە بریتییە لەوەی کە: ئایا دەوڵەت لە کوێوە لەدایک دەبێت و بنچینەکەی چییە؟ بەڵام لە ڕاستیدا ئێمە لەم حاڵەتەدا لەبەردەم دوو پرسیاری جیاوازداین: ئایا کۆمەڵگە سەرەتاییەکان چی دەکەن بۆ ئەوەی دەوڵەتیان نەبێت؟ ئەی دەوڵەت لە کوێوە سەر ھەڵدەدات و لەدایک دەبێت؟ 

کەواتە ئەنترۆپۆلۆژیای سیاسی چییە؟ دەکرێت بڵێین ئەنترۆپۆلۆژیای سیاسی بریتییە لە کۆی ھەموو ئەو شتانەی کە بەھۆیانەوە شیکارکردنی مەسەلەی دەسەڵات لە کۆمەڵگە سەرەتاییە بێدەوڵەتەکاندا دەبێتە بیرکردنەوەیەکی سیاسیی دەربارەی کۆمەڵگەکانمان. ئەمە شتێکە کە ئێمە لێی دڵنیاین، بەڵام گرنگ نییە. ئەڵبەتە دەتوانم لەسەر ھەندێک پرسیار بوەستم کە ئەگەر ئەکادیمییش نەبن ئەوا لانیکەم ھەر لەناو کایەی ئەنترۆپۆلۆژیای کۆمەڵایەتیدان، پرسیارگەلی وەک: ئایا کۆمەڵگەی سەرەتایی چۆن کار دەکات بۆ بەرگرتن لە سەرھەڵدان و ھەڵتۆقینی دەوڵەت؟ ئەی دەوڵەت لە کوێوە لەدایک دەبێت و سەر دەردەھێنێت؟ دەشێت ئەوەندەم بەس بێت و لە ھەمان کاتدا ئەنترۆپۆلۆژیش بم، بەوپەڕی دڵنیاییشەوە من ھەر ئەمە دەکەم. بەڵام گومانی تێدا نییە کە دوای ھەر بیرکردنەوە و توێژینەوەیەک دەربارەی بنچینەی دابەشبوونی کۆمەڵگە یان بنچینەی نایەکسانی، بەو مانایەی کە کۆمەڵگە سەرەتاییەکان بریتین لەو کۆمەڵگایانەی ڕێگە لە جیاوازی دەگرن، دەشێت بیرکردنەوەیەک دەربارەی ئەو شتانە بەرھەم بھێنین کە لە کۆمەڵگەکانماندا ڕوو دەدەن. ئالێرەدا مەسەلەی مارکسیزم دێتەوە بەردەممان. 

پ: دەتوانیت کەمێک وردتر باسی بکەیت، پەیوەندیت بە ئەنترۆپۆلۆژە مارکسییەکانەوە چییە؟

کلاستر: پەیوەندی من بەو ھاوڕێیانەمەوە کە مارکسین دەگەڕێتەوە بۆ جیاوازییمان لەوەدا کە دەیکەین و دەینووسین. بەڵام ئەوە جیاوازییەک نییە لەسەر ئاستی تاکەکەسیمان. زۆربەی مارکسییەکان ئەرتدۆکسیین، دەڵێم زۆربەیان، چونکە خۆشبەختانە کەسی واشیان تێدایە کە وا نییە. ئەرتدۆکسییەکان ئەوانەن کە ئەوەندەی پابەندی تێکستن، ھێندە پابەندی ئەقڵ نین. ئەی تۆ بڵێی بەپێی ئەم ئاڕاستەیە تیۆرەی دەوڵەت چی بێت؟ ئەمانە وێنایەکی ئامرازگەرییانەیان بۆ دەوڵەت ھەیە و پێیان وایە دەوڵەت بە تەنھا ئامرازێکە بە دەست چینێکی کۆمەڵایەتییەوە بۆ ھەژمون و باڵادەستی بەسەر چینێکی دیکەدا. لای ئەوانە دەوڵەت وەک لایەنە لۆجیکی و زەمەنییەکەی شتێکی پەراوێزییە و دواتر دێینە سەری، واتە دەوڵەت دوای ئەوە دروست دەبێت کە پێشوەخت دەوڵەت دابەش بووە بۆ چیینەکان، ھەندێک بوونەتە دەوڵەمەند و ھەندێکیش ھەژار، چەوسێنەرەوە و چەوساوە. دەوڵەت ئامرازی باڵای دەوڵەمەندەکانە بۆ چەوساندنەوە و خەڵەتاندنی ھەژاران. 

زۆربەی مارکسییەکان ئەرتدۆکسیین، ئەرتدۆکسییەکان ئەوانەن کە ئەوەندەی پابەندی تێکستن، ھێندە پابەندی ئەقڵ نین

بەڵام بەلای منەوە و بەپێی ئەو توێژینەوانەی پەیوەندییان بە کۆمەڵگەی بێدەوڵەتی سەرەتایی و ھەموو ئەو بیرکردنەوانەی دیکەوە ھەیە لەم مەسەلەیە، کارەکە تەواو پێچەوانەیە. من پێموایە دابەشبوون بۆ گروپی کۆمەڵایەتی دژ بەیەک یان بۆ دەوڵەمەند و ھەژار، چەوسێنەر و چەوساوە دابەشبوونی یەکەم نەبووە، بەڵکو یەکەمین دابەشبوون کە دواجار بۆتە دامەزرێنەری ھەموو دابەشبوونەکانی دیکە بریتییە لە دابەشبوون لەنێوان فەرمانڕەوا و ملکەچدا، واتە لە بنەڕەتدا دەوڵەت، دابەشبوون لەنێوان ئەوەی دەسەڵاتدارە و ئەوەی کە ملکەچی دەسەڵاتە. گەر ئەمە روویدا و پەیوەندییەک لەنێوان فەرمانڕەوا و ملکەچەکانیدا دروست بوو، واتە لەنێوان کەسێک یان کەسانێک کە فەرمان بەسەر ئەوانی دیکەدا دەدەن و ئەوانیش ملکەچیان دەبن، ئەوا ئەوکاتە ھەموو شتێک شیاوە، چونکە فەرمانڕەوا دەبێتە خاوەنی دەسەڵات و توانای ئەوەی دەبێت وا لەوانی دی بکات فەرمانەکانی جێبەجێ بکەن. وە لەبەر ئەوەشی کە ئەو خۆی بۆتە دەسەڵات، ئەوا دەتوانێت بەوانی دی بڵێت: بۆ من ئیش بکەن، ئیدی ئەو کاتەش زۆر بە ئاسانی دەکرێت ببێتە چەوسێنەرەوەیان. بەڵام ئەو پرسیارەی کە لێرەدا دێتە ئاراوە ئەوەیە کە کاتێک ئێمە بە وردی و بە ڕاستی بیر لە شێوە و رێچکەی کارکردنی ئەو ئامرازە کۆمەڵایەتییانە دەکەینەوە، دیارە مەبەستم لە کۆمەڵگە سەرەتاییەکانە نابینین کە چۆن بۆیان دەلوێت دابەش بن، واتە چۆن دەتوانن دابەش بن بۆ دەوڵەمەند و ھەژار، ئێمە ناتوانین لەمە تێبگەین، چونکە ھەمو شتێک تیایدا بە تایبەتی کار بۆ ڕێگرتن لە دروستبوونی ئەو دابەشبوونە دەکات. لەبەرامبەریشدا بە ڕای من ئەو کاتە دیدمان ڕۆشنتر و تێگەیشتنمان دیارتر دەبێت کە ھەر لە سەرەتاوە مەسەلەی پێشوەختیی پەیوەندی دەسەڵات بەھەند وەربگرین. ھەر بۆیە من پێم وایە کە دەبێت سەرلەبەری تیۆرەی مارکسیزم بۆ بنچینەی دەوڵەت تێک بدەینەوە تا ئەم مەسەلانەمان بۆ ڕوون بێتەوە، ئەمەش کارێکی مەترسیدار و پێویستیشە لە ھەمان کاتدا. واتە دەوڵەت لە جیاتی ئەوەی ئامرازێکی ھەژموون و باڵادەستیی چینێک بێت بەسەر چینێکدا کە ئەمەیان بۆ خۆی دەرەنجامی دابەشبوونێکی پێشوەختە لە کۆمەڵگەدا، بە پێچەوانەوە من پێم وایە ئەوە دەوڵەتە کە چینەکان دروست دەکات، دەشێت باشترین بەڵگەش بۆ ئەمە ئەو نموونانە بێت کە زۆر کۆمەڵگەی ناخۆرئاوایی خاوەن دەوڵەت نمایشی دەکەن، بە تایبەتی من بیر لە دەوڵەتی ئینکا لە ناوچەی ئالاند دەکەمەوە. بەڵام دەتوانین نموونەی دیکە لە ناوجەرگەی خۆرئاوا و تەنانەت نموونەی زۆر ھاوچەرخی وەک یەکێتیی سۆڤێت بھێنینەوە. دیارە مەبەستی من لێرەدا بە تەنھا سادەکردنەوەی بابەتەکەیە، ئەگەرنا من پسپۆڕی بواری کاروباری سۆڤێتیی یان کرملین نیم. بەڵام ئەگەر سەرنجێک لە شۆڕشی ١٧ ی ئۆکتۆبەر بدەین و لە دوورییەکی تاڕادەیەک ماقوڵەوە سەیری بکەین دەپرسین: داخۆ ئەو شۆڕشە چی کرد؟ زۆر بە ئاسانی ھەمو پەیوەندییە چینایەتییەکانی ڕەتکردەوە، ئەویش لە ڕێگەی ڕەتکردنەوەی یەک چینەوە: چەوسێنەرەکان، بۆرژواکان، گەورە موڵکدارەکان، ئەرستۆکراتیزم و دەزگای دەوڵەت کە بۆ خۆی تەبا و ھاوڕەنگ بوو لەگەڵ ھەموو ئەو شتانەی نمایشی خاوەندارێتییان دەکرد؛ دەرەنجامیش ئەوەی کە مایەوە تەنھا کۆمەڵگەیەک بوو کە دەشێت بڵێین ئیدی لەسەر بنەمای ڕەتکردنەوەی یەکێک لە لایەنەکان دابەش نەکرابوو، واتە بووە کۆمەڵگەیەکی دابەشنەبوو، بەڵام لە ھامان کاتدا دەزگایەکی دەوڵەتی (بە یارمەتی پارتی کۆمۆنیست) بەسەر سەرییەوە دروست بوو کە دەسەڵاتی گرت بەسەر ھەموو ئەو شتانەی بۆ میللەتە کرێکارکە باشە، واتە لە بەرژەوەندی ئیشکەران و جوتیاران. باشە، ئەی یەکێتیی سۆڤێتی ئێستا چییە؟ ئەگەر لە ڕیزەکانی پارتی کۆمۆنیستدا خەباتگێڕ بین ئەوا یەکێتیی سۆڤێت بریتییە لە سۆسیالیزم و دەوڵەتی کرێکاری و… ھتد، بەڵام گەر لە لاھوت و دۆگم دوورکەوتینەوە و کەمێک وردبینەوە دەبینین یەکێتیی سۆڤێت کۆمەڵگەیەکی چینایەتییە، دیارە ھیچ شتێکیش دوودڵم ناکات لەوەی ئەم دەستەواژەیە بە کار بھێنم، چونکە بە ڕاستی کۆمەڵگەی چینەکانە، بەڵکو کۆمەڵگەیەکی چینایەتییە کە سەرتاپای لە ھەناوی دەزگای دەوڵەتەوە ھاتۆتە دەرێ. وابزانم لێرەدا زۆر بە ڕوونی بنچینەی دروستبوونی چینەکان دەبینین، واتە بنچینەی دابەشبوون لەنێوان دەوڵەمەند و ھەژاران، چەوسێنەر و چەوساوە، بنچینەی دابەشبوونی ئابوورییانەی کۆمەڵگە لەسەر بنەمای بوونی دەزگای دەوڵەت. دەوڵەتی سۆڤێتی کە لە پارتی کۆمۆنیزمدا خۆی بەرجەستە دەکات، کۆمەڵگەیەکی چینایەتی دروست کردوە، ھەروەھا بۆرژوازیەتێکی نوێی ڕووسی دروست کردوە کە گومانمان نییە لەوەی وەکوو مەترسی و زیانەکانی ھیچی لە بۆرژوازیەتە دێرینە ئەوروپیەکانی سەدەی نۆزدەیەم کەمتر نییە. من لەمە دڵنیام، کاتێکیش ئەم قسەیە دەکەم کە وا دیارە قسەیەکی سوریالی بێت، واتە کاتێک دەڵێم ئەوە دەوڵەتە، چینەکان دروست دەکات، دەمەوێت ئەمە لە ڕێگەی چەند نموونەیەکەوە ئاشکرا بکەم کە سەر بە جیھانگەلێکن تەواو جیاواز لەو جیھانەی ئێمەی تێداین، واتە جیھانی ئینکا و جیھانی یەکێتیی سۆڤێت. ئەگەر پسپۆڕانی ژیاری دێرینی میسرییش بۆ نموونە یان پسپۆڕانی ناوچە و کولتوورەکانی دیکە کە مارکس بە دیسپۆتێزمی ئاسیایی ناویان دەبات، وە یان شارەزایانی ژیارە ئاوییەکان ھەمان ڕێچکەی من بگرنە بەر، پێم وایە زۆر بە ئاسانی دەیسەلمێنن کە چۆن سەرھەڵدانی دابەشبوونی ئابووریی لە ھەناوی دابەشبوونی سیاسییەوە ھاتۆتە دەرێ، واتە ئەوەی کە چۆن ئەو کەسەی کە لە چرکەساتی ملکەچییەوە دەبێتە خودێکی ھەژار و چەوساوە، فەرمانڕەوایش دەبێتە دەوڵەمەندێکی چەوسێنەر. دیارە ئەمەش بۆ خۆی شتێکی ئاساییە، چونکە مەبەست لە دەسەڵات گرتنە دەست، پیادەکردنیەتی، ھیچ دەسەڵاتێکیش بەبێ ناچارکردنی ئەوانی دی لەسەر ئەوەی کە لە بەرژەوەندی تۆ کار بکەن، بوونی نییە. من پێموایە ئەوەی کە دەوڵەت دروست دەکات کاری نامۆکار (العمل المغترب) نییە، بەڵکو بە پێچەوانەوە پێم وایە کاری نامۆکار زادەی دەسەڵات و پرۆسەی پراکتیزەکردنیەتی. ئەی داخۆ کاری نامۆکار چییە؟ بریتییە لەوەی “لە جیاتی خۆم، کار لە بەرژەوەندی ئەوانی دی بکەم”، ڕاستتر “کەمتر کار بۆ خۆم و زیاتر بۆ ئەوانی دی بکەم”، ئەمە بنچینەی کاری نامۆکارە. دیارە یەکەمین شێوەی کاری نامۆکار کە گەردوونیترین شێوەیەتی ئەرکی دانی سەرانە بووە. چونکە کە تۆ وتت: “من خاوەن دەسەڵاتم، دەبێت ئێوەش ملکەچم بن” ئیدی من بۆ سەلماندنی خواستەکەم کە سەردەستەیی منە بەسەر تۆدا، ناچارت دەکەم سەرانە بدەیت، بە واتای بردنی بەشێک لە چالاکی تۆ بۆ بەرژەوەندی تایبەتیی خۆم. لێرەشەوە ئیدی من بە تەنھا خاوەن دەسەڵات نیم، بەڵکو چەوسێنەری ئەوانی دیکەشم، ھیچ دەزگایەکی دەوڵەتیش بەبێ بوونی ئەم دەزگای سەرانەدانە بوونی نییە. یەکەم شت کە پیاوی دەسەڵات دەیکات سەپاندنی سەرانەیە، واتە ئەوانەی دەسەڵاتیان بەسەردا پراکتیزە دەکرێت، سەرانە بدەن. رەنگە پێم بڵێیت: “جا بۆ ملکەچ دەکەن؟ بۆ سەرانە دەدەن؟”. ئالێرەدا مەسەلەی بنچینەی دەوڵەت دێتە ئاراوە. لە ڕاستیدا منیش بە تەواوەتی دەرک بەم مەسەلەیە ناکەم، بەڵام لە پەیوەندی دەسەڵاتدا شتێک ھەیە مەسەلەی توندوتیژیی تێدەپەڕێنێت. دیارە ئەم قسەیە زۆر ئاسانە، چونکە دەستبەجێ کێشەکە چارەسەر دەکات! بۆچی دەوڵەت ھەیە؟ چونکە لە چرکەساتێکی دیاریکراودا، لە شوێنێکدا کەسێک یان کۆمەڵە کەسێک وتوویانە: «ئێمە خاوەنی دەسەڵاتین و ئێوەش ملکەچمان دەبن». بەڵام لەم حاڵەتەدا دوو شت ڕوودەدات، یان ئەوەتا بیستەرانی قسەکان دەڵێن: «بەڵێ، ئەوە ڕاستە، ئێوە خاوەن دەسەڵاتن و ئێمەش ملکەچتان دەبین» یا «نا ئێوە خاوەن دەسەڵات نین، بەڵگەش بۆ ئەوە ئەوەیە کە ئێمە ملکەچتان نابین» ئیدی لێیان ھار دەبن یان دەیانکوژن. کەواتە مەسەلەکە لەنێوان ملکەچی و یاخیبووندایە، دەبێت و پێویستیشە ئەم جۆرە دانپیانانە بە دەسەڵاتدا ھەبێت، چونکە دەوڵەت لە زۆر شوێن و کۆمەڵگەی جیاواز جیاوازدا سەری ھەڵداوە. لە ڕاستیشدا پرسیار دەربارەی بنچینەی پەیوەندی دەسەڵات بە بنچینەی دەوڵەتەوە، بەلای منەوە دوو دیوی ھەیە: لە یەککاتدا ھەم پرسیارێکی سەرخانییە و ھەم ژێرخانییش. پرسیارە سەرخانییەکە ئەوەیە: چ شتێک وا دەکات کە لە کات و شوێنێکدا کەسێک بڵێت: «من سەرۆکتانم و دەبێت ملکەچم بن»؟ ئەوە پرسیاری لوتکەی سێگۆشەکەیە.

پرسیارە ژێرخانییەکەش کە پرسیاری بنچینەی سێگۆشەکەیە بریتییە لە: بۆ چی خەڵک قبوڵیانە ببنە گوێڕایەڵی کەسێک یان کۆمەڵێک کەس، خۆ فەرمانڕەوا ئەو دەسەڵات و ھێزە زۆرەی بەسەر توندوتیژییدا نییە بۆ ملکەچکردنی ھەمووان؟ کەواتە شتێکی دیکە ھەیە جگە لە ھێزی ڕووت، ئەم گوێڕایەڵێتی قبوڵکردنەش دەمانباتەوە بۆ شتێکی دی کە بە تەواوەتی نازانم ماھیەتی چییە، من بە تەنھا توێژەرێکم و بەس… واتە رۆڵی من توێژینەوەیە. بەڵام ئەوەی کە لە ئێستادا دەکرێت بوترێت ئەوەیە کە ئەگەر ئەو پرسیارە ماقوڵ بێت ئەوا وەڵامدانەوەی ئاسان و بەڵگەنەویستانە نییە، وەکچۆن ناشتوانین چاو لە شیکردنەوەی ئەو پرسیارە ژێرخانییە بپۆشین، واتە «بۆچی خەڵکی ملکەچی قبوڵ دەکەن» ئەمە ئەگەر ھاتوو ویستمان قوڵ و جیدی بیر لە مەسەلەی بنچینەی پەیوەندی دەسەڵات و بنچینەی دەوڵەت بکەینەوە. 

ھیچ دەسەڵاتێک بەبێ ناچارکردنی ئەوانی دی لەسەر ئەوەی کە لە بەرژەوەندی تۆ کار بکەن، بوونی نییە.

پ: ھەست ناکەیت ئەمە ھەمان ئەو دوو پرسیارەیە کە ڕۆسۆ لە سەرەتای کتێبی پەیمانی کۆمەڵایەتیدا کردوویەتی، کاتێک دەڵێت: «ھیچ مرۆڤێک ناتوانێت ھێزی ئەوەی ھەبێت کە بۆ ھەمیشە بەھێزترین بێت»، کەچی لەگەڵ ئەوەشدا دەوڵەت ھەر ھەیە! ئەی کەواتە دەسەڵاتی سیاسی لەسەر چ بنەمایەک دادەمەزرێت؟ من کە کتێبی «کۆمەڵگەی دژە دەوڵەت»م خوێندەوە ھەستم کرد تێزەکەی تۆش لە خاڵێکی جێگیر و نەگۆڕی زۆر ئاشکرادا زۆر لە تێزەکەی ڕۆسۆ دەچێت: کاتێک کە دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەڵگە بچکۆلەکان (لێرەدا بیر لە نووسینەکانی ڕۆسۆ دەربارەی ژنێڤ و کۆرسیکا و دۆڵە بچکۆلەکانی سویسرا دەکەمەوە)، کە ئەمەش بۆ خۆی توێژینەوەیەکە بەرەو مەسەلەی بنچینەی دەسەڵاتی سیاسی ڕاماندەکێشێت.     

کلاستر: توێژینەوە نییە، بەڵکو ئەمە ئەو شتەیە کە کۆمەڵگە سەرەتاییەکان پێمانیدەڵێت… ڕەنگە کەمێک لە بابەتەکەمان دوور بکەوینەوە، بەڵام لە ڕاستیدا ھێشتا ھەر لەناو ھەمان کایەداین: ئایا ئەو مەرجە پێویستانە چین بۆ ھەر کۆمەڵگەیەک بۆ ئەوەی بێدەوڵەت بێت؟ بە ڕای من یەکێک لە مەرجەکان ئەوەیە کە ئەو کۆمەڵگەیە وەکو قەبارە بچکۆلە بێت، لەمەشیاندا بە تایبەتی تەواو ھاوڕام لەگەڵ رۆسۆدا، چونکە بە ڕاستی خاڵی ھاوبەشی نێوان کۆمەڵگە سەرەتاییەکان ئەوەیە کە کۆمەڵگەی بچکۆلەن، مەبەستم لە ڕووە ھەرێمی و دیمۆگرافییەکەیە، کە ئەمەش بۆ خۆی مەرجێکی سەرەکییە بۆ ئەوەی دەسەڵاتێکی جیاکەرەوە لەناویدا سەر ھەڵنەدات. لەم ڕوانگەیەوە دەشێت بەراوردێک لەنێوان کۆمەڵگە سەرەتاییە بێدەوڵەتەکان و کۆمەڵگە دەوڵەتدارەکاندا بکەین: کۆمەڵگە سەرەتاییەکان لەلایەکەوە بریتین لەو کۆمەڵگایانەی کە بچکۆلە و دیاریکراو و پوختکراوەن، کۆمەڵگەی دابەشبوونی بەردەوامن، کۆمەڵگەگەلێکن زیاتر دەکەونە بەرەی ھەمەلایەنییەوە؛ لە کاتێکدا کۆمەڵگە دەوڵەتدارەکان تەواو بە پێچەوانەوە لە بەرەیەکی دیکەدان، بەرەی گەشە و تێکەڵاوبوون، بەرەی یەکبوون و تاکلایەنی. ئەگەر کۆمەڵگە سەرەتاییەکان لە بەرە و لایەنی ھەمەلایەنییدا بن و کۆمەڵگە ناسەرەتاییە دەوڵەتدارەکانیش کۆمەڵگەی تاکلایەنی بن، ئەوا دەوڵەت بریتییە لە سەرکەوتنی ئەو تاکلایەنییە.

تۆ باسی “ڕۆسۆ”ت کرد، بەڵام دەتوانین قسەکانی کەسێکی دیکە بە نموونە بھێنینەوە کە بەر لە ڕۆسۆ ھەمان ئەو پرسیارە ژێرخانییەی کردوە کە کەمێک پێس ئێستا من کردم: بۆچی خەڵکی گوێڕایەڵ و ملکەچ دەبن، لە کاتێکدا بە ژمارە زۆرترن لەو کەسەی کە فەرمان دەدات و ھێزیشیان زیاترە؟ ئەمە پرسیارێکی ئاڵۆز و تەلیسماوییە، بەڵام پرسیارێکی زۆر شیاویشە و سەردەمانێکی زۆر زووتر بەر لە ئێستا لابویسیێ لە کتێبەکەیدا «وتارێک دەربارەی کۆیلەێتی بە ویست» زۆر بە ڕوونی وروژاندویەتی. کەواتە ئەوە پرسیارێکی دێرینە، بەڵام مانای ئەوە نییە کە وەڵام دراوەتەوە و تێپەڕێندراوە. من پێم وایە ئەو پرسیارە ھەر وەڵام نەدراوەتەوە و بە پێچەوانەوە ئێستا کاتێکی گونجاوە بۆ دووبارە وروژاندنەوەی تاوەکو لانیکەم لەو زەلکاوە مارکسییە دەرمانبھێنێت کە تەواوی بوون و ھەبوونی کۆمەڵگە – لێرەدا بە گشتی قسە دەکەم – لە ئابووریدا کورت دەکاتەوە، لە کاتێکدا لە تەواوی ئەو شتانەدایە کە سیاسین. 

پ: تۆ وتت کە بە شێوەیەکی زۆر ئاسایی دووچاری مەسەلەی مارکسییزم بوویتەتەوە، ئەی ھیچ مامەڵەیەکت لەگەڵ تۆڕی خوێندنەوەی دەروونشیکاریدا نەکردووە، ئەی بۆ ئاماژەی پێ نادەیت؟

کلاستر: ئەوەیان شتێکی دیکەیە. سەرەتا دەبێت دان بەوەدا بنێم کە زۆر ئاگاداری ئەدەبیاتی دەروونشیکاری نیم، واتە ئاماژە نەدانم پێی پەیوەندی بە نەبوونی زانیاری خۆمەوە ھەیە لەو بوارەدا، پاشان من لە توێژینەوەکانمدا ھیچ پێویستییەکن بە خوێندنەوە یان دەروونشیکاری نییە، ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە وا ھەست دەکەم تێڕوانینم سنووربەند دەکات و جۆرێکە لە کات بەسەربردن، بە ھەرحاڵ تاوەکو ئێستا ھەستم نەکردوە پێویستمە. وەکچۆن دەبێت ئەوەش بڵێم کە خوێندنەوەیەکی خێرام بۆ ھەندێک تێکست دەربارەی ئەنتۆلۆژیا و دەروونشیکاری وایان لێ نەکردم کە ئەو ئاڕاستەیە بگرمە بەر. من تەواو دڵنیام کاتێک دەمەوێت لە مەسەلەی دەسەڵات بکۆڵمەوە، مەبەستم ئارەزووی دەسەڵات گرتنەدەستە، یان ئارەزووی ملکەچی و گوێڕایەڵی لە لایەنەکەی دیکەی ھاوکێشەکەوە، واتە ئەوەی لە ژێرەوەیە و ژێردەستە، دەشزانم کە زاراوەی «ئارەزوو» یەکێکە لە کاتیگۆریاکانی فەرھەنگی دەروونشیکاری، کەچی دواجار ئەو زاراوەیە لە ھیگل یان مارکسەوە وەردەگرم، بە ڕاستیش بیڵێم سەرچاوەکانی من زیاتر لەو لایەنەوەن. زۆر بە سادەیی بڵێم، زانیاریم لەو بوارەدا زۆر کەمە، بەڵکو دەشێت بڵێم ھیچ لەبارەی دەروونشیکارییەوە نازانم، ئەمە سەرباری ئەوەی کە پێویستم پێی نییە. دیارە ئەمە مانای ئەوە ناگەیەنێت گەر بزانم گەیشتومەتە ڕێگەیەکی داخراو و ئەوە دەروونشیکارییە کە دەتوانێت یارمەتیم بدات، ھەوڵی بۆ نەدەم… بەڵام تا ئێستا ھەست ناکەم پێویستم بە ئامرازەکانی دەروونشیکارییە، بەڵکو بە پێچەوانەوە ھەست دەکەم ئایدیاکانم تێکدەدات، ئەگەر ئایدیاگەلێکیش بەکەڵک نەیەن و کەمبایەخ بن، ئەوا وەرگرتنیان و کارکردن پێیان واقیع دەشێوێنن. 

دەسەڵات لە کۆمەڵگەی بەربەرییدا

پ: تۆ پێتوایە بنچینەی جیاوازی نێوان کۆمەڵگەیەکی سەرەتایی و کۆمەڵگەیەکی ناسەرەتایی لەوەدایە کە لە یەکەمیاندا دابەشبوون ھەیە و لە دووەمیشیاندا دابەشنەبوون، بەڵام بەلای منەوە پێواری دابەشبوونی نێوان دەوڵەمەند و ھەژار، چەوسێنەر و چەوساوە لای گایاکییەکان مانای ئەوە ناگەیەنێت کە دابەشبوونێکی دیکە ھەیە لەنێوان ژن و پیاو، ھەروەھا لەنێوان کەسە ئاسایی و کەسە شازەکاندا. بۆ نموونە لە کتێبەکەتدا «کرۆنیکای ھیندییەکانی گایاکی» باسی دوو حاڵەتی دوو پیاوی ھۆمۆسێکسوال دەکەیت کە یەکێکیان تەبا و ئەوی دیکەیان ناتەبا بووە لەگەڵ پێودانگەکاندا. داخۆ چەشنی ئەو دەسەڵاتە چی بووە کە بەسەر ئەوی دووەمیاندا پراکتیزەکراوە تا ھەست بکات دۆخێکی شاز و ئاوارتەی ھەیە؟

کلاستر: ئێمە لێرەدا لە دەسەڵاتی سیاسی دوور دەکەوینەوە. ئایا چەشنی ئەو دەسەڵاتە چییە کە لێرەدا پراکتیزەکراوە؟ نازانم، بڵێم تێڕوانینی گروپ؟ تێڕوانینی خێڵ؟ مۆراڵی کۆمەڵگە؟ ئێمە لێرەدا لەبەردەم حاڵەتێکی زۆر وردداین، چونکە گایاکی بریتین، بەڵکو بریتی بوون – دەبێت لێرەدا بە فەرمانی ڕابردوو قسەیان لەسەر بکەین –  لە کۆمەڵگەی ڕاوچییەکان، واتە گەر پیاوێک ڕاوکەر نەبووبێت وەک ئەوە وایە ھیچ نەبووبێت. ئەو کەسەیشی کە لێرەدا قسەی لەسەر دەکەین {ھۆمۆسێکسواڵ کە لە ڕوی سێکسییەوە تەواو ناتەبایە لەگەڵ پێودانگەکاندا}  بوارێکی گەورەی نەبووە بۆ ھەڵبژاردن. ئەو کە ڕاوکەر نەبووبێت بە شێوەیەکی کردەگیانە مانای وابووە کە پیاو نییە، ئەو ماوەیەشی کە دەبێت بەرەو لاکەی تر بیبڕێت، بەرەو لای توێژەکەی دیکەی کۆمەڵگە کە جیھانی ئافرەت بووە، زۆر دوور نەبووە. بەڵام نازانم کە ئایا شیاوە لەم حاڵەتەدا زاراوەی دەسەڵات بە کار بھێنێت. بە ھەر حاڵ، مەسەلەکە پەیوەندەی بە دەسەڵاتەوە نییە بەو مانایەی کە تا ئێستا باسمان کردوە، واتە دەسەڵاتێک کە سروشتێکی سیاسییانەی ھەیە. 

پ: کەواتە دەسەڵاتێکی زۆرەملێیانە نییە؟ ئایا کەشف نەکردنی دەسەڵاتێک کە لە کەسێکدا بەرجەستە بووە لەپشت ئەوەوە نییە کە بڵێین ئێمە ھەموومان لەبەردەم کۆمەڵگەیەکداین بەبێ دەسەڵات؟ دابەشبوونەکان ھەن، جۆرێک لە پرۆسەی دزێوکردنی کۆمەڵایەتی ھەیە کە وادەکات تاکەکان ئازادانە رەفتار نەکەن. لەو لایەنەشەوە کە تایبەتە بە پەیوەندییەکانی ھاوسەرگیری، دەبێت ئەو پیاوی کە رەتی دەکاتەوە ھاوسەرەکەی مێردێکی دیکەی ھەبێت، پاش ماوەیەک رازیبوونی خۆی بەرامبەر بەو ڕاستییە نیشان بدات کە بۆتە واقیع (کرۆنیکای ھیندییەکانی گایاکی). کەواتە دەسەڵات ھەیە، مادامەکی پێودانگ بۆ ڕەفتار ھەیە؟                                 

کلاستر: ئەوانە پێودانگەلێکن کە لە لایەن تەواوی کۆمەڵگەوە سەپێنراون، نەوەک لە لایەن توێژێکی دیاریکراوەوە. ئەوانە پێودانگەکانی کۆمەڵگە خۆیین، واتە ئەو پێودانگانەی کە بەھۆیانەوە و لە ڕێیانەوە کۆمەڵگە خۆی یەکدەخات و یەکانگیر دەکات، واتە پێودانگەلێکن کە ھەمووان ڕێزی دەگرن بەبێ ئەوەی لە لایەن ھیچ کەسێکەوە سەپێنرابن. پێودانگەکان لە کۆمەڵگە سەرەتایی و تابووییەکاندا و… تادوایی، وەک ئەو یاسایانە وان کە لە کۆمەڵگەکانی ئێمەدا ھەن، واتە دەشێت بە ئەندازەیەکی کەم ببەزێنرێن. لێرەدا مەسەلەکە پەیوەندی بە سەپاندنی پێودانگەکانی توێژێکی کۆمەڵایەتییەوە نییە بەسەر تەواوی کۆمەڵگەدا، بەڵکو پێودانگەکانی کۆمەڵگە خۆیەتی و پەیوەندی بە دەسەڵاتەوە نییە. پاشان با بپرسین دەسەڵاتی کێ و بەسەر کێدا؟ ئەوە دەسەڵاتی کۆمەڵگەیە لە کۆی خۆیدا، چونکە دابەش نەکراوە، دەسەڵاتی کۆمەڵگەیە وەک گشتێک بەسەر ئەو تاکانەدا کە پێکی دەھێنن. پاشان ئایا تاکەکان چۆن فێری ئەو پێودانگانە دەبن، وەریدەگرن و دەیبەنەوە ناوەوە؟ بە گوزەراندن و مناڵ گەورەکردن.. تادوایی. لێرەدا ئێمە دوورین لە کایەی دەسەڵاتەوە، بەم مانایەش خۆی، دەسەڵاتی «باوکێک» بەسەر کوڕەکانیدا لە کۆمەڵگە سەرەتاییەکاندا، یاخود دەسەڵاتی پیاوێک بەسەر ھاوسەرەکەی یان ھاوسەرەکانیدا ھیچ پەیوەندی بە دەسەڵاتی سەرکردەیەکەوە نییە بەسەر ئەو خەڵکەدا کە ملکەچین و دەیپەرستن، پێویستە کایەکان تێکەڵ نەکەین.

پ: دابەشکردنێک ھەیە بۆ کایە لەنێوان شار و لادێدا، کە بە ڕای “ھێنری لوفابێر” دابەشکردنێکی حەتمییە. تۆش لە کتێبی «کرۆنیکای ھیندییەکانی گایاکیدا» و بە تایبەتی لە بەشێکی کتێبی «کۆمەڵگە دژی دەوڵەت»دا بە ناوونیشانی «کەوان و سەبەتە» زۆر تیشک دەخەیتە سەر بەرجەستەکردنی دابەشکردنێکی دیکە لەنێوان کایەی نێرینە و کایەی ئافرەتیانە. ئایا ئەو دابەشکردنە بۆ چییە؟ 

کلاستر: ئاساییە کە لەو حاڵەتەدا دابەشکردنێکی لەو جۆرە ھەبێت. با ئەوەمان لە یاد نەچێت کە مەسەلەکە پەیوەندی بە ڕاوکەرە کۆچەرییەکانەوە ھەیە. دیارە ئاساییە کە دوو بواری تەواو لێک جیاوازمان ھەبێت، مادامەکی ڕاو کاری پیاوە، پرۆسەیەکە کە لە دارستاندا ڕوودەدات و دەکرێت، واتە لە بواری دارستاندا. ئەگەر ھەمووانیش لە دارستاندا دەژین، ئەوا جیاوازییەک ھەیە لەنێوان دارستان وەک ئاوایی، لە کوێدا نیشتەجێ دەبین و دەنوین و دەخۆین … تادوایی، واتە ئەو بوارەی کە بۆ ھەمووان ڕەخساوە (پیاوان، ئافرەتان، مناڵان و بەتەمەنەکان..) و نێوانی دارستان وەک بواری ئەو چالاکییانەی کە پیاو وەک ڕاوکەر زۆربەی زۆری کاتەکانی خۆی تێدا دەباتە سەر. سەرباری ئەوەش دەبینین کە بەپێی پێکھاتەی دیموگرافییانەی گایاکی (چونکی ژمارەی ژنان لە پیاوان زیاترە)، ھەر بۆیە ئاوایی زیاتر مۆرکێکی ئافرەتییانەی ھەیە تا پیاوانە، چونکە پیاوان ھەموویان دەچن بۆ ڕاو لەبەرامبەر مانەوەی ئافرەتاندا لە ئاواییەکەدا. ئالێرەوەیە کە دەتوانین بەبێ ئەوەی زیادەڕەوی لە قووڵبوونەوەی ئەو ناکۆکییەدا بکەین، دوو بوار لەیەک جیابکەینەوە: دارستان کە بواری ڕاو و نێچیرە، واتە بواری پیاوانە وەک ڕاوکەر، ھەروەھا ئاواییش کە بوارێکی ئافرەتانەیە لەگەڵ مناڵان و چێشتخانە و ژیانی خێزانی و … تادوایی. ئەمەش ناکاتە ئەوەی کە بڵێین ھەندێک دەسەڵاتیان بەسەر ھەندێکی دیکەدا ھەیە. 

شارەکان تەمەنیان ھێندەی تەمەنی دەوڵەتەکانە، لە کوێشدا شارێک و پراکتیزەکردنی پەیوەندییەکانی دەسەڵات ھەبوو، ئیدی جیاکاری لەنێوان شار و گونددا سەر ھەڵدەدات

پ: لە ڕاستیدا بواری دابەشکراوی نێوان لادێ و شار، بوارێکی ھیرارکییانەی دەسەڵاتئامێزە. ئایا لەو حاڵەتەی کە ئێمە باسی دەکەین پەیوەندییەکی ھیرارکییانەی ھاوشێوە نییە لەنێوان ھەردوو بواری نێرینە و ئافرەتییانەدا؟

کلاستر: نا، بە ھیچ شێوەیەک، تەنانەت ئەگەر حاڵەتی دیکەشمان وەرگرت. ئێمە لێرەدا لەبەردەم حاڵەتێکی تایبەتداین، ئەوان راوکەری کۆچەریین، بوونی کۆمەڵگەی ڕاوکەرە کۆچەرییەکانیش شتێکی دانسقەیە (ڕاستتر بڵێم جاران زۆر دانسقە و کەموێنە بووە)، تەنانەت گەر بەربڵاوترین حاڵەتمان لە بەرچاو گرت کە بریتییە لە حاڵەتی کۆمەڵگە سەرەتاییەکانی چێنەرە دامەزراو و جێگیرەکان (کە ئەوەیان حاڵەتی زۆرینەی ھەرە زۆری ھیندییەکانی ئەمریکای باشوورە، دیارە من لێرەدا باس لە دانیشتوانی «ئالاند» ناکەم بەڵکو مەبەستم لە ھیندییەکانی دارستانەکانە، ئەو بەربەرییە ڕووتوقووتانەی لە دارستان و جەنگەڵەکانی ئەمازۆندا بە پەڕ خۆیان پۆشیوە.. ئەوان تاڕادەیەک ھەموویان چێنەری جێگیر و دامەزراون، تەنانەت لەو کاتانەشدا کە ھەندێک چالاکی ڕاویان لە وشکانی یان ڕووبارەکاندا ھەبێت، وە یا چالاکی کۆکردنەوەی ڕوەک، ھەر چێنەری جێگیر و دامەزراون)، ئەوا ھیچ جیاوازییەک نییە لەنێوان لادێ وەک وێنەیەکی سەرەتایی بۆ شار و نێوانی گوند. دیارە ئەمەیان پەیوەندی بە بابەتەکەمانەوە نییە. جیاکاری نێوان گوند و شار تەنھا لە حاڵەتی بوونی شارێکدا بەرجەستە دەبێت کە خەڵکی غەیرە گوندنشینی تێدا بژی، چونکە لادێیی خۆی دەکاتە ھاوشێوەی لادێ، لە کاتێکدا دانیشتوانی شار بۆرژوان، واتە ئەوانەن کە لە بورجەکاندا دەژین و سەرکردەکان کۆنترۆڵیان کردوون، وەکچۆن سەرەتا سەرکردەکان لە شاردا دەژین. جیاکاری نێوان شار و گوند تەنھا لەگەڵ دەرکەوتن و سەرھەڵدانی دەوڵەتدا دەردەکەوێت، چونکە دەوڵەت، یان وێنەی دیسپۆتیست ئەو کاتە دەردەکەوێت کە سەنتەرێک ھەبێت خاوەن قەڵا و پەرستگا و عەمارگەی تایبەت بە خۆی بێت.. ئالێرەشدا زۆر بە زەقی جیاوازی نێوان سەنتەر و تەواوی بوارەکەی دی دەردەکەوێت، ئیدی شار دەبێتە سەنتەر، ھەمو ئەوەی دیش کە دەمێنێتەوە دەبێتە گوند. دیارە ئەم جیاوازییە لە کۆمەڵگەی سەرەتاییدا بوونی نییە، تەنانەت لەگەڵ بوونی گروپی سەرەتایی قەبارە گەورەشدا، چونکە قەبارە ھیچ شتێک لە مەسەلەکە ناگۆڕێت، گەر مەبەست لە باندێک ڕاوکەری گایاکی بێت کە لە ٣٠ کەس پێکھاتووە یان گوندێکی گارانی کە ١٥٠٠ کەس نیشتەجێیەتی. کەواتە بەبێ بوونی دەوڵەت بە ھیچ شێوەیەک جیاکاری لەنێوان شار و گونددا نییە، واتە لە حاڵەتی بوونی سەرکردەیەکدا کە شوێنی نیشتەجێبوون و پایتەخت و عەمارگە و پەرستگا و… تادوایی، ھەبێت. کەواتە ئەوە دەوڵەتەکانن کە شارەکان دەخوڵقێنن، شارەکان تەمەنیان ھێندەی تەمەنی دەوڵەتەکانە، لە کوێشدا شارێک و پراکتیزەکردنی پەیوەندییەکانی دەسەڵات ھەبوو، ئیدی جیاکاری لەنێوان شار و گونددا سەر ھەڵدەدات. ئەمەش بە پلەی یەکەم دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە شارنشینان، ئەوانەی کە لە دەوری فەرمانڕەوان، دەبێت بخۆن و بژین، کە ئەمەش وا دەکات ئەوانەی لەدەرەوی شار دەژین، واتە گوندنشینەکان کار بۆ سوود و قازانجی ئەوان بکەن. ئا لێرەوەیە کە دەکرێت بڵێین وێنەی گوندنشین لەناو دەزگای دەوڵەتیدا نەبێت دەرناکەوێت. گوندنشین ئەو کەسەیە کە لەگوند دەژی و بە شێوەیەکی ڕێژەیی کار لە قازانجی ئەو فەرمانڕەوایانە دەکات کە لە شار دەژین، واتە سەرانە دەدات لە فۆرمی خزمەتی تایبەتی وەک سوخرەکێشی یان پێشکەشکردن و دانی بەروبومی کێڵگەکانی… بەڵام ئایا سەرانە کەڵکی چییە؟ کەڵکی سەرانەدان بە پلەی یەکەم بۆ دەرخستن و بەرجەستەکردنی دەسەڵاتە، ئاماژەی دەسەڵاتە! جگە لە سەرانەدانیش، ھیچ ئامرازێکی دیکە نییە بۆ دەرخستنی واقیعی دەسەڵات. داخۆ ئەو کەسەی کە دەڵێت من سەرۆکم و دەسەڵاتدارم، چۆن دەسەڵاتدارێتییەکەی دەسەلمێنێت؟ تەنھا بەوە دەبێت کە داوای شتێک بکات، ئەو شتەش پێی دەوترێت سەرانە (دیارە دەکرێت بە مانای خەراج و باج و بەرتیلیش بێت – و.ک-). کەواتە سەرانەدان سیمبولی دەسەڵاتە، لە ھەمان کاتیشدا ئامرازی درێژەپێدانیەتی، تاقە ڕێگەی گەرەنتییە بۆ بەردەوامی بازنەی دەسەڵات و ھەموو ئەوانەی لە چواردەوری سەرۆکن، واتە بۆ بەردەوامبوونی بیرۆکراتی. چونکە بیرۆکراتی تەنھا ئەو کاتە لەدایک دەبێت کە سەرۆکێک ھەیە، ئەو سەرۆکە یاخود دیسپۆتە ھەر زو ئەو پاسەوان و جەنگاوەرانە لە چواردەوری خۆی خڕ و کۆدەکاتەوە کە گەرەنتین بۆ دەسەڵاتەکەی… ئەوانەش دەتوانن زۆر بە زوویی بگۆڕێن و ببنە فەرمانبەری پسپۆڕ لە کۆکردنەوەی سەرانە و باج و خەراج و حیسابکردنیدا، ئەوانە دەبنە ژمێریار، کاھین.. تادوایی. بە مانایەکی دی، دەمودەست و شانبەشانی ھەڵتۆقین و دروستبوونی سەرۆک، دەستەدەستە سەرباز و فەرمانبەر و نووسەر و کاھین دەردەکەون. تەنھا ئەوەندەش بەسە کە بواری پیادەکردنی دەسەڵات کەمێک بەرفراوان بێت تا ھەموو ئەوانەی لەدەوروبەری سەرۆکن، ھەر لە کاھین و سەرباز، نووسەر و فەرمانبەر و چاودێر و… تادواییەوە بیگرە، ژینێکی ئەریستۆکراتی و شاھانە بژین. بێگومان ھیچ کام لەوانە کار ناکەن، چونکە ئەوان سەرقاڵی شتێکی دیکەن، نە بە ئەنگێزەی تەمەڵیی یان ئارەزوو وەک لای «مامۆستا»کەی ھیگڵ ھەیە، بەڵکو بەھۆی سەرقاڵبوونیان بە کارەکانیانەوە وەک کاھین و ژەنراڵ و فەرمانبەران و .. تادوایی،. ئەوان ناتوانن خزمەتی خاک بکەن و مەڕوماڵات بەخێوبکەن،  ھەر بۆیە دەبێت ئەوانی دی لە پێناوی ئەماندا کار بکەن.  

پ: لەکۆمەڵگەی سەرەتاییدا ئەفسونگەران «شامانەکان» ھەن، دەکرێت چۆن باس لە پلەوپایەیان بکەین؟

کلاستر: لێرەدا کەمێک دەگەرێینەوە بۆ ئەوەی کە پێشتر باسمان لێوەکرد، واتە ئەو تەلیسمە ئاڵۆزەی کە گەمارۆی زاراوەی دەسەڵاتی داوە. 

پ: بەڵێ، پێم وایە مەبەست لە ھەندێک پرسیارمان ناسینی ئەو چەشنە ئاڵۆزییەیە کە تایبەتە بەوانەی کە ناچاریی و زۆرەملێیی گەمارۆیداون، ئەوانەی لەلایەکەوە پرۆسەی یەکخستنی کۆمەڵایەتی دەستەبەر دەکەن، لەلایەکی دیکەشەوە گەرەنتین بۆ بوونی دەسەڵاتی سیاسی. وابزانم تۆ زۆر بە ڕوونی ئەم دوو شتەت لە یەک جیاکردەوە، بەڵام ئەو خاڵەی یەکەمیان زۆر ڕوون نەبوو، ئەم خاڵەش لە ھەموو ئەو پرسیارانەی دی زیاتر شۆکی کردین کە ئاڕاستەمان کردیت. 

کلاستر: جارێ تۆ باسی ناچاریی دەکەیت، لەکۆمەڵگە سەرەتاییەکاندا شتێک نیە بە ناوی ناچارییەوە. 

پ: نموونەمان بۆ ئەو ناچارییە پێویستی بەخشینە، واتە پێویستی ئەوەی کە بدەیت و وەربگریت.

کلاستر: مەبەستت ئاڵوگۆڕ و ئاڵوگۆڕکارییە! بێگومان ناکرێت نکوڵی لە پێویستیبوونی ئاڵوگۆڕ، ئاڵوگۆڕی خێر و خزمەتگوزارییەکان بکەیت، بۆ نموونە ئاڵوگۆڕی ئافرەت لە پێناو ڕێزگرتنی بنەماکانی ھاوسەرگیری، بەر لەویش  تابووکردنی سێکس لەگەڵ مەحرەمەکان بەڵام ئاڵوگۆڕیی ئەو خێرانەی کە دیارن و ڕۆژانە دەکرێن لە بنەڕەتدا پەیوەندی بە خۆراکەوە ھەیە و جگە لە خواردن و خۆراک شتێکی دیکە نابینین بۆ ئاڵوگۆڕی پێ کردن بشێت. بەڵام ئایا ئەو ئاڵوگۆڕە لەنێوان کێ و کێدا دەکرێت؟  کێن ئەوانەی ئەو تۆڕی گوێزانەوەی خێرە دەیانگرێتەوە؟ لە بنەڕەتدا ئەوانە خزمەکانن، واتە خزمایەتییە، ئەڵبەتە بە تەنھا خزمایەتی لەسەر بنەمای خوێن ناگرێتەوە، بەڵکو زاواکان و ھاوپەیمانەکانیش. ئەوە ئەرکێکە، بەڵام ئەرکێکە ھاوشێوەی ئەوەی کە ئێمە بە ئەرکی دەزانین دیارییەک ببەخشینە برازایەکمان، یاخود چەپکێ گوڵ ببەخشینە نەنکمان. سەرباری ئەوەش،  ئەوە ئەو تۆڕەیە دەستنیشانی ئەو شتانە دەکات کە ئێمە بە گەرەنتیی کۆمەڵایەتی ناوی دەبەین، داخۆ لەکۆمەڵگەی سەرەتاییدا تاکەکەس بە پلەی یەکەم پشت بەکێ ببەستێت؟ بێگومان بە خزمەکانن. لە خواردن پێدانیش زیاتر، ھیچ ئامرازێکی دیکە نییە وامان لێ بکات پێشبینییەکانی یارمەتیمان بۆ خزم و ھاوپەیمانەکانمان لە کاتی پێویستدا نیشان بدەین. کەواتە ئەوە سووڕێکی بەردەوامی بەخشینی دیاری خنجیلانەیە و کارێکی زێدە ئاڵۆز نییە. کاتێک مرۆڤ خواردن ئامادە دەکات، جا گۆشت بێت یان ھەر شتێکی دی، ئەوا خێرا بە یەکێک لە کوڕەکانی دەڵێت کە بەشێکی زۆر کەمی خواردنەکە، بەشێکی رەمزی کە ھێندەی ژەمێک نابێت،  ببات بۆ فڵانە کەس یان یەکێک لە خزم و ھاوپەیمانەکانی. تۆ بڵێی بۆ  وابکەین؟ چونکە دەزانین ئەوانیش ھەمان شت دەکەن، ھەروەھا دەکرێت لە کاتی دەرد و موسیبەتی کوشندەدا پشتیان پێ ببەستین. ئەوە جۆرێکە لە گەرەنتی، گەرەنتیی کۆمەڵایەتی. پەیوەندی بە گەرەنتییەکی کۆمەڵایەتییەوە ھەیە کە بە ھیچ شێوەیەک پەیوەندی بە دەوڵەتەوە نییە، بەڵکو بۆ خزمایەتییە. کەسی بەربەری (وەحشی) ھەرگیز شتێک نادات و نابەخشێتە کەسێک کە لەبەرامبەردا چاوەڕوانی شتێکی لێ نەکات، شتی وا لە خەیاڵی ئەودا نییە! ھەر بۆیە دەبینین کە کایەی ئاڵوگۆڕەکان – لە بنەڕەتدا نەک بە تەواوەتی – بەسەر تۆڕەکانی ھاوپەیمانێتی و خزمایەتیدا داخراون. دیارە بێگومان دەشێت چەشنی دیکە لە ئاڵوگۆڕ ھەبێت کە فەرمانی جیاوازتریان ھەبێت و سرووتئامێزتر بن، وەک ئەوەی کە بۆ نموونە تایبەتە بە پەیوەندییەکانی نێوان خێڵێک و خێڵێکی دیکە، ئالێرەشدا بە مانایەک لە ماناکان دەکەوینە ناو سیستمی «پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانەوە»، ئەگەرچی ئاڵوگۆڕەکان لەنێوان خزمەکان و ھاوپەیمانەکانی ناو ھەمان خێڵدا دەبێت. کەمێک پێس ئێستا باسی جادووگەرت کرد. بێگومان دەشێت جادووگەر لە ھەموو کەس زیاتر دەسەڵات بەدەست بھێنێت. بەڵام داخۆ دەسەڵاتەکەی چی بێت؟ دیارە دەسەڵاتەکەی سروشتێکی سیاسی نییە، مەبەستم لەوەیە کە پلەوپایەی جادووگەر لە کۆمەڵگەدا وای لێ ناکات بڵێت: «من سەرۆکم و دەبێت ئێوەش ملکەچ و گوێرایەڵم بن»، ئەمە مەحاڵە. دەشێت جادووگەرگەلێک ھەبن بەناوبانگ کە بەپێی گروپەکان و توانا جادووگەرییەکانیان بەھێز یان لاواز بن، تەنانەت جادووگەری زۆر بەناوبانگ ھەن کە ناو و ناوبانگیان بۆ ڕووبەر و مەودای زۆر دوور بڵاوبۆتەوە، بە شێوەیەک کە گەیشتۆتە گروپگەلێک کە لە بنەڕەتدا ھەر نایناسن. جادووگەر وەک پزیشکێک، واتە وەک سەروەری نەخۆشییەکان، ھەم سەروەری ژیانە و ھەم مەرگیش. کاتێک جادووگەر نەخۆشێکی چارەسەر کردووە، ئەوا نەخۆشییەکەی لێ دەرھێناوە، واتە نەخۆشییەکەی لە لەشی نەخۆشەکە ھێناوەتە دەرێ، ھەر بۆیە وەک  چاککەرەوەیەک بە سەروەری نەخۆشییەکان زانراوە. بەڵام لە ھەمان کاتدا بە سەروەری مەرگیشیان زانیوە، واتە ئەو کەسەی کە دەستکاری نەخۆشییەکان دەکات. مادامەکی جادووگەر دەتوانێت نەخۆشی لاببات، واتە نەخۆشێک لە دەردی نەخۆشی ڕزگار بکات، ئەڵبەتە دەتوانێت ئەو نەخۆشییە بخاتە لەشی کەسێکی دیکەوە. ئەمەش ئەو شتەیە کە وادەکات پیشەی جادووگەری ھیچ ئارامیی و پشوویەکی تێدا نەبێت، چونکە ئەگەر ھاتوو شتێکی نائاسایی لە کۆمەڵگەدا ڕوویدا (ئەگەر جادووگەر بە بەردەوامی لە چارەسەرەکانی یان ھەر کارێکی دیکەیدا نووشوستی ھێنا)، ئەوا دەبێتە قۆچی قوربانی و ھەمو ئەو شتە نائاساییانەی دەخرێتە ئەستۆ کە لە کۆمەڵگەدا ڕوودەدەن، ئەو دەبێت بەرپرسیارێتی ھەموو ئەو شتانە بگرێتە ئەستۆ کە خەڵکی دەترسێنن و تووشی دڵەڕاوکێیان دەکەن، ھەروەھا بەرپرسیاریشە لەبەر ئەوەی سەروەری ژیانە، ھەروەھا سەروەری مەرگیشە. ھەر بۆیە تۆمەتگەلێکی زۆری دەخرێتە پاڵ و بە ھۆکاری نەفرەتەکان و تووشبوونی مناڵان بە نەخۆشی و پەتاکان و… تادوایی، دادەنرێت. ئەی لە دۆخێکی وادا چی دەکەین؟ لە زۆربەی حاڵەتەکاندا جادووگەرەکە دەکوژرێت! بەڵێ دەکوژرێت. ھەر بۆیە پێشتر وتم کە پیشەی جادووگەری پیشەیەکی خۆش نییە. بەڵام لە ھەموو حاڵەتەکاندا، ھەموو ئەو شکۆ و ڕێزەی کە جادووگەرێک لەناو خێڵدا ھەیەتی ھیچ شانس و ھەلێکی بۆ ناڕەخسێنێت  -جا ئەو شانسە چەندە کەمیش بێت – دەوڵەت دابمەزرێنێت و بڵێت: «من فەرمانڕەوام»، ئەو تەنانەت ھەر بیریشی لێناکاتەوە. 

پ: ئایا شکۆی جادووگەر جێی گومان نییە؟ چونکە ئەو  کەسێکی پیرۆز و موقەدەس نییە، وەک لەو دوو حیکایەتەشدا کە لەبارەی جادووگەرانەوە باست کردن، بینیمان کە چۆن دەبنە گاڵتەجاڕ. 

کلاستر: جادووگەران ھەرگیز لە بواری موقەدەسدا نەبوون. دیدی جادووگەر بۆ ھیندییەکان تەواو جیاوازە لە دیدی پاپای کەنیسە بۆ ھیندییەکانی ئالاند یاخود ھیندییەکانی ئینکا یان بۆ مەسیحییەک لای ئێمە. دەکرێت بە کورتی بڵێین دەشێت ئەو کاتەی کە نەخۆش دەکەوین پشت بە جادووگەر ببەستین، بەڵام ئەوەش بزانین کە دەبێت کەمێک بسڵەمینەوە چونکە ئەو چەندەھا دەسەڵاتی ھەیە. ناڵێم دەسەڵاتی ھەیە، بەڵکو چەندەھا دەسەڵاتی ھەیە و ئەمەش تەواو جیاوازە، چونکە ئەو کۆمەک لە ڕۆحەکان وەردەگرێت (چۆن و بۆچی ڕۆحەکان یارمەتی دەدەن؟ چونکە ئەو فێری ئەوە بووە، مرۆڤیش بۆ ئەوەی ببێتە جادووگەر، ڕێگەیەکی دورودرێژی لە بەردەمدایە. جادووگەری ساڵانێک کاری دەوێت کە دەشێت پێی بڵێین کاری توێژینەوە)، ئەو چەندەھا دەسەڵاتی ھەیە، بەڵام ھەرگیز ئەوە دەسەڵاتی پێنابەخشێت، ئەو خۆی دەسەڵاتی ناوێت! چیش لە دەسەڵات بکات؟ پاشان خەڵکی گاڵتەی پێدەکەن! بە رای من نابێت لە شکۆ و ھەیبەتی جادوگەردا بەدوای دەسەڵاتدا بگەڕێین، چونکە دەسەڵات لەو لایەنەوە نییە.

پ: جادووگەر سرووشبەخشە، ئایا ھیچ پەیوەندییەک لەنێوان جادووگەر و پێغەمبەردا ھەیە؟ 

کلاستەر: ھەرگیز، مەسەلەکە تەواو جیاوازە. جادووگەرەکان بە دیاریکراوی بریتین لەو پزیشکانەی کە تیمار و چارەسەری خەڵک دەکەن و لە ھەمان کاتیشدا دوژمنان دەکوژن. جادووگەر ئەگەر داوای لێ بکرێت، ئەوا ڕۆڵەکانی ھۆزەکەی و ھۆزە ھاوپەیمانەکانی چاک دەکاتەوە و دوژمنەکانیش دەکوژێت، بەم مانایەش جادووگەر ئامرازێکە بە دەست ھۆزەوە. ئەی چۆن دەیانکوژێت؟ ئەو وەک جادووگەرێک دەیانکوژێت: ھەموو سوپاکەی کە لە ڕۆحی خراپ و شەڕانگێز پێکھاتوون، بانگیان دەکات و بۆ کوشتنی دوژمنەکانی کۆیان دەکاتەوە. بۆ نموونە گەر کوڕێک یان کەسێکی بەتەمەن لە ھۆزێکدا نەخۆش کەوت و جادووگەر نەیتوانی چاکی بکاتەوە، ئەوا کوڕانی ئەو ھۆزە دەڵێن: «جادووگەری فڵانە ھۆز کوشتی»، گرنگی و پێویستی تۆڵە و پەلاماری ھۆزی بکوژییش ھەر لێرەوە دێت. ئەوە سروشتی جادووگەرە، وەک پزیشکێک لە قازانجی ھۆزەکەی و ئامێرێکی جەنگیش لە دژی دوژمنەکانی کار دەکات. بەڵام پێغەمبەر ھەرگیز نابێتە پزیشک، ھەرگیز تیماری کەس ناکات. بۆ ڕوونکردنەوەی ئەمەش نموونەیەک لە ئەمریکای باشوورەوە دەھێنینەوە. خێڵەکانی توپی-گوارانی پێغەمبەریان ھەبووە، بەڵام ھەموو ھەواڵدەرەکان زۆر بە ئاشکرا جیاکاری دەکەن لەنێوان جادووگەران وەک فاڵچی و وەک پزیشک لەلایەک، ھەروەھا نێوانی پێغەمبەران لەلایەکی دیکەوە. پێغەمبەران قسەیان کردووە و لە گەشتی نێوان ھۆز و گوندەکاندا وتاریانداوە وەکچۆن ناوی تایبەت بە خۆشیان ھەبووە و پێیان وتراوە «کارای»، لە کاتێکدا جادووگەران بە «پاژی» بانگکراون. جیاوازییەکەش لێرەدا زۆر ئاشکرایە، تەنانەت دەتوانم لەوە زیاتر بڕۆم و بڵێم ھیچ پێغەمبەرێک نەبووە کە پێشتر جادووگەر بووبێت، لە ڕاستیشدا وێنەی پێغەمبەر تەواو جیاوازە لە وێنەی جادووگەر. 

پ: لە پەراوێزی یەکێک لە وتارەکانتدا بە ناونیشانی «یاداشتەکانی گێرینیمۆ»، وەک جادووگەری جەنگ وەسفی گێرینیمۆت کردووە. مەبەستت چی بووە لەوە؟ 

کلاستر: ئەڵبەتە نازانم. ئەوە ھیچ بایەخێکی ئەوتۆی نییە، چونکە گێرینیمۆ سەرکردەیەکی جەنگی بووە. دەشێت ھەندێک توانای جادووگەرییانە و ھەندێک زانیاری دەربارەی سروودە تایبەتییەکان ھەبووبێت، بەڵام لە بنەڕەتدا سەرکردەیەکی جەنگی بووە.

کۆمەڵگەی سەرەتایی ناتوانێت بەبێ بوونی جەنگێکی بەردەوام ئیش بکات. مەبەستم لەوەیە کە ھەمیشە ھۆز لە ئاسۆکانیدا دوژمنێکی ھەیە

پ: با بێینەوە سەر مەسەلەی جەنگ: ئایا شوێنگەی جەنگ لە کۆمەڵگە سەرەتاییەکاندا چییە؟ کە ئەمەش بۆ خۆی دەمانباتەوە سەر مەسەلەی ئەوەی کە ئایا پێویستە قسە لەسەر کۆمەڵگەی گۆشەگیر یاخود کۆمەڵێک کۆمەڵگە و پەیوەندییەکانی نێوانیان بکەین. ئایا جەنگ دیاردەیەکی ئاوارتەیە یان بەشێکە لە ژیانی ڕۆژانەی ھۆز؟ ئەگەر باسیشمان لە ڕۆڵی سەرکردە لە سەردەمی جەنگدا کرد، ئایا چ مانایەکی دەبێت؟ ئایا مەسەلەکە پەیوەندی بە دیاردەیەکی ئاوارتەوە ھەیە یان ئەوە شتێکە کە ڕەوتی ژیانی کۆمەڵایەتی دەیخوازێت؟

کلاستر: بە دڵنیاییەوە کە جەنگ لە خودی ھەبوونی کۆمەڵگە سەرەتاییەکاندا ھەیە، چونکە کۆمەڵگەی سەرەتایی ناتوانێت بەبێ بوونی جەنگێکی بەردەوام ئیش بکات. دیارە ئەمە بە مانای ئەوە نایەت کە بەربەرییەکان شەو و ڕۆژ و ھەموو کات و ساتێک خەریکی شەڕوشۆڕن. کاتێک دەڵێم جەنگ بەردەوامە، مەبەستم لەوەیە کە ھەمیشە ھۆز لە ئاسۆکانیدا دوژمنێکی ھەیە، واتە شیمانەی ئەوەی کە دووچاری ھێرش بین شتێکە بە بەردەوامی ئەگەرێکە و لەگۆڕێیە. ئەگەرچی دەستدرێژییەکان زۆر بەکەمی نەبێت ڕوونادەن، بەڵام دوژمنایەتی نێوان ھۆزەکان بەردەوامە، جەنگ بەردەوامە بەو مانایەی کە دۆخی جەنگ بەردەوامە. بۆچی؟ دیسان لێردا دەگەڕێینەوە سەر ئەو خاڵەی پێشتر سەبارەت بە قەبارەی کۆمەڵگەکان باسمان کرد. ئەو مەرجانە چیین کە بە خاڵی ناسەرەوەی سەرەتاییبوونی کۆمەڵگەیەک دادەنرێن؟ یەکێک لەو مەرجە جەوھەریانە بریتییە لە بچوکی قەبارەی کۆمەڵگە یان ھۆز، چونکە – لانیکەم تا ئەوەندەی من بزانم – ناکرێت کۆمەڵگەیەک ھەبێت قەبارە گەورە بێت و لە ھەمان کاتیشدا سەرەتایی بێت. بۆ ئەوەی کۆمەڵگەیەک سەرەتایی بێت، دەبێت بچوک بێت و نەیەوێت گەورە بێت. بۆئەوەی ئەم خواستەشی بەدی بێت، پەنا دەباتە بەر تەکنیکێکی گەردوونیانە کە زۆربەی کۆمەڵگە سەرەتاییەکان پەنای بۆ دەبەن، ئەویش تەکنیکی پارچەپارچەبوون و دابەشبوونە و لە کۆمەڵگە ھیندی و ئەمریکییەکاندا دەیبینین. دیارە جەنگیش لە گرنگی ئەمە کەم ناکاتەوە، بەڵام گۆڕان لە دۆخی بەردەوامیی جەنگەوە لە کۆمەڵگە سەرەتاییەکاندا بۆ جەنگی ڕاستەقینە لەسەر زەمینەی واقیع لە کاتی جیاجیادا، ئەوەیان کارێکە بەپێی ڕادەی توندیی جەنگەکە دەکرێت. ئەگەر کۆمەڵگە سەرەتاییەکان ھەموویان جەنگاوەر بوبن یان کەمتازۆر وا بووبن، ئەمە مانای ئەوە ناگەیەنەێت کە ھەموویان خاوەنی ھەمان توندیی بوون. چونکە کۆمەڵگە ھەبووە زۆر جەنگاوەر بووە و ھەشبووە کەمتر دلێر و توند، بەڵام دواجار بەلای ھەمووانەوە و لە ھەموو حاڵەتەکاندا جەنگ بەشێک بووە لە ڕەوتی ژیانیان. داخۆ جەنگ چی بەرھەم دێنێت؟ جەنگ بەرھەمھێنەری پاراستنێکی بەردەوامی جیاوازیی نێوان ھۆزەکانە. چونکە لە سایەی بوونی دوژمنەکاندا بێگومان پەیوەندییەکانمان بەرامبەریان دوژمنکارانە دەبێت، واتە پەیوەندی لەسەر بنەمای جودایی و جیاوازیی. ئەم پەیوەندی جیابوونەوانەش شانبەشانی دوژمنایەتی کە لە جەنگی کردەگیانەدا دەگاتە لوتکە و ترۆپکی خۆی، لەگەڵ ئەنجامەکانی جەنگدا ڕۆڵی پاراستنی جیاکاریی و جیاوازیی نێوان ھۆزەکان دەبینێت، واتە ڕۆڵی دابەشبوون. بەڵام ئەنجامی گەورەی جەنگ لە خوڵقاندنی بەردەوامی فرەیی دایە، کە بەوەش ناھێڵێت ئەگەری ھیچ حاڵەتێکی پێچەوانە بێتە ئاراوە. مادامەکی ھۆزەکان ناتوانن بەھۆی جەنگەوە نەبێت لە دۆخی جیابوونەوەدا بن، واتە دۆخی ساردیی یان دوژمنایەتییەکی ئاڵوگۆڕکارانە، مادامەکی ھەمو ھۆزێکیش دەیەوێت بەوە پشتبەستنی خۆی بە توانای خۆی بپارێزێت، ئەوا دەوڵەتیش لەدایک نابێت. کەواتە جەنگ لە کۆمەڵگە سەرەتاییەکاندا بە پلەی یەکەم ڕێگیریکردنە لە تاقە ھێزێک کە بێتەدی و لەدایک بێت، ئەو تاقە ھێزەش تەنھا با مانای یەکگرتن واتە دەوڵەت دێت.

تێبینی: لەبنەڕەتدا ئەم دیالۆگە – دیارە لەبەر درێژییەکەی – بە سێ بەش لەماڵپەڕی «الاوان» بڵاوکراوەتەوە، بەڵام من بڕیارمدا بیکەم بە ٢ بەش، بەو ھیوایەی کە دوا بەشی لەئایندەیەکی نزیکدا بڵاوببێتەوە. 

The post کۆمەڵگەی بێ دەوڵەت؛ کۆمەڵگەی دژە دەوڵەت appeared first on ژنەفتن.

• لە جیۆپۆلەتیکی سەدەی بیست و یەکدا دوو کەڵکەڵەی تەواو دژ بەیەک دەستنیشان دەکەیت.

گۆدۆلیێ:” جیهانگیری بزاوتێکە دووسەر و دووفاق. لە سەرێکەوە ملکەچبوونی هەموو چەشنە ئابوورییەکانە بۆ لۆژیکی بازاڕ، لە سەرەکەی تریشەوە بزووتنەوەیەکە ئامانجی ڕەتکردنەوەی خۆرئاوا و هەژموون و ئاماژەکانییەتی بەسەر جیهاندا. لەسەر ئاستی کولتووری، ئەم دابڕانە لە هەژموون و دەسەڵاتی خۆرئاوایی بۆ خۆی جۆرێکە لە گەڕانەوە بۆ شوناسە دێرینەکان و سەقامگیرکردنیان، کە بە زۆری واتای گەڕانەوە بۆ ئەو نەریت و ترادسیۆنانەی لە بیرکراون، لێ سەرلەنوێ بەرهەم دەهێنرێنەوە. واتە ئێمە لەگەڵ ڕابردوودا ئایندە دروست دەکەین.

• کەواتە لە جیاتی ئاوێتەبوون و هەماهەنگیی کولتووریی، تۆ جۆرێک لە بەهێزکردن و توندوتۆڵکردنەوەی جیاوازییەکان دەبینیت. 

گۆدۆلیێ: هەموومان پانتۆڵی کاوبۆ لە پێ دەکەین، هەر هەموویشمان بۆ ئەوەی خۆمان لە سەرما بپارێزین، جلی ئەستوور لە بەر دەکەین کە لە ڕاستیدا داهێنانێکی چینییە، لێ ئەمە قوڵایی ڕاستەقینەی شوناسەکان نییە. ئەوەتا لە چیندا گەڕانەوە بۆ کۆنفۆشیۆسیزمێکی نوێ دەبینیت. دەبینیت خەڵکی خوێندنگەی کۆنفۆشیۆسی دەکەنەوە و شێوازی خوێندنی خۆرئاوایی ڕەت دەکەنەوە، چونکە پێیان وایە شێوازێکە بڕێکی زۆر ماتماتیک بەسەر خوێندکاردا دەسەپێنێت، بەڵام چارەکی ئەوە دانایی پێنابەخشێت، بەو مانایەی کە مرۆڤ چۆن بتوانێت جڵەوی ژیانی خۆی بکات و بەڕێوەی ببات.

دەبێت جارێکی تر بە کتێب و میتۆدی خوێندنگەکانماندا بچینەوە و سەرلەنوێ بیانخەینەوە سەر نەخشەی مێژووی جیهانی.

گەر ویستمان لەم جیهانە هاوچەرخەی ئێستامان تێبگەین، دەبێت ڕەگەزە سەرەکی و پێکهێنەرەکانی مێژووی ئەو میللەتانەیش بناسین کە هێشتا هەر کاران و ئەکتڤن. دەبێت جارێکی تر بە کتێب و میتۆدی خوێندنگەکانماندا بچینەوە و سەرلەنوێ بیانخەینەوە سەر نەخشەی مێژووی جیهانی. دەبێت گەنجەکانمان لەوە تێبگەن کە ئەمە ئەو جیهانەیە کە تێیدا دەژین نەوەک تەنها ئەوەی کە لە فەرەنسا دەیخوێنن، چونکە ئەو کتێبانە بە تەنها باسی فەرەنسا دەکەن نەوەک دەوڵەتە دراوسێکانیان.

• تۆ دەڵێیت دامەزراندنی هەر کۆمەڵگەیەک لە بنەڕەتدا دامەزراندنێکی سیاسی- ئایینییانەیە!

گۆدۆلیێ:  با زۆر دوور نەڕۆین و نموونەی خێڵی ‘بارویا’ت بۆ بهێنمەوە کە چەندین ساڵ لەگەڵیاندا ژیاوم. ئەوان بە دەیان ساڵ بەر لە گەیشتنی من، وازیان لە ئامراز و ئامێرە بەردینەکانیان هێنابوو، خەنجەری کانزاییان بە کار دەهێنا. من بە تەواوی زانین و زانیاری کتێبە ئەکادیمییەکانی خۆمەوە چوومە ناویانەوە، پێیشم وابوو کە لەناو یەکێک لە نموونەییترین کۆمەڵگە سەرەتاییەکاندام کە تیایدا خزمایەتی-خێڵ بناغە و بنچینەی هەموو شتێکە. پاش ئەوەی کە چەند ساڵێکم لەگەڵدا بەسەربردن و لەناویاندا (وەک کێڵگە و کایەیەکی ئەنترۆپۆلۆژی) ژیام، ئینجا هێشتیان چۆنێتی هەندێک سرووتی ئامادەکردنی مرۆڤ ببینم. ئەوە بوو لە یەک کاتدا هەموو ئەو کوڕانەیان پێکەوە ڕیز دەکرد کە لە یەک تەمەندا بوون، تا لووتیان بسمن و لەبار و سازیان بکەن بۆ ژیان، بە چاوپۆشین لەوەی کە سەر بە چ تیرەیەکن یا خەڵکی کام گوندن. ئەوان بەم کارەیان هیچ جیاوازییەکیان لەنێوان ناوچە و خێڵەکاندا نەدەهێشت، بەڵکو نەوەیەکیان لە شامان و جەنگاوەر دروست دەکرد کە خزمەت بە کۆی کۆمەڵگە دەکەن. دیارە ئەمە مانای ئەوە ناگەیەنێت کە پەیوەندییەکانی خزمایەتیان فەرامۆش کردبێت و چاویان لێ پۆشیبن، بەڵکو تەنها بەهۆی ئەم جۆرە سازکردن و ئامادەکردنەوەی کوڕەکانیانەوە، تێیاندەپەڕاند، جۆرە ئامادەکردن و سازکردنێک کە کۆی خێڵێکی نزیکەی دوو هەزار کەسی تێیدا بەشدار دەبوو. ئەوەبوو کە تێبینییەکانی من بەرفراوانتر بوون و بۆم دەرکەوت کە ئەم حاڵەتە لە هەموو شوێنێک هەیە: وەک چۆن لای خێڵە سەرەتاییەکانیش وایە، لای ئێمەیش دەزگاگەلێک هەن کە خزمایەتی دەخەنە ژێر کۆنترۆڵ و چاودێری بونیادێکی سیاسی-ئایینی گەردوونییەوە کە بەهۆی و لە ڕێگەیەوە کۆمەڵگە دەتوانێت کار لەسەر خۆی بکات و وەک گشتێک (کۆیەک) خۆی بناسێنێت.

• ئەی ئیشوکارە مەیدانییەکانت (لە کێڵگە ئەنترۆپۆلۆژییەکەدا) چۆن بەڕێوەچوون؟

گۆدۆلیێ: سەرەتا یەک مانگی تەواو لە کوخێکدا ژیام کە دەکەوتە سەر ڕێگەیەکی شاخاوی نێوان دوو گوند. چیم دەستبکەوتایە دەمخوارد، لە چرایەکی زەیتی زیاتر، هیچی تریشم پێ نەبوو. مناڵانی لادێکان دەهاتن تا ئەم پیاوە سپیە تەنیایە ببینن و بزانن چییە و چۆنە. پاش ماوەیەک بە مناڵەکانم وت: دەتوانن بە دایک و باوکەکانتان بڵێن کە داخۆ ڕێگەم دەدەن بێم لەگەڵیاندا بژیم و لای ئەوان بمێنمەوە نەوەک ئێرە؟ پاش مانگێک، سێ پیاو هاتن و بردیانم. ئەوە بوو بە یارمەتی و کۆمەکی خێڵەکە، خانوویەکم بۆ خۆم دروست کرد، تا ژن و مناڵەکانیشم بتوانن بێن بۆ لام. کاتێک خەڵکی بارۆیا لێیان پرسیم کە بۆچی هاتووم، ئەو کتێبانەم پیشان دان کە پێم بوون، پاشان پێم وتن: بەشێکی گەورەی توانای پیاوی سپی لە کتێبەکاندایە، من هاتووم تا لەگەڵ ئێوە و پێکەوە کتێبێک بنووسین، کتێبێک کە چیرۆکی ژیانی ئێوە بگێڕێتەوە.

• تۆ هەمیشە جەخت دەکەیتە سەر ئەوەی کە بۆ تێگەیشتن لە ئەوی تر، پێویستە بجوڵێین و سەفەر بکەین، بەمەیش تەواو دژی ئەو بیرۆکە باوەیت – بە تایبەتی ئەوانەی کە زۆر توندڕەوانە پەیوەستی لێکهەڵوەشاندنەوەن – کە ڕای وایە مەحاڵە بتوانین لە هیچ شتێکی کۆمەڵگا و میللەتەکانی تر، تێبگەین.

گۆدۆلیێ: من حەوت ساڵم لەگەڵ خێڵی بارویا بە سەر برد، ڕۆژانە لەگەڵ خێزانەکاندا لە کێڵگەدا بووم. ڕووپێوێکی دیمۆگرافیانەی هەموو گوندەکانم کرد تا بزانم کێ لە نزیک کێوە دەژی. بە هەموو پەیوەندییە خێزانییەکاندا چوومە خوارەوە و لێیانم کۆڵییەوە تا بزانم کێ هاوسەری کێیە، کێ مناڵی کێیە. خۆمم ئامادە دەکرد تا تێیان بگەم، چونکە لە هەموو شتێک تێنەدەگەیشتم، ئەوانیش باسی هەموو شتێکیان بۆ نەدەکردم، بەڵام ئەوە بوو کە لەو کاتەدا باسی هەندێک ئەفسانەی بەناوبانگی خۆیانیان بۆ کردم. وەک دۆخێکی ئاوارتە و زۆر تایبەتییش، ڕێگەیاندام لە سرووتی ئامادەکردن و سازکردنی ژناندا ئامادە بم، سرووتێک کە پیاو بۆی نەبوو تیایدا ئامادەبێت. تۆ کاتێک ئەم هەموو زانیارییە کۆبکەیتەوە، لە زمانەکەیان تێبگەیت و بتوانیت هاوسۆزیان بیت، ئەو کات دەتوانیت شتێک لە کۆمەڵگەکانیشیان تێبگەیت، ئەوەیش بەوەی کە لە ڕاستی و هەقیقەتی خۆیاندا بیانبینیت.

• تۆ دەڵێێت ئیشکردن لە کایە و کێڵگەی مەیدانیدا تاقیگەیەکیشە بۆ ئیشکردن لەسەر خودی خۆیشت.

گۆدۆلیێ: تۆ ناچاریت دەستبەرداری هەموو ئەو هەڵسەنگاندنانە بیت کە پێشتر بۆ دیاردە و کێشەکان، هەتبوون. گەورە و بەتەمەنەکانی دانیشتوانی ‘بارویا’ هەموویان کانیباڵ بوون و گۆشتی مرۆڤیان خواردووە. سەرەتا هیچ کەسێک نەیدەویست ئەو زانیارییەم بداتێ، چونکە دەیانزانی کە ئەوە شتێکی نائاشنا و نامۆیە بە مرۆڤی سپی. بەڵام ئەمە مەسەلەیەکە کە دەبێت باسی بکەم، چونکە بە سەدەها کۆمەڵگەمان هەن کە خواردنی گۆشتی مرۆڤیان تاقیکردۆتەوە، ئەمە جگە لەوەی کە لە ئایینە مەزنەکانیشدا قوربانیدان بە مرۆڤ هەن و زۆریشن. لێگەڕێ با شتێکت پێ بڵێم کە زۆر کەس هەر نایزانن: کاتێک خەڵک لە ساڵی ١٧٨٩دا باستیلیان گرت، هەموو ئەفسەرەکانیان کوشت، پاشان جەستەیانیان کوتەکوتە کردن بۆ پلی بچوک بچوک، دواتر ئەو ژنانەی کە لە شۆڕشەکەدا بەشداربوون، هەروا بە کاڵی، پل پل گۆشتی ئەفسەرەکانیان خوارد.

• سوودی ئەنترۆپۆلۆژیست لەمڕۆدا چییە؟

گۆدۆلیێ: زۆر بۆم گرنگ نییە کە لە جیهانی ئەکادیمیدا قووڵ ببمەوە، تەنها و تەنها دەمەوێت کارەکەم خزمەتێک بە کۆمەڵگە بکات، ئەو کۆمەڵگەیەی کە پارەی تێچووی سەفەرەکانم دەدات. من تا ئێستا دوو جار لە لایەن دوو حکومەتەوە ڕاوێژ و پرسم دەربارەی سەندیکای هۆمۆسێکسواڵەکان، پێکراوە. پرسیارەکەیشیان چی بووبێت باشە، ئایا هاوڕەگەزخوازیی (هۆمۆسێکسواڵتی) ڕاستییەکی مێژوویی و ئەنترۆپۆلۆژیە؟

منیش بەپێی ئەو زانیارییانەی کە ئەو هەموو ساڵە مۆڵم کردبوون، دوو نموونەم لەبەردەستدا بوو و بۆم هێنانەوە. لە ‘تانزانیا’ کاتێک ژنێک بێوەژن دەکەوێت و هیچ مناڵێکیشی نەبێت، ئەوا دەتوانێت لەگەڵ ژنێکی تردا هاوسەرگیری بکات، بەمەیش لە ڕووی شەرعییەوە دەبێتە مێردی ژنەکەی تر. پاشانیش دەتوانێت خۆی دڵخوازێک بۆ ئەو ژنەی دەستنیشان بکات و هەڵبژێرێت، ئەو منداڵانەیشی کە لەو ژنە و دڵخوازەکەی دەکەونەوە، دەبنە مناڵی مێردە مردووەکەی خۆی. ئەمە شتێکی تەواو سەرسوڕهێنەرە، چونکە نیشانمانی دەدات کە خزمایەتی ڕاستیەکی تەواو کۆمەڵایەتییە و هیچی تر، ئەگەرچی ئەم دۆخە هیچ پەیوەندییەکی بە هۆمۆسێکسواڵتیەوە نییە. بەڵام نمونەی دووەمیان جەنگاوەرانی ‘ماسای’ە کە لە تەمەنێکی زۆر درەنگدا هاوسەرگیری دەکەن. ئەوان تاوەکو تەمەنی سی و پێنج ساڵییان دەجەنگن، بە درێژایی هەموو ئەو ماوەیەیش هاوبەشێکیان هەیە کە سێکسی لەگەڵدا دەکەن (سێکسێک بەبێ تێخستن، واتە وەک خۆشەویست بۆ یەکتری دەمێننەوە و تەنها بۆ یەکتری و لە یەکتری دەخشێنن).

لە مێژووی مرۆڤایەتیدا هیچ دەزگایەکم نەدیوە کە لە یەک کاتدا هەم لەسەر بنچینەی خێزان و هەم لەسەر یەککگرتنی دوو هۆمۆسێکسواڵ، هاوڕەگەز بونیات نرابێت،

ئەوە بوو وا وەڵامم دانەوە کە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا هیچ دەزگایەکم نەدیوە کە لە یەک کاتدا هەم لەسەر بنچینەی خێزان و هەم لەسەر یەککگرتنی دوو هۆمۆسێکسواڵ، هاوڕەگەز بونیات نرابێت، ئەمە جگە لەوەی کە لەو کاتەدا تەواو لەژێر کاریگەری دەروونشیکاریدا بووم و من ڕام وا بوو کە بۆ بونیادنانی ئەم دەزگایە، دەبێت پلە و پایەی باوک ڕۆڵێکی کاریگەری هەبێت. هەر بۆیە من پشتگیری ئەو دروشمە بەناوبانگەی خۆپیشاندانەکانی ئەو ساڵانەی دوایی هاوڕەگەزخوازەکانم نەدەکرد کە داوای هاوسەرگیرییان بۆ هەمووان دەکرد بەبێ جیاوازی. لێ پاشتر ڕای خۆمم بە تەواوەتی گۆڕی.

پاشتر ڕاپۆرتێکم پێشکەشکرد و تیایدا تیشکم خستە سەر هەموو ئەو پاشخان و هۆکارە مێژووییانەی بوونەتە مایەی خوڵقاندنی ئەو ئەگەرە: ئەویش بە هەڵسەنگاندنی چەمکی مناڵی هەر لە رۆسۆوە، پاشان تا لابردنی ئاوەڵناوی نەخۆشی بۆ هاوڕەگەزخوازی لەلایەن زانستی پزیشکییەوە. لە ڕاستیدا ئەو داخوازیانەی کە کەمینەکان بۆ هەندێک ماف لە خۆرئاوادا هەیانە و هیچ لە زۆرینە ناستێنێتەوە و زیانیان پێ ناگەیەنێت، بە سەرکەوتن کۆتاییان دێت. بۆ نموونە دۆزینەوە و دەرخستنی جووتڕەگەزبوون (جووت-سێکسواڵتی) بوونی ئەو مەیمونانەی کە زۆر لە ئێمەوە نزیکن: (بۆنۆپۆ)! فرۆید لەسەر چرپاکەی خۆی، زۆر باش لەمە تێگەیشتووە، بەڵام نەیزانیوە کە چۆن رەفتاری لەگەڵ بکات. من هەست دەکەم کە دەبێت بە ئاشکرا ئەوە بە خەڵکی بڵێین کە ئێمەی مرۆڤ، بە سروشتی خۆمان جووت-سێکسواڵین.

The post لە خزمـایەتییەوە بۆ جیۆ-پۆلەتیک appeared first on ژنەفتن.

ژیرار: بیریاری كێبه‌ركێ

ژیرار Rene Girard ساڵی ١٩٢٣ له ‌شاری Avignon له‌ دایكبووه‌ و له‌ خوێندنگه‌ی Chartes  خوێندوویه‌تی، پاشان ئه‌ده‌بی له ‌زانكۆی ئیندیانا له ‌وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا خوێندووه و ساڵی ١٩٥٣ به‌رگری له‌ تێزه‌ی دكتۆراكه‌ی كردووه‌. له‌ ساڵی ١٩٥٧دا له‌ جۆن هۆبكنز خوێندوویه‌تی و یه‌كه‌م كتێبی خۆی له‌ساڵی ١٩٥١دا به ‌ناونیشانی (درۆی ڕۆمانتیكیی و هه‌قیقه‌تی ڕۆمانئاسایانه‌). ساڵی ١٩٥٨ كراوه‌ته‌ مامۆستا له ‌زانكۆی ده‌وڵه‌ت له‌ نیو یۆرك و له‌وێ له‌ كاتی ئاماده‌كردنی كتێبی دوه‌میدا به ‌ناونیشانی (توندوتیژیی و موقه‌ده‌س) سه‌رقاڵی توێژینه‌وه‌ بووه‌ له‌ شكسپیر و ئه‌تنۆلۆژیا. پاشان ساڵی ١٩٧٥ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ زانكۆی جۆن هۆبكنز و له‌ سه‌ره‌تای ١٩٨٠دا له‌ زانكۆی ستانفۆرد توێژینه‌وه‌ ده‌كات، هه‌ر له‌وكاته‌شدا كۆمه‌ڵه‌ی (Jean Pierre Dupuy) وه‌ك سه‌نته‌رێكی فره‌ ئاڕاسته‌ بۆ پسپۆڕیی له‌ توێژینه‌وه‌ تیۆرییه‌كاندا داده‌مه‌زرێنێت. ژیرار خاوه‌نی چه‌ندین كتێبه‌ كه‌ هه‌موویان ده‌رباره‌ی بیری ئه‌نترۆپۆلۆژیی و شیكاری ئه‌ده‌بیین. هه‌ر له‌و ده‌مه‌شه‌وه‌ گه‌شه‌ی به‌ تیۆره‌یه‌كی ڕه‌سه‌ن داوه‌ ده‌رباره‌ی كێبه‌ركێ و رۆڵی له ‌كۆمه‌ڵگه‌ مرۆییه‌كاندا، ئه‌وه‌ش له ‌ڕێی دراوه‌كانی مێژووی ئایینه‌كان و شیكاریی نووسینه‌ ئه‌ده‌بیه‌كان. ساڵی ٢٠١٥ لە ئەمریکا دەمرێت. له‌ کۆتاییەکانی ژیانیدا كۆمه‌ڵێك دیالۆگی بڵاوكرده‌وه‌ له‌ژێر ناونیشانی (بنچینه‌كانی كولتوور)، كه‌ له‌ بڵاوكراوه‌كانی wrBro D. de ی پاریس، ساڵی ٢٠٠٤ەوەو تیایدا قسه له‌سه‌ر تێكڕای كاره‌كانی خۆی ده‌كات. ‌

له‌كتێبه‌كانیشی:

١. قۆچی قوربانی، پاریس ١٩٨٢

٢. ئه‌وه‌ی كه ‌فیتنه‌گێڕه‌، پاریس ٢٠٠١

٣.ڕێچكه‌ی كۆنی خه‌ڵكه‌ لاده‌ره‌كان، پاریس ٢٠٠١

٤. ده‌نگی ئاڵۆزی واقیع، پاریس ٢٠٠٤

لێ لێره‌دا پرسیارێكی تر دێته‌ پێشێ: ئایا ژیرار مێژوونووسی ئایینه‌كانه‌ یا ڕه‌خنه‌گری ئه‌ده‌ب، ئه‌نترۆپۆلۆژه‌ یان فه‌یله‌سوف؟ یان هه‌موو ئه‌وانه‌یه‌ له‌یه‌ك كاتدا؟ ئایا مرۆڤ چۆن ده‌توانێت له‌ شیته‌ڵكردنی چه‌مكی ئیره‌یی و حه‌سودی لای شكسپیره‌ یاخود گاڵته‌جاڕیی لای سارته‌ره‌وه‌ بڕوات به‌ره‌و تانه ‌و ڕه‌خنه‌گرتن له ‌ته‌لمود؟ ئه‌ڵبه‌ته‌ پاش تێپه‌ڕینی به‌شیكاركردنی سرووتی قوربانیدان به ‌كۆیله‌ لای خێڵه‌كانی دایاك له‌ دورگه‌ی بۆرنیۆ و ئه‌فسانه‌ی ئۆدیپ، هه‌موو ئه‌مانه‌ش به‌بێ توێژینه‌وه‌ی مه‌یدانیی و تاقیكارییانه‌ به‌ پاڵپشتی كتێب و سه‌رچاوه‌؟ ئه‌و هه‌ر له‌ یه‌كه‌م كارییه‌وه‌ به‌ناوی (درۆی ڕۆمانتیكیی و هه‌قیقه‌تی ڕۆمانئسایانه‌) ١٩٦١، (توندوتیژیی و موقه‌ده‌س) ١٩٧٢ بۆ (شته‌ شاراوه‌كان هه‌ر له ‌دامه‌زرانی جیهانه‌وه)‌ ١٩٨٧ تاوه‌كوو (قۆچی قوربانی) له‌ ١٩٨٢دا هه‌رگیز كاره‌كانی له‌ په‌ره‌سه‌ندن نه‌كه‌وتوون، ئه‌مه‌ جگه‌ له ‌به‌ركه‌وتنی به‌ جه‌ماوه‌رێكی به‌ربڵاوتر له‌ بازنه‌ی ‌پسپۆڕان، كه‌ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ بۆته‌ مایه‌ی خوڵقاندنی كاردانه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌یی و هه‌ندێكجاریش زۆر توند له‌لایه‌ن ئه‌وانه‌وه‌. زیاد له‌جارێكیش بیستراوه‌ كه‌ وتویانه‌‌ بیری ژیرار هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ پارچه‌یه‌ك كه‌ره‌ی زۆر بچوك له‌سه‌ر له‌تێك نانی گه‌وره‌، یان وتراوه‌ ژیرار دوای هه‌ندێك تێزهی ئومێده‌وار و پڕ خواست كه‌وتووه‌ كه‌ بۆ تاقیكردنه‌وه‌ و قه‌بوڵكردن مه‌حاڵن. لێ سه‌رباری هه‌موو ئه‌و ڕه‌خنانه‌ش ساڵی ١٩٨٢ له‌ سیریزی لاسال كۆنفرانسێك كرا بۆ توێژینه‌وه‌ و پشكنینی شیكاره‌ ئه‌نترۆپۆلۆژییه‌كه‌ی ده‌رباره‌ی قوربانیدان و فیداكردن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ له‌ساڵی ١٩٩٤ەوە گۆڤاری (Contagion)  به‌وردی چاودێری كاره‌كانی ده‌كات، وه‌كچۆن دیدارێكی نێوده‌وڵه‌تی ساڵانه‌شی ڕێكخست ده‌رباره‌ی توندوتیژیی و موقه‌ده‌س، هه‌مو ئه‌وانه‌ش به‌ڵگه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی كاره‌كانی ژیرار بایه‌خدارن له‌ جیهانی ئه‌كادیمیدا.

هه‌ندێكجار لێره‌وله‌وێ ده‌خوێنینه‌وه‌ كه‌ جیهانی ژیرار جیهانی تاك بیرۆكه‌یه‌. كه‌ ئه‌م ڕه‌خنه‌یه‌ ده‌بیستین نازانین به‌ ڕاستی مه‌به‌ست له‌ چییه‌، ئایا مه‌به‌ست له‌ پره‌نسیپی لاساییكردنه‌وه‌یه‌، یان به ‌كوشتنی دامه‌زر‌ێنه‌رانه، مه‌به‌ست له‌ میكانیزمی قوربانیدان و فیداكارییه‌، یان به‌ دیمه‌ن و سیمایان له‌ئینجیلدا.. یان چی؟ ئایا ئه‌و تاكه‌ بیرۆكه‌ تایبه‌ت و دانسقه‌یه‌ چییه‌ كه‌ ئه‌م جۆره‌ له‌ ڕه‌خنه‌ ئاماژه‌ی پێده‌دات؟ له‌ ڕاستیدا هه‌مو ئه‌و ئایدیایانه‌ ئه‌چنه‌ ناو خانه‌ی یه‌ك بونیادی ئاوێته‌وه، یه‌ك تیۆره‌ی گشتی ده‌رباره‌ی هۆكاره‌كانی كێبه‌ركێی ململانێئاسایانه‌ی نێوان مرۆڤه‌كان، ده‌ره‌نجامه‌ سرووتییه‌كانیان و په‌یوه‌ندیشیان به‌ مێژوو و گه‌شه‌كردنی ده‌زگاكانه‌وه‌. كه‌واته‌ ئێمه‌ له‌به‌رده‌م كارێكی مه‌زنداین، له‌به‌رده‌م بونیادێكی گێڕانه‌وه‌یی ئه‌نترۆپۆلۆژی زۆر گه‌وره‌ و زه‌به‌لاحداین كه‌ له‌مڕۆدا كه‌س نیه‌تی، كارێك كه‌ بێدوودڵی ده‌توانێت بڵێت خاوه‌نی كلیله‌كانی بنچینه‌ و چاوگه‌كانی كولتووره‌ كه‌ بۆ خۆی ناونیشانی دوا كتێبی ژیراره‌ له‌ ٢٠٠٤دا. باشه‌ ئه‌ی له‌ كوێوه‌ و چۆن هێڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م بونیاده‌ فیكرییه‌ مه‌زنه‌ بگرین؟ له‌ ساڵی ١٩٧٩دا و پاش ده‌رچوونی كتێبه‌كه‌ی (شتگه‌لێك شاراوه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای دامه‌زرانی جیهانه‌وه‌) گفتوگۆیه‌كی توند هاته‌ ئارا كه‌ ته‌نانه‌ت سنووری پیرۆزی زانکۆ و گفتوگۆ ئه‌كادیمیه‌كانیشی به‌زاند: ئایا كاتێك ژیرار ده‌ڵێت مه‌سیحیه‌ت ئه‌و ساخته‌یی و فێڵكردنه‌ ڕه‌خنه‌ و ڕووتده‌كاته‌وه‌ كه‌ له‌ میكانیزمی فیداكاری و قوربانیداندایه‌، ئایا به‌م كاره‌ی، خۆی دیسانه‌وه‌ مێژووی ئایینه‌كانی تێكه‌ڵ به‌ خودی ئایینه‌كان نه‌كردووه‌؟ له‌و چركه‌ساته‌وه‌ ئیدی ژیرار له‌ توێژینه‌وه‌كانیدا كار له‌سه‌ر شیكاركردنی ئه‌و دابڕانه‌ ده‌كات كه‌ په‌یامی ئینجیلیی له‌ناو كه‌له‌پوری مه‌سیحییدا دروستیكردوه‌. له‌و توێژینه‌وانه‌شی (ئه‌هریمه‌ن ده‌بینم وه‌ك بروسكه‌ ده‌كه‌وێت) له‌ساڵی ١٩٩٩، (ئه‌وه‌ی كه‌ فیتنه‌گێڕه‌) ساڵی ٢٠٠١، هه‌روه‌ها (ده‌نگی ئاڵۆزی واقیع) له‌ ساڵی ٢٠٠٢دا.

‌‌ ئێستا با بزانین ژیرار دۆركایمێكی ڕادیكاڵه‌ وه‌ك خۆی ده‌نووسێت، یا لاهوتییه‌كی پۆست مۆدێرن؟

ئه‌وه‌ ژیرار خۆیه‌تی له‌م دێڕانه‌ی خواره‌وه‌دا وه‌ڵامی ئه‌و پرسیارانه‌ ده‌داته‌وه‌:

‌‌ پ: ئایا ده‌توانین بزانین له‌وه‌ته‌ی ده‌ستت كردوه‌ به‌ نووسین، ده‌ته‌وێت به‌رگری له‌ چ بیرۆكه‌یه‌ك بكه‌یت؟

ژیرار: تیۆره‌كه‌ی من شانداده‌داته‌ سه‌ر گریمانه‌ یا جۆرێك له ‌بۆچوونی سه‌ره‌كی كه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ی: ئاره‌زووه‌كانی مرۆڤایه‌تی ملكه‌چی یاسای لاساییكردنه‌وه‌ن، واته‌ ئاره‌زووگه‌لی لاساییكه‌ره‌وانه‌ن، یان به‌ مانایه‌كی تر ئاره‌زووگه‌لێكن ڕووه‌و ئه‌و بابه‌تانه‌ ملده‌نێن و ئاڕاسته ‌ده‌كرێن كه‌ خه‌ڵكانی دیكه‌ش ئاره‌زووی ده‌كه‌ن. چه‌نده‌ ئاره‌زووه‌كانی ئه‌وانیتر توند و به‌هێز بن، ئاره‌زووه‌كانی منیش به‌هه‌مان ‌شێوه‌ توند و به‌هێز ده‌بن. له‌ گه‌رمه‌ی ئه‌م كێشمه‌كێشه‌شدا ڕه‌نگه‌ وای لێبێت ئاره‌زووی به‌رامبه‌ره‌كه‌م زۆر بۆ گرنگتر بێت له‌ خودی بابه‌ته‌تی ئاره‌زووه‌كه‌: ئیدی لێره‌وه كێبه‌ركێكه‌ ده‌گۆڕێت و ده‌بێته‌ ململانێیه‌كی تاكه‌كه‌سیانه‌‌ و به‌ به‌رده‌وامیش ئه‌گه‌ره‌كانی هه‌ڵگیرسان و ڕوودانی توندوتیژیی له‌ئارادان و گه‌شه ‌ده‌كه‌ن. خۆی له‌ بنه‌ڕه‌تدا ململانێی مرۆیی، زاده‌ی كێبه‌ركێیه. لای ئاژه‌ڵانیش ململانێكه‌ ئه‌نجامی كێبه‌ركێیه‌، كێبه‌ركێی سێكسیی بۆ نموونه‌، كه‌ زیاتر له‌ ڕێگه‌ی سه‌پاندنی په‌یوه‌ندییه‌كانی زاڵبوون و كۆنترۆڵكردنه‌وه‌ چاره‌سه‌ر ده‌بێت و یه‌كاڵا ده‌كرێته‌وه‌: ئاژه‌ڵه‌ لاوازه‌كه‌ مل ده‌دات بۆ ئاژه‌ڵه‌ به‌هێزه‌كه ‌و ملكه‌چی ده‌بێت كه‌ ده‌ره‌نجامه‌كه‌شی ‌بریتییه‌ له‌ سه‌قامگیربونی سیستمێكی هیراركیی تاڕاده‌یه‌ك جێگیر. لێ لای مرۆڤ به‌ هه‌مان شێوه‌ نییه‌: چونكه‌ خه‌ڵكی هه‌روا و له‌خۆوه‌ مل ناده‌ن، به‌ڵكو ده‌ستده‌ده‌نه‌ ئه‌نجامدانی ‌كارگه‌لێكی توندوتیژ كه‌ كۆتایی نایه‌ت. هه‌ربۆیه‌ جۆرێك له ‌تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ی دواخراو پیاده‌ ده‌كه‌ن، له ‌ڕێگه‌ی لاساییكردنه‌وه‌یشه‌وه‌ ده‌یكه‌نه‌ كێشه‌ی ته‌واوی گروپه‌كه‌یان. كه‌واته‌ توندوتیژیی مرۆیی توندوتیژییه‌كی درم و په‌تائاسایه: له‌ تاك به‌ تاكی گروپدا بڵاوده‌بێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ من ناوم ناوه‌ (قه‌یرانی لاساییكردنه‌وه‌) كه‌ ڕه‌نگه‌ بۆ خۆی ببێته‌ مایه‌ی قه‌سابخانه‌ی كۆگه‌لیی. گه‌ر له‌ ڕوانگه‌ی دیدی گه‌شه‌سه‌ندنه‌وه‌ سه‌یری ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ بكه‌ین ئه‌وا شتێكی باش و گونجاو نابینین. به ‌دڵنیایه‌وه‌، چونكه‌ زانایانی بواری پالیۆئه‌نترۆپۆلۆژی (واته‌ زانستی توێژینه‌وه‌ له‌ بنچینه‌ و ڕه‌گه‌زی مرۆیی به‌پێی ئه‌و پاشماوه‌ و ئێسكوپروسكانه‌ی‌ له‌به‌رده‌ستدان و ماونه‌ته‌وه‌، و.ك،) پێیانوایه‌ ڕه‌نگه‌ زۆر له ‌گروپه‌ مرۆیی و به‌ر له‌ مرۆییه‌كانیش له ‌ده‌ره‌نجامی ئه‌و توندوتیژییه‌ فه‌وتابن و نه‌مابن كه‌ له‌نێو مرۆڤه‌كاندا هه‌بووه‌. له‌وانه‌شه‌ گه‌ر بڕێك میكانیزم نه‌بوونایه‌ بۆ وه‌ستاندنی ئه‌و سووڕی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ و قه‌یرانه‌ قوڵانه‌، به‌رده‌وامبوونی ته‌واوی ڕه‌گه‌زی مرۆیی له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌ی فه‌وتان و له‌ناوچووندا بوایه‌. ئه‌م میكانیزمه‌ش كه‌ پێشتر له‌ كتێبی (توندوتیژیی و موقه‌ده‌س)دا باسم كردبوو بریتییه‌ له ‌میكانیزمی (كوشتنی دامه‌زرێنه‌رانه‌) كه‌ له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ و به‌هۆیه‌وه‌ خه‌ڵكی توانیویانه‌ ده‌رمانی كاتی بۆ قه‌یرانی لاساییكردنه‌وه‌ بدۆزنه‌وه‌: ئه‌ویش به ‌گوێزانه‌وه‌ی درمه‌كه‌ بۆ یه‌ك تاكه‌ قوربانی، تاكه‌ قوربانییه‌ك هه‌ڵگری هه‌موو ئه‌و ئاره‌زووه‌ كێبه‌ركێكارانه‌یه‌ كه‌ بووه به‌ بابه‌تێك بۆ ڕقێكی كۆگه‌لیی. ئه‌و فیداكراوه‌ی قوربانی پێدراوه،‌ له‌لایه‌ن هه‌موو گروپه‌كه‌وه‌ مۆرك و وێنه‌ی دوژمنی پێده‌به‌خشرێت، به‌و كاره‌ش ململانێی نێوان كۆمه‌ڵه‌ و گروپه‌ كێبه‌ركێكاره‌كان ده‌وه‌ستێنرێت. دیاره‌ هه‌رچی ئه‌فسانه‌ی میلله‌ته‌ دێرینه‌كان هه‌یه‌ نییه‌ ‌قۆناغێكی وای له‌خۆ گرتوه‌. من خۆم میكانیزمی ئه‌م قوربانی و فیداكارییه به‌ بنچینه‌ و سه‌رچاوه‌ی هه‌موو سرووته‌كان داده‌نێم، كه‌ نموونه‌ و كۆپیه‌ تازه‌ و ئاشكرا و پێشكه‌وتووه‌كه‌ی‌ بریتییه‌ له ‌سرووتی قۆچی قوربانی وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ ئینجیل له ده‌ستنووسی ‌شانزه‌یه‌مدا باسیده‌كات، هه‌روه‌ها سرووتی فارماكۆس له‌ وڵاتانی گریكی كۆندا: كاتێك به‌ڵا و موسیبه‌ت ڕووی كردبێته‌ شارێك، مرۆڤێك یان ئاژه‌ڵێكی پارێزراو كراوه‌ته‌ قوربانی.

گه‌ر بڕێك میكانیزم نه‌بوونایه‌ بۆ وه‌ستاندنی ئه‌و سووڕی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ و قه‌یرانه‌ قوڵانه‌، به‌رده‌وامبوونی ته‌واوی ڕه‌گه‌زی مرۆیی له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌ی فه‌وتان و له‌ناوچووندا بوایه‌

پ: ئه‌ی باشه‌ فه‌رمان و وه‌زیفه‌ی سروته‌كانی قوربانی و فیداكاریی چییه‌؟

ژیرار: وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ كتێبه‌كه‌میا (شتگه‌لێكی شاراوه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تای دامه‌زرانی جیهانه‌وه‌) باسمكردووه، ئه‌و نه‌ریته‌ سرووتئامێزانه‌ كه‌ ڕۆڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌یان بریتییه‌ له‌ سه‌پاندن و به‌رقه‌راركردنی ئاشتی له‌لای گروپ، نموونه‌ی هه‌موو سرووته‌كانی قوربانیدان و فیداكاریین. هه‌ر له‌و كاته‌شه‌وه‌ مرۆڤ هێشتا هه‌ر ئاگایانه‌ و به ‌شێوه‌یه‌كی ڕێكخراو خه‌ریكی لاساییكردنه‌وه‌ی كرده‌ی كوشتنی كۆگه‌لییه‌، كوشتنێك كه‌ له ‌سه‌ره‌تادا خۆوه‌كی و هه‌ڕه‌مه‌كی بوو، كه‌چی پاشتر هێدی هێدی له ‌فۆرم و شێوه‌ی ده‌زگاكاندا ده‌ركه‌وت و خۆی نواند، تا وای لێهات: قوربانییه‌كیان هه‌ڵده‌بژارد و له ‌سرووتێكی فیداكاریی كۆگه‌لیدا ده‌یانكرده‌ قوربانی، به‌وه‌ش ئاشتییان ده‌چه‌سپاند و خۆشگوزه‌رانیان ده‌سته‌به‌ر ده‌كرد.

كرده‌ی قوربانیدان به‌ قۆچێك خۆی كرده‌یه‌كی ژیارییه‌، میكانیزمی پاراستن و عه‌ماركردنه‌: چونكه‌ چه‌نده‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك قۆچێك بكاته‌ قوربانی، ئاستی توندوتیژیی تیایدا كه‌م ده‌كات و لاواز ده‌بێت، هه‌ربۆیه‌ پێویسته‌ باوه‌ڕ به‌ سه‌ركه‌وتویی قوربانیدان به ‌قۆچێك بكه‌ن.

خۆی ئه‌و نه‌ریت و خووه سرووتییانه ‌تاڕاده‌یه‌ك دووباره‌كردنه‌وه‌یه‌كی سیمبولیانه‌ی پڕۆسه‌ی كوشتنی دامه‌زرێنه‌ره‌: هه‌ر ئه‌مه‌ش ئه‌و هۆكاره‌یه‌ وام لێده‌كات باس له ‌بنچینه‌ی كولتوور بكه‌م. میلله‌ته‌ دێرینه‌كان له‌سه‌ر هه‌ق بوون: چونكه‌ خووه‌ سرووتییه‌كانیان بنچینه‌یه‌كی فه‌رمانیی هه‌بووه‌. كه‌سانێك هه‌ن پێیان وایه‌ كه‌ خووه‌ سرووتییه‌كان هیچ بنچینه‌ و بنه‌مایه‌كیان نییه‌، به ‌ته‌نها شتگه‌لێكن دروستكراو و زۆر سیمبولی، من ده‌ڵێم نا، ئه‌و خووه‌ سرووتییانه‌ وانە و نمایشه‌كانی ڕووداوی دروستكه‌ر و دامه‌زرێنه‌رن كه‌ ئامانجیان چه‌سپاندنی ئاشتی و ‌وه‌لانانی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌یه‌. كۆمه‌ڵگه‌ دێرین و له‌مێژینه‌كان ئه‌م دیارده‌یه‌ وه‌ك ده‌ركه‌وتنی یه‌زدان و خواوه‌نده‌كان شرۆڤه‌ ده‌كه‌ن. ئه‌نترۆپۆلۆژیاش گوتاری ئه‌و كه‌سانه‌ خۆیان به‌جیدی وه‌رناگرێت كه‌ ده‌ڵێن نه‌ریت و خووه‌ سرووتییه‌كان له‌ بنه‌ڕه‌تدا بۆ دامه‌زراندن و زیاتر چه‌سپاندنی گروپه‌، یان بۆ بارینی باران و …هتد. لێ تیۆره‌ی لاساییكردنه‌وه‌ ده‌توانێت ئه‌مه‌ بكات. ته‌واوی گروپ له‌سه‌ر ئه‌م نه‌ریته‌ سرووتیانه‌ دروست بووه‌ و وه‌ستاوه‌ كه‌ ئاشتی به‌رقه‌رار ده‌كه‌ن و ده‌یچه‌سپێنن: هه‌ر له‌ هاوسه‌رگیرییه‌وه‌ بیگره‌ تا سرووته‌كانی گواستنه‌ و سرووته‌ وه‌رزییه‌كان.. نه‌ریته‌ سرووتییه‌كان، یا ڕیتواڵه‌كان كرداری سه‌ره‌كی مرۆیین: بۆ نموونه‌ كرده‌ی قوربانیدان به‌ قۆچێك خۆی كرده‌یه‌كی ژیارییه‌، میكانیزمی پاراستن و عه‌ماركردنه‌: چونكه‌ چه‌نده‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك قۆچێك بكاته‌ قوربانی، ئاستی توندوتیژیی تیایدا كه‌م ده‌كات و لاواز ده‌بێت، هه‌ربۆیه‌ پێویسته‌ باوه‌ڕ به‌ سه‌ركه‌وتویی قوربانیدان به ‌قۆچێك بكه‌ن.

به ‌زۆری قوربانییه‌كه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌ما ده‌لالییه‌‌ هه‌ڵنابژێردرێت كه‌ تاچه‌ند گوناهباره‌ و تاوانبار، به‌ڵكو به‌ زۆری ئه‌و تاوانباره‌ لاوازه‌ هه‌ڵده‌بژێردرێت كه‌ هیج پارێزه‌ر و پاڵپشتێكی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌.

پ: تا چ ڕاده‌یه‌ك ئه‌م ڕیتواڵی قوربانیكردنه‌ بۆ ته‌واوی مرۆڤایه‌تی ڕاسته‌، نه‌وه‌ك ته‌نها تایبه‌ت بێت به‌و كۆمه‌ڵگانه‌ی كه‌ به‌ڕاستی پراكتیكیان كردوه‌؟

ژیرار: میكانیزمی قوربانیدان به‌ قۆچێك ته‌واوی مرۆڤایه‌تی ده‌گرێته‌وه‌. ئێمه‌ هه‌موومان له‌ناو خۆمانا به‌و جۆره‌ له‌دژه‌ ‌په‌رچه‌كردارمان هه‌ڵگرتووه كه‌ بۆ نموونه‌ خۆی له‌ لێدانی شه‌قێك له‌ سه‌گێك یان كێشان به‌ مێزێكدا ده‌بینێته‌وه‌ وه‌ختێك كه‌ توڕه‌ ده‌بین. ئه‌و لێدانه‌ وامان لێده‌كات ئارام و هێوربینه‌وه‌. ئێمه‌ كه‌ ئه‌و په‌رچه‌كرداره‌ ده‌نوێنین ده‌زانین كه‌ هیچ مانایه‌كی ئه‌وتۆی نییه‌، لێ باشتره‌ له‌وه‌ی بچین ملی ده‌وروبه‌ر و دراوسێكانمان بگرین. ڕیتواڵه‌كانی قوربانیكردن و فیداكاری درێژكراوه‌ و په‌ره‌پێدانێكی كۆگه‌لییانه‌یه‌ بۆ ئه‌و كاردانه‌وه‌ خۆوه‌كییه‌. دیاره‌ لێره‌شدا قوربانییه‌كان هه‌روا به ‌شێوه‌یه‌كی خۆوه‌كییانه‌ و بێسه‌روبه‌ر هه‌ڵنه‌بژێردراون: چونكه‌ قوربانیكردنی ئاژه‌ڵ ته‌نها له‌و كۆمه‌ڵگایانه‌دا هه‌یه‌ كه‌ خه‌ریكی به‌خێوكردنی ئاژه‌ڵ بوون و تیایدا شاره‌زابوون. به‌ گشتیش ته‌نها ئه‌و ئاژه‌ڵانه‌ كراونه‌ته‌ قوربانی كه‌ له‌ خه‌ڵكییه‌وه‌ نزیكبوون، واته‌ ئه‌وانه‌ی هی ئه‌وان بوون و ئه‌مان خاوه‌نیان بوون، چونكه‌ ئه‌و ئاژه‌ڵی قوربانیانه‌ ئه‌ڵته‌رناتیڤی سیمبولییانه‌ی قوربانییه‌ مرۆییه‌كانن. له‌ناو ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌شدا كه‌ ئه‌م جۆره‌ ڕیتواڵه‌یان كردوه‌، قوربانی مرۆیی سیمبولی ئه‌ڵته‌رناتیڤی ئه‌و خراپه‌یه‌ بووه‌ كه‌ له‌ناو تاك به‌ تاكی گروپدا ئاماده‌یه، دیاره‌‌ هه‌ر ئه‌مه‌ش هۆكاری ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كاتێك ئاژه‌ڵێك ئاماده‌ ده‌كرێت بۆ سه‌ربڕین و قوربانیكردن، له ‌پێشدا ده‌هێنرێته‌وه‌ ناو ئه‌و گروپه‌ی ده‌یكاته‌ قوربانی وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ لكاندن و و ئاوێته‌كردنی به‌و گروپه‌، بۆ ئه‌وه‌ی بڵێن به‌شێكه‌ له‌م گروپه‌. ئا به‌و شێوه‌یه‌ ده‌كرێت ئه‌و هێڵه‌ ده‌زووله‌ییه‌ باڵایه‌ ببینین كه‌ له‌ كرده‌یه‌كی ساده‌ی هه‌ڕه‌مه‌كیی (زله‌یه‌ك یان لێدانێك)ه‌وه ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ڕیتواڵه‌ ئاهه‌نگسازییه‌كانی قوربانیكردن، تا ده‌گات به‌ كرده‌ی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌. له‌ كۆمه‌ڵگه‌ دێرینه‌كاندا، بنه‌ماكانی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ ده‌شێت هاوشێوه‌ی بنه‌ماكانی قوربانیكردن بێت: چونكه‌ به ‌زۆری قوربانییه‌كه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌ما ده‌لالییه‌‌ هه‌ڵنابژێردرێت كه‌ تاچه‌ند گوناهباره‌ و تاوانبار، به‌ڵكو به‌ زۆری ئه‌و تاوانباره‌ لاوازه‌ هه‌ڵده‌بژێردرێت كه‌ هیج پارێزه‌ر و پاڵپشتێكی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌. هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ وامان لێده‌كات بڵێیین به‌رپرسیارێتی تاكه‌كه‌سی كاتیگۆرییه‌كی نه‌ناسراوه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ سه‌ره‌تاییه‌كاندا. لێ گرفته‌كه‌ لێره‌دا نییه‌: به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ زۆر باش له‌و چه‌شنه‌ له ‌به‌رپرسیارێتی تێگه‌یشتوون، به‌ڵام وایان پێباشه‌ ده‌رینه‌خه‌ن و بیشارنه‌وه‌ تاوه‌كو سنوورێك بۆ بازنه‌ی تۆڵه‌ستاندن دابنێن. ئه‌وه‌ش‌ بۆ خۆی هه‌ڵوێستێكه‌ كه‌ كارایی خۆی هه‌یه‌.

ڕه‌سه‌نایه‌تییه‌كه‌ی مه‌سیحیه‌ت ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ په‌رده‌ی له‌سه‌ر سرووشتی قوربانیدان هه‌ڵماڵی.

پ: به‌ڵام ئایا به‌ ڕای ئێوه‌ ئه‌وه‌ مه‌سیحیه‌ت نییه‌ كه‌ ڕۆڵێكی زۆر تایبه‌ت له ‌مامه‌ڵه‌ی ڕیتواڵییانه‌ له‌گه‌ڵ توندوتیژییدا ده‌گێڕێت‌؟

ژیرار: له ‌ڕاستیدا ڕه‌سه‌نایه‌تییه‌كه‌ی مه‌سیحیه‌ت ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ په‌رده‌ی له‌سه‌ر سرووشتی قوربانیدان هه‌ڵماڵی. چونكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی پرۆسه‌ی قوربانیكردن كار و ئه‌ركه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ی به ‌ته‌واوه‌تی به‌جێبهێنێت، ده‌بێت شتێك بكات تا گروپ وا باوه‌ڕبكات كه‌ ئه‌وه‌ قوربانییه‌، كه‌ به‌رپرسیاره‌ له ‌توندوتیژیی، قوربانییه‌، كه‌ گوناهباره‌. خۆی ئازاره‌كانی مه‌سیح هیچ نییه‌ چگه‌ له‌ حیكایه‌تی كوشتن و قوربانیدان گه‌ر ویستمان به‌م شێوه‌یه‌ بیبینین، به‌ڵام ئینجیل دوو بۆچوون و دیدمان له‌سه‌ر ئه‌م ڕووداوه‌ ده‌داتێ: بۆچوونی جه‌ماوه‌ر كه‌ ده‌خوازن مه‌سیح ڕیسوا بكرێت، هه‌روه‌ها بۆچوونی قه‌شه‌كانیش – كه‌ بۆ خۆیان كه‌مینه‌ بوون- كه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م وه‌همه‌ بوون و پێیانوابوو پێغه‌مبه‌ر مه‌سیح گوناهبار نییه‌. گه‌ر ئه‌و قه‌شانه‌ به‌ قسه‌ی جه‌ماوه‌ریان بكردایه‌ مه‌سیحیه‌ت نه‌ده‌بوو له‌ بنه‌ڕه‌تدا. ئه‌و كه‌شفه‌ سه‌ره‌كییه‌ی كه‌ مه‌سیحیه‌ت له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌یهێنێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خۆی پڕۆسه‌ی قوربانیدان به‌ قۆچێكی قوربانی فێڵێكه‌ و هیچی تر. له‌ هه‌ر سێ ئینجیله‌كه‌ی سه‌ره‌تادا بانگه‌وازێكی تێدایه‌ بۆ مه‌سیح كه‌ به ‌شێوه‌یه‌كی مه‌جازیی و میتافۆریی ئه‌م مانایه‌ ده‌گه‌یه‌نێت: ((ئه‌و به‌رده‌ی كه‌ وه‌ستاكان ڕه‌تیده‌كه‌نه‌وه‌ به‌ردی بناغه‌ی ئه‌و بینایه‌یه‌ كه‌ ئێوه‌ ده‌تانه‌وێت هه‌ڵیبچنن)). ئه‌مه‌ش مانای وایه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ڕه‌تكرابۆوه‌ و قبوڵ نه‌ده‌كرا، ئه‌مێستا بۆته‌ به‌ردی بناغه‌ی ئه‌و كۆشكه‌ ئایینییه‌. به‌ڵام ئه‌ی ئایا چۆن له‌م ڕسته‌یه‌ تێبگه‌ین؟ به‌ ڕای من ئه‌م ڕسته‌یه‌ ده‌یه‌وێت بڵێت‌ لێره‌ به‌ دواوه‌ پاكی و بێگوناهیی قوربانیی‌ بناغه‌ی سه‌ره‌كی ‌باوه‌ڕه‌. لێره‌دا پێویسته‌ ئه‌م رسته‌یه‌ به‌راورد بكه‌ین به‌ ڕسته‌یه‌كی دیكه‌ی كاییف (Caiphe) كه‌ ده‌ڵێت: (باشتر وایه‌ مرۆڤێك بمرێت و هه‌موو میلله‌ت ڕزگاریان بێت).  یان وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ شوێنێكی تردا ده‌ڵێت: (خشڵ و زێڕه‌كانتان مه‌خه‌نه‌ به‌رده‌م به‌رازه‌كان، چونكه‌ پێی پیاده‌نێن و پاشان پشتتان تێده‌كه‌ن). به ‌ڕای من هه‌موو ئه‌م وشانه‌ باس له‌ میكانیزمه‌كانی لاساییكردنه‌وه‌ی توندوتیژیی ده‌كه‌ن، میكانیزمگه‌لێك كه‌ لێڵ و ناڕۆشن ده‌مێننه‌وه‌ تا دان به‌ بەگوناهیی و پاكی قوربانیدا نه‌نرێت. خۆی ئازاره‌كانی مه‌سیح باس له‌شتێكی دروست و ڕاسته‌قینه‌ ده‌كات: باس له‌وه‌ی (قوربانی) كه‌ میكانیزمی هه‌موو قوربانیكردن و فیداكارییه‌كه‌ی له‌سه‌ر دامه‌زراوه‌، له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌ته‌نها ئه‌ڵته‌رناتیڤێكه‌. ئێمه‌ هه‌موومان گوناهبارین چونكه‌ هه‌موومان گوناه و خه‌تا ده‌كه‌ین، داوای تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ ده‌كه‌ین، باوكمان ده‌كوژین، له‌گه‌ڵ مه‌حره‌مه‌كانمان سێكس ده‌كه‌ین، نه‌خۆشی تاعون بڵاو ده‌كه‌ینه‌وه‌. خۆی باوه‌ڕبوون به‌ ئه‌فسانه‌كه‌ مانای وایه‌ كه‌ وا نه‌زانین قوربانییه‌كه‌ به‌ته‌نها قۆچی قوربانییه‌كی ئه‌ڵته‌رناتیڤه‌. مه‌سیحیه‌تیش ئه‌فسانه‌كان تێكده‌شكێنێت، به‌ تایبه‌تی ئه‌فسانه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ قوربانی گوناهباره‌. ده‌ره‌نجامه‌كه‌ی ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ژیاری مه‌سیحی ده‌توانێت وێنای گروپێكی ته‌واو له‌ مرۆڤ بكات كه‌ فه‌رمانی تاوانباركردنی قوربانییه‌ك ده‌رده‌كه‌ن، له‌ كاتێكا ئه‌و قوربانییه‌ پاك و بێگوناهه‌.

ئه‌فسانه‌یه‌كمان نه‌دیووه‌ تیایدا جه‌ماوه‌ر هه‌ڵه‌ بن. دیاره‌ هه‌ر ئه‌مه‌ش ئه‌و هۆكاره‌یه‌ كه‌ وامان لێده‌كات ئه‌فسانه‌كانمان خۆشبووێت و پێیانه‌وه‌ په‌یوه‌ست بین، چونكه‌ هۆشیاری و ویژدانمان ئاسوده‌ ده‌كه‌ن.

پ: ئایا به‌ ڕاست ئه‌وه‌ خاسیه‌تێكه‌ تایبه‌ت به‌ مه‌سیحیه‌ت؟

ژیرار: نا، ئه‌م خه‌مڵاندن و بۆچوونه‌ له‌ كه‌له‌پووری تریشدا هه‌ن، به ‌تایبه‌تی كه‌له‌پووری ته‌وراتی. ئه‌وه‌تا فه‌یله‌سوف ئیمانوێل لێڤیناس به ‌به‌رده‌وامی ڕسته‌یه‌كی ته‌لمودمان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت: ((ئه‌گه‌ر هه‌موان به‌زۆرینه‌ی ده‌نگ كۆكن له‌سه‌ر كه‌سێكی گومانلێكراو و به ‌تاوانباری ده‌زانن، ئه‌وا به‌ری بده‌ن، ئه‌و بێگوناهه‌)). ته‌لمودیش هۆشیار بووه‌ به‌وه‌ی كه‌ ئه‌و توندوتیژییه‌ی په‌یوه‌ستی لاسایكردنه‌وه‌یه‌، شتێكه‌ هه‌یه‌ و نكۆڵی لێناكرێت. هه‌ر بۆیه‌ پێویسته‌ وریابین به‌رامبه‌ر به‌ كۆده‌نگیی، ته‌واو وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ چۆن گه‌رهاتوو ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنێك له‌ سیستمه‌ دیموكراتییه‌ تازه‌كاندا %٩٩بوو، ئه‌وه‌ بزانه‌ كه‌ هه‌ڵبژاردنێكی پاك نییه‌ و گوماناوییه‌. ئه‌مه‌ جۆرێكه‌ له ‌دانایی و حیكمه‌ت كه‌ له‌ سه‌رده‌می كۆندا هه‌بووه‌، لێ ته‌نها له‌گه‌ڵ حیكایه‌تی ئازاره‌كانی مه‌سیحدا ده‌بێته‌ حیكمه‌تێكی سه‌ره‌كی و بنه‌ڕه‌تیی: كه‌ مه‌سیح ده‌مرێت، ئه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌و فه‌رمان و حوكمه‌ كۆده‌نگییه‌یه‌ كه‌ جه‌ماوه‌ر ده‌یده‌ن به‌سه‌ریدا. خۆی له‌ ڕاستیدا ئه‌م حوكمه‌ سه‌رلێشێوێنه‌ر و هه‌ڵه‌یه‌، ئه‌فسانه‌ كۆنه‌كانیش له‌سه‌ری كۆك نین و ته‌بانایه‌نه‌وه‌: چونكه هه‌ڵگری جۆرێك له‌ فه‌رمان و حوكمی كۆده‌نگئاسایانه‌یه‌. ئێ له ‌دنیاشدا ئه‌فسانه‌یه‌كمان نه‌دیووه‌ تیایدا جه‌ماوه‌ر هه‌ڵه‌ بن. دیاره‌ هه‌ر ئه‌مه‌ش ئه‌و هۆكاره‌یه‌ كه‌ وامان لێده‌كات ئه‌فسانه‌كانمان خۆشبووێت و پێیانه‌وه‌ په‌یوه‌ست بین، چونكه‌ هۆشیاری و ویژدانمان ئاسوده‌ ده‌كه‌ن. لێ په‌یامی مه‌سیحیه‌ت بۆمان ده‌رده‌خات كه‌ ئێمه‌ هه‌موومان تاوانبارین، دیاره‌ ئه‌مه‌ش شتێكه‌ مایه‌ی دڵه‌ڕاوكێ و نائارامی بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌یبیستێت.

سیستمی دادوه‌ریی ئه‌مڕۆ به ‌شێوه‌یه‌كی زۆر پارانۆیی و نه‌خۆشانه‌ شه‌یدای دۆزینه‌وه‌ی گوناهباره‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ و به‌سزاگه‌یاندنیه‌تی، هه‌ر بۆیه‌ به‌دوای هیچ قوربانییه‌كی ئه‌ڵته‌رناتیڤدا ناگه‌ڕێت.

پ: به‌ڵام ئایا ئه‌مه‌ مانای وایه‌ هه‌مان ئه‌و پره‌نسیپی قوربانیكردن- فیداكارییه‌ له‌و كۆمه‌ڵگایانه‌دا نه‌ماوه‌ كه‌ ئه‌و په‌یامه‌یان وه‌رگرتووه‌؟

ژیرار: بێگومان نا. به‌ڵام ده‌بێت ئەمجاره‌ سه‌ره‌تا ئه‌و ڕووبه‌ر و ماوه‌یه‌ بپێوین كه‌ جیامان ده‌كاته‌وه‌ له‌و دیده‌ نه‌گۆڕه‌ بۆ بیرۆكه‌ی قوربانیكردن و فیداكاریی. له ‌ئینجیلدا ده‌بینین كه‌ وه‌لانان و دوورخستنه‌وه‌ی قۆچی قوربانی ئاماژه‌یه‌ بۆ پراكتیكێكی سرووتی و ڕیتواڵی، واته‌ سیمبولییه‌، لێ پراكتیكێكی ڕه‌واشه. دیاره‌ ئێمه‌ له‌مڕۆدا مانایه‌كی تری پێده‌به‌خشین، بۆ نموونه‌ ئه‌و كاته‌ی ورده‌كاری و دیتالی ئه‌و پرۆسه‌یه‌ دیاریده‌كه‌ین كه‌ له ‌ڕێگه‌یه‌وه‌ گروپێكی مرۆیی به ‌شێوه‌ی كۆده‌نگیی كه‌سێك ده‌كاته‌ به‌رپرس و گوناهباری ئه‌و خراپه‌یه‌ی كه‌ گروپ دووچاری هاتووه‌، كه‌سێك كه‌ دواجار گروپ ده‌توانێت به ‌توندترین شێوه‌ سزای بدات. گه‌ر هاتوو ئه‌م گوزارشته‌مان به‌م مانایه‌ وه‌رگرت ئه‌وه‌ جۆرێك له‌ شه‌رم و ڕووگیریی تێدا ده‌بێت: با بڵێین ساڵی ١٩٩٤ خێڵه‌كانی توتسی بوونه‌ قۆچی قوربانی ئه‌و ململانێیه‌ی كه‌ له‌ ڕواندا هه‌بوو، ئه‌مه‌ مانای وایه‌ ئه‌وانه‌ خۆیان هه‌رگیز گوناهبار و تاوانبار نه‌بوون له‌و ململانێ ئازاربه‌خشه‌دا، ئه‌و جه‌نگی قڕكردنه‌ش كه‌ له ‌دژیان هه‌ڵگیرسا و كردنیه‌ قوربانی، هیچ پاساوێكی نییه‌ و نه‌بووە. به ‌مانایه‌كی دی، له ‌دیدی ئێمه‌دا قۆچی قوربانی واته‌ قوربانییه‌كی بێگوناه. خۆی هێڵی سه‌ره‌كی هه‌موو كێشه‌كه‌ش له‌مه‌دایه: جا پرسیاری ئه‌وه‌ی كه‌ من له‌كوێوه‌ ئه‌م خه‌مڵاندن و بۆچوونه‌م هێناوه‌ كه‌ وام لێده‌كات بڵێم ئه‌وان تاوانبار نین، به‌ڵكو قوربانی ئه‌ڵته‌رناتیڤن؟ من ئه‌م خه‌مڵاندن و بۆچوونه‌ ڕاڤه‌ییه‌ی خۆم ده‌گه‌ڕێنمه‌وه‌ بۆ ئه‌و مانایه‌ی كه‌ له‌ ئینجیلدا هاتووه‌ و فێریكردووین وریابین به‌رامبه‌ر به‌و فه‌رمان و حوكمانه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن جه‌ماوه‌ره‌وه‌ ده‌درێن. لێ ئه‌مه‌ نامانپارێزێت له‌وه‌ی كه‌ هه‌ر ناهۆشیار بین به‌رامبه‌ر به‌ قوڵایی زۆر له ‌ڕه‌فتار و پراكتیكه‌كانمان. له ‌ڕاستیدا بیرۆكه‌ی قوربانی له‌واقیعدا ون نه‌بووه‌، هێشتا له‌ ئاسۆ دامه‌زراوه‌كه‌ماندا ده‌دره‌وشێته‌وه‌. وا دیاره‌ سیستمی دادوه‌ره‌ی ئه‌مڕۆمان له‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ كۆن و دێرینه‌كان ئه‌قڵانیتر بێت به‌رامبه‌ر به‌ شێوه‌كانی ڕیتواڵی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ و سرووتی قوربانیدان به‌ قۆچی قوربانی: چونكه‌ سیستمی دادوه‌ریی ئه‌مڕۆ به ‌شێوه‌یه‌كی زۆر پارانۆیی و نه‌خۆشانه‌ شه‌یدای دۆزینه‌وه‌ی گوناهباره‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ و به‌سزاگه‌یاندنیه‌تی، هه‌ر بۆیه‌ به‌دوای هیچ قوربانییه‌كی ئه‌ڵته‌رناتیڤدا ناگه‌ڕێت. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌ هێشتا فه‌رمان و حوكمه‌كانی دادی ئه‌مڕۆ هه‌ر هه‌ڵگری سیمای دۆزینه‌وه‌ی قوربانییه‌كن، چونكه‌ دادپه‌روه‌ریی پێویستییه‌كی ته‌واو و ته‌نگاته‌نگی به‌ گوناهبار یان تاوانبارێك هه‌یه.‌

بۆ نموونه‌ سه‌یرێكی تاوانه‌ سۆزدارییه‌كان بكه‌، به‌زۆری زاده‌ی زنجیره‌یه‌ك ده‌ستدرێژی و توڕه‌كردنی دووباره‌وه‌بوون له‌نێوان كه‌سانێكا كه‌ په‌یوه‌ندیان بەیه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌ و به‌رپرسیارێتی هاوبه‌ش كۆیانده‌كاته‌وه‌. هه‌ربۆیه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ دادگا بڕیاری سزادانی ده‌دات ئه‌و كه‌سه‌ نییه‌ كه‌ به‌ته‌نها به‌رپرسیاره‌ له‌و كرده‌وانه‌ی له ‌پێناویدا حوكم و سزادراوه‌. ده‌مه‌وێت بڵێم له‌ناو یاسادا بڕێك له‌ بێسه‌روبه‌ره‌یی و هه‌ڕه‌مه‌كییبون هه‌یه‌ كاتێك‌ فه‌رمان ده‌رده‌كات و هه‌ندێك تاوان سزا ده‌دات (بۆ نموونه‌ ژه‌هركردنه‌ ناو خواردنی كه‌سێكه‌وه‌)، له‌ كاتێكدا زۆر نه‌رمی ده‌نوێنێت به‌رانبه‌ر به‌ كردارگه‌لێكی تر (له‌وانه‌ ناپاكیی پیاوێك له ‌ژنه‌كه‌ی هه‌مو شه‌وێك). كه‌واته‌ ناكرێت هه‌رگیز بتوانین وێنه‌یه‌كی سه‌راپاگیرمان له‌سه‌ر ئه‌و هه‌ڵانه‌ هه‌بێت كه‌ ده‌كرێن، چونكه‌ دادپه‌روه‌ری، به‌ گوێزانه‌وه‌ی له‌ به‌ڵگه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ به‌ڵگه‌یه‌كی تر، زۆر له ‌كاریگه‌ری و سووده‌كانی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات. ئێمه‌ تاوه‌كو ئه‌مڕۆش ناتوانین ئه‌وه‌ وه‌لابنێین كه‌ دادگاییكردن و ده‌ركردنی فه‌رمان جه‌ختی له‌سه‌ر هه‌ندێك لایه‌نه‌ و هه‌ندێك لایه‌نی تر له ‌كێشه‌یه‌كدا فه‌رامۆش ده‌كات. به‌لای ڕای گشتییه‌وه‌ دادگاییكردنی باش بریتیه‌ له‌و دادگاییه‌ی كه‌ كۆتاییه‌كه‌ی به‌وه‌ دێت تاوانبارێك دان به‌ تاوانه‌كه‌یدا بنێ و قوربانییه‌كیش ببینرێت. ئه‌وه‌ش بۆ خۆی شێوه‌یه‌كه‌ له‌ شێوه‌كانی هه‌ڵبژاردنێكی ڕیشه‌ییانه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ باشیان ده‌زانیت بۆ مانه‌وه‌ له‌سه‌ر حیسابی ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌ خراپیان ده‌زانیت، كه‌ ئه‌مه‌ش دیسان پارێزه‌ری بڕێك میكانیزمی گه‌ڕانه‌ به‌دوای قوربانیدا. به‌م دیویشدا قه‌یرانی سیاسیه‌كانمان هه‌یه‌. سه‌یركه‌ و ببینه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا چی ڕووده‌دات؟ سه‌ره‌تا هه‌ڵبژێرد‌راو رێكکه‌وتی جۆرێك له ‌دۆخی چاولێپۆشین و لێبوردن ده‌كات: هه‌رچیه‌ك ده‌كات باشه‌ و قه‌بووڵه‌. پاشان سه‌رده‌می لێپێچینه‌وه‌ و توندوتیژیی دێت: هه‌رچیه‌كی كردووه‌ خراپه‌. هه‌ر بۆیه‌ ده‌بێت دووربخرێته‌وه‌ له‌ كاره‌كه‌ی. ئه‌مه‌ سرووتێكی دڵڕه‌قانه‌ نییه، به‌ڵكو خودی پرۆسه‌كه‌ خۆی وایه‌: دوای ماوه‌یه‌ك هه‌رچی خراپه‌ و پۆخڵه‌واتی كۆمه‌ڵگه‌كه‌یه‌ كۆده‌كرێته‌وه‌ و ده‌خرێته‌ ئه‌ستۆی ئه‌و، ئه‌و وه‌ك قۆچی قوربانی. له‌ هه‌ندێك له ‌شانشینه‌ ئه‌فریقاییه‌ كۆنه‌كاندا له ‌دۆخی ته‌شه‌نه‌كردن و بڵاوبوونه‌وه‌ی نه‌خۆشی و په‌تای درمدا، یان له‌ حاڵه‌تی وشكه‌ساڵی درێژخایه‌ندا فه‌رمان ده‌درا به ‌كوشتنی پاشا.. به‌ چاوپۆشین له‌ پرۆسه‌ی كوشتنه‌كه‌، میكانیزمه‌كه‌ هه‌مان شته‌. لێ داخۆ چی ڕووی ده‌دا گه‌ر ئه‌م میكانیزمه‌مان به‌رده‌ست نه‌خستایه‌، سه‌رباری نرخ و پله‌ سیمبولییه‌كه‌‌شی، ئایا چی ده‌بوو؟ ئه‌و كات جگه‌ له ‌نائومێدی و توندوتیژیی، هیچ ئومێدێك به‌ گۆڕان و بوونی ده‌روازه‌یه‌ك نه‌ده‌بوو.

پ: ئه‌ی ئه‌و هه‌موو ڕه‌خنه‌ و تێبینیه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌كه‌تان بۆ مه‌سیحیه‌ت چۆن لێكده‌ده‌نه‌وه‌، كاتێك به‌وه‌ تاوانبارده‌كرێن كه‌ گوایه‌ خوێندنه‌وه‌كه‌تان له‌ جێگه‌ی خۆیدا نییه‌ و ناشایسته‌یه‌؟

ژیرار: ئێمه‌ وا ڕاهاتوین كه‌ جیاكارییه‌كی سه‌ره‌كی بكه‌ین له‌نێوان هه‌قیقه‌تی سۆسیۆلۆژی و هه‌قیقه‌تی ئایینییدا. ئه‌مه‌ش ته‌واو له‌گه‌ڵ وێنه‌ی نوێی دروستبوونی ئایدیاكاندا ده‌گونجێت، لێ له‌قوڵاییدا ده‌بینین كه‌ كه‌له‌پووریی یه‌هودیی\ مه‌سیحیی دیار و ئاماده‌یه‌ له ‌ده‌زگاكانماندا: دیموكراسی، ڕوونی و شه‌فافیه‌ت له‌ یاساكانماندا، مافه‌كانی مرۆڤ. گه‌ر له‌ ڕابردوودا مه‌سیحییه‌ت به‌ته‌نها كورتكرابۆوه‌ بۆ یه‌ك جۆر له‌ مرۆڤایه‌تی، ئه‌وا ئه‌مڕۆ وانییه‌: ئه‌مڕۆ مه‌سیحیه‌ت گه‌یشتۆته‌ هه‌مو جێگه‌یه‌ك له‌ دنیادا، جا به ‌شێوه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆ بێت یان ناڕاسته‌وخۆ، له ‌ڕێگه‌ی ئایدیا نائایینییه‌كانه‌وه‌ بێت یان ته‌نانه‌ت ئه‌و ئایدیایانه‌شی كه‌ دژه‌ ئایینن. ئێ كاتی خۆی ئه‌ندرێ مالرۆش (وه‌زیری رۆشنبیریی له‌سه‌رده‌می دۆ گۆلدا) نووسی بووی: گه‌یشتنی كۆمۆنیزم به‌ شه‌نگهای هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ گه‌یشتنی مه‌سیحییه‌ت به‌ چین. ته‌نانه‌ت گه‌ر واش دیار بێت هێشتا هه‌ندێك ژیار هه‌ن دژ به‌و‌ مافانه‌ی مرۆڤن كه‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ڕایگه‌یاندوه‌، هێشتا ناتوانن نكۆڵی له‌وه‌ بكه‌ن كه‌ ئه‌و مافانه‌ هه‌ن. ئه‌مێستا ئیدی ئه‌و كولتوورانه‌ ناتوانن به‌ته‌نها له‌سه‌ر ئه‌و دۆگمه‌ بژیین كه‌ ده‌شێت قوربانیدان به ‌قۆچی قوربانی هه‌مو كێشه‌كان چاره‌سه‌ر بكات. له ‌ڕوانگه‌یه‌كی تریشه‌وه‌، ده‌بێت ئه‌وه‌ ببینین كه‌ ئه‌گه‌ر وه‌حیی ئایینیی زۆر كارا بێت له‌وه‌دا كه‌ به‌ قوربانییه‌ك پرۆسه‌ی قوربانیدانی خوێناویی له‌ ناو ببات، ئه‌وا هه‌ر خودی ئه‌و وه‌حییه‌ ئایینیه‌ كۆمه‌ڵگه‌ مه‌سیحییه‌كانی له‌ ‌‌به‌كارهێنانی ئه‌و ئامرازه‌ كارایه‌ یاساغكردووه، ئامرازێك كه‌ بریتییه‌ له‌ میكانیزمی ڕیتواڵیی و سرووتیی. خۆی وه‌حیی ئایینیی به‌ته‌نیایی و به‌بێ هیچ ئامرازێكی به‌رهه‌ڵستی له‌ به‌رانبه‌ر گێژاوه‌كانی توندوتیژیی و لاساییكردنه‌وه‌ ده‌روونییه‌كانی توندوتیژییدا كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ ئێمه‌ی مرۆڤ، به‌جێمان ده‌هێڵێت. له ‌دۆخێكی واشدا، ئێمه‌ به‌رده‌وام له ‌كه‌ناری نابینایی و ئاژاوه‌دا ده‌بین.

سه‌رچاوه‌: ده‌قی دیالۆگه‌کە ڕاسته‌وخۆ له‌ ماڵپه‌ڕی فه‌رمی دكتۆر موحه‌مه‌د سبیلاوه‌ وه‌ك وه‌رگێڕی ده‌قه‌كه‌ وه‌رگیراوه‌ كه‌ ئه‌مه‌‌ ناونیشانه‌كه‌یه‌تی:

http://www.mohamed-sabila.com/nossos7.html لێ دیالۆگه‌كه‌ خۆی له‌كتێبێكیدا به‌ناونیشانی: فی الفكر المعاصر (حوارات) دا بڵاوی كردۆته‌وه‌ و گۆڤاری زانسته‌ مرۆییه‌كان سازیان كردوه‌ له‌گه‌ڵ ژیرار. لاپه‌ڕه‌ ٢١ بۆ ٣٧، كه‌ له‌بڵاوكراوه‌كانی (منشورات مابعد الحداثه)‌ یه‌، لێ به‌داخه‌وه‌ ده‌قه‌كه‌م وه‌ك كتێبه‌كه‌ ده‌ستنه‌كه‌وته‌وه‌، ئه‌گه‌رچی هه‌ستده‌كه‌م دوای بڵاوكردنه‌وه‌ی له‌ماڵپه‌ڕه‌كه‌یدا وه‌ڵامی دوا پرسیاریشی تێدا نییه‌، هه‌ر بۆیه‌ ناچار ئه‌وه‌م وه‌رگێڕا كه‌ ده‌سته‌به‌ر بوو

The post توندوتیژی، قۆچی قوربانی و موقەدەس appeared first on ژنەفتن.

 ساڵی ١٩٠٨ لە شاری برۆكسل یەكێك لە فەیلەسوفە بەناوبانگەكان هاتە دنیاوە، زانای ئەنترۆپۆلۆژی و پێشەنگی بونیادگەریی (كلۆد لێڤی شتراوس) بوو. ماوەیەك ژیانی لە فەرنسادا بەسەر برد و دواتر لە پاش داگیركردنی پاریس لەلایەن نازییەوەكانەوە، ئیتر شتراوس بەرەو نیۆیۆرك سەفەری كرد و لە ساڵی ١٩٤٨ گەڕایەوە فەرەنسا و بەناوبانگترین كتێبی ناوداری سەدەی بیستەمی دانا، بە ناوی( بونیادە بەراییەكانی خزمایەتی). شتراوس یەكێكە لەو فەیلەسوفانەی كە بە درێژایی تەمەنی ئەكادیمی خۆی، هەموو پێنجشەمووانێك سەمیناری لەسەر كرانەوەی ڕۆشنگەری و شارستانی بەڕووی ئەوی دی هەبووە و مانیفێستێكی زانستیانەی بۆ چەسپاندین یەكسانی لەنێوان گەلاندا تۆمار كردووە. ئەو لەو بڕوایەدا بوو كە هەموو گەلانی سەر گۆی زەوی لە دروستكردنی ئەفسانەكان و ماناكانیدا هاوبەشن. شتراوس مامۆستای ڕۆحیی (ژاك لاكان)ی زانای دەروونناسە كە ئەویش لە ژێر كاریگەریی شتراوسدا خوێندنەوەیەكی بونیادگەرانەی نوێی بۆ فرۆید كردۆتەوە، ساڵی ٢٠٠٩ شتراوس لە پاش تەمەنی سەدویەك ساڵی لە فەرەنسا كۆچی دوایی كردووە. دە ساڵێك لەمەوبەر یەكێك لە كتێبە ئەپستیمیە بەناوبانگەكانی(كلۆد لێڤی شتراوس)م لە ژێر ناونیشانی(ئەفسانە و مانا) هەر ئەو كات خوێندەوە و پوختەیەك لە ناوەڕۆكەكەیم خستەڕوو. لەم ڕۆژانەشدا جارێكی تر پێداچوونەوەیەكی وردترم بۆ فرەڕەهەندێتی ئەو كتێبەی كردەوە. لە ڕاستیدا ئەو كتێبە كلیلی تێگەیشتنە لە شێوازی هزرینی مرۆڤ و چۆنیەتی پێكهاتەی كۆمەڵگە سەرەتاییەكانی مرۆڤایەتی و دەرخستنی خاڵەكانی هاوچوونی و جیاوازی نێوان ئەو كۆمەڵگانە بە كۆمەڵگە مۆدێرنەكانەوە.

 (ئەفسانەو مانا) دەروازەیەكی زانستی مەعریفی و گەشتێكی سەراسیمەی نەبڕاوەیە بەرەو ناو دنیای پێوەندییە جەنجاڵەكانی نێوان ئەفسانە میللییەكانی گەلان و مۆسیقای ڕەسەنیان و چۆنیەتی پێكهاتنی خزمایەتی و ژنخوازی و وەجاغزادەیی لەنێوان خەڵكیدا و خستنەڕووی مێژووی هاوچوونیەكی نێوان گەلان لەم بوارانەدا لە پاش ئەوەی لە سەرەتاكانی سەدەی بیستەمەوە زانستەكان باڵی خۆیان بۆ لە ئامێزنانی بوارە جیاجیاكانی مرۆڤایەتی واڵا كردەوە، بیرمەندێكی وەك (شتراوس) پەیدا دەبێت تا لەو بەهاگەلە مرۆییانە بكۆڵێتەوە كە هەبوون و مانەوەی مرۆڤیان درەوشاندۆتەوە، بە تایبەتیش لە بواری دروست بوونی وشە و چواندنی وشە و زمان بە ئافرەت و هەروەها سیمبۆڵاندنی زمان و ژیار و دەروونی پەنهانی مرۆڤایەتی. ڕوون و ئاشكرایە كە لە سەردەمی سەرهەڵدانی زانایانی وەك (بیكۆن و دیكارت و نیوتن) و هاوچەشنەكانیاندا، یەكێك لە ئەركە هەر گرنگ و بنەڕەتییەكانی زانست بریتی بووە لە داخستنی ڕێگە لەسەر ئەو هەژموونانەی كە بیروڕای سەلەفی و ئەفسوونگەرێتی بەسەر بیری مرۆڤایەتی زاڵ دەكرد، لەو كاتانەدا زانست وەك میتۆدێكی تێفكرین و وەك سەرچاوەیەكی ڕەسەن كەمتر جێی لێكدانەوە بوو، ئه‌م هزركردنه‌وه‌یەش تا دوا ساته‌كانی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌یه‌م درێژه‌ی هه‌بووە. له‌و سه‌رده‌مانه‌دا له‌رێگه‌ی هه‌سته‌وه‌ره‌كانی (بینین و بۆن و تام)ه‌وه‌ زیاتر به‌ڵگه‌كانی زه‌یینی ده‌كه‌وتنه‌ به‌ر لێشاوی گومانكارییه‌وه‌، دواتر له‌ جیهانی واقیعدا ماتماتیكیانه‌ دادەڕێژرانه‌وه‌. شتراوس هات و به‌شێكی زۆری تێڕوانینه‌كانی زانایانی پێشه‌خۆی له‌سه‌ر زانست گۆڕی و ئه‌وه‌ی روون ‌كرده‌وه‌ كه‌ به‌ڵگه‌ی زه‌ینی قابیل به‌ شیكردنه‌وه‌یه‌، ته‌نانه‌ت سه‌رله‌نوێ له‌و توێژینانەوانە‌شی ‌كۆڵییه‌وه‌ كه ‌پێش خۆی له‌سه‌ر بنەڕەتی دانانی هێڵه‌كانی (بازنه ‌و سێگۆشه) ‌و داڕێژراوه‌كانی تری ماتماتیك دانرا بوون. له‌ دووتوێی به‌رگی چه‌ند تیۆرێكی كلاسیكیانەدا‌ خرابوونه‌ڕوو. توێژه‌رانی پێش شتراوس به‌ شێوازێك له‌ هزریان دەڕوانی كه‌ لاپەڕەیەكی سپییه‌ و له‌ بنه‌ڕه‌تدا هیچی له‌سه‌ر نه‌نووسراوه‌، له‌ ڕێگه‌ی زانیاری و ئه‌زموون و هه‌سته‌وه‌ره‌كانه‌وه‌ پڕ ده‌كرێنه‌وه‌، بۆ نموونه‌ له‌ڕێی دیتنی چه‌ند هێڵێكی كه‌وانه‌ییه‌وه‌ بیرۆكه‌ی بازنه‌ پێكدێت، به‌م شێوازه‌ بیردۆزه‌كان له‌ زه‌مانی (ئه‌فڵاتۆن)ه‌وه و بە سوودوەرگرتن لە (فیرعەونەكان)ەوە‌ به‌جۆرێك داده‌ڕێژرانه‌وه‌ كه‌ جۆره‌ ڕه‌مه‌كیه‌تییه‌كیان تێدابوون، ئه‌مه‌ش به‌ بێ پشت به‌ستن به‌و زانیاریانه‌ی كه‌ سەمتێكی هزری ده‌یخوڵقاندن. دیسانه‌وه‌ به‌ نموونه‌ كاتێك پسپۆرانی نۆرۆلۆژیك هاتن و ده‌یانوت «خانه‌كانی مێشك ئه‌ركی ڕێكخستن و بەڕێوه‌بردنی چالاكییه‌ جه‌سته‌ییه‌كان به‌ هه‌ردوو شێوازی ئاسۆیی و شاقووڵی ده‌گرنه‌ ئه‌ستۆ، به‌ تایبه‌تی ئه‌و خانانه‌ی له‌ پشته‌وه‌ی تۆڕی چاودان، ئه‌م ئه‌ركی به‌رێوه‌بردنه‌ جێبه‌جێ ده‌كه‌ن.» به‌لاَم شتراوس به‌ تیۆری گه‌شه‌كردنی زانستییه‌وه،‌ دوو رێگه‌ی تری ڕوونكردنه‌وه‌: ١.چڕكردنەوە: هه‌موو ڕووداوێكی ته‌مومژاوی و دیارده‌یه‌كی ناتێگه‌یشتوو له‌ ئاستێكی دیاریكراودا چڕده‌كرێنه‌وه‌ تا به‌ چالاكی فه‌سله‌ژییه‌وه‌ ته‌فسیری ساده‌یان بۆ بدۆزرێنه‌وه‌. ٢. بونیادگەرێتی: له‌ به‌رانبه‌ر ڕووداو و دیارده‌ ئاڵۆزه‌كاندا پێویسته‌ له‌ ستراكچه‌ر و كۆد و هێمای پێوه‌ندییه‌كان تێبگه‌ین و سانایان بكه‌ینه‌وه‌، تا بزانین مه‌به‌ست له‌ ڕوودان و مانای ڕوودانیان چیی بوون. ‌به‌م شێوه‌یه‌ شتراوس به‌ كه‌ته‌لۆكێكی نوێ، ته‌ونێكی تری بۆ ده‌سه‌ڵاتی مه‌عریفیانه‌ی خۆی ده‌چنی، دواتر مه‌به‌ست و مانای ئه‌و فه‌وزا و ئاژاوه‌یه‌ی ده‌پشكنی كه‌ خه‌ڵكی له‌سه‌ر زه‌میندا پێوه‌ی گیرۆده‌ بووبوون. له‌به‌شێكی شیكردنه‌وه‌كانیدا ستراكچه‌ری ماناكانی خزمایه‌تی و هاوخوێنی و هاوسه‌ری و خاڵۆزایه‌تی لای زۆربه‌ی گه‌لانی دێرینی سه‌ر ڕووی زه‌مین هه‌ڵده‌سه‌نگێنێته‌وه‌، پێی وایه‌ ئەگه‌ر هه‌ر به‌رهه‌مێك له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تیدا هاتبێته‌ ئه‌نجام بۆ خۆی له‌ دامه‌زراندنی ڕژێمێكدا تا به ‌سه‌ر فه‌وزا و بێماناییدا زاڵبێت هه‌وڵێك بووه‌، واته‌ هه‌ر مانایه‌ك له‌ ڕه‌وتێكی جیاوازدا خوڵقێنه‌ری به‌رهه‌مێك بووە، له‌م ڕووه‌وه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆڤایه‌تی له‌ سایكۆلۆژیای كۆ و ڕه‌گه‌زی هاوبه‌ش و زمان و ویست و شوناسی نزیك به‌ یه‌ك دنیا، له‌نێوان یه‌كتریدا زۆر خاڵی هاوبه‌شیان هه‌یه‌.

ته‌نیا ڕه‌گه‌زێكی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ بۆ جیاكردنه‌وه‌ی ئه‌نتۆلۆژیانه‌ی «كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی سه‌ره‌تایی» له‌ «كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی پێشكه‌وتووی شارستانێتی» ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ سه‌ره‌تاییه‌كه‌ له‌ (دۆخی ئاخاوتنی سەر زارەكییەوە) بۆ (دۆخی نووسین)دا نه‌په‌ڕیوه‌ته‌وه‌؛ له‌به‌رئه‌وه‌ به‌رده‌وام بۆ له‌ناوچوون و نه‌مان پرۆسه‌یه‌كی له‌بار بووه‌، به‌ڵام له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی پێشكه‌وتووانه‌ی شارستانیدا به‌هۆی(نووسین)ه‌وه‌ توانراوه‌ زاراوه‌كان بپارێزرێن، به‌هۆیه‌وه‌ چالاكی فه‌رهه‌نگی و عه‌قڵی به‌ شێوه‌یه‌ك ئه‌نجام دراون كه‌ هه‌میشه‌ ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ له‌ پێوه‌ندی كردنی به‌ دنیای ده‌ره‌وه‌ی خۆی ده‌سپێشكه‌ر بووبێت. به‌ر له‌ شتراوس بیرمه‌ندێكی وه‌ك (مالینۆفسكی) كاتێك له‌ تیۆره‌كانیدا تێفكرینی كۆمه‌ڵگه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی ده‌خسته‌ به‌ر تیشكی لێكدانه‌وه ‌و به‌ شێوازێك لێیان ده‌دوا كه‌ گوایه‌ بریتین: له‌چه‌ند گرووپگه‌لێكی مرۆڤانه‌ی توندوتیژ و هه‌مه‌جی، دوای ئه‌وه‌ی به‌ پێداویستییه‌ بنه‌ره‌تییه‌كانی وه‌ك سێكس و خۆراك و نووستن تێروپڕ ده‌بن، دوابه‌دوای ئه‌وه‌ به‌ بێ شیكردنه‌وه‌ و هزركردنیان بۆ چه‌مكه‌كانی غوربه‌ت و ئینتیما ته‌فسیری سه‌رپێی بۆ سیما سه‌ره‌كییه‌كانی وه‌ك بڕوا و ئه‌فسانه‌ و داموده‌زگای خانه‌واده‌یی و كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌دۆزنه‌وه‌. شتراوس سه‌رله‌به‌ری ئه‌م تیۆره‌ی مالینۆفسكی ڕه‌ت كرده‌وه‌، له‌و بڕوایه‌وه‌ كه‌ هزرین لای كۆمه‌ڵگه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان ـــ به‌وانه‌شیانه‌وه‌ كه‌ له‌ قۆناغی به‌ر له‌ نووسیندان ـــ تێفكرینێكی عاقڵمه‌ندانه‌یه‌. ئه‌م بۆچوونه‌ی له‌ هه‌ردوو كتێبی “ته‌وته‌مییه‌ت” و “هزرینی دڕنده‌”دا شیكردۆته‌وه‌ له‌ جێیه‌كدا ده‌ڵێت «هه‌موو گرووپێكی مرۆڤ كه‌ توانایان به‌سه‌ر بزاوت و چالاكی نواندندا هه‌بێت، زه‌روره‌تی ژیان هانده‌ریان ده‌بێت تا مه‌یل و ئاره‌زوویان بۆ تێگه‌یشتن له‌ ژیان و جیهانی ده‌وروبه‌ر تێدا دروست بێت.» دواتر ده‌ڵێت «بۆ گه‌یشتنه‌ ئه‌و ئامانجه‌ش ئامڕازی هزری وه‌كار ده‌خه‌ن، وه‌ك چۆن فه‌یله‌سوف له‌ تاوتوێی دیارده‌كاندا بنه‌مای ـــ گه‌ر له‌ هه‌موو شته‌كان تێناگه‌یت ئه‌وه‌ ده‌توانیت هه‌ندێكیانی لێ شرۆڤە بكه‌یت ـــ به‌كارده‌هێنێت». به‌ واتای مه‌رج نییه‌ ته‌نیا بۆ هه‌موو شتێك زه‌ینی قووڵ به‌كاربخرێت، به‌ڵكو مه‌رجه‌ تێگه‌یشتن بۆ داڕشتنه‌وه‌ی مانا به‌ربڵاو و گشتگیر‌ بێت و به‌ ساناترین ئامڕازه‌كانی گه‌ر له‌ توانادا بێت دەرببڕدرێت.. له‌ ئاستی شیكردنه‌وه‌یه‌كی وه‌هادا شتی ترمان بۆ روون ده‌بێته‌وه‌، له‌و كاته‌دا كه‌ شتراوس تێڕوانینه‌ پراگماتیكیانه‌كه‌ی مالینۆفسكی ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌، هاوكات ئه‌وه‌ی (لیڤی پول)یش لای خۆیه‌وه‌ ده‌سڕێته‌وه‌، لیڤی پول له‌ تێڕوانینه‌كانیدا له‌ ڕووی چۆنایه‌تی و جۆرایه‌تییه‌وه‌ ده‌ڕوانێته‌ جیاوازییه‌كانی نێوان (كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌ره‌تایی) و( كۆمه‌ڵگه‌ی پێشكه‌وتووی شارستانی) نه‌ك له‌ ڕووی ماناوه‌، كه‌واته‌ ده‌كرێت بووترێت تێڕِوانینەكەی لیڤی پول بۆ كۆمه‌ڵگه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان كاتێك ده‌ڵێت له‌ ئه‌فسانه‌یان تێنه‌په‌ڕاندووه‌ ویژدانیانه‌یه‌، لێره‌وه‌ شتراوس وه‌ڵام ده‌داته‌وه ‌و دواتر ده‌پرسێ ئەی باشە كه‌ی ئه‌فسانه‌ ته‌واو ده‌بێت و مێژوو ده‌ست پێده‌كات؟ ئینجا هه‌موو ئه‌و ڕووداو و ئه‌فسانانه‌ی له‌ یادەوه‌ری گه‌لاندا ماونه‌ته‌وه‌ له‌ ڕووی ئیستدلاله‌وه‌ شیده‌كاته‌وه‌. شتراوس تێمانده‌گه‌یه‌نێت هه‌ر كاتێك به‌ ڕووداوه‌ نادیاره‌كانی دێریندا ڕۆبچینەوە و بۆ ئه‌فسانه‌كان بگه‌ڕێینه‌وه‌، ئەو كات لە ڕاستێتی لێكدانەوەكان نزیكتر دەبینەوە، دواتر ئه‌فسانه‌ به‌ په‌یژه‌ی مۆسیقا ده‌چوێنێت و ده‌ڵێت: ئه‌فسانه‌ په‌یژه‌ی مۆسیقی و زریزه‌یه‌كی لێكدانه‌پچڕاوه‌ و، له‌ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌فسانه‌كاندا ناكرێت ئێمە ڕسته‌ به‌ ڕسته‌ و له‌ چه‌په‌وه‌ بۆ ڕاست وه‌ك خوێندنه‌وه‌ی نووسینی ڕۆمان، ڕستە و پەرەگرافەكان بیخوێنینه‌وه‌، ئه‌و شێوازی خوێندنه‌وه‌یه‌ ناتێگه‌یشتوو ده‌بێت، سەرتاپاگیری و گشتگیری له‌ ئه‌فسانه‌دا ڕێی تێگه‌یشتن ئاسان ده‌كات، مانای گشتیش له‌ ئه‌فسانه‌دا له‌ به‌دواداچوونی لۆژیكیدا دەرناكەوێت،‌ به‌ڵكو له‌ خستنه‌ڕووی ڕووداوه‌ به‌ڵگه‌داره‌كاندایه‌، چۆن نۆته‌ی مۆسیقا ده‌خوێنریت، ئه‌فسانه‌ش هاوشێوه‌یه‌ به‌ تێگه‌یشتن له‌ سه‌رجه‌م لاپه‌ڕه‌كه‌ و به‌ شێوازی ئۆركێسترایی مانای لێده‌رده‌هێنرێت، بۆیه‌ مۆسیقا بە شاكاره‌كانی (بتهۆڤن و مۆزارت و ڤاكنه‌ر) به‌ داستان و ئه‌فسانه‌ ئاوێزان بوون؛ به‌و تێكه‌ڵاوبوونه‌ مۆسیقا بووەتە‌ زمانێكی نوێی گوزارشت كردن له‌ ئه‌فسانه‌كان. شتراوس له‌ ماوه‌ی گه‌شتێكی ده‌یان ساڵه‌ی ته‌مه‌نيدا، سه‌راسیمانه‌ به‌ناو ده‌هالیزی ستراكچه‌ری شارستانییه‌ته‌ دێرینه‌كاندا سه‌فه‌ری كرد، له‌و گه‌شته‌یدا كهولتوور و ڕه‌گه‌زه‌كانی كو‌لتووره‌كانی به‌ زاراوه‌ مێژووییه‌كان به‌راورد ده‌كردنه‌وه‌، به‌م شێوەیە سه‌لماندی گه‌لانێك هەبوون ‌بێ نووسینیش ماونەتەوە، كەچی زانیاری و داهاتی میللیانه‌ی دێرینه‌یان له‌سه‌ر ژینگه ‌و ده‌وروبه‌ری خۆیان هه‌بووه‌، له‌ لایه‌كه‌وه‌ به‌ ته‌كنیكی ساده ‌و له‌سه‌ر ئاستی جوگرافيی گوزارشتیان له‌ واقیع كردووه‌ و له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ له‌سه‌ر ئاستی گه‌ردوونيی له‌ بازنه‌كانی واقیع ده‌رچوونه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ و هه‌ندێجاریش به‌ پێی داڕێژانه‌وه‌ی بونیاده‌ سۆسیۆلۆژییه‌كان خه‌یاڵیان به‌ واقیعه‌وه‌ گرێداوه‌ته‌وه‌. شتراوس به‌بێ ئه‌وه‌ی به‌ ئه‌زموون و ڕووداوه‌كانه‌وه‌ دیل بووبێت، به‌ زمانێكی ئه‌فسوونگه‌رانە تێڕوانینه‌كانی داڕشتونه‌ته‌وه‌، سه‌ربه‌خۆیانه‌ ئه‌ركی سه‌رله‌نوێ ڕێكخستنه‌وه‌ی ماناكانی گرتۆته‌ ئه‌ستۆ، بونیادێكی جووڵه‌دار له‌ ستوونی نووسینه‌كانیدایه‌ ڕێره‌وی فیكر و لۆژیكی ئه‌فسانه‌كان دیاری ده‌كات، له‌لایه‌ك ڕستنه‌وه‌ی زنجیره‌ی پێكهاته‌ ده‌لالیه‌كان و له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ سه‌رپۆشی تێنه‌گه‌یشتن له‌سه‌ر نه‌وتراوه‌كان لادراون و ڕه‌مزه‌كان و وته‌زا(هاوكوف یا هاودژه‌كان) به‌ پرۆسه‌یه‌كی دیاله‌كتیكی ئۆرگانییه‌وه‌ شیكراونه‌ته‌وه‌،‌ (سه‌رخان و ژێرخان)ی بۆ دیاری كراون، ئه‌فسانه‌ی سه‌ر له‌ نوێ شیكردۆته‌وه‌. بۆ شیكردنه‌وه‌كانیش له‌ چه‌ند خاڵێك سوودمه‌ند بووە؛ ١. له‌ نه‌خشاندنی شێوه‌ ئه‌ندازه‌ییه‌كاندا، له‌ فیزیای نوێ سوودمه‌ند بووه‌. ٢. چه‌مكه‌ زمانه‌وانییه‌كانی وه‌ك (ئاخاوتن و قسه‌و ده‌نگ و زه‌مه‌نكات)ی له‌میتۆده‌كانی (دوسۆسێر)ه‌وه‌ وه‌رگرتون. ٣. له‌ دامه‌زرانه‌وه‌ی سیستمی ئه‌فسانه‌دا، پێوه‌ندییه‌كانی نێوان (دۆخی سروشتی له‌ دۆخی كۆمه‌ڵَایه‌تی) جیاده‌كاته‌وه‌. ٤. لۆژیكێك بۆ دابه‌شبوونی ته‌وته‌میانه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان داده‌نێت و ده‌لالیانه‌ وێنه‌ و هێڵ و نه‌خشه‌ی وتنه‌كان به‌ زاراوه‌ی نوێ داده‌ڕێژێته‌وه‌.

٥.بۆ شیكردنه‌وه‌ی نائاگایی له‌ (فرۆید) سوودی وه‌رگرتووه‌ و چه‌مكه‌كانی جووڵه‌ و چركه‌ی له‌(ماركس) وه‌رگرتووه‌.

 به‌م شێوه‌یه‌ هه‌موو ڕه‌گه‌زێك به‌ لای شتراوسه‌وه‌ ڕه‌گه‌زێكی هاوكوفی له‌ به‌رانبه‌ردا بۆ دانراوه‌ كه‌ به‌پێی جوگرافیا و كه‌شی دروستبوون و ئایین و ئابووری و ته‌كنیكه‌كه‌ی مامه‌ڵه‌ی له‌ ته‌كدا كردووه‌، بۆ نموونه‌ (هه‌ڵۆ) له‌ واتادا هاوكوفه‌ به‌ (ترۆپك) / مراوی به‌ ده‌ریا/ مێرووله‌ به‌ زه‌وی / چۆله‌كه‌ی سوور به‌ خۆر / تاد.

سه‌باره‌ت به‌ مه‌دلوله‌ هاودژه‌كانیش به‌م شێوه‌یه‌ له‌ ئه‌فسانه‌كاندا داده‌ڕێژرێنه‌وه‌: (وه‌رزی خه‌زان) له‌ واتادا هاودژه‌ به‌ (وه‌رزی چرۆ) نێرایه‌تی به‌ مێیایه‌تی / باران به‌ كێڵگه‌ و زه‌وی.  شتراوس له‌ شیكردنه‌وه‌ی بۆ ئه‌فسانه‌كان ئه‌و مانایانە‌ ڕوون ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ژیان واتا له‌دایكبوون، ئه‌مه‌ش چه‌ندی گه‌ڕانه‌وه‌ بێت بۆ زه‌مین، هێنده‌ش سه‌ركه‌وتنه‌وه‌یه‌ بۆ ترۆپك و گه‌یشتنه‌وه‌یه‌ به‌ بارته‌قای ئاسمان كه‌ مه‌نزڵگه‌ی (خواوه‌ند)ه‌ به‌لای زۆربه‌ی ئه‌فسانه‌كانه‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ مرۆڤی ئه‌فسانه‌یی، وه‌جاغزاده‌ی سروشته‌، گۆڕینی ڕابردووه‌ بۆ هه‌نوكه‌، مانه‌وه‌یه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی سنووری فه‌نابوون، كۆمه‌ڵێك په‌ند و سرووتی بازنه‌ییه‌، ناڕازیبوونه‌ له‌ خود ــ به‌ جێهێشتنی خوده‌ به‌ره‌و گه‌ڕان به‌ ده‌وروبه‌ردا.

بۆ سەرلەنوێ خوێندنەوەی كتێبەكەی ئەفسانە و مانای شتراوس سوودم له‌م ژێده‌ر و  

سه‌رچاوانه بینی:

 ١ــ شتراوس كلود لیفی ــ الاسطورة و المعنی ــ ترجمة – حدیدي ــ دار حوار ــ سوریا ــ ١٩٨٥  ٢ـ كلود لیفی شتراوس ــ ترجمة : د. شاكر عبدالحمید ـــ مجلة افاق عربیة ــ عدد ٨

٣ ــ ابراهیم ، د.زكریا : مشكلة البنیة‌ ــ

٤ محمود ، ابراهیم : مغامرة المنظق البنیوي ــ جزء الاول ــ مركز الابحاث و الدراسات الاشتراكیة‌ ١٩٩١

The post وەجاغزادەیی لە ئەنترۆپۆلۆژیای شتراوس’دا appeared first on ژنەفتن.