ئەو پێی وایە کە دەبێت ڕێگەچارەی باشتر بۆ هەڵسەنگاندن و پێوانەکردنی سەرکەوتن و خۆشگوزەرانی بدۆزینەوە، نەوەک تەنها پشت بە گەشەکردن و تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیی ببەستین. بە بۆچوونی سۆسیۆلۆژ (زیگمونت باومان)، گواستنەوە و گۆڕانکارییەکان ئاسان نین، بەڵام بەشی خۆیشیان هیوابەخشن. 

چی جار لێی پرسرا بێت: پێشبینیت چییە بۆ داهاتوو؟ هەمیشە وەڵامەکەی ئەوە بووە کە ئەو ناتوانێت پێشبینی بکات. پاش ٦٥ ساڵ سەرقاڵبوونی لە کایەی کۆمەڵناسییدا، پاش ئەو هەموو شیکاری و تیۆریزەکردنە بۆ گۆڕانەکانی کۆمەڵگە و بزووتنەوە مرۆییەکان، ئەو تەنها دەتوانێت قسە لەسەر مێژوو، هەروەها ئەوە بکات کە لە ئێستادا دەگوزەرێت، نەوەک ئایندە. ئەو دەڵێت: ((سۆسیۆلۆژەکان میتۆدی زۆر باشیان پێیە بۆ شیکردنەوەی تەوژم و کەڵکەڵە باوەکانی هەنوکە)). ڕاستە ئەم پیاوەی کە لە بەردەمی مندا دانیشتووە قاتێک جلی ڕەشی لەبەردایە و قژێکی سپی لولی زۆر جوانی هەیە، بەڵام پێغەمبەریش نییە.

–  ئایندە بوونی نییە، داهاتوو شتێکە مرۆڤەکان دروستی دەکەن و لەسەر بڕیارەکانی مرۆڤ بەندە، بڕیاڕگەلێک کە ئێمە هیچیان لەبارەوە نازانین. تاکە جیاوازیمان لە ئاژەڵان ئەوەیە کە ئێمەی مرۆڤ دەتوانین هەڵبژێرین، زمانێکمان هەیە کە دەتوانین لە ڕێگە و بە هۆیەوە بڵێین نا! ئێمە دەتوانین بە خەیاڵ، فانتازی بوونەوەرەکانی ئایندە بکەین، لێ ئەوەیش خۆی پاشکەوتە و ڕەنگدانەوەی لەسەر داهاتوومان دەبێت.

– ڤاکلاڤ هاڤێل زۆر شیعرییانەتر ئەم گرفتەی داڕشتووە: ((بۆئەوەی پێشبینی ئایندە بکەین، دەبێت بزانین خەڵکی دەتوانن چ گۆرانییەک بڵێن و بە چ موزیکێک بێنە سەما)). بەڵام گرفتەکە لەوەدایە کە هیچ شێوە و فۆرمێک نییە تا بە هۆیەوە پێشبینی ئەوە بکەین کە داخۆ سبەینێ، نەتەوە لە چ ئاوازێک دەخوێنێت و دەخوازێت چ گۆرانییەک بچڕێت.

زیگمونت باومان یەکێکە لە دیارترین کۆمەڵناسەکانی کۆتایی سەدەی بیست. ئەو مانای بە بڕێکی زۆر لەو چەمکانە بەخشیوە کە لەمڕۆدا بوونەتە کەرەستە و تفاقی باوی شیکارکردنی کۆمەڵایەتی: مۆدێرنە، پۆستمۆدێرنە، جیهانی شلۆکی مۆدێرنە و دواهەمینیشیان پریکاریا: پریکاریا وەک کۆمەڵێکی  گەورە لە مرۆڤ کە سەر بە توێژ و لایەنی جیاوازی کۆمەڵگەن و دۆخێکی کۆمەڵایەتی شلۆک و پڕ لە مەترسی دەژین.

دیارە پرسیارکردن لەم پڕۆفیسۆرە میهرەبانە کارێکی هەروا ئاسان نییە. بەر لەوەی لێکچەرەکەی دەست پێ بکات، لێکچەرێک کە بە شێوەیەکی زۆر باش گفتوگۆ لەسەر بنچینەکانی دەکات، لێم دەپرسێت: دەتەوێت باسی چی بکەیت؟ لێ هێشتا من هەر فریانەکەوتوم وەڵامی بدەمەوە. ڕەنگە ئەوە زیاتر پەیوەندی بە تەمەنەوە هەبێت، چونکە ئەو نەوەیە لە مامۆستایانی وەکو باومان، بە هۆی شارەزایی خۆیانەوە دەتوانن هەموو پرسیارەکان بکەنەوە بە جۆرێک لە مۆنۆلۆگ.

دیارە باومان بە تەنها ئەکادیمیەکی بیرتیژ نییە، بەڵکو گێڕەرەوەیەکی قسەخۆشیشە.

کەواتە با واز لە ئایندە بهێنین و لە جیاتی ئەوە قسە لەسەر ئێستا بکەین. نزیکەی هەفتەیەک لەمەوبەر، رۆژنامەی (SvD) وتارێکی باومانی بڵاوکردەوە کە باس لە کڕین دەکات وەک شوناس و هۆکاری پشتەوەی گێرەشێوێنی و پشێویەکانی لەندەن.

  شولەر: هەر بەڕاست، بۆچی کڕین کێشەیەکی ئەوەندە گەورەیە؟

باومان: پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە کە ئایا خودی بەکاربردن و خەرجزۆری (کۆنسەمشن) چییە؟ با یەک نموونە بهێنمەوە. کە من مناڵ بووم،  خەڵکی کە دەڕۆیشتن بۆ ئەو شوێنانەی ئێستا پێیان دەڵێن بازاڕی جلکڕین تا جلوبەرگی نوێ بکڕن، تەنها ئەو کاتە دەچوون کە ئیدی جلە کۆنەکانیان دڕابوون و بە کەڵکی ئەوە نەدهاتن لەبەری بکەن. مرۆڤی ئەو کاتە لە کاتێکدا پۆشاکێکی نوێیان دەکڕی کە کۆنەکانیان بە بەریانەوە نەما بوو. بەڵام ئەمڕۆ ئێمە بە هۆی کڕینەوە بە دوای شوناس و جەختکردنەوە لە بوونماندا، دەگەڕێین.

بەر لە هەرشتێک، ئەم مەسەلەیە لەبەر دوو هۆکار مەترسیدارە. یەکەم، ئەوەی کە لە لەندەن بینیمان مانای وا بوو کە ئیدی ناکرێت بەو شێوازە کۆنەی کە هەبووە و باو بوو، کێشە کۆمەڵایەتییەکان چارەسەر بکەین. دووەم، دەبێت بپرسین کە داخۆ ئەم سەر هەسارەیەی ئێمە، بەرگەی چەندە کاڵا و چەندی تر کڕین دەگرێت. ئێمە وەک مرۆڤ بەشی خۆمان زۆر زۆرین، ١٠ ساڵێکی تر ژمارەی دانیشتوان لەسەر زەوی دەگاتە ١٠ ملیار کەس، ئەم هەسارەیە چۆن بەرگەی ئەو ئاستە لە بەرهەمهێنانی کاڵا و کڕین، دەگرێت؟   

ئێمە لە سەردەمێکی مەترسیداردا دەژین، تراوما و قوربانییەکی زۆریش چاوەڕێمان دەکات.

 شولەر:  خەڵکی حەزیان بە کڕینە، هەر ئەوەیشە کە وادەکات پڕۆسەی بەرهەمهێنانی کاڵا، خێرا و خێراتر بێت. ئەی ئەڵتەرناتیڤ چییە؟ 

باومان: بەڵێ. بەڵام ئایا مەبەستی من لە ژیانی خەرجزۆری و بەکاربردن چییە؟ پێشتر ئێمە وا ڕاهاتبووین ئاستی خۆشگوزەرانی خۆمان بە لۆژیکی تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیی (BNP) بپێوین. گەر تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیمان هەڵکشا، کە بۆ خۆی مانای وایە شتی زیاتر و زیاتر بەرهەم دەهێنین و کاڵای زیاتر لەناو دەبەین، ئەوە مانای وایە ئێمە ڕووە و پێشەوە گەشە دەکەین. بەڵام گەر تێکڕای بەرهەمی ناوخۆ داکشا و گەیشتە سفر، یا خوانەخواستە کەوتە ژێر سفرەوە، ئەوا ئیتر دەبێت بە کارەسات و شڵەژان، بە خەمۆکی و قەیرانێکی گەورە. ئەی چی بکەین؟

لە بنەڕەتدا پرسیارەکە پەیوەندی بە مێنتاڵتییەوە هەیە. ئێمە ئێستایش لەوەدا چەقمان بەستووە کە ئاستی خۆشگوزەرانی و خۆشحاڵی خۆمان بە ئاستی زیادبوونی گەشەکردنەوە، بپێوین. ئەو دۆخانەی تر کە دەشێت پێیان بگەین یا ئەو شتانەی کە بە پارە نین، بەهەند وەرناگیرێن. یەکێک لە پارادۆکسەکان ئەوەیە کە کاتێک ئۆتۆمبێلەکانمان دەشکێت یا نەخۆش دەکەوین و دەچین بۆ خەستەخانە، ئیدی ئاستی تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیی زیاد و گەشە دەکات، بەڵام گەر بچیت یارمەتی دراوسێکەت بدەیت لە چاککردنی باخەکەیدا، ئەوا هیچ گۆڕانکارییەک لە تێکڕای بەرهەمی ناوخۆییدا، ڕوونادات.

دەمەوێت بێمە سەر پرسیارەکەی دووەمت، چونکە دەتەوێت بزانین کە ئایا دەبێت چی بکەین؟ ئێمە لە سەردەمێکی مەترسیداردا دەژین، تراوما و قوربانییەکی زۆریش چاوەڕێمان دەکات.

بە ڕای من ئاسان نابێت، چونکە بۆ چەندین دەیە باوەڕمان بەو بۆچوونە ساویلکەیە بوو کە موڵک و دەستکەوتەکانمان لێنەبڕاوانە و بەردەوام، هەر زیاد و گەشە دەکەن. ئێستا بۆ یەکەمین جارە کە تێ بگەین لەوانەیە ئەمە وا نەبێت. پێویستە شێوازی دیکە بۆ پێوانەکردن و هەڵسەنگاندنی ژیانی باش و شادومانی، بدۆزینەوە. 

هەموو زۆرینەکانی ئەمڕۆ ڕۆژگارێک کەمینە بوون

شولەر:  بە ڕای تۆ کام سیاسی و سەرکردە لەبارن بۆ نوێنەرایەتیکردنی خۆڕاگریی؟

باومان: ئەزیزم کای شولەر، بیر لەوە بکەرەوە کە بەر لەوەی تەمەنی بگاتە ١٠٠ ساڵ، دار بەڕوو شەتڵێکی زۆر زۆر بچووک بووە. هەموو زۆرینەکانی ئەمڕۆیش ڕۆژگارێک کەمینە بوون، گەر وا نەبووایە، ئێستا من و تۆ لە جیاتی ئەم تەلارە قەشەنگە، لە ئەشکەوتێکدا چاومان بەیەک دەکەوت.

 شولەر:  تۆ بڕێکی زۆر کتێبت نووسیوە، نزیکەی ١٠ دانەیان بە سویدی هەن. بە کۆ، هەموویان چەند کتێبن؟

باومان: تایبەتمەندێتی من ئەوەیە کە هەرگیز بەدوای ئیشدا نەگەڕاوم. با، یەکجار لە ساڵی ١٩٥٤دا، کاتێک داوام کرد وەک یاریدەدەر لە زانکۆ کار بکەم. گەرنا بۆ هەموو کارەکانی ترم، داوام لێکراوە. تاکە هۆکاریش بۆ ئەوەی ریتمی بیبلیۆگرافییەکەت ڕێک و ڕاست بپارێزیت و نەهێڵیت پێچ و پەنای تێ بکەوێت، لەبەر ئەوەیە کە بە دوای کاردا بگەڕێیت.

شولەر:  ناونیشانی دواهەمین کتێبت بریتییە لە (کولتوور لە جیهانی شلۆکی مۆدێرندا). چۆنە لەسەر کولتوور دەنووسیت؟

باومان: ئێستا پۆستی بەڕێوەبردنی سەرۆکایەتی یەکێتی ئەوروپا بەدەست پۆڵەنداوەیە، داوایشیان لە من کرد لەو کۆنفڕانسە گەورەیەدا کە مانگی سێپتەمبەر لە رۆکلاو بەسترا، شتێک لەبارەی ئەوروپا و کولتوورەوە بنووسم. تێزەکەی من ئەوەیە کە تاقە شانس و ئەگەرێک لەبەردەم ئەوروپادا بێت بۆ بەدەستهێنانەوەی پێگەی خۆی لە جیهاندا، تەنها و تەنها کولتوورە و لە ڕێی کولتوورەوەیە. تازە ئەوروپا هەرگیز ناتوانێت ببێت بە هێزێکی سەربازی، ئەگەرێکی زۆر کەمیشی هەیە بتوانێت ببێت بە دەسەڵاتێکی ئابووری زەبەلاح.

بەڵام ئەوروپا شتێکی تری هەیە بیدات بە جیهان کە ئەوانی تر نییانە. ئەوەی کە پاش سەخت و دژوارییەکی زۆر توانیان بە ئاشتی لەگەڵ جیاوازییەکاندا بژین. مەبەستم ئەوەیە کە پێکەوەژیان تەنها لەسەر ئەوە نەبێت کە گوایە جیاوازن، بەڵکو دانیش بەوەدا بنێین کە بە بۆنەی جیاوازەکانەوەیە کە ئێمەیش دەژین. جیاوازییەکان ئەرێنی و پۆزەتیڤن، وەک چۆن هەوێن و بناغەی هەموو جۆرە داهێنانێکیشن، دیارە مەبەستم لە جیاوازی بیروڕا و ترادیسیۆن، جیاوازی سۆز و سەیرکردنمانە بۆ کۆمەڵگە.   

 شولەر: بەڵام سەرباری هەموو ئەوانە، هەر ڕەشبینیت بەرامبەر بە دۆخی جیهان؟

باومان: باشە، بەڵام من ڕەشبین نیم.

گەشبین کەسێکە ڕای وایە ئەو جیهانەی کە خۆی تێدا دەژی لە هەموو جیهانەکانی تر باشترە، ڕەشبینیش گومانی لەوە هەیە کە گەشبین ڕاست بکات.

شولەر: تۆ ڕەشبین نیت؟

باومان: ئەزانیت پێناسەی گەشبین و ڕەشبین چییە؟ گەشبین کەسێکە ڕای وایە ئەو جیهانەی کە خۆی تێدا دەژی لە هەموو جیهانەکانی تر باشترە، ڕەشبینیش گومانی لەوە هەیە کە گەشبین ڕاست بکات. بەڵام لەنێوان ئەو دووانەیشدا کاتیگۆری سێهەم هەیە کە من پێم خۆشە زیاتر بە پێی ئەوە پۆلێن و پێناسە بکرێم: مرۆڤی ئومێدەوار.

ئومێد نە ڕەشبینانەیە و نە گەشبینانە. ئەو کەسەی کە ئومێدەوارە و هیوای هەیە دەزانێت کە زۆر شت لە دژیین، بەئاگایە لەوەی کە کارێکی زۆر دژواری لەبەردەمدایە و دەبنە مایەی ئازار و پەژارە و مرۆڤەکان بەدەستیەوە دەناڵێنن، بەڵام با ئەوەیشمان لەبیر نەچێت کە ڕۆح شتێکی نەمر نییە بەڵام هیوا و ئومێد نەمرن. تۆ دەتوانیت هەموو شتێکی مرۆڤێک بکوژیت و بمرێنیت، بەڵام ئومێدیت بۆ ناکوژرێت.   

سەرچاوە: http://www.svd.se/vi-har-en-svar-tid-med-stora-offer-framfor-oss

The post کولتوور لە جیهانی شلۆکی مۆدێرندا appeared first on ژنەفتن.

     لەو زنجیرەیەدا (باومەن) بە دیدگای تایبەتی خۆی باس لە ھەردوو چەمكی مۆدێرنە و پۆست مۆدێرنە دەكات، كە دواجار دەیانگۆڕێت بۆ دوو چەمكی تر كە شتێكی نوێن بەلای خوێنەری خۆرھەڵاتییەوە ئەویش چەمكی (مۆدێرنەی ڕەق  (پتەو) لەگەڵ چەمكی مۆدێرنەی (شل). مۆدێرنەی رەق مەبەستی لەو قۆناغەیە لە مۆدێرنە كە تیایدا “ئەقڵ دەسەڵاتی ڕەھای بەسەر ھەموو شتێكەوە ھەیە” و مۆدێرنەی شل مەبەستی ئەو قۆناغەیە كە پێی دەڵێین: (پۆست مۆدێرنە) و تیایدا  چەمكە پتەوەكان یان ڕەقەكان ھەڵوەشێندراونەتەوە و ئازاد بوون و ڕزگار بوونی مرۆڤ  لە دەسەڵاتی ھەموو حەقیقەت و موقەدەسەكان و پێناسە و چەمكەكان ئامانجی سەرەكییەتی.

بەم  پۆلێنكردنە باومەن توانی زنجیرە كتێبەكەی خۆیمان بۆ بنووسێت كە لە ھەشت كتێب پێكھاتوون و تیایدا باسی ئەو دۆخی شل بوونەوەیەمان بۆ دەكات كە چۆن تووشی ھەموو جومگەكانی ژیان بۆتەوە لەم سەردەمەی خۆماندا لە جومگەكانی وەك: (مۆدێرنەی شل، ژیانی شل، شلە ئەوین ، ئەخلاقی شل، شلە كاتەكان(زەمەنەكان)، شلە ترسی شل، چاودێری شل و شەڕانگێزی شل).

كتێبی یەكەم: مۆدێرنەی شل

باومەن لە یەكەم كتێبی زنجیرەكەدا بە ناوی (مۆدێرنەی شل) پێناسەی ئەم شل بوونەوەیەمان بەم جۆرە بۆ دەكات: “جیا بوونەوەی توانا لە سیاسەت، واتە ئەوەی كە “ئێستا ئەوەی ئێمە دەتوانین بیكەین جیابووەتەوە یان دابڕاوە لەوەی كە دەبێت بیكەین”.

بە واتایەكی ئاسان تر: (جاران لە مۆدێرنەی (ڕەق)دا دەوڵەت بەرپرسیار بوو لە وەبەرھێنان و پەرەپێدانی چەپاندنی تاك لە پێناو كۆمەڵگە، بەڵام لە ئێستادا كە ناوی ناوە مۆدێرنەی شل، دەوڵەت وازی لەو ڕۆڵ و كارانەی خۆی ھێناوە و بازاڕی بە ڕووی سەرمایەی ئازادا كردۆتەوە و بێ ئامانج و مەبەستێكی دیاریكراو ھانی بەرخۆری و نوێكردنەوەی بەردەوامی شمەكەكان دەدات لە پێناو تێركردنی كاتی و خێرایی حەز و ئارەزووكان ئیش دەكات.   

لەم كاتەی ئێستادا باومەن وای دەبینێت كە: بەرخۆری لە كاڵای ماددییەوە سەریشی كێشاوە بۆ بەرخۆری لە ھەست و سۆز و پەیوەندییە مرۆییەكان و تەكنەلۆژییەكانیش، بە ڕادەیەكی وا كە كاریگەرییەكی زۆری خستۆتە سەر مانای ژیان و خۆشەویستی و ئەخلاق، چونكە ئێستا بەھۆی بەكارھێنانی لە ڕادەبەدەرمان بۆ تەكنەلۆژیای نوێ ھەموومان سانسۆرمان لەسەرە و چاودێری دەكرێین، ئەمەش وای كردووە (ترس) وەك شلەیەكی ڕژاو لە ئەنجامی بەرخۆری و نیگەرانییەوە و ترس لەوەی كە بەیانی چی دەبێت و چی ڕوو دەدات، بە ناوماندا بڵاو ببێتەوە، ئەم بڵاو بوونەوی ترسە كە وەك شلەیەك ڕژاوەتە ناومانەوە وای كردووە كە تووشی تێكچوونێكی ئەخلاقی ببین كە تیایدا شەڕ و خراپەكاری بەھانە و پاكانەی خۆیان ھەیە تەنانەت لەلایەن دەوڵەتیشەوە بەھانەی خۆی ھەیە. كەواتە باومەن چۆن ئەم  ھەموو دیمەنەی دەستنیشان كرد لە زنجیرەكەیدا؟

       كاتێك تەنھا گۆڕان بەردەوامە و ناوەستێت ئەوا نادڵنیایی دەبێتە تەنھا دڵنیایی و ئەو دۆخی شلبوونەوەیەی باومەن مژدەی پێدەدات ھەمو شتێك دەگرێتەوە لە زنجیرە كتێبەكەیدا، لەوانە كتێبی مۆدێرنەی شل كە لە پێنج بەش پێك ھاتووە و لەبارەی (ئازاد بوون، تاكێتی، دووانەی كات و شوێن، كار، كۆمەڵگە) دەدوێن. لێرەدا باومەن لەو مۆدێرنەیەوە كە تەنھا ئامانجی بۆ ئەوەیە بگەین بە كامڵ بوون دەمانبات بەرەو مۆدێرنەی شل كە تەنھا ئامانجی ئەوەیە بەردەوام و بێسنوور شتەكان باش بكات و پەرەیان پێ بدات واتە پێشكەوتنی بەردەوام، كە لێرەدا ناگەینە دۆخێكی كۆتایی یان ھەرگیز ناگەینە كۆتاییەك بۆ مانای شتەكان.

مەبەستێكیش لەم بەردەوام بوونە بوونی نییە تەنانەت مۆدێرنەی شل حەزی بە ئامانجێكی دیاری كراویش نییە.

باومەن دەڵێت: “ئێستا بەھۆی بەجیھانی بوونەوە مانای قوڵی شوێن و بەھاكان و شتەكان و پەیوەندییە مرۆییەكان بوونەتە بابەتێكی (بەکاربردن-استھلاك)ی و ئێستا پرۆسەی بەكاربردن و بەرخۆری ئەو شتانە بووە بە سەنتەری ژیان، واتە بەرخۆری بووەتە سەنتەری ژیان. و ئیدی نوێكردنە و ئەپدەیت كردنی بەردەوامی شتەكان بەبێ بوونی ئامانجێك لەپشت ئەو نوێكردنەوەیە بوونی ھەبێت، بوو بە مەبەست و ئامانجی كۆتایی ژیان، واتە ئەوەی شێوە ژیانی ئەمڕۆ لە ژیانی پێشتر و ڕابردوو جیادەكاتەوە ئیدمان و ئالودە بوونە بە نوێكردنەوە و ئەپدەیت كردنی بەردەوامی بەھای شتەكان و پەیوەندییەكانی مرۆڤ و مرۆڤ تووشی وەسواسێكی قەھری بووە بۆ بەرخۆری و نوێكردنەوە.

ئێستا پەیوەندییەكانی نێوان مرۆڤەكانیش كاتین و زوو زوو دەگۆڕدرێن و بە ئاسانی كەسەكان پەیوەندییە كۆمەڵایەتی و سۆزدارییەكانیان واز لێ دەھێنن و ھەڵی دەوەشێننەوە، زوو زوو واز لە ئەرك و فەرمانەكانیان دەھێنن و لێی پاشگەز دەبنەوە،

بەپێی باومەن ئەم گۆڕانە لە دۆخی ڕەقییەوە بۆ دۆخی شلی كاری كردۆتە سەر دوو بەھای تر كە بریتین لە ( مانەوەی درێژخایەن و زوو نەمان).

ئێستا كۆمەڵگە وای لێ ھاتووە كە حەزی بە میانڕەوی و شل ڕاگرتنی شتەكانە كە زوو زوو ئەم شتانە دەگۆڕێت و خێرا دوای بەكارھێنانیان فڕێیان دەدات، ئیتر بەھا مرۆییەكانیشی گرتۆتەوە واتە ئێستا پەیوەندییەكانی نێوان مرۆڤەكانیش كاتین و زوو زوو دەگۆڕدرێن و ئێستا بە ئاسانی كەسەكان پەیوەندییە كۆمەڵایەتی و سۆزدارییەكانیان واز لێ دەھێنن و ھەڵی دەوەشێننەوە، زوو زوو واز لە ئەرك و فەرمانەكانیان دەھێنن و لێی پاشگەز دەبنەوە، ئێستا یاسای گەمەكان ھەر بە ھێندەی كاتی گەمەكانەوە بەردەوامە، لە دوای گەمەكەوە یاساكان بەردەوام نابن، ئێستا ھەموومان خراوینەتە ماراسۆنی ڕاكردن بەدوای شتە نوێكاندا، چونكە لە سایەی ئەم مۆدێرنە شلەدا ھەموو شتێك ئەگەری ڕوودانی ھەیە، بەڵام ھیچ شتێكیش نییە كە بە متمانە و دڵنیاییەوە بیكەین.

  ئەم ئەپدەیتە یەك لەدوای یەكانە بۆ بەھا و شتەكان بووەتە ھۆی ئەوەی كە دۆخێك لە تاكێتی پەیدا ببێت كە گرنگی كۆمەڵگەی سڕیوەتەوە، ئیتر ئێستا ھەر كەسە و بە تەنھا ڕووبەڕووی چارەنووسی خۆی دەبێتەوە و، كۆمەڵگەش بووە بە تنھا گروپێك كەس كە بە تەنھا ڕووبەڕووی كێشەكانی خۆی دەبێتەوە، واتە لەناو گرووپەكەدا ھەریەك لە ئەندامانی گرووپەكە بە تەنھا كێشەكانی خۆیان چارە دەكەن، واتە ئێستا لە كۆڕ و كۆبوونەوەكاندا و لە مۆڵەكان و لە گۆڕەپانەكان و لە یاریگاكان خەڵك زۆر ھاشوھوش و دەنگیان بەرزە بەڵام ئامادەبووانەكە ھیچ پەیوەندییەكی مرۆییانەیان لەگەڵ یەك نییە، بەڵكو تەنھا پەیوەندییەكی ڕووكەشی (سطحي) لەنێوانیان دروست دەبێت كە بەندە بە پرۆسەكردنی ساتەكەوە كە تیایدان و خێرا كاتەكە بەسەربەرن بەبێ ئەوەی ھیچ پەیوەندییەكی قوڵ و ڕاستەقینە لەگەڵ یەك دروست بكەن.

ئیدی لە نەبوونی ئاسایشێكی درێژخایەن وای لێھاتووە بە تێركردنی كتوپڕی خێرایی خۆمان بۆ شتەكان ڕازی بین و پێمان وابێت شتێكی زۆر ماقوڵ و باشمان كردووە، ئیتر ھەر شتێك بكەوێتە دەستمان خێرا دەبێت بەكاری بھێنین و چێژی لێ وەبگرین چونكە نازانین بەیانی چی دەبێت و چی ڕوودەدات.

ئەمە سەردەمی ترس و نیگەرانییە كە لە ھەموو ساتێكی ژیانماندا لەگەڵماندایە و تەكنەلۆژیا و پێشكەوتنی تەكنەلۆژیاش ناتوانێت ھەلی ژیانێكی جێگیر و ئاسودەمان بداتێ، بەڵكو بە پێچەوانەوە لەم سەردەمەدا ھەموو ئەگەرەكانی پەرەسەندی خودی خۆمان لەدەست داوە، چونكە ئەو دۆخە شلەی لەبەر دەممانە زۆر ھەڵبژاردە و ئۆپشنی بێكۆتامان دەخاتە بەردەست كە زیاتر نیگەرانمان دەكات، كە چیتر ئارامی و ئاسودەییمان نامێنێت بەھۆی نەبوونی شتێكی ڕوون و تێكەڵ بوونی شتەكان بە یەكتری و نەبوونی تێگەیەك و مانایەكی جێگیری شتەكان.

كتێبی دووھەم: ژیانی شل

لە دوای ڕێخۆشكردن بۆ چەمكی شلی لە كتێبی یەكەمدا مۆدێرنەی شل “باومەن” كتێبی دووھەممان پێشكەش دەكات بە ناوی ژیانی شل بۆ ئەوەی بە كورتی پێمان بڵێت: ئەم ژینەی ئێستای جیھان بریتییە لە ژیانێكی شل، كە پێشەكی زنجیرەیەك لە سەرەتای نوێن، كە مەبەستی لەو سەرەتایانە ئەوەیە ئێستا ژیانمان ھەمووی بووەتە بەرخۆری بەردەوام ، بێكۆتا.

كەسەكان لەنێو کۆمەڵدا لەڕێی بەرخۆرییەوە بەھا وەردەگرن، واتە تاچەند بەرخۆر بیت ئەوەندەش مرۆڤیت

ژینی شل بەپێی باومەن ژیانێكی بەرخۆرییە وا لە جیھان دەكات كە ئەوەی تیایەتی لە گیاندار و بێگیان ھەمووی ببنە بابەتی ئیستیھلاكی و بەرخۆری، كە ھەركات بەكارمان ھێنان ئیدی بەھا و سیحر و جوانییەكەی خۆیان لەدەست دەدەن، لێرەدا كەسەكان لەنێو کۆمەڵدا لەڕێی بەرخۆرییەوە بەھا وەردەگرن، واتە تاچەند بەرخۆر بیت ئەوەندەش مرۆڤیت و حسابت بۆ دەكەن، چونكە مەرج نییە ئەوەی پارەی لەگیرفان بێت سەرفی بكات. [واتە  تا زیاتر بەرخۆری بكەیت زیاتر بەھات بەرز دەبێتەوە، لێرەوەیە مرۆڤ دەبێت بە كاڵا، چونكە بۆ دەبێت مرۆڤ نرخ و بەھای بۆ دابنرێت لە كاتێكدا مرۆڤ خۆی بەھایەكی ڕەھایە].

لێرەدا دەبنین مرۆڤ گەمارۆ دەدرێت بە ھەموو ئەو دۆخانەی كە ھیوای ئازادی پێ دەدەن [واتە لە ریكلامی كاڵاكاندا وای تێدەگەیەنن كە بەدەست كەوتنی ئەم كاڵایە ئینجا ژیانی خۆش دەبێت و ھەست دەكات كە ئازادە و كەسەكە خاوەن بڕیاری خۆیەتی]، كەچی لە ڕاستیدا گەمارۆ دەدرێت بە داھێنانی پێداویستییەكان بۆی.

باومەن كتێبی دوھەمی دەكات بە حەوت بەشەوە كە بریتین لە: تاك لەژێر گەمارۆدا، لە (گەشمرد)ە یان لە شەھیدەكانەوە بۆ قارەمانەكان و لەقارەمانەكانەوە بۆ بەناوبانگەكان، كولتوور لە دەرەوەی كۆنترۆڵ. گەڕان بەدوای پەناگەیەكدا لە سندوقی پاندۆرادا یان ترس و ئاسایش و شار. بەرخۆرەكان لە كۆمەڵگەی شلدا، فێربوونی ڕۆشتن بەسەر لمە جوڵاوەكاندا(الرمال المتحركە). بیركردنەوە و تێفكرین لە ساتە تاریكەكاندا.

  باومەن لە پێشەكی كتێبەكەیدا دەڵێت: پەیووندییەكی قوڵ لەنێوان مۆدێرنەی شل و ژیانی شلدا ھەیە، واتە ژیانی خەڵك لە كۆمەڵگەی مۆدێرندا شلە و ناكرێت شێوەیەكی چەسپاو و جێگیر وەرگرێت ناتوانێت بۆ ماوەیەكی درێژ شێوازی خۆی بپارێزێت. چونكە لەو دۆخی شلییەدا ژیان پڕە لە مەترسی و تیایدا مرۆڤ ھەمیشە لە بارێكی ناكام و ئاگاداری بەردەوامدایە.

هەروەها دەڵێت: لە ژیانێكی وەهادا مەترسیدارترین شت كە تووشی تاك ببێتەوە شكست ھێنانێتی لەوەی كە بەو شتە نوێیانە ڕانەگات كە دێنە پێشی و ئەمیش فریا نەكەوێت بەكاریان بھێنێت. كەواتە ژیان لە كۆمەڵگەیەكی وەهادا لە گەمەی (كورسی و مۆسیقا) دەچێت كە تیایدا كورسیەك دادەنێن و چەند كەسێك بە دەوری كورسییەكەدا دەسوڕێنەوە لەپڕ كە مۆسیقاكە وەستا، دەبێت خێرا كەسێك لەسەر كورسییەكە دابنێشێت و ئەوەشی فریا ناكەوێت لەسەری دابنیشێت دەردەكریت لە گەمەكەدا.

ئیدی تاك كەوتۆتە ناو ئەو گەمارۆی بەرخۆری و تاك وای لێھاتووە لەو ساتە بترسێت كە تیایدا فریا نەكەوێت شتەكان و پەیوەندییەكانی خۆی بە ماركەیەكی نوێ تر نەگۆڕێتەوە لەوەی كە ھەیەتی.

ئیدی لەم ژینە شلەدا مانای (گەشمردە یان شەھید) دەگۆردرێت لە مانایەك بۆ مردن لە پێناو بەھایەكی بەرزی مرۆڤانەدا بۆ ئەو قارەمانەی كە كاسپی بۆ دەوڵەت دەكات. واتە پارەی زیاتر سەرف دەكات بۆ بەرخۆری. چونكە لەم ژیانە شلەدا تا كەسەكە زیاتر بەرخۆری بكات ئەوا زیاتر بەھای لە بەھای شەھیدەكان بەرز تر دەبێتەوە، چونكە لەم ژینە شلەشدا چیتر سەركەوتن بە تەنھا سەركەوتنێك ناناسرێت بەڵكو بە ململانێیەكی نەبڕاوەی ڕۆژانە سەیر دەكرێت كە تیایدا سەركەوتنی كۆتایی بۆ كەس مسۆگەر نییە جگە لە بەرخۆری بەردەوام.

       كتێبی سێھەم: ئەوینی شل

لە ئاوازێكی دانەبڕاودا باومەن كتێبی سێھەممان پێشكەش دەكات بە ناوی ئەوینی شل كە گوزارشت لە بێھێزی و ناپتەوی و ناسكی پەیوەندییە مرۆییەكان دەكات لە كۆمەڵگەیەكی بەرخۆرەوە بۆ كاڵاكان بەرەو كۆمەڵگەیەكی بەرخۆریش لە ھەست و سۆز و پەیوندییە مرۆییەكان، چونكە ھەموو پەیوەندییە نەریتی و باو و چەسپیوەكان كۆنترۆڵیان لەدەست داوە و چیتر حەزپێكرا و ئارەزووكراو نین وەك جاران.

لەم سەردەمەدا مامەڵەی مرۆڤ لەگەڵ ھەست و سۆز و پەیوەندییەكاندا ھەمان مامەڵەیە كە لەگەڵ كاڵاكاندا دەیكات، كە تیایدا پەیوەندییە مرۆییەكان پەیوەندییەكی كاتی و تێپەرن

     خانمە دكتۆری مصری (ھبە ڕەئوف) لە پێشەكی ئەم  كتێبەدا وای دەبینێت كە گەشتەكەی باومەن لە فەلسەفەوە دەست پێدەكات بەرەو سۆسیۆلۆژیا و بە سیاسەت كۆتایی دێت. كتێبەكە لە چوار بەش پێك دێت لەوانە: كەوتنە ناو خۆشەویستی و ھاتنە دەرەوە لێی، بەستنی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و ھاتنە دەرەوە لێی، دراوسێكەت وەك خۆت خۆش بوێت، ھەڵوەشاندنەوەی كۆمەڵگەی مرۆیی.

  لەم كتێبەدا باومەن دەڵێت: لەم سەردەمەدا مامەڵەی مرۆڤ لەگەڵ ھەست و سۆز و پەیوەندییەكاندا ھەمان مامەڵەیە كە لەگەڵ كاڵاكاندا دەیكات، كە تیایدا پەیوەندییە مرۆییەكان پەیوەندییەكی كاتی و تێپەرن و ناوی دەنێت: “پەیوەندییەكانی گیرفانی سەرەوە”، وەك مانایەك بۆ ھەڵوەشاندنەوەی ھەرجۆرە پەیوەندییەك دوای بەكارھێنانی و تێربوون لێی.

باومەن دەڵێت: ئێستا ھەر وەك بەرھەمێكی بەرخۆری دەكرێت واز لە ھەموو جۆرە پەیوەندییەكی مرۆیی بھێنین، ئێستا چاوەكان بەردەوام بۆ پشت چركەساتەكان دەڕوانن و ھەر بۆ ئەوە دەڕوانن كە چی جوانتر دەنوێنێت، چاو تێر نابێت بەوەی كە ئێستا ھەیە و لەبەردەستە. باس لەوەش دەكات كە چۆن جیھانی گریمانەیی و سۆشیال میدیا كۆنتڕۆڵی جیھانی ڕاستەقینەی ئێمەی كردووە، بەوەی ئێستا پەیوەندییەكانمان لەگەڵ یەكتر لە واقیعی ڕاستیدا بە پێوەری پەیوەندییەكانمان لە سۆشیال میدیادا دەپێوین، واتە بە كلیكی دوگمەیەك دەتوانین ھاوڕێیەكی ناو سۆشیال میدیا بسڕینەوە، یان بلۆكی بكەین، ھەر وەك ئەوەی ھیچ شتێك نەبوبێت، ھەروەھا زوو تووش بوون بە بێزاری و بێ تاقەتی لە نێوان ھاوسەرەكاندا بەھۆی تەشەنەكردنی بەھای بەرخۆری و بەكاربردنی شتەكان و پەیوەندییەكان لە دەروونی تاكەكاندا و كە ھەریەكێكیان بەردەوام  بەدوای چێژی خێرای كەمخایەندا دەگەڕێت  و ئێستا لە سایەی ئەم شل بوونەوەیە لە پەیوەندیەكاندا كۆمەڵگە بووە بە چەند گرووپێكی بچووك لەنێوان چەند كەسێكدا. ئیتر “باومەن” دەڵێت: «مرۆڤ لە ڕوونی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانەوە گۆڕاوە بۆ ناڕوونی پەیوەندییە تێپەڕەكان».

كتێبی چوارەم: ئەخلاق لە سەردەمی مۆدێرنەی شلدا

ئەم كتێبە لە چوار بەش پێك دێت: كام ھەل بۆ پاراستنی ئەخلاق لە سەردەمی بەرخۆریی بە جیھانیی بووندا، كوشتنی خێرا و میراتی سەدەی بیست و چۆن یادی بكەینەوە، ئازادی لە سەردەمی مۆدێرنەی شلدا، ژیانێكی بزێو و نەسرەوت كە ئەویش چەند بەشێكە لەوانە: «ئالانگارییەكانی مۆدێرنەی شل بۆ فێربوون، لەنێوان گەرمی و ئاگردا و یان ھونەر لەنێوان بەڕێوەبردن و بە بازاڕكردندا، سازكردنی گۆی زەوەی بۆ قبوڵكردنی نموونەی ئەورووپی».   

     كتێبی چوارەمیش وەك كتێبەكانی پێشووی دیدێكی ڕەخنەیی دەخاتە سەر ئەم سەردەمە شلە لەم كتێبەدا باومەن فۆكس دەخاتە سەر ئەخلاق و ھەڵسوكەوتە ئەخلاقییەكان و كاریگەری بەرخۆری لەسەرئەو ھەڵسوكەوتانە و كاریگەرییەكانی بە جیھانی بوون چین لەسەر ئەخلاق. چونكە باومەن پێی وایە كە: بەجیھانی بوون(گڵۆبەڵازەیشن) بووەتە ھۆی دروست بوونی ئەم دۆخە شلەی مرۆڤ چونكە بەجیھانی بوون ڕێ دەدات كە:

١- مرۆڤەكان بە ئاسانی ھاتوچۆ بكەن لەنێوان وڵاتەكاندا.

٢-ئاسانكردنی ھاتوچۆی پارە.

٣-نەمانی سنووری باوی نێوان دەوڵەتان، كە كاتی خۆی مۆدێرنەی ڕەق دروستی كردبوو.

٤- گۆڕانی خێرا و زوو زووی بەردەوامی پێناسەكان.

٥-گۆڕانی بەھا ئەخلاقییەكان بەھۆی بەرخۆرییەوە و كاریگەرییەكانی لەسەر ھەڵسوكەوت و بیروباوەڕی مرۆڤ.

تەنانەت ئەخلاقیش شل بووەتەوە و توانای بەرگریكردنی لە بەھا ڕەق و چەسپاوەكانی جارانی خۆی نەماوە.

باومەن لەم كتێبەیدا ھەوڵی تیۆریزەكردنی دۆخی ڕەقی و شڵیی دەدات بۆ ئەوەی بیانخاتە بری مۆدێرنە و پۆست مۆدێرنە. “باومەن” لەكتێبەكەدا ئەم پرسیارە دەكات:« ئایا ئەخلاق لەم سەردەمە بەرخۆرەدا ھیچ چانسێكی ماوە لەسەر بەھاكانی خۆی بمێنێتەوە؟». وەڵامەكەیشی بە «نەخێر» دەداتەوە و دەڵێت: ( تەنانەت ئەخلاقیش  شل بووەتەوە و توانای بەرگریكردنی لە بەھا ڕەق و چەسپاوەكانی جارانی خۆی  نەماوە).   

چونكە لە جیھانی شلدا بەھا و پێناسەكان دەگۆڕدرێن و سنوورە سیاسییەكانیش دەتوێنەوە و بەھۆی ھاتوچۆی ئازادی سەرمایەوە لەمپەرە باوەكان گرنگی و كاریگەریان نامێنێت و كۆچی بەردەوامی خەلك بۆ وڵاتان لە پێناو قازانجی خێرادا دەبنە ھۆی كاریگەری لەسەر بەھا ئەخلاقییە جێگیر و چەسپاوەكان چونكە ئەو بەھایانەش دەكەونە بواری سوود و قازانجەوە و ئیدی شكست دەھێنن و دەستەمۆی خلۆكی وەبەرھێنان دەبن (عجلە الإنتاج) تا بزاوتی بەرخۆری خێرا نەوەستێت.

      كتێبی پێنجەم: كاتە شلەكان… ژیان لە زەمەنی نادڵنیایی

ئەم كتێبەش لە پێنج بەش پێك دێت لەوانە: (ژیانی شلی مۆدێرن و مەترسییەكانی، بزوتنەوەی مرۆڤایەتی كۆڵنەدەر، دەوڵەت و دیموكراسی و بەڕێوەبردنی ترس،  بەیەكەوە.. بەڵام بەجیا، یۆتۆبیا لە سەردەمی (نادڵنیایی)دا. “باومەن” دیدی خۆیمان لەبارەی ئەم زەمەنەی ئێستا بۆ ڕوون دەكاتەوە، دەڵێت: زەمەنە شلەكان بریتین لەم ژیانە ھاوچەرخەی خۆمان كە بەدەست گۆڕانی بونیادە ناوەكییەكانییەوە دەناڵێت و پایەكانی لە پتەوییەوە بەرەو شل بوونەو دەگۆڕێن. باومەن ئەم گۆڕانانە لە ھەڵوەشاندنەوەی بونیادە كۆمەڵایەتییەكان و دامەزراوەكانی ناویدا دەبینێت كە پێشتر ئەو بونیادانە بەرپرس بوون لە ڕاگرتنی نەریتە كۆمەڵایەتییەكان و شێوازەكانی ھەڵسوكەوتی تاك و گرووپەكان كە ئێستا چیتر توانای درێژ ڕاگرتنی ئەو نەریت و ھەلسوكەوتانەی نەماوە وەك جاران، ئەمەش بووە بەھۆی ئەوەی كە كێرڤی مەترسییەكان بەرز ببێتەوە بەھۆی نەمانی پێشبینی كردن و دابونەریتە كۆمەڵایەتییەكانەوە.   

ئیدی باومەن لێرەوە دەچێتە سەر ئەو جیابوونەوەیەی كە لەنێوان دەسەڵات و سیاسەتدا ڕوویداوە واتە لەنێوان ئەوەی كە (دەتوانین بیكەین) و ئەوەی كە (دەبێت بیكەین)، واتە جیابوونەوەی ئامانجەكانمان لە ھەڵسوكەوتەكانمان ئەمەش كە بەھۆی ئەو خستنە ڕووە بێ ئامانج و مەبەستە دیاریكراوەی بەرخۆری دروست بووە، ئەمەش وای كردووە دەوڵەت لە ڕۆژئاوا دەست لە ئەركە كۆمەڵایەتییەكەی بكشێنێتەوە و تەنھا فەرمانی بۆ ئەوە بێت كە كەفالەتی ژیانی تاكە زۆر ھەژار و بێ تواناكانی كۆمەڵگە بكات ئەم تەنھا فرمانەش وادەكات كە چەمكی كۆمەڵگە ھەڵبوەشێتەوە. تا ئیدی دواجار دیارترین سیفەتی زەمەنە شلەكان دەبینین كە تیایدا بیركردنەوەی قوڵ و پلانی ستراتیژی درێژخایەنی تیا نەماوە، چونكە كەلوپەل و شتەكان بەرواری ئێكسپایەریان كورتە.

      كتێبی شەشەم: ترسی شل

وەك ئەنجامێكی چاوەڕوانكراو لەم سەردەمە شلە كە تیایدا پەیوەندییە مرۆییەكان كاتی و تێپەڕن و لەم ساتوەختی نادڵنیابوونەدا باومەن ڕەخنەیەكی تر لە شلە مۆدێرنە دەگرێت لەسەر ئەو ترسەی كە مرۆڤی ھاوچەرخ دووچاری بووەتەوە. لەم كتێبەیدا ترسی شل دەڵێت: (مۆدێرنە نەك تەنھا نەیتوانی ئەو بەڵێنەی كە پێی داین بەوەی كە مرۆڤ ڕزگار بكات لە ترس جێبەجێ بكات بەڵكو پێچەوانەشی كردەوە  و ئەمجارە مۆدێرنە لە بری دەوڵەت خۆی ھەستا بە دابەشكردنی ترس بەسەر تاكەكانی كۆمەڵگەدا).

ئایندە بووە بە ھەڕەشە بۆیان لەو چارەنووسە نادیارەی خۆیان دەترسن بەدەست ئەو دۆخە شلەوە كە تیایدا خێرا شتەكانی تیا دەگۆڕێن و بەرخۆریان زۆرتر و خێراتر دەبێت.

چونكە ئەو تاكانەی كە كەوتنە زیندانی ترسەوە، دوای ئەوەی مۆدێرنە بەڵێنی ڕزگاركردنی پێدان لەو ترسە ئێستا وایان لێ ھاتووە بەردەوام ھەست بە ھەڕەشەی ئایندە بكەن واتە ئایندە بووە بە ھەڕەشە بۆیان لەو چارەنووسە نادیارەی خۆیان دەترسن بەدەست ئەو دۆخە شلەوە كە تیایدا خێرا شتەكانی تیا دەگۆڕێن و بەرخۆریان زۆرتر و خێراتر دەبێت. نووسەر كتێبەكە دەكات بە شەش بەشەوە لەوانە: (ترس لە مردن، ترس و شەڕ، ترس لەو شتانەی كە بەڕێوە نابرێن یان ئیدارە نادرێن، نەھامەتییەكانی بەجیھانی بوون، ئەندێشەدان بە ترس، بیركردنەوە لەبەرامبەر ترس: پوختەیەكی ناكۆتا بۆ سەرلێشێواوەكان).             

ھەر لەبارەی ئەم گۆڕانەوە باومەن دەڵێت: دەوڵەت لە چاخی مۆدێرنەی ڕەقدا بە تایبەتی لە ڕۆژئاوا بەڵێنی بە ھاوڵاتیانی خۆی دەدا كە ڕزگاریان بكات لەو ترس و تۆقینەی كە لە سەدەكانی پێش ڕۆشنگەریدا ھەبوون مەبەست لە ترسەكانی پێش ڕۆشنگەری (ترس لە سرووشت، ترس لە نەخۆشی و مەرگ، ترسی مرۆڤەكان لە یەكتری) وەك فەیلەسوفی ئینگلیزی ھۆبز دەڵێت: «مرۆڤ گورگە بۆ برای مرۆڤی خۆی».        

بە دیدی باومەن سەرەڕای ھەوڵەكانی دەوڵەتی مۆدێرنەی ڕەق بۆ لابردنی ئەو ترسانە لەڕێی پێشكەوتنی پزیشكی و تەكنەلۆژی و لێپرسینەوەی یاسایی لە تاوانكاران كەچی دەوڵەتی مۆدێرنەی شل لە ڕۆڵە كۆمەڵایەتی و ئابووری و ڕۆشنبیرییەكەی خۆی دووركەوتۆتەوە و تاك و ھاوڵاتییەكانی خۆی خستۆتە بەر ڕووبەڕووبوونەوەی بەجیھانی بوونی ئابووری و سەرمایەداری و ھاوڵاتیانی خۆی ملكەچی ئابووری دەكات و سەرمایەیان بەسەردا دەسەپێنێت. ئەمەش كە دەبێتە ھۆی ئەوەی ترسێكی بەردەوام لە ئایندەیەكی نەزانراوەوە لەلای ھاوڵاتیان دروست ببێت، واتە (ترس لە لەدەستدانی كاسپێك بۆ كاسپییەكەی، فەرمانبەرێك بۆ وەزیفەكەی خۆی، ترسی لەدەستدانی پێگەی كۆمەڵایەتی، ترسی لەدەستدانی كاڵاكان) ئیدی بەمە ترس بووەتە شتێك كە كۆنتڕۆڵ ناكرێت و ئیدارە نادرێت.

   كتێبی حەوتەم: چاودێری شل

باومەن لە دیمانەیەكدا كە لەگەڵ سۆسیۆلۆژیستێكی تر بەناوی دەیڤد لیۆن ئەنجامی دابوو، لەم كتێبەشدا ھەردووكیان دیدگای خۆیان لەبارەی چاودێریكردنی شل دەخەنە ڕوو كە دەستنیشانی ئەوەدەكەن چۆن چۆنی شێوازەكانی چاودێری كردن ڕژاوەتە ناو ھەموو وردەكارییەكانی ژیانی ڕۆژانەوە.

ئەمە كتێبێكە لەسەر كۆمەڵناسی ئامێرەكان و كاریگەریان لەسەر ئاگایی تاك بە خودی خۆی، كتێبێكە لەبارەی پەرەسەندن و بەكارھێنانی تەكنەلۆژیا بۆ ئەو بەرنامە سیاسیانەی كە لەڕێی مۆبایل و ئامێرە دیجیتاڵییەكان و سۆشیال میدیاكانەوە دەستدرێژی دەكەنە سەر ئازادی تاك

كتێبەكە حەوت بەشە لەوانە: (فڕۆكەی بێ فڕۆكەوان و سۆشیال میدیا، چاودێری شل و قۆناغی دوای (بانۆ بتیكۆن)، ڕەھەندەكانی كۆنترۆڵی ئەلیكترۆنی، بێ ئاساییشی و چاودێری، كەڵكەڵەی بەرخۆری و سایتەكانی ئەنتەرنێت و بردنەوەی كۆمەڵایەتی، چاودێری لە دیدی ئەخلاقییەوە، توانا و ھیوا).

      خانمە دكتۆری سۆسیۆلۆژی (ھبە ڕەئوف)  لەبارەی ئەم كتێبەوە دەڵێت: ئەمە كتێبێكە لەسەر كۆمەڵناسی ئامێرەكان و كاریگەریان لەسەر ئاگایی تاك بە خودی خۆی، كتێبێكە لەبارەی پەرەسەندن و بەكارھێنانی تەكنەلۆژیا بۆ ئەو بەرنامە سیاسیانەی كە لەڕێی مۆبایل و ئامێرە دیجیتاڵییەكان و سۆشیال میدیاكانەوە دەستدرێژی دەكەنە سەر ئازادی تاك و سنووری كەسایەتیی دەبەزێنێت بەوەی كە لەناكاو ڕیكلامێك دێتە سەر سكرینەكەت كە ڕیكلام بۆ ئەو شتە دەكات كە دوێنێ لەگەڵ ھاوڕێیەكتدا باست كردووە و بەبێ ئەوەی بزانیت، داگرتنی دوگمەی بەڵێ بۆ ڕیكلامەكە دەتخاتە ژێر چ چاودێرییەكەوە.  

   كتێبەكە بە تێۆرەی زیندانی (بانۆ بتیكۆن)ی میشێل فوكۆوە دەست پێ دەكات كە تیایدا ئەو كەسەی كە چاودێری زیندانەكە دەكات لەپشت جامخانەیەكی تاریكدا كە لەسەر تاوەرێك دانراوە، دانیشتووە و چاودێری كۆمەڵێك ژووری زیندان دەكات كە بە دەوری تاوەرەكەوە دروست كراون، كە ھیچ كام لە زیندانی كراوەكان ناتوانن یەكتر ببینن و بێگومان ناشتوانن ئەو كەسەش ببینن كە چاودێریان دەكات، ئەم چاودێرییە نموونەی چاودێریكردن بوو لە مۆدێرنەی ڕەقدا، بەڵام لە مۆدێرنەی شلدا ئێمە لەناو ھەمان (بانۆ بیتیكۆن)داین، بەڵام ئەم جارەیان لە فۆرمی دانیشتوانێكی بەرخۆرداین و وەك زیندانیكراوێكی سەركوتكراو لەناو ئەو ( بانۆ بیتیكۆنە)دا نین بەڵكو وەك زیندانیكراوێكی پارە خەرجكەر و چێژوەرگر لە بەرخۆری لەوێ دانیشتووین بێ سەركوتكردن، كە تیایدا پێویستمان بە پەیوەندییە لەگەڵ جیھانی دەرەوەدا بەڵام بەبێ ئەوەی ھیچ باجێكی ماددی لەسەرمان بكەوێت.         

ئیدی لەم چاودێرییە شلەدا تاك دەبێتە كەسێك كە ھەموو تایبەتمەندییەكانی خۆی لادەبات بۆ ئەوەی لە جیھانی سۆشیال میدیادا ھیچ جۆرە نادیاری و ناڕوونییەكی پێوە دیار نەبێت و بۆ ئەمەش ھەموو وردەكارییەكانی ژیانی خۆی لە سۆشیال میدیاكاندا نمایش دەكات و بڵاویان دەكاتەوە تا وای لێھاتووە ئامادەیی و بزر بوونی كەسەكان بەندە بە كاتژمێرەكانی مانەوەیان لەو سایتانەدا، ئیتر تاكەكان بەبێ ئەوەی بە خۆیان بزانن ھەموو زانیارییەكیان لەبارەی خۆیان ئاشكرا كردووە. ئەمەش ھەمان ئامانجی ئەجێندا سیاسییەكەی دەوڵەتی مۆدێرنەی شەلەیە كە پێشتر بە خەویش دەستی نەدەكەوت بۆ ئەوەی ھەموو تاكەكانی كۆمەڵگە بخاتە ژێر چاودێری خۆیەوە.

 ئیدی پرسیارێك لەبارەی ئەم چاودێرییە شلەوە كەدەبێت بكرێت ئەوەیە: كە چۆن ئەم چاودێرییە شلە كار دەكاتە سەر وێناكردنی سوبێكتی خۆمان و چۆن كاردەكاتە سەر ھەڵسوكەوتە كۆمەڵایەتییەكانمان و چۆن كاردەكاتە سەر پەیوەندییەكانمان و دنیا بینیمان؟

كتێبی ھەشتەم: شەڕی شل

  وەك كارێكی ھاوبەشی تر باومەن لەگەڵ فەیلەسوفی لێتوانی لیونیداس دۆنسكیس دوا كتێبی خۆیمان لە زنجیرەكەدا پێشكەش دەكات و تیایدا باس لە (شەڕی شل) دەكات كە دەوڵەتی مۆدێرن ئەم شەڕە دەكات و كتێبەكە چوار بەشە لەوانە: (برەودان بە كەڵكەڵەی نا شەخسی یان ناسوبێكتی، لە جیھانی كافكاوە بەرەو جیھانی جۆرج ئۆرێل، جەنگ ئاشتییە و ئاشتیش جەنگە، تارمایی كەسە لەیادكراوەكانمان كە پێش ئێمە بوون: یاخود پێداچونەوەیەك بۆ كەڵكەڵەی مانییەت).     

     كتێبەكە زیاتر لەسەر ئەوە دەدوێت كە ئێستا شەڕ بووەتە دیدگای سیاسیانەی دەوڵەت و دەوڵەت شەڕ فرۆشتن پیلانگێڕی بە شتێكی ئاسایی و بەھانە بۆ ھێنراوە دەیبینێت و پێی وانییە كە  دەبێت ھەمیشە شەڕ دژی خێر بێت، لێرەوە ھەردوو نوسەر وای دەبینن كە: لە دۆخێكی وا شلدا خیانەت كردن بەھانەی خۆی ھەیە، چونكە گەر دەوڵەت بتوانێت بە كوشتن و سەركوت كردن و خیانەت كردن  پارێزگاری لە دەسەڵاتی خۆی بكات یان بتوانیت بەو شتانە برەو بە دەسەڵاتی خۆی بدات ئەوا دەوڵەت خیانەتەكانی خۆی بە قوربانیدانێكی سەخت و تاڵ لە پێناو ئامانجێكی نیشتمانی باڵادا لەقەڵەم دەدات.     

چونكە گەر كودەتا و پیلانگێڕی سەری گرت ئەوا كودەتاچییەكان دەبنە پاڵەوان و سیمبولی دەوڵەت و مێژووش نەمریان دەكات، بەڵام گەرپیلانەكان سەریان نەگرت ئەوا بە خیانەتكار لەقەڵەم دەدرێن، بەڵكو مێژووش بە خراپی باسیان دەكات گەرچی كە پیلانەكانیشیان بۆ لەناوبردنی دەسەڵاتێكی ستەمكاریش بێت، بەڵام كە سەر نەگرێت ئەوا بە خیانەت كار ناودەبرێن. نموونەی ئەمەش ئەو ھەوڵی كودەتا شكست خواردووانەی كە بەرامبەر بە «ھیتلەر» دەكرا لە جەنگی جیھانی دووھەمدا لەویادا كودەتاچییەكان دەكران بە خیانەتكار چونكە «ھیتلەر» ھەمو جارێك سەردەكەوت.

ھەر دوو نووسەرەكە دەڵێن: لێرەدا بەتەنھا دەوڵەت نییە كە شەڕ و پیلانگێڕی دەكات بەڵكو، ھاوڵاتیانیش بە جۆرێك لە جۆرەكان دەستیان لەوانەدا ھەیە، چونكە وەك (ھبە ڕەئوف) دەڵێت: ئێستا شەڕ لە ھەموو ساتەكان و وردەكارییەكانی ژیانی ڕۆژانەماندا ھەیە، كە بووەتە شتێكی ئاسایی لە ئەمڕۆدا لەلای ئەوانەی دڵیان بە شەڕ خۆشە بە بەھانەی پاراستنی بەرژەوەندی باڵای دەوڵەتەوە.

ئەمە ھەمووی بەھۆی ئەو دۆخی شلییەوەیە كە بە ھەموو جومگەكانی ژیاندا بڵاوبۆتەوە واتە: (شل بوونەوەی ئەخلاق و بەھاكان و نەمانی مانا پتەوەكان لە دڵی زۆرینەی خەڵك)دا، تا باوەڕ بەو درۆیە بكەن كە ڕۆماننووسی ئینگلیزی جۆرج ئۆریەل لە ڕۆمانە ناوداركەی بەناوی(١٩٨٤) دا باسی دەكات و دەڵێت: «جەنگ ئاشتییە و زۆرەملێش پێگەیاندنێكی سۆزدارانەیە».        

باومەن بەم كتێبەی كۆتایی بەگەشتەكەی دەھێنێت لەبارەی دیاردەی شل بوونەوە. كە تۆڕی عەرەبی بۆ توێژینەوە و بڵاو كردنەوەئەم زنجیرە كتێبەی وەرگێڕا و بڵاوی كردەوە.

سەرچاوە: ئەم بابەتە لەم وتارەوە وەرگێڕدراوە بۆ زمانی كوردی:

The post مۆدێرنەی شل appeared first on ژنەفتن.

لە ڕاستیدا  تا ئێستاش ڕایەكی یەكانگیر نییە لەسەر ئەوەی كە دەبێت جەستەی ژن چەندی دەركەوێت و چەندی بشاردرێتەوە، چەندی لێ زیاد دەركەوێت باشە یان خراپە و چەندی لێ زیاد داپۆشرێت باشە یان خراپە! تا ئەو ڕادەیەی كە لەناو ئەم كۆمەڵگە خۆرھەڵاتیانە بابەتی خۆ ڕووتكردنەوە یاخود خۆداپۆشین ببێت بە ئەفسانە و كاری بوێرانە لەناوماندا.

رەنگە یەكێك لە ھەرە دیارترین ئەفسانەكان لە مێژوودا ئەفسانەی خاتوو (گۆدایڤا) بێت، ژنی سەرۆك (لیفریك) حاكمی كانتۆنی (ماریكا) لە وڵاتی ئینگلتەرا، كە بەپێی ئەفسانەكە (گۆدایڤا) بە ڕووتی و تەنھا بە پرچی شۆڕ و درێژی خۆیەوە و بە سواری ئەسپێكەوە بە شەقامەكانی شاری (ماریكا)دا سووڕاوەتەوە وەك ناڕەزایەتییەك بەرامبەر بە (لیفریك)ی مێردی كە بۆچی باجێكی زۆر لە جوتیارەكانی ئەو شارە دەسێنێت، چونكە پێش ئەم ڕووداوە (گۆدایڤا) زۆر ناڕەزایەتی دەربڕی بۆ (لیفریك) و ئەمیش بە گاڵتەوە وتبووی: “كە ڕازی دەبێت باج لەسەر جوتیارەكان كەم بكاتەوە بەو مەرجەی (گۆدایڤا) بە ڕووت و قوتی بەسەر ئەسپێكەوە بەسەر شەقامەكاندا بڕوات”. بەڵام (لیفریك) نەیزانی كە (گۆدایڤا) بە ڕاستی ئەم كارە دەكات و كردیشی، ئیتر (لیفڕیك) كە زانی ژنەكەی ھەموو شتێك دەكات لە پێناو كەمكردنەوەی باجەكان، ناچار بوو دان بە سەركەوتنی (گۆدایڤا) بنێت و باج لەسەر جوتیاران كەم بكاتەوە.

كەواتە لێرەدا ڕووتبوونەوەی (گۆدایڤا) بۆ كارێك بووە كەس ناتوانێت نكوڵی لە بەھاداری و مانای بەرزی كارەكەی بكات، بەڵام بێگومان ھەموو ڕووت بوونەوەیەك وەك ڕووتییەكەی (گۆدایڤا) مانادار و بەھادار نییە.

كەواتە چی دەربارەی پۆشاكە نیمچە ڕووتەكانی ھەندێك لە كچە مۆدێلەكانی كوردستان دەوترێت بە بەراورد لەگەڵ (گۆدایڤا)؟

ھۆكاری ئەو ھەرایە چییە كە لە كۆمەڵگەی كوردیدا دروست دەبێت؟ كاتێك كچە مۆدیلێك بە جلی نیمچە ڕووتەوە لە بۆنەكاندا دەردەكەوێت. 

لەوانەیە سەرەتا وەڵامی ئاسان بە مێشكی ھەریەك لە ئێمەدا بێت، بەڵام لەپشت ئەو وەڵامە ئاسان و سادانەوە ڕەھەندی قوڵتر و شاراوە ھەن كە تیۆرەكانی سۆسۆلۆژیا یارمەتیمان دەدەن بۆ دەرخستن و كەشف كردنیان.

جیھانی پێش پەیدا بوونی دەزگاكانی میدیا، جیھانی پێش شۆرەت و ناوبانگ بوو، جیھانێكی بێ كامێرا، بێ سكرین بوو. شتێكی مەحاڵ بوو كە كەسێكی ئەو جیھانە بتوانێت وەك كەسێكی جیھانی ئێستا بە ئاسانی خۆی بەناوبانگ بكات، كەسە ھەرە ناوبانگەكانی جیھانی پێش میدیا كەسانی وەك پاشا و حاكمەكان بوون و جگە لەوان كەسی تر ناوبانگی نەبووە.  بەڵام ئەمە بە شێوەیەكی ڕادیكاڵانە لە سەدی بیستەوە گۆڕانی بەسەر دێت، چونكە لە ناوەڕاستەكانی سەدەی بیست و تا ئەمڕۆ دەبینین كە دەزگاكانی ڕاگەیاندن و كەناڵەكانی تیڤی و سەتەلایت و سۆشیال میدیاكان ھێندە زۆر بوون خەلك ونبووە لەناویاندا.

ئیدی شۆرەت و ناوبانگ ھەر بۆ پادشا و وەزیرەكان نییە بەڵكو ھەركەس بیەوێت ناوبانگی ھەبێت دەتوانێت كەناڵێكی یوتیوب یان ئەكاونتێكی ئینستاگرام و فەیس بوك بۆ خۆی دابنێت و كەمێك چالاكی ڕۆژانەی خۆی تیا بڵاوبکاتەوە، ھەرچەند چالاكییەكانیشی بێ بەھا و بێ ماناش بن بەسە بۆ ئەوەی ھێندە بەناوبانگ بێت كە پاشا و وەزیرەكانی جاران ئیرەیی پێ بەرن.

جاران گەر پاشاو حاكم و وەزیرەكان تاج و جلوبەرگی خۆیان فڕێ بدایە و بچوونایە ناو خەڵكەوە نەدەناسرانەوە، بەڵام ئێستا بە ھۆی تەكنەلۆجیای دیجیتاڵییەوە  كە بەناوبانگ بوویت بە جلوبەرگی گەدا و دەرۆزەكەرانیشەوە بچیتە ناو خەڵك ھەر ناوبانگت لێ نابێتەوە.

بە جۆرێك  سۆسیۆلۆژیستی ئەمەریكی (دانیال جی بۆریستین) دەڵێت: “لەم سەردەمەدا بەبێ ئەوەی ھیچ بكەیت و ھیچ بەرھەمێك و ھیچ بەھرەیەكت ھەبێت بەناوبانگ دەبیت، ئیستا (بەناوبانگ بۆیە بەناوبانگە، لەبەر ئەوەی بەناو بانگە)”

لە ڕیزی پێشەوەی كەسانی بەناوبانگ لەم سەردەمە نوێیەدا ئەستێرەكانی (سینەما، گۆرانی و سۆشیال میدیا) وەستاون، بەڵام ئەمانە وەك كەسە بەناوبانگەكانی تر نین لە كۆمەڵگەدا، ئەمانە لە ڕێی سكرینەكان و دەزگاكانی میدیاوە ئەفسانەی ژیانی خۆیان دادەڕێژن و خۆیانی پێ دەردەخەن، بە جۆرێك خۆیان بەیان دەكەن وەك بڵێی: نیمچە خوداكانی ناو ئەفسانەكانی یۆنان بن لەسەردەمی مۆدێرندا.

سۆسیۆلۆژیستی فەرەنسی ئەدگار مۆران لە كتێبەكەیدا بە ناوی (ئەستێرەكانی سینەما) دەڵێت: “قارەمانی فیلمەكان، قارەمانی (سەركێشی، جوڵە و چالاكی، قارەمانی تراجیدیا و كۆمیدیان، قارەمانی سەركەوتن و خۆشەویستیشن) ..ھتد.

ئەوان بە جۆرێك لە جۆرەكان لە قارەمانی ناو ئەفسانەكان دەچن، چونكە ئەستێرەكانی سینەما و سۆشیال میدیا بە جۆرێك لە جۆرەكان جێ پەنجەی تایبەتی خۆیان بەسەر جەوھەری قارەمانێتی لەناو كۆمەڵگەدا جێدەھێڵن”.

بێگومان ئەستیرەكان بە ئەستێرەیی لەدایك نابن و كەسە بەناوبانگەكانیش بە ناوبانگەوە لەدایك نابن، لێرەدا باس لەو كەسایەتیانە ناكەم كە خۆڕسكانە و ھەر بە ئاگایی و بلیمەتی خۆیان و بەبێ ئەوەی بشیانەوێت بەناوبانگ دەبن.

بەڵكو زۆربەی ئەم كەسایەتیانە دروست دەكرێن، سەرەتا لەڕێی ڕواڵەت و ڕووكاریانەوە دروست دەكرێن، ئینجا بەو وردەكاری و تێروتەسلی ژیانیان كە ئەگەر ھیچ شتێکی گرنگیشی تیا نەبێت درێژە بە دروستكردنی ناوبانگەكەیان دەدرێت، لەبەردەم كامێراكاندا، یان لەپشت پەردەكانیشدا، لێرەدا ھیچ بوارێك بۆ شتی ھەڵەشەیی و نامەدروس نابینین لە دەركەوتنی كەسە بەناوبانگەكاندا لەناو كۆمەڵگەدا، چونكە لەپشت ئەم كەسایەتیانەوە دەزگای گەورەی میدیایی كار دەكەن و مەبەستی ئەو دەزگایە دروست كردنی ئەستیرەكانە و دەورەدانیان بە تیشك و تریفەیەك كە وەك كەسانی جیاواز و قارەمان دەریان دەخات ئەگەرچی لە ڕاستیشدا ئەو كەسانە ھیچ ڕۆڵێكی دیاریان لە كۆمەڵگەدا نەبێت.

لێرەوە دەتوانین ئەو كار و چالاكیانەی كەسێك دەیكات بۆ ناوبانگ پەیداكردن ناوبنێین بە “كەشەكانی بە ئەستێرەبوون”وە لەلای كچانی  مۆدێل و ھەندێك لە كچانی ھونەرمەند و سۆشیال میدیای كوردیدا و بە پلەی یەكەم و لەسەروو ھەموو ئەو وردەكاریانەوە دەبێت جلوبەرگ و پۆشاك لەبەركردن ئەگەرچی بە شێوەیەكی نامۆ و سەیریش بێت، گرنگی پلە یەكی پێ بدرێت، چونكە جەوھەر و كاری ئەوان لەسەر مۆدێل و ستایلی تایبەت بە خۆیان بەندە. كە ناوم ناون بە كچەكانی (گۆدایڤا).

سۆسیۆلۆژیستی فەرەنسی ئەدگار مۆران دەڵێت: “ئەستێرەكان گرنگییەكی لەڕادەبەدەر بە چۆنیەتی ھەڵبژاردنی جلوبەرگیان و ئیكسسوارەكانیان و ستایلی پرچ و قژیان دەدەن، دەبێت ئەو شتانە بەردەوام لە لوتكەدا بن لەلایان، چونكە ئەوە جلوبەرگی تایبەتی ئەوانە كە لە كەسانی تر و لە ئەكتەرە ئاساییەكان (كۆمبارسەكان) جیایان دەكاتەوە و، دەشڵێت:” كەسانی ئاسایی جل دایان دەپۆشێت بەڵام ئەستیرەكان جل دەریان دەخات”. چونكە ڕواڵەت و ڕووكار و دەركەوتنی كەسانی ئەستێرە دەبێت زۆر جیاوازی لە دەركەوتنی كەسانی ئاسایی هەبێت. لێرەوە ھەر لەو بوارەدا (مۆران) لەسەر كچان و ژنانی ئەستێرە دەڵێت: “ڕاستە كە ژنە ئەستێرە دەتوانێت جلوبەرگی ئاسایی و سادە بپۆشێت بەڵام دەبێت بە جۆرێك ئەو جلە سادانە بپۆشێت كە جوانترین زینە و ئێكسسوارەكانی لەگەڵدا دەركەوێت كە ئەویش ڕووتی جەستەی خۆیەتی؛ واتە بۆ ژنە ئەستێرە ھیچ جلوبەرگێك بە ھێندەی ڕووت بوونەوەی جەستەی خۆی ناتوانێت ئەستێرەبوونی ژنەكە دەربخات و ڕووتییەكەی خۆیان، جوانترین جلوبەرگیانە”.

لای (مۆران) جەستە تایبەترین ڕووبەری تاكە، ڕەنگە ژنانی بەناوبانگ بە كەشفكردن و دەرخستنی گەرمترین شوێنەكانی جەستەیان بۆ جەماوەرەكانیان شانازی بكەن و پێوەی بنازن ئەم دەرخستنەش بۆ ئەوەیە كە پەردە لەسەر جوانییەكەی لاببات و جوانی خۆی زیاتر دەربخات، چونكە جەستەی ژنە ئەستێرە ماركەی بەناوبانگ بوونی كەسەكەیە و ھەر لەبەر ئەوەشە كە گرنگی زۆر دەدەن بە جەستەیان ھیچ شتێك نایانگەڕێنێتەوە لە دەرخستنی جەستەیان، ھەر لە خەرج كردنی پاریەكی زۆر بۆ موكیاج و تاقیكردنەوەی جۆرەھا دەرمانی گران بەھا بۆ پارێزگاری لە گەنجێتی خۆیان و خەرج كردنی ھەزارەھا دۆلار لە نەشتەرگەری جوانكاری و بۆتۆكس و فیللەر… ھتد.

ئەمەش ھەر لەبەر لووتبەرزی و غروور ناكەن، بەڵكو باش دەزانن چی دەكەن بۆ دەیكەن، چونكە ئەوان زۆر باش درك بەوە دەكەن كە ئەوە جەستەیانە كە ئەمانی كردووە بە ئەفسانە و ھەتا پارێزگاری لە جەستەیان بكەن ھێندەی تر ئەفسانەكەشیان بە زیندوویی و پرشنگداری دەمێنێتەوە.

تا ئەفسانەكەیان زیندوو بێت، پارەی زیاتر پەیدا دەكەن، مێشكیان ھۆرمۆنی دۆپامینی زیاتر دەردەكات كە ھۆرمۆنی دڵخۆشییە، زیاتریش دەبێتە جێی سەرنج و گرنگی پێدانی دەورووبەری، چونكە مرۆڤ لەڕووی دەروونییەوە زۆر حەزی بەوەیە كە جێی سەرنج و گرنگی پێدان بێت لەناو كۆمەڵگەكەی خۆیدا.

ژنە ئەستێرە بە تەواوەتی سەر بە جەماوەرەكەی خۆیەتی بە جۆرێك ئەو كچانە وەك كۆیلەیەكی ھەتا ھەتایی وان كە چاوەڕێی سۆز و بەزەیی جەماوەرەكەیانن

كەواتە دەرخستنی ئارایشتەكانی جەستە وەك تەقس و كەشێك وایە و یەكانگیرە لەگەڵ ئەستێرەیی بوون و بەناوبانگ بووندا، كەشێك كە بە ھۆیەوە كچەمۆدیل یان ھونەرمەندەكان ئەستێرەی خۆیان لە دڵی جەماوەرەكەیاندا دەچەقێنن. (مۆران) دەڵێت: “ژنە ئەستێرە بە تەواوەتی سەر بە جەماوەرەكەی خۆیەتی بە جۆرێك ئەو كچانە وەك كۆیلەیەكی ھەتا ھەتایی وان كە چاوەڕێی سۆز و بەزەیی جەماوەرەكەیانن و ھەر وەك پادشاكان كە سەر بە میللەتی خۆیانن بەڵام میلەتەكانیان سەر بەوان نین ئەمیش سەر بە جەماوەرەكەیەتی، بەڵام جەماوەرەكەی سەر بەم نین و، شوێنكەوتووانی ئەم كچانە داوای سادە بوون لەم كچانە دەكەن بەڵام، ئەو سادەبوونە نەبینراو دەبێت گەر بێتو خۆی ڕیكلام بۆ سادەبوونەكەی نەكات.

بۆیە دوای ماوەیەك دینە سەر سكرین و شاشەكان و داوای لێبوردن دەكەن كە گوایە نەیانزانیوە كۆمەڵگەكەیان وەك كۆمەڵگەی خۆرئاوایی نییە.

كچە ئەستێرە و مۆدیلەكان دێن و جلە نیمچە ڕووت و سەرنجڕاكێشەكان لەبەر دەكەن و ئیتر ئەوەی ڕوودەدات، ڕوودەدات و بەو كارەیان بۆ ماوەیەكی زۆر دەبنە جێی باس و خواستی چڕی میدیا و سۆشیال میدیاكان و خەڵكیش دەبن بە چەند بەشێكەوە ھەندێك دەڵێن: “ئەوە ڕووداوێكی سادەیە و ھیچ شایەنی گەورەكردن نییە لەچاو ڕووداوگەلێكی مەترسیدار كە لە جیھاندا ڕوودەدەن وەك (بەرزبوونەوەی پلەی گەرمای زەوی و بڵاوبوونەوەی كۆرۆنا و بەرپا بوونی جەنگە گەورەكانی نێوان وڵاتان و دابەزین و بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و وشكبوونی دەریا و ڕووبارەكان  و ھەژاری…)، كە لێرەدا ئەم بەشە لە خەلك لە ڕووی تیۆرییەوە قسەكانیان ڕاستە”. بەڵام كێ دەڵێت: “ئەم قسانە دەچنە مەنتیق و لۆژیكی كولتووری كۆمەڵگەوە، كوا كولتووری جەماوەر لۆژیك بەڕێوەی دەبات؟”.

گەر وایە شتەكان بە لۆژیك بێت ئەی بۆ ئەم تۆفانی گرنگیدان و ناڕەزایەتییەی لێدەكەوێتەوە لەناو كۆمەڵ و سۆشیال میدیاكاندا و ئەو دابەشبوونە توندەی لەناو كۆمەڵگەدا دروست كردووە.!؟

  كولتووری جەماوەر لە شەھیدەوە بۆ شەھید

بەر لە پەیدابوونی دیاردەی كچە ئەستێرە و مۆدیلەكان لە كوردستان لە ساڵی ٢٠١٣دا ڕووداوێك لە ئەمەریكا روودەدات ئەویش بڵاوبوونەوەی ڤیدیۆی سێكسی (كیم كارداشیان)ی كچە ئەرمەنییە كە لەگەڵ دەستگیرانەكەی خۆیدا بوو، دەستگیرانەكەی خۆی ئەو گرتەیەی بڵاو كردەوە ھەر لەو ساڵەدا زانای سۆسیۆلۆژی ناودار (زیگمۆند باومەن) بۆ تیشك خستنە سەر ئەو ڕووداوە لێكچەرێكی (موحازەرەیەكی) وتەوە بە ناوی (چی وا لە كەسێك دەكات ببێتە قارەمان) كە ھەر بەھۆی لێكچەرەكەی باومەنەوە ئەو ڕووداوەی كارداشیان وەك ئاگری ناو( كا) بە جیھاندا بڵاو بووەوە كە لەو لێكچەرەدا (باومەن) باس لەو گۆڕانكاریانە دەكات كە بەسەر تاكی بەناوبانگ لەناو كۆمەڵگەدا ھاتوون لە كولتووری جەماوەر و میللیدا. باومەن بە وردی باس لەو گۆڕانكاریانە دەكات كە بەسەر تاكەكاندا دێت ھەر لەسەرەتای مێژووەوە كە چۆن گۆڕان بەسەر قاەەمانی ناو ئەفسانەكان ھاتووە بەرەو شەھیدەكانی چاخی دینی و كەسە ئەستێرەكانی ڕۆژگاری خۆشمان.

“كەسی بەناوبانگ بەناوبانگە لەبەر ئەوەی كە بەناوبانگە”.

باومەن دەڵێت: “قارەمان ئەو كەسەیە كە لەپێناو كێشەیەكدا یان قەزیە و پرسێكدا گیان لەدەست دەدات، یان لەپێناو شتێكدا گیانی خۆی فیدا دەكات كە پێی وایە بەھای زۆر زیاترە لە ژیانی خۆی. شەھیدیش ئەو كەسەیە كە لە ئەنجامی ستەمێكی زۆر كە لێی دەكرێت گیان لەدەست دەدات، لای باومەن لەویادا قارەمان و شەھید یەك دەگرنەوە كە كەسانێكی كەم وێنەن چونكە لە ڕێی كاری مەزنەوە گیانی خۆیان دەخەنە مەترسی و یان گیانی خۆیان فیدا دەكەن لە پێناو بەدەستھێنانی ئامانجێكدا كە لە ژیانی خۆیانی بە گرنگتر دەزانن، بەڵام باومەن دەڵێت: لەم ڕۆژگارە مۆدێرنەی ئەمڕۆدا لەو كەسایەتی و فیگەرانەمان نەماوە، بەڵكو تەنھا كەسانێكی بە ناوبانگ و ئەستێرە جێی گرتوونەتەوە كە بە ھیچ جۆرێك لە قارەمان و شەھید ناچن و دەشڵێت: ئەم ئەستێرانەی ئەمڕۆ بە ھیچ جۆرێك ناتوانن جێی قارەمان و شەھیدەكانی جاران بگرنەوە. لێرەدا دەچینەوە سەر وتەكەی برنستین كە دەڵێت: “كەسی بەناوبانگ بەناوبانگە لەبەر ئەوەی كە بەناوبانگە”.

.

لەبەر تیشكی ئەو گۆڕانە زۆرەی كە لەم جیھانە مۆدێرنەدا بەسەر تاكە بەناوبانگەكاندا ھاتووە لەناو كولتووری جەماوەری میللیدا دەتوانین ھەمان گۆڕانكاریش لە خودی كۆمەڵگاشدا بەدی بكەین، چونكە گەر كاتی خۆی خەڵك بە پلەیەكی بەرز و بەھادار لە قارەمان و شەھیدیان ڕوانیبێت، دەبینین ئەمڕۆ ئەو كەسانە نەماون یان زۆر دەگمەن بوون، چونكە لەم سەردەمە نوێیەدا ھەر لە بنەڕەتەوە بنەمایەك نەماوە بۆ ئەو بەھایانەی كە كۆمەڵانی خەڵك لەسەری كۆك و یەكدەنگ بن لەسەری و لەبەر نەمانی باوڕی كۆ بە بەھا و پرس و قەزییەكان ئیدی بۆچی جەماوەر دوای ئەو كەسانە بكەون و بە شان و باڵی ئەو كەسانەدا ھەڵبدەن كە ھێشتا باوەڕیان بە بەھای بەرز و پڕ مانایە لە كاتێكدا چیتر جەماوەر خۆی باوەڕی بەو شتان نەماوە.

ئیدی لەم سەردەمی پووچەڵ بوونی بەھایانەدا تەنھا ئەو كەسانە ناوبانگ پەیدا دەكەن كە چالاكن لە سۆشیال میدیاكاندا و، سۆشیال میدیاكان شەو و رۆژ ھەر باسی ئەمانە دەكەن ھەر چەندە ناوبەنگەكەیان ڕووكەشییە. ھەر لەم سۆنگەیەشەوە (باومەن) چەمكی (زەمەنی شل) یان( مۆدێرنەتی شل) یان (كۆمەڵگەی شل)ی داڕشت.

باومەن لە سەرەتای كتێبی (مۆدێرنەتەی شل)دا دەڵێت: “ڕۆژ لە دوای ڕۆژ باوەڕم پتەوتر دەبێت كە ئێمە دوچاری تەختێكی بەتاڵ بووینەتەوە لەناو كۆمەڵگەدا كە تیایدا نۆرم و بەھا كۆنەكان ھیچیان نەماون ھیچ لەو نۆرمانە بۆ ژیانی ئەمڕۆ دەست نادەن و كەڵكیان نەماوە بۆ دۆخی مرۆڤایەتی لە ژیانی ئەمڕۆدا، بەڵام لە ھەمان كاتدا نۆرم و بەھا و مانا نوێیانەش پەیدا نەبوون كە جێی ئەو نۆرم و بەھا بەسەرچووانەی جاران بگرێتەوە تا بتوانین بەھۆی ئەو بەھا نوێیانەوە لەگەڵ ئەم ژیانە مۆدێرنەدا ھەڵ بكەین و پرۆسەی ژیانی خۆمان بكەین، ئێمە تائێستاش نازانین كە لەگەڵ كام بەھادا بین و كام بەھا دروست بكەین كە دوور بێت لە ڕەخنە تا لەگەڵ ئەم زەمەنە مۆدێرنەدا بیگونجێنین.!؟

ئەوەی باومەن دەیڵێت ئەوەیە كە ئێستا ئێمە لەنێوان دوو جیھاندا دەژین جیھانێكی كۆن كە نۆرم و بەھاو یاساكانی بەكەڵكمان نایەن و جیھانێكی مۆدێرن كە ھێشتا نۆرم و بەھا و یاسای خۆی دروست نەكردووە و لە دیمەنێكی لەم جۆرەدا تووشی جۆرێك لە خەمساردی یان شل بوونەوە دەبینەوە لە ھەموو شتێكدا، چونكە ھێشتا بەھایەكی پتەو دروست نەبووە بۆ ئەم سەردەمە نوێیە و ھیچ بیروباوەڕێكی دوور لە ڕەخنەش شك نابەین بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم زەمەنی مۆدێرنەیە، ئێستا كاتی ئێمە كاتێكی شڵەژان و گرژییە كە ھیچ كەس لە ئێمە ناتوانین پێشبینی و چاوەڕوانی ھیچ شتێك بین تیایدا، چونكە چیتر ئارامی و ئاسودەیی و جێگیری لە جیھاندا نەماوە ھەموو شتەكان بە خێرایی دەگۆڕدرێن كە ئەستەمە بتوانین فریای ئەوە بكەوین كە بزانین سبەی چی دەبێت و چی ڕوودەدات.

باومەن دەڵێت: ئێستا ژیان لەم زەمەنی شل و لەم مۆدێرنە شلەدا وەك ئەوە وایە بە ناو كێڵگەی میندا بڕۆین و ھەموومان دەزانین كە ڕۆژیك و لەھەر شوێن و كاتێكدا بێت تەقینەوەیەك ڕوودەدات، بەڵام نازانین لە چ ڕێککەوتێكدا دەبێت.

ئیدی ھەر لەو كاتەی كە كچە مۆدیڵێك یان ئەستێرەیەكی كورد جلێكی سەرنجڕاكێش لەبەر بكات كە كەمێك ڕووتی پێوە دیار بێت ئەوا بەبێ ئەوەی بە خۆی بزانێت پێی ناوە بە مینەكەدا حاڵی وەك حاڵی ھەموو دانیشتوانی ناو مۆدێرنەی شلەوە و ھەرگیز ناتوانێت پێشبینی ئەو كاردانەوانە بكات كە لە كۆمەڵگەدا لەسەری ڕوودەدەن.

ھەرچەندە ڕەنگە ئەو لە خەیاڵی خۆیدا تەنھا بۆ ناوبانگ و بوون بە ئەستێرە یان بۆ دەرخستنی جوانی خۆی ئەمە بكات دوور لە نانەوەی ھەراوزەنا كەچی كۆمەڵگەی مۆدێرن لەبەر ئەوەی لەسەر ھیچ بەھایەك كۆك نییە، بۆی ھەیە ئەوە بكەنە بۆنەیەك بۆ ھەڵگیرساندنی ئاگری مشتومڕ و ناكۆكی لەنێوان گرووپە جیاوازەكاندا، لەسەر بابەتێك كە مرۆڤایەتی لێی تێر نابێت ئەویش جەستەی ژنە. كە لە بنەڕەتدا ئەو مشتومڕە ھەر كۆنەقینی نێوان ئەو دوو توێژ یان گرووپەیە كە لە كۆمەڵگای كوردیدا لەنێوان گرووپی پارێزکار و موحافیزكار كە ئایین پەروەری بە سەریدا زاڵە و ئەو گرووپەی تریش كە خۆی بە ھەڵگری بەھا خۆرئاواییە سیكیولارەكان دەزانێت، كە بە ھۆی مۆدێرنەی شلەوە بواریان بۆ دووبارە قسەكردن لەسەر جەستەی ژن دۆزیوەتەوە كە پێش سی بۆ چل ساڵ لەمەوبەر ھیچ مەجال و بوارێكی تیانەبوو كە قسەی لەسەر بكرێت، چونكە جاران بەھاكانی كۆمەڵگە كۆنكرێتی و دیاریكراو بوون،  بەبێ مشتومڕ و ھەموان پێی پابەند بوون و ھەر لادانێك لەو بەھایانە بەس بوو بۆ ئەوەی دەرت بكەن لە گرووپ و شكاتت لێ بكەن و لە گەڕەك دەرت بكەن، بەڵام ئێستا لەم زەمەنی مۆدێرنە و ژیانی شلەدا شتەكان و بەھاكان و یاساكان لاستیكین و ئەو پاك و ڕوونییەیان نەماوە.

لێرەوە بەلای گرووپی پارێزکار ئەو دیمەنەی كە ھەندێك لە كچە مۆدێلەكان بە نیمچە ڕووتی پێی دەردەكەون لەگەڵ نۆرم و بەھاكانی كۆمەڵگە یەكناگرێتەوە، بەڵام ئەم بۆچوونەی گروپە پارێزکارەكە زۆر لە جێی خۆیدا نییە، چونكە دەبێت بپرسین كامانەن ئەو بەھا و نۆرمە كۆمەڵایەتییە جێگیر و نەگۆڕانەی كۆمەڵگەی كوردی لەبارەی جلی خانمانەوە؟ چونكە گەر تەماشای جلی كوردی خانمان بكەین دەبینین مۆدێل و ستایلی زۆرە و لە ھەندێك مۆدیلدا قوماشەكە ھێند تەنك و شەفافە سنگ و قۆڵی خانمان بە باشی دیارە و سەرەڕای ئەوەش زۆربەی  ژنی كوردی پەچە و حیجاب لەگەڵ جلی كوردی نابەستن.

ئەگەر ئەم  پرسیارە جاران بكرایە واتە پێش ھاتنی مۆدێرنە ئەوا وەڵامەكەی لە دینەوە سەرچاوەی دەگرت، چونكە ئەوە تەنھا دین بوو دەستنیشانی ئەوەی دەكرد كە چی باشە و چی خراپە بۆ كۆمەڵگە و، دین خۆی نۆرم و بەھاكانی كۆمەڵگەی دادەنا.

بەڵام گەر ئەم پرسیارە ئەمڕۆ بكرێت ئەوا بەھۆی جیھانی نوێ و مۆدێرنەوە تووشی دابەش بوونێك دەبین لە كۆمەڵگە بەسەر دوو بەرەدا بەرەی داخران و كۆنەپارێز و بەرەی كرانەوە و نوێخواز.

ئێستا كۆمەڵگە بووە بە چەند گرووپێك،  گرووپی وای تیایە چیتر بەھا و نۆرمەكانی كۆمەڵگە بە پێویست نازانێت و پێی وایە كۆنن لەگەڵ ڕۆحی سەردەم  ناگونجێن و دەبێت بگۆڕدرێن.

ھەر گرووپە و ڕا و بۆچوون و بەھای خۆی ھەیە بۆ ژیان كە لەگەڵ بەھا و بۆچوونی گرووپەكانی تر یەك ناگرنەوە و سازیشی لەسەر ناكەن و بگرە تادێت ھەر گرووپە و توندتر و پێداگرتر دەبن لەسەر ڕاكانیان و لەناو ئەم جیاوازییەدا ھەر دوو گرووپی پارێزکار یان كۆنەپارێز، گروپی نوێخواز و گۆڕانخواز پشتی زیاتر بە مەرجەعیەتی فەرھەنگی خۆیان دەبەستنەوە.

گرووپی پارێزکار پێی وایە كە جل و پۆشاكی نیمچە ڕووت چوونە دەرەوەیەكی تەواوە لە نۆرم و بەھاكانی كۆمەڵگا و دەبێت ھەموو كۆمەڵگا دژی ئەو جۆرە پۆشاكانە بن، گرووپی نوێخوازیش پێی وایە لەبەركردنی ئەو جۆرە پۆشاكە ئازادییەكی تاكەكەسییە و نابێت ھیچ گرووپ و ھێز و لایەنێك حوكم بەسەر ئەو ڕووبەرە بچوكەدا بدات كە جەستەیە چونكە جەستە موڵكێكی تاكەكەسییە.

ئێستا ئێمە ناتوانین لایەنی ھیچ لەو گرووپانە بگرین چونكە ناتوانین ھیچ مانایەك بۆ خۆداپۆشین و خۆ ڕووت كردنەوە ببینین لەم سەردەمەدا كە زۆر بە خێرایی بەھاكانی تیا دەگۆڕدرێت و بەردەوام مۆدیلی جل و پۆشاكەكانیش دەگۆڕدرێن واتە ناتوانین بەھایەک بە خۆڕووتكردنەوەی ئەمڕۆ بدەین لە چاو ئەو بەھایەی كە بە خاتوو (گۆدایڤا)ی دەدەین، چونكە خۆ ڕووت كردبەوەی ئەمڕۆ تەنھا بۆ مۆدیلە نەك بۆ كارێكی بەھا و مانادار. چونكە كاتێك (گۆدایڤا) بە ڕووتی بە شەقامەكانی كانتۆنی (ماریكا)دا سوڕایەوە، ئەوا دانیشتوانی كانتۆنەكە كۆك بوون لەسەر جوانی و بەھاداری كارەكەی جگە لە پێدانی قارەمانێتی بەو خاتونە و كردنی بە ئەفسانەیەك كە تا ئەمڕۆش ڕێزی لێ دەگیرێت، بەڵام ناكرێت كچە مۆدێلەكانی ئەمڕۆی ناو كۆمەڵگەكانی خۆرھەڵاتی بەراورد بكرێن بە  خاتوو (گۆدایڤا)، تەنھا ئەوە نەبێت كە بە جلوبەرگە نیمچە ڕووتەكانیان دەبنە بابەتێك بۆ كاتە بەتاڵەكانی میدیاكان و پڕكردنەوەی سۆشیال میدیاكان بە كۆمێنت، ئەمەش لە ڕوویەكەوە دەسەڵات سوودی لێ دەبینێت بۆ لەبیر بردنەوەی ڕووداوە گەورەكان و شاردنەوەی قەیرانەكان لە خەڵكی، ئەم دیاردەیەش بەردەوام دەبێت تا كاتێكی نادیار لە سایەی زەمەنی شل و ژیانی شل و مۆدێرنەی شلەوە دووبارە بەسەرچوونەوەی خێرا و یەك لەدوا یەكەكانی شتەكان و بەھاكان لەم سەردەمی مۆدێرنەیەدا وەك زیگمۆند باو مان باسی دەكات.

تێبینی: بۆ ئامادەكردنی ئەم وتارە سوودی زۆرم لە وتارێكی ژنە رەخنەگری كولتووری (مھا فجال) وەرگرتووە، بە ناوی (ماالذي يخبرنا به علم الاجتماع عن فستان رانيا يوسف؟)

The post كچەكانی (گۆدایڤا) لە كوردستان appeared first on ژنەفتن.