بەڕاست بلیمەتی چییە و بە کێ دەگوترێت بلیمەت؟ چۆن بلیمەتەکان بناسینەوە و چییان دەرهەق بڵێین؟ ئایا بلیمەتی بۆماوەییە و پەیوەستە بە ڕەچەڵەکەوە یاخود نەخێر بلیمەتی کارێکی خۆکردانەیە و مرۆڤ لە ڕێی هەوڵ و کۆششی کەسییەوە پێی دەگات؟ ئایا بلیمەتەکان خۆیان دەزانن کە بلیمەتن یان پێویستیان بەوانی دیکەیە تا پێیان بڵێن کە بلیمەتن؟ بلیمەتبوون پێش هەموو شتێک هوشیارییەکی باڵایە، تێپەڕاندنی مەودای زانیاری و لێهاتووییی ئەوانی دیکەیە و گەیشتنە بە ئاستێک کە بکەوێتە دەرەوەی پێشبینیەکانی مرۆوە. بلیمەت داهێنەرێکە ئیشی ئەفراندن و پێشخستن و شۆککردنە، ئەمە پێناسە باوە گشتگیرەکەی بلیمەتییە، بەدەر لەمە تەواوی ئەو شتانەی کە پەیوەستن بە کەسێتیی بلیمەتەوە جێی مشتومڕی توندن و تا ئێستا یەکلا نەکراونەتەوە. بلیمەتەکان بەوەدا کە هیچیان لەوانی دیکەیان ناچن و هەر بلیمەتێک خەسڵەتگەلی جودا و ناوازەی خۆی هەیە، بۆیە قورسە بتوانرێت یەک وێنای گشتێنراو بخرێتە بەردەست و بکرێتە پێوەرێک بۆ دەستنیشانکردنی کەسێتیی بلیمەتانە. لە کۆندا بلیمەت دەبوو خودان ڕەچەڵەک بووایە، تاکوو بەئاسانی لەلایەن کۆمەڵگەوە دانی پێدابنرایە، بلیمەتە بێڕەچەڵەکەکان زۆر جار دەخرانە پەراوێزەوە و له قۆناغەکانی دواتردا درک بە بلیمەتییەکەیان دەکرا. خۆشبەخت بوون ئەو بلیمەتانەی کە بلیمەتییەکەیان تەبا دەوەستایەوە لەگەڵ خواست و ویستەکانی سەردەمەکەیاندا، ئەوانەشی کە بلیمەتییەکەیان لەگەڵ ئەو خواستانەدا یەکی نەدەگرتەوە، دەبوونە نەفرەتلێکراوێک و بە قینەوە لێیان دەڕوانرا.

(ئێریک تیمبڵ بیڵ) لە ساڵی (١٩٣٧) کتێبی (مەزنە زانایانی بیرکاری) بڵاو دەکاتەوە کە تێیدا زۆر بەوردی لە ژیاننامە و داهێنان و ڕەچەڵەک و ئاستی بلیمەتبوونی (٢٨) زانای ناوداری بیرکاری دەکۆڵێتەوە، کتێبەکە لە ڕێی ئاماژەدان به شێوازی ژیان و ژینگەی خێزانییەوە دەیەوێت ئەو پەیامە بگەیەنێت کە بلیمەتی زادەی هەوڵ و کۆششی خۆکردانەیە و هیچ پەیوەندییەکی بە ڕەچەڵەک و زیرەکی باوانەوە نییە. ئەوەی لەو کتێبەدا دەبێتە جێی سەرنج، ئەوەیە کە بە بەڵگەوە دەیسەلمێنێت هەر لە سەدەی پێنجەمی پێش زایینەوە تا دەگاتە ساتی نووسینی کتێبەکە، هیچ کام لەو زانا بلیمەتانەی کە ناویان وەک زانایەکی مەزن لە مێژووی بیرکاریدا هاتووە لە خانەوادەیەکی بلیمەتەوە نەهاتوونەتە دونیا، بەڵکوو سەرجەمیان زادەی خێزانگەلی ئاسایی و تاڕادەیەک نەخوێندەوار و ناتێگەیشتوویشن! هەر زوو کتێبەکەی “بیڵ” دڵی ئەوانەی خۆش کرد کە لایەنگری ئەو بۆچوونە تاڕادەیەک سەرکوتکراوە بوون کە پێی وا بوو بلیمەتی بەخششێکی سروشتییانەی مرۆیە و بێ گەڕانەوە بۆ پاشخانی خێزانی و زنجیرەی بنەماڵەیی دەدرێتە کەمینەیەک لە مرۆڤەکان و لەڕێی هەوڵ و کۆششی خۆکردانەوە بۆ کۆمەڵگەی بەدیار دەخەن. ئەوەتانێ (بیڵ) لە کتێبەکەی خۆیدا زۆر بە جوانی ئەوەی ڕوون کردۆتەوە کە (نیوتن) کوڕی جووتیارێکی لانەواز و دەستنەڕۆیە؛ (لابلاس و فردریک چاوسی)ش سەر بە خێزانگەلی زۆر ئاسایین و هیچ یەک لە ئەندامانی خێزانەکەیان بلیمەت نەبوون. لەم سۆنگەیەشەوە بلیمەت کەسێکە دەچێتە کون و قوژبنی بابەتە ئاڵۆزەکانەوە و ڕاڤەی جودا و کردەی نوێیان لێ دادەتاشێت و ئاستگەلی سەیرو سەمەرەترمان پیشان دەدات. بەڵام ئایا ئەمە هەموو ڕاستیەکەیە و ناچارین دان بە ڕەوابوونیدا بنێین؟ وەڵامەکە بەڵێ دەبوو گەر زانایەکی وەک (فرانسیس گاڵتۆن) نەبووایە! ئاخر ئەو بە بڵاوکردنەوەی کتێبێک لە ساڵی (١٨٦٩) بوو بە دامەزرێنەری زانستێک کە کاری ئەنجامدانی لێکۆڵینەوە و ڕاڤەکردنی زانستییانەیە بۆ  بلیمەتی و جیهانە سەرسووڕهێنەرەکەی. کتێبەکەی (گاڵتۆن) کە بە ناونیشانی: (بلیمەتی بۆماوەیییانە: لێکۆڵینەوەیەک لە یاساکانی بلیمەتی و دەرئەنجامەکانی) بڵاو کراوەتەوە، تێیدا بە تەواوی هەوڵ دەدات ئەوە بخاتە ڕوو کە بلیمەتی دیاردەیەکی بۆماوەیییە و لە ڕەچەڵەکی کەسەکان و ئەندامانی خێزانەوە دەگوازرێتەوە بۆ یەکدی و لە ڕێی برەودان بە خواستەکانەوە خۆی دەردەخات. بۆ بلیمەتبوون ئەوە بە تەنیا بەس نییە کە هەوڵدان و تێڕامان و داهێنانت هەبێت، بەڵکوو دەبێت سەر بە ڕەچەڵەکێکی دێرینتری بلیمەتانە بیت، وەگەرنا دەبیتە کەسێکی ئاسایی کە هەوڵی بوون بە بلیمەتی داوە و ڕۆڵێکی کاتی گێڕاوه و زوو یان درەنگ دەگەڕێیتەوە دۆخی ڕاستەقینەی خۆت!

ئێستا ئێمە کە لە بەردەمی دوو بۆچوونداین، بڕوا بە کامیان بهێنین و شوێنی ڕای کامیان بکەوین؟ گریمانەی ئەوەی کە بۆ تێگەیشتن لە بابەتێک تەنها دوو ڕەنگ هەبن ڕەش و سپی، گریمانە و ڕوانینێکی ئێجگار لێڵ وهەڵە و ناقۆڵایە. تۆ دەتوانیت ئەو دوو بۆچوونە کە یەکەمیان هی سەدەی بیست و دووهەمیان هی سەدەی نۆزدەهەمە بکەیتە ڕێنیشاندەرێک بۆ گەیشتن بە سەدان بۆچوونی دیکەی جیاواز، لە نێویشیاندا ئەو بۆچوونە زانستییەی ئەمڕۆ کە دژ بە گشتتاندنە و ڕوونتر ئەوەی خستۆتە ڕوو کە دەشێت بلیمەتی هەم بۆماوەیی بێت و هەمیش خۆکرد و مرۆیی.

بلیمەتی و خواستەکانی سەردەم

سەروەختێک بە مێژوودا ڕۆ دەچین و بەر ڕستێک لە ناوی گەورە و کاریگەر دەکەوین؛ بەر کۆمەڵێک کەسایەتیی گرنگ و کارەکانیان دەکەوین، یەکەمین شتێک کە هەوڵی زانینی دەدەین هۆکاری پشت گەورەبوونی ناوەکان و مانەوەیانە بە درێژاییی ئەو هەموو کاتە بە نەمری. بەڵام ئایا هەرگیز بیرمان لەوە کردووەتەوە و ئەو پرسیارەمان کردووە کە داخۆ ئەو ناوە نەمرانەی نێو مێژوو لە سەردەمی خۆیاندا هەمان ناوگەلی سەردەمی ئێستامان بوون؟ یاخود نەخێر بەپێی سەردەم و گۆڕانکارییە مێژوویییەکان ئەوانیش گۆڕانیان بەسەردا هاتووە، تا ئەو ئاستەی کە زۆرجار بە تەواوی دابڕێنراون لە کەسێتییە ڕاستەقینەکەی خۆیان.

بە دڵنیایییەوە ئەفسانە کە بەشێکی گەورەی مێژووی کەونارای داپۆشیوە، یەک لەو فاکتەرە سەرەکییانەی پشت گۆڕینی کەسایەتییەکان بوو؛ لە پشتی بە شەیتانکردنی هەندێک و بە فریشتەکردن و بە پاڵەوانزانینی هێندێکی دی بوو، چونکە لە کۆندا مرۆڤ خواستی بوو تا ئەوپەڕی توانا، مانایەکی ڕوون و گومانهەڵنەگر بداتە شتەکان و کەسەکان. بلیمەتییش لەو نێوەندەدا گرنگترین بەشی خواستە مرۆیییەکه بوو، هەر بۆیە زۆر بە ئەستەم کەسایەتییەکی مێژووییی نێو جیهانی کۆن دەبینینەوە کە لێهاتوویی و توانا مرۆیییەکانی تا ئاستی بە ئەفسانەکردن بەرز نەکرابێتەوە. سەرکردە و زانا و فەیلەسووف و تەنانەت پیاوە ئایینییەکانیش دەبووا وەک بلیمەتێک بناسرێن و هەرچی خەسڵەتی نابلیمەتانە و ئاسایییانە هەیە لێیان دابماڵرێت. ئەمە لە قۆناغە بەرایییەکاندا بە خوداوەندکردنی مرۆڤی لێکەوتەوە، مرۆڤگەلێک (جا چ پاشا یان سەرکردەی سەربازی یان زانای ئایینی یان …هتد) دەکرانە خودا و لەلایەن خەڵکییەوە پیرۆز دەکران و بە دەیان چیرۆکی ئەفسانەیییان بۆ دادەڕێژرا. هەموو ئەوەشی کە وای دەکرد ئەمانە بگەنە ئاستێکی هێندە بڵند، بلیمەتی و لێزانی و لێهاتوویییە دەگمەنەکەیان بوو، کە کۆمەڵگە نەیدەتوانی لێیان تێبگا و وەکو خۆیان بیانخوێنێتەوە، ئەمەش جۆرێک لە ئاڵۆزی دروست دەکرد و کۆمەڵگە دەبوو یان خۆی بێبەری بکات لێیان و بە شێت و سەرلێشێواو بیانداتە قەڵەم، یانژی بەرزیان بکاتەوە بۆ ئاستێکی ئەفسانەیی وەها کە هیچ کەس زاتی ئەوە نەکا تانەیان لێ بدات.

چاخ و سەردەمەکان نەک بە تەنها دەستکاری لە خەسڵەتەکانی بلیمەتیدا دەکەن، بەڵکوو زۆر جار بە تەواوەتی واتاکانیشی دەگۆڕن و بەپێی پێوەرەکانی سەردەم ئاستی بلیمەتی دیاری دەکەن. لە هەر سەردەم و چاخێکدا، بەپێی خواست و حەز و تێگەیشتنەکانی سەردەمەکە بۆ بلیمەتی، کەسە بلیمەتەکان دەستنیشان کراون. ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە بلیمەتی شتێک نییە لە هەموو سەردەمەکاندا وەک یەک پێناسە بکرێت و لێی بڕوانرێت، بەڵکوو زۆر جار ئەوەی کە لە ڕۆژگارێکدا ڕەنگە بە بلیمەتی سەردەمی خۆی بناسرێت، لە قۆناغێکی تردا لە گەمژەیەک زیاتر هیچی تر نەبێت. کاتێک بە مێژووی بلیمەتیدا شۆڕ دەبینەوە، زۆر بەزوویی درک بەم ڕاستییە دەکەین. ئایا سۆکراتی ئەسینای دێرین هەمان سۆکراتی سەردەمی ئێستای ئێمەیە؟ کافکای ئێستا هەمان کافکای سەردەمەکەی خۆیەتی؟ بێگومان نەخێر، ئەوان لە ڕێی گۆڕانکارییە مێژوویییەکانەوە بار کراون بە ڕستێک مانای نوێ و بە تەواوی جیاواز لە مانا سەرەتایییەکانی خۆیان. کیرکیگارد هەمان ئەو کیرکیگاردەی سەردەمی خۆی نییە، شێتی سەردەمی خۆی و بلیمەتی سەردەمی ئێمەیە (هەڵبەت لێرەدا کە دەڵێین هەمان ئەو کەسەی سەردەمی خۆی نییە، مەبەستمان گۆڕینی دیدگا و ڕوانینی کۆمەڵگەیە بۆ توانای کەسیانە و ئاستی بلیمەتییەکەی، نەک گۆڕینی کەسەکە خۆی). زۆر جار بلیمەتەکان لە سەردەمی خۆیاندا بە بلیمەت نەناسێنراون، بەڵام دواتر و لە چاخەکانی تردا دانیان پێدانراوە و وەک بلیمەتێکی مەزن سەیر کراون، ئەمە بۆ بلیمەت باجی تاریکیی سەردەمەکانە و هاوتای گەورەترین سزایە، بەڵام دڵخۆش دەبین کە بزانین مێژوو قەرەبووی ئەو سزادانەیان بۆ کردوونەتەوە، لە ڕێی پاراستنی ناو و بەرهەم و کردارەکانیانەوە و گەیاندنیان بە جێگا شیاوەکەی خۆیان.

بلیمەت و ئەوانی دی

ئەوە ڕوونە کە مرۆڤی ژیر تا ئەو دەمەی ژیرییەکەی بە لێهاتوویی و توانای ئەوانی دی بەراورد نەکرێت پێی ناوترێت بلیمەت، کەواتە بۆ ئەوەی بلیمەت خەسڵەتی بلیمەتی پێ بدرێت ناچارە خۆی بخاتە بەر خواستی بەراوردکاری و بکەوێتە ڕکابەرییەوە لەگەڵ ئەوانی دیکەدا، بە مانایەکی تر ئەوەی وادەکات کەسێک بە بلیمەت دابنرێت، بەراوردکردنێتی بەوانی دیکە؛ بەراوردکردنێتی بەو ئاستە مەعریفی و کردارەکییەی کە ئەوانی دیکە هەیانە. ئایا ئەمە ئەو واتایە دەگەیەنێت  کەسی بلیمەت ئاگاداری ئەوە نییە کە بلیمەتە و بۆ سەلماندنی بلیمەتیەکەی پێویستی بەوانی دیکەیە؟

(ویڵێم هازڵێت) لە وتارێکیدا بە ناونیشانی: (ئایا بلیمەت ئاگاداری تواناکانی خۆیەتی؟) هەوڵی داوە زۆر بە ڕوونی وەڵامی ئەم پرسیارە گرنگە بداتەوە، وتارەکەی (هازڵێت) کە هەڵگری چەندین بەڵگەی مێژوویی و لۆژیکییانەی بەهێزە و لەو ڕێیەوە چەندین لایەنی شاراوەی ئەم بابەتەی دۆزیوەتەوە، باس لەوە دەکات کە هیچ داهێنەر و بلیمەتێکی ڕاستەقینە لە خۆیدا هەست بە بلیمەتبوون ناکات، بەڵکوو تەنانەت خۆی وەک کەسێکی ئاسایی دێتە بەرچاو و پێی وایە تواناکانی زۆر مایەی سەرسوڕمان نین، بەڵام کاتێک دەوروبەرەکەی دەبینێت کە لە چ ئاستێکی نزمدان و خۆی بەوان بەراورد دەکات، ئەوا ئیدی هەستکردن بە شانازی و خۆبەبلیمەت زانینی لا دروست دەبێت.

دۆزینەوەی بلیمەتەکان

چۆن بزانین کەسێک بلیمەتە؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە کە زیاتر لە سەدەیەکە پەروەردە لە ڕۆژئاوا هەوڵی وەڵامدانەوەی دەدات و زۆر ڕێگای تاقیکردووەتەوە، هەر لە تاقیکردنەوەی زارەکییانەوە بیگرە بۆ ڕەخساندنی هەلی لەبار بۆ دەرخستنی توانا مرۆیییەکان تا دەگاتە بردنی کەسە لێهاتووەکان بۆ نێو تاقیگە زانستی و پزیشکییەکان و زانین و پێوانەکردنی ئاستی زیرەکییان. هەموو ئەم هەوڵانەش دواجار لەوەدا کورت کراونەتەوە کە بلیمەتی واتای داهێنانە، داهێنانی شتێک لە نەبوونەوە، کردنی شتێکی مەحاڵ و ناوازەبوونی بێوێنە. لەبەر ئەوەی هەموو ئەمانەش پێویستیان بە دەستگیرۆیییە تا بە تەواوی پیشانی کۆمەڵگە و جیها بدرێن، ئەوا ناچارین بەردەوام بەدووی بلیمەتەکاندا بگەڕێین و بیاندۆزینەوە و هاریکاریان بین.

دوو نموونەی نزیک

شوێن: کوردستان
کات: کۆتاییەکانی مانگی تەموزی ساڵی ٢٠٢٢

نموونەی یەکەم:

نزا کیژۆڵەیەکی کوردی چکۆلە و فرەزانە، گوایە زیرەکییەکی لەڕادەبەدەر و نائاسایی هەیە، لە پڕدا زوومی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و دەزگاکانی ڕاگەیاندنی دەخرێتە سەر و دەبێتە جێ باسی هەمووان. هێندێک گومان لە بلیمەتییەکەی دەکەن و هێندێکیش سەرسامن بەو ئاستی بلیمەتییەی کە هەیەتی. دواجار حکوومەت بڕیار دەدات دەستگیرۆیی بکات و ببرێتە قوتابخانەیەکی تایبەتی و خەرجییەکانی لە ئەستۆ بگرێت، بەو ئومێدەی لە داهاتوودا بلیمەتییەکەی سوودێکی بۆ کۆمەڵگە هەبێت و خزمەتێک پێشکەش بکات.

نموونەی دووهەم:

گرتەیەکی ڤیدۆیی کورت بڵاو دەبێتەوە، پیاوێکی لانەواز و هەژار و ماندوو، بە جلێکی داڕزاو و سەروسیمایەکی تێکشکاوەوە کە ئاماژەن بۆ سەختی ئازارەکانی ژیانی، لە گۆشەیەکی کامێراکەوە دەردەکەوێت. بە دەنگێکی جادووییەوە، مینا باڵندەیەکی دەنگخۆشی ئەفسانەیی دەچریکێنێت و یەکێک لە گۆرانییە تایبەتەکانی حەسەن زیرەک دەڵێتەوە. بە هەزاران کەس سەرسامی خۆیان بەو دەنگە خودایییە دەردەبڕن و درێغ بۆ ئەوە دەخۆن کە تا ئێستا کەس ئاگاداری گەوهەرێکی وا دەنگخۆش نەبووە، کە ئەگەر خەمخۆرێک هەبا و زووتر بیدۆزیبایەتەوە، ئێستێ ئەویش یەکێک دەبوو لە بلیمەتەکانی نێو دونیای هونەری کوردی، لە هەموو لایەکەوە داوای ناونیشانە ڕاستەقینەکەی پیرەی دەنگخۆش دەکرێت، بە ئامانجی ئەوەی فریای بکەون و لە نەهامەتییەکانی ڕۆژگار دووری بخەنەوە و بەرەو دونیای هونەر و داهێنان ئاڕاستەی بکەن.

ئێستا ئێمە لەنێوان دوو کەسی بە توانا و بلیمەتیی گریمانەکراوداین، یەکیان لە دەستپێکی ژیاندایە و هەر زوو دۆزیومانەتەوە، ئەوی دیکەیان “زەمان گەردی ئەمەلی گشت بەدەم باوە بێژاوه”. ئاخۆ دوای دۆزینەوەیان دەتوانین چییان بۆ بکەین؟ بێگومان هەر لە دەستپێکەوە ئێمە هەڵەین گەر خۆمان دڵنیا بکەینەوە لەوەی کە ئەمانە دوو بلیمەتی نێو دونیای ئێمەن، بەڵام هەڵە نابین گەر گریمانەی بلیمەتبوونیان بکەین و لەو سۆنگەیەشەوە هاریکارییان بین. باشە بۆچی نە دەنگخۆشییەکەی مامەی پیر و نە زیرەکییەکەی کیژۆڵەی فرەزان جێی دڵنیایی نین و تەنها لە ئاستی گریمانەدان؟

یەکەم: بۆ زانینی بلیمەتیی کەسێک دەبێت لە بەرهەمەکەی بڕوانین، داخۆ لاساییکەرەوەیە یان داهێنەر؟ هەم زیرەکیی کیژۆڵەکە و هەمیش دەنگخۆشیی مامەی پیر لە قۆناغی ئەزبەرکردن و لاساییکردنەوەدایە و نەچووەتە قۆناغی داهێنانەوە، لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا ئەو گریمانەیە کراوەیە کە بشێت بە دەستگیرۆیی بەرەو داهێنان و خۆبوون ئاڕاستە بکرێن.

دووهەم: لە ژینگەیکدا کە هەموو شتێک دژ بە داهێنان بێت و ساختەکاری و لاساییکردنەوە ڕۆڵیان پێدرابێت؛ لە ژینگەیەکدا هەم هونەر و هەمیش زانین وەک دوو کایەی مەترسیدار بۆ سەر ژیانی گشتی سەیر بکرێن و بە هەموو جۆرێک دژایەتی زانینی ڕاستەقینە و هونەری ڕاستەقینە بکرێت، چۆن دەکرێت هێندە دڵنیابینەوە لەوەی کە بلیمەت ئەگەرچی دۆزرابێتیشەوە ببێتە بلیمەتێکی ڕاستەقینە؟

سێهەم: هەم هونەر و هەمیش زانین بۆ ئەوەی ڕەسەن بن و داهێنەرانە و ئافرێنەر بن، پێویستیان بە ئازادییە. لە کۆمەڵگەیەکدا کە ئازادیی ڕاستەقینەی تێدا نەبێت و بیرکردنەوە و داهێنانی هونەری لەژێر ڕستێک لە سانسۆری جۆراوجۆردا بێت، ناتوانرێت وا بەو ئاسانییە بانگەشەی هەبوونی بلیمەتێکی تێدا بکرێت کە توانای داهێنانگەلی جیاواز و سەرسوڕهێنەری هەبێت.

ئەمە ئەوە دەردەخات کە ڕاستە دۆزینەوەی بلیمەتەکان کارێکی گرنگه، بەڵام دۆزینەوە تەنها دەستپێکێکە و هەنگاوی یەکەمینە، قۆناغەکانی دواتری گەشەی بلیمەت پەیوەستە بە ئازادییەوە، ئازادییەکی تەواوەتی و بێ ڕتووش. واتا لەنێوان بلیمەتبوون و بلیمەتسازیدا کەلێنێکی گەورە هەیە و ئاسان پڕ ناکرێتەوە. بۆ ئەوەی لە دۆخی دۆزینەوەی بلیمەتەکان و بە بلیمەتبوونی خۆڕسکانەوە بەرەو دۆخی بلیمەتسازی و ڕەخساندنی دەرفەت بۆ خودان توانا جوداکان هەنگاو بنێین، پێویستمان بە هەوڵی فرەجۆر و هوشیاری دەستەجەمعی و ژیرمەندیی دڵسۆزانەیە، بە خۆدوورگرتن لە بلیمەتسازیی ئەفسانەیییانە و داتاشینی بێ مفا و فووتێکراو. ئێمە تا چەندە ئامادەین بچینە نێو ئەو قۆناغەوە؟ لەم پرسیارەش گرنگتر، ئایا ئێمە تاکەی لەو بڕوایەدا دەبین تەنها ئەوانەی کە بلیمەتن شیاوی دەستگیرۆیین؟ لە کاتێکدا بلیمەتبوونی خۆکردانە خەسڵەتی کەس بە چوار هەزارە و لەسەر گریمانەیەکی ڕووت وەستاوە! داهاتوو وەڵامی ئەم پرسیارانەمان بۆ دەداتەوە و کاتیش باشترین دەرخەرە.

The post چەند سەرنجێک لەبارەی بلیمەتییەوە appeared first on ژنەفتن.

لەوانەیە خوێندکارێکی ساڵی دووەم کە تازە توێژینەوەیەکی دەربارەی ئەدەبیاتی ئینگلیزی، یان ئەمریکایی تەواو کردووە، لەنێو پۆلدا هەستێتە سەر پێ و بپرسێت، ”کەواتە بۆچوونتان دەربارەی ”قوبلای خان” چییە؟ ئاخۆ ئەم هۆنراوەیە لە خولیا، یان شتێکی وادا بە کۆلریج ئیلهام نەکراوە؟ ئەدی سەبارەت بە “ئێدگار ئاڵن پۆ” دەڵێن چی؟ ئاخۆ ئەوە ڕاست نییە کە لە کاتی نووسینی ”تیاچوونی بنەماڵەی ئاشێر”دا بەتەواوی لەهۆش چووبوو؟”

وەڵامی ئەم پرسیارانە ئەوەیە کە ئەم جۆرە بابەتانە ئاوارتەی زۆر دەگمەنن، یان کۆمەڵە وێنایەکی هەڵەن. وەکوو ئەو چیرۆکەی دەربارەی مەرگی مارک توەین لەسەر زارانە، یان زۆر هووشەکارییان تێدا کراوە، یان زۆر خراپ تێیان گەیشتوون؟ یەکێک لەو گشتە بەهەڵەتێگەیشتنانەی کە دەگوترێت سرنجی کۆمەڵانی خەڵکی ڕەشۆکی بەلای خۆیدا ڕادەکێشێت، ئەو باوەڕەیە کە پێی وایە بەرهەمی هونەری و ئەدەبی وەکوو شتێکی هەڵقوڵاو، بەبێ هیچ هەوڵێک، هەر لە خۆیەوە بە کامڵی هاتووەتە دنیاوە، ڕێوڕاست وەکوو چۆن ڤێنووسێکی دەریایی لە قووڵایی دەریاوە دێتە دەرێ. ئەم بۆچوونە هەڵەیە بووە بە ئەفسانەیەک و هەر تاوناتاوێک نووسەرانی ”بۆنەنووس” کە هەر لە بنەڕەتدا تەڵەکەباز و ساختەچین، شاخ و باڵی پێ دەدەن و تاکی ڕەشۆکیی ساویلکە و ”هەزاران نووسەری دوای وی”ش کە بە چاوچنۆکییەوە ئاواتەخوازی وەدەستهێنانی سامان و ناوبانگی ئەدەبین، بەڵام ئۆقرەی پێویستیان نییە بۆ ئەوەی کار بکەن و پاداشتی کارەکەیان وەربگرن، لەدووی ئەم ئەفسانەیە دەدەن.

وێ دەچێت لەڕیشەهەڵکێشانی ئەو بۆچوونەی پێی وایە نووسەر بلیمەتێکی ڕووتە کە لە چرکەی حال‌لێهاتن (جەزمبوون) و ئیلهامدا شاکارێکی ئەدەبی لە باخەڵی دەردێنێت و خەڵاتی کتێبی ساڵ بۆ خۆی دەڕفێنێت، یان ناوی لە پێڕستی کتێبە هەڵبژاردەکانی مانگدا جێ دەگرێت و بە ملیۆنان دۆلار بەسەر نووسەرەکەیدا دەبارێنێت، دەنا بلیتی سەفەر بۆ هاوایی، یان مافی بەشداری لە ”شانۆی ئەد سالیڤان”ی بەخەڵات بۆ دێنێت، مومکین نەبێت، چونکە وەکوو هەموو ئەفسانەیەک ڕەهەندی ناڕاستەقینەی هەیە کە لە هەموو ڕاستەقینەیەک ڕاستەقینەترە و، وا دیارە وەکوو ئەفسانەی ”بووکەبەفرینەی دزێو”، یان ئەفسانەی ”دێوەکەی دەریاچەی لۆخ نس” بەردەوام بەشێک لە هزرمان پێک دێنێت.

ئەو ڕاستییەی ناکرێ خۆی لێ لا بدەی، ئەوەیە کە سەرکەوتن لە نووسیندا وێچوونێکی زۆری لەگەڵ سەرکەوتن لە بەستێنی دژوار و پسپۆڕانەی دیکەی هەوڵی مرۆڤانەدا هەیە. بەلای بۆچوونی منەوە، ئەم سەرکەوتنە لە بنەڕەتدا توانایی، زەوق و لێهاتووییی تاکەکەسییە کە تێکەڵاوی خۆتەرخانکردن بۆ ئامانجی خۆ و باوەڕبەخۆیی و مەیلی تێرینەناسی سەرکەوتن بووە. ئەم سەرکەوتنە پێویستی بە تێپەڕاندنی خولێکی دوورودرێژی فێرخوازی و شاگردی هەیە کە لەو خولەدا کەسەکە فێری بنەماکانی هونەر، یان پیشەکەی خۆی دەبێت؛ پێویستی بە چەندین کاتژمێر و چەندین ڕۆژ و مانگ و زۆر جار چەندین ساڵ هەوڵ و ماندووبوونی بێپاداشت هەیە؛ پێویستی بە سرنج و کەلکەلە سەبارەت بە وردەکارییەکان هەیە؛ پێویستی بە زۆر جار دەستپێکی هەڵخەڵەتێنەر و هەڵسەنگاندن و هەڵە و؛ پێکهێنان و هەڵوەشاندنەوە و؛ گومان و ناهومێدی و دیسان کاری سەخت و کۆڕ و کۆبوونەوەی دوورودرێژ و تاقەتپڕووکێنی ئەزموون و ڕاهێنان هەیە پێش ئەوەی بچێتە نێو کارە سەرەکییەکەوە. دیارە بەشێک لە نووسەرانی تازەکار زۆر خێراتر لەوانی دیکە فێری پیشەکەیان دەبن؛ چونکە زەوقیان زیاترە و بلیمەتترن. ”ترومەن کاپۆتی” هێشتا مووی لێ نەهاتبوو، لێهاتووییەکی هونەریی وەهای بەدەست هێنابوو کە زۆرینەی نووسەرانی پیشەیی بۆ بەدەستهێنانی ئەو لێهاتووییە ساڵانێک ئارەقیان ڕشتبوو. بەڵام سەرباری ئەو جۆرە جیاوازییە تاکەکەسییانە، ئەدەبیات تاکە بەستێنی گرنگی تێکۆشانی مرۆڤانەیە کە زۆرینەی خەڵک هەست دەکەن مافی خۆیانە تێیدا سەرکەوتوو بن، هەر لەبەر ئەوەی کە بەدڵ دەخوازن سەرکەوتوو بن. تەنیا مرۆڤێکی ساویلکە و خاو پێی وایە دەبێ بێئەوەی چەندین ساڵ خۆی پێ بگەیەنێت و بە تایبەتی بخوێنێت، ببێت بە پزیشک، ئەندازیار، یان فیزیکزانێکی بەناوبانگ. سەرباری ئەوەش زۆرینەی نووسەرانی لاو ئەگەر بێت و لە ماوەی یەک لەسەر چەندی ئەو کاتەی پێویستە خوێندکارێکی پزیشکی بببێت بە پزیشک، یان یاریزانێکی باشی بەیسبۆڵ بتوانێت بچێتە یانە گەورەکانەوە، نەبن بە نووسەری سەرکەوتوو، ئەوە ناهومێد و تووڕە دەبن. هەروەکوو ئەرسکین کاڵدوێل لە وتارێکیدا بە ناوی ”دەربارەی نووسەران و نووسەری”، کە لەم دواییانەدا بڵاو بووەوە، دەڵێت: ”کە بە نووسەرێک دەڵێن بۆ ئەوەی خۆی ئامادە بکات پێویستی بەو ڕادەیە لە خوێندنەوە و فێربوون و شێلگیری هەیە کە مافناس، یان پزیشکێک بۆ فێربوونی پیشەکەی خۆی پێویستییەتی، داخوا شتێکی زیادەی لێ داوا کراوە؟”

هونەر بوارێکی یەکجار یەکجار بیندرێژە و کاتیش بەپەلە تێپەڕ دەبێت و یەکێک لە باشترین ڕێگاکانی گەیشتنی کەسێکی ئاماتۆر بە پێگەی پیشەیی، ئەوەیە کە لە هەموو ڕۆژێکی ژیانی خۆیدا فێری شتێک ببێت.

هەرچەندی پێداگری لەسەر پاتکردنەوەی ئەم ڕاستییە بکەین، هێشتا کەمە: نووسەریش دەبێ بتوانێت و بخوازێت ئەو فیداکارییانە بکات کە سەرکەوتنخوازانی هەر بەستێن و بوارێکی دیکە خۆی بۆ دەکوتن و، ئەگەر وا نەکات، دەبێ توانایی و لێهاتووییەکانی خۆی بۆ بوارێکی دیکە ڕاگوێزێت. ئەو نووسەرە دەبێ سەدان سەعات خوێندنەوە و نووسین و پشکنین و توێژینەوە تۆمار بکات بۆ ئەوەی بتوانێت هونەرەکەی خۆی پێ بگەیەنێت. ڕێوڕاست وەکوو یاریزانێکی ئاماتۆری بەیسبۆڵ، یان فوتبۆڵ کە بێجگە لە یاریکردن لەنێو مەیداندا، چەندین سەعات خەریکی تاوتوێ و پشکنین و دووبارەکردنەوەی جووڵەی یاریزانانی پیشەیی و بەناوبانگ دەبێت، نووسەرێکی لاویش دەبێ بەردەوام لە ڕێی خوێندنەوەی ورد و ڕێکوپێک و لێکدانەوەی بەرهەمە ئەدەبییە گەورەکانەوە وانە وەربگرێت. هونەر بوارێکی یەکجار یەکجار بیندرێژە و کاتیش بەپەلە تێپەڕ دەبێت و یەکێک لە باشترین ڕێگاکانی گەیشتنی کەسێکی ئاماتۆر بە پێگەی پیشەیی، ئەوەیە کە لە هەموو ڕۆژێکی ژیانی خۆیدا فێری شتێک ببێت. نووسەری ئاماتۆر بێجگە لەوەی کە بەناچاری لە هەڵسەنگاندن و هەڵەوە فێر دەبێت، هەرکە ئیرادە بکات گەورەترین مامۆستا و ڕاهێنەرانی لە ئیختیاردا دەبێت کە هەر خوێندکارێک لە خولیای خۆیدا وێنایان دەکات و دەتوانێت یارمەتییان لێ وەربگرێت. ئەو نووسەرانەی کە بە بەرهەمەکانیان لیریکای بوارە دڵخوازەکەی نووسەرە لاوەکەیان فرەوان کردووە و هەموو ئەو بابەت و گرفتە هونەرییانەیان حەل کردووە کە بەربینگ بەو دەگرن و، پیشتر لەلایەن نووسەرانی باشتر لەوەی ئەو بەتەمایە پێیان بگات، چارەسەر کراون؛ سەرلەبەری ئەو ئیلهام و رێنوێنی و هاندەرانەی ئەو نیازی پێیانە لەو چیرۆک و ڕۆمان و شیعرانەدا هەن کە خولیای نووسینیانی لە مێشکدایە.

لە لایەکی دیکەشەوە، هەر بەتەنیا کاری سەخت و مەیلی زۆر کیفایەت ناکات. ئەو کەسە دەبێ پێش هەموو شتێک توانای نووسەریی هەبێت و، تەنیا و تەنیا لەبەر ئەم تاکە هۆکارەیە کە دەتوانین بێژین نووسەران نابن بە نووسەر، بەڵکوو بە نووسەری دێنە دنیاوە! دڵتەزێنترین دیمەن لە دنیادا دیمەنی ئەو کەسەیە کە دەخوازێ ببێت بە نووسەر، بەڵام هیچ تواناییی ئەم کارەی نییە و قانعیش نابێت بەوەی کە دەبێ هێز و تواناییەکانی لە بەستێن و بواری دیکەی بێجگە لە نووسینی داهێنەرانەدا بەکار بێنێت. من کەسانی یەکجار هۆشمەند و تێگەیشتوو دەناسم کە ئارەزوویان بووە، چیرۆکنووس، ڕۆماننووس، شاعیر، یان شانۆنامەنووس بن و بۆ گەیشتن بەو ئارەزووەش لە قووڵاییی دڵ و گیانەوە کاریان کردووە، بەڵام هەرگیز نەیانتوانیوە لە ئاستێکی ڕووکەشی پتر بەدەست بێنن. لە ڕاستیدا هەر لە بنەڕەتەوە لەو چۆنایەتییە لەپێناسەنەهاتووە بێبەری بووگن کە لە دواین لێکدانەوەدا پیاوان لە کوڕیژگەکان جودا دەکاتەوە.

ئاخۆ نووسەران دەبن بە نووسەر، یان بە نووسەری لەدایک دەبن؟ بە کورتییەکەی، لە ڕواڵەتدا ڕوونە کە دوو هۆکار سەرکەوتنی ئەدەبی دیاری دەکەن: لە پێشدا بوونی لێهاتوویی و توانایی خۆزایی، پاشان بوونی مەیلی پەروەردەکردن و ڕاهێنانی هەموو ڕەهەندەکانی ئەو تواناییە خۆزاییە لە ڕێی هەوڵی لەخۆبووردووانەوە تا دوائەنجام. سەرلەبەری بلیمەتییە نهێنەکان لە جیهاندا، بلیمەتیی وەکوو بلیمەتییەکەی کیتس، یان شارلۆت برۆنتێ، یان تۆماس وۆڵف، نە بۆ کەس و نە بۆ کۆمەڵگاکەیان بایەخێکی ئەوتۆی نابێت، مەگین ئەوەی کە نووسەر شێلگیر بێت لەسەر ئەوەی کە کار بکات و بەسەختییش کار بکات.

The post ئاخۆ نووسەران دەبن بە نووسەر، یان بە نووسەری لەدایک دەبن؟ appeared first on ژنەفتن.