ژان پۆل سارتەر، لە ڕێگەی فەلسەفەی بوونخوازییەوە، مرۆڤی لە جۆر و شێوازەکانیتری بوون جیاکردەوە. ئەو بوونی بۆ (بوون-بۆ-خۆ) کە ئاماژەیە بۆ کەلوپەل و بابەتە سروشتییەکان، (بوون-لەناو-خۆدا) کە پەیوەستە بە مرۆڤەوە و هەروەها (بوونی-ئەوانیتر) کە باس لە پەیوەندی نێوان مرۆڤەکاندا دەکات، دابەش کرد[1]. لە فەلسەفەی سارتەردا، تەواوی جۆرەکانیتری بوون وەک، دار و درەخت و ئاژەڵ و شمەک و کەلوپەلەکان، هەڵگری ئاگایی نین. واتا هەر شتێک کە بوون-بۆ-خۆ بێت، بە تەنیا ناتوانێت خۆی بەرجەستە بکات، مەگەر لە ڕێگەی ئاگایی ئێمەدا حەقیقەتی دەربکەوێت. دار، دارە و خۆی ناتوانێت بڵێت من دارم، تا کاتێک ئاگایی من بەرجەستەی نەکات یان ناوێکی بۆ دانەنێت. دار و بەرد و سەگ و پشیلە، وەک مرۆڤ خاوەنی ئاگایی نین، هەر بۆیە نازانن کە چین و بۆ کوێ دەچن! واتا بوونیان لە خودیاندایە و داخراوە بە (ئۆبێکت) ناوزەد دەکرێن. ئاژەڵ و گژوگیا و دار و درەخت دەمرن، بەڵام هیچ کات هەستی پێ ناکەن. بەڵام مرۆڤ تاکە بوونەوەرێکە کە دەزانێت دەمرێت، مەرگ ئاگاییەکی تایبەتی مرۆڤە. مرۆڤ بە ئاگایە لە هەموو شتێک ئەمەش بوونی لە بوونەوەرەکانیتر جیا دەکاتەوە. مرۆڤ وەک، بوون-لەناو-خۆدا، بوونی دەکەوێتە پێش ماهییەتییەوە، بەڵام لە بوون-بۆ-خۆدا بە پێچەوانەیە. «بۆ نموونە کاتێک کتێبیک لە ڕەفەی کتێبخانەدا دەبینین، دەزانین کە داهێنەر یان دروستکەری ئەم کتێبە، ئامانج و مەبەستێکی لە پشت ئەو داهێنانەدا هەبووە و سەرەتا ماهییەتی کتێبەکەی بە زەیندا تێپەریوە و دواتر دروستی کردووە»[2]. کاتێک چاومان بە کورسی و مێز یان هەر کەلوپەلێکی دەورووبەرمان دەکەوێت، دەزانین کە بۆ چ مەبەستێک بەکار دێت و لە هۆکاری بوونەکەی بە باشی بە ئاگاین. بەم پێیە بە پێچەوانەی مرۆڤ، ماهییەتیان دەکەوێتە پێش بوونیانەوە.

بە بڕوای سارتەر و زۆرێک لە فەیلەسوفە بوونخوازەکان، «بوونی مرۆڤ دەکەوێتە پێش ماهییەتییەوە»[3]. مرۆڤ چەقۆ یان کتێبێک نییە کە پێشتر ماهییەتی دیاریکرا بێت، بەڵکو ئەو لە ڕێگەی هەڵبژاردنەوە ماهییەتی خۆی دروست دەکات. هەر بۆیە لە فەلسەفەی بوونخوازیدا هەر وەک خودی سارتەر ئاماژەی پێ دەکات، مرۆڤ هەڵگری هیچ تایبەتمەندییەک نییە و سەرەتا تەنیا بوونی هەیە: «ئەگەر فەیلەسوفە بوونخوازەکان دەڵێن مرۆڤ پێناس ناکرێت، بەم هۆیەیە کە لە سەرەتادا شتێکی ئەوتۆ نییە و هیچ شتێکیش نابێت، مەگەر هەر ئەو شتەی کە لە داهاتوودا دروستی دەکات»[4]. مرۆڤ لە سەرەتادا هیچ جۆرە ئاوەڵناوێکی باش یان خراپی ناخرێتە پاڵ، تا ئەو کاتەی لە ڕەفتار یان هەڵسوکەوتیدا، بەرجەستە نەکرێت. لە ڕوانگەی سارتەردا مرۆڤ پرۆژەیە (Project)[5]. وشەی پرۆژە، کە وەک چەمکێک لە فەلسەفەی سارتەردا ڕەنگی داوەتەوە، لە زمانی فەڕەنسیدا، لە پێشگری (پرۆ-Pro) کە بە واتای (پێش- بەرەو) و چاوگی (جیتێ-Jeter) کە بە واتای (فڕێدان، هەڵدان)ـه، پێک دێت. مرۆڤ پرۆژەیە بەو واتایەی کە بەردەوام خۆی بەرەو پێشەوە هەنگاو دەنێت و خۆی بەرەو داهاتوو هەڵدەدات و هێدی هێدی، چییەتی یان ماهییەتی خۆی دروست دەکات. پرۆژە تایبەتمەندییەکی (بوون)ـه، کە دەیەوێت لە خۆی زیاتر بێت و بەرەو داهاتوو بڕوات. هەڵبەت مرۆڤ بە ئاگایی و لە ڕێگەی ئەو هێزەوە، کە لە خۆیدا وەری دەگرێت دەبێتە پڕۆژەیەک، کە ماهییەت و چییەتی خۆی بنیات دەنێت. 

سارتەر دەڵێت، مرۆڤ لە ڕێگەی ئەو ئاگاییەی کە لە هەمبەر بوونی خۆیدا هەستی پێدەکات، خۆی لە جیهانێکی جەنجاڵدا دەبینێت، کە جۆرها دۆخ و هەڵومەرجی ڕووبەڕوو دەبێتەوە. ئەو هیچ ڕێگەچارەیەکی جگە لە هەڵبژاردن نییە. هەڵبژاردنیش مرۆڤ بەرەو پێداویستییەکیتر، کە (ئازادی)یە پەلکێش دەکات. ئازادی مرۆڤ بە یەکێک لە بنەما سەرەکییەکانی فەلسەفەی سارتەر هەژمار دەکرێت، «مرۆڤ مەحکومە بە ئازادی»[6]، ئازادی مرۆڤ بە بوونییەوە گرێ دراوە و بەشێکی دانەبڕاوە لێی. بوونی مرۆڤ واتا ئازادی. ئازادی واتا مافی هەڵبژاردن و بڕیاردان، لەم ڕووەوە مرۆڤ خاوەنی ئازادی نییە، بەڵکو خودی ئازادییە. هەرچەندە هاتنە دنیای مرۆڤ لە دەسەڵاتی خۆیدا نییە، بەڵام هەر بە لەدایکبوونییەوە، ئازادیشی لە دایک دەبێت.

مرۆڤ بە تەنیا لە جیهاندا ناژی، بۆیە کاتێک شتێک هەڵدەبژێرێت، بەرپرسیارە لە بەرامبەر کەسانیتریشدا. واتا من شتێک تەنیا بۆ خۆم هەڵنابژێرم بەڵکو بۆ تەواوی مرۆڤایەتیش هەڵدەبژێرم.

ئەگەر بوونی مرۆڤ دەکەوێتە پێش ماهییەتییەوە و خۆی چارەنووسی خۆی دیاری دەکات، کەواتە بەرپرسیارە لە بەرامبەر ئەو کارانەی کە دەیکات و هەروەها بەرپرسیاریش دەبێت لە بەرامبەر (کەسانیتر)دا. مرۆڤ بە تەنیا لە جیهاندا ناژی، بۆیە کاتێک شتێک هەڵدەبژێرێت، بەرپرسیارە لە بەرامبەر کەسانیتریشدا. واتا من شتێک تەنیا بۆ خۆم هەڵنابژێرم بەڵکو بۆ تەواوی مرۆڤایەتیش هەڵدەبژێرم. هەڵبژاردنی من ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە کەسانیترەوە هەیە. کرداری مرۆڤ بریتییە لە هەڵبژاردن و بڕیاردان و لە هەمان کاتدا هەڵگرتنی ئەو بەرپرسیاریەتییەی کە دەکەوێتە ئەستۆی، چونکە لە هیچ لایەنێک، بۆ ئەنجامدانی کردار، فەرمان وەرناگرێت و خودی خۆی بڕیار دەدات. سارتەر دەڵێت، ئەو بەرپرسیاریەتییەی کە لە ئەنجامی هەڵبژاردن و بڕیاردانەوە دەکەوێتە سەر شانی مرۆڤ، وای لێدەکات بەردەوام (دڵەڕاوکێ)ـی هەبێت، «کاتێک فەرماندەیەکی سەربازی، بەرپرسیاریەتی هێرشێک دەگرێتە ئەستۆ و ژمارەیەک مرۆڤ ڕووبەڕووی مەرگ دەکاتەوە، ئەمە تەنیا خۆیەتی ئەم بڕیارە دەدات، لەم دۆخەدا ئەم فەرماندەیە بێ دڵەڕاوکێی نابێت»[7]. بڕیار و هەڵبژاردنی تایبەتی ئەو فەرماندەیە، بوو بە بڕیار و هەڵبژاردنی هەمووان، هەر بۆیە ناتوانێت خۆی لە ئەگەری ئەنجامە خراپەکانی ئەو بڕیارە بدزێتەوە.

مرۆڤ جگە لە کرداری خۆی ناتوانێت هیوا لەسەر هیچ شتێکیتر هەڵچنێت.

لە فەلسەفەی بوونخوازی سارتەردا، مرۆڤەکان بە تەواوی ئازادن و بە هەڵبژاردن و بڕیاردانەوە خۆیان چارەنووسی خۆیان دیاری دەکەن. بەڵام مرۆڤ لە بەرامبەر کۆمەڵێک دۆخ و هەڵومەرجدا بە تەواوی بێ دەسەڵات دەبێت و، هەڵبژاردن و بڕیاردانی لە دەست نامینێت. کاتێک مرۆڤ لە جیهاندا خۆی بە تەنیا دەبینێت و هەروەک سارتەر دەڵێت، «هیچ خوایەک نییە، کە ڕۆژگار بەپێی ویست و ئارەزووی مرۆڤەکاندا بسورێنێت»، تووشی بێهیوایی و نائومێدی دەبێت. لێرەدا سارتەر ئاماژە بە چەمکی فاکت (Facticité) دەکات.[8] فاکت هەموو ئەو هەڵومەرجە نەخوازراوانە دەگرێتەوە کە لەگەڵ مرۆڤدا دێتە بوون. بۆ نموونە ڕەنگی چاوی من ڕەشە، باڵام کورتە، ڕەنگی قژم زەردە، پێستم سوورە، ڕاستە ئەمانە تایبەتمەندی منن، بەڵام من هەڵم نەبژاردوون. مرۆڤ بێ ویستی خۆی لە جیهانێکدا هەڵقوڵاوە، کە ئاو و هەوا و ڕەچەڵەک و مێژو و زمان و کۆمەڵگایەکەی بە بەشێکی دانەبڕاوی هەژمار دەکرێت. لە ڕوانگەی سارتەردا بێهیوای و نائومێدی بە مانای گۆشەگیری نایەت، ڕادەستکردنی ئیرادی خودی مرۆڤە بە کۆمەڵێک ئەگەر. سارتەر دەڵێت، فەلسەفەی بوونخوازی مرۆڤ بە کردارەوە پێناس دەکات و چارەنووسی خۆی دەخاتە ناو دەستی. مرۆڤ جگە لە کرداری خۆی ناتوانێت هیوا لەسەر هیچ شتێکیتر هەڵچنێت. کردار تاکە شتێکە کە بەردەوامی بە مرۆڤ دەبەخشێت، هەر بۆیە هیچ فەلسەفەیەک لە فەلسەفەی بوونخوازی گەشبینتر نییە.

خۆ دوور خستنەوە لە ڕووداوە کۆمەڵایەتی و بەرپرسیاریەتییە کەسێنی و گشتییەکان، بە بیانووی نەبووی ئازادی، مرۆڤ دەکات بە کۆیلە یان کاڵایەک کە لە فەلسەفەی بوونخوازیدا بە (ئۆبێکت) ناوزەد دەکرێت

مرۆڤ لە فەلسەفەی سارتەردا خاوەنی ئازادییەکی ڕەهایە. بەڵام زۆرجار بەرپرسیاریەتی و دڵەڕاوکێ لە بڕیاردان مرۆڤ تووشی ترس دەکات. سارتەر بە ڕوونی ئاماژەی بەو ترسە کردووە کە لە ئەنجامی بەرپرسیاریەتییەوە دەکەوێتە سەر شانمان، مرۆڤ کاتێک دەزانێت کە خاوەنی ئازادییەکی ڕەهایە و لە بەرامبەردا بۆ هەر کارێک کە دەیکات پێویستە بەرپرسیاریەتییەکەی هەڵبگرێت، بە دوای ڕێگەچارەیەک دەگرێت، خۆی لەژێر بەرپرسیاریەتییەکەیدا بدزێتەوە. سارتەر دەڵێت، ئەمانە ئاساییترین ڕێگەن کە مرۆڤ بۆ فریودانی خۆی دەیگرێتە بەر و کۆمەڵێک بیانووی وەک، ویستی خودا بوو یان ناچار بووم و چارەنووس وای دەویست… دەهێنێتەوە. خۆ دوور خستنەوە لە ڕووداوە کۆمەڵایەتی و بەرپرسیاریەتییە کەسێنی و گشتییەکان، بە بیانووی نەبووی ئازادی، مرۆڤ دەکات بە کۆیلە یان کاڵایەک کە لە فەلسەفەی بوونخوازیدا بە (ئۆبێکت) ناوزەد دەکرێت[9]. بەم پێیە سەرەکیترین دوژمنی ئازادی لە فەلسەفەی سارتەردا خۆفریودانە. واتا مرۆڤ وا وێنای بکات کە تووشی زەبری کۆمەڵایەتی یان قەدەری دەستی خودا بووە و لە ئەنجامدا خۆی ڕادەستی ئەو قەدەرە بکات و ئەو ڕۆڵە بگێرێت کە بۆی دیاری کراوە.

سارتەر لە ڕێگەی ئەو تێڕاوانینە بوونخوازییەی کە لە هەمبەر مرۆڤدا هەیبوو، مرۆڤی بەرەو قۆناغێکی نوێی ژیان برد و کردییەوە بە خاوەنی خۆی. مرۆڤ چیدی پێویستی بە دەسەڵاتێکی سەرو خۆی نییە و بەبێ هیچ جۆرە هاوکارییەک دەتوانێت هەم خۆی، هەمیش مرۆڤایەتی بنیات بنێت. ئەم قۆناغەی کە سارتەر مرۆڤی تێدا بەرجەستە دەکات، خۆی خاوەنی دەسەڵاتی تەواو و ئازادی ڕەهایە، کە خۆی دەوڵەتداری دەکات. ئازادە بۆ هەڵبژاردنی هەر شتێک و ئەنجامدانی هەر کارێک، بەڵام لە هەمان کاتدا پێویستە ئەرکی بەرپرسیاریەتی کارەکەی هەڵبگرێت. هەر مرۆڤێک هەڵەی ڕەفتار و کردارەکانی بە چارەنووس یان قەزا و قەدەر بزانێت، ئەوە لە بەرپرسیاریەتی ڕا دەکات. لە ڕاستیدا لایەنگرانی فەلسەفەی بوونخوازی پێویستە زۆر بێ باک و چاونەترس بن، چونکە خۆیان لە جیهانێکدا دەبیینەوە، کە تەنیا و بێکەسن. هەموو بڕیارەکان خۆیان دیدەن و خۆشیان پێویستە بەرپرسیاریەتییەکەی هەڵبگرن. بەبێ هیچ مەبەستێک لە جیهاندا هەڵقوڵاون، لەگەڵ مردنیشیان دەبنە بەشێک لە خاک و خۆڵ و بۆ هەمیشە کۆتاییان پێ دێت.

سەرچاوە و پەڕاوێزەکان:

[1] Sartre-Jean-Paul, L’être et le néant, Essai d’ontologie phénoménologique, ÉDITION CORRIGÉE AVEC INDEX PAR A RLETTE ELKAÏM-SARTRE, Éditions Gallimard, 1943.

[2] احمدی، بابک، سارتر کە می نوشت، چاپ پنجم، تهران، نشر مرکز،١٣٨٣.ص١٨٦

[3] امیری، رضا، هستی لنفسە در فلسفە سارتر و نقد آن، فصلنامەی علمی- پژوهشی دانشگاە قم، سال هشتم، شمارەی سوم و چهارم، ص٢٩٨.

[4] گرامی، غلام حسین، بررسی و نقد دیدگاە سارتر دربارە ماهیت انسان، فصلنامە علمی-پژوهشی اندیشە نوین دینی، سال پنجم، شمارە شانزدهم، بهار ١٣٨٨. ص٨٣

[5] سارتر، ژان پل، اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر، ترجمە دکتر مصطفی رحیمی، چاپ هشتم، تهران، انتشارات مروارید، ١٣٦١. ص٣٥-٣٦

[6] ایرانی، احمد، شش انسان مبارز، سارتر، راسل، مارکس، ولتر، لنین، گاندی، لس آنجلس، نشر کارون، ١٣٧٥. ص١٢

[7] عبداللهی، محمد علی، تقدم وجود بر ماهیت از دیدگاە سارتر و هایدگر، پژوهشگاە علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، شمارە٢، پاییز و زمستان ١٣٨٢. ص١٩٧

[8] علیزمانی، امیر عباس، فرجی، علیرضا، بررسی و تطبیق مفهوم خدا و اصالت در اندیشە کرکگور و سارتر، الهیات تطبیقی علمی-پژوهشی، سال پنجم، شمارە یازدهم، بهار و تابستان ١٣٩٣. ص١٠٢

[9] امیری، رضا، هستی لنفسە در فلسفە سارتر و نقد آن، ص٣١٤.

The post ماهییەتی مرۆڤ لە فەلسەفەی بوونخوازی سارتەردا appeared first on ژنەفتن.

بەکاڵابوونی مرۆڤ لە فەلسەفەی ژان پۆل سارتەردا پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە بوونی (کەسانیتر)دا هەیە. هەرچەندە سارتەر لە کتێبی (بوون و نەبوون)[1]دا کەسانیتر وەک پێویستییەک بۆ ناسینەوەی بوونی خۆی وێنا دەکات، بەڵام لە هەمان کاتدا وەک بەربەستێک لە هەمبەر ئازادی مرۆڤەکاندا دەبینێت. کاتێک ئەویتر لە من دەڕوانێت خۆی وەک سوبێکتێک (Subject) و منیش وەک ئۆبێکتێک (Object) بەرجەستە دەکات. بەم شێوەیە لە ڕێگەی نیگاوە بڕیارم لەسەر دەدات و من وەک کاڵایەک وێنا دەکات. سارتەر لە پێناسەی کەسانیتردا دەڵێت: «ئەویتر کەسێکە بەردەوام لێم دەڕوانێت»[2].

بە بڕوای سارتەر، دایک و باوک لە پێگەی (کەسانیتر)دا، بە یەکەمین نیگا هەژمار دەکرێن، کە ئازادی تاکەکەسی منداڵ سنووردار دەکەن و هەستی بەکاڵابوونی پێ دەبەخشن. دایک و باوک وەک خولقێنەری منداڵ، بە پلەی یەکەم، دەسەڵاتی تەواویان بە سەریدا هەیە و ئەوان بە پێی دۆخی کۆمەڵایەتی و بیر و باوەڕەکانیان نەک ڕابردوو، بەڵکوو داهاتووی منداڵەکەش دیاری دەکەن. بەم پێیە، بە لەدایکبوونی هەر تاکێک سیستەمێکی تایبەت و پێشوەختە، لەلایەن دایک و باوکەوە چاوەڕوانی دەکات. ئەم جۆرە سیستەمەی، کە دایک و باوک خاوەندارێتی دەکەن، لەگەڵ کرۆکی فەلسەفەی سارتەردا، کە ئازادی هەڵبژاردن و هەروەها وتە باوناوبانگەکەی (بوونی مرۆڤ، دەکەوێتە پێش ماهییەتییەوە) لەخۆ دەگرێت، یەک ناگرێتەوە. لێرەدا هیچ جۆرە هەڵبژاردنێک لە ئارادا نییە جگە لەوەی، کە دایک و باوکی بۆی دیاری دەکەن. هەروەها ماهییەتێکی پێشوەختە لەلایەن دایک و باوکەوە بە سەر منداڵدا دەسەپێت. سارتەر لە کتێبی (وشەکان)دا، دەڵێت:«بوونی من لە ژێر دەستی گەورەکاندا بوو، فێر ببووم لە گۆشەنیگای ئەواندا خۆم ببینم، منداڵکارێک بووم و گەورەکان لە هەوڵی ئەوەدا بوون (بە پێی بیروباوەڕیان) دێوێکم لێ دروست بکەن»[3]. تەنانەت لە دەستدانی باوکی لە تەمەنی دوو ساڵیدا بە بەخت و چانسێک دەزانێت: «گەر باوکم لە ژیاندا بووایە، بە بێ هیچ گومانێک تۆوی دژایەتی و ڕق و قینم لە دڵدا دروست دەبوو و ئاکار و ڕەوشتیم بە بنەمای بیر و باوەڕەکانم دادەنا…»[4]. هەرچەندە باپیری سارتەر شوێنی باوکی دەگرێتەوە و تاڕادەیەک دەیخاتە ژێر ڕکێفی خۆی، بەڵام سارتەر ئازادی خۆی لە مەرگی باوکیدا دەبینێت، «گەر باوکم لە ژیاندا بووایە، ماف و ئەرکەکانی خۆم دەناسی، بەڵام مردووە و من لێی بێ ئاگام.»[5]

بە بڕوای سارتەر «گەورەکان وەک کاڵایەک لە منداڵ دەڕوانن، ئەوان پێش ئەوەی منداڵ فێری بەکارهێنانی جێناوی (من) بێت، جێناوی (ئەو)ـی بۆ بە کار دەبەن و بە تێپەرینی کات منداڵەکە خۆی وەک کەسی سێیەم وێنا دەکات و هەڵگری هەمان تایبەتمەندی دەبێت، کە گەورەکان بۆیان دیاری کردووە.»

نموونەی ئەم جۆرە بەکاڵا بوونەی مرۆڤ لە ژێر کاریگەری بیر و باوەڕی دایک و باوکدا، لە چەندین بەرهەمی ئەدەبی سارتەردا ڕەنگی داوەتەوە. چیرۆکی درێژی منداڵی بەرێوەبەرێک (L’enfance d’un chef)[6] ڕەنگە لە نموونە هەرە باشەکاندا بێت. هەرچەندە ئەم چیرۆکە، دەکرێت لە کۆمەڵێک ڕوانگەی تری، دەروونناسی و کۆمەڵایەتی و سیاسی و بوونخوازی لێک بدرێتەوە، بەڵام بابەتی بەکاڵابوونی کارەکتەری سەرەکی چیرۆکەکە بە درێژایی گێڕانەوەکەدا هەستی پێ دەکرێت. چیرۆکەکە باس لە گەورەبوونی منداڵێک بە ناوی لوسییەن (Lucien Fleurier) دەکات، کە لە ژێر کاریگەری هیوا و ئاواتەکانی باوکیدا گەورە دەبێت. باوکی وەک خاوەن کارگەیەکی گەورە هەر لە منداڵییەوە لوسییەن فێری ئەوە دەکات چۆن وەک بەرێوەبەرێک ڕەفتار بکات و لە دوای مەرگیدا ئەرکی بەرێوەبردنی کارگەکە لە ئەستۆ بگرێت. بەم هۆیەوە لوسییەن بە دوای هیچکام لە ئاواتە تایبەتەکانی خۆی ناکەوێت و هەموو کات لە هەوڵی ئەوەدایە وەک ئەو وێنەیە ڕەفتار بکات، کە ئەوانیتر بۆیان دروست کردووە. لە کۆتایی چیرۆکەکەشدا لوسییەن دەبێتە ئەو کارەکتەرەی، کە باوکی هیوای بۆ دەخواست و وەک بەرێوەبەرێک شوێنی دەگرێتەوە. بەم پێیە منداڵ بۆ ڕازیکردنی دڵی دایک و باوکی هیچ چارەیەکی جگە لە ملکەچبوون بۆ بڕیارەکانیان نییە و بەم شێوەیە، دایک باوک ڕۆڵی خودا لە ژیانی منداڵدا دەگێرن. بە بڕوای سارتەر «گەورەکان وەک کاڵایەک لە منداڵ دەڕوانن، ئەوان پێش ئەوەی منداڵ فێری بەکارهێنانی جێناوی (من) بێت، جێناوی (ئەو)ـی بۆ بە کار دەبەن و بە تێپەرینی کات منداڵەکە خۆی وەک کەسی سێیەم وێنا دەکات و هەڵگری هەمان تایبەتمەندی دەبێت، کە گەورەکان بۆیان دیاری کردووە.»[7]

سارتەر دەڵێت: «ئێمە لە پەیوەندی سێکسدا، لە هەوڵی ئەوەداین جەستەی ئەویتر تا ئەو ڕادەیە داگیر بکەین، کە خۆی خاوەندارێتی دەکات.»

دووەمین لایەنی بەکاڵابوونی مرۆڤ لە فەلسەفەی سارتەردا، خۆشەویستییە. لە خۆشەویستیدا دوو لایەن هەن، کە بەردەوام لە هەوڵی ئەوەدان یەکتری داگیر بکەن. سارتەر خۆشەویستی بە مەترسییەک دەزانێت، کە ئازادی مرۆڤ پێشێل دەکات. «بە وتەی سارتەر لە خۆشەویستیدا وەک تێکرای پەیوەندییە مرۆییەکانیتر، ئامانجی ئێمە بە کۆیلەکردن یان بوونە کۆیلەی ئەویترە، لە پێگەی ماسۆشی (masochism) و سادیسمدا (sadism)». کاتێک من ئازادی ئەویتر لەناو دەبەم و ئەویتر ئازادی من لەناو دەبات، یەکەمیان سادیزم (چێژ لە ئازاردانی ئەویتر) و دووەمیان ماسۆشیزم (چێژ لە خۆئازاردان)، وەردەگرم، واتا خۆشەویستی لە بەردەم دوو جۆر دایە، یان خۆشەویستییەکە بە شێوەی ماسۆشیستییانە، یان بە شێوەی سادیستییانە دەبێت[8]. بەم پێیە لە خۆشەویستیدا یان من دەبێت ئەویتر بکەم بە کاڵای خۆم و چێژ لە ئازاردانی ئەویتر (سادیسم) وەربگرم، یان بە ناچاری کاتێک دەزانم توانای داگیرکردنی ئەویترم نییە، بە بێ هیچ بەرگرییەک ببم بە کاڵای ئەو و بەرگەی ئەو ئازارە (ماسۆشیسم) بگرم. لەگەڵ ئەمەشدا، دڵدار (عاشق) دەیەوێت لە ڕێگەی جەستەوە خاوەندارێتی دڵبەر (مەعشوق) بکات. سارتەر دەڵێت: «ئێمە لە پەیوەندی سێکسدا، لە هەوڵی ئەوەداین جەستەی ئەویتر تا ئەو ڕادەیە داگیر بکەین، کە خۆی خاوەندارێتی دەکات.» بە دەربرینێکتر کەسی سادیسم کە لە جەستەی خۆی بێزارە، تەنیا لە هەوڵی خاوەندارێتی جەستەی ئەویترە، ئەو بە ئازاردانی کەسی بەرامبەری چێژ وەردەگرێت و بەم شێوەیە شوناسی بۆ دەگەرێتەوە. بە پێچەوانەوە کەسی ماسۆشیزم خۆی لە بەرامبەر ئەویتردا بە تاوانبار دەزانێت و دەیەوێت لە ڕێگەی پەیوەندی سێکسییەوە خۆی ئازار بدات، تاکوو بەم شێوەیە تۆڵە لە جەستەی خۆی بکاتەوە.[9] بە بڕوای سارتەر حەزی سێکسی دواجار بە شکست کۆتایی دێت، چونکو لە لوتکەی چێژدا کۆتایی دێت و هیچ کات ڕەزامەندی تیدا بە دەست نایەت.

خۆشەویستی پارادۆکسە! چونکو مرۆڤ ناتوانێت هەم ئازاد بێت و هەم ئازاد نەبێت، هەم کۆیلە بێت و هەم کۆیلە نەبێت. چوونە ناو پەیوەندی خۆشەویستی بە واتای چوونە ناو ململانێ و کێشمەکێشێکی بێ کۆتا و بێ ئەنجامە.

لە ڕوانگەی سارتەردا، خۆشەویستی بریتییە لە خاوەندارێتی و دەستەمۆکردنی کەسێک بە بێ ئەوەی هیچ جۆرە، کاریگەریەکی لەسەر ئازادی ئەویتردا هەبێت و، بۆ ئەوەی ئەم خۆشەویستییە بگاتە ئەنجام، پێویستە ئەویتریش ئەوڤیندار بێت و پارێزگاری لە ئازادی کەسی بەرامبەریدا بکات[10]، بەڵام سارتەر ئەم جۆرە پەیوەندییە بە شتێکی مەحاڵ دەزانێت و دەڵێت، دڵدار ناچارە بە جۆرێک لە نیگای دڵبەرەکەیدا دەربکەوێت، کە خۆی نییە و بەپێی حەز و ویست و ئارەزووەکانی ئەو خۆی نمایش بکات. ئەمەش جۆرێکە لە خۆ فریودان. ئەوان لە ڕێگەی زمانەوە تەنیا لە پێناو ڕاگرتنی دڵی یەکتر خۆیان فریو دەدەن. خۆشەویستی پارادۆکسە! چونکو مرۆڤ ناتوانێت هەم ئازاد بێت و هەم ئازاد نەبێت، هەم کۆیلە بێت و هەم کۆیلە نەبێت. چوونە ناو پەیوەندی خۆشەویستی بە واتای چوونە ناو ململانێ و کێشمەکێشێکی بێ کۆتا و بێ ئەنجامە. «من لە خۆشەویستیدا خەریکی سنووردارکردنی ئازادی ئەویترم، من ئەوم بۆ خۆم دەوێت و فەرمانی پێدەکەم، کە تەنیا منی بوێت.»[11]

تاکەکان لە ڕێگەی نیگاوە بەردەوام لە هەوڵی سنووردارکردنی ئازادی یەکتردان و شەڕی سوبێکت و ئۆبێکت بوون دەکەن و بڕیار لەسەر یەکتری دەدەن، بەڵام ئەم ململانێیە لەگەڵ خوادا تاک لایەنەیە.

لایەنی سێیەمی بەکاڵابوونی مرۆڤ لە فەلسەفەی بوونخوازی سارتەردا، بۆ پەیوەندی نێوان خودا و مرۆڤەکان دەگەڕێتەوە. تاکەکان لە ڕێگەی نیگاوە بەردەوام لە هەوڵی سنووردارکردنی ئازادی یەکتردان و شەڕی سوبێکت و ئۆبێکت بوون دەکەن و بڕیار لەسەر یەکتری دەدەن، بەڵام ئەم ململانێیە لەگەڵ خوادا تاک لایەنەیە. چونکو خودا لە هەموو کەسێک دەڕوانێت و دەیکات بە ئۆبێکتی خۆی، بەڵام کەس ناتوانێت ئەو ببینێت بیکات بە سوبێکت. خودا بوونێکە دەبینێت، بەڵام نابینرێت. خودا سوبێکتێکە هەرگیز نابێت بە ئۆبێکت. ئەو بە شێوەیەکی تاک لایەنە بڕیارمان لەسەر دەدات و بە شێوەیەکی بەردەوام پێویستە ئۆبێکتی ئەو بم.

بوونی هەمەلایەنی خودا وەک چاودێرێک، کە هیچ شتێکی لە دەست رزگار نابێت، مرۆڤ ناچار دەکات هەمووکات بە ترس و دڵەڕاوکێوە بژیت. سارتەر پەیوەندی نێوان خودا و مرۆڤەکانی بە پاشایەکی ستەمکار و گەلێکی گویڕایەڵ شوبهاندووە. پاشا لە ڕێگەی سیخوڕ و چاودێرەکانی، ئاگاداری گشت دۆخی وڵاتەکەی دەبێت و لەم ڕێگەیەوە زیاتر دەسەڵاتی خۆی پتەو دەکات. ئەو گەلەکەی وەک کۆیلەیەک دەخاتە ژێر ڕکێفی خۆی و بڕیارەکانیان بە سەردا دەسەپێنێت. خوداش بە هەمان شێوە پاشای زەوی و ئاسمانەکانە، ئەویش لە ڕێگەی سیخوڕیکردن و چاودێرییەوە خۆی بەرێوە دەبات. هیچ کەسێک ناتوانێت خۆی لەو نیگایانەدا بدزێتەوە، کە تا قوڵایی ناخی مرۆڤەکاندا دزە دەکات. مرۆڤ بە هیچ شێوەیەک بەرگەی نیگایەک ناگرێت، کە بەردەوام چاودێری بکات، هەر بۆیە بەردەوام هەست بە شەرم دەکات، چونکو دەزانێت بۆ هەر کردەوە یان قسەیەک، لە ئاسمانەوە بڕیارێکی لەسەر دەدرێت. هەر بۆیە سارتەر دەڵێت: «مرۆڤ لەبەردەم خوایەکی وەهادا هەست بە شەرم دەکات و شوناسی خۆی لەدەست دەدات و ئەمەش، سەرچاوەی ترسی مرۆڤە لە خوا.»[12]

بە بڕوای سارتەر مەرجی ئازادی مرۆڤە لەوەدایە، کە ڕەفتاری پێشبینی نەکراو بێت و تەنانەت خوداش نەزانێت، کە لە داهاتوودا چ جۆرە ڕەفتارێکی دەبێت.

سارتەر دەڵێت، خودا بەو زانین و زانستە ڕەهایەی کە هەیەتی، هەموو جۆرە ڕاستییەک لەسەر ڕابردوو و ئێستا و داهاتووی من دەزانێت و هەموو کردەوەکانمی لە ئەزەلەوە پێشبینی کردووە. من ناتوانم ڕەفتارێکم هەبێت کە لە دەرەوەی زانینی خودایە. کەسێک، کە زانین و دەسەڵاتی لە سەروو ئێمەدایە، ئێمە دەکاتە کۆیلەی خۆی. بە بڕوای سارتەر مەرجی ئازادی مرۆڤە لەوەدایە، کە ڕەفتاری پێشبینی نەکراو بێت و تەنانەت خوداش نەزانێت، کە لە داهاتوودا چ جۆرە ڕەفتارێکی دەبێت. ئەگەر من بزانم پێشتر ڕەفتارم دیاری کراوە، ئیتر بەرپرسیارەتی ئەو کارانە هەڵناگرم، کە ئەنجامیان دەدەم. لە ڕاستیدا خودا بەرپرسیاری ڕەفتارەکانی من دەبێت. بە وتەی سارتەر، مرۆڤ لەم دۆخەدا بە هیچ شێوەیەک خۆی ئازاد نابینێت و وەک کۆیلەیەک دەردەکەوێت لە دەستی خوادا و لە لایەکیتر مرۆڤ لە بەردەم ڕووداوە تراژیدییەکاندا ئاسایی دەردەکەوێت، چونکە ئەم ڕووداوانە بە بەشێک لە ویست و ئیرادەی خودا هەژمار دەکات.[13]

وەک لە کۆتایی باسەکەدا دەردەکەوێت، هەر سێ لایەنی، بەکاڵابوون یان کۆیلایەتی مرۆڤ لە فەلسەفەی سارتەردا، پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە ئازادییەوە هەیە، دایک و باوک وەک کەسانی باڵادەست منداڵ بەپێی حەز و ئارەزوو و تەنانەت ئایدۆلۆژیایی خۆیان پەروەردە دەکەن و ئازادی هەڵبژاردنی منداڵەکە بە تەواوی پێشێل دەکرێت. خۆشەویستیش بە هەمان شێوە بریتییە لە بە کۆیلەکردن یان بوونە کۆیلەی ئەویتر لە پێگەی سادیسم و ماسۆشیزمدا. کاتێک مرۆڤ دەکەوێتە پەیوەندی خۆشەویستییەوە، یان دەبێت بەپێی حەز و ئارەزووەکانی ئەویتر ڕەفتار بکات یان بە پێچەوانە ئەویتر ناچار بکات، گوێڕایەڵی بێت. بەم شێوەیە ئازادی هەر دوولا سنووردار دەکرێت. هەروەها بوونی خواش لە فەلسەفەی سارتەردا هەموو کات وەک بەربەستێک لە بەردەم ئازادی مرۆڤەکاندا دەردەکەوێت، بەڵام سارتەر بۆ بەرگریکردن لەو ئازادییەی کە کۆڵەکەی فەلسەفە بوونخوازییەکەی لەسەر بنیات نابوو، دەستی خوای لە پەڕەی رۆژگار دوورخستەوە و مرۆڤی خستە شوێنی. بە بڕوای سارتەر مرۆڤەکان بە درێژایی مێژوو، بۆ هەڵاتن لە ئازادی و بەرپرسیارەتی سەر شانیان لە ناخیاندا خوایەکیان ئەفراندووە تا هەموو گەمژایەتی و بڕیارە هەڵەکانی خۆیانی بخەنە سەر. لە ڕاستیدا دەکرێت بڵێین، باس و خواستی مرۆڤ لە فەلسەفەی سارتەردا لە پاش مەرگی خوداوە، سەر هەڵدەدات. ئەگەر لە ڕابردوودا ڕووداوەکان لەسەر دەستی خوادا واتایان وەردەگرت، ئەمرۆکە مرۆڤ ئەو واتایەیان پێ دەبەخشێت.

پەراوێزەکان:

[1] Sartre-Jean-Paul, L’être et le néan, 1943.

[2] علوی تبار، هدایت، نگاە مطلق خدا در فلسفەی سارتر و نقد آن، ص٥٧

[3] سارتر، ژان پل، کلمات، ص١١٠

[4] هەمان سەرچاوە، ص١١٦

[5] شهرآیینی، سیدمصطفی، زینلی، راضیه، وجود برای دیگری از دیدگاه سارتر، ص١١٧

[6] Sartre-Jean-Paul, L’enfance d’un chef,1939

[7] شهرآیینی، سیدمصطفی، زینلی، راضیه، وجود برای دیگری از دیدگاه سارتر، ص١١٦.

[8] ئاسۆس ساڵح محمود، ئازادی بوون لە ڕوانگەی بوونخوازی سارتەرەوە لە شیعری بەکر عەلیدا، ل٧٧

[9] شهرآیینی، هەمان سەرچاوەی پێشوو، ص١٢١

[10] علوی تبار، هدایت، نگاە مطلق خدا در فلسفەی سارتر و نقد آن، ص٦٣

[11] احمدی، بابک، سارتر کە می نوشت، ص٢٢٠

[12] علوی تبار، هدایت، ملحدشدن سارتر در کودکی، ص٦٥

[13] علوی تبار، هدایت، نگاە مطلق خدا در فلسفەی سارتر و نقد آن، ص٦٦

سەرچاوەکان:

[١]Sartre-Jean-Paul, L’être et le néan, Essai d’ontologie phénoménologique, ÉDITION CORRIGÉE AVEC INDEX PAR A RLETTE ELKAÏM-SARTRE, Éditions Gallimard, 1943.

[٢] علوی تبار، هدایت، نگاە مطلق خدا در فلسفەی سارتر و نقد آن، پژوهشگاە علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، شمارە٢، پاییز و زمستان ١٣٨٢.

[٣] سارتر، ژان پل، کلمات، ترجمە حسینقلی جواهرچی، انتشارات کاوە، ١٣٤٤.

[٤]شهرآیینی، سید مصطفی،زینلی، راضیه، وجود برای دیگری از دیدگاه سارتر، نشریەی پژوهشهای فلسفی، دانشگاه تبریز، سال ٥،پاییزوزمستان ٩٠، شماره مسلسل٩

[٥]Sartre-Jean-Paul, L’enfance d’un chef© ÉditiOns Gallimard, Paris, 1939.

[٦] سارتەر، ژان پۆل، بوون و نەبوون، وەرگێڕانی د. محەمد کەمال، سلێمانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم ٢٠١١.

[٧] ئاسۆس ساڵح محمود، ئازادی بوون لە ڕوانگەی بوونخوازی سارتەرەوە لە شیعری بەکر عەلیدا، گۆڤاری کەلێن، ژمارە ٧، ٢٠٢٠. https://dengekan.info/archives/14351

[٨] احمدی، بابک، سارتر کە می نوشت، چاپ پنجم، تهران، نشر مرکز،١٣٨٣.

[٩] علوی تبار، هدایت، ملحدشدن سارتر در کودکی، به نقل از کتاب رهیافتهای فکری- فلسفی معاصر در غرب، به کوشش حسین کلباسیاشتری جلد اول، تهران، انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ١٣٨٨.

The post بەکاڵابوونی مرۆڤ لە فەلسەفەی بوونخوازی سارتەردا appeared first on ژنەفتن.