ئایا پێویستە بۆ ئەوەی قسە لە ئومێد بکەین، بگەڕێینەوە ناو نائومێدی. بۆ دۆزینەوەی هیوا، بە دوای بێهیواییدا بگەڕێین. یان دەبێت قسە لە جەنگ بکەین، بۆ ئەوەی ئاشتی بەرقەرار ببێت.

فرانز کافکا، یەکێکە لەو نووسەرانەی کە زۆرینەی ڕەخنەگران، کارەکانی لە خانەی ڕەشبینی و نائومێدیدا پۆلێن دەکەن. لە خانەی نامۆبوونی مرۆڤ لە ژیان، پرسیاری سەرەکی ئازار، گەڕان بە دوای چارەنووسی نادیاری مرۆڤدا.

ڕۆمانی قەڵا[1] (١٩٢٦) یەکێکە لە ڕۆمانە تەواونەکراوەکانی، لەم ڕۆمانەدا لە ئێوارەیەکی درەنگدا، کەسێک بە ناوی ک، کە پیشەی ڕووپێوە، بە ئەرکێک دەچێتە گوندێک، کە قەڵایەکی دێرینەی تێدایە، کاروباری گوندەکە، لە هەموو ئاستەکاندا لەو قەڵایەوە جێبەجێ دەکرێن.

دانیشتوانی ناوچەکە، هیچ شارەزاییەکی وردیان لەسەر شێوازی کار، کارمەندەکان و ئیشەکانی تری قەڵا نییە. وەک ئەوەی قەڵا بۆ خۆی شوێنێکی دەست پێڕانەگەشتوو بێت و، دەستی ڕابگات بە هەمووان.

ک دەیەوێت لەگەڵ بەرپرسانی باڵای قەڵادا، گفتوگۆ بکات. بەڵام جگە لەوەی هەموو جارێک لەلایەن دانیشتوانی ناوچەکەوە بێ ئومێد دەبێت، بۆ خۆشی هەرگیز ناتوانێت بە تەواوی بچێتە ناو قەڵاکە و ئاگاداری کاروبارەکانی ناوی بێت، تەنانەت بە پلەبەندییەکی زۆر و زنجیرەیەکی درێژی هەوڵدان، ئینجا دەگاتە ئەوەی کارمەندێکی ئاسایی قەڵا ببینێت.

گەیشتی ک بۆ گوندەکە لە ئێوارەیەکی ساردی زستاندا دەبێت، گوندەکە لەژێر کەشێکی بێبەزەییانەی هەمیشەیی بەفردایە، شەقامەکان و خانووەکانی بە بەفر داپۆشراون. بەڵام بە داخەوە، ئێمەی خوێنەر ناگەین بە کۆتایی ئەم شاکارە ئەدەبییە، چونکە کافکا ڕۆمانەکە بە ناتەواوی بەجێ هێشتووە، لێ ئەوەی گرنگە و دەتوانین لێوەی هەڵێنجین، هەوڵی بەردەوامی ڕووپێوێکە بۆ ئەوەی بگاتە ناو قەڵاکە، و هەموو هەوڵەکان، بەفێڕۆ دەڕۆن.

ئێمە و ک لە بازنەیەکی دووبارەی گێڕانەوەیەکی وەڕسکەردا، وەک خودی ژیان، لەناو دێڕەکانی ئەم ڕۆمانەدا خول دەخۆین، مامەڵە لەگەڵ کارەکتەرێکدا دەکەین، هیچ کات ناگات بە ئاستی چاوەڕوانییەکانی خۆی و، ناتوانێت ئەرکەکەی جێبەجێ بکات، هەرچەندە ناشزانین ک لەلایەن چ کەس و لایەنێک و بە چ مەبەستێک نێردراوە، لێرەدا لێکدانەوەکان زیاد و ناپێویست دەبن.

لە بەرامبەردا ئێمە دوای نزیکەی  ١٤ ساڵ و پاش ڕوودانی جەنگی جیهانی دووەم و، دەرکەوتنی کاری ئەدەبی زیاتر لەمەڕ بێ ئومێدیی و چارەنووسی نادیاری مرۆڤایەتی، کە دواتر دەبێتە شێوازێکی ناسراوی کارە ئەدەبییەکان و تا نزیکەی کۆتایی حەفتاکان درێژ دەبێتەوە. دوای نزیکەی ئەم ماوەیە، بە یەکێکی تر لە شاکارە ئەدەبیەکان ئاشنا دەبین، ئەویش ڕۆمانی سەحرای تەتەران[2] لە ساڵی (١٩٤٠) بڵاو دەبێتەوە.

ئەم شاکارە لەلایەن نوسەری ئیتالی دینۆ بۆتزاتییەوە دەنوسرێت.

جیۆڤانی درۆگۆ کە تازە دەرچووی یەکەی سەربازییە، لەلایەن فەرماندەکانییەوە، ڕەوانە دەکرێت بۆ ئەوەی یەکەمین دەست بەکاربوونی لە قەڵایەکدا دەست پێ بکات. قەڵای باستیانی

 ئەو شوێنەیە کە دەکەوێتە سەر سنووری وڵاتێک، بە هەمان شێوە نازانین چ وڵاتێکە. هێندە دەزانین هەر چوارلای ئەم قەڵایە بیابانە و ڕۆژگارێکی دوور ڕەوگەی تەتەرەکان بووە، هەرچەندە ئێستا ئەم چیرۆکە وەک ئەفسانەیەک سەیر دەکرێت لەلایەن دانیشتوانی قەڵاوە.

 قەڵاکەی بۆتزاتی، دەکەوێتە ناوچەیەکی نەناسراوەوە، بە کۆمەڵێک شاخ و دۆڵی ڕک و ناو تاوێردا لەگەڵ درۆگۆدا بە ڕێ دەکەوین، قەڵاکە، وەک قەڵا کۆنەکانی دیکە نییە کە هەر لە دوورەوە دیار بێت و ڕەمزی هێز و دەسەڵات بێت، بەڵکوو تەنانەت، دانیشتوانی ئەو ناوچانەش، بڕوا بە هەبوونی قەڵایەکی لەم جۆرە ناکەن لەو ناوەدا.

دواجار درۆگۆ، بە یارمەتی ئەفسەرێکی قەڵا، کە لەگەڵ بۆ پیاسە و گەڕان هاتووەتە دەرەوە، ڕێگەی قەڵا دەدۆزێتەوە.

درۆگۆ، شار، دایک، هاوڕێ و خۆشەویستانی بەجێ هێشتووە و لە قەڵا دەژی، قەڵایەک لە بیابانێکی بەرینی ڕووتەندا.

بۆتزاتی لە قەڵای کافکادا

کارکردنی کافکا لە ڕۆمانەکەدا، ڕاستەوخۆ خوێنەر ئاشنا دەکات بە قەڵایەک، واتە ئێمە لەگەڵ شوێنێکدا مامەڵە دەکەین وەک ڕەگەزی سەرەکی لە ڕۆمانەکەدا.

و، لێ بۆتزانی، بە ناڕاستەوخۆ، دەمانباتە ناو قەڵا، واتە جگە لەوەی قەڵا شوێن و رەگەزی سەرەکییە کە ڕۆمانەکەدا، بەڵام کارکردن و ئەرکی قەڵا، یان نهێنی بوونی قەڵا، بۆ پاراستنی سنوورەکانە لە هێرش و مەترسی تەتەرەکان.

لێرەوە ئەرکی جیاوازی هەر دوو ئاراستەکەمان بۆ دەردەکەوێت،

بەڵام ئەوەی درۆگۆ جیا دەکاتەوە لە ک، ئێمە دەزانین لە چ لایەنێکەوە هاتووە، هەروەها خۆشی دەبێتە سەرباز و، دواتر ئەفسەری باڵا و تا نزیک بوونەوەی خانەنشینی، لەو قەڵایەدا دەمێنیتەوە. دواجار بە هۆی نەخۆشی و پیریی و ماندووییەوە، لەوێ مۆڵەتی دەدەن و لە قەڵا دەردەکرێت، بۆ ئەوەی دواجار، لە نزیک گوندێکی نزیک قەڵا بمرێت.

ئەوەی بۆتزاتی دەیەوێت ڕوونی بکاتەوە، خوو گرتنی مرۆڤە بەو تراویلکانەی ئومێدی پێی هەیە. مانەوەیەتی لە جوغزێکی بۆشی ئەفسانەییدا کە بە درۆ ئومێدی لەسەر هەڵدەچنێت، درۆیەک کە دەزانین هەرگیز بەدی نایەت، بەڵام دڵنیا نین و دەکرێت لە هەموو چرکەیەکدا، هێرشەکە ڕوو بدات و زەنگی مەترسی لێ بدرێت.

خاڵی لەیەکچوونی بەهێز لە قەڵای کافکا و قەڵای بۆتزاتیدا، وەرگرتنی ئەفسانە و درۆکانە وەک شتێکی ئاسایی، ڕاهاتنی ک و درۆگۆیە لەسەر خۆخەڵەتاندن، لە هەمووی ترسناکتر لەم جۆرە کاراکتەرانەدا، بوونی ئومێدە لەناو نائومێدیدا، هەرچەندە ک لای کافکا، بە ئومێدی چاوپێکەوتن و هاتنەناوەوەی قەڵادایە، بەڵام لای درۆگۆی بۆتزاتی، هێرشی تەتارەکان و هەڵگیرسانی جەنگە، جەنگێک کە هەرگیز نایەت، نە پێش هاتنی درۆگۆ و نە دوای ڕۆشتنی درۆگۆش، بەڵکوو لەوەش خراپتر، زانیاری ئەفسەرە باڵاکانی قەڵایە، کە باش دەزانن، قەڵا هیچ مەترسییەکی لەسەر نییە.

ک دەیەوێت بێتە ناو قەڵا، رۆتیناتی کارەکان بزانێت و، ئەرکەکەی خۆی بە جێ بگەیەنێت، بەڵام دوای چوارساڵ، درۆگۆ واسیتەش دەکات بۆ ئەوەی دوور بکەوێتەوە لە قەڵا، بگەڕێتەوە شار، لای دایکی، هاوڕێ و ماریا و کچە جوانەکانی تر. ئەوەی دەبێتە جێگەی تێڕامانی ئێمە، دواجار بڕیاری یەکلاکەرەوەی درۆگۆیە بۆ مانەوە لە قەڵادا، بۆ شێوەیەک لە فریودانی خود.

یەکێکی تر لەو سەرنجانەی لە بەراوردی ئەم دوو ڕۆمانەدا دەبێت بچینە سەری، کێشەی نامۆبوونی مرۆڤە لە هەردوو شاکارەکەدا.

نامۆبوونی ک لە ناو دانیشتوانی گوندەکەدا، هەمیشە ئەم کارەکتەرە بەدوای شوناسی خۆیدا دەگەڕێت، جارێک لە تاقە کافتریا و میوانخانەی گوندەکەدا، هەوڵی پەیوەندی و یەکترناسین دەدات لەگەڵ فرێدای کچە خزمەتکار. جارێکیش بە گەڕان بەناو ماڵەکانی گونددا و قسەکردن و تێکەڵ بوونی لەگەڵ چەند ماڵێکدا، وەکوو هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی پەیوەندییەک لە نێوان گوند و قەڵا و دواجار ئەنجامدانی ئەرکەکەی خۆی.

بە هەمان شێوە جیۆڤانی درۆگۆ سەرەتا لە ڕێگەی ئەفسەر ئۆرتیزەوە شوێن و ڕێگەی قەڵا دەدۆزێتەوە و هەر ئەمیش دەبێتە ڕێنیشاندەری بۆ ناو قەڵا،

بەڵام درۆگۆ لە قەڵادا نزیکەی چوار ساڵی سەرەتای تەمەنی، ناتوانێت لە کۆتی ئەو مرۆڤە دەربازی ببێت کە هەمیشە هەست دەکات لە شوێن و کاتی خۆیدا نییە. بە تایبەتی ماوەی پاش مۆڵەت وەرگرتن و هاتنەوەی بۆ قەڵا. لە کۆی ئەو مەنەلۆگ و هەستە شاراوانەی کارەکتەرەوە، گومانی ئەوەمان لا دروست دەبێت، ئەم کارەکتەرە دەیەوێت هەڵبێت لەم شوێنە، تەنانەت لە دیمەنەکانی سەرەتادا، پێشنیاری ئەوەی دەدرێتێ کە خۆی نەخۆش بخات، تا بەم هۆیەوە، لە قەڵا دەربچێت.

پاش تەواوبوونی مۆڵەت و گەڕانەوەی بەرەو قەڵا، بۆی دەردەکەوێت، هاوڕێ ئەفسەرەکانی خیانەتیان لێ کردووە و هەریەکەیان هەوڵی بێوچانی خۆی دەدات و واسیتە و کار دەکات، بۆ ئەوەی چی زووترە لەو قەڵایە ڕزگاریان ببێت، بە شاردنەوەی داواکارییەکان بۆ گواستنەوە.

درۆگۆ لە قەڵا، لە ماوەی سی ساڵدا، هەست بە نامۆیی و لێکترازانی ناوەکی دەکات، تەنانەت دوای ئەو ماوە درێژەش، تەنها دەتوانێت لەگەڵ ئەفسەر سیمۆنیدا ببنە هاوڕێ، ئەم هاوڕێتییەش دواجار بە ناردنە دەرەوە و دوورخستنەوەی درۆگۆ کۆتایی دێت لەسەر دەست و بە نەخشەی ئەفسەر سیمۆنی.

خاڵێکی تری جەوهەری لەم دوو ڕۆمانەدا، ئاستی نامۆبوونە. ڕەخنەگران جەخت دەکەنەوە کە حاڵەتی ک حاڵەتێکی تاکڕەوانەیە. واتە خودییە و تەنها ک خۆی لە کێشەی قەڵا و ڕۆشتن ەناو و نزیک بوونەوە دەدات. لە کاتێکدا دانیشتوانی تری شار، ئەم کێشەیەیان نییە.

لە دۆخی درۆگۆدا حاڵەتەکە گشتی و دەستەجەمعییە. واتە کۆی ئەو سەرباز و ئەفسەرانەی دانیشتوانی ناو قەڵا، لە سەرەتای هاتنەوە، هەوڵی ڕزگار بوون و هەڵاتن دەدەن، وەک ئەوەی درۆگۆ ئامۆژگاری ئەفسەری تازە مۆرۆ دەکات، کاتێک بە هەمان دیمەنی خۆی، پێشوازی لەم ئەفسەرە تازەیە دەکات و ڕووداوەکان دووبارە و چەند بارە دەبێتەوە.

ئەوەی گرنگە لەم بەراوردەدا، مێژووی دەرچوونی هەر دوو کارەکەیە، بە تایبەتی ڕۆمانی سەحرای تەتەران، کە ڕاستەوخۆ دوای کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی دووەم دەردەچێت. ئەمەش درێژەدانە بە هەمان شەپۆلی نائومێدێ و لەیەکترازانی کەسێتی و نامۆیی مرۆڤ، دواجار شکستی دۆزینەوەی شوناسی مرۆڤی هاوچەرخ. ئەم شەپۆلی شکست و نائومێدییە ناوەستێت، هەرچەندە جەنگە جیهانییە گەورەکان دەوەستن. بەڵام دەبینین هێشتا نووسەران، زیاتر درێژە بەم دۆخی نائومێدییە دەدەن و کاری زیاتری کەسەر دەکەن. بە شێوەیەک کە لە سەر دەستی ساموێل بیکێت لە شانۆگەری لە چاوەڕوانی گۆدۆدا دەگاتە ئەوپەڕی پلەی گەشانەوە، کە پاش ١٣ ساڵ و لە ساڵی ١٩٥٣دا بۆ یەکەمین جار نمایش دەکرێت.

[1] القلعه. فرانز کافکا، ترجمە: ابراهیم وطی، ٢٠١٤

[2] سەحرای تەتەران، دینۆ بوتزانی، وەرگێڕانی د. موحسین ئەحمەد عومەر. وەشانی؛ ڕەخنەی چاودێر، ٢٠١١

The post دینۆ بۆتزاتی؛ هێشتا کەس لە قەڵای کافکادا ماوە؟ appeared first on ژنەفتن.

ئه‌مساڵ هاوكاته‌ له‌گه‌ڵ یادی شه‌ست ساڵه‌ی ڕاگه‌یاندنی جیهانی مافه‌كانی مرۆڤ له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌وه‌. وه‌ك ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌و تاوانانه‌ی له‌ كاتی جەنگی جیهانی دووه‌مدا ڕوویاندا، ڕاگه‌یاندنه‌كه‌ هه‌وڵده‌دات جه‌خت بكاته‌وه‌ له‌ بنه‌مای ئه‌وه‌ی هه‌موومان هه‌مان مافه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانمان هه‌یه‌، به‌ چاوپۆشین له‌ نه‌ته‌وه‌، ڕه‌نگ، ڕه‌گه‌ز، زمان، ئایین، یان هه‌ر حاڵه‌تێكی تر. بۆیه‌ ده‌رفه‌ت هه‌یه‌ بڕیار بده‌ین له‌باره‌ی پێشكه‌وتنی ئه‌خلاقییه‌وه به‌وه‌ی بپرسین له‌ ئاستی سه‌ركه‌وتنمان له‌ قه‌ڵاچۆكردنی ڕه‌گه‌زپه‌رستی و هه‌ڵاوێردنی ڕه‌گه‌زی.

هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌و ئاسته‌ ڕاسته‌قینه‌یه‌ی كه‌مبوونه‌وه‌ی ڕه‌گه‌زپه‌رستی و هه‌ڵاوێردنی ڕه‌گه‌زی ئه‌ركێكی قورسه. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش، ڕاپرسییه‌كانی ئه‌م دوایانه‌ی پێگه‌ی ئه‌لكترۆنی worldpublicopinion.org هه‌ندێك ڕووناكی ناڕاسته‌وخۆ ده‌خاته‌ سه‌ر ئه‌و پرسیاره‌.

ئه‌م ڕاپرسیانه‌ ئه‌نجامدراوه‌ به‌ به‌شداری ١٥٠٠٠ به‌شداربوو، له‌ ١٦ ده‌وڵه‌ت، كه‌ ڕێژه‌ی ٥٨٪ كۆی دانیشتوانی جیهان پێكده‌هێنن، ده‌وڵه‌ته‌كان: ئازه‌ربایجان، چین، میسر، فه‌ڕه‌نسا، به‌ریتانیای مه‌زن، هندستان، ئه‌نده‌نوسیا، ئێران، مه‌كسیك، نه‌یجیریا، ناوچه‌كانی فه‌ڵه‌ستین، ڕوسیا، كۆریای باشوور، توركیا، ئۆكرانیا، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا بوون. له‌ ١١ له‌و ده‌وڵه‌تانه‌دا، زۆرینه‌ی خه‌ڵكی بڕوایان وابووه‌، به‌ درێژای ژیانیان ئیدی خه‌ڵكانی جیاواز له‌ ڕووی ئیتنیكی و نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌ مامه‌ڵه‌یه‌كی زیاتر دادپه‌روه‌رانه‌یان له‌گه‌ڵدا ده‌كرێت.

به‌ شێوه‌یه‌كی مامناوه‌ند، ڕێژه‌ی ٥٩٪ وا ده‌یبینن، له‌ كاتێكدا ته‌نها ڕێژه‌ی ١٩٪ بڕوایان وایه‌ خه‌ڵكی به‌ شێوه‌یه‌كی كه‌متر دادپه‌روه‌رانه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كرێت، ٢٠٪ ده‌ڵێن هیچ گۆڕانكارییه‌ك ڕووی نه‌داوه. خه‌ڵكی له‌ ئه‌مریكا، ئه‌نده‌نوسیا، چین، ئێران  به‌ریتانیای مه‌زن به‌ شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت به‌ره‌و ئه‌وه‌ ده‌چن بڕوا بێنن به‌ ئاستێكی گه‌وره‌تر له‌ یه‌كسانی. به‌ڵام فه‌ڵه‌ستینییه‌كان به‌ ته‌نها ئه‌وان به‌ زۆری وای ده‌بینین كه‌ خه‌ڵكی نه‌ته‌وه‌ و كۆمه‌ڵه‌ ئیتنیه‌كییه‌ جیاوازه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی جیاواز مامه‌ڵه‌ ده‌كرێن، له‌ كاتێكدا ڕاكه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ڕێژه‌یی یه‌كسانه‌ له‌ نه‌یجیریا، و ئۆكرانیا، و ئازه‌ربایجان، و ڕوسیا.

ڕێژه‌یه‌كی گشتی به‌رزتر هه‌یه‌، كه‌ گه‌شتۆته‌ ٧١٪، بڕوایان وایه‌ كه‌ ژنان پێشكه‌وتنێكیان له‌ ڕێگای یه‌كسانیدا به‌دیهێناوه‌، به‌ڵام و بۆ جارێكی تر، ناوچه‌ فه‌ڵه‌ستینییه‌كان هه‌ڵاوێردن، ئه‌مجاره‌یان له‌ گه‌ڵ نه‌یجیریا. له‌ ڕوسیا، ئۆكرانیا، و ئازه‌ربایجان دووباره‌ كه‌مینه‌یه‌ك هه‌یه‌ ده‌ڵێن ژنان له‌مڕۆدا مامه‌ڵه‌یه‌كی كه‌متر یه‌كسانیان له‌گه‌ڵدا ده‌كرێت له‌ چاو ڕابردودا. له‌ هندستان سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ڕێژه‌ی ٥٣٪ وای ده‌بینن كه‌ ژنان ئاستێكی به‌رزتریان له‌ یه‌كسانی به‌ده‌ستهێناوه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا ڕێژه‌یه‌كی ١٤٪ ده‌ڵێن ژنان ئێسته‌ خاوه‌ن مافێكی زیاترن له‌ چاو پیاواندا‌! (پێده‌چێت ئه‌وه‌یان له‌ به‌رچاو گرتبێت كه‌ ئه‌و مێینانه‌ له‌بار نه‌براون دوای ئه‌وه‌ی پشكنینه‌كانی پێش له‌دایكبوون پیشانی داون نێرینه‌ نین).

بەهه‌ر حاڵ، ده‌شێت ئه‌و ڕایانه‌ ده‌رخه‌ری گۆڕانكارییه‌كی ڕاسته‌قینه‌ بن، و به‌و شێوه‌یه‌ ئاماژه‌ بن بۆ پێشكه‌وتنێكی ئه‌خلاقی به‌ره‌و جیهانێك كه‌ خه‌ڵكی له‌ مافه‌كانیان بێ به‌ش ناكرێن له‌سه‌ر بنه‌مای نه‌ته‌وه‌، ئیتنیك، یاخود ڕه‌گه‌ز. ئه‌و ڕایه‌ له‌ زۆرینه‌ی ڕاپرسییه‌كاندا پشتڕاست ده‌بێته‌وه‌: ڕه‌تكردنه‌وه‌یه‌كی به‌ربڵاو هه‌یه‌ بۆ نایه‌كسانی له‌سه‌ر بنه‌مای نه‌ته‌وه‌، ئیتنیك، یان ڕه‌گه‌ز. وه‌ك ڕێژه‌ی گشتی، ٩٠٪ ئه‌وانه‌ی پرسیاریان لێكراوه‌ وتویانه‌ مامه‌ڵه‌كردنی یه‌كسانانه‌ی خه‌ڵكی جیاواز له‌ ڕووی نه‌ته‌وه‌یی و ئیتنیكییه‌وه‌ شتێكی گرنگه‌، له‌ هیچ ده‌وڵه‌تێكش له‌وانه‌ی به‌شدار بوون ڕێژه‌ی ١٣٪ زیاتر نه‌بووه‌ ئه‌وانه‌ی ڕه‌تی گرنگی مامه‌ڵه‌كردنێكی یه‌كسانانه‌یان كردۆته‌وه‌.

كاتێك پرسیاری ئه‌وه‌یان لێ كراوه‌ كه‌ مافی یه‌كسان بدرێته‌ ژنان، به نزیكه‌یی به‌‌ هه‌مان ئاستی به‌هێزییه‌وه‌  پشتگیری كراوه‌، به‌ ئاستی مامناوه‌ندێتی ٦٣٪ ئه‌وانه‌، ئه‌و بابه‌ته‌یان به‌ گرنگ داناوه‌. له‌ میسر وه‌ك نموونه‌،  ڕێژه‌ی ئه‌وانه‌ی گوتوویانه‌ یه‌كسانی نه‌ته‌وه‌یی و ئیتنیكی گرنگه‌ گه‌شتۆته‌ ٩٧٪، ئه‌وانه‌شی دانیان ناوه‌ به‌ یه‌كسانی ژناندا ٩٠٪ بووه‌. به‌ڵام له‌ ئێران ڕێژه‌كه‌ ٨٢٪ و ٧٨٪ بووه‌.

بۆیه‌ به‌ به‌راورد كردن به‌ ته‌نها به‌ ده‌یه‌یه‌ك له‌ پێش جاڕدانی جیهانی مافه‌كانی مرۆڤ، ئه‌مه‌ گۆڕانكارییه‌كی گه‌وره‌ له‌ ڕای خه‌ڵكی پیشان ده‌دات. جاران یه‌كسانی مافه‌كانی ژنان- نه‌ك ته‌نها له‌ ده‌نگداندا، به‌ڵكوو له‌ كاركردن له‌ ده‌ره‌وه‌ی ماڵ و ژیانی سه‌ربه‌ستانه‌- بیرۆكه‌یه‌كی زۆر توندڕه‌وانه‌ بووه‌ له‌ زۆر وڵاتدا. ئه‌و سه‌رده‌مه‌ بیركردنه‌وه‌ ڕه‌گه‌زپه‌رستانه ئاشكراكان له‌ ئه‌ڵمانیا و باشووری ئه‌مریكا باو بوو، و به‌شی هه‌ره‌ زۆری دانیشتوانی جیهان له‌و كۆڵۆنیالیانه‌ ده‌ژیان كه‌ هێزه‌ ئه‌وروپییه‌كان  فه‌رمانڕه‌واییان ده‌كرد. به‌ڵام ئه‌مرۆ، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی له‌ ڕواندا و یۆگۆسلافیای جاران ڕوویدا- ئه‌وه‌شی خه‌ریك بوو ڕووبدات له‌ ئه‌نجامی ململانێ له‌سه‌ر هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌مدوایانه‌ی كینیا- هیچ ده‌وڵه‌تێك نییه‌ به‌ ئاشكرا هه‌ڵگری بیروباوه‌ڕی ‌گه‌زپه‌رستی بێت به‌ شێوه‌یه‌كی ئاشكرا.

به‌ڵام بۆ به‌دبه‌ختی‌، ناتوانین هه‌مان شت له‌باره‌ی مافه‌كانی ژنانه‌وه‌ بڵێین. له‌ سعودیه‌، ته‌نانه‌ت ناهێڵن ئۆتۆمبێڵ لێبخوڕن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ مافی ده‌نگدان. هه‌مان بارودۆخ له‌ زۆر ده‌وڵه‌تی دیكه‌شدا هه‌یه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی خه‌ڵكی چی ده‌ڵێن له‌باره‌ی یه‌كسانی ڕه‌گه‌زییه‌وه‌، به‌ڵام له‌واقعدا ژنان زۆر دوورن له‌ یه‌كسانی له‌ مافدا.

ئه‌مه‌ش واتای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕاپرسییه‌كان كه‌ لێیان وه‌رگیراوه‌ ده‌رخه‌ری یه‌كسانییه‌كی به‌ربڵاو نین، به‌ڵكو ده‌رخه‌ری دووڕووییه‌كی به‌ربڵاون. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، دووڕوویی ئه‌و باجه‌یه‌ كه‌ ڕه‌زیله‌ت ده‌یدات به‌ فه‌زیله‌ت، له‌ ڕاستیدا ڕه‌گه‌زپه‌رسته‌كان و لایه‌نداره‌ ڕه‌گه‌زییه‌كان پێویسته‌ له‌ سه‌ریان ئه‌و باجه‌‌ بده‌ن كه‌ ئاماژه‌یه‌كه‌ بۆ هه‌ندێك پێشكه‌وتنی ئه‌خلاقی.

وشه‌كان كاریگه‌رییان هه‌یه‌، ئه‌وه‌ی نه‌وه‌یه‌ك بێ ئه‌وه‌ی به‌ ڕاستی بڕوای پێی هه‌بێت ده‌یڵێت، ئه‌و نه‌وه‌یه‌ی له‌ دوای ئه‌وه‌وه‌ دێت بڕوای پێ ده‌هێنێت یان به‌ڵكوو له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ ڕه‌فتار ده‌كات. په‌سه‌ندكردنی گشتی فكره‌كان خۆی له‌ خۆییدا به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان پێشكه‌وتنه‌، به‌ڵام به ‌ڕاستی ئه‌وه‌ گرنگه‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌هێز بێت بتوانرێت به‌كاربهێنرێت بۆ به‌دیهێنانی زیاتری پێشكه‌وتنێكی به‌رجه‌سته‌. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌و هۆكاره‌، پێویسته‌ له‌ سه‌رمان به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌رێنی پێشوازی له‌ ده‌رئه‌نجامی ڕاپرسییه‌كان بكه‌یین، و ئه‌و كه‌لێنانه‌ی كه‌ هێشتاكه ‌له‌ نێوان گوتاره‌كان و واقیعدا ماون پڕ بكه‌یینه‌وه‌.

‌

‌

The post ئایا پێشكه‌وتنی ئه‌خلاقی هاتۆته‌ ئاراوه‌؟ appeared first on ژنەفتن.

هه‌راسانكردن ده‌شێت زاره‌كی بێت له‌ فۆرمی پلار و تانه‌دا، ده‌توانێت نازاره‌كییش بێت له‌شێوه‌ی نیگاكردندا، ده‌توانێت شكۆمه‌ندانه ‌و ئه‌ده‌بیانه‌ بێت وه‌ك نووسین له‌ فۆرمی غه‌زه‌لی شیعری و تێكستی گۆرانیدا، وه‌ك چۆن ده‌یشكرێت له‌م سه‌رده‌مه‌ نوێیه‌دا دیجیتاڵی و ئه‌لیكترۆنی بێت. هه‌ربۆیه‌ تا بتوانین ئه‌و فۆرمانه‌ له‌ یه‌كتری جیابكه‌ینه‌وه‌، باشتره‌ تاك تاك وه‌ریانبگرین و كرۆك و خه‌سڵه‌ته‌كانیان دیاری بكه‌ین.

١

توانج و پلار وه‌ك ئازادی ڕاده‌ربڕین

ئایا قه‌ده‌ری مێینه‌یه‌ كه‌ به‌ ته‌نها وه‌ك بابه‌تێكی ئاره‌زووكراو ببینرێت له‌لایه‌ن نێرینه‌وه‌؟ تاكه‌ چاره‌نووسێ كه‌ هه‌یبێت وێناكردنیه‌تی وه‌ك بابه‌تێكی سێكسی بۆ دامركاندنه‌وه‌ی حه‌زه‌كان؟ به‌ ڕای من، یه‌كێك له‌ به‌رجه‌سته‌بوونه‌كانی هه‌راسانكردنی سێكسی بریتییه‌ له‌ توندوتیژی له‌ ئاخاوتن و ده‌ربڕیندا وه‌ك سه‌رسامبوون به ‌مێینه‌ له‌ فۆرمێكی سێكسواڵدا. واته‌ نێرینه‌ له‌ڕێی بچوككردنه‌وه‌ی زمانه‌وه‌، تانه ‌و ته‌شه‌ر‌ ئاسایی ده‌كاته‌وه‌ و تا له‌ژێر ده‌مامكی ئازادی ڕاده‌ربڕیندا ڕه‌وایه‌تی پێ بدات. ئه‌و ئازاده ‌له‌وه‌ی كه ‌چۆن هه‌سته‌كانی خۆی ده‌رده‌بڕێت له‌سه‌ر جه‌سته‌ی مێیینه‌، چۆن ده‌ئاخڤێت و له‌سه‌ر چ بابه‌تێك كه ‌له‌ مێیینه‌دا وه‌ك وروژێنه‌ر ده‌یبینێت (سنگی، ڕانی، ڕوومه‌تی، سمتی، قۆڵی، به‌ژنی… هتد) ڕای خۆی ده‌ڵێت. كه‌ كیژێك یان خانمێك ده‌بینێت، سه‌ربه‌سته‌ كه‌ چی له‌سه‌ر ده‌ڵێت و تێڕوانینی چۆنه‌ بۆی وه‌ك ئۆبێكتێك: جا وه‌ك بابه‌تێك بێت بۆ ده‌ربڕین له‌ خۆشه‌ویستی، وه‌ك وه‌سفكردن و به‌ شانوباڵ هه‌ڵدانیدا بێت وه‌ك په‌یكه‌ر و خواوه‌ندی جوانی یا ڤینۆس، یان به‌ ته‌نها به‌ژن و باڵا و له‌شولارێك كه‌ له‌ڕووی سێكسییه‌وه‌ وروژێنه‌ره‌ و ناچاری ده‌كات حه‌ز و ئاره‌زووی خۆی به‌رامبه‌ر ده‌رببڕێت. ئه‌مه ‌یه‌كێكه‌ له‌ گرفته‌كانی پێناسه‌كردنی ئازادی ڕاده‌ربڕین له ‌فۆرمه ‌به ‌ناو دیموكراتییه‌كه‌یدا، كه ‌له‌بنه‌ڕه‌تدا قۆستنه‌وه‌یه‌تی بۆ ئاساییكردنه‌وه‌ی توندوتیژی له‌ ئاخاوتندا به‌ ناوی ئازادییه‌وه‌. ئه‌م فۆرمه‌ له‌ هه‌راسانكردن سه‌رلێشێوێنه‌ره‌، چونكه‌ ده‌توانێت سیمبولیك بێت، ده‌توانێت به‌ده‌مامكه‌كانی سه‌رسامبوون و سه‌رنجڕاكێشان یا مه‌ستبوونه‌وه‌ به‌ مێیینه‌ پاساو بۆ تانه‌ و ته‌شه‌ر و وه‌سفه‌كانی بهێنێته‌وه‌ كه ‌زیاتر له‌ په‌لاماردان و سوكایه‌تیپێكردنه‌وه‌ نزیكن تاوه‌كو غه‌زه‌ل و پیاهه‌ڵدان. نموونه‌كانی ئه‌م چه‌شنه ‌له ‌توندوتیژی و هه‌راسانكردن به ‌مه‌به‌ستی سێكسی، جگه ‌له‌ فۆرمه‌ ئاسایی و ڕۆتینییه‌كانی له‌ژیانی ئاسایی و ڕۆژانه‌دا كه ‌له‌سه‌ر شه‌قام یان له‌سه‌ر كار و بازاڕه‌كاندا به‌رده‌وام خۆیان به‌رهه‌مده‌هێننه‌وه‌، پله‌یه‌ك له‌وه‌ به‌رزتر ڕۆیشتوون و دزه‌یان كردووه‌ بۆ ناو ئه‌ده‌ب و موزیكیش كه‌ نموونه‌كانی زۆر ئاشكران و به‌ ناوی ڕۆمانتیزه‌كردن و پیرۆزكردنه‌وه‌، جلوبه‌رگ له‌به‌ری مێیینه‌دا ناهێڵن و ڕووتیده‌كه‌نه‌وه‌. گه‌ر چاوێكی خێرا به‌ ئه‌ده‌بی كلاسیك و ڕۆمانتیكی كوردیدا بخشێنین، زۆر سانا بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ چ فۆرمێك له‌ زمان، ژن داده‌ڕێژێت و فانتازی ده‌كات، دیاره‌ ئه‌مه‌ بۆ گۆرانی مۆدێرن به‌ر له‌ گۆرانی فۆلكلۆریش ڕاسته‌. به‌ كورتی ئه‌م چه‌شنه ‌له ‌هه‌راسانكردن زیاد له‌ كه‌ناڵێكی له‌زماندا دۆزیوه‌ته‌وە و به‌كاریان ده‌بات تاوه‌كو خودی توندوتیژییه‌كه‌ی پێ ئاساییبكاته‌وه‌ و وه‌ك ئازادی ڕاده‌ربڕین یا غه‌زه‌ل و پیاهه‌ڵدان و ده‌ربڕینی خۆشه‌ویستی نیشانی بداته‌وه.‌

٢

سكۆپتۆفیلیا یان توندوتیژی به‌ چاو

یه‌كێكی تر له‌ فۆرمه‌ سه‌خت و ئاڵۆزه‌كانی هه‌راسانكردن و توندوتیژی سێكسی ده‌ستكراوه‌یی منه‌ له‌ نیشانه‌گرتنه‌وه‌دا له‌تۆ وه‌ك ئامانجێك، وه‌ك قه‌ناس به‌ده‌ستێك كه ‌له‌ زوومی دووربینه‌كه‌ی مندایت، وه‌ك نێچیرێك كه‌ كه‌ی خواستم ڕاوت بكه‌م، نیشانه‌ت لێبگرمه‌وه‌ و بتپێكم، پێكاندنی تۆ وه‌ك نیشانه‌یه‌ك، بۆ خۆی ده‌مانخاته‌به‌ر ململانێی دوو كاتیگۆری كه ‌بریتین له‌ چاوێكی مۆڵه‌تدار بۆ نیشانه‌گرتنه‌وه‌ له‌ جه‌سته‌، له‌گه‌ڵ جه‌سته‌یه‌كی بێمۆڵه‌ت له‌ دووربینی نیشانه‌گره‌وه‌یه‌كدا. به‌ڵام به‌ بێ هه‌ژموونی چاودێریكردن و نیگاكردن له‌ ڕێیی چاوه‌وە، ناتوانین باس له‌و چاوه ‌مۆڵه‌تداره‌ بكه‌ین كه‌ سه‌ربه‌ستانه‌ چاودێریمان ده‌كات و وه‌ك نیشانه‌شكێنێك ده‌مانپێكێت. كه‌واته ‌خودی نیگاكردن و بڕینی سنووره‌كانی جه‌سته‌ی من وه‌ك نیشانه‌یه‌كی سێكسی، پشتی به ‌ئۆرگانێكی تری نێرینه‌ به‌ستووه‌ كه‌ چاویه‌تی.

هه‌ر بۆیه ‌تاوه‌كو پرسیار له ‌نیگای مۆڵه‌تدراوی ئه‌و به‌ پێكانی من وه‌ك نیشانه‌یه‌كی سێكسی بكه‌ین، ناتوانین ڕۆڵی چاو فه‌رامۆشبكه‌ین، چاو وه‌ك دووربینی قه‌ناسێك، وه‌ك كامێرایه‌ك كه ‌زۆر خێرا پێناسه‌ت ده‌كات، ڕووتت ده‌كاته‌وه‌ و به‌رگت له‌به‌ر داده‌ماڵێت، به‌ به‌رده‌وامی ئاماژه‌ت بۆ ده‌نێرێت و شه‌هوه‌ته‌كانی خۆی له‌ڕێگای نیگاكردنه‌وه ‌به‌یان ده‌كات. به‌ڵام ئه‌م پرۆسێسه‌ له‌ كرده‌یه‌كی تر جیاناكرێته‌وه‌ كه‌ بریتییه‌ چاودێریكردن: كه‌ خۆی له‌بنه‌ڕه‌تدا وشه‌یه‌كه‌ی لێكدراوه‌ وه‌ك درێژكراوه‌ی چاو‌. چاو ئۆرگانێكی بێده‌نگه‌، هه‌راوهوریای نییه‌ و خامۆشانه‌ كاری خۆی ده‌كات، توندوتیژی و گێچه‌ڵی سێكسی به‌ چاو و نیگاكردن به‌ سرووشتی خۆیان ‌بێده‌نگن‌ و دوورن له‌ ژاوه‌ژاو یان ده‌ربڕین به‌ وشه ‌له‌ فۆرمی تانه‌ و پلار و توانجی سێكسیدا، گه‌رچی هه‌ر هه‌مان ئامانجیان هه‌یه ‌كه‌ بریتییه ‌له‌ پراكسیسكردنی ئاره‌زووه ‌سێكسییه‌كانی كه‌سی چاودێر له‌سه‌ر جه‌سته‌ی چاودێریكراو. گرفتی چاودێریكردن وه‌ك گێچه‌ڵی سێكسی و زه‌مینه‌یه‌ك بۆ به‌زاندنی سنووری جه‌سته‌ی من له‌وه‌دایه‌ كه ‌زۆرجار به‌ دزیه‌وه‌یه‌، شاراوه‌یه‌، وه‌ك خێوێك دواتكه‌وتووه‌ و به‌رت نادات، فۆرمێك له‌ چاودێریكردنی سێكسی كه‌ به‌ تێرمه‌ سایكۆلۆژییه‌كه‌ی بریتییه ‌له‌ سكۆپتۆفیلیا كه ‌به‌ كوردی واته‌ دزه‌نیگایی به‌ ئامانجی سێكسی. سكۆپتۆفیلیا سایكۆلۆژیای ئه‌و جۆره‌ له‌ مرۆڤی لاده‌ره‌ (گه‌رچی هێشتا ڕێكکه‌وتنێكی ئه‌كادیمی و زانستی له‌سه‌ر ئه‌وه‌نییه‌ كه‌ داخۆ ئه‌مه‌ لادانه ‌یان ڕه‌فتارێكی نۆرماڵ و ئاساییه‌)، كه‌ وه‌ك كامێرایه‌كی چاودێری به‌ دوای مێینه‌وه‌یه ‌تا به ‌ڕووتی یا به‌ جلی ژێره‌وه‌، له‌ گه‌رماو یان مه‌له‌وانگه‌یه‌كدا بیبینێت و چێژی لێ ببینێت. ئه‌م جۆره ‌له ‌گێچه‌ڵ به ‌مانای به‌زاندنی سنووره‌كانی جیهانی وه‌ك سپه‌یسێكی تایبه‌ت، لاڵه‌ و خۆی له‌ هه‌موو شتێك كه‌ڕ ده‌كات و دووره‌ له‌ ژاوه‌ژاو. به‌ڵام دزه‌نیگایی به‌ ته‌نها چاودێریه‌كی واقیعی نییه‌ و ده‌كرێت له‌ ئه‌ده‌ب و هونه‌ر و سینه‌مایشدا خۆی به‌رجه‌سته‌ بكات.

٣

ده‌ست وه‌ك ئامێره‌ یه‌كلاییكه‌ره‌وه‌كه‌ی هه‌راسانكردنی سێكسی

كه‌ هه‌راسانكردن له‌زمان و نیگادا كۆتایی دێت وه‌ك گێچه‌ڵ و په‌ڵپگرتنی سێكسی به‌ مێیینه‌، ئیدی هه‌ژموونی ده‌ست ده‌رده‌كه‌وێت وه‌ك فۆرمه‌ توندوتیژه‌ جه‌سته‌ییه‌ واقیعییه‌كه‌. هه‌راسانكردن تا له ‌فۆرمی پلار و توانج یان چاودێریكردندایه‌، پتر سیمبولیك و ڕه‌مزیه‌، هێمایه‌ و كه‌متر توندوتیژییه‌كانی دیارن، واته‌ توندوتیژییه‌كی نه‌رمه‌ كه‌ زۆرجار سه‌ر لێ تێكده‌ریشه‌، چونكه‌ سه‌رمان لێ تێكده‌دات له‌نێوانی ئه‌وه‌ی كه‌ داخۆ ئه‌وه‌ی ئاڕاسته‌مان ده‌كرێت و ده‌یبیستین پلاره ‌یا ستایش، داخۆ ئه‌وه‌ی كه‌ چاوی له‌سه‌رمانه ‌و له‌دوومان كه‌وتووه‌، چاودێریمان ده‌كات تا له‌ بۆسه‌یه‌كدا په‌لامارمان بدات یان نیگاكانی عاشقانه‌ن و خوازیاری گرتنی ژووانێك به‌ مه‌به‌ستی پێكهێنانی هاوسه‌رگیرییه‌كی شكۆمه‌ندانه‌. قوربانییه‌كانی ئه‌م چه‌شنه‌ له‌ هه‌راسانكردن زه‌ره‌رمه‌ندترن له‌و دوو نمونه‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌ كه ‌باسمانكردن، چونكه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ته‌واو كرده‌گیانه‌ توندوتیژییه‌كه‌یان له‌سه‌ر پراكتیزه ‌ده‌كرێت و شۆكه‌كه‌ بۆیان هه‌م فیزیكه‌ و هه‌م سایكۆلۆژییش.

٤

تێكنۆلۆژیا و تۆڕه‌كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان:

دامركانه‌وه‌ یا هه‌ڵایسانی هه‌راسانكردنی سێكسی

كە قۆناغی نامه‌نووسین و ژووانگرتن وه‌ك فۆرمێكی كۆن و ترادسیۆنالی له‌نێوان ڕه‌گه‌زه‌كاندا كۆتاییان دێت، كه‌ مرۆڤه‌كان ده‌بن به ‌ته‌له‌فونهه‌ڵگر و خاوه‌ن ئه‌ژماری دیجیتاڵی و ئه‌لیكترۆنی، وه‌ك سۆسیۆلۆگی به‌ناوبانگ (زیگمۆنت باومان) له‌ كتێبی (خۆشه‌ویستی شلۆك)دا شیكاری كردووه‌، ئیدی ژووانی ئه‌لكترۆنی و خۆشه‌ویستی دیجیتاڵیش په‌یدا ده‌بن كه‌ كوشنده‌ترین په‌ناگه‌ن بۆ زیاتر گه‌شه‌كردن و هه‌ڵایسانی توندوتیژی. ڕه‌نگه‌ دژوارترین به‌ربه‌ست له‌به‌رده‌م وروژاندنی هه‌راسانكردنی سێكسی له‌جیهانی ئه‌مڕۆماندا بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هه‌ژموونی تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و بوونی مرۆڤه‌كان به‌ ته‌له‌فونهه‌ڵگر، كه‌ ئه‌مه‌یش هێنده‌ی تر گرفته‌كه‌ی ئاڵۆزتر كردووه‌، چونكه‌ دیسان بووه‌ به‌ سپه‌یسێك بۆ خۆشاردنه‌وه‌ی و دیارنه‌كه‌وتنی له‌واقیعدا. ئه‌م جیهانه ‌نوێ دیجیتاڵی و ئه‌لكترۆنییه‌، له‌جیاتی ئه‌وه‌ی سپه‌یسێكی ئازادانه ‌و مۆراڵی بخوڵقاندایه‌ بۆ كۆتاییهێنان به‌ هه‌راسانكردن و په‌لاماری سێكسی، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ پتر گه‌شه‌ی پێداوه ‌و كردوویه‌تی به ‌دیارده‌یه‌كی به‌رفراوانتر و گڵۆباڵی. جاران گه‌ر مرۆڤ به‌س له‌ گه‌ڕه‌ك و بازاڕی شاره‌كه‌ی خۆیدا بكه‌وتایه‌ته به‌ر تانه‌ و ته‌شه‌ر، ئه‌مێستا له‌مسه‌ر بۆ ئه‌وسه‌ری گه‌ردوونه‌وه‌ و به‌ خێرایی بروسكەئاساكه‌ی هێڵی ئینته‌رنێت، هه‌راسان ده‌كرێت و هه‌ڕه‌شە‌ی بۆ دێت، بەوه‌ ده‌تۆقێندرێت كه‌ وێنه‌كانی پاش شێواندن بڵاوده‌كرێنه‌وه‌، كه‌ كامێراكه‌ی هاك ده‌كرێت، ئه‌ژماری ئایفۆنه‌كه‌ی ده‌دزرێت و كۆده‌كانی ده‌شكێندرێت تاوه‌كوو تایبه‌تمه‌ندێتییه‌كانی بخرێته‌ ڕوو و دیسانەوە به‌ مه‌به‌ستی سێكسی، ڕووگیر بكرێت. ئه‌م فۆرمه‌ له‌ توندوتیژی له‌وه‌دا مه‌ترسیدارتره‌ كه‌ بكه‌ر نادیاره‌، ئه‌وانه‌ی كه‌ پێی هه‌ڵده‌ستن شاراوه‌ن و بێ ده‌موچاون.

The post فۆرمه‌كانی هه‌راسانكردن و توندوتیژیی سێكسی appeared first on ژنەفتن.

فەرهەنگ یان رۆشنبیری؟

لە کوردستانی باشوور لەجیاتی فەرهەنگ {یان کولتوور} دەڵێن “رۆشنبیری”. هەروەها “وه‌زاره‌تی فەرهەنگ”یشیان هەر بە “وەزارەتی رۆشنبیری” ناو نیاوە. وشەی ‘فەرهەنگ’ یان ‘فرەهەنگ’ کە بە مانای هەراو و فرەبوار دێت، وشەیەکی کۆنی کوردییە کە لە ڕێگەی زاری گۆرانییەوە دەچێتەوە سەر زمانی مادی ئەڤێستایی.

ئەگەر وشەی کوردی فەرهەنگ لەباری ماناوە لەگەڵ دوو وشەی “Cultura”ی لاتین بە مانای کێڵگە و مەزرا و، “ثقافت”ی عەرەبی بەمانای “فەن و توانی شمشیر تیژکردن” بەراورد بکەین، تێدەگەین کە وشە کوردییەکە شیاوتر مانای بواری کولتوور دەگەیەنێ.

 هەروەها ڕەنگە وڵامی ئەم پرسیارەش ئاسانتر بێت کە بۆچی داعش بە دروشمی “اللە اکبر”ی عەرەبی سەری قوربانیان دەپەڕێنێ؟ وشەی “ثقافت”{فەرهەنگ}ی عەرەبی ڕیشەی لە شمشیری تیژ دایە.

 وه‌زاره‌تى فه‌رهه‌نگ (يان كولتوور) لە هەموو وڵاتان داتایبەت بە بواری فەرهەنگ و هونەرە‌ و خزمه‌ت بەم بوارانە دەکا و‌ فه‌رهه‌نگ و هونەرى نه‌ته‌وه‌كان پەرەپێدەدا و دەژێنێته‌وه‌. به‌ڵام له‌ كوردستانی باشوور ئه‌م وه‌زاره‌ته‌ ناوه‌كه‌شى هه‌ڵه‌يه‌ تا چ بگات به‌ ئه‌ركه‌كانى؟ وەک هەموان دەزانن لەم بیست ساڵەدا بارودۆخی زمانی کوردی لە باشوور بەشێوەیەکی کارەساتبار بەرەو خراپی  چووە، تا چ بگات بە بوارەکانی تر.

هەر بەمهۆیە کە له‌جیاتی “فه‌رهه‌نگ” وشەی “ڕۆشنبیری” یان “ڕوناکبیری” بەکار دێنن، هەندێ جار لە وەرگێڕاندا تووشی هەڵەی سەیر دەبن: بۆ وێنه‌ لە ناوی بنکەی گەلاوێژدا ئەم هەڵە روویداوە. یانی له‌جیاتی “بنکه‌ی ئه‌ده‌بی فه‌رهه‌نگی گه‌لاوێژ”، بنکه‌ی “ئه‌ده‌بی روناکبیری گه‌لاوێژ” بەکار دێنن. دیاره‌ وشه‌ی “روناکبیری” لێرەدا هەر به‌ مانای “فه‌رهه‌نگی” هاتووە. به‌ڵام کاتێ لە فێستیواڵی گەلاوێژدا ده‌یگۆڕن بۆ زمانی ئینگلیسی، ده‌نووسن:

Galawejliterary intellectually house

جا لەمەش خۆشتر و تەوساوی تر ئەوەیە کاتێ کە هەر ئەم ڕستەیە بە فارسی تەرجمە دەکەن دەنووسن: “مرکز ادبی روشنفکری گلاویژ”!

ڕۆشنبیر(intellectual): له‌ کوردستانی باشوور، زۆرجار به‌ هه‌ر که‌سێک که‌ توانای خوێندن و نووسینی هەبێ دەڵێن ڕۆشنبیر. هەروەها لە رۆژهەڵاتیش زۆر جار بە تێکۆشەرانی سیاسی یان بە ڕۆژنامەنووسان دەڵێن رۆشنبیر. به‌ڵام له‌ وڵاتانی پێشکه‌وتوو، تێرمی ڕۆشنبیر/intellectual بۆ کەسانێک بەکار دێت کە‌ خاوه‌ن ئه‌ندێشه‌ی سیاسی ڕەخنەگرانە بن. یان کەسانێک کە خاوەن بیر و لێکدانه‌وه‌ی قووڵی فکری فه‌لسه‌فی بن. یانی مرۆڤێک کە بیر و ئەندێشەی تایبەت بەخۆی هەیە، یان تیۆرییەکی تازەی داهێناوە.

بەپێی دیدگای گرامشی، هەر چینێکی مێژوویی کۆمەڵایەتی هاوکات کە سەرهەڵدەدا و گەشە دەکات، لەگەڵ خۆی گرووپێکی ڕۆشنبیر دەخولقێنێ کە ئەم گرووپە بناغەی ئیدیۆلۆژی و ئایدیاکانی ئەو دەسازن و هەوڵ دەدەن ڕەوایی بە پێگەی کۆمەڵایەتی و دەسەڵاتی سیاسی ببەخشن. بەپێی دیدگای گرامشی جۆرێک پێوەندی ئەنتۆلۆژیک ئەم ڕۆشنبیرانە و چینەکەیان پێکەوە دەبەستێ.

گرامشی لەم نێوەدا ئەو گرووپە لە ڕۆشنبیران کە بۆ تیۆریزەکردنی جیهانبینی چینێکی گەشندە و پێشکەوتن خواز تێدەکۆشن، بە ڕۆشنبیری ئۆرگانیک و، ئەو بەشە لە ڕۆشنبیران ژی کە هێشتا داکۆکی لە ئیدیۆلۆژی چینێکی داڕزیو و کونسێرڤاتیڤ دەکەن، بە ڕۆشنبیری کلاسیک پێناسە دەکات. ئەڵبەت بەپێی ڕوانگەی گرامشی، ڕۆشنبیر چەپی مۆدێڕن تەنیا کاری تیۆریک ناکات، بەڵکوو هاوکات لەگەڵ دیالۆگ لەگەڵ ڕۆشنبیرانی چین و گرووپەکانی تر، لە بواری پراکتیک و کاری سیاسی کۆمەڵایەتیشدا ڕۆڵی پێشەنگ دەگێڕێت.

گرامشی لە وتارێکی گرنگدا بە ناوی “پرسەکانی باشوور” کە باسی لاسەنگی و دواکەوتوویی دەڤەری باشووری ئیتالیا دەکات، دەنووسێ:

باکووری ئیتالیا پێشکەوتوو و خاوەن سەنعەت و پیشەسازییە، بەڵام باشوور هێشتا بەهۆی کشتوکاڵ دەژی… جوتیارانی باشوور توێژی ڕۆشنبیرانی تایبه‌ت بە خۆیان، یانی گرووپێكی ڕۆشنبیر كه‌ بتوانێ بیر له‌ به‌رژه‌وه‌ندی چینایەتی ئەوان بكاته‌وه‌، په‌روه‌رده‌ ناكەن. به‌مجۆره‌ جوتیاران خاوه‌ن پلان و تیۆری ‌و تیۆریسیەن نین. ئه‌گه‌رچی زۆربه‌ی بنه‌ماڵه‌كان پێیان خۆشه‌ كه‌ ڕۆشنبیر ‌و به‌تایبه‌ت كه‌شیشی تایبه‌ت بە خۆیان هه‌بێ، به‌ڵام ئه‌و ڕۆشنبیره‌ی كه‌ له‌ناخی ئه‌وانه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵئه‌دات دەچێتە خزمەت ورده‌ بورژوازی ‌و، له‌ڕووی ئیدیۆلۆژیكه‌وه‌ ده‌بێته‌ نێوه‌نجی له‌نێوان جوتیاران و زه‌میندارانی گه‌وره‌ دا و، به‌مجۆره‌، هاوپه‌یمانی مڵكدارانی باكوور و زه‌میندارانی باشوور پێكدێت.

 گرامشی ده‌نووسێ‌ ئه‌و شته‌ كه‌ ئەم پرسه‌‌ ئاڵۆزتر ده‌كا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زۆرێك له‌ به‌ڕێوه‌به‌ران ‌و توێژی برۆكراتی ده‌وڵه‌تی ئیتالیا لە ڕۆشنبیرانی باشور پێکهاتوون. هەر لە كارمه‌ندانی سیستمی سه‌ربازی تا پۆلیس ‌و دادگاکان.

 بەمجۆرە سیستمی زه‌خت و سه‌ركوتی ده‌وڵه‌ت، به‌ زۆری بەهۆی ڕۆشنبیرانی خه‌ڵكی باشوورەوە دابین دەکرێت. گرامشی ده‌نووسێ‌:

 “رۆشنبیرانی باشوور گرنگترین ‌و سه‌رنجڕاكێشترین توێژی ئیتالیان. بۆ ئەوه‌ کە له‌م چته‌ دڵنیا بین هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ كه‌ بزانین سێ‌ له‌ پێنجی كارمه‌ندانی ده‌وڵه‌ت خەڵکی باشوورن.”

 به‌ڕای گرامشی خەسڵەتی تایبه‌تی ئه‌م توێژه‌ جۆرێك ده‌روونناسی تایبه‌ته‌:

“ئەمانە له‌گه‌ڵ جوتیاران دیموكراتن، له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌ت ‌و زه‌میندارانی گه‌وره‌ كۆنه‌په‌رستن، له‌گه‌ڵ پێلانگێڕانی سیاسی پیلانگێڕن، لەگەڵ بەرتیلخۆران به‌رتیل خۆرن، وەگەرد خائینان، خائینن.” وادیارە هەر ئەم گرووپەن کە دواتر بناغەی فاشیزمی موسۆلینی پێکدێنن.

تۆێژینەوەیەکی لەم چەشنە لەمەڕ رۆشنبیرانی جاش کە خزمەت بە داگیرکەرانی کوردستان دەکەن دەتوانێ فرە گرنگ و سەرنجڕاکێش بێت.

هەر لەمەڕ پرسی رۆشنبیر و لە ئاستێکی بەرزتردا، لوسیەن گوڵدمەن، ڕۆشنبیران و بیرمەندان بە دوو گرووپ دابەش دەکات کە زۆر جێگای سەرنجە:

 گرووپی یەکەم مرۆڤێک کە بیرێکی تازە و تایبەت بەخۆی داهێناوە و لە بواری ئەندێشەدا سیستمێکی فەلسەفی چێ کردووە. وەکوو کانت، هێگل، گرامشی، بوکچین و…

گرووپی دووهەم مرۆڤێک کە توانیویە بە تێکهەلکێش کردنی ئەندێشەی بیرمەندانی پێش خۆی سەنتێزێکی فەلسەفی بسازێت. وەکوو مارکس کە بەسوود وەرگرتن لە دیالکتیکی هێگل، ماتریالیزمی فۆیرباخ و سۆسیالیزمی فۆریە سەنتێزێکی هەرە تۆکمە دەسازێت. یان گیۆرگ لوکاچ کە بە تێکهەڵکێش کردنی بیری کانت و هێگل و مارکس، چ لە ئەندێشەی فەلسەفیدا و چ لە تیۆری جوانیناسانەدا سەنتزێکی شیاو دەسازێت. ئەڵبەت وەک گوڵدمەن بە دروستی ئاماژەی پێ دەکات: کاری سەنتێز سازی لە کاری سیستمسازی زۆر دژوارترە و کاری هەر کەسێک نییە.

ڕەخنە یان نرخاندن؟

 تا ئێستا لە  نووسینی کوردیدا به‌گشتی و له‌ باشووری وڵات به‌تایبه‌تی، له‌ جیاتی وشه‌ی “نقد” (kritisieren)، وشه‌ی “ڕه‌خنه‌” به‌کار دێنن. پێویستە بزانین کە مانای وشه‌ی ڕه‌خنه‌ ناته‌واوه‌ و ته‌نیا لایه‌نی مه‌نفی شته‌کان له‌به‌ر ده‌گرێت. به‌ڵام دوو وشه‌ی “نقد”  و “کریتیک” هه‌ر دوو لایه‌نی باش و خراپ له‌به‌ر ده‌گرن‌. یانی هەڵسەنگاندنی بابەتێک و دیاریکردنێ خاڵە بەهێز و لاوازەکانی.

یەکێ لە هۆکارەکانی دواکەوتوویی گەلان دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە خاوەن زمانێکی بەهێز و گەشەکردوو نین، منتقد یان نرخێنەری باشیان نییە. چون مرۆڤ بەگشتی یانی ژیڤەرێکی هەڵسەنگێنەر. کە هەڵسەنگاندن نەبوو، دەرفەتی گەشە و پشکووتن بەدی ناکرێ. چونکە مرۆڤی خاوەن بیر لە ڕێگەی نرخاندنەوە دەبێتە خاوەن فەلسەفە و جیهانی ئایدیا و بەهاکانی خۆی دەسازێت. ئەگەر نرخێنەری مەزنی ڕووس، یانی بلینسکی نەبوایە، کوا نووسەرانێکی مەزنی وەکوو داستایڤسکی، تورگنیف و نەکراسۆف بەدیدەهاتن. ڕۆڵی نرخاندن و نرخێنەر تا ئەم ئاستە گرنگە.

لەمەڕ وشەی نرخاندن لە زمانی ئاڵمانیدا سەرەڕای تێرمی کریتیسیزم، ڤێربی ئاوفهێبێن (aufheben) هەیە کە بە چەندین مانای جیاوازی وەکوو هەڵوەشاندنەوە، بەرزکردنەوە، سڕینەوە، کۆکردنەوە، پاراستن و وەرگرتن بەکار دێت. بۆ نموونە کاتێ فریدریک هێگل، بیرمه‌ند و سیستمسازی به‌ناوبانگی ئاڵمانی، ئەم وشەیە له‌ فەلسەفەی خۆیدا بەکار دێنێ، هاوکات هەر دوو لایەن دەبینێ و بە ئاستێکی بەرزتر دەگات: وەرگرتن +لابردن= بەرزاندن.

یانی هێگل لە درێژەی پرۆسەی نەقد/ کریتیسیزمدا، لایەنە باشەکانی بیر یان بابەتێک وەردەگرێت، لایەنە خراپەکانی دەسڕێتەوە و بە زیادکردنی دیدگای خۆی تیۆری ناوبراو بۆ ئاستێکی بانتر دەبەرزێنێ: هەڵگەشاندنەوە…

هێگل له‌ کتێبی لۆژیکدا ده‌رباره‌ی ئه‌م تێرمه‌ ده‌نووسێ: “من ئاوفهێبن له‌ زمانی ئاڵمانیدا بە دوو مانا بەکار دێنم‌، یانی به‌ هه‌مان ڕاده‌ که‌ به‌ مانای وه‌رگرتن و پاراستنه‌، به‌ هه‌مان ڕاده‌ش به‌ مانای سڕینه‌وه‌ و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌یه‌.” که‌وابوو ئاوفهێبن مانایه‌کی دوالیستی هه‌یه‌ و هێگل له‌ هه‌موو فه‌لسه‌فه‌ی خۆیدا ئه‌م خه‌سڵه‌ته‌ دوالیستییه‌ له‌به‌ر چاو ده‌گرێ و بەمجۆرە فه‌لسه‌فه‌ی خۆی ده‌باته‌ پێش.

به‌پێی ئه‌م تێرمه‌ سێ قۆناغی تێز، ئانتی تێز و سه‌نتێز له‌ یه‌کتردا ئاوفهێبن ده‌بن. یانی به‌ تێپه‌ڕاندنی هه‌ر قۆناغیک، قۆناغی دواتر ده‌گات. ئه‌ڵبه‌ت ئه‌م ڕه‌وته‌ به‌مانای له‌نێوچوونی قۆناغی پێشوو نییه‌، به‌ڵکوو به‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ که‌ ساتی پێشوو له‌ ساتی دواتردا درێژه‌ی ده‌بێ. یانی ئه‌م ساتانه‌ ئه‌وەنده‌ له‌ یه‌کتردا ئاوفهێبن ده‌بن (ده‌توێنه‌وه‌/ دەپووکێنەوە/ دەگەشێنەوە) تا سه‌رئه‌نجام به‌ ساتێک ده‌گه‌ین که‌ پڕاوپڕه‌ له‌ فاکتی جیاواز و فرەچەش و، سەرئەنجام قۆناغی سەنتێز دەگات کە لەودا توخمه‌ جیاواز و دژوازه‌کان بە چەشنێک لە یەکێتی و سازگاری دەگە‌ن.

خاڵی وەرچەرخانی مێژووش هەر لێرەدایە. هەروەها کاتێ کارل مارکس دێتە مەیدان و لەگەڵ بیری هێگل ئاشنا دەبێ، یەکەم کارێک کە دەیکات ئەوەیە کە فەلسەفەی هێگل ئاوفهێبێن دەکات. یانی کاکڵی دیالکتیێکی ئەندێشەی هێگل وەردەگرێ، توێکڵی سیستمی متافیزتکی هێگل هەڵدەوەشێنێتەوە و بە تێکهەڵکێش کردنی ماتریالیزمی فۆیرباخ و سۆسیالیزمی فوریە، دیالکتیکی هێگل، ئابووری ڕیکاردۆ و ئادام سمیت ئێجگار لە ئەندێشەی هێگل واوەتر دەچێ، سەنتێزێک دەسازێت ئێجگار تۆکمە و سەردەمساز. 

لێره‌دایە کە تێده‌گه‌ین‌ زمانی ئاڵمانی‌ بە چ شێوەیەک پوخت و هه‌راو کراوه‌ و زمانی کوردی چه‌نده‌ هه‌ژار و گەشە نەکردووه‌. زمانێک کە زیاتر دەتوانێ لایەنی مەنفی دیاردەکان ببینێ، پتر جنێو بدات و “رەخنە” بگرێ. نەک کریتیسیزم و ئافهێبن کردنی پرس و دیاردەکان.

 بۆ خۆم ئەگەر لە نووسینێکی کوردیدا ببینم کە نووسەر لەجیاتی کریتیسیزم/”نەقد”، نووسیویە “رەخنە بکات”، بەجارێک ئەو نووسەرەم لەبەرچاو دەکەوێ و تەخت و بەختی لە پێش چاوم هەڵدەوەشێتەوە.

 لە کۆتاییدا ئەز پێم وایه‌ که‌ وشه‌ی “ره‌خنه‌” لە پێش دا “نرخە” بووە، چونکە نرخە دەچێتەوە سەر چاوگی “نرخاندن” بە مانای “هەڵسەنگاندن”، کەوایە باشتر وایە بۆ کریتیک/ نەقد نرخاندن به‌کار بێنین. ڕەخنە تەنیا مانای “انتقاد” ئەدات، بەڵام مرۆڤ بە نرخاندن و هەڵسەنگاندن هاوکات لایه‌نه‌ باش و خراپه‌کانی شتەکان دەبینێ و بیر و بۆچوونی خۆی بۆ باشتر کردنیان دەردەبڕێت.

ناسنامه‌(identity): له‌ کوردستانی باشوور، له‌ جیاتی چه‌مکی “هویت” (identity)، وشه‌ی “شوناس” به‌کار دێنن. له‌ کوردستانی ڕۆژهه‌ڵات له‌ ناوچه‌ی ئێمه‌، وشه‌ی شناس، نەک “شوناس”، به‌ مانای “ئاشنا” به‌کار دێت؛ بۆ وێنه‌ ده‌ڵێن “کابرا شناسی ئێمه‌یه‌”. پێم وایه‌ وشه‌ی شوناس یه‌کێکیتر له‌ داهێنان(!)ـه‌کانی گرووپی ڕه‌هه‌ند بێت،‌ که‌ ئەویش ناشیانه‌یه‌.

‌ئێمه‌ له‌ زمانی کوردیدا وشه‌ی “ناسنامه‌”مان هه‌یه‌ که‌ تێرمێکی شیاوه‌ و هاوکات هەم بە مانای بەڵگەی پێناس دێت، هەم بەمانایەکی فراوانتری کولتووری- سیاسیش دێت: ئایدێنتیتی.

وشەی “ناسنامە” لە دوو بەشی ناس+ نامە پێکهاتووە. ناس لە ڕەگی “ناسین” و “ناساندن”ـەوە دێت، نامەش دەکرێ بەمانای بوار، بەڵگە و کتێب بێت. بەڵام وشه‌ی “شوناس” وەک وتم هەر هەمان شێوازی شێواوی وشەی “شناس”ـە کە کە بە مانای ئاشنا/ familiar دێت، کەوابوو ناتوانێ مانای ئایدێنتیتی بگەیەنێت.

مانوێل کاستێڵز چه‌مکی “ناسنامه”‌ به‌مجۆره‌ پێناسه‌ ده‌کات که‌ بۆ ئێمه‌ی کورد که‌ پێویستمان به‌ داهێنانی دیسکورس و ناسنامه‌ی ڕه‌سه‌ن و له‌هه‌مان کاتدا مۆدێرن هه‌یه‌، ئێجگار سه‌رنجڕاکێشه‌:

“[داهێنانی] ناسنامه‌ پرۆسه‌یه‌که‌ که‌ له‌ودا بکه‌رێکی کۆمه‌ڵایه‌تی، خۆی ده‌ناسێ و به‌پێی خه‌سڵه‌تێک یان کۆمه‌ڵێک خه‌سڵه‌تی کولتووری، ئایدیا و جیهانی مینەوی خۆی ده‌سازێ. کاستێڵز له‌ سه‌رده‌می مۆدێرندا چه‌ند جۆر ناسنامه‌ پێناسه‌ ده‌کات که‌ سیانیان‌‌ بریتین له‌:

 1) ناسنامه‌ی ڕه‌وایی به‌خش که به‌هۆی لایه‌نگران و پاشماوه‌کانی ده‌وڵه‌تی سه‌رده‌می سه‌نعه‌تی گه‌ڵاڵه‌ ده‌کرێت.

2) ناسنامه‌ی به‌ره‌نگاری که‌ به‌رنامه‌ی گرووپانی دینی و لایه‌نگرانی به‌ها کۆن و کلاسیکه‌کان پێکدێنێ.

 3) ناسنامه‌ی ئامانجدار‌ که‌ تایبه‌ته‌ به‌ ڕه‌وت و بزاڤی نه‌ته‌ڤی ئێتنیکی.”

به‌پێی ناوی ئه‌م سێ ڕه‌وته‌، دوو ڕه‌وتی ڕه‌وایی به‌خش و به‌ره‌نگاری، ده‌وریان داچووه‌ و ڕۆڵی کونسێرڤاتیڤ ده‌گێڕن و ده‌یانه‌وێ دنیای کۆن بپارێزن، به‌ڵام ڕه‌وتی ئامانجدار، له‌ دنیای ئه‌مڕۆدا ڕۆڵی نوێگه‌رانه‌ و پێشکه‌وتنخوازانه‌ ده‌گێڕێ و دنیای داهاتوو ده‌سازێ.

ده‌وڵه‌تی رفا (welfare state: له‌ کوردستانی باشوور، له‌جیاتی چه‌مکی “ده‌وڵه‌تی رفا” (welfare state)، ده‌سته‌واژه‌ی “ده‌وڵه‌تی خۆشگوزه‌اران” به‌کار دێنن. ئه‌گه‌ر به‌ دیدێکی مێژوویی، چۆنیه‌تی سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م چه‌مکه له‌ ڕۆژاوا ڕاڤه‌ بکه‌ین، تێده‌گه‌ین که‌ له‌ پاش جه‌نگی دووهه‌می جیهانی و له‌ژێر زه‌خت و فشاری کۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی ڕۆژاوادا، چه‌مکی “ده‌وڵه‌تی رفا”ی کینز هاته‌ ئاراوه‌، مه‌به‌ستی کینز ئه‌وه‌ بوو که‌ ده‌بێ ده‌وڵه‌تانی سه‌رمایه‌داری ڕۆژاوایی له‌ بواری ئابووری و کۆمه‌ڵایه‌تیدا، لانیکه‌می ڕفا و ئاسایش بۆ خه‌ڵک دابین بکه‌ن.‌ به‌ڵام له‌ زمانی کوردیدا ده‌وڵه‌تی “خوشگوزه‌ران” چ مانایه‌ک ده‌گه‌یه‌نێ؟ به‌ر له‌ هه‌ر شتێک مانای ده‌وڵه‌تێک ده‌گه‌یه‌نێ که‌ بۆ خۆی به‌ خۆشی ده‌یگوزه‌رێنێ و به‌سه‌ر خه‌ڵکه‌وه‌ که‌ڵه‌گایی ده‌کات!!!

کاتی خۆی گرووپی ڕه‌هه‌ند ویستیان بۆ ئه‌م چه‌مکه‌ش، هاوتایه‌ک دابنێن به‌ڵام ده‌سته‌واژه‌یه‌کی هێنده‌ ناشیانه‌یان دانا که‌ دواتر خۆشیان پاشگه‌ز بوونه‌وه‌ و پێم وایه‌ ئیتر به‌کاری ناهێنن: “ده‌وڵه‌تی خوشنودگه‌را”؛ بڕوانه‌ بۆ ره‌هه‌ندی ژماره‌ 9، ناسیۆناڵیزمی دوور مه‌ودا، مه‌ریوان وریا قانێع.

من پێم وایه‌ تا گه‌یشتن به‌ هاوتایه‌کی شیاو، باشتره‌ هه‌ر “ده‌وڵه‌تی رفا” به‌کار بێنین.

مۆدێرنیزم، مۆدێرنیزاسیۆن‌، مۆدێرنیته‌: له‌ کوردستانی باشوور، که‌م تا زۆر سێ چه‌مکی “مۆدێڕنیزم” (modernism)، “مۆدێرنیزاسیۆن” (modernization) و “مۆدێرنیته‌” (modernity) به‌ یه‌ک مانا به‌کار دێنن و زیاتر ده‌نووسن “مۆدێرنه‌”. مۆدێرنه‌ عه‌ره‌بی کراوی وشه‌ی مۆدێرنیته‌یه‌. به‌ڵام ده‌بێ به‌ وردی له‌ مانای ئه‌م سێ چه‌مکه‌ تێبگه‌ین و به‌ دروستی به‌کاریان بێنین.

1- له‌ مێژووی ڕۆژاوادا مۆدێرنیزم به‌ ڕه‌وت و رێبازێکی به‌رفراوانی فکری فه‌لسه‌فی ده‌وترێ که‌ هاوکات له‌گه‌ڵ بزاڤی فه‌لسه‌فه‌ی ڕۆشنگه‌ری ده‌ست پێده‌کا و ده‌یه‌وێ له‌ به‌ها کۆنه‌کان داببڕێ و کۆمه‌ڵگه‌ و کولتووری ڕۆژاوایی نوێ بکاته‌وه. 2- له‌ درێژه‌ی ئه‌م ڕه‌وته‌ فکرییه‌دا، پرۆسه‌یه‌کی به‌رینی مێژوویی سیاسی ئابووری کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌ست پێده‌کات که‌ تێکڕای ژێرخان و‌سه‌رخانی کۆمه‌ڵگه‌ و کولتووری رۆژاوا نوێ ده‌کاته‌وه‌؛ به‌م پرۆسه‌ دبێژن: مۆدێرنیزاسیۆن/ نوێکردنه‌وه‌. 3- له‌ ئاکامی به‌رنامه‌ی مۆدێرنیزم و پرۆسه‌ی مۆدێرنیزاسیۆندا، کۆمه‌ڵگه‌ی ڕۆژاوایی سه‌رده‌می نه‌ریتی تێپه‌ڕاند و به‌ قۆناغێکی نوێ گه‌یشت که‌ پێی ده‌ڵێن مۆدێرنیته‌.

من پێم وایه‌ له‌جیاتی هاوتای عه‌ره‌بی و فارسی ئه‌م چه‌مکانه‌، باشتر وایه‌ هه‌ر وشه‌ و تێرمه‌ ڕۆژاواییه‌کان به‌کار بێنین. بۆ وێنه‌ له‌نێوان دوو وشه‌ی “مۆدێرنیتی” ئینگلیسی و “مۆدێرنیته‌”ی فه‌رانسیدا، وشه‌ی مۆدێرنیته‌ له‌ زمانی کوردیدا خۆشتر ده‌گوترێ.

سێکۆلاریزم: له‌ کوردستانی باشوور، له‌جیاتی تێرمی سێکۆلاریزم (secularism)، وشه‌ی “عیلمانیه‌ت”ی عه‌ره‌بی به‌کار دێنن. له‌ زمانی فارسیشدا بۆ ئه‌م چه‌مکه‌ زیاتر “عرفی گری” به‌کار دێنن. من پێم وایه‌ ئێمه‌ی کورد ده‌بێ له‌ جیاتی هه‌ر دوو هاوتای فارسی و عه‌ره‌بی، تێرمی ئۆرژیناڵ، یانی “سێکۆلاریزم” به‌کار بێنین.

له‌مه‌ڕ مێژووی پێکهاتنی چه‌مکی سێکۆلاریزم ده‌توانین بێژین کۆمه‌ڵگه‌ی ڕۆژاوا هه‌ر له‌ ڕێفۆرماسیۆنی دینی مارتین لوتێر (1520)، تا شۆڕشی سه‌نعه‌تی بریتانیا (1768) و شۆڕشی مه‌زنی فه‌رانسا (1789)، گه‌لێک هه‌وراز و نشێوی پێواوه‌ تا به‌ دۆخی سێکۆلار گه‌یشتووه‌. بێگۆمان کاری بوێرانه‌ و ڕۆشنگه‌رانه‌ی دیدرۆ و داڵامبێر، هلۆسیۆس و دۆلباک و نووسه‌رانی ئێنسکلۆپیدیای فه‌رانسه‌ و داڕشتن و جێخستنی بنه‌ماکانی ماتریالیزم، زه‌مینه‌ی گه‌شه‌ و هه‌ڵدانی بۆ لائیسیته‌ و سێکۆلاریزم پێکهێنا… به‌جۆرێک که‌ کۆمه‌ڵگه‌ی ئورووپایی توانی دین له‌ ده‌وڵه‌ت جیا بکاته‌وه‌ و ده‌سه‌ڵاتی یاسا بچه‌سپێنێ و مافه‌کانی مرۆڤ به‌دیبێنێ. جڤاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست تازه‌ له‌ سه‌ره‌تای ئه‌م پرۆسه‌دان.

تۆلێرانس: له‌ کوردستانی باشوور، له‌جیاتی وشه‌ی تۆلێرانس (tolerance)، وشه‌ی “لێبورده‌یی” داده‌نێن. له‌ زمانی عه‌ره‌بیدا دوو وشه‌ی “تسامح” و “تساهل” و، له‌ زمانی فارسیدا وشه‌ی “رواداری” داده‌نێن. لێره‌دا ده‌مه‌وێ بڵێم هاوتای “لێبورده‌یی” بۆ وشه‌ی تۆلێرانس، نه‌ک هه‌ر ناشیاوه‌، به‌ڵکوو هه‌ڵه‌یه‌. پێویسته‌ بزانین که‌ هه‌ر وشه‌ و تێرمێکی فکری فه‌لسه‌فی له‌ دۆخێکی مێژوویی کۆمه‌ڵایه‌تی کۆنکرێتدا به‌دیدێت و له‌ فه‌رهه‌نگی ئینسانیدا جێگه‌ی خۆی ده‌کاته‌وه‌. یانی چه‌مک و کاتێگورییه‌کان، پێ به‌ پێی ئاڵوگۆڕی مێژوویی، ئابووری، کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌ڕسکێن و ده‌گرسێن. ئایا له‌ فه‌رهه‌نگی ڕۆژاوادا، پێش ڕێفۆرماسیۆنی لوتێر و سه‌رهه‌ڵدان و په‌ره‌سه‌ندنی پروتستانتیزم، وشه‌ی تۆلێرانسبه‌ مانای ئێستای به‌دی ده‌که‌ین؟ بێگومان نا. وه‌ک چۆن ئێستا گه‌لانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناڤین، به‌ زنجیری بیرته‌سکی و دۆگماتیزم یه‌خسیر کراون، مرۆڤی ڕۆژاواییش له‌چاخی نێوه‌ڕاستدا له تان و پۆی که‌له‌ویشکی و ئه‌ندێشه‌ی دۆگمدا زنجیر کرابوو، ته‌نیا به‌ سه‌رگرتنی ڕێفۆرماسیۆنی لوتێر و په‌ره‌سه‌ندنی پروتستانتیزم بوو، که‌ به‌شێنه‌یی بیری مرۆڤ کرایه‌وه‌، پشکووت، توانێ هه‌موو ڕه‌نگه‌کان ببینێ و هه‌موو ده‌نگه‌کان ببیسێ و هیچ بیر و ئه‌ندێشه‌یه‌ک قه‌ده‌غه‌ نه‌کا و هێنده‌ به‌سه‌بر و خۆڕاگر بێت که‌ به‌ وته‌ی ڤۆڵتێر گیانی خۆی بدات تا لایه‌نی به‌رهه‌ڵستکار بتوانێ ئازادانه‌ قسه‌ی خۆی بکات. که‌وابوو تۆلێرانس یانی سه‌بر و خۆڕاگری و کراوه‌یی له‌ هه‌ڵوێست و بیرکردنه‌وه‌دا، یانی به‌ ڕێز و حورمه‌ته‌وه‌ گوێ بۆ ئه‌ندێشه‌ی لایه‌نی به‌رانبه‌ر بگرین‌. به‌ڵام وشه‌ی “لێبورده‌یی” یانی ئه‌وه‌ که‌ تۆ له‌ پله‌ی ده‌سه‌ڵات دای و به‌زه‌ییت به‌ لایه‌نی ژێرده‌ستاندا دێته‌وه‌ و به‌ چاوی لێبوردنه‌وه‌ سه‌یریان ده‌که‌یت، ئه‌مه‌ یانی دێفۆرمه‌ کردن و شێواندنی تێرمی تۆلێرانس. له‌ کاتێکدا وشه‌ی تۆلێرانس له‌ کولتوورێکدا سه‌ریهه‌ڵداوه‌ که‌ به‌ناوبانگترین بیرمه‌ندی [مارکس] دبێژێ: “مرۆڤ شایانی ڕێزه‌، نه‌ک به‌زه‌یی.”‌

که‌وابوو تا گه‌یشتن به‌ هاوتایه‌کی شیاوتر بۆ چه‌مکی تۆلێرانس ده‌توانین وشه‌ی “دڵفراوانی/سینگفراوانی” دابنێین.

The post چه‌ند سه‌رنجێک لەسەر هەندێ وشە و تێرمی فەرهەنگیی ڕۆشنبیریی appeared first on ژنەفتن.