ئەو هیستریا دەستەکۆییەی لە میدیا و جیهانی عەرەبیدا دەرهەق بە کورد دەیبینین نە ڕاگوزەر و نە ڕووکەشە. ئەمە درێژکراوەی مێژوویەکی کۆنە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەو شوێنەی مەعدەنی دروستکردنی کینە و دوژمنایەتییە بۆ “ئەوی تر”. ئەوانەی لە تایبەتمەندیی دەروونیی ناسیۆنالیزمی عەرەب تێنەگەیشتوون سەختە بزانن بنچینەی ئەم هیستریایە لەکوێوەیە. هەرکەسێک بەوردی سەیری مێژووی سەدەی بیست بکات، تێبینی هاوشێوەیەکی سەرنجکێش دەکات لەنێوان دۆخی ئەمڕۆی کورد و جوو لە ساڵانی بەر لە جەنگی جیهانیی دووەم. ئەم لێکچووییە هۆشدارییەکە و دەبێت مەترسیی ئەم هێرشە نوێیەش بەشێوەیەکی جددی ڕەچاو بکرێت.

بەر لەوەی قڕکردنی جووەکان دەست پێ بکات، ئەڵمانیا لەنێو شکستێکی مێژووییی سامناکدا دەژیا، کە من بە زاراوە فرۆیدییەکە پێی دەڵێم برینێکی خودئەڤینی. ئەڵمانیا جەنگی جیهانیی یەکەمی دۆڕاند، و بە بارێکی ئابووریی تێکشکاوەوە هاتە دەر، ناچاریش کرا قەرەبووی گشت زیان و لێکەوتەکان لە ئەستۆ بگرێت. لای هەندێکیان، بەتایبەب ئەوانەی بە ئوستوورەی سەر بە ڕەگەزی باڵاوە شێوەبەند کرابوون، تێگەیشتن لە شکست و داڕووخانە کۆمەڵایەتییەکە شتێکی مەحاڵ بوو. هەستی تێکشکان هاوشان بە ئارەزووی هەستانەوە وەک دوو ئامێری نەوەستاو لە ژیندەروونی کۆمەڵگەی ئەڵمانیدا وەگەڕخرابوو. هەردوو هەستەکە بەر لەوەی هیتلەر دەسەڵات بگرێتە دەست بەقووڵی حزووریان هەبوو.

پرسی شکست شوێنێکی گرنگی لە ئەدەبیاتی ئەوکاتی ئەڵمانیدا گرتبوو، و بە ڕاشکاوییش لە بەرهەمەکانی ئەو نووسەرانەدا بەرچاوە کە بە ئایدۆلۆژیای نازییەوە هاوپەیوەند بوون. لە نووسینەکانی هانس کۆلبنهایەر، هانس یۆست و هەندێکی تر، ئەڵمانیا  بەشێوەیەکی پاتەبووەوە وەک نوقمبووێکی ناو داڕمان نیشان دەدرا. کۆمۆنیزم، لیبڕالیزم و دیموکراسی وەک هێزگەلێک دەبینران کە هۆکار بوون بۆ لاوازبوونی ڕۆحی ئەڵمانی؛ نەتەوەی ئەڵمان وا پیشان دەدرا وەک ئەوەی لەژێر هەڕەشەی لەناوچوون بێت؛ و ڕۆشنبیرانیش وەک هۆکارێکی سەرەکی کارەساتەکە سەرکۆنە دەکران. کەچی ئەم ژانە تەنیا لای نووسەرە نازییەکان بوونی نەبوو، بگرە لەنێو گەلێک نووسەری گرنگی دەرەوەی پانتایییەکەش جێی سەرنج بوو، وەک لە تۆفانی پۆڵایین[1]ی ئێڕنست یونگەردا دەبینرێت، کە هەندێک کەس ڕۆمانەکە وەک بەردڕێژکردنی ڕێگا بۆ ڕۆحی لەشکرسالاریی نازی وەسف دەکەن. تەنانەت زۆر ڕوونتر، دەکرێت لە بەرهەمە دەسپێکەکانی تۆماس ماندا ئەمە ببینرێت، کە دواتر دەبێت بە یەکێک لە سەرسەختترین نەیارەکانی هیتلەر.

هەستکردن بە شکست تەنیا وەڵامێک نەبوو بۆ تێکشکانی سەربازی و داڕمانی ئابووری؛ ڕەنگدانەوەی ترسێکی دەروونیش بوو دەرهەق بە ونبوون و لەدەستدانی سەنگی کێیەتیی ئەڵمانی. لە تێڕامانەکانی پیاوێکی ناسیاسیدا[2]، تۆماس مان ڕۆشنایی دەخاتە سەر ئەم کەڵکەڵەی “لەکیسچوون” و “دۆڕان”ە، کە لە دیدگای ئەودا بەقووڵی کاریگەری خستووەتە سەر ڕۆحی ئەڵمانی. کتێبەکە لە ماوەی جەنگی جیهانیی یەکەمدا نووسرا و بە ماوەیەکی کەم دوای شکستی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٩١٨ بڵاو بووەوە، بۆیە هەڵگری کەشی ساتەوەختەکەیە: وردوخاشبوونی شکۆی نەتەوەپەرستی [ناسیۆنالیزم]. تۆماس مان لە پێگەیەکی چەقبەستوودا دەنووسێت و ئەم ترسە دەردەبڕێت کە دەکرێت کەلتووری ئەڵمانی وەک بەرهەمی ڕۆحی ئەڵمانی بەهۆی ئەقڵانییەت و لۆژیکی ساردوسڕی پێشکەوتن و زانستەوە لەناو بچێت.

گرنگترین بابەتی ناو کتێبەکە ئەو جیاکارییەیە کە نووسەر لەنێوان “کەلتوور” و شارستانییەت”دا ئەنجامی دەدات. ئەو کەلتوور وەک ڕەهەندێکی گیانەکی، دەروونی، و ناوەکیی قووڵ بەردیدە دەخات کە گرێدراوی شووناسە بۆ ئەڵمانیبوون و لەناو نەتەوەکەدا ڕەگی داکوتیوە. بەپێچەوانەوە، شارستانییەت وەک گشتێکی گەردوونی پیشان دەدات، کە بە زانست و پێشکەوتنە بەربڵاوەکانی خۆرئاواوە بونیادمەند کراوە. بۆ مان، شارستانییەت ئەقڵانییەت و پانتاییی ڕواڵەت دەنوێنێتەوە؛ بەپێچەوانەی کەلتوور، شارستانییەت لە قووڵاییی ڕۆحی نەتەوەییەوە هەڵناگۆزرێت. تۆماس مانی لاو، لەبەرئەوە شارستانییەتی وەک هێزێکی توانادار بۆ لەناوبردنی کەلتووری ئەڵمانیا دەبینی، و ئەمەش بەشدار دەبوو لە هەستکردنێکی قووڵ بە شکست.

پاڵنەر بۆ دۆزینەوەی دوژمنێک، بەبێ ڕەچاوکردنی ئەوانی تر، لاوازبوونی مۆڕاڵی سیاسی و هەڵکشانی خولیا بۆ کوشتن و توندوتیژی هێندە لە پەراوێزدا نامێننەوە.

قۆناغی پێش دەرکەوتنی نازیزم بە لووتکەی هەستکردن بە شکست، تێکشکان، و لەدەستدانی شووناس دیاری کرابوو. زۆرێک لە ڕۆماننووسانی سەردەمەکە وەک ئەلفڕێد دووبلین، ئێریش کێستنەر و کورت توخۆلسکی لەنێو نووسەرانی تردا کۆمەڵگەیان وەها پیشان دەدا کە بەخێرایی بەرەو ئامێزی سەربازگەری و توندوتیژی دەڕوات. یەکێک لە ترسناکترین نیشانەکانی ئەم قۆناغەی تێکشکان دەرکەوتنی جۆرێک “مرۆڤی لاواز” بوو: کەسێک کە لەپێناو گەڕاندنەوەی دەزگا و بەهاکان بەدوای هێزێکدا دەگەڕێت. هەستکردنێک بەوەی ژیان و شووناس لەژێر هەڕەشەدان، وا دەکات ئەم مرۆڤە بەدوای دوژمنێکی ڕاشکاودا بگەڕێت، بەدوای یەکێک تا سەرکۆنەی بکات، ڕوونکردنەوەیەک وەربگرێت بۆ ئەوەی کۆی ئەم دۆڕان و تەریقبوونەوەیە دەرکێش بکات. گەڕانەوەیەک بۆ ئەدەبیاتی ئەڵمانیی ئەوکات پیشانی دەدات کۆمەڵە هاندەرێکی لەم شێوەیە بەپتەوی بۆ بارێکی مۆڕاڵی زاڵ وەردەگەڕێن. پاڵنەر بۆ دۆزینەوەی دوژمنێک، بەبێ ڕەچاوکردنی ئەوانیتر، لاوازبوونی مۆڕاڵی سیاسی و هەڵکشانی خولیا بۆ کوشتن و توندوتیژی هێندە لە پەراوێزدا نامێننەوە. ئەم پاڵنەرانە تەشەنە دەکەن، ئاسایی دەبنەوە [زاڵ دەبن]، و دواجاریش کردە و باوەڕی خەڵک شێوەبەند دەکەن.

گەر بە وریایییەوە سەیر بکەین، ئێستا جیهانی عەرەبیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەشێوەیەکی زۆر بەرچاو ئەزموونی دۆخێک دەکات کە هاوشێوەیە بە ئەڵمانیای پێش نازیزم. بەدرێژاییی بیست و پێنج ساڵی ڕابردوو، لە کەوتنی بەغدادەوە بۆ وێرانکردنی غەززە، ناسیۆنالیزمی ئایینیی عەرەب ڕووبەڕووی زنجیرەیەک گورزی هەڵتەکێنەر بووەوە. دوای یازدەی سێپتێمبەر و ڕووخانی سەددام، ئەم شەپۆلی ناسیۆنالیزمە دووچاری پاشەکشەیەکی سەخت بوویەوە. دەرکەوتنی داعش بۆ ئاوەژووکردنەوەی شکست و بەدەستهێنانەوەی هەستکردنێک بە هەبوونی هێز یەکێک بوو لە هەوڵە هەرە توندڕەوەکانی عەرەبە ناسیۆنالیستە ئایینییەکان. ئەم بەدواکەوتنە دڕندەیە بۆ زیندووکردنەوەی گەلی عەرەب و ئیسلامی [گەل لێرەدا هەم  وەک ‘نەتەوە’ و هەمیش ‘کۆمەڵگە’]، وای کرد داعش پەڕگیرانە و بێسنوور تاوانی تۆقێنەر ئەنجام بدات.

هۆڤێتیی داعش ڕەنگدەرەوەی ترسێکی قووڵنیشتووی سڕانەوەیە لەنێو عەرەبە ناسیۆنالیستە ئایینییەکان. ڕووخانی داعش، و  کۆتاییپێهاتنی ئەوەی پێی دەگوترا خەلیفەی ئیسلامی بە دەستی کورد برینێکی قووڵتری دەروونی و خودئەڤینی خستە ناو ئەم بیرکردنەوە سیاسییەوە. دوای ئەوەی داعش ڕووخا، ئەم قەیرانە چڕتر بووەوە، و زۆرێک لە خەڵکی هاندا بۆ نواندنی پەرچەکردار لەڕێگەی شەپۆلێکی تری ئامادەکاری. هێرشی حەوتی ئۆکتۆبەر لەلایەن حەماسەوە بۆ ئیسرائیل و ئەو ڕووداوانەی بەدوایەوە هاتن هەوڵێک بوون بۆ تۆمارکردنی سەرکەوتنێک و ڕزگاربوون بوو لەو کەلێنە دەروونییە. بەڵام هەر کە غەززە تووشی سیاسەتێکی نوێ و کارەساتێکی مرۆیی بوویەوە، ئەم هەستکردن بە شکست و بێهیواییە لە دەروونی فاشیست و عەرەبە نەتەوەپەرستەکان بەشێوەیەکی قووڵتر گەڕایەوە.

لەناو ئەم دۆخی تێکشکانەدا، بەدیاریکراوی مرۆڤێکی نیگەران و ملکەچ دەردەکەوێت، کەسێک کە هەلومەرجەکانی ژیانی ئامادەی دەکەن بۆ بوون بە شەڕکەرێکی فاشیست، بۆ دەرپەڕاندنی غەریزە پەلاماردەرەکان لەپێناو ڕزگاربوون لە هەستی دۆڕان و پارچەپارچەبوون.

گەر سەرنج لەم کۆمەڵە شکستە مێژوویییە بدەین، پۆلێک ڕووداوی هاوشێوەش دەبینین کە متمانەی عەرەبە ناسیۆنالیستەکانی لاواز کردووە. قەیرانگەلێکی ئابووریی سەخت بەشێکی گەورەی ئەم کۆمەڵگانەی بەرەو هەژاری بردووە. گۆڕەپانە سیاسییەکە لە وڵاتانی وەک سووریا، عێراق، و لوبنان هێندە بە سەختی تێکشکاوە کە چارەسەرکردنی وەک شتێکی مەحاڵ دەردەکەوێت. زۆرێک لە خەڵک هیوایان بە داهاتوو لەدەست داوە و هیچ ئاسۆیەکی ڕوون بەدی ناکەن. بەتێکڕایی، کۆمەڵە بارێکی نەرێنیی لەمشێوەیە بوونەتە هۆکاری بنچینەیی بۆ دۆخێکی دەروونی و سیاسەتێکی ترسناک. لەناو ئەم دۆخی تێکشکانەدا، بەدیاریکراوی مرۆڤێکی نیگەران و ملکەچ دەردەکەوێت، کەسێک کە هەلومەرجەکانی ژیانی ئامادەی دەکەن بۆ بوون بە شەڕکەرێکی فاشیست، بۆ دەرپەڕاندنی غەریزە پەلاماردەرەکان لەپێناو ڕزگاربوون لە هەستی دۆڕان و پارچەپارچەبوون.

گەر ئەمە بە ئەڵمانیای پێش نازی بەراورد بکەین، نەخشەکە ڕوونتر دەبێت. بەدرێژاییی سەردەمی کۆماری ڤایمار، هەستی نزمبوون و شکست مرۆڤێکی ترسلێنیشتوو و لاوازی دروست کرد. لای ئەم جۆرە مرۆڤە وابوو کە ئەڵمانیا پارچەپارچە دەبێت، کەلتووری ئەڵمانی لەناو دەچێت و بەمەش تاکی ئەڵمانی ڕسوا دەبێت. بەڵام ئەم مرۆڤە ترسنۆک و بێئومێدە بە پاسیڤی نەمایەوە. ئەم جۆرە مرۆڤانە بەدوای دوژمنێک دەگەڕان بۆ سەرکۆنەکردنی ئەم شکستەیان، دوژمنێک بەزاندنەکەی ئاسان بێت، و لەڕێگەی ئەو سەرکەوتنە خەیاڵییەوە، پاڵنەر و ئارەزوویان بۆ توندوتیژی ڕەزامەند بکەن. لەو ساتەدا، جووەکان بە بەهەڵپەرستی وەک دوژمن نیشان دران، وەک ڕەوایەتییدانێک بۆ کارەساتە بەدواهاتووەکە بەکار هێنران.

جووبێزی لە سەردەمی ڤایماردا گەیشتە لووتکە. لەم چوارچێوەیەدا، نووسەرانێک دەرکەوتن وەک دیتریک ئێکارت[3]، ژینگە ئایدۆلۆژییەکەیان بەجۆرێک لە چوارچێوەدا کە دواتر کاریگەری خستە سەر هیتلەر. ئێکارت بۆچوونێکی بڵاو دەکردەوە کە گوایە پیلانگێڕیی جیهانی هەڕەشە لە نەتەوەی ئەڵمان دەکات، و جوو و بەلشەفیکەکانیشی وەک بریکاری سەرەکیی پشت ئەم پیلانگێڕییە دەستنیشان کرد. ناوبراو ڕۆڵی لە زیاترکردنی ڕقی هیتلەر دژ بە جووەکان هەبوو. هەرچەندە ئێکارت کەمتاکوت زووتر مرد، بەڵام کاریگەریی ئەو یارمەتی هیتلەری دا دنیابینییە دژەجووییەکەی بچەسپێنێت و بە تۆڕی جووبێزییەوە بیبەستێتەوە.

 کورد وەک جێگرەوەیەک بۆ دوژمنی زایۆنیست دەبینرێت، بەمەش دەبێت بە ئۆبێکتی شوێنگۆڕاوی تووڕەیی و ڕق.

عەرەبە ناسیۆنالیستە شکستخواردووەکان لە ئەمڕۆدا، بەدوای لایەن و نیشانەی لاوازتر دەگەڕێن تاکو شوێنگۆڕکێ بە سەرکۆنەکانیان بکەن، وەکچۆن نازییەکان لە بەستێنێکی مێژووییی جیاوازدا کردیان. لەم سیناریۆیەدا، کورد دەبن بە دوژمنە کۆن-نوێیەکەی عەرەب. شکستە دووبارەبووەوەکانی عەرەب و موسڵمانەکان بە دەستی ئیسرائیل ڕووبەڕووبوونەوە و دژایەتییکردنی ڕاستەوخۆی ئەستەم کردووە، کە بەبێ چارەسەرکردنی هیچ شتێک تەنیا هەستی تەریقبوونەوە قووڵتر دەکاتەوە. ئەمە بۆ گەڕان بەدوای دوژمنێکی لاوازتر ڕێنوێنیان دەکات. ناسیۆنالیزمە برینداربووەکە لەپێناو دروستکردنی سەرکەوتنێکی وەهمیی پێویستی بە ئامانجێکە کە زوو بێتە پێکاندن و بەئاسانی ببەزێندرێت. لەم قۆناغەدا، کورد وەک جێگرەوەیەک بۆ دوژمنی زایۆنیست دەبینرێت، بەمەش دەبێت بە ئۆبێکتی شوێنگۆڕاوی تووڕەیی و ڕق.

پیشاندانی کورد لەناو میدیا فەرمییەکانی عەرەب و کۆمەڵگەی ناسیۆنالیستی عەرەب زایەڵەی نەخشاندنێکە کە نازییەکان بەر لە قڕکردن بۆ نواندنەوەی جووەکان بەکاریان دەهێنا. جووەکان تاوانبار دەکران بەوەی “زیان بە ئابووری دەگەیەنن”، “خزمەت بە هێزگەلی دەرەکی دەکەن”، “سەر بە جەستەی نەتەوەیی نین”، و “هەڵگری کۆمەڵە ئایدیایەکی دوژمنکارانەن بۆ ڕۆحی نەتەوەیی”.

سەرەڕای هاوچەرخی زاراوەکان، گەر ئەمە لەگەڵ ئەم تۆمەتبارکردنە نوێیەی کورد بەراورد بکەین لە میدیای عەرەبی، بونیادەکە یەکجار لێکچوو دەردەکەوێت. بانگەشەگەلێک بڵاو دەبنەوە گوایە کورد لە کێشە و سەختییەکانی ئابووری بەرپرسیارە، گوایە کورد بریکاری ئەمەریکا و ئیسرائیلە، گوایە ئەوان “تەنیا بە ناو موسڵمانن”، و فێمێنیستن، ماڕکسیستن، یانیش بێباوەڕێکن کە یەکپارچەییی نەتەوەیی لاواز دەکەن و برەو بە جوداخوازی دەدەن. ئەم لێکچوونە ناکرێت وەک هەڵکەوتێکی ڕووکەش سەیر بکرێت. فاشیزمی عەرەبی لەپێناو پینەکردنی شکستگەلی مێژوویی بەدوای سەرکەوتنێکی وەهمیدا دەگەڕێت.      

لە دەیەی هەشتاکاندا، کۆمەڵە ڕووداوێکی وەک ڕێککەوتنەکانی کامپ دەیڤد و جەنگی لوبنان، بوونە هۆی ئەوەی ناسیۆنالیزمی عەرەب بە ئەزموونی هەمان کەلێن و هەڵوەشاندا تێبپەڕێت. ئەودەم، سەددام حوسێن بە هێرشکردنە سەر ئێران هەوڵی دا قەرەبووی ئەم برینە خودئەڤینییەی ناو دەروونی عەرەب بکاتەوە. کاتێکیش شکستی هێنا، ڕژێمەکە بە کوشتنی دەیان هەزار کورد توندوتیژییەکەی ناوەکیی کردەوە. دوژمنێکی لاواز و بێپشتوپەنایان بۆ دەرهاوێژکردنی ڕق و کینەکە کردە ئامانج.

لەمڕۆدا، ئێمە لەناو هەمان چرکەساتی مێژووییدا دەژین. عەرەبە ناسیۆنالیستەکان پێیانوایە بەهۆی تێکەولێکەیی، سەرکردایەتیی لاواز و نامرادییەوە تێچەقیون. بۆیە بەدوای ڕەمزێکی نوێدا دەگەڕێن، ڕەمزێک کە بتوانێت پێشنیاری قوربانییەکی نوێ بکات. بۆ زۆرێک لە خەڵک، ئەحمەد شەرع بووەتە ئەو ڕەمزە، لەکاتێکدا کوردیش وەک نێچیر پیشان دەدرێت. لەو باوەڕەدان گەر بتوانن لەم “دوژمن”ە ڕزگاریان بێت، دەتوانن لە زەلکاوی شکستە مێژوویییەکەی خۆیانیش ئازاد ببن. تێگەیشتن لەو دۆخە دەروونییەی کە ڕێگەی بە نازییەکان دا هۆڵۆکۆست ئەنجام بدەن وانەیەکی گرنگە بۆ بەرگرتنی ناسیۆنالیتسە توندڕەوەکان لە دووبارە کردنەوەی هەمان کارەسات دژ بە کورد.

سەرچاوە:

[1] Jünger, Ernst. Storm of Steel. 1920.

[2] Mann, Thomas. Reflections of a Nonpolitical Man. 1918.

[3] Dietrich Eckart (1868-1923).

The post لێکچووە ترسناکەکان: ئەڵمانیا لە سەردەمی کۆماری ڤایمار و عەرەبە ناسیۆنالیستەکانی ئەمڕۆ appeared first on ژنەفتن.

“گەر بڕوامان بە نەگۆڕیی جەوهەری شتەکان هەبێت، ئەوا ئەم هەڵگەڕانەوە ڕادیکاڵ و کتوپڕەی سیاسەتی خۆرئاوا بەئاسانی نایەتە ڕوونکردنەوە. ئەوەی لەژێر ئەم ئاوەژووبوونەوە ڕادیکاڵ و لەناکاوەدا ڕاکشاوە، دنیابینییەکە وا دەیەوێت ئەمە ڕابگەیەنێت: بۆ یەکجارەکیی هیچ دۆخێکی سەقامگر بوونی نییە، هیچ جەوهەرێک نەگۆڕ نییە، و هیچ پەیوەندییەکیش لە مێژوودا تاهەتایە نییە.”

پرسیارەکە هەمیشە ئاشکرا بووە، بەڵام بوونی پرسیارەکە لە ئەمڕۆدا بەڕاشکاوی لەناو ژیانمان دەردەکەوێت کاتێک تیرۆریستێکی وەک ئەبو محەمەد جۆلانی هاوشێوەی پاڵەوانێکی نوێی سەدەی بیست و یەک دەنوێندرێتەوە. جێی پرسیاریشە ئایا هەر بەڕاست ئەمە دەکرێت پێی بگوترێت مۆڕاڵ یان شتێکی تر؟ مۆڕاڵێک گەر دابشکێندرێت، لەت ببێت و بۆ ناو ئامرازێکی بەرژەوندتەوەریی سیاسەت ڕەنگڕێژ بکرێتەوە، بەنێویشیدا خۆرئاوا پۆلێنبەندیی دۆست و دوژمنەکانی تیادا بکات. سیاسەتێک کە لە چوارچێوەیدا تەنانەت قێزەوەنێکی کۆمەڵکوژیش دەکرێت چۆڵەچرا و نیشانەیەکی وەک “دۆستێکی بەکەڵک” وەربگرێت؟

پێدەچێت ئەم شکستە ئاکارییە هەلێک بێت بۆ پەیپێبردن بە ڕیشەگەلی قووڵتر، گەیشتن بێت بۆ ناو چەقی دنیابینیی سیاسیی خۆرئاوا، لەپێناو هەڵسەنگاندنی ئەوەی، کە ئاخۆ ئەمە تەنیا ناتەواویی مۆڕاڵی چینێکی تایبەتی سەرمایەدار و سیاسییە خۆرئاوایییەکانە، یانیش پرسەکە پەیجوورییەکی وردتر دەخوازێت لەمەڕ شێوازی تێڕوانینی خۆرئاوا لە مێژوودا بەرانبەر مرۆڤایەتیی بەگشتی و “ئەویتری گەورە” بەتایبەتی؟

پرسەکە بە ئاراستەی پرسیارێکی زۆر بنچینەییتردا دەڕوات، کە بەردەوام فیکر و ئەدەبی خۆرئاوای سەرقاڵ کردووە: ئەوانیش هەردوو چەمکی پێناسکردن و خەسڵەتپێدانن. بە مانایەکی تر، ئایا شتەکان خاوەن جەوهەرێکی بێخەوش و جێگیرن، یانیش لە ئەسڵدا هیچ شتێک نییە خاوەن جەوهەرێکی جێگیر بێت، و بەم بارەش ئەوەی هەیە شتێک نییە جگە لە لێشاوێکی بەردەوام و گۆڕاو؟ بەڕاست دۆخێکی داکوتراو، پەتیی و جێگیر بوونی هەیە؟ یانیش تەنیا خاوەنی گواستنەوە، ناجێگری و جیاوازیین؟

گەر بڕوامان بە نەگۆڕیی جەوهەری شتەکان هەبێت، ئەوا ئەم هەڵگەڕانەوە ڕادیکاڵ و کتوپڕەی سیاسەتی خۆرئاوا بەئاسانی نایەتە ڕوونکردنەوە. ئەوەی لەژێر ئەم ئاوەژووبوونەوە ڕادیکاڵ و لەناکاوە ڕاکشاوە دنیابینییەکە وا دەیەوێت ئەمە ڕابگەیەنێت: بۆ یەکجارەکیی هیچ دۆخێکی سەقامگر بوونی نییە، هیچ جەوهەرێک نەگۆڕ نییە، و هیچ پەیوەندییەک لە مێژوودا تاهەتایە نییە.

کێشەکە سەرەتا لە فیکری گریکدا دەردەکەوێت.

لای ئەفلاتوون، ئارەزووی گەڕان بەدوای ئاڕکەتایپ[جۆرەهێڵ]ە نەگۆڕ و پێناسە جێگیرەکان بەشێکی بنچینەیین لە پڕۆژە فەلسەفییەکەیدا. لە کارەکانیدا، دەکرێت شت لەڕاستیدا خاوەن جەوهەر و پێناسێکی نەگۆڕ بێت. جیهانی ئەفلاتوونی فۆڕمەکان نیشتنگەی جەوهەرە چەسپیو، ڕەسەن و ڕاستەقینەکانە؛ لەناو ئەم پانتایییە ئایدیاڵەدا، شتەکان خاوەن جەوهەری چەسپاو و فۆڕمێکن وا هیچ کاتێک گۆڕانیان بەسەردا نایەت. لەدوای ئەفلاتوون، دیدە جەوهەرگەرایییەکە لەلایەن ئەرستۆوە بایەخی زیاتری پێدرا. لای ئەرستۆ شتەکان خاوەن جەوهەرێکن، کە گرنگ نییە کەتواری دەوروپشتی چۆنچۆنی لە گۆڕاندایە و دەگۆڕدرێت، جەوهەرەکە هەر بە دەستلێنەدراو و نەگۆڕی دەمێنێتەوە. ئەم تێڕوانینە کلاسیکەی لەمەڕ نەگۆڕی، چەسپاوی و جێگیریی دۆخی شتەکان لەگەڵ سەرهەڵدانی ڕۆشنگەری گورزێکی ڕووخێنەری ئەزموون کرد.

ڕۆشنگەری لەگەڵ هاتنیدا زنجیرەیەک تێڕوانینی نوێی هێنا. هەر لەو ساتەوەش تاوەکو ئێستا، باڵی ڕاستڕەوی فیکری خۆرئاوا بەدەگمەن خۆی بە مانا و دەستنیشانکردنێکی نەگۆڕەوە لکاندووە؛ ئەمەش وای کرد کۆمەڵگە لە جۆرە بیروباوەڕگەلی وەک جەوهەری بێخەوش و نەگۆڕ دوور بکەوێتەوە. هەر پەیوەست بەمەوە: لە سەردەمی مۆدێرن، وێنەی پیادەکردنی لۆژیکی جەوهەرگەرایی لەلایەن خۆرئاواوە هەمیشە بووەتە هۆی ئەوەی کارەسات بخوڵقێنێت. بۆ نموونە، لە ئەڵمانیای نازی، کاتێک جووەکان وەک تاقە یەکەیەکی یەکتەرز داندران لەوەی هەموویان بە جەوهەر هەڵگری خراپەن، خراپەیەکی گریمانەیی کە بە خوێن و ڕەگەزییانەوە گرێدرابوو.

بەڵام لێرەدا، پەیوەست بەم دنیابینییەی خۆرئاوا دیو و ڕایەڵەیەکی تر هەیە؛ دیوێک کە بڕوای بە گۆڕان، نەسرەوتوویی و فرەیییە ناکۆتاکانە. خۆی لە خۆیدا، پەرچەڕوانینێکی لەم شێوەیە بەڕاستی ئەرێنییە. هەرچۆنێک بێت، ئاکارێتیی نیولیبڕاڵ ئەم ڕوانینە جێمتمانە و ئەرێنییەی بۆ خۆی هەڵپەساردووە لە خزمەت بەرژەوندییەکانی پێچێکی پێ لێداوە، و ئاراستەکەی بۆناو ئامرازێکی پڕاگماتیکی گۆڕیوە، کە بەمە دژایەتی مانای ڕەسەنی ڕوانینەکە دەکات، و دژایەتییەکی قووڵتری چەمکی گۆڕان و فرەییش دەکات.

لە سەردەمی پۆستمۆدێرندا، دنیابینیی خۆرئاوا لەژێر سێبەری کەلتوورێکی ناجێگیر، نا-کێیەتی و شێوەگۆڕاندا نەخشەکێش بووەتەوە: گەر خۆرئاوا لە ساتێکدا بەدیاریکراوی کێیەتییەک پێناسە بکات، تەنیا بۆ ئەوەیەتی کە ناسنامەکە لە ساتی دواتردا ئیمکانی ئەوەی هەبێت هەڵبوەشێت و مەحف ببێتەوە. بەڕوونی بیڵێین، لە ڕەوتی فەلسەفیی هەرە گرنگی ئێستای خۆرئاوادا، هەموو شتەکان فرەبیچم و فرەناسنامەن. یانیش، وەک ئەو فەیلەسووفانەی سەر بە نەریتی هیگڵی و ماڕکسیستین، کە وەک هەرجار بانگەشە دەکەن: “هەمووشتێک لەناو خۆیدا دژەکەی خۆی هەڵگرتووە.”

ئەم دیدە فەلسەفییە لە سیاسەتیشدا ڕەنگی داوەتەوە. ڕێک وەک بەڕێز هایدی خراپ، کە دکتۆر جێکڵی باشی لەخۆدا هەڵگرتبوو، بەهەمان شێوە دەکرێت بەڕێز جۆلانی خراپ دکتۆر شەرعی باشی لەخۆدا هەڵگرتبێت.

هەندێکجار وێنەی مرۆڤ و شکڵی خود [سوبێکت][1] لەناو فیکر و ئەدەبیاتی خۆرئاوایی لە سیاسەتدا بەشێوەیەکی تەواو کوشندە پیشان دەدرێن و دەنوێنرێنەوە؛ کاتێک خود و کێیەتییەکەی تەنیا لەبەر ئەویتری گەورە بوونیان هەیە، و بەمجۆرەش وەک دژێک پێناس دەکرێت [دژ بە ئەویتری گەورە]. هەرکەسێک بیەوێت لە خۆرئاوا تێبگات دەبێت بزانێت کە گەڕان بەدوای ئەویتری گەورە بەشی هەرەگرنگی تینوتاوی سیاسی و فەلسەفیی خۆرئاوایییە. ئەحمەد شەرع بەئاشکرایی دوایین نموونەی ئەو گەڕانە بێبەزەیییەیە بەدوای ئەویتری گەورە[2].

دانانی ئەویتری گەورە بۆ نیشاندان هەمیشە بەشێک بووە لە پڕاکتیزەی سیاسیی خۆرئاوا لە خۆرهەڵات. لە ١٩٧٥، ئەمەریکییەکان بێ هیچ پێشینەیەک کتوپڕ دەستی لە شۆڕشی کوردی هەڵگرت و تەنیا جێی هێشت، کە لەناو مێژووی مۆدێرنی کورددا بووە هۆی یەکێک لە گەورەترین شکستە سیاسییەکان. بەر لە چەند ساڵانێک، هەمان ئەلفوبێیان لە ئەفغانستان دووبارە کردەوە. ئەمێستاش، لەسەر هەمان ئاواز سەما دەکەن و بە هەمان شێوە مامەڵە دەکەن، لەنێوان ناوبڕی چەند حەفتەیەکی کەمدا ناسنامە و کێیەتیی ئەبو محەمەد جۆلانی تیرۆریستییان بۆ ئەحمەد شەرعی پاڵەوان شێوەگۆڕ کرد.

لێرەدا، پەیامە شاراوەکە ڕوون دەبێتەوە، وەک بڵێی خۆرئاوا بەئاشکرا ڕایدەگەیەنێت: “هیچ شتێک لە بنچینەدا جێگیر و بێخەوش نییە؛ هەمیشە دیوێک هەیە چاوەڕێی هاتنەدەر و ئەنجامدانی نمایشی ناو گۆڕەپانەکەیە.” لە نموونەی وەک ئەفغانستان و سووریا، پیشانی دەدات کە خۆرئاوا پەیامێکی زێدە ئاشکرا و گومانهەڵنەگر بۆ هەموو ئەکتەرێکی سیاسیی خۆرهەڵات دەنێرێت: “هەمیشە دەتوانیت ببیت بە شتێکی تەواو جیاواز بەراورد بەو شتەی ئەمڕۆ پێی دەناسرێیتەوە. بۆ ئەمە ئامادەبە، چونکە دەشێت سبەینێ هەمووشتێک بگۆڕدرێت.”

لە ئاستی تیۆریی فەلسەفیدا، تێزی جیهانی بەردەوام-لە-گۆڕان و نەسرەوتوو بەدروستی خزمەت بە ئێمە دەکات، بەرمان پێدەگرێت لە سرەوتنمان بۆ پێناسێکی نەگۆڕ، لە دروستکردنی چێوەیەکی ئەبەدی و کڵێشەیەکی بەردەوام، لە ڕوانینی شتەکان بۆ تاهەتا لە یەک گۆشە.

هەرچۆنێک بێت، سیاسەتی خۆرئاوایی هەمان تێز ڕاکێشی ناو ئاراستەیەکی جیاوازتر دەکات و خستنەناوەکەشی لەپێناو بەکارهێنانیەتی بۆ مەبەستگەلی جیاواز. ئەم تێزە بۆ ئامرازێکی سیاسی بەرژەوەندخواز دەگۆڕێت، کە ڕێگە بە تەڵەزانیی سیاسی، لوواندن، خود-وێنەسازیی و پێودانگی دووانەییی مۆڕاڵ دەدات. سیاسەتی ئێستای نیولیبڕاڵ لە ڕێڕەوێکدا کار دەکات، کە بەرانبەر ئەو بەها مرۆییانەی لە فەلسەفەی خۆرئاوادا هەن تەواو ناتەبا و پێچەوانەیە. ڕێک لێرەدایە کە بەڕوونی دەبینین کەلتووری ئەدەبی و فەلسەفیی خۆرئاوا کەلتوورێکی مرۆیییە و خاوەن بەهای بەرزی مۆڕاڵە؛ کەچی لە خاڵێکی تەواو ڕووت و پێچەوانەدا، سیاسەتی خۆرئاوا سیاسەتێکی بەقەلەودەلەی فێڵاوییە، زۆربەی جار لە پرەنسیپ و ڕەوشت بێبەریییە.

ئەو ڕاستییەی کە سیاسییە خۆرئاوایییەکان ئایدیا فەلسەفی و دیدە ئەدەبییەکانیان لەپێناو بەرژەوەندیی خۆیان بە ئامراز کردووە چیتر وەک نهێنییەک نەماوەتەوە؛ دەیان و تەنانەت هەزاران نموونەی لەمجۆرە هەن. لە ڕاستیدا، بە بوێرییەوە دەیڵێم کە بەبێ تێگەیشتن لە فەلسەفە و ئەدەبیاتی خۆرئاوایی، ئەوا تێگەیشتن لە مۆڕاڵی سیاسیی خۆرئاوایی ئەستەم دەبێت.

ئەمە بەو مانایە نایەت کە سیاسەتی خۆرئاوا دەستوور و فەرمانەکانی لە فەلسەفە، هونەر و ئەدەبدا وەردەگرێت. بەپێچەوانەوە، ئەمە بەو مانایەیە کە سیاسەت ئەو هێزەی هەبووە دیدە فەلسەفی و ئەدەبییەکان هەڵبگرێتەوە و بۆ ئامراز بیانگۆڕێت، و بۆ شتێکی بەکەڵک [بەکەڵک بۆ بەرژەوەندیی خۆرئاوا خۆی] ڕەنگڕێژی بکاتەوە، دواتریش وەک کەرەستەیەکی پیادەکردن بۆ مەرامە تایبەتییەکانی خۆی بەکاریان بهێنێت.

هەندێکجار فیکر و ئەدەب ڕاستەوخۆ دەگلێنە ناو تاوانی سیاسییەوە – ئێمە ئەو حاڵەتانە لە کەیسی ڕودیارد کیپلینگ، ماڕتن هایدگەر، یان فلیپۆ تۆماسۆ مارینێتیی[3]دا دەبینین، کە باوکی ئایندەگەرایی ئیتاڵییە، ئەمانە ڕاستەوخۆ لە بەرهەمهێنانی ئایدۆلۆژی فاشیست و ڕەگەزپەرستییدا بەشدارییان کردووە. لە هەندێک ساتی تردا دەرگیربوونەکە ناڕاستەوخۆیە: ئایدیاکان خێچ دەبنەوە، لە مەبەستە ڕەسەنەکەی خۆیان لادەدەن و دەخرێنە کارەوە – وەکچۆن ئەو وەختەی نازییەکان نیتچە و بێتهۆڤنیان بەکارهێنا. ئەم پێودانگە دوانەیییە شتێکی تیژپەڕ، کورتماوە و هەڵەیەکی مۆڕاڵی یانیش سیاسی نییە. بگرە ئەمە بەرهەمی مێژووی خۆرئاوا خۆیەتی، و ئەمە زۆر بەپتەوی بە گەشەسەندنە درێژ و بەردەوامەکانی دنیابینی خۆرئاوایییەوە بەستراوەتەوە بەرانبەر جیهان.

لە شێوازی پیشاندان و نواندنەوەی ئەحمەد شەرع، خۆرئاوا بێ پێچ و پەنا وێنەی خۆی بۆ مرۆڤ و ئەویتری گەورە دووبارە دەکاتەوە. ئەم تێڕوانینە لەمەڕ مرۆڤ وەک دروستکراوێکی دووبیچم و ناجێگیر بەقووڵی لەناو فیکری خۆرئاوادا ڕەگی داکوتیوە.

لە ئەدەبدا، ئێمە تەنیا خاوەنی دکتۆر جێکڵ[4]ی چاکەکار نین کە لە شەواندا بۆ بەڕێز هایدی خراپەکار دەگۆڕدرێت؛ ئەم نەخشەوێنەیەی کەرتبوون، ئەم پەرتبوونەی کارەکتەر، دووبارە و چەندبارە لە زۆرێک کاری بنچینەییتری ئەدەبیاتی خۆرئاوادا دەردەکەوێت. با وێنە کێشراوەکەی دۆریان گرەی بە نموونە وەربگرین. هەرچەندە دۆریان گرەی لە ژیانێکی خراپ و پڕتاوان دەژیت، کەچی ڕووخساری ئەو بۆ هەمیشە کەشخە، گەنج و بێتاوان دەردەکەوێت، بەبێ جێدەستی هیچ تاوانێک بەسەریەوە. بە هەرشێوەیەک بێت، لەگەڵ ئەنجامدانی هەر یەکێک لە تاوانەکانی، ئەو وێنەیەی وا هاوڕێیەکی کێشابووی ناشیرینتر و کۆنتر دەبێت. ڕووخساری ڕاستەقینەی دۆریان گرەی جگە لە ڕووبەندێک کە دیوەکەی تری دەشارێتەوە شتێکی تر نییە، شاردنەوەی شەیتانێک کە وێنە کێشراوەکە کەشفی دەکات.

زۆربەی جار، ئەو وەختەی سەیری پەیوەندیی نێوان خۆرئاوا و ئەحمەد شەرع دەکەین، وێنە کێشراوەکەی دۆریان گرەیمان دێتەوە یاد. سیاسییە خۆرئاوایی و خاوەن کۆمپانیا زەبەلاحەکان تەنیا مامەڵە لەگەڵ ئەحمەد شەرع / دۆریان گرەیە ڕووخۆش و بێخەوشەکە دەکەن، لەکاتێکدا پشکی میدیاکانی خۆیان وێنە کێشراوە ناشیرین و هێڵنجپێدەرەکە دەگوازنەوە. بە مانایەکی تر، کارەکە دابەش کراوە: وێنەی ڕاستەقینەی جۆلانی وەک وێنە کێشراوە ڕاستەقینەکەی دۆریان گرەی بێزاویی و قێزەوەنە، بەڵام سیاسەتی خۆرئاوا ئەم پۆرترەیتە ناشیرینەی بۆ میدیاکان جێهێشتووە؛ سیاسەت هەر خۆی بەردەوام دەبێت لەسەر مامەڵەیەکی ئاڵوگۆڕ لەگەڵ وێنە یەکڕەنگ و سافەکەی ئەحمەد شەرع، ئەوەی ڕووخسارەکەی هەڵگری هیچ پەڵەیەک نییە، ئەو کەسەی دۆناڵد تڕەمپ بەئاسوودەیییەوە وەک “کەسێکی مەزن” ستایشی دەکات.

هێشتا هیچ گۆڕانێکی ڕاستەقینە لە ئەحمەد شەرعدا ڕووی نەداوە.  ئەبو محەمەد جۆلانی تیرۆریست ون نەبووە تاکو ئەحمەد شەرعی سیاسەتوان لەدایک ببێت. جۆلانی تیرۆریست بەشێکی ئەبەدیی ئەحمەد شەرعە. جیاوازییەکە تەنیا لێرەدایە گەر لەمەودوا وەک تیرۆریستێک یان سیاسەتوانێک دەربکەوێت، ئیتر هەڵبژاردنی دەرکەوتنەکە لە دەستی ئەودا نییە. ئەوان بڕیار دەدەن لەوەی چ وەختێک تیرۆریست بێت و چ وەختێکیش فریادڕەس. لە ئێستادا، شەرع جگە لە وێنەیەکی لەتوکوت کە هەموویان بەو شێوەیەی پێیان باشە بەیەکەوەی دەنێن شتێکی تر نییە: ئەمەریکا بەشێوەیەک وێنەکە لە قاڵب دەداتەوە، تورکیا بەشێوەیەکی تر، کەچی ئیسڕائیلیش بەشێوەیەک… و گەلێک شێوەی تر. شەرع کارەکتەر[کەسێتی]ێکە بەبێ کارەکتەر؛ خاوەنی هیچ ڕووخسارێکی خۆی نییە. ئەوانی تر ئەو ڕووخسارە بۆ شەرع دادەتاشن وا پێیان باشە بەوەوە بیبینن.

لە ڕۆمانی کەسێک، هیچکەس و سەت هەزار کەس (لە ١٩٢٦ بڵاو بووەتەوە)، لویجی پیڕندێلۆ[5] تەنگوچەڵەمەیەک دەگێڕێتەوە کە تا ڕادەیەکی سەرنجکێش هاوشێوەیە بە دۆخی شەرع. کارەکتەری سەرەکی، کە ڤایتینگێلۆ مۆسکاڕدایە، سەرلەبەری ژیانی بە سەرنجێکی سادەی هاوسەرەکەی لەمەڕ چەماوەییی لووتی دەگۆردرێت. ئیتر لەم تێبینییەوە، ئەو تێدەگات لەوەی خەڵکی بەجۆرێکی تر ئەو دەبینن بەراورد بەوەی ئەو چۆن خۆی دەبینێت. ئەو ئیتر لە چاوی ئەوانی تر دەست بە گەڕان دەکات بەدوای “خۆی” – لەوەی ئەو کێیە و ئەوانی تر چۆن لێی دەڕوانن. وردە وردە پەی بەوە دەبات کە هەمووکەس بە وێنەیەکی جیاوازەوە دەیبینن، هەر یەکێک لەو وێنانەش لەگەڵ ئەو وێنەیەی خۆی لەمەڕ خۆی داتاشیوە، پێکهەڵنەکردووە.

مۆسکاڕدا لە دەسپێکی گێڕانەوەکەدا وەک مرۆڤێکە کە خۆی دەناسێت، بەڵام بەئەسپایی خۆی [خودێتیی خۆی] ون دەکات. لە بوونی بە “کەسێک”ەوە دەبێت بە “هیچکەس”. مۆسکاڕدا دەبێت بە کەسێک کە سەد هەزار شێوەی هەیە – هیچ کامیشیان خۆی نین، کەچی لە هەمان کاتیشدا، هەموویان مۆسکاڕدان. ئەم هەڵوەشان و پەرتبوونە پاڵ بە مۆسکاڕداوە دەنێت بەرەو هۆڤێتی.

حاڵەتی ئەحمەد شەرعیش لە بنەڕەتدا لەوەی مۆسکاڕدا زۆر جیاوازتر نییە، مەگەر لە یەک خاڵی گرنگدا نەبێت، ئەویش ئەوەیە کە شەرع کارەکتەرێکی دروستکراوە،  دروستکراوێکە هەر کاتێک بیەوێت بێ ڕاتڵەکان بە حەزی خۆی ماسک دەبەستێت،  بەو جۆرەش باری دەروونیی شەرع بەپێچەوانەی مۆسکاڕداوە لە مەترسیدا نییە. ئەحمەد شەرع چیتر پرسیار ناکات: “من کێم؟” ئەو چیتر گومان ناکات و واقی وڕ نامێنێت لەوەی ئەو تیرۆریستە یانیش پاڵەوان. بۆ هەر شوێنێک کە دەچێت، بەئاسانی دۆڵابی ماسکەکانی دەکاتەوە، و ئەو ماسکە لە ڕووخساری دەبەستێت کە دۆخەکە دەیخوازێت و لەگەڵیدا دەگونجێت. ئیتر بەمجۆرە ماسکەکە لە ڕووخساری دەبەستێت و لە ڕۆیشتن بەردەوام دەبێت.

خۆرئاوا پێویستی بە ئەحمەد شەرعێکە، کە بەدروستی خاوەن گەلێک ڕووخسار و ئیمکانی ڕۆڵگێڕانە، تاکو بەردەوام بە سیاسەتوانانی خۆرهەڵاتی بڵێت: “دەسەڵاتی پێناس بەخشین، خەسڵەتپێدان و بەرچەسپکردن، و بڕیاردان موڵکی منن. لەم چرکەساتەدا، لەنێو گشت دیو و لایەنەکانتان، من ئەو هێزەم کە بڕیاری ئەوە دەدات کامە ناو و کامە بیچمتان لە ئێستادا بۆ گونجاو بێت.”

ئەحمەد شەرع تا ئەو وەختە بەکەڵکە کە بتوانێت هەم دکتۆر جێکڵ و هەمیش بەڕێز هاید بێت، و تا ئەو کاتەی هەڵگری بارێک ڕووخساری ئاڵووێر بێت، کە هەر کات پێویستی کرد یەکێکیان داکەنێت و ئەوەی تر ببەستێت.

سەرچاوە

[1] بوونی چەمکی خود لەبری سوبێکت لەم بەستێنەدا زیاتر بۆ ئەو مەبەستەیە، کە نووسینەکە بۆ خوێنەر خۆشخوێن ببێت. ئەگینا، لەم چوارچێوەیەدا کە نووسینەکە زیاتر دەچێتە ڕەهەندێکی لاکانییەوە، مەبەستەکەی نووسەر سوبێکتە کە لە بنچینەدا لە چەمکی خود جیاوازە و خود زیاتر مەبەستێکی بێ گرێ و یەکانگر پیشان دەدات. بە پێچەوانەوە، سوبێکت بەشێکە وا نایەکانگری و گرێی پێچەڵاوپێچ یەکێکن لە تایبەتمەندییە هەرە سەرەکییەکانی. سوبێکتیڤیتەی سوبێکت شتێکی جێگیر و گیراو نییە وەک ئەوەی تەنیا سەر بە دیوە ئاگایییەکەمانەوە بێت، بەڵکوو گرێدراوی زمان و نەستە، بۆیەشە هەرگیز بە خودشەفافییەتی خۆی ناگات، چونکە ئەوەی سوبێکتەکە ئارەزووی دەکات هەمیشە لێمانەوە پەنهانە. بەم بۆنەیەوە، سوبێکت وەک چەمکێک نە بۆ وشە و چەمکێکی سادەی وەک بکەر وەردەگێڕدرێت و نە کورتیش دەبێتەوە، لە بەستێنە دەروونشیکارییەکە سوبێکت لەنێوان زانینی ئاگایی و ئارەزووی ناگاییدا قڵیشاوە. سوبێکت بە زمان و نووقسانی و پەیوەندی بە ئەویترەوە جێکەوتی ناو پانتاییی ڕەمزی کراوە. بۆیەشە سوبێکت قسە ناکات، بەڵکوو زمان دەیخاتە قسەوە.

[2]مەبەست لەم ڕستەیەی نووسەر، ئەوەیە کە ڕاستە خۆرئاوا خۆی لەناو بونیادی جیهانگیریی ڕەمزییدا ئەویتری گەورەیە. بەڵام لەپێناو ناسینەوە، ناولێنان و خەسڵەتپێدان بە ئارەزووەکانی خۆی پێویستی بە ئەویترێکی گەورەی دەرەکییە. ئەم ئەویتری گەورە دەرەکییەش وا خۆرئاوا ئێستا دروستی کردووە ئەحمەد شەرعە، کە وەک ئۆبێکت هۆکاری ئارەزووی خۆرئاوا [ئەویتری گەورە] کار دەکات، و سووڕی ئارەزووەکانی خۆرئاوا بەوجۆرەی کە دەیەوێت لە بارێکی هاوسەنگدا بەردەوامی پێدەدات. هەر بۆیە  دروستکردنی ئەویترێک تەنیا وابەستەی کردەیەکی وەک هاوشووناسبوونی دەرەکی نییە، بەڵکوو پڕۆسەیەکی پێویستە و بەنێویدا سوبێکتیڤیتەی خۆرئاوای لێوە دروست دەبێت، دروستبوونەکەش لەپێناو ئارەزووکردنێکی سیاسییە کە سەرتاپای بوونی سوبێکتی سیاسی لێ پێکدێت. دواجار ئەم ڕستەیەی نووسەر ڕوونی دەکاتەوە بۆچی گەڕان بەدوای ئەویتر وەزیفەیەکی نەبڕاوە و زێدەگرنگی ناو سیاسەتە [بەتایبەت سیاسەتی خۆرئاوا].   

[3] : Filippo Tommaso Marinetti (1876-1944) شاعیر و تیۆریستێکی ئیتاڵییە، کە بە دۆزەرەوەی بزووتنەوەیەکی ئایدۆلۆژی وەک ئایندەگەرایی دادەنرێت. بزووتنەوەکە جەختی لە خێرایی تەکنەلۆژی و گەشەسەندنی داهێنانەکان دەکردەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، بەتەواوی لەسەر پچڕانێک پێداگر بوو کە داهاتوو لە ڕابردوو جیا بکاتەوە.

[4] دۆسییە سەرەکییەکەی دکتۆر جێکڵ و بەڕێز هاید، کە کورتەڕۆمانێکی نووسەر ڕۆبێرت لویس ستیڤنسنە. نووسەر لە ڕێگەی کارەکتەرێکی ناو گێڕانەوەکەوە، بەوردی لەتبوونی سروشتی ناسنامەمان نیشان دەدات، لەوەی چۆنچۆنی دەکرێت دوو ناسنامەی دژیەک لەناو یەک کەسدا بوونیان هەبێت و ئەم کەسە بەرجەستەکەری هەردوو ناسنامەکە بێت. یەکێکیان لەڕووی دەرەکییەوە قبووڵکراو بێت و ئەوەی تریان تاریک، پەنهان و ترسناک. بەراوردکردنی ئەم کارەکتەرە بە ئەحمەد شەرع هەمان دیاردەی سیاسیی دەنوێنێتەوە: خۆرئاوا دوو ناسنامە لەناو کەسێکدا دروست دەکات و هەر کاتیک بیەوێت، ناسنامەکان دەخاتە دۆخی شوێنگۆڕکێوە. ئەمەش لە ڕیشەدا کینەڤین و هاودژێتییەک نیشان دەدات، کە خۆرئاوا تیایدا ئەویتری گەورەی دەرەکی پێ خەسڵەتمەند دەکات.

[5] : Luigi Pirandello (1867-1936) ڕۆماننووس، شانۆنووس، شاعیر و چیرۆکنووسێکی ئیتاڵییە. پیڕندێلو لە ١٩٣٤ دەبێت بە براوەی نۆبڵی ئەدەبیات. جێی ئاماژەیە، کە نووسەر هێندەی بە شانۆکانییەوە بەناوبانگ بوو، هێند بە ڕۆمانەکانییەوە ناسراو نەبوو.

The post سەرۆکێک لەناو ڕیشاڵەکان: ئەحمەد شەرع لەنێوان دکتۆر جێکڵ و بەڕێز هاید appeared first on ژنەفتن.

ڤیتگنشتاین

تێ‌ ناگه‌ن بیرێك چه‌ندی‌ پێویسته‌، تا گۆڕانی‌ به‌سه‌ردا بێت.

مارتن هایدیگه‌ر

هه‌رگیز له‌و ڕۆماننووسانه‌ تێ ناگه‌م، كه‌ هه‌موو ساڵێك كتێب بڵاو ده‌كه‌نه‌وه‌. ئه‌وان ئه‌و چێژه‌ له‌ ده‌ست ده‌ده‌ن، كه‌ له‌ شه‌ش، حه‌وت، هه‌شت ساڵی‌ خۆئاماده‌كردن بۆ چیرۆكێك هه‌ستی‌ پێ‌ ده‌كه‌یت… بۆ نووسینی‌ (به‌ندۆڵی‌ فۆكۆ) پێویستم به‌ هه‌شت ساڵ بوو.

ئيمبێرتۆ ئیكۆ

له‌ ستایشی‌ كۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵكدا

له‌ مه‌راسیمی‌ ناشتنی‌ ته‌رمی‌ نیلسۆن ماندێلا له‌ دێسه‌مبه‌ری‌ 2013، باراك ئۆبامای‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌و كاته‌ی‌ ئه‌مه‌ریكا، گوتار پێشكه‌شی‌ ئاماده‌بووان ده‌كات. پاش مه‌راسیم‌، ده‌رده‌كه‌وێت ئه‌و كه‌سه‌ی‌ گوتاره‌كه‌، به‌ زمانی‌ هێما و ئاماژه‌ی‌ ده‌ست بۆ نابیستان وه‌رده‌گێڕێت، هه‌ر له‌ خۆوه‌ و به‌ هه‌ڵه‌ ده‌یكات. سلاڤۆی‌ ژیژه‌ك ده‌ڵێت ئه‌وه‌ ڕاسته‌قینه‌ترین ئه‌كتی‌ ناو ئه‌و كه‌رنه‌ڤاڵه‌‌ بوو، بگره‌ گوزارشتى‌ حه‌قیقی بوو له‌ ‌ مه‌راسیمه‌كه.

له‌ مه‌راسیمی‌ ئیمزاكردنی‌ كتێبه‌كانی‌ ‘به‌ختیار عه‌لی’دا، لاوێكی‌ خوێنگه‌رم له‌ ڕیزی‌ خوێنه‌ران، له‌ به‌رده‌م مایكی‌ میدیادا ده‌ڵێت «ڕۆمانه‌كانی‌ مامۆستا به‌ختیار عه‌لی‌ ده‌خوێنمه‌وه‌، به‌ تایبه‌ت (كه‌شتیی‌ باڵنده‌ سپییه‌كان) سه‌رنجی‌ منی‌ ڕاكێشاوه». ئه‌وه‌ی‌ ئه‌م لاوه‌ ده‌یڵێت «كه‌شتيی‌-باڵنده-‌ سپییه‌كان»، كه‌ به‌ تێكه‌ڵی‌ و لێكدراويی، ناونیشانی‌ سێ‌ ڕۆمانی‌ ‘به‌ختیار عه‌لی’ن، ڕاسته‌قینه‌ترین گوزارشته‌ له‌ مه‌راسیم و كه‌رنه‌ڤاڵه‌كه‌.

ئایا پێویستمان به‌ نیگای‌ نوێ‌ و جیاواز و گوماناوی، بۆ ڕوانین له‌و قه‌ره‌باڵغی‌ و ئاپۆڕه‌یه‌‌ نییە‌، کە به‌ ده‌وری‌ نووسه‌ر و كتێبدا دروست ده‌كرێن؟ خۆشباوه‌ڕى نييه‌، وێنه‌ی‌ گه‌ڕه‌لاوژه‌ و سه‌ره‌گرتنی‌ خه‌ڵك فریومان بدات؟ مه‌رجه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی‌ له‌ سه‌ره‌دان، خوێنه‌ر بن، دڵخۆشمان بكەن و جێگه‌ی‌ شانازی‌ بن؟ ئاسايیيە سڵ له‌ كۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵك نەكه‌ینه‌وه‌؟ کاتێك ئاگاداری بیری‌ فریدریك نیچه‌ و مارتن هایدیگه‌ر و ولیه‌م ڕایش و گۆستاڤ لۆبۆن بین، هه‌واداران دڵخۆشمان دەكەن، یان نیگه‌رانی‌ و گومان و دوودڵیمان بۆ دێنن؟

یاده‌وه‌ریی‌ كۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵك كورته‌، گۆڕینی‌ بۆچوونیان، به‌لا‌وه‌ وه‌كوو گۆڕینی‌ كراسیان وایه‌. جه‌ماوه‌ر‌ چه‌ندان كاتژمێر له‌مبه‌ر و ئه‌وبه‌ری‌ شه‌قامه‌وه‌ ده‌وه‌ستن، بۆ خاتری‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌ دووره‌وه‌ و بۆ چه‌ند ساتێك، كه‌ژاوه‌ی‌ كه‌سایه‌تیی‌ ناودار، یان سه‌ركرده‌یه‌ك ببینن. هه‌ژار موكریانی‌ له‌ فه‌رهه‌نگی‌ (هه‌نبانه‌ بۆرینه‌)دا وشه‌ی‌ جه‌ماوه‌ر به‌ واتای‌ «پڕایی‌ خه‌ڵك» ڕوون ده‌كاته‌وه‌⁽¹⁾. گیوی‌ موكریانی له‌ فه‌رهه‌نگی‌ (كوردستان)دا ده‌نووسێت: جه‌ماوه‌ر ده‌سته‌مرۆڤێكه‌، كه‌ له‌ شوێنێكی‌ كۆبووبنه‌وه‌، (جه‌ماوه‌ری)يش واتا شتی‌ سه‌ر به‌ جه‌ماوه‌ر⁽²⁾.

ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ بۆچوونه‌كانی‌ گۆستاڤ لۆبۆن، جه‌ماوه‌ر حه‌زی‌ له‌ ڕامان و بیركردنه‌وه‌ نییه‌ و ئاماده‌ی‌ مشتومڕی‌ عه‌قڵی‌ نییه‌. جه‌ماوه‌ر له‌ ڕووی‌ فیكرییه‌وه‌، هه‌میشه‌ گوزارشت له‌ نزمترین ئاستی‌ هۆشیاریی‌ تاك ده‌كات و له‌ ڕێگه‌ی‌ وێنه‌وه‌ بیر ده‌كاته‌وه‌. واتا كاتێك قه‌ره‌باڵغی‌ ده‌بینێت، شاگه‌شه‌كه‌ ده‌بێت و ستایشی‌ ده‌كات. جه‌ماوه‌ر وێنه‌كان ده‌یترسێنن و پێیان كاریگه‌ر ده‌بێت. ئه‌و شانۆیه‌ی‌ وێنه‌كانی‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ زۆر ڕوون و ئاشكرا پێشكه‌ش ده‌كات، زۆرترین كاریگه‌ریی‌ بۆ سه‌ر جه‌ماوه‌ر ده‌بێت. بیرنه‌كردنه‌وه‌ی‌ عه‌قڵانییانه‌ی‌ جه‌ماوه‌ر، له‌ گیانی‌ ڕه‌خنه‌گرانه‌ بێبه‌شی‌ ده‌كات.

بۆچوونی‌ سه‌رپێی‌، به‌ ئاسانی‌ ده‌چێته‌ ناو ڕۆحی‌ جه‌ماوه‌ره‌وه‌. به‌ڵام ئه‌گه‌ر بۆچوونه‌كان له‌ لایه‌ن جه‌ماوه‌ر به‌ ئاڵۆز و سه‌خت دانران و په‌سه‌ند نه‌كران، ئه‌وا ده‌بێت سه‌رتاپای‌ بگۆڕێت و سانا بكرێنه‌وه‌. به‌پێی‌ دیدگای‌ لۆبۆن، ئه‌گه‌ر بابه‌ته‌كه‌ په‌یوه‌ندیی‌ به‌ بۆچوونی‌ فه‌لسه‌فی‌ و زانستیی‌ باڵاوه‌ هه‌بوو، ئه‌وا ده‌بێت گۆڕانكاریی‌ قووڵ و ڕیشه‌یی‌ تێدا بكرێت، بۆ ئه‌وه‌ی‌ بۆ ئاستێك ببرێت، جه‌ماوه‌ر لێی‌ حاڵی‌ بن.

لۆبۆن خه‌سڵه‌تی‌ بڕواكانی‌ جه‌ماوه‌ر به‌م جۆره‌ دیاری‌ ده‌كات: ملكه‌چیی‌ كوێرانه‌، ده‌مارگیریی‌ سه‌رسه‌خت، شه‌یداییی‌ پڕوپاگه‌نده‌ی‌ توندوتیژئامێز، كه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو سۆزمه‌ندییه‌كی‌ ئاییندا پێویسته‌. جه‌ماوه‌ر به‌رگی‌ ئایینی‌ به‌ به‌ری‌ بڕواكانیدا ده‌كات. هیچ قۆناغێك له‌ مێژوودا نییه‌، هێنده‌ی‌ ئه‌م قۆناغه‌مان، دروستكردن و زۆربوونی‌ په‌یكه‌ری‌ به‌ ده‌ستی‌ جه‌ماوه‌ر، به‌خۆوه‌ بينيبێت⁽³⁾.

ئه‌گه‌ر بۆ ولیه‌م ڕایش بگه‌ڕێینه‌وه‌، ئه‌وا كه‌مته‌رخه‌میی‌ جه‌ماوه‌ر له‌ ته‌واوی‌ وڵات و نه‌ته‌وه‌ و ڕه‌گه‌زه‌كاندا، پێكهاته‌ی‌ فاشیزمه‌. به‌ دیدگای‌ ئه‌و، فاشیزم به‌ سه‌ركه‌وتن به‌ سه‌ر بیركردنه‌وه‌ و هه‌سته‌ وه‌همپه‌رستانه‌كانی‌ جه‌ماوه‌ر دامه‌زراوه‌. ئایدیالیكردنی‌ جه‌ماوه‌ر و سازش به‌رانبه‌ریان، ته‌نیا به‌دبه‌ختيی‌ نوێی‌ لێ‌ ده‌كه‌وێته‌وه‌. كۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵك، ئایدۆلۆژیا و شێوه‌كانی‌ ژیانی‌ كۆنه‌په‌رستیی‌ سیاسی‌ له‌ پێكهاته‌ی‌ خۆیاندا و له‌ ڕێگه‌ی‌ ئه‌وه‌وه‌ له‌ نه‌وه‌ نوێیه‌كاندا به‌رهه‌م ده‌هێننه‌وه‌⁽⁴⁾.

ده‌پرسم ئایا ئه‌م گردبوونه‌وه‌ و مه‌راسیمه‌ی‌، عه‌قڵی‌ بازرگانی‌ وه‌كوو شانازی‌ و ده‌ستكه‌وت و چالاكیی‌ ڕۆشنبیری‌ ده‌یسه‌پێنێت، بۆ ساز ده‌كرێت؟ تیۆریزه‌ و ڕامان و پرسیاری‌ فیكرییه‌؟ ئاكامی‌ خوێندنه‌وه‌ و بیركردنه‌وه‌ و ته‌نیایییه‌، یان وێڵی‌ قه‌ره‌باڵغی‌ و شه‌یدای‌ كۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵك و تینووی‌ جه‌ماوه‌ره‌؟ له‌ گوته‌ی‌ خوێنه‌ره‌كه‌ی‌ به‌ختیار عه‌لییه‌وه‌، پێویست ناكات به‌و شوناس و وێنانه‌دا بچینه‌وه‌ وا بۆ خوێنه‌رمان داتاشیون؟ عه‌قڵی‌ بازرگانی‌، هه‌موو شت زه‌ق دەکاتەوە‌ و دەیاندره‌وشێنێته‌وه‌. ئه‌م عه‌قڵیه‌ته‌ شه‌یدای‌ ده‌ركه‌وتن و نمایشه‌، به‌های‌ شت به‌ ڕه‌ونه‌ق و قه‌ره‌باڵغی ده‌پێوێت.

نووسین بۆ چێوه‌كان و سپاردنی‌ به‌ خوێنه‌ری‌ خۆشباوه‌ڕ

وه‌كوو ‘ئيمبێرتۆ ئیكۆ’ ئاماژه‌ی‌ پێ‌ ده‌دات «نووسه‌ری‌ ڕۆمانى پۆڕنۆگرافی‌ و پۆلیسیى زۆر ساكار، چاوی‌ له‌ خوێنه‌ری‌ پێشوه‌خته‌یه‌ و ده‌ڵێت من بۆ ژنی‌ ماڵه‌وه‌، یان بۆ لاوان ده‌نووسم، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ نووسه‌ری‌ جدی‌، خوێنه‌ر دروست ده‌كات، بینای‌ ده‌كات»⁽⁵⁾.

نووسه‌رى ئێمه، به‌‌ دڵی‌ جه‌ماوه‌ر ده‌نووسێت. له‌ به‌رده‌م خوێنه‌ر له‌ سازشدایه‌، بۆ ئه‌وه‌ی‌ زۆرینه‌ی‌ له‌ ده‌ور بن و لێی‌ زيز نه‌بن و به‌رده‌وام كتێبی‌ لێ‌ بكڕن. نووسه‌ر له‌ له‌ده‌ستدانی‌ خوێنه‌ر ده‌ترسێت. بۆ پاراستنیان، تێكستی‌ ساكار ده‌نووسێت، يان دەشێت تواناکەيشی هەر هێندە بێت، کە تەنیا تێکستی سادەی پێ بنووسرێت.‌ نووسه‌ر ئالوده‌ و شه‌یدا و ئێشكگری‌ ژماره‌ی‌ خوێنه‌ره‌. چیدی‌ قووڵایی‌ و ڕادیكاڵبوون و تێپه‌ڕاندن و داهێنان به‌هایان نییه‌، گرنگه‌ په‌سه‌ندی‌ هه‌مووان و ئاسان و بێگرێ‌ و ڕه‌وان بێت.

نووسه‌ر بۆ وشه‌ میللییه‌كان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. خۆی‌ له‌و وشانه‌ لا ده‌دات، كه‌ واتا كۆنه‌كانیان له‌ كن جه‌ماوه‌ر قێزه‌ونن. سازش و هاوگوتاريی‌ نووسه‌ر له‌گه‌ڵ میدیا و مانه‌وه‌ی‌ له‌ چێوه‌دا، قووڵاییی‌ فيكرى ناهێڵێت و زمان ساده‌ ده‌كاته‌وه‌. به‌ ژماره‌ و قه‌باره‌، ته‌ماشای‌ ده‌كات و مادامه‌كى ژماره‌ و قه‌باره‌ی‌ جه‌ماوه‌ر و كۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵك، زۆر و مه‌زن دێنه‌ به‌ر چاو، ئه‌وا له‌ كن وی‌ گرنگه‌.

كه‌ژاوه‌ی‌‌ به‌ختیار عه‌لی‌

له‌ نوێترین دیمانه‌ له‌گه‌ڵ نه‌به‌ز گۆران‌دا، به‌ختیار عه‌لی‌ ده‌بێژێت «جۆرێكی‌ تر له‌ ڕه‌خنه‌ كه‌ ساڵانێكه‌ گه‌شه‌یكردوه‌، ڕه‌خنه‌ی‌ هه‌ندێك له‌و به‌ ناو تیوریزه‌كه‌ر و چالاكانه‌ن، كه‌ گوایه‌ له‌ بواری‌ فیكردا كارده‌كه‌ن و ڕاسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ په‌لاماری‌ ئه‌ده‌ب ده‌ده‌ن. له‌ ڕاستیدا ئه‌م جۆره‌ ڕۆشنبیرانه‌، كه‌ به‌رده‌وام لێره‌ و له‌وێ‌ په‌لاماری‌ شیعر و ئه‌ده‌بیات ده‌ده‌ن، كێشه‌كه‌یان له‌گه‌ڵ هه‌ژموونی‌ عه‌قڵییه‌تی‌ ئه‌ده‌بیدا نییه‌، به‌سه‌ر عه‌قڵییه‌تی‌ بیرخواز و تیوره‌سازدا، به‌ڵكو ترسه‌كه‌یان له‌وه‌یه‌ تا ئێستا ئه‌ده‌بیات ئاستێكی‌ قووڵتری‌ تێڕوانین و جیهانبینی‌ پێشكه‌ش ده‌كات، كه‌ گه‌لێك فراوانتر و دووربینتره‌ له‌و ئاسته‌ی‌ ئه‌وان له‌ گووتاره‌ سیاسییه‌ زه‌ق و ڕاسته‌وخۆكانیاندا ده‌رخواردی‌ خوێنه‌ری‌ ده‌ده‌ن… له‌ بری‌ ئه‌وه‌ی‌ وه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌ك بۆ خوێندنه‌وه‌ی‌ فیكری‌ و تێگه‌یشتنی‌ تیوریی‌ له‌ جیهانی‌ ئێمه‌ بیخه‌نه‌گه‌ڕ، لێره‌ و له‌وێ‌ سه‌رقاڵی‌ خاڵیكردنه‌وه‌ی‌ گرێ‌ ده‌روونییه‌كانی‌ خۆیانن دژ به‌ ئه‌ده‌ب»⁽⁶⁾.

به‌ كاریگه‌ریی‌ بيرى هایدیگه‌ر و ڤیتگنشتاین، زمان ده‌رخه‌ری‌ بوونى مرۆڤه‌ و ئاوێنه‌ی‌ جیهانه‌كه‌یه‌تی‌. به‌ گوێره‌ی‌ تێزه‌كه‌ی‌ ڤیتگنشتاین «سنووری‌ زمانم، سنووری‌ جیهانه‌كه‌‌یشمه»‌. ته‌نانه‌ت لای‌ ڤیتگنشتاین فه‌لسه‌فه‌ هه‌مووی‌ بریتییه‌ له‌ ڕه‌خنه‌ی‌ زمان⁽⁷⁾. له‌ قۆناغی‌ یه‌كه‌می‌ پڕۆژه‌ فه‌لسه‌فییه‌كه‌ى ڤیتگنشتایندا، زمان كۆی‌ ده‌سته‌واژه‌كانه‌. له‌ قۆناغی‌ دووه‌مدا پێی‌ وایه‌ كایه‌كانی‌ زمان، چالاكییه‌كانی‌ مرۆڤن. به‌پێی‌ دیدگای‌ هایدیگه‌ريش به‌بێ‌ بوونی‌ زمان، تێگه‌یشتن و ڕاڤه‌كردن ڕوو ناده‌ن و هه‌ردووكیان له‌ ڕێگه‌ی‌ زمانه‌وه‌، خۆیان به‌رجه‌سته‌ ده‌كه‌ن. لای‌ هایدیگه‌ر بوون و زمان، له‌ یه‌كدی‌ جیا نابنه‌وه‌ و بوون له‌ نێو زماندا، خۆی‌ ده‌رده‌خات و زمانیش ڕاستیی‌ بوون ده‌رده‌بڕێت⁽⁸⁾.

وه‌كوو ڤیتگنشتاین ده‌نووسێت «هه‌موو شتێك له‌ زماندا ڕوو ده‌دات»⁽⁹⁾. ئه‌ده‌بيش له‌ زماندايه‌ و داده‌هێنرێت. ئه‌گه‌ر نووسه‌ر داكۆكی‌ له‌ شیعر و ئه‌ده‌ب بكات، له‌ زمانی‌ ده‌كات. كه‌چی‌ ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ ئه‌ده‌ب به‌ زمانه‌وه‌ گرێ‌ ده‌ده‌ن و ڕه‌خنه‌ له‌ كه‌موكورتی‌ و كێشه‌ی‌ زمان ده‌گرن، به‌ختیار عه‌لی‌ به‌م جۆره‌ باسیان ده‌كات «ئێستا جگه‌ له‌ هه‌ندێ‌ گه‌نج كه‌ میتۆدی‌ شیكاری‌ و فه‌لسه‌فی‌ ده‌گرنه‌به‌ر بۆ نزیكبوونه‌وه‌ له‌ تێكست، به‌شی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ ئه‌و شتانه‌ی‌ ده‌نوسرێن ته‌نیا زاده‌ی‌ جورئه‌تی‌ جه‌هاله‌تن و هیچی‌ تر، پۆخڵترین و پڕوپوچترین جۆری‌ نوسین و ڕه‌خنه‌ ئێستا ئه‌وه‌یه‌، كه‌ به‌ ناوی‌ زمانزانییه‌وه‌ كۆمه‌ڵێك نه‌فام ڕه‌واجی‌ پێده‌ده‌ن، ئه‌مانه‌ ترۆپكی‌ بێئاگایی‌ و نه‌زانینی‌ ناو مه‌یدانی‌ نوسینی‌ كوردین»⁽¹⁰⁾.

به‌ختیار عه‌لى، به‌‌وانه‌ی‌ به‌ ناوی‌ زمانزانییه‌وه‌ كار ده‌كه‌ن، ده‌ڵێت «سه‌رقاڵی‌ خاڵیكردنه‌وه‌ی‌ گرێ‌ ده‌روونییه‌كانی‌ خۆیانن». ده‌سته‌واژه‌كانی‌ وه‌كوو «ده‌رخواردی‌ خوێنه‌ر، نه‌فام، خاڵیكردنه‌وه‌، شت، زاده‌، پۆخڵ، ڕه‌واج، مه‌یدان» به‌كار ده‌هێنێت. ئه‌گه‌ر كه‌سێك داهێنه‌ر بێت و نه‌یه‌وێت نووسین «خاڵیكردنه‌وه‌ی‌ گرێی‌ ده‌روونی» بێت، ئه‌م جۆره‌ ده‌ربڕینانه‌ به‌ جێ‌ ناهێڵێت؟ لاوازی‌ و ساكاریی‌ زمان له‌و ئاسته‌، هیی‌ ئه‌وه‌ نییه‌ بپرسین چی‌ ده‌ڵێت؟ ئه‌گه‌ر ناوی‌ به‌ختیار عه‌لی‌ له‌سه‌ر ئه‌و وشه‌ و په‌ره‌گرافانه‌ لا به‌رین و ناوی‌ نووسه‌رێكی‌ لاوی‌ بۆ دابنێین، چ‌ هه‌ڵوێستێكمان ده‌بێت؟ ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ هیی‌ به‌ختیار عه‌لین، گرنگن؟

له‌م ساڵانه‌ى دوايى، كێ‌ په‌لاماری‌ شیعر و ئه‌ده‌بى كوردیی‌ داوه‌؟ هه‌ندێك نووسه‌ری‌ لاوی‌ چه‌پ له‌ سۆشیال میدیادا هه‌بوون و پێیان وابوو، گۆڕینی‌ دنیا، به‌ ئه‌ده‌ب و شیعر ناكرێت. ئه‌وه‌ی‌ دیكه‌یش گۆڤاری‌ شیعره‌ و به‌ درێژایی‌ 13 ژماره‌، كێشه‌كانی‌ شیعر و شاعیرانی‌ كورد ده‌خاته‌ ڕوو. ئیدی‌ كوا هێرش و هه‌ڕه‌شه‌ و په‌لامار بۆ سه‌ر ئه‌ده‌ب و شیعر؟ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ئه‌ده‌ب پێشه‌نگیی‌ دراوه‌تێ‌، كێشه‌ی‌ ڕۆشنبیریمان‌ ئه‌وه‌یه‌، ئه‌ده‌ب پێش كایه‌كانی‌ دیكه‌ ده‌خه‌ين.

كێیه‌ له‌ ڕێگه‌ی‌ په‌لاماری‌ ئه‌ده‌بیاته‌وه‌ «گرێی‌ ده‌روونيی‌ خۆی»‌ خاڵی‌ ده‌كاته‌وه‌؟ ئه‌گه‌ر مه‌به‌ست له‌و ڕه‌خنانه‌ بێت له‌ كاره‌كانی‌ ده‌گیرێت، ئه‌وا به‌پێی‌ لۆژیك، به‌ واتای‌ ئه‌وه‌ نایه‌ت په‌لاماری‌ ئه‌ده‌ب دراوه‌. به‌ختیار عه‌لی‌ نوێنه‌ری‌ هه‌موو ئه‌ده‌بی‌ كوردی‌ نییه‌، تا ئه‌گه‌ر ڕه‌خنه‌ی‌ لێ‌ گیرا، بڵێين «وای… هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ئه‌ده‌بی‌ كوردی»‌. «داد… شاڵاو و هێرش بۆ شیعری‌ كوردی». ئه‌وه‌ عه‌قڵیه‌تی‌ به‌ره‌كانی‌ شه‌ڕی‌ ئێران-عێراق و شه‌ڕی‌ ناوخۆیه‌، یان هیی‌ نووسه‌ری‌ جدی‌ و داهێنه‌ر؟ ئه‌گه‌ر ئه‌ده‌بی‌ قووڵ و نوێمان هه‌یه‌، بۆ له‌ هێرش و په‌لامار ده‌ترسین؟ ترسی‌ به‌رده‌وام، ئاماژه‌ بۆ لاوازیی‌ ئه‌ده‌بیاتمان نییه‌؟ ئایا 34 ساڵه‌ پارتی‌ و یه‌كێتی‌ به‌ هه‌مان زمان و ده‌ربڕین له‌باره‌ی‌ ئه‌زموونی‌ هه‌رێمی‌ كوردستانه‌وه‌ قسه‌ ناكه‌ن؟ به‌رده‌وام دوژمنی‌ وه‌همی‌ داناتاشن؟ ئه‌ی‌ جیاوازیی‌ عه‌قڵیه‌تی‌ نووسه‌ر و ڕۆشنبیری‌ ئێمه‌، له‌گه‌ڵ هیی‌ سیاسییه‌كانمان چییه‌ و له‌ كوێدایه‌؟ كامه‌يه‌ ئاست و ڕووبه‌رى‌ نێوانیان؟

به‌ختیار عه‌لی‌ له‌ هه‌مان ئه‌و جێگه‌یه‌ی‌ پێشوو و به‌وانه‌ی‌ ڕه‌خنه‌ی‌ زمانه‌وانی‌ ده‌گرن، ده‌ڵێت «له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ عه‌قڵیان له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ هه‌موو پرسێكی‌ قووڵ، ته‌نیا له‌ ته‌نكاوی‌ زه‌لكاودا ده‌گه‌ڕێت، نه‌ ده‌توانێت تێبگات و نه‌ ده‌توانێت بدوێت و نه‌ ده‌توانێت دیدی‌ هه‌بێت»⁽¹¹⁾.

به‌پێی‌ بۆچوونی‌ به‌ختیار عه‌لی‌، «نه‌خۆشی‌ ده‌روونین، له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ هه‌موو پرسێكی‌ قووڵن، له‌ ته‌نكاوی‌ زه‌لكاودا ده‌گه‌ڕێن، ناتوانن تێبگه‌ن، ناتوانن دیدیان هه‌بێت»، بۆچی‌؟ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ڕه‌خنه‌یان له‌ زمانی‌ نووسينى به‌ختیار عه‌لی‌ گرتووه‌. به‌ گوێره‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ زمان دیاردەیەکی سه‌خت و ئه‌ستەمی مرۆڤانه‌ و کۆمەڵایەتییە، لێکۆڵینەوەی ورد و ھەمەلایەنەی زمان، بەبێ کەڵکوەرگرتن لە زانستەکانی دیكه‌ سەرناگرێت. زمانناسی بێجگە لە باری ناساندن (تەوسیفی) و بیرۆکەیی زمان، تیشک دەخاتە سەر باری کەڵکناسی، دەروونناسی، خەڵکناسی، کۆمەڵایەتی، ھونەری، وێژەیی، فەلسەفی و نیشانەناسیی زمان. کەواته‌ زمانناسیی ئەمڕۆ، زۆر بواری‌ زانستی دەگرێتە خۆی⁽¹²⁾.

هۆكاری‌ چییه‌ به‌ختیار عه‌لی‌ هه‌ر ڕه‌خنه‌یه‌كی‌ لێ‌ ده‌گیرێت، بۆ زمان و له‌ناو زمانیشدا بۆ ڕێنووسی‌ ده‌باته‌وه‌؟ ئایا له‌ ماوه‌ی‌ سی‌، چل ساڵی‌ ئه‌زموونی‌ نووسیندا، ته‌نیا ڕه‌خنه‌ی‌ زمانی‌ لێ‌ گیراوه‌؟ كاتێك ڕه‌خنه‌ له‌ ڕوانینی‌ به‌ختیار عه‌لی‌ به‌ نموونه‌ بۆ چه‌مكی‌ وه‌كو «فریشته‌، به‌نده‌ر، كه‌شتی‌ و شه‌ره‌ف» ده‌گیرێت، به‌وه‌ی‌ له‌ تێگه‌یشتنی‌ گشتی‌ و میللییه‌وه‌ ده‌یانهێنێت و به‌ هه‌مان واتاى گشتى دایان ده‌نێته‌وه‌، وه‌ڵامى به‌ختیار عه‌لی‌ ‌ئه‌وه‌يه،‌ ئه‌وانه‌ ڕه‌خنه‌ی‌ زمان و ڕێنووسن و «پۆخڵترین و پڕوپوچترین جۆری‌ نووسینى كۆمه‌ڵێك نه‌فامن». سه‌ره‌ڕای‌ گرنگیی‌ زمان لای‌ ڤیتگنشتاین و هایدیگه‌ر، كه‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ نموونه‌مان له‌ بۆچوونه‌كانیان خسته‌ ڕوو، ده‌توانین بزانین لای‌ به‌ختیار عه‌لی‌، ئه‌گه‌ر ڕه‌خنه‌ له‌ زمانی‌ كاره‌كانی‌ گیرا، به‌ چ پێوه‌ر و میتۆدێك، پووچن و بۆچى‌؟

هه‌ندێك له‌و خوێنه‌رانه‌ی‌ ئێره‌ پێیان وایه‌ گرفتی‌ به‌ختیار عه‌لی‌ ته‌نیا ڕێنووسه‌، له‌ كاتێكدا كێشه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌ په‌یوه‌ندیی‌ به‌ ڕوانینی‌ ئه‌وه‌وه‌ هه‌یه‌ بۆ لینگویستیك(زمانناسی)، كه‌ ئه‌وه‌یان له‌ناو فه‌لسه‌فه‌دا چاوی‌ هه‌ڵهێناوه‌، بگره‌ خودی‌ فه‌لسه‌فه‌ له‌ پێناوی‌ لینگویستیكدا هاتووه‌ته‌ بوون. پرسیاری‌ زمان یه‌خه‌ی‌ سه‌رجه‌م فه‌یله‌سوف و بیرمه‌ندانی‌ گرتووه‌، كه‌ هه‌ر یه‌كه‌ی‌ ویستوویه‌تی‌ به‌ شێوازی‌ خۆی‌ وه‌ڵامی‌ بداته‌وه‌، له‌ كاتێكدا به‌ختیار عه‌لی‌ ئه‌وه‌ی‌ به‌ شتێكی‌ جه‌وهه‌ری‌ نه‌زانیوه‌، بێ ئه‌وه‌ی‌ بڵێت بۆچی‌⁽¹³⁾.

به‌ختیار عه‌لی‌ به‌ ڕه‌خنه‌گرانی‌ ده‌بێژێت، له‌ «ته‌نكاوی‌ زه‌لكاو ده‌گه‌ڕێن». ئايا ده‌سته‌واژه‌ى‌ «ته‌نكاوی‌ زه‌لكاو» پەيوەندیی‌ به‌ هێمای‌ دنیای‌ ڕۆمانه‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌ ناونیشانی‌ گفتوگۆكه‌یه‌تی‌ له‌گه‌ڵ نه‌به‌ز گۆران؟ ئایا زەحمەتە هەر کاتێك ڕەخنەمان لێ بگیرێت، ئەم دێڕانە بنووسین؟ ئایا لە ئاستى دەقی ئەو نووسەرانە وەستاوە و لانی کەم نمونەی لێ هێناونەتەوە، تا بزانین بە چ شێوەیەکن؟ كێ‌ له‌ ئێمه‌ ناتوانێت، به‌ هه‌موو ئه‌وانی‌ دیكه‌ بڵێت له‌ «ته‌نكاوی‌ زه‌لكاو» ده‌گه‌ڕێن؟ ئایا ده‌كرێت به‌و زمانه‌ لاواز و ڕۆژانه‌یییه‌، به‌وانه‌ی‌ ڕه‌خنه‌مان لێ‌ ده‌گرن، بڵێین هیچ نین، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ نموونه‌یان بخه‌ینه‌ ڕوو؟ ئه‌وانه‌ی‌ ڕه‌خنه‌یان گرتووه‌، به‌ چ پێوه‌رێك ئاستیان له‌وانه‌ نزمتره‌، كه‌ ده‌ڵێن به‌ختیار عه‌لی‌ داهێنه‌ره‌ و ڕۆمانه‌كه‌ی‌ شاكاره‌؟ ئه‌م زمانه‌ی‌ به‌ختیار عه‌لی،‌ ساكارى و لاوازیی‌ ئاسته‌كه‌ى ده‌ر ناخات، كه‌ به‌رده‌وام كه‌سانێك ڕه‌خنه‌ى لێ‌ ده‌گرن؟ وا باشتر نييه‌، به‌ختیار عه‌لی‌ ئه‌وه‌ش ڕوون بكاته‌وه‌، ئه‌ی‌ ئه‌وانه‌ی‌ ڕه‌خنه‌ی‌ لێ‌ ناگرن، له‌ كوێی‌ زه‌لكاودا ده‌گه‌ڕێن و مه‌له‌ ده‌كه‌ن؟ ئه‌مه‌ تێگه‌یشتنی‌ به‌ختیار عه‌لییه‌، له‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ زمان؟

وێڕای‌ پووچ ته‌ماشاكردنی‌ كایه‌ی‌ زمان و بێبه‌هاكردنى ڕه‌خنه‌ی‌ زمان و زمانه‌وانی‌ لای‌ به‌ختیار عه‌لی‌، با بزانین لای‌ بیریارێكی‌ وه‌كوو سۆسێر چ ڕۆڵ و گرنگییه‌كی‌ هه‌یه‌. به‌پێی‌ بۆچوونی‌ سۆسێر، بیر هیچ نییه‌، پێكهاته‌یه‌كی‌ بێ‌ فۆرمه‌، یان ناڕوونه‌ و ئه‌دگاره‌كانی‌ دیار نییه‌، به‌ شێوه‌یه‌كه‌، به‌بێ‌ هێما زمانییه‌كان، جیاكردنه‌وه‌ی‌ بیره‌كان له‌ یه‌كدی‌ ئه‌سته‌مه‌، چونكه‌ هیچ شتێك به‌بێ‌ زمان دروست نابێت. سۆسێر ده‌نووسێت «زمان سیستمێكه‌، له‌و هێمایانه‌ پێك دێت، كه‌ گوزارشت له‌ بۆچوونه‌كان ده‌كه‌ن». به‌پێی‌ دیدگای‌ سۆسێر زمان سیستمی‌ تایبه‌ت به‌ خۆی‌ هه‌یه‌. زمان ئاڵۆزتر و جیهانیتره‌ له‌ هه‌موو سیستمه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ گوزارشتكردن⁽¹⁴⁾.

لایه‌كی‌ دیكه‌ی‌ گوته‌كانی‌ به‌ختیار عه‌لی‌ ده‌خه‌مه‌ ڕوو، كه‌ وه‌كوو ئه‌و پێی‌ وایه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ ئه‌ده‌ب و شیعر نه‌گیرێت. ئه‌وه‌ چ عه‌قڵیه‌تێكه‌ به‌رده‌وام دوژمن دروست ده‌كات، گوایه‌ ئه‌ده‌بی‌ كوردی‌ له‌ مه‌ترسیدایه‌؟ جیاوازییه‌ك له‌ نێوان ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ و ئه‌وه‌ی‌ سیاسییه‌كان هه‌یه‌، كه‌ به‌ خه‌ڵك ده‌ڵێن له‌ به‌رده‌م په‌لامارداین، ئه‌گه‌ر پارتی‌ و یه‌كێتی‌ نه‌بن، ده‌خورێین و تێدا ده‌چین؟ دروستكردنی‌ به‌رده‌وامی‌ ئه‌م گوتاره‌، كاری‌ ئه‌ده‌ب و داهێنانه‌، یان هيى‌ میدیای‌ ده‌سه‌ڵاته‌؟

له‌ ڕۆمانی‌ (نه‌فره‌تی‌ نه‌وبه‌هاران)دا به‌ختیار عه‌لی‌ ده‌نووسێت «ده‌مێك كیژ و كوڕه‌ به‌سته‌زمانه‌كه‌ گه‌یشتنه‌ ته‌مه‌نێك چاك و خراپی‌ خۆیان جیابكه‌نه‌وه»⁽¹⁵⁾. ئه‌م زمانه‌ ساكار و لاوازه‌، هیی‌ ئه‌وه‌یه‌ هێرش و هه‌ڕه‌شه‌ی‌ له‌سه‌ر بێت؟ ئه‌مه‌ زمانی‌ ئه‌ده‌ب و گێڕانه‌وه‌یه‌، یان هیی‌ به‌رده‌رگا و كۆڵان و ناو بازاڕ؟ له‌ ڕاستیدا ئه‌م زمانه‌، نه‌ك پێویستی‌ به‌ هه‌ڕه‌شه‌ و هێرش نییه‌، بگره‌ ده‌بێت بترازێت و تێبپه‌ڕێنرێت و قووڵایی‌ لەخۆ بگرێت. چونكه‌ وه‌كوو به‌ختیار عه‌لی‌ خۆيشی‌ ده‌ڵێت ئه‌ده‌به‌، نه‌ك گوتاری‌ سیاسی‌. ئه‌م زمانه‌ی‌ به‌ختیار عه‌لی‌ خۆی‌، هه‌ڕه‌شه‌يه‌ بۆ سه‌ر ئه‌ده‌بیات و ساكاركردنه‌وه‌ى زمانی‌ نووسین.

ڕۆمانی‌ (نه‌فره‌تی‌ نه‌وبه‌هاران) كار له‌سه‌ر ململانێیه‌كی‌ ته‌قلیدی‌ و كڵێشه‌یی‌ ده‌كات، له‌ نێوان ئایینی‌ ئیسلام و دنیای‌ نوێ، كه‌ له‌ كامێرا و وێنه‌ و شه‌ره‌فدا خۆی‌ ده‌بینێته‌وه‌. به‌م زمانه‌ ساكاره‌ ئاماژه‌ به‌ ململانێ‌ ته‌قلیدییه‌كه‌ ده‌دات «له‌ گووتاری‌ هه‌ینیدا هه‌موو مامۆستایانی‌ به‌ره‌ی‌ خه‌تیبی‌ گه‌وره‌، به‌ گه‌رموگوڕییه‌كی‌ زۆره‌وه‌ كه‌وتنه‌ گێڕانه‌وه‌ی‌ چیرۆكی‌ وێنه‌یه‌ك دوا سنووری‌ شه‌رم و عیفه‌تی‌ تیا پێشێلكراوه‌، وێنه‌یه‌ك هه‌ر به‌نی‌ ئاده‌مێك بیبینێت شه‌رم ده‌یگرێت و عاره‌قه‌ی‌ خه‌جاڵه‌تی‌ ده‌ڕێژێت. هۆی‌ ئه‌وه‌شیان گێڕایه‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی‌ كامێرا له‌ پاڵ سووده‌كانیدا خواستی‌ شه‌یتانیی‌ له‌ مرۆڤدا دروستده‌كات»⁽¹⁶⁾.

ڕاستییه‌كه‌ی‌ ئیسلام، خۆی‌ له‌گه‌ڵ دنیای‌ نوێ‌ و ئامێره‌ مۆدێرنه‌كان گونجاندووە. نوێترین ئامێر و به‌رهه‌می‌ ته‌كنه‌لۆژیا و دنیای‌ مۆدێرنی‌ قبوڵ كردووه‌ و زۆرێكيشی‌ خستووه‌ته‌ خزمه‌تی‌ خۆیه‌وه‌. كه‌واته‌ ململانێی‌ ئایینی‌ ئیسلام له‌گه‌ڵ دنیای‌ نوێ، ئه‌و كڵێشه‌ ته‌قلیدییه‌ نییه‌. ئه‌مڕۆ ئایین له‌وه‌ پتر ڕۆيشتووه‌ خۆی‌ بخاته‌ به‌ره‌ی‌ دژه‌وه‌، بگره‌ ئامێره‌كانی‌ دنیای‌ نوێ‌، خزمه‌تی‌ ئیسلام ده‌كه‌ن. كاركردن له‌سه‌ر ئه‌و ململانێ‌ ته‌قلدییه‌ى ساڵانی‌ په‌نجا و شه‌ستى سه‌ده‌ی‌ ڕابوردوو، چیرۆكی‌ لاواز به‌ تێكست ده‌دات و ساكاری‌ بۆ ناوی‌ ده‌هێنێت. به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌ ڕۆمانه‌كه‌دا خراوه‌ته‌ ڕوو، نه‌ك وێنه‌، بگره‌ ڤیدیۆ گرنگترین خزمه‌ت به‌ ئایین ده‌كات، ته‌نانه‌ت فیلمێكی‌ سینه‌مایی‌ وه‌كو «ڕیساله» له‌ حه‌فتاكانى سه‌ده‌ی‌ ڕابوردوو به‌ دواوه‌، كاریگه‌ریی‌ ئێجگار فراوان له‌سه‌ر خه‌ڵك و دنیای‌ ئیسلامی‌ دروست ده‌كات.

نووسه‌ر و ڕۆماننووس، كاتێك كار له‌باره‌ى كێشه‌ی‌ ئایین له‌ دنیای‌ نوێدا ده‌كات، ده‌بێت زمان و هۆشیاریی‌ له‌ ئاستێك بێت، نه‌كه‌وێته‌ هه‌ڵه‌ی‌ لۆژیكی‌ و په‌نا بۆ كڵێشه‌ و ململانێی‌ ته‌قلیدی‌ نه‌بات، بگره‌ پێویستە ئاگاداری‌ گۆڕانی‌ ناو كۆمه‌ڵ بێت. هۆشیاریی‌ نووسه‌ر بۆ ململانێی‌ ئایین له‌گه‌ڵ دنیای‌ نوێ‌، ئه‌وه‌یه‌ ئاماژه‌ به‌و میكانیزم و شێوازانه‌ بدات، كه‌ قوتابخانه‌ و پیاوه‌ ئایینییه‌كان بۆ گونجاندنی‌ ئیسلام و دنیای‌ مۆدێرن ده‌یگرنه‌ به‌ر. ئه‌مڕۆ ئایین به‌ شێواز و فۆرمی‌ جیاوازتر له‌وه‌ی‌ به‌ختیار عه‌ليی‌ تێدا ماوه‌ته‌وه‌، له‌ ململانێدایه‌ له‌گه‌ڵ دنیای‌ نوێ‌ و مۆدێرنه‌ و ده‌ستكه‌وته‌ زانستییه‌كان. مانه‌وه‌ و كاركردن له‌و چێوه‌ و ململانێ‌ ته‌قلیدییانه‌دا نه‌ك داهێنان‌ نییه‌، بگره‌ ئاسانه‌ و تێكستی‌ ساكاری‌ وه‌كو «نه‌فره‌تی‌ نه‌وبه‌هاران»ی‌ لێ‌ ده‌كه‌وێته‌وه‌. ئه‌م گوتانه‌ی‌ ناو ڕۆمانه‌كانی‌ به‌ختیار عه‌لی‌، هێنده‌ سه‌خت و ئاڵۆزن، نه‌توانین له‌وی‌ باشتر بڵێین و بینووسین؟ سه‌خته‌ ئه‌و گوته‌ ڕۆژانه‌ییانه‌ به‌ شێوازی‌ گێڕانه‌وه‌ی‌ زاره‌كی‌ و له‌ زمانی‌ كاره‌كته‌ره‌وه‌ بگێڕینه‌وه‌؟ وه‌كوو میلان كۆندێرا ده‌ڵێت تاكه‌ ڕه‌وایی‌ بوونی‌ ڕۆمان له‌وه‌دایه‌، ئه‌وه‌ بڵێ‌ كه‌ ته‌نیا ڕۆمان ده‌توانێت بیڵێت⁽¹⁷⁾. ئایا ئه‌م جۆره‌ گوتانه‌، له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ڕۆمانه‌كانی‌ به‌ختیار عه‌لیش نه‌مانبیستوون؟

هه‌ر له‌ ڕۆمانی‌ (نه‌فره‌تی‌ نه‌وبه‌هاران)دا هاتووه‌ «ڕۆژێك وایلێهات كه‌س نه‌بوو نه‌زانێت زۆزان و شه‌مدین وێنه‌ی‌ دایكیان نه‌بینیوه‌. به‌ جۆرێك ڕۆژانه‌ خوێندكارانی‌ شه‌ڕانی‌ تانه‌ و توانجیان لێده‌دان، «هێی‌ ئه‌وه‌ دایكی‌ خۆت نه‌بینیوه‌، بۆیه‌ وا لووتت سووربۆته‌وه»، «ئه‌وه‌ دایكی‌ خۆت نه‌بینیوه‌، بۆیه‌ بۆنی‌ قاورمه‌ی‌ نۆكت لێدێت»، «ئه‌وه‌ دایكی‌ خۆت نه‌بینیوه‌ بۆیه‌ له‌ عه‌ره‌بیدا خراپیت»… به‌ هۆی‌ ئه‌و قسانه‌وه‌ كچه‌كه‌ له‌ خوێندنگا كێشه‌ی‌ زۆری‌ بۆ دروستده‌بوو، كوڕه‌كه‌ش له‌ كوچه‌ و كۆڵانان گوێی‌ به‌ قسه‌ی‌ پیس ڕاده‌هات و زمانی‌ به‌ جنێو ده‌كرایه‌وه»⁽¹⁸⁾.

گێڕانه‌وه‌ی‌ زاره‌كی‌، ڕاسته‌وخۆیی‌ و ڕۆژانه‌یی‌ ئاستی‌ زمان، ڕۆمانه‌كه‌ ده‌كه‌نه‌ یه‌كێك له‌ ساناترین و ڕه‌وانترین تێكستی‌ به‌ختیار عه‌لی‌. له‌ كاتێكدا گوایه‌ كار له‌سه‌ر ململانێی‌ ئایین له‌گه‌ڵ دنیای‌ نوێدایه‌،‌ به‌م ده‌سته‌واژه‌ و زمانه‌وه‌، كاری‌ له‌ ڕووبه‌ری‌ زانراودا كردووه‌. كێ‌ هه‌یه‌ نه‌زانێت، وێنه‌ی‌ له‌شی‌ ئافره‌ت بۆ كۆمه‌ڵ كێشه‌یه‌؟ تێكستی‌ داهێنه‌رانه‌ ئه‌م ڕووبه‌ره‌ زانراوانه‌ تێ‌ ده‌په‌ڕێنێت و ده‌چێته‌ ناو نهێنی‌ و نه‌زانراوه‌وه‌. ئه‌و پێوه‌ره‌ ڕه‌وشتییانه‌ جێ‌ ده‌هێڵێت، كه‌ له‌ بیركردنه‌وه‌ی‌ ئایینييه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن و هه‌مووان ده‌یزانن، هه‌روه‌كوو «حه‌ڵاڵ و حه‌رام»، «ڕووتی‌ و داپۆشراویی»، «چاكی‌ و خراپی». هه‌رچه‌نده‌ زۆر كه‌س په‌سه‌ندی‌ ڕۆمانه‌كه‌ بكه‌ن و «ته‌وه‌ر»ی‌ بۆ بكه‌نه‌وه‌، ناتوانین وه‌كوو تێكستێكی‌ هاوچه‌رخ، كه‌ له‌ واقیع تێ‌ ده‌په‌ڕێت و به‌ زمان و ئاستێكی‌ دیكه‌وه‌، به‌سه‌رهاتی‌ مرۆڤ له‌ دنیای‌ نوێدا ده‌گێڕێته‌وه‌، بيبينين.

له‌م ڕۆمانه‌دا تێگه‌یشتنی‌ ته‌قلیدی‌ بۆ شه‌ره‌ف، كه‌ وێنه‌ی‌ له‌شی‌ ئافره‌ت نوێنه‌رایه‌تیی‌ ده‌كات، به‌ر دنیای‌ نوێ‌ ده‌كه‌وێت. ئه‌و تێگه‌یشتن و ڕوانینه‌ی‌ بۆ «شه‌ره‌ف» له‌ ڕۆمانه‌كه‌دا هه‌یه‌، هه‌مان تێگه‌یشتنی‌ كۆمه‌ڵ نییه‌؟ ئه‌گه‌ر لای‌ هه‌ردووكیان وێنه‌ی‌ له‌شی‌ ئافره‌ت تابووه‌ و كێشه‌ دروست ده‌كات، كه‌واته‌ جیاوازییه‌ك له‌ نێوان واقیعى كۆمه‌ڵ و فه‌زای‌ ڕۆمانه‌كه‌دا هه‌یه‌؟ ئه‌گه‌ر هه‌مان هۆكار هه‌یه‌ و يه‌ك ئاكام به‌ ده‌سته‌وه‌ ده‌ده‌ن، ئیدی‌ ئه‌ده‌ب چ جیاوازییه‌كی‌ له‌گه‌ڵ بۆچوونى‌ باوی‌ ژیانی‌ ڕۆژانه‌دا هه‌یه‌؟ كوا ئه‌و زمان و ڕووبه‌ر و تێگه‌یشتنه‌ی‌ ئه‌ده‌ب له‌ بڕوای‌ كۆمه‌ڵ جیا ده‌كاته‌وه‌؟ چ ئه‌رك و ماهیه‌تێك له‌خۆ ده‌گرێت؟ ئه‌گه‌ر ئه‌ده‌ب هه‌مان تێگه‌یشتنی‌ باوی‌ كۆمه‌ڵ بۆ چه‌مك و دیارده‌كان بگوازێته‌وه‌، كه‌واته‌ لێره‌دا ڕۆڵی‌ ئه‌ده‌ب ته‌نیا گواستنه‌وه‌ و نووسینه‌وه‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌، له‌ واقیعدا باڵاده‌سته‌ و بۆ هه‌مووان پێوه‌ره‌.

وه‌كو كاروان عومه‌ر كاكه‌سوور ئاماژه‌ی‌ پێ‌ ده‌دات، كاره‌كته‌ر له‌ ڕۆمانی‌ باودا، كۆتامرۆڤه‌. ئه‌و بوونه‌وه‌ره‌ تاكڕه‌هه‌نده‌ مشه‌خۆره‌ی‌ له‌گه‌ڵ واقیعی‌ باودا ڕێك ده‌كه‌وێت و خاوه‌نی‌ هیچ ناڕه‌زاییه‌ك نییه‌. له‌گه‌ڵ جه‌ماوه‌ر به‌ شێوه‌یه‌ك یه‌ك ده‌گرێت، كه‌ سه‌خته‌ له‌وانه‌ی‌ تری‌ جودا بكه‌یته‌وه‌. زمانی‌ پڕه‌ له‌و ده‌سته‌واژانه‌ی‌، كه‌ له‌ ئاستی‌ كۆمه‌ڵایه‌تیدا به‌ كار ده‌هێنرێن و تایبه‌تن به‌و شتانه‌ی‌ ڕه‌واجیان هه‌یه‌. لایه‌نگری‌ ئه‌و شتانه‌یه‌، كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ پێشوه‌خت ناوی‌ چاكه‌ی‌ لێ‌ ناون. شه‌یدای‌ پاكی‌، دڵسۆزی‌، گوێڕایه‌ڵی‌، وه‌فاداری‌ و هیی‌ دیكه‌یه‌ و ڕقی‌ له‌ هه‌ر ده‌سته‌واژه‌یه‌كه‌، ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ له‌ ژێر ناوی‌ خراپه‌دا پۆلێنی‌ كردبن⁽¹⁹⁾.

(دۆن كیشۆت)، كه‌ به‌ یه‌كه‌مین ڕۆمانى مۆدێرن داده‌نرێت و هه‌ردوو به‌رگه‌كه‌ی‌ له‌ نێوان 1605 بۆ 1615 بڵاو بووه‌ته‌وه‌⁽²⁰⁾، تێگه‌یشتنی‌ باو و ڕوانینی‌ كۆمه‌ڵی‌ له‌باره‌ی‌ پاڵه‌وان تێپه‌ڕاندووه‌. واتا زیاتر له‌ چوار سه‌د ساڵ له‌مه‌وبه‌ر، ئه‌ده‌ب ڕوانینی‌ گشتی‌ به‌ جێ‌ ده‌هێڵێت. ئێ‌ چی‌ وا له‌ نووسه‌ری‌ كورد ده‌كات، بۆ هه‌مان پێوه‌ری‌ ژیانی‌ ڕۆژانه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌؟ نه‌ك تێشیان نه‌په‌ڕێنێت، بگره‌ وه‌كوو خۆی‌ بیانگوازێته‌وه‌؟ ئه‌گه‌ر ئه‌ده‌ب ئاماژه‌ له‌خۆ ده‌گرێت و له‌ زماندا ڕوو ده‌دات، ئه‌ی‌ كوا سه‌رله‌نوێ‌ ئه‌ركدان به‌ دیارده‌ و چه‌مكه‌كان؟ ئاماژه‌ چییه‌، ئه‌گه‌ر جێهێشتنی‌ دنیای‌ شمه‌ك و واقیع نه‌بێت؟ ئه‌ده‌ب چییه‌ ئه‌گه‌ر ڕۆڵی‌ نوێ‌ و جیاواز به‌ شته‌كان نه‌داته‌وه‌ و گه‌مه‌ به‌ واتاكانيان نه‌كات؟ ئایا ڕۆمان ئاستی‌ گێڕانه‌وه‌ی‌ زاره‌كی‌ به‌ جێ‌ ناهێڵێت؟ كێشه‌ له‌ ناو زمان دروست ناكات؟

میلان كۆندێرا له‌باره‌ی‌ شێوازی‌ ئه‌مڕۆی‌ ڕۆمانی‌ بازاڕی‌ و جه‌ماوه‌رییه‌وه‌ ده‌نووسێت «به‌شی‌ زۆری‌ ڕۆمانی‌ ئه‌مڕۆ له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ مێژووی‌ ڕۆمانن: داوای‌ له‌ گوناهـ پاكژبوونه‌وه‌ به‌ شێوه‌ی‌ ڕۆمان، ڕاپۆرت به‌ شێوه‌ی‌ ڕۆمان، ڕێككردنه‌وه‌ی‌ حیساب به‌ شێوه‌ی‌ ڕۆمان، ئه‌وتۆبایۆگرافی‌ به‌ شێوه‌ی‌ ڕۆمان، خه‌به‌ر لێ‌ دان به‌ شێوه‌ی‌ ڕۆمان، وانه‌ی‌ سیاسی‌ به‌ شێوه‌ی‌ ڕۆمان، گیانه‌ڵای‌ مێرد به‌ شێوه‌ی‌ ڕۆمان، گیاندانی‌ دایك به‌ شێوه‌ی‌ ڕۆمان، له‌ ده‌ستدانی‌ كچێنی‌ به‌ شێوه‌ی‌ ڕۆمان، منداڵبوون به‌ شێوه‌ی‌ ڕۆمان، ڕۆمان هه‌تا بێكۆتایی‌، هه‌تا كۆتایی‌ كات، ڕۆمانگه‌لێك، كه‌ هیچی‌ نوێ‌ ناڵێن، به‌های‌ ئیستاتیكییان نییه‌، گۆڕانكاری‌ له‌گه‌ڵ خۆیان ناهێنن، نه‌ بۆ تێگه‌یشتنی‌ ئێمه‌ی‌ مرۆڤ، نه‌ بۆ شێوه‌ی‌ ڕۆمان. هاوشێوه‌ی‌ یه‌كن و سپێدان به‌ پێرفێكتی‌ ده‌توانرێت به‌رخۆری‌ بكرێن، ئێواران به‌ پێرفێكتی‌ ده‌توانرێت فڕێ‌ بدرێن»⁽²¹⁾.

له‌ باره‌ی‌ هه‌نارى ناو‌ ڕۆمانی‌ (دواهه‌مین هه‌ناری‌ دونیا)، به‌ختیار عه‌لی‌ ده‌بێژێت «ساڵی‌ 1975 كاتێك گواستمانه‌وه‌ بۆ ئه‌و ماڵه‌ی‌ نزیكه‌ی‌ 46 ساڵ خێزانی‌ ئێمه‌ی‌ تێدا ژیا، تاكه‌ دره‌ختێك له‌ حه‌وشه‌كه‌دا دار هه‌نارێك بوو، كه‌ باوه‌ڕده‌كه‌م ئێستاش هه‌ر مابێت. ئه‌و دره‌خته‌ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان لای‌ من هێمای‌ ماڵی‌ ئێمه‌ بوو… به‌ر له‌ هه‌ر شت ئه‌وه‌ی‌ سه‌مبولی‌ هه‌ناری‌ له‌ خه‌یاڵی‌ مندا ته‌قانده‌وه‌، ئه‌و هه‌ناره‌ی‌ حه‌وشی‌ خۆمان بوو»⁽²²⁾. لێره‌دا هه‌ناری‌ ناوی‌ ڕۆمانه‌كه‌، هه‌مان ئه‌و هه‌ناره‌یه‌ وا له‌ دنیای‌ ده‌ره‌وه‌دا بوونی‌ هه‌بووه‌. وه‌كوو به‌ختیار عه‌لی‌ ده‌یڵێت، هه‌ناری‌ دواهه‌مین هه‌نار، هه‌مان ئه‌و هه‌ناره‌ی‌ حه‌وشی‌ ماڵیانه‌، ئیدی‌ سه‌ختيی‌ دۆزینه‌وه‌ی‌ هێما و وه‌زیفه‌ و ئاماژه‌ی‌ هه‌نارى ناو‌ ڕۆمانه‌كه‌ له‌ كوێدایه‌؟ ئه‌گه‌ر هه‌مان ڕۆڵیان هه‌یه‌، كه‌واته‌ جیاوازیی‌ هه‌ناری‌ واقیعی‌ و هه‌ناری‌ ڕۆمانه‌كه‌ چییه‌؟

له‌ باره‌ی‌ په‌پووله‌ له‌ (ئێواره‌ی‌ په‌روانه‌)دا به‌ختیار عه‌لی‌ ده‌بێژێت «كاتێك ئێواره‌ی‌ په‌روانه‌ كرایه‌ ئه‌ڵمانی‌، هه‌میشه‌ له‌ زۆربه‌ی‌ كۆڕه‌كاندا ئه‌و پرسیاره‌ ده‌هاته‌ پێشێ‌، بۆ په‌پوله‌ ئاماده‌گییه‌كی‌ وه‌ها زۆری‌ هه‌یه‌. مه‌سه‌له‌كه‌ ته‌نیا ناوی‌ په‌روانه‌ نه‌بوو، به‌ڵكوو له‌ زۆر له‌ ڕووداوه‌ گرنگه‌كاندا، له‌و جێگایانه‌دا شاعیرییه‌ت و مه‌رگ له‌ یه‌كدی‌ نزیك ده‌بنه‌وه‌، په‌روانه‌كان ده‌بینرێن و له‌ فه‌زای‌ تێكسته‌كه‌دا ده‌فڕن. خۆت ده‌زانیت خودی‌ په‌روانه‌ وه‌ك چه‌مك، جێگایه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ له‌ ئه‌ده‌بیاتی‌ كوردیی‌ و فارسیدا هه‌یه‌. گواستنه‌وه‌ی‌ هێماكه‌ له‌ ده‌ستی‌ شاعیرانی‌ كلاسیكه‌وه‌ به‌ره‌و فه‌زای‌ «چیرۆك» و «گێڕانه‌وه»ی‌ مۆدێرن، یه‌كێك بوو له‌ نیازه‌ سه‌ره‌كییه‌كانم»⁽²³⁾.

وه‌كوو به‌ختیار عه‌لی‌ خۆی‌ ئاماژه‌ی‌ پێ ده‌دات و له‌ ڕۆمانه‌كه‌یشدا دیاره‌، په‌پووله‌ به‌ هه‌مان واتا و ئه‌رك دێت، كه‌ له‌ دنیای‌ واقیعیدا هه‌یه‌. ئێ‌ هه‌مان هه‌ناری‌ حه‌وشه‌ و هه‌مان په‌پووله‌‌، ئیدی‌ ترازانی‌ چه‌مك و زمان له‌ كوێ ڕوویداوه‌، كه‌‌ خه‌سڵه‌تی‌ ڕۆمانی‌ نوێيه‌؟ له‌ كوێدا وه‌زیفه‌ و ماهیه‌تی‌ هه‌نار و په‌پووله‌ گۆڕاوه‌؟ ئه‌گه‌ر هه‌ر هه‌مان واتای‌ هه‌نار و په‌پووله‌یه‌، ئه‌ی‌ كوا ئه‌و هێمایانه‌ی‌‌ نه‌به‌ز گۆران وێڵیه‌تی‌ و به‌ختیار عه‌لى بۆى ئاشكرا‌ ده‌كات؟ ئه‌گه‌ر هه‌مان وه‌زیفه‌ی‌ دێرینیان هه‌یه‌، ئيدى له‌ كوێدا نوێیه‌؟ ئه‌مه‌یه‌ ڕوونكردنه‌وه‌ی‌ سیمۆتیكا و ئاماژه‌ناسی‌ و نیشانه‌كانی‌ زمان و ڕۆمان؟

له‌باره‌ی‌ گۆڕان و پێدانی‌ ڕۆڵ و ئه‌ركی‌ جیاواز به‌ شته‌كان، بۆ ڕۆمانی‌ (دۆن كیشۆت) ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌. دۆن كیشۆت جامێكی‌ مسینی‌ ڕیشتاشین له‌ سه‌رتاشێك ده‌بات و وه‌كوو خوده‌ به‌ كاری‌ ده‌هێنێت. سه‌رتاش به‌ ڕێكکه‌وت دێته‌ ئه‌و مه‌یخانه‌یه‌وه‌، كه‌ دۆن كیشۆتی‌ لێیه‌ و له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی‌ دیكه‌دایه‌. ته‌ماشای‌ جامی‌ ڕیشتاشینه‌كه‌ی‌ ده‌كات و ده‌یه‌وێت له‌ سه‌ری‌ دۆن كیشۆتی‌ بكاته‌وه‌. دۆن كیشۆت به‌ سه‌ربه‌رزییه‌وه‌ مل بۆ ئه‌وه‌ نادات كه‌ خوده‌كه‌ وه‌كو جامی‌ ڕیشتاشین ببینێت. مرۆڤ چۆن ده‌توانێت بیسه‌لمێنێت، كه‌ جامێكی‌ ڕیشتاشینی‌ له‌ سه‌ر نراوه‌ و خوده‌ نییه‌؟ ئه‌و كه‌سه‌ ته‌شقه‌ڵه‌بازه‌ی‌ له‌گه‌ڵ دۆن كیشۆتدایه‌، به‌ كه‌یفه‌وه‌ تاكه‌ هۆكاری‌ بابه‌تی‌ ده‌دۆزێته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی‌ ڕاستییه‌كه‌ی‌ بسه‌لمێنێت: ده‌نگدانی‌ نهێنی‌. هه‌موو ئاماده‌بووان به‌شداریی‌ تێدا ده‌كه‌ن و ئه‌نجامه‌كه‌یشی‌ ڕوونه‌: شته‌كه‌ وه‌كو خوده‌ ددانی‌ پێدا ده‌نرێت⁽²⁴⁾.

وه‌كو میلان كۆندێرا ده‌نووسێت «ڕۆمان كیمیاگه‌رییه‌كه‌، ژن ده‌كاته‌ پیاو و پیاویش به‌ ژن، زبڵ ده‌كاته‌ زێڕ، قسه‌یه‌كی‌ كۆمیدیی‌ كورت، ده‌كاته‌ دراما! ئه‌م كیمیاگه‌رییه‌ یه‌زدانییه‌یه‌، وزه‌ی‌ ڕۆماننووس و نهێنی‌ و مه‌زنیی‌ هونه‌ره‌كه‌ی‌ پێك ده‌هێنێت»⁽²⁵⁾.

لای‌ به‌ختیار عه‌لی‌ چه‌مك، شت، ڕووداو، ڕوانینی‌ كاره‌كته‌ر، نه‌ك له‌ دنیای‌ واقیعی‌ و زاره‌كی‌ و شمه‌ك و فیزیك، ناترازێن و ناچنه‌ دنیای‌ ئاماژه‌وه‌، بگره‌ هه‌مان واتا و ئه‌ركی‌ ژیانی‌ ڕۆژانه‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ وه‌رده‌گرنه‌وه‌. شه‌ره‌ف و له‌شی‌ ژن له‌ نه‌ریت و واقیعدا یاساغه‌ و وروژاندنیان هه‌را ده‌نێته‌وه‌. له‌ ڕۆمانه‌كه‌ی‌ به‌ختیار عه‌لیش به‌ هه‌مان شێوه‌. وه‌كوو خۆیشی‌ ده‌ڵێت هه‌نار و په‌پووله‌، هه‌مان ئه‌وه‌ی‌ واقیعن. ئیدی‌ ئه‌و هێما و ئاماژانه‌‌ كوان وا كتێبی‌ بۆ ده‌نووسن؟ كوا ئه‌و كیمیاگه‌رییه‌ی‌ میلان كۆندێرا ده‌ڵێت، پێوه‌ری‌ ژیانی‌ ڕۆژانه‌ به‌ جێ‌ ده‌هێڵێت و ماهیه‌تی‌ دى‌ به‌ شت ده‌دات؟

له‌باره‌ی‌ ڕەنگی سپییه‌وه‌ له‌ ڕۆمانی‌ (شاری‌ مۆسیقاره‌ سپییه‌كان)دا، به‌ختیار عه‌لی‌ ده‌ڵێت «سپی‌ به‌ بڕوای‌ من، وه‌ك خه‌سڵه‌ته‌كانی‌ به‌فر، ڕه‌نگی‌ هه‌ڵگرتن و مانه‌وه‌ و پاراستن و به‌رده‌وامییه‌، هێمای‌ ڕزگاركردن و توند قایمكردنه‌. ئه‌و مانایه‌ ته‌واو له‌ شاری‌ مۆسیقاره‌ سپییه‌كاندا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت»⁽²⁶⁾.

ئێ‌ خۆی‌ هه‌ر له‌ واقیعدا، سپی‌ هه‌مان واتا و مه‌به‌ست ده‌گه‌یه‌نێت. به‌ختیار عه‌لی‌ دیدی‌ گشتی‌ بۆ ئه‌و چه‌مك و دیاردانه‌ تێناپه‌ڕێنێت و بۆ دنیای‌ ئاماژه‌یان نابات، به‌ڵكوو هه‌ر له‌ دنیا مه‌تریالی‌ و فیزیكییه‌كه‌دا ده‌مێننه‌وه‌ و هه‌مان ڕۆڵ و ئه‌ركی‌ واقیعی‌ ژیانی‌ ڕۆژانه‌ ده‌گێڕن و تێگه‌یشتنى كۆمه‌ڵ به‌جێناهێڵن.

له‌ دنیای‌ نیشانه‌دا توخمه‌كانی‌ وه‌ك ڕووداو، شوێن، كات، زمان و ئه‌وانه‌ی‌ دیكه‌ بۆ ئاماژه‌ گۆڕاون و هه‌ر له‌ ڕێی‌ ئاماژه‌یشه‌وه‌ ڕۆماننووس ڕووبه‌ڕوویان ده‌بێته‌وه‌، كه‌ ئه‌وه‌ به‌ سروشتی‌ خۆی‌ شێوازی‌ ناڕاسته‌وخۆ ده‌سه‌پێنێت و شێوازی‌ ڕاسته‌وخۆ به‌ لاوه‌ ده‌نێت. گرێچنی‌ باو، كه‌ (سه‌ره‌تا، ناوه‌ڕاست، كۆتایی‌) به‌ یه‌كه‌وه‌ گرێ‌ ده‌دات، به‌و پرۆسێسه‌دا ده‌پووكێته‌وه‌، به‌وه‌ی‌ شته‌كان له‌وه‌ ده‌رچوون یه‌ك سه‌ره‌تایان هه‌بێت، به‌ڵكو له‌ بێژمار سه‌ره‌تا پێك دێن، وه‌ك چۆن به‌سه‌ر هێڵی‌ ڕێكدا ناچنه‌ پێشه‌وه‌، به‌ڵكو به‌ هه‌موو لایه‌كدا ده‌بزوێن⁽²⁷⁾.

له‌ باسی‌ سیستمدا به‌ختیار عه‌لی‌ ده‌ڵێت «سروشتی‌ هه‌موو سیستمێك وه‌هایه‌ هه‌وڵده‌دات هه‌موو شتێك بگرێته‌ خۆی‌، هه‌موو جیاوازییه‌كان بتوێنێته‌وه‌، هه‌ر شتێك له‌ ناو ئه‌ودا جێگه‌ی‌ نه‌بووه‌وه‌ یان یاخی‌ بوو، وه‌ك ده‌ره‌یاسا، نائاسایی‌، نه‌خۆش، تێكده‌ر سه‌یری‌ بكات»⁽²⁸⁾. ده‌پرسم شتێكی‌ نوێ‌ له‌باره‌ی‌ سیستمه‌وه‌ ده‌ڵێت؟ كه‌س هه‌یه‌ ئه‌م شتانه‌ نه‌زانێت؟ كاممان ناتوانین له‌وه‌ باشتر باسی‌ سیستم و دژایه‌تیی‌ سیستم بكه‌ین؟ ساكاری‌ و سازش له‌م گفتوگۆیه‌ی‌ به‌ختیار عه‌لی‌ نابینرێت؟ ئایا به‌ختیار عه‌لی‌ شازده‌ ساڵ له‌مه‌و پێش و له‌ كتێبی‌ «سێوی‌ سێیه‌م»، قووڵتر له‌ باره‌ی‌ سیستم و دژه‌ سیستم قسه‌ی‌ نه‌كردووه‌؟ ئه‌مه‌ى ئێستاى، ساكاركردنه‌وه‌ی‌ فیكر نييه‌؟ ئه‌مه‌ سازش و پاشه‌كشه‌یه‌، یان گه‌شه‌ و پێشكه‌وتن؟

له‌باره‌ی‌ داگیركه‌ره‌وه‌ به‌ختیار عه‌لی‌ ده‌ڵێت «من پێم وایه‌ هه‌رگیز داگیركار ناتوانێت هه‌م داگیركار بێت و هه‌م مرۆڤ، داگیركاریی‌ دواجار داگیركه‌ر ده‌گۆڕێت بۆ دڕنده‌یه‌كی‌ نائومێد، كه‌ به‌رده‌وام سه‌ری‌ به‌ر به‌ردی‌ ڕه‌قی‌ ئه‌و مه‌حاڵه‌ ده‌كه‌وێت كه‌ بۆی‌ ده‌گه‌ڕێت»⁽²⁹⁾. كه‌مێك دواتر ده‌ڵێت «فاشیزم گێڕانه‌وه‌ی‌ مرۆڤه‌ بۆ دۆخی‌ حه‌یوانی‌، ناسیونالیزمیش كلیلی‌ ئه‌وه‌ هه‌ره‌سه‌ ترسناكه‌یه‌. له‌ داگیركردنی‌ تاریكی دا، مه‌به‌ستم بوو پیشانی‌ بده‌م، چۆن ناسیونالیزم مرۆڤێكی‌ عاقڵ و فه‌لسه‌فه‌خوێنی‌ وه‌ك تاریق ئاكانسو داده‌به‌زێنێت بۆ پله‌ی‌ حه‌یوانێكی‌ ئێجگار نزم»⁽³⁰⁾.

ئه‌رستۆ (384‌-322ی‌ پێش زایین)، له‌ كتێبی‌ (سیاسه‌ت)دا ده‌ڵێت «مرۆڤ به‌ سروشت ئاژه‌ڵێكی‌ سیاسییه»⁽³¹⁾. به‌ختیار عه‌لی‌، 2400 ساڵ پاش ئه‌رستۆ، مرۆڤ له‌ مه‌قامی‌ بڵند و ئاژه‌ڵ له‌ پله‌ی‌ نه‌وی‌ داده‌نێت. به‌ سووك و نزم ته‌ماشای‌‌ ئاژه‌ڵ، خه‌سڵه‌تی‌ بیركردنه‌وه‌ی‌ تیۆلۆژی‌ و ئایینى نییه‌؟ ئه‌وه‌ زانست نییه‌، سه‌لماندوویه‌تی‌ هه‌ندێك توانا و خه‌سڵه‌تی‌ سروشتیی‌ ئاژه‌ڵ، زۆر له‌ پێش هیی مرۆڤه‌یه‌وه‌، وه‌كو هێز و توانای‌ بینین و بیستن و فڕین و ڕۆشتن و مانه‌وه‌ له‌ هه‌ندێك په‌له‌وه‌ر و مه‌ل و ئاژه‌ڵدا؟ ئه‌و عه‌قڵییه‌ته‌ ئایینییه‌ چییه‌ مرۆڤ باڵا و بڵند، له‌ نزماييشدا ئاژه‌ڵ و گیاندار‌ ده‌بینێت؟ له‌م بیركردنه‌وه‌‌ تیۆلۆژی‌ و بڕوا‌ ئایینیيه‌دا، مرۆڤ سه‌ردار و ناوه‌نده‌ و هه‌موو شته‌كانی‌ دی‌، خزمه‌تكاریی وين. ئه‌مه‌یه‌ كلیلی‌ كردنه‌وه‌ی‌ هێماكانی‌ ڕۆمان، لای‌ به‌ختیار عه‌لی‌؟ ئه‌مه‌یه‌ نیشانه‌ناسی‌ و كاركردن له‌ ئاماژه‌دا؟

ولیه‌م ڕایش به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ به‌ختیار عه‌لییه‌وه‌، ئاژه‌ڵ له‌ مرۆڤ به‌ ئاشتیخوازتر داده‌نێت، بگره‌ مرۆڤ له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئاژه‌ڵه‌ و به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ مرۆڤيشه‌وه‌، سادیستی‌ و میكانیكی‌ نین، كۆمه‌ڵگه‌ و پۆل و گروپه‌كانیان، به‌ شێوه‌یه‌كی‌ به‌راورد نه‌كراو ئاشتیخوازترن له‌ كۆمه‌ڵگه‌ مرۆیییه‌كان. پرسیاری‌ ولیه‌م ڕایش ده‌ستبه‌رداربوونی‌ مرۆڤه‌ له‌ ڕه‌هه‌ند سروشتی‌ و ئاژه‌ڵییه‌كه‌ی‌ و سازشكردنیه‌تی‌ له‌ «مرۆڤ-ئاژه‌ڵی»ـیه‌وه‌ بۆ «ڕۆبۆتی‌-ماشێنی». ئه‌گه‌ر به‌ختیار عه‌لی‌ ئه‌و كاته‌ی‌ ده‌ڵێت «دابه‌زین بۆ پله‌ی‌ حه‌یوانێكی‌ ئێجگار نزم»، ئاگاداری‌ كێشه‌ هاوچه‌رخه‌كانی‌ مرۆڤ، له‌گه‌ڵ ته‌كنه‌لۆژیا و ئامێره‌كان بایه‌، ئاماژه‌ی‌ به‌ مه‌ترسی‌ به‌ ماشێنبوونی‌ مرۆڤ ده‌دا، نه‌ك بۆ ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ میللی‌ و ته‌قلیدییه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌، كه‌ تێیدا مرۆڤ پاكژ و پاكیزه‌يه‌، ئاژه‌ڵ دڕنده‌ و تاوانكاره‌.

ولیه‌م ڕایش ده‌نووسێت «كاتێك سوود له‌ وشه‌ی‌ ئاژه‌ڵ وه‌رده‌گرم، لادان یان شتێكی‌ ترسناك و نزم نییه‌، به‌ڵكو ڕاستییه‌كی‌ بایۆلۆژییه‌… مرۆڤ خاڵی‌ هاوبه‌شی‌ له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵ، زۆر له‌وه زیاتره‌‌ بیری‌ لێ‌ ده‌كاته‌وه»⁽³²⁾.

به‌ختیار عه‌لی‌ له‌ گفتوگۆكه‌ی‌ نه‌به‌ز گۆراندا ده‌ڵێت «كاتێك هه‌ندێك كه‌س تووتی‌ ئاسا ئه‌وه‌ دووباره‌ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ كۆنزه‌رڤاتیڤمان نییه‌، خۆشیان نازانن ده‌ڵێن چی‌، كڵێشه‌یه‌كه‌ گرتوویانه‌ به‌ ده‌مییانه‌وه‌ و بێناوه‌ڕۆك دووباره‌ی‌ ده‌كه‌نه‌وه‌. كۆنزه‌رڤاتیڤیزم له‌ هه‌موو هێما و ڕسته‌ و تێڕوانین و ستایلی‌ ژیان و بیركردنه‌وه‌ی‌ ئێمه‌دایه»⁽³³⁾. به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ گوته‌كه‌ی‌ به‌ختیار عه‌لییه‌وه‌، ئه‌مڕۆ له‌ هه‌ر كات زياتر ڕۆشنبیریی‌ كوردی‌، شانازی‌ به‌ كۆنه‌په‌رستیی‌ خۆیه‌وه‌ ده‌كات. به‌ ناوی‌ پاراستنی‌ كورد و خه‌می‌ نه‌ته‌وه‌ و خۆشویستنی‌ خۆماڵییه‌وه‌، داكۆكی‌ له‌ كۆنه‌په‌رستی‌ ده‌كات و ناوی‌ ده‌نێت داهێنان و ڕاڤه‌ی‌ تێكست و «ته‌وه‌ر»كردنه‌وه‌ بۆ ڕۆمانی‌ كوردی‌. هه‌ر نه‌به‌ز گۆران کە چاوپێکەوتنی لەگەڵ به‌ختیار عه‌لی کردووە‌، به‌وانه‌ی‌ شیعر و كولتووری‌ بیانی‌ ته‌رجومه‌ ده‌كه‌ن و مه‌ترسی‌ بۆ «پرسه‌ گرنگه‌ خۆماڵییه‌كان» دروست ده‌كه‌ن و «ژه‌هر بۆ ناو ماڵی‌ كورد ده‌هێنن»، ناو ده‌نێت «جاش كولتوور»⁽³⁴⁾. مایه‌ی‌ گومان و پرسیار نییه‌، تۆ له‌گه‌ڵ نووسه‌رێكی‌ كۆنه‌په‌رست، كتێب چاپ بكه‌یت و له‌ سه‌نگه‌ر و به‌ره‌تدا بێت، نه‌یبینیت؟ یان بیبینیت و‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ له‌گه‌ڵتدایه‌، وه‌كو كۆنه‌په‌رستيی‌ نه‌بینیت؟

سێ‌ گوزارشتی‌ به‌ختیار عه‌لی‌ له‌م په‌ره‌گرافه‌ی‌ سه‌ره‌وه‌ ده‌خه‌مه‌ ڕوو «تووتی‌ ئاسا، خۆشیان نازانن ده‌ڵێن چی‌، گرتوویانه‌ به‌ ده‌مییانه‌وه». ڕه‌وایه‌ پاش سی‌ چل ساڵ نووسینی‌ ڕۆمان و وتار و شیعر، خاوه‌نی‌ ئه‌و زمانه‌ بیت؟ هه‌موو هێزی‌ زمان و سه‌رنجی‌ تۆ به‌رانبه‌ر به‌ كۆنه‌په‌رست هێنده‌یه‌؟ كێ‌ له‌ ئێمه‌ ناتوانێت به‌رانبه‌ر به‌ كۆنه‌پارێزی‌، باشتر له‌م ڕسته‌  و ده‌سته‌واژانه‌ بنووسێت؟ ئه‌مه‌یه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ هێما له‌ دنیای‌ ڕۆماندا؟ ئه‌مه‌یه‌ كاركردن له‌ ئاماژه‌ و سیمبول و مه‌دلولى ناو‌ تێكست؟ ئه‌مه‌یه‌ كاركردن له‌ زمان و ئاماژه‌ناسیی‌ پاش سۆسێر و باختین و جاكۆبسن و ڤیتگنشتاین و هایدیگه‌ر و ئاڵتۆسێر و لاكان و دێریدا؟

هایدیگه‌ر، ئه‌م جۆره‌ قسانه‌ی‌ به‌ختیار عه‌لی‌ به‌ «گوتنی‌ له‌كار كه‌وتوو» ناو ده‌بات. گوتنی‌ له‌كاركه‌وتوو بێبناخه‌یه‌ و ده‌لاله‌ت له‌ ده‌رخستنی‌ ڕاستییه‌كی‌ نوێ‌ ناكات، بۆیه‌ له‌ نێو خه‌ڵكدا به‌ ئاسانی‌ به‌كار ده‌هێنرێت، یان «ئه‌وان» به‌بێ‌ جیاوازی‌ به‌كاری‌ ده‌هێنن و هایديگه‌ر ده‌ڵێت «گوتنێكه‌ هه‌موو كه‌سێك ده‌توانێت شه‌نه‌ی‌ تێدا بكات». چونكه‌ له‌ به‌كارهێنانیدا تاكه‌كان هه‌مان باس ده‌جوونه‌وه‌، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ شتێكی‌ نوێ‌ ده‌رببڕن و ڕاڤه‌یه‌كی‌ نوێیان بۆ مژاره‌ باسكراوه‌كه‌ هه‌بێت. ئه‌م جۆره‌ زمانه‌ ناتوانێت به‌ تێگه‌یشتنه‌وه‌ واتای‌ بوونی‌ مرۆڤ له‌وێدا و ڕاستیی‌ «بوون» ده‌ربخات، به‌ڵكوو واتا و ڕاستییه‌كه‌ په‌رده‌پۆش ده‌كات، پێشتر چه‌ند جارێك باسكراوه‌ و ئاشكرایه‌. كه‌س ئاماده‌ نییه‌ تێڕوانینێكی‌ نوێی‌ بۆی‌ هه‌بێت. بوون به‌ خاوه‌نی‌ تێڕوانینی‌ نوێ‌ و ده‌ربڕینی‌ ڕاستییه‌ جیاوازه‌كان سه‌ر به‌ بوونی‌ ڕه‌سه‌نی‌ دازاینه‌، كه‌ به‌ تێگه‌یشتن و به‌رپرسیارێتییه‌وه‌ زمان ده‌خاته‌ گه‌ڕ⁽³⁵⁾.

له‌باره‌ی‌ پابه‌ندبوونی‌ به‌ چیرۆكه‌ فۆلكلۆری‌ و به‌ها میللییه‌كانه‌وه‌ به‌ختیار عه‌لی‌ ده‌بێژێت «چیرۆكی‌ میللی‌ كوردی‌، شانۆیه‌كی‌ ئێجگار گه‌وره‌ی‌ ده‌رخستنی‌ هێز و توانای‌ مرۆڤه‌ ساده‌كانه‌، من له‌ ئه‌ده‌بیاتی‌ خۆمدا زۆر هه‌وڵمداوه‌ دڵسۆزی‌ ئه‌و ڕه‌هه‌نده‌ بم و له‌سه‌ری‌ بمێنمه‌وه». كه‌مێك دواتر ده‌ڵێت «جارێكیان به‌ هاوڕێیه‌كم گووت: جه‌لاده‌تی‌ كۆتر پاڵه‌وانێكه‌ له‌سه‌ر فۆرمی‌ پاڵه‌وانی‌ حیكایه‌ته‌ میللییه‌كانی‌ كورد، به‌ڵام هه‌ستمكرد تێناگات باسی‌ چی‌ ده‌كه‌م»⁽³⁶⁾. وه‌كو به‌ختیار عه‌لی‌ خۆی‌ ئاماژه‌ی‌ پێ‌ ده‌دات، سه‌رچاوه‌ی‌ نووسین و كاره‌كانی‌، حیكایه‌تی‌ میللی‌ و فۆلكلۆری‌ كوردین. بایه‌خ به‌و به‌هایانه‌دا ده‌دات، كه‌ له‌ میللیدا باون و پاڵه‌وانی‌ وه‌كو جه‌لاده‌تی‌ كۆتر، له‌سه‌ر فۆرمی‌ پاڵه‌وانی‌ حیكایه‌ته‌ میللییه‌كانه‌. ئه‌ی‌ داهێنان و نوێگه‌ری‌ ده‌كه‌ونه‌ كوێوه‌؟ نووسه‌ر چیرۆكی‌ میللی‌ و فۆرمی‌ پاڵه‌وانی‌ میللی‌ و حیكایه‌تی‌ گوێ‌ ئاگردان سه‌رچاوه‌ی‌ بن، له‌ كوێدا به‌های‌ باو، پێوه‌ری‌ ژیانی‌ ڕۆژانه‌، نه‌ریتی‌ كۆمه‌ڵ، سه‌لیقه‌ و چێژی‌ جه‌ماوه‌ر، زمانی‌ ڕاسته‌وخۆ و زانراو، كڵێشه‌كان به‌ جێ‌ ده‌هێڵێت و نوێ‌ ده‌بێته‌وه‌؟

له‌باره‌ی‌ پابه‌نديی‌ ڕوانینی‌ كۆمه‌ڵ بۆ پرسه‌ ئه‌خلاقییه‌كان، به‌ختیار عه‌لی‌ ده‌ڵێت «هه‌موو ئه‌و پرسیاره‌ ئه‌خلاقیانه‌ی‌ له‌م سه‌رده‌مه‌ی‌ ئێمه‌دا بایه‌خدار و جێگای‌ تێڕامانن، شوێن تێڕامانی‌ منیش بوون»⁽³⁷⁾. به‌پێی‌ گوته‌كه‌ی‌، جیاوازی له‌ تێگه‌یشتن و ڕوانینی‌ كۆمه‌ڵ بۆ پرسه‌ ئه‌خلاقییه‌كان، له‌گه‌ڵ هیی‌ به‌ختیار عه‌لیدا نییه‌ و بگره‌ كێشه‌ی‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ڕوانینه‌ گشتی‌ و كڵێشاییانه‌ نییه‌، كه‌ ئه‌مڕۆ بایه‌خدارن، پێیانه‌وه‌ پابه‌نده‌ و شوێنی‌ ڕامانی‌ ئه‌ون. واتا ئه‌وه‌ی‌ به‌ختیار عه‌لی‌ بیری‌ لێ‌ ده‌كاته‌وه‌، هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ڵ بیری‌ لێ‌ ده‌كاته‌وه‌.‌ ئه‌وه‌ی‌ بۆ كۆمه‌ڵ كێشه‌ی‌ ئه‌خلاقییه‌، بۆ به‌ختیار عه‌لیش هه‌ر وایه‌. فریدریك نیچه‌ پێی‌ وایه‌ ئه‌خلاقی‌ باو، مرۆڤی‌ نه‌خۆش خستووه‌ و ده‌ڵێت «له‌ به‌رزاییه‌كانه‌وه‌، له‌ گۆشه‌یه‌كی‌ دووره‌وه‌، مرۆڤ له‌وه‌ تێ‌ ده‌گات كه‌ چى مرۆڤی‌ نه‌خۆش خستووه‌، ژه‌هری‌ ئه‌خلاقی‌ باو (ئه‌خلاقه‌ چه‌سپاوه‌كان)»⁽³⁸⁾.

هه‌روه‌ها به‌ختیار عه‌لی‌ ده‌ڵێت «هیوا ئه‌وه‌ نییه‌ تا بینه‌قاقا له‌ قوڕاودا نوقم بیت و بڵێیت «حاڵم باشه‌، عه‌یبم نییه». ئه‌وه‌ گه‌مژه‌ییه‌، ئه‌وه‌ بێهۆشبوونه‌، ئه‌وه‌ سڕبوونه‌، ئه‌وه‌ په‌رچه‌كرداری‌ مرۆڤی‌ كۆلۆنیالیزه‌كراوی‌ به‌نجكراوه‌، تا به‌ هیوایه‌كی‌ درۆ دڵی‌ خۆی‌ ئاسووده‌ بكات و نه‌ته‌قێته‌وه». ئه‌مه‌یه‌ زمانی‌ به‌ختیار عه‌لی‌ بۆ گفتوگۆ و فیكر و ئاشكراكردنی‌ كۆد و نهێنی‌ و ئاماژه‌كانی‌ دنیای‌ ڕۆمان. هه‌ر له‌وێدا ده‌ڵێت «چه‌په‌كانمان، ناسیۆنالیسته‌كانمان، دینییه‌كانمان، لیبڕاڵه‌كانمان، تێكڕا له‌ ڕابوردوودا ده‌ژین». له‌ناو ئه‌و هه‌موو گروپ و ده‌سته‌ و تاقمانه‌دا، كه‌ هه‌زارانن و به‌ختیار عه‌لی‌ ده‌ڵێت «تێكڕایان»، ئه‌گه‌ر ته‌نیا یه‌ك كه‌س هه‌بێت له‌ ڕابوردوودا نه‌ژی‌، كه‌ بێگومان هه‌یه‌، ئه‌وا بۆچوونه‌كه‌ی‌ كورت ده‌هێنێت. ئایا ئه‌م زمانه‌ی‌ به‌ختیار عه‌لی‌، هه‌مان كڵێشه‌ی‌ ناو زمانی‌ میدیای‌ ده‌سه‌ڵات نییه‌؟ هه‌ر له‌وێدا ده‌ڵێت «نائومێدیی‌ ئێستا تاكه‌ كه‌ره‌سته‌ی‌ ئاگاداركردنه‌وه‌یه‌، تاكه‌ زه‌نگێكه‌ بشێت به‌ ده‌نگی‌ به‌رز پێمان بڵێت: ئێمه‌ به‌ره‌و خه‌ره‌ندی‌ مێژوو ده‌ڕۆین»⁽³⁹⁾. ئه‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵ له‌ به‌رده‌م هه‌ره‌س و كه‌وتنه‌، به‌ره‌و خه‌ره‌ندی‌ مێژوو ده‌ڕۆین، ئایا هه‌مان گوتاری‌ ئه‌پۆكالیپس (قیامه‌تگه‌رایی‌)ى پێشووی‌ فاروق ڕه‌فیق نییه‌، كاتێك ده‌یگوت ماڵی‌ كورد‌ لێكترازاوه‌ و ویژدانى بیماره‌ و له‌ به‌رده‌م كه‌وتندایه‌ و به‌ختیار عه‌لی‌ ڕه‌خنه‌ی‌ لێ‌ ده‌گرت؟ ئایا پێشتر گوێمان له‌و گوتانه‌ نه‌بووه‌، له‌ وتاری‌ قه‌شه‌ و پیاوانی‌ ئایینه‌وه‌، كه‌ به‌رده‌وام زه‌نگی‌ په‌سڵان لێ‌ ده‌ده‌ن و مزگێنی‌ هاتنی‌ ڕۆژی‌ دوايى ده‌ده‌ن؟

هه‌ر له‌م ده‌ورانی‌ كه‌وتن و ئاوابوونه‌دا، به‌ختیار عه‌لی‌ ده‌ڵێت «ئه‌وه‌ی‌ داوا له‌ نوسه‌ر بكه‌یت، بۆئه‌وه‌ی‌ خوێنه‌ر به‌ خه‌یاڵی‌ ئاسووده‌وه‌ بخه‌وێت، تێكستی‌ درۆ و گه‌شبینانه‌ بنوسێت، بێڕه‌وشترین جۆری‌ داواكارییه‌ له‌ نوسه‌رێكی‌ بكه‌یت»⁽⁴⁰⁾. ئایا به‌ ڕه‌وشترین جۆری‌ داواكاری‌ له‌ نووسه‌ر لای‌ به‌ختیار عه‌لی‌ چ واتایه‌ك ده‌گه‌یه‌نێت؟ له‌ كوێدا و چۆن ڕوونی‌ كردووه‌ته‌وه‌، تا بۆمان ده‌ربكه‌وێت، بێڕه‌وشتانه‌ترین جۆری‌ داواكاری‌ له‌ نووسه‌ر، نووسینی‌ تێكستی‌ گه‌شبینانه‌یه‌؟ ئه‌گه‌ر دوالیزمی‌ وه‌كو «گه‌شبینی‌ و ڕه‌شبینی‌، چاكی‌ و خراپی‌، ڕه‌ش و سپی‌، ڕه‌وشت و بێڕه‌وشتی» له‌م نووسه‌رانه‌ بسه‌نیته‌وه‌، ئيدى چۆن ده‌ژین و له‌باره‌ی‌ چییه‌وه‌ ده‌نووسن؟

به‌ختیار عه‌لی‌ به‌وانه‌ی‌، كه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ ئیش و ئه‌ده‌به‌كه‌ی‌ ده‌گرن، ده‌ڵێت «كۆنه‌په‌رست». گوتوویه‌تی‌ «له‌ ڕاستیدا هه‌وڵمدا هه‌موو شتێك بۆ خۆم و به‌ جۆرێكی‌ تایبه‌ت دروستبكه‌مه‌وه‌، چ زمان و چ ڕێزمان، چ فۆرمی‌ شیعر، چ شێوازی‌ گێڕانه‌وه‌، چ پرسیاره‌ مه‌عریفییه‌كان… هه‌موو شتێك، به‌س بۆ خۆم. ڕه‌نگه‌ ئه‌وه‌ هۆكاری‌ قه‌بووڵكردنی‌ من و هۆكاری‌ ڕه‌تكردنه‌وه‌ تونده‌ی‌ عه‌قڵه‌ كۆنزه‌رڤاتیڤه‌كانیش بێت بۆ ئیش و ئه‌ده‌بیاتی‌ من»⁽⁴¹⁾.‌ چ نووسه‌رێكى داهێنه‌ر قسه‌ى وا ده‌كات؟ كێ‌ ده‌ڵێت ئه‌وه‌ی‌ منی‌ قبوڵ نه‌كرد، كۆنه‌په‌رسته‌ و ئه‌وه‌ی‌ منی‌ قبوڵ ‌كرد، كۆنه‌په‌رسته‌ نییه‌؟ كێ‌ بڕیار له‌سه‌ر كۆنه‌په‌رستیی‌ ئه‌وانی‌ دى‌ ده‌دات؟ به‌ چ پێوه‌ر و میتۆدێك؟ بۆچى ڕه‌تكردنه‌وه‌ی‌ به‌ختیار عه‌لی،‌ كۆنه‌په‌رستی بێت‌ و ستايشكردنى كۆنه‌په‌رستی‌ نه‌بێت؟

ئه‌گه‌ر كتێبی‌ (مرۆڤی‌ یاخی‌)ى ئه‌لبێر كامۆ بخوێنينه‌وه‌، لای‌ ئه‌و فه‌یله‌سوفه‌، یاخیبوون و شۆڕش دوو هه‌ڵوێست و دیارده‌ی‌ جیاوازن. ته‌نانه‌ت ئه‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌و كێشه‌ سه‌ره‌كییانه‌ی‌ كامۆ كاری‌ له‌باره‌وه‌ كردووه‌. كه‌چی‌ به‌ختیار عه‌لی‌ یاخیبوون و شۆڕش به‌ یه‌ك داده‌نێت و ده‌ڵێت «ئه‌ده‌بی‌ من هه‌وڵێكه‌ بۆ تێڕامان له‌ ئه‌گه‌ره‌كانی‌ شۆڕش و یاخیبوون له‌ سه‌رده‌مێكدا شۆڕش و یاخیبوون به‌ مانا سیاسییه‌كه‌یان ڕووبه‌ڕووی‌ قه‌یرانێكی‌ مێژوویی‌ ده‌بنه‌وه»⁽⁴²⁾. به‌ختیار عه‌لی،‌ شۆڕشگێڕ و یاخی‌ وه‌كو یه‌ك ده‌بینێت و ده‌ناسێت و ده‌ڵێت «یه‌كێك له‌ كێشه‌ قووڵه‌كانی‌ خۆرهه‌ڵات، بێتواناییه‌تی‌ له‌ بینینی‌ ڕه‌گه‌زی‌ شۆڕشگێڕدا له‌ تاكه‌ یاخییه‌كاندا». «شۆڕشگێڕی‌ ڕاسته‌قینه‌ سه‌ره‌تا تاكێكی‌ یاخییه»⁽⁴³⁾. له‌ كاتێكدا به‌ كاریگه‌ریی‌ ئه‌لبێر كامۆ بیڵێین، شۆڕش ڕواڵه‌تى و جه‌ماوه‌رییه‌، به‌ڵام یاخیبوون تاكێتی‌ و قووڵایییه‌‌.

لاى ئه‌لبێر كامۆ، جیاوازيی نێوان مرۆڤی‌ یاخی و شۆڕشگێڕ به‌م جۆره‌يە «مرۆڤی‌ یاخی، خاوەنی عەقڵێکی سەربەخۆ و ئازادە، لە کاتێکدا شۆڕشگێڕ پاوانخوازە و کوشتن بە عەقڵانی دەکات. شۆڕشگێر سەرسام دەبێت بەو پاوانخوازەی کە لە دژی ڕاپەڕیوە، کاریگەره‌ به‌ شێوازە ئایدیۆلۆژییەکانی بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ دۆخ و ئەوانەی جیاواز و ژێردەستەن. كار ده‌كات بۆ به‌ده‌ستهێنانی‌ ده‌سه‌ڵات. به‌ڵام مرۆڤی‌ یاخی‌، مرۆڤێکی ئازاده‌ و ڕەتی دەکاتەوە ملکەچی عەقڵی دەستەجەمعی و ئایدۆلۆژیاکان بێت. کەسێک کە لەگەڵ ئازادییە گشتییەکان هاوڕایه‌ و دژی‌ مۆنۆپۆڵكردنی‌ دیموکراسییه‌ بۆ گەیشتن بە ئامانجە پاوانخوازەکان. مرۆڤی یاخی كه‌سێكه‌ له‌ لە سیاسەتی ملكه‌چی‌ و پەیوەستبوون بە حیزب و ئایین، یان بزووتنەوەیەکی‌ سەپێنراو یاخی‌ ده‌بێت»⁽⁴⁴⁾.

ئه‌لبێر كامۆ له‌ كتێبی‌ (مرۆڤی‌ یاخی‌)دا ده‌نووسێت: شۆڕش ئه‌و جوڵه‌یه‌یه‌، كه‌ ڕه‌وتی‌ بازنه‌یی‌ ته‌واو دروست ده‌كات و دوای‌ خولێكی‌ ته‌واو، له‌ حكومه‌تێكه‌وه‌ بۆ حكومه‌تێكی‌ دیكه‌ ده‌چێت. هیچ شۆڕشێكی‌ ئابووری‌ نییه‌، ئیدی‌ شۆڕشی‌ خوێناویی‌ یان ئاشتیخوازانه‌ بێت، هاوكات سیاسیش نه‌بێت. ئه‌و ڕسته‌ به‌ناووده‌نگه‌ی‌ ئاڕاسته‌ی‌ لویسی‌ شازده‌ ده‌كرێت «نه‌خێر خاوه‌ن شكۆ، ئه‌مه‌ یاخیبوون نییه‌، به‌ڵكو شۆڕشه». جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌و جیاوازییه‌ ده‌كاته‌وه‌. شۆڕش گونجاندنی‌ بیرۆكه‌یه‌ له‌ ناو ئه‌زموونی‌ مێژووییدا، به‌ڵام یاخیبوون ئه‌و بزاوته‌یه‌ له‌ ئه‌زموونی‌ تاكه‌كه‌سییه‌وه‌ به‌ره‌و بیرۆكه‌ ده‌ڕوات. یاخیبوون ته‌نیا مرۆڤ ده‌كوژێت، به‌ڵام شۆڕش مرۆڤ و پره‌نسیپه‌كانیش له‌ ناو ده‌بات⁽⁴⁵⁾.

تێبینی‌:

گوته‌كانی‌ به‌ختیار عه‌لیم، به‌ ڕێنووسی‌ خۆی‌ داناوه‌ته‌وه‌.

سه‌رچاوه‌كان:

(1) هه‌ژار، هه‌نبانه‌ بۆرینه‌، انتشارات سروش، تهران، 1384، لاپه‌ڕه‌ 190.

(2) گیوی‌ موكریانی‌، كوردستان، ده‌زگای‌ ئاراس، هه‌ولێر، 1999، لاپه‌ڕه‌ 278.

(3) گۆستاڤ لۆبۆن، سایكۆلۆژیای‌ جه‌ماوه‌ر، وه‌رگێڕانی‌: ئارام جه‌مال، مه‌كته‌بی‌ بیر و هۆشیاریی‌ ی‌، ن، ك، سلێمانی‌، 2006، لاپه‌ڕه‌كانی‌ 63 و 85 و 88 و 93 و 118 و 131 و 133 و 213.

(4) ولیه‌م ڕایش، دەروونناسیی جەماوەريی فاشیزم، وه‌رگێڕانی‌: هه‌ژار جوانڕۆیی‌، مه‌كته‌بی‌ بیر و هۆشیاریی‌ ی‌، ن، ك، سلێمانی‌، 2007، لاپه‌ڕه‌كانی‌ 158 و 282 و 286 و 288.

(5) گفتوگۆ له‌گه‌ڵ ئیمبێرتۆ ئیكۆ، سازدانی‌: له‌یلا ئه‌عزه‌م زه‌نگه‌نه‌، وه‌رگێڕانی‌: هیوا قادر، ده‌زگای‌ سه‌رده‌م، سلێمانی‌ 2022، لاپه‌ڕه‌ 73 و 74.

(6) هێماكانی‌ دونیای‌ ڕۆمان، گفتوگۆ له‌گه‌ڵ به‌ختیار عه‌لی‌، سازدانی‌: نه‌به‌ز گۆران، ناوه‌ندی‌ ڕه‌هه‌ند، سلێمانی‌، 2024، لاپه‌ڕه‌ 17.

(7) لۆدڤیگ فتگنشتاین، تراکتاتۆس، وه‌رگێڕانی‌: د. حه‌مید عه‌زیز، ناوه‌ندی‌ مێژوویی‌ جه‌میل ڕۆژبه‌یانی‌، سلێمانی‌، 2015، لاپه‌ڕه‌ 41 و 90.

(8) محه‌مه‌د كه‌مال، فه‌لسه‌فه‌ی‌ زمان، ده‌زگای‌ سه‌رده‌م، سلێمانی‌، 2024، لاپه‌ڕه‌كانی‌ 380 و 400 و 448.

(9) https://en.wikipedia.org/wiki/Ludwig_Wittgenstein

(10) هێماكانی‌ دونیای‌ ڕۆمان، لاپه‌ڕه‌ 14 و 15.

(11) هـ، س، لاپه‌ڕه‌ 15.

(12) https://en.wikipedia.org/wiki/Linguistics

(13) كاروان عومه‌ر كاكه‌سوور، كوشتنی‌ فیل و پاراستنی‌ دوكانی‌ شووشه‌وات، کتێبی ئەلکترۆنیی ماڵپەڕی ژنەفتن، هه‌ولێر، 2022، لاپه‌ڕه‌ 27.

(14) فردیناند دی‌ سوسێر، كۆرسێك له‌ زمانه‌وانیی‌ گشتی‌، وه‌رگێڕانی‌: نه‌ریمان عه‌بدوڵا خۆشناو، ناوه‌ندی‌ ئاوێر، هه‌ولێر، 2018، لاپه‌ڕه‌كانی‌ 56 و 70 و 165.

(15) به‌ختیار عه‌لی‌، نه‌فره‌تی‌ نه‌وبه‌هاران، ناوه‌ندی‌ ڕه‌هه‌ند، سلێمانی‌، 2024، لاپه‌ڕه‌ 68.

(16) هـ، س، لاپه‌ڕه‌ 82.

(17) میلان كۆندێرا، هونه‌ری‌ ڕۆمان، وه‌رگێڕانی‌: كه‌ریم په‌ڕه‌نگ، ده‌زگای‌ سه‌رده‌م، سلێمانی‌، 2008، لاپه‌ڕه‌ 70.

(18) به‌ختیار عه‌لی‌، نه‌فره‌تی‌ نه‌وبه‌هاران، لاپه‌ڕه‌ 197 و 198.

(19) كاروان عومه‌ر كاكه‌سوور، ئاماژه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانی‌ شێواز و شێوازناسی‌، كتێبی‌ نووسیار، دانیمارك، 2024، لاپه‌ڕه‌ 102 و 103.

(20) https://en.wikipedia.org/wiki/Don_Quixote

(21) میلان كۆندێرا، وه‌سێتنامه‌ خیانه‌ت لێكراوه‌كان، وه‌رگێڕانی‌: كه‌ریم په‌ڕه‌نگ، ده‌زگای‌ سه‌رده‌م، سلێمانی‌، 2012، لاپه‌ڕ 28 و 29.

(22) هێماكانی‌ دونیای‌ ڕۆمان، لاپه‌ڕه‌ 29 و 30.

(23) هـ، س، لاپه‌ڕه‌ 34.

(24) میلان كۆندێرا، په‌رده‌، وه‌رگێڕانی‌: كه‌ریم په‌ڕه‌نگ، ده‌زگای‌ ئاراس، هه‌ولێر، 2012، لاپه‌ڕه‌ 127.

(25) هـ، س، لاپه‌ڕه‌ 102.

(26) هێماكانی‌ دونیای‌ ڕۆمان، لاپه‌ڕه‌ 54.

(27) كاروان عومه‌ر كاكه‌سوور، ئاماژه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانی‌ شێواز و شێوازناسی‌، لاپه‌ڕه‌ 73 و 74.

(28) هێماكانی‌ دونیای‌ ڕۆمان، لاپه‌ڕه‌ 67.

(29) هـ، س، لاپه‌ڕه‌ 71.

(30) هـ، س، لاپه‌ڕه‌ 72.

(31) https://en.wikipedia.org/wiki/Politics_(Aristotle)

(32) ولیه‌م ڕایش، دەروونناسیی جەماوەريی فاشیزم، لاپه‌ڕه‌ 434.

(33) هێماكانی‌ دونیای‌ ڕۆمان، لاپه‌ڕه‌ 94.

(34) بۆ زانیاریی‌ زیاتر، بڕوانه‌: گۆڤاری‌ شیعر، ژماره‌ 13، چاپخانه‌ی‌ كارۆ، سلێمانی‌، 2025، لاپه‌ڕه‌‌ 188 تا 192.

(35) محه‌مه‌د كه‌مال، فه‌لسه‌فه‌ی‌ زمان، لاپه‌ڕه‌ 405.

(36) هێماكانی‌ دونیای‌ ڕۆمان، لاپه‌ڕه‌ 109.

(37) هـ، س، لاپه‌ڕه‌ 128.

(38) https://cultureproject.org.uk/kurdish/nietzsche-walking/

(39) هـ، س، لاپه‌ڕه‌ 115.

(40) هـ، س، لاپه‌ڕه‌ 117 و 118.

(41) هـ، س، لاپه‌ڕه‌ 177.

(42) هـ، س، لاپه‌ڕه‌ 141.

(43) هـ، س، لاپه‌ڕه‌ 110 و 112.

(44) https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=585316

(45) ئه‌لبێر كامۆ، مرۆڤی‌ یاخی‌، وه‌رگێڕانی‌: ئازاد به‌رزنجی‌، ناوه‌ندی‌ ئه‌ندێشه‌، سلێمانی‌، 2012، لاپه‌ڕه‌ 166 و 167.

(

The post ئایا خوێنه‌ری‌ خۆشباوه‌ڕمان به‌جێهێشتووه‌ و به‌ خوێنه‌ری‌ نموونه‌یی‌ گه‌یشتووین؟ appeared first on ژنەفتن.

چیرۆكەكە بەشێوەیەكی كڕۆنۆلۆژی باسی شەڕ و ململانێكانی كورد و ڕژێمە یەك لەدوای یەكەكانی عێراق دەكات، لەو نێوەندەشدا باسی شەرەف و سەلەفیزم، جەستە، خێڵ، نەتەوە، ئـازادی، تۆڵەسەندنەوە و تەكنەلۆژیا(بەدیاریكراوی فۆتۆگرافەری)ی دەكات.

چیرۆكەكە لەناو خێڵەوە دەست پێ دەكات و بە ئـایین و نەتەوە و ئـەودیو بیری نەتەوەییدا كۆتایی دێت. شوناسی خێڵەكی و نەتەوەییمان نیشان دەدات و دواجار كەریم ئـاغا وەك كارەكتەرێكی ئـازاد و بێ ئـایدۆلۆژیا لەودیو نەتەوە و ناسنامەی مرۆڤبوونەوە دەخووڵقێنێت. بوونەوەرێكی بیركەرەوە كە لەگەڵ ژینگەی سروشتی و جیهانییشدا تەبایە و هەموو هەوڵ و ڕەنجێكی بۆ دووركەوتنەوەیە لە دۆگما ئـایدۆلۆژییەكان و ئەزموونکردنی ئـازادیی خۆی لە بووندا.

چیرۆكەكە ئـەوەمان بۆ دەگێڕێتەوە كە چۆن ئـایدۆلۆژیای ئـایین و نەتەوە، تەكنەلۆژیاش وەك بەرهەمێكی زانستی تەركیز دەخەنە سەر ڕووكەش و توێكڵ نەك ناوەوە، تەركیز دەخەنە سەر جەستە و چۆنیەتیی كۆنتڕۆڵكردنی نەك ئـازادی و ڕۆح.

ـــ میشێل فۆكۆ و “جەستەی گوێڕایەڵ”

كاتێك دانەری ئـەم چیرۆكە جەستەی ڕووتی گێلاس لە وێنەیەكدا بە ناو مێژووی پەنجا ساڵەی كورددا دەهێنێت، تەنیا باسی ڕووتیی جەستەی ژنێكمان بۆ ناكات، تەنیا جەستەیەكی فیزیكی نییە لە گۆشت و خوێن كە دوای مردن نامێنێت، بەڵكوو جەستەیەكی ڕەمزییە و كۆی مێژووی ئـێمەی پێ دەخوێنێتەوە. دانەر دەیەوێت لە ڕێگەی ئـەو جەستە ڕەمزییەوە ئـاشنای جەستەی ئـایین، خێڵ و نەتەوەمان بكات، هەر لە درێژەی چیرۆكەكەدا هەوڵی تێپەڕاندنی ئـەو جەستە جێگیر و موقەدەسكراوانە دەدات و بانگەشەی ڕۆحێكی ئـازاد و گەڕانەوەمان دەكات بۆ جیهانێك كە ئـازادی تێیدا بەرهەم دێت.

میشێل فۆكۆ لە كتێبی دیسپلین و سزادا باس لە سێ چەمكی وەك “جەستەی گوێڕایەڵ”، “ئـەناتۆمی سیاسی” و “میكانیكی دەسەڵات” دەكات كە هەر سیانیان پەیوەندیی ڕیشەیییان بە یەكترییەوە هەیە و دوای ئـەم سێ كردەیە “جەستەی سروشتی” لە مرۆڤ دادەماڵرێت و “جەستەی میكانیكی” شوێنی دەگرێتەوە. جەستەی میكانیكی جەستەی گوێڕایەڵە؛ ئـەو ڕووبەرەیە لە پاش دیسپلین لەلایەن دەسەڵاتەوە كۆنتڕۆڵ دەكرێت و بەكار دەهێنرێت. بەم جۆرە مرۆڤ دەبێت بە شت، دەبێت بە بابەت و بوونی ڕەسەنی خۆی لەدەست دەدات.

فۆكۆ پێی وایە “دیسیپلینەکان هەمیشە لە خانەقا و سوپاکاندا بوونیان هەبووە، بەڵام لە سەدەی حەڤدە و هەژدەدا بوونە فۆرمولەیەکی گشتیی هەژموون. سیاسەتێکی زۆرەملێ دروست بوو کە کار لەسەر جەستە دەکات. جەستەی مرۆڤ چووە ناو ئامێرێکەوە کە لێی کۆڵییەوە و ڕێکی خستەوە. هێواش هێواش ئەناتۆمییەکی سیاسی و میکانیکی دەسەڵات لەدایک بوو”.

ئـەوكاتەی دانەر باس لە ئـەندامانی خێڵ، سەرۆك خێڵ و”خەتیبی گەورە” دەكات وەك پێشەوایەكی ئـایینی؛ ئـەوا باس لە هەمان جەستەی گوێڕایەڵ و میكانیكی دەسەڵات دەكات كە لای میشێل فۆكۆ هەیە، كە چۆن جەستە لە لایەن ئـەو هێزانەوە وەك شوێنی گوتار، وەك بابەتێك بۆ بەرژەوەندی بەكار دەهێنن و دەستكاری دەكەن. 

بەم شێوەیە جەستە دەبێتە شوێنێك بۆ فۆرمپێدان، بۆ کارتێداكردن و خستنەڕووی ئـایدۆلۆژیاكان. كەسێكی ئـایدۆلۆژیست بۆ نموونە مەلایەك یان پۆلیسێك بەو ئـایدیا و فۆرمەی هەیانە جەستەیان بەكار دەهێنرێت و دابەش دەكرێت. بەم جۆرە دەبنە ئـامرازێك بۆ ململانێ لەسەركردن لە لایەن هێزەكانی كۆمەڵگەوە.

ـــ شەرەف و ئـازادی

دانەر لە كۆتاییی بەشی حەوتەمدا نووسیویەتی “بەبێ ئـازادی شەرەف بوونی نییە” ئـەم گوتەیە دەنگێكی ئـاشكرا و بەهێزە لە ڕۆمانەكەدا. بۆ من ئـەم دێڕە كۆتا پاژ و کۆتا گوتەی ڕۆمانەكەیە. پێم وایە بەشەكانی تر تەنها بۆ پڕكردنەوە و تەواوكردنی چیرۆكەكەن و هیچی تر. چونكە ئـەگەر كۆی چیرۆكەكە خستنەڕووی ئـایدۆلۆژیای نەتەوە و ئـایین و خێڵ بێت؛ ئـەوە نووسەر تەنیا ئـەم دێڕە دەكات بە دروشمی یاخیبوون و لێرەوە دەیەوێت بەرەنگاریان ببێتەوە و تێكیان بشكێنێت.

بەڵام ئـەوەی جێگەی پرسیار و سەرنجە بەكارهێنانەوەی چەمكی (شەرەف)ە لەگەڵ ئـازادیدا! دانەر بەدرێژاییی چیرۆكەكە هەوڵ دەدات شەرەف لە ئـایدۆلۆژیاكان وەربگرێتەوە، بەبێ درككردن بەوەی بەكارهێنانەوەی ئـەو چەمكە نەك هەر لەگەڵ (ئـازادی)دا كێشەسازە و پێك نایەتەوە، بەڵكوو چیرۆكەكە هەڵدەگێڕێتەوە و دژایەتی دروست دەكات! بەڕاست شەرەف چییە و بۆچی لەگەڵ ئـازادیدا پێك نایەتەوە؟

شەرەف وەسف و پێدراوێكی كۆمەڵایەتییە، نازناو و ڕێزە، كۆمەڵگە بە كەسانێكی دەدات كە لەهەناوی خۆیەوە هاتبێتنە دەرەوە، نازناوێكە، ئـەوانی تر پێمانی دەدەن و

بەستراوەتەوە بە چەندێتی لە پێڕەوكردنی یاساكانی كۆمەڵگەوە، شتێك نییە پەیوەست بە ئـەخلاق یان لە هەناوی بوون و ئـازادییەوە هەڵقووڵابێت.

كێن ئـەوانەی كۆمەڵگە بەگشتیی لێیان ڕازییە؟ لە كۆمەڵگەیەكی وەك كۆمەڵگەی كوردیدا، شەریف یان كەسی بە شەرەف كێیە؟ بە لەبەرچاوگرتنی ئـەو پێناسەیەی سەرەوە، بڕوام وایە شەریف ئـەو كەسەیە كە لایەنگر و گوێڕایەڵی یاساكانی ( خێڵ و ئـایین)ە و لە هەمان كاتدا پارێزەر و ئـەندامێكی سەرەكیی ئـەو هێزانەیە. ئـەوە ئـایدۆلۆژیای باڵادەستە پێمان دەڵێت شەرەف چییە و شەریف كێیە؟ ئـەو هێزانەن پێمان دەڵێن دەبێت شەرەف بە چ كەسێك بدرێت و لە كێ بسەندرێتەوە. بۆیە شەرەف هەر لەنێو ئـایدۆلۆژیا و كولتووری زاڵدا دەمێنێتەوە و لەدەرەوەی ئـەوان (حاڵەتی لێ دەربچێت) هیچ كەس و هەوڵێك شەرەفی پێ نابەخشرێت و بە شەرەف نییە.

ئـازادی پەیوەندیی ڕیشەیی بە زمانەوە هەیە، زمانیش لە [تاك]دا دەردەكەوێت و دێتە گۆ، بەبێ زمانی سەربەخۆ مرۆڤ ئـیرادەی خۆی لەدەست دەدات و ئـایدیای زۆرینە بەرهەم دێنێتەوە. كەواتە ئـازادی پەیوەندی بە (تاك)ەوە هەیە و هەموو تاكێكی ئـازادیش لە نێو زماندا گوزارشت لە بوونی ڕەسەنی خۆی دەكات، ئـەمەش وا دەكات جیاواز لە شوناس و باوەڕی زۆرینە دەربكەوێت. بەكورتی ئـینسانی ئـازاد سەر بە نەریت و ئـایدۆلۆژیای گشت نییە و بە زۆری لە چاوی كۆمەڵگەشەوە كەسێكی بە شەرەف نییە. لەبەر ئـەوە بە باوەڕی من شەرەف نابەسترێتەوە بە ئـازادییەوە.

ـــ شەرەف لە نێوان موقەدەس و حەقیقەتی كراوەدا

حەقیقەتەكان بەپێی سەردەمەكان دەگۆڕێن، حەقیقەت وێنەیەكی دیاریكراو و كاتییە لە زەمەنێكی دیاریكراودا. موقەدەس ئـەو كاتە بەرهەم دێت كە حەقیقەت لە وێنەیەكدا زیندانی دەكرێت و لە قاڵب دەدرێت. كێشەی موقەدەس ئـەوەیە هەڵگری حەقیقەتێكی ئـەبەدییە و لەڕێگەی هیچ دۆخ و ڕووداوێكەوە گۆڕانی بەسەردا نایەت. ئـەوەی لە ئـایین و خێڵدا هەیە قەداسەتە نەك حەقیقەتێكی كراوە. بەپێچەوانەوە ئـەوەی لە حەقیقەت یان باشترە بڵێین لە حەقیقەتەكاندا هەیە ئـەوەیە بۆ هەموو گۆڕانێك كراوەن و ئــەگەری هەڵوەشاندنەوە و دووبارە بنیاتنانەوەیان لە فۆرمێكی تردا لە خۆیاندا هەڵگرتووە.

شەرەف لە مێژووی كورددا لە كۆنەوە تا ئـەمڕۆ

هەڵگری یەك وێنە و یەك ڕاستییە، ئـەویش بریتییە لە بینینی شەرەف وەك ڕێز و غیرەت وەك جوامێری (جوامێرییەك لە چوارچێوەی ئـایدۆلۆژیای زۆرینەدا)، لای ئـیسلامیستێك یان ماركسیستێك ئـەو كەسە بەشەرەفە یان ئـەو كردەیە شەرەفمەندانە و جوانە كە گوزارشت لە بەرنامەكەیان بكات و لە سنووری ئـایدۆلۆژیاكەیان دەرنەچێت. لەنێو نەریت و كولتووری ئـایینی و نەتەوەییی ئـێمەشدا دوالیزمی شەرەف و بێ شەرەفی بە زەقی بوونی هەیە و یەكەمیان وێنەیەكی شكۆمەندانە و دووەمیشیان هەڵگری سووكایەتی و جوێنە.

ئـەوەی لەم چیرۆكەدا هەیە گواستنەوەی چەمكی شەرەفە وەك میتافیزیكا و وێنەیەكی كۆنكرێتی نەك هەقیقەتێكی كراوە و فرەوێنەیی. دانەر بەشێوەیەكی زنجیرەیی شەرەف لە ئـایدۆلۆژیاكان وەردەگرێتەوە و دەیداتەوە پاڵ (ئـازادی) بەبێ ئـەوەی گۆڕانكاری لە فۆرم و مانای شەرەفدا بكات! بە درێژاییی مێژوو واتای شەرەف لەنێو خێڵ و نەتەوە و ئـاییندا چۆن بووە؛ بەهەمان شێوە لەگەڵ ئـازادیشدا بەكاری هێناوەتەوە!

ـــ پۆست ناسیۆنالیزم

دانەر نەك هەر دژی نەریتی خێڵ و ئـایین دەدوێت، بەڵكوو دژی ئـایدۆلۆژیای نەتەوەییش دێتەگۆ و ڕەخنەی دەكات، هەوڵ دەدات ئـەو وێنەیەمان پێ بگەیەنێت كە وابەستەی هیچ ئـایدیایەكی نەتەوەیی نەبین، بۆ ئـەوەی بتوانین بەبێ شوناس لەگەڵ سروشتدا تێكەڵ ببین و مومارەسەی ئـازادیی خۆمان بكەین!

تێپەڕاندنی بیری نەتەوەیی شتێكی نوێ نییە لە جیهاندا، ئـەم بابەتە لەنێو كورددا لای عەبدوڵا ئـۆجەلانیش هەیە كە یەكێكە لەو نووسەرانەی لەڕووی تیۆرییەوە وردتر باس لە تێپەڕاندنی ئـایدیای نەتەوە و دەوڵەت دەكات، بەڵام ئـایا ئـەم تێپەڕاندن و بازدانە بەسەر بیری نەتەوەییدا بۆ كوێمان دەبات و چیمان پێ دەبەخشێت؟!

ئـەگەر بۆ ساتێك كتێبەكە دابخەین و لە واقیع و دەورووبەری خۆمان بڕوانین، ڕووبەڕووی هەندێك پرسیار دەبینەوە: پرسیاری ئـەوەی؛ ئـەم جۆرە لە گوتار تا چەند بۆ ئـێمەی بێ دەوڵەت دروستە لەكاتێكدا لەنێو چوار دەوڵەتی فاشیستیداین؟ لەنێو دەوڵەتانی دونیادا تێپەڕاندن و گرنگینەدان بە بیری نەتەوەیی بۆ ئـێمەی كورد چ بایەخێكی هەیە؟ بۆ ئـێمە چی بەرهەم دەهێنێت؟ لەكاتێكدا نەك هەر لە دەوڵەتانی ڕۆژهەڵات كە كارگەی بەرهەمهێنانی فاشیزمن، بەڵكوو لە ڕۆژئـاواش فكرەی ڕەگەزپەرستی ڕۆژ بەڕۆژ زیاتر دەبێت بەتایبەت لە كەیسی ڕووبەڕووبوونەوەی كۆچبەران و پەنابەران لەو وڵاتانەدا! ئـایا نووسەرانی جیهانیش لەگەڵ ئـەم جۆرە گوتارەدان بەبێ بوونی دەوڵەت بۆ نەتەوەكانیان؟ ئـازادی بەبێ دەوڵەت، بەبێ زمانێكی نەتەوەیی بۆ ئـێمەی كورد چی دەگەیەنێت؟ بە بڕوای من ئـەو ئـازادییەی دانەر باسی دەكات بۆ دەوڵەتانی جیهان ئـیمكانی هەیە و دەكرێت مانادار بێت، بەڵام پێم وانییە بۆ كوردێكی بێ دەوڵەت و كوردستانێكی داگیركراو هیچ مانا و ئـاماژەیەك بگەیەنێت.

ـــ تێكەڵكردنی یەكە كۆمەڵایەتییەكان

بوونی یەكە كۆمەڵایەتییەكانی وەك( خێزان، بنەماڵە، تیرە، خێڵ، هۆز) لە مێژووی ئـێمەدا شتێكی زانراوە و تا ئـێستاش پێگە و كاریگەرییان لەنێو كۆمەڵگەدا بەڕوونی دەبینرێت و هەستیان پێ دەكرێت. بەڵام ئـەوەی لێرەدا جێگەی سەرسوڕمانە تێكەڵكردنی بەكارهێنانی ئـەو یەكە كۆمەڵایەتییانەیە لەلایەن دانەری ئـەم ڕۆمانەوە بەبێ درككردن بە جیاكاری و قەبارەی هەریەك لەو یەكانە. “هەموو گلەییەكی زۆریان لە سەرعەشیرەتەكەیان هەبوو…زۆریان هەر بەسەرخێڵی خۆیانیان دەزانی و ڕێزی تایبەتیان لێ دەنا”[لاپەڕە10]. “نە من جەنگاوەرم و نەهۆزەكەشم خەڵكێكی شەڕكەرن…هەرگیز نەخۆم و نەخێڵەكەم نەچوینەتە هیچ جەنگێكەوە”[لاپەڕە34]. “یەكێك لە ئـێڵەكەی هاواریكرد جەنابی كامیل ئـاغا بۆ دەتەوێت ڕوومان ڕەش بكەیت”[لاپەڕە 46]. 

دانەر نەیتوانیوە هۆز و عەشیرەت، خێزان و ئـێڵ و بنەماڵە لە یەكتری جیابكاتەوە! ئـێمە لە ناو ئـەم یەكە كۆمەڵایەتییانەدا گەورە بووین، ڕەنگە ڕۆژانە بەبێ بیركردنەوە لە جیاوازیی نێوانیان لە قسەكردنەكانماندا بەكاریان بهێنین، بەڵام ناكرێت لە ئـاستی نووسیندا هەمان شت دووبارە ببێتەوە! ئـەو یەكە كۆمەڵایەتییەی لەم ڕۆمانەدا كاری لەسەر كراوە و ئـاشكرا دیارە (خێزان)ە، كەچی وەك دەبینین دانەر جارێك بە خێڵ و جارێك بە عەشیرەت و جارێكیش بە هۆز ناوزەندی كردووە!

ـــ كێشەی پڵۆت و كارەكتەرسازی

ئـەم چیرۆكە فرە كارەكتەرە و هەندێكیان ڕۆڵی سەرەكییان هەیە، یەكێک لە سەرەكیترین كارەكتەرەكان لە نەفرەتی نەوبەهاراندا (كەریم ئـاغا)یە، بەپێی چیرۆكەكە ئـەم كارەكتەرە كەسێكی خێڵەكییە و لەناو بیركردنەوەیەكی خێڵەكییشدا دەردەكەوێت، [دانەر تێپەڕاندنی بیركردنەوەی خێڵەكییمان نیشان دەدات لە ڕێگەی كوشتنی مەجازیی كامیلی برایەوە، ئـەم كوشتنە مەجازییە، شتێكی سەرنجڕاكێش و جوانە] دواتر دەبێتە كەسێكی ناسیۆنالیست، پاش ئـەوەش دەبێتە پۆست ناسۆنالیست و ئـینجا كەسێكی بێ شوناس. ئـەوەی كێشەكە دروست دەكات نەبوونی كارەكتەرسازی و پڵۆتە لەو چیرۆكەدا. نیشانمان نادات چۆن و بە چ شێوەیەك ئـەم كارەكتەرە بوو بە كەسێكی ناسیۆنالیست؟! نازانین چۆن و بە چ ڕێگەیەك ئـەم كارەكتەرە گەشەی كرد و بوو بە پۆست ناسۆنالیست؟! چ گۆڕانكاری و هێزێك وای كرد كەریم ئـاغا ببێتە مرۆڤێكی بێ شوناس؟! نیشانمان نادات چۆن كارەكتەرێك بەبێ ئـەوەی كتێبێك بخوێنێتەوە یان سەفەرێك بكات یان لەناو چینی خوێندەوار بێت دەتوانێت ئـەو قۆناغە فكرییانە تێبپەڕێنێت؟! هیچ هۆكار و ئـەگەرێكی تر نابینین یان بەر هیچ وێنەیەك ناكەوین تا قەناعەتمان پێ بكات كە چۆن (كەریم ئـاغا) ئـەو گۆڕانكارییە فكری و قووڵانەی بەسەردا هات و بوو بە كەسێكی تر؟! ئـەوەی هەیە گۆڕانی كتوپڕ و خێرایە لەو كارەكتەرەدا بەبێ نیشاندانی هیچ وێنە و ئـاماژەیەك!

ـــ  كورتەی ناوەڕۆك 

بە كورتی دانەر لەم ڕۆمانەدا نەك هەر دژ بە جێگیری و باڵادەستی شوناس و ئـایدیاكانە، بەڵكو دژ بە خودی پیرۆزی و پیرۆز نیشاندانی مرۆڤیشە وەك ڕەگەز و جۆرێكی جیاواز لە ژیاندا. وەك فەیلەسۆفانی پۆست مۆدێرن دادگاییی مرۆڤ و كارەكانی دەكات و پێی وایە مرۆڤ ئـەو ڕەگەزە باڵا و بێ كەموكوڕییە نەبوو كە چاوەڕوان دەكرا “ئـەو شتەی پێیان دەوت مرۆڤ لە مێژە نەماوە…”(لاپەڕە263). یان “چیتر نەیدەویست ئـەو ڕیسواییە بژی ئـادەمیزاد بێت…”

گێڕانەوەی شكستی هیومانیزم و لێدان لە غرووری مرۆڤ وەك ژیرترین و موقەدەسترین بوونەوەری جیهان، داهێنان و بیركردنەوەیەكی نوێ نییە لە جیهاندا، لای منی خوێنەر شتێكی سواوە و بریتییە لە هیچ نەگوتن(گوتن وەك جووڵەی نوێ و دەستكاریكردن) گەر نا شكاندنی غروور و پیرۆزی ئـینسان (ئـەو پیرۆزییەی(وەهمەی) ئـایین كردی بە بەری مرۆڤدا وەك باشترین و جوانترین دروستكراوی خودا لە جیهاندا) مێژوویەكی دێرینی هەیە كە لە كۆپەرنیكۆسەوە لە سەدەی شانزەوە دەست پێ دەكات تا دەگاتە فرۆید و چارلز داروین لە سەدەی نۆزدەدا.

The post خوێندنەوە و گفتوگۆیەك لەگەڵ (نەفرەتی نەوبەهاران)ی بەختیار عەلی-دا appeared first on ژنەفتن.

نەبوونی ژوورێک

“دایکانی ئێمە چییان کردووە، کە هیچ سامانێکیان بۆ بەجێ نەهێشتووین؟ سپیاویان لە لووتیان داوە؟ سەیری کاڵا و وێنەی پشت پەنجەرەی دوکانەکانیان کردووە؟”¹ ڤیرجینا وۆلف

لە ساڵی ١٩٢٩ ڤیرجینا وۆلف نووسراوەیەک بە ناوی “ژوورێک بە تەنها بۆ خۆت”². بڵاو دەکاتەوە، لەوێدا باس لە ڕۆڵی ژنان لەنێو ئەدەبیات و نووسیندا دەکات، کە بۆچی ڕۆڵی ژن لەو بوارەدا کەمە و بە پەنجەی دەست دەژمێردرێت. بۆ ئەم پرسە وۆڵف سەربەخۆیییە ئابوورییەکان وەک سەرەکیترین فاکتۆر دەبینێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا باسی چەند فاکتۆرێکی دیکە دەکات، وەک جورئەت بۆ نووسین و ڕاهاتن بە ئازادی. لە ئەمڕۆماندا ڕەنگە هەبوونی ژوورێک بۆ خودی خۆت و دەرامەتی سەربەخۆی خۆت چیتر زۆر پرسێکی جددی نەمابێت، چونکە هەلومەرج و بارودۆخی ژیان هەمووان ناچار بە کارکردن دەکات، بەتایبەت لە زۆرینەی کۆمەڵگا خۆرئاوایییەکاندا، بەڵام لە کوردستاندا ڕەنگە هێشتا ئەم تێزەی وۆڵف لە زۆرینەی حاڵەتەکاندا هەنووکەیی بێت. ئەوەی گرنگە لە باسکردنی ‘ژوورێک بە تەنها بۆ خۆت’ دۆزینەوەی ڕێگەی هەڵهاتنێکە لەو ژووری دانیشتنەی هەمووان تێیدا کۆ دەبنەوە، و هەبوونی ژوورێک بۆ خۆت ئامرازێکە بۆ تێڕامانێکی ماوەدرێژ. تێڕامانێک کە چیتر لە وابەستەیی و پەیوەندیدا بەو کەسانەی دیکەی نێو ژوورەکەیدا نەمێنێتەوە، بەڵکوو پەیوەندییەک لەگەڵ واقیعدا دروست بکات، مرۆڤ بتوانێت خۆی لە دار و بەرد و ئاسمان ڕابمێنێت و بەدوای وەڵامەکاندا بگەڕێت، بوێریی ئەوەی هەبێت ڕێگەی نوێ تاقی بکاتەوە. یەکێکی دیکە لەو شتانەی وۆڵف جەختی لەسەر دەکاتەوە، لەبەرچاوگرتنی ڕەگەزی ژنانەبوونە. وۆڵف بەڕوونی مەبەستی لە ژنانەییبوون تەنها جیاوازیی نێوان ڕەگەزی نێر و مێبوون نییە، بەڵکوو سیفەتێکی دەرەوەی ئەو نۆرمە باڵادەست و گشتگیرەی کۆمەڵگایە، کە پیاوانەبوونە. خەسڵەتی ژنانەبوونیش وەک خەسڵەتێک دەردەخات کە دەتوانێت خۆی لەو نۆرمە بێبەری بکات. ئەم هۆشیارییە جێندەرییەش ژن لەو پێگە بێدەسەڵاتییەی تێیکەوتووە، هۆشیار دەکاتەوە و ئەو لەدەرەوەبوونەشی لەو نۆرمەگشتگیرە چاوێکی دیکەی پێ دەبەخشێت، تا ڕابمێنێت.

ئێستا وا نزیکەی سەدەیەک بەسەر ئەو نووسینەی وۆڵفدا تێدەپەڕێت، لە کوردستان ژنێک(ماریا)³ دەیەوێت ئەو ژوورە بۆ خۆی بخوڵقینێت، دەیەوێت لەو ژوورەدا بۆ ساتێک بە تەنها بێت و لێبگەڕێن خۆی دەست بکات بە بیرکردنەوە و لێڕامان. لێڕامان لەوەی کە بۆچی تا ئێستاش ئەستەمە کچێک بەبێ بوونی پیاوێک (باوک، برا، مێرد،….هەموو هەژموونی پیاوانی کۆمەڵگا) لە چوارچێوەیەک و بۆشایییەکدا بۆ خۆی بێت. بەڵام دەبینین ڕۆژێک بەر لە بیرهێنانەوە و نوێکردنەوەی خەباتی ڕزگاریی ژنان وێنەی ماریا لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان پەخش دەکرێت و هەواڵەکە دەگوازرێتەوە. لەنێو ئەو هەژموونی پیاوێتییەدا هیچ کەس حەز ناکات ژنێک ژوورێکی بۆ خۆی هەبێت. دەرەنجامی ئەم خواستەش کوشتن و تیرۆرکردنی ژنە، تا ژنەکانی دیکەش تەمبێ ببن و هەتا شتی وا ختوورەش نەکات بە مێشکیاندا. ئەم هەژموونە پیاوێتییەش بە هیچ شێوەیەک ڕەهەندێکی نا-سیاسی نییە، بەڵکوو بنچینەیەکی سیاسی و سایکۆلۆژی-کۆمەڵایەتی هەیە. ئەم هەژموونە ئەوەندە ڕۆچۆتە نێو جومگەکانی کۆمەڵگاوە، کە تەنانەت هەر جووڵەیەک و هەر هەوڵێکیش بۆ خۆ بەدوورگرتن لەو هەژموونە هێشتا ناتوانێت خۆی لە داوەکەی دەرباز بکات.

ئەم بابەتە ڕەنگە لە نیگای یەکەمدا وەک توندوتیژیی ڕاستەوخۆ نەبینرێت، بەڵام هەژموونی ڕیشەداکوتاوی پیاوانەیی فۆرمێکی دیکەی توندوتیژی هەیە کە زیاتر خۆی لە ئایدیۆلۆژیای وەدەرنانی ئەوی دیکەدا دەبینێتەوە، ئەوی دیکەی ژن، کە تەنها لە حاڵەتێکدا شوێنی دەکرێتەوە کە بەدووی دانپێداناندا بگەڕێت و تەنها لە ئاستی سەرەتاییی دانپێداناندا بمێنێتەوە، ئەویش مۆدێلی بەشدارییە لە مەیدانی گشتیدا، یاخود وەک کەیسی لێکۆڵینەوەکەی ئێمە، بەشداریی ژن لە بواری بەرهەمهێنانی ڕۆشنبیریدا. ئەوەی دەگوترێت ژنان خۆیان بەشدارییان نییە بۆیە گوناهی پیاو نییە، ئەو ڕیشە قووڵە مێژوویی، سایکۆلۆژی، کولتووری و ئابوورییە فەرامۆش دەکات کە بە درێژاییی مێژوو هەژموون و دەسەڵات و هەیمەنەی پیاوی بەسەر ئەو بوارانەدا دروست کردووە. مۆدێلی وەدەرنانی ئایدیۆلۆژییانەی ژنان لە بازنەی مەعریفەدا، لە سی ساڵی ڕابردوودا بە باشترین شێوە لە کوردستاندا بەرجەستە بووە. باشترین و بەرجەستەترین نموونەش لێڕەدا کە دەمەوێت بچمە سەری ڕۆشنبیرانی بازنەی ڕەهەند لە سەردەمی دەستپێکردن و کارکردنیان و هەروەها بازنەی خوێندنەوەی ڕەهەند بەتایبەتیش ئەو هەوڵەی ژنەفتن بۆ کارکردنەوە لەسەر ئەو هەوڵە ڕۆشنبیرییەی کە ئێستا بە ڕەهەندییەکان ناو دەبرێت.

ڕۆزا لۆکسمبورگ دەڵێت «هەر کەس نەجووڵێت، هەست بە خڕەی کەلەپچەکانی ناکات»⁴، ئەم هەژموونی پیاوێتییەش وەک ئەو کەلەپچەیە دەردەکەوێت، کە زۆرینە لە دەست و پێوەندیان بەستراوە، بەڵام لەبەر ئەوەی بەبێ جووڵە لە شوێنەکانی خۆیان ئارامییان گرتووە، هەستی پێ ناکەن، نایبیستن، نایبینن. بۆیە دەبینین ژمارەی یەکەمی ڕەهەند (١٩٩٦) لەگەڵ ئەو خوێندنەوانەی ئەمڕۆ بۆ ڕەهەند دەکرێت، جیاوازییەکی ئەوتۆ بەدی ناکرێت. بە هەمان شێوەش دەبینین کاتێک ژنەفتن دەیەوێت هەڵسەنگاندنەوە بۆ بازنەی گۆڤاری ڕەهەند بکات، دیسان هەر پیاوان بە ڕەخنەگران و ستایشکارانی ڕۆشنبیرانی ئەو بازنەیەوە بەشدار دەبن. ڕەنگە، وەک لەسەرەوە باسمان کرد، بیانووەکە ئەوە بێت گوایە ژنان خۆیان نەیانویستووە یان نایانەوێت بەشدار بن، بەڵام بەشدارنەبوونی ژن تەنها هۆکارێکی سوبێکتیڤ و خودی نییە بێین بەوەندە واز بهێنین و بڵێین ژنان خۆیان نایانەوێت، لەپشت هەر نەویستنێکی ژنەوە، مێژوویەکی دوور و درێژی بابەتی و ئوبێکتیڤی سەرکوتکردن، بەپاشکۆکردن هەیە و ڕێگا نادات ژن ژوورێکی بۆ خۆی هەبێت، نەبوونی ئەم ژوورەیە بۆ ژن کە مێژوویەکی گەورەی ئایین، ئابووری، نەریت، خێڵ، سیاسەت و پاشان بەرهەمهێنانەوەی ڕۆشنبیرانی لەپشتە وای کردووە پێمان وابێت ژن خۆی نایەوێت لە ڕووداوەکاندا بەشدار بێت، بەڵکوو لە ڕاستیدا بە زەبری هەموو هۆکارە ناوبراوەکانەوە ژنان کراونەتە دەرەوە. بۆیە ئەم نەبزووتنە پێمان دەڵێت چەندە ئەم گوتارەی ڤیرجینا وۆلف دوای نزیک سەدەیەک گرنگی خۆی هەیە، چەندە پێویستە کتێبەکەی بەدەستەوە بگرین، تا بەلایەنی کەمەوە ئەو ئارەزووەمان بۆ دروست ببێت وێنای ژوورێک بکەین، بوێریمان هەبێت دەست پێ بکەین بە نووسین. وەک ژنێک نووسین لەنێو بازنەیەکی داخراو بە هەژموونی پیاوێتی مردنە، ڕەنگە ئەگەر بەڕاستەوخۆییش وەک ماریا نەمرین، لە ڕێگەیەکی دیکەوە کوشتنی هەموو خەسڵەت و ڕەهەندە جیاوازەکانمانە. بۆیە ئەم نووسینە بەر لەوەی ڕەخنە، گوتار، بەشداری یان هەر شتێکی دیکە بێت، خودی خۆی تەحەداکردنێکە، بوێرییەکە و دەرچوونێکە لەو نۆرمە گشتگیرە پیاوێتییەی لە ملی هەر دانەیەکمان ئاڵاوە.

بۆ بێبەهاکردنی بەشداریی ژنان لە پرۆسەی بەرهەمهێنانی مەعریفەدا کۆی چالاکییە فراوانەکانی ژنان کورت دەکەنەوە بۆ پرسی ژن

ئێستا دوای ماوەیەک تاکتیکێکی دیکەی ئایدیۆلۆژی بەوەدا ژنان و ژنانی نێو چالاکیی ڕۆشنبیری سەری هەڵداوە کە بە هۆی دۆخێکی داسەپێنراوەوە تەنها لە بازنەیەکی بچووکدا دەخولێنەوە، ئەو بازنە سنوورییەی ئەم هەژموونی پیاوێتییە بۆی دیاری کردوون، ئەویش تەنها دەربارەی ژن بدوێن، بۆیە دەبینین سەرەڕای هەموو هۆکارە ماتریاڵی و بەربەستە کۆمەڵایەتی، ئابووری و سیاسییەکان ژنان بۆیان ئاسان نییە دەربارەی پڕۆسە جیاوازەکانی ئەم هەژموونە پیاوێتییە بدوێن. لە کاتێکدا مێژوو لەلایەن پیاوانەوە نووسراوەتەوە، هێشتا لە کات و دۆخی ئێستای کوردستاندا کارێکی ئەستەمە ژنان ئەو مێژووە لە ڕوانگەیەکی جیاوازترەوە بخوێننەوە و هەوڵ بۆ گۆڕینی ئەو ئاڕاستەیەی مێژووە بدەن. بەبێ گومان دووان لەسەر پرسی ژن ئەرکێکی گرنگی ژنان و هەروەها پیاوانیشە، ئەمە بەو مانایە نایەت کە ئەگەر ژنان لەسەر پرسی خۆیان دووان ئەوا کەوتوونەتە نێو تەڵەی ئایدیۆلۆژیی هەژموونی پیاوێتییەوە، کە ناچاریان دەکات تەنها باسی کێشەی ژنانەییی خۆیان بکەن، بەڵکوو زیاتر بەو مانایە دێت کە ژنان هاوشانی پیاوان یاخود وەک هەر بکەرێکی دیکەی سیاسی و کۆمەڵایەتیی ناو کۆمەڵگا دەتوانن بەشداری لە بەرهەمهێنانی تیۆری مەعریفی و ڕۆشنبیریدا بکەن، لەو شوێنانەش کە بەنەریتی بە هەرێمی پیاو ناسرابوون، وەک بوارەکانی ئەنترۆپۆلۆژیا، فەلسەفە، تیۆری زانین، کۆمەڵناسی، سایکۆلۆژیا، دەروونشیکاری و هتد. هەروەها خاڵێکی دیکەش گرنگە ئاماژەی پێ بکەم ئەوەیە کە تەنانەت بۆ بێبەهاکردنی بەشداریی ژنان لە پرۆسەی بەرهەمهێنانی مەعریفەدا کۆی چالاکییە فراوانەکانی ژنان کورت دەکەنەوە بۆ پرسی ژن، واتا تۆ وەک ژنێک چەندە بەشداری لە پرۆسە فراوانەکاندا بکەیت، هێشتا ئەو مۆرکەت لێ دەدەن کە تۆ لەسەر کێشەی ژن دەدوێیت و کۆی بکەری چالاکی سیاسییانەی تۆ کورت دەکەنەوە بۆ لێدوانی تۆ لەسەر پرسی ژن و قسەکەرێک بۆ کاروباری ژنان و ڕەهەندەکانی دیکەی چالاکییەکانت دەشارنەوە، بەو واتایە کە ئەو هەژموونە پیاوێتییە داسەپاوە پێی وانییە تۆ وەک ژن کێبڕکێکاری ئەویت. تا ئەو شوێنەش بتوانێت بۆ فۆرمی لێدوان لەسەر پرسی ژن کورتت بکاتەوە، ئەوا بیرۆکەکانت هیچ زیانێکیان بۆ سەر ئایدیۆلۆژیای پیاوانەیی نابێت، کە زۆربەی جار فۆرمی توندوتیژیی ڕەق و جارەکانی دیکەش فۆرمی ئایدیۆلۆژیای وەدەرنان وەردەگرێت.

هەژموونی پیاوێتی

پیاوێتی و هەژموونی پیاوێتی یەکێکن لەو چەمکانەی لە توێژینەوە جێندەرییەکان و بەتایبەتیش توێژینەوەکان دەربارەی پیاوێتی بەکار دێن. ئەم چەمکانە پەنجە دەخەنە سەر پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو کاتێگۆریی زاڵ [ژن و پیاو]، بەڵام لە هەمان کاتیشدا پەیوەندییەکانی نێوان پیاوانیش. ئامانجی سەرەکیش خوێندنەوە و شیکارکردنی ئەم باڵادەستییە خوازراوەی پیاوە و لێکۆڵینەوە لەو دانپێدانان و خستنە ژێر کاتێگۆریی ئەوانی دیکەیە. بۆ ئەوەی باشتر لەو نۆرم و هەژموونە پیاوێتییە تێبگەین، دەبێت سەرەتا چوارچێوەی تیۆری و مەبەستی سەرەکی لە بەکارهێنانی ئەم چەمکە دەست نیشان بکەین.

پیاوێتی لە خۆجیاکردنەوە لە ژنانێتییەوە بەرهەم دێت. پیاو ببیت، بە مانای ئەوەیە ژن نەبیت، لەم هەژموونە پیاوێتییەشدا بە مانای ئەوەیە ‘لاواز و چەوساوە’ نەبیت. ئەم شێوە لە خۆبەهاپێدانە لەو کۆمەڵگایانەدا کە پەیوەندییەکانی هێز و دەسەڵات لەنێوان ژن و پیاودا تەواو بەرچاو و بەرجەستەیە، زیاتر ڕوو لە بەهێزبوونن. لەگەڵ ئەوەشدا ئەم خۆبەهاپێدانە بەم پیاوێتییەش لەلایەن پیاوانی دیکەشەوە دەبێت سەرەتا دانیپیابنرێت و وەک پیاوێتییەک قبوڵ بکرێت، ئەوسا دەکرێت ئەو پیاوانەش بەشێکبن لەو پیاوێتییەدا. بۆیە تەنها بەس نییە لەڕووی بایۆلۆژییەوە ‘پیاو/نێر’ بیت، بەڵکوو ناشبێت بەپێی پێوەرەکانی پیاوێتی ‘لاواز’ بیت. بەپێی ئەو پێوەرانە دەبێت هەر پیاوێک سەختگیر بەرامبەر خۆی و بەرامبەر ئەوانی دیکەش و هەموو شتێکی لەژێر دەستدا هەبێت. لە بەرامبەریشدا هەر شتێک لەو پێوەرە توندوتیژانەدا جێگەی نەبێتەوە دەبێت لە بەها بخرێت و بە ‘ژنانەیی’ بکرێت، بۆ نموونە هاوسۆزی، هەستپێکردن و هۆمۆسێکسوالیتی پیاوان.

«پیاوێتی پێگەیەکە لەنێو پەیوەندییە ڕەگەزییەکان(جێندەر)؛ پیادەکردنی پێگەیەکە کە هەم ژنان و هەم پیاوان ئەم پێگەیە لە خۆیاندا جێ دەکەنەوە و کاریگەرییەکانی ئەم پیادەکردنە لە ئەزموونە جەستەیی، لە کەسێتی و کولتوورییەکاندا ڕەنگ دەداتەوە».

چەمکی «هەژموونی پیاوێتی» سەرەتا لە چەند وتارێکی توێژارانی ئوستراڵی  توێژینەوەی پیاوان تیم کاریگان (Tim Carrigan)، بۆب کۆنێل (Bob Connell) و جۆن لی (John Lee) لە ساڵی ١٩٨٥ بەکار هێنراوە و دواتر بووەتە بەشێکی گرنگی توێژینەوە جێندەرییەکان. دواتریش هەمان کۆمەڵناسی ئوسترالی (بۆب کۆنێل و ڕۆبێرت ویلیام کۆنێل کە دواتر ناوی خۆی دەگۆڕێت بۆ رەیون کۆنێل و ئێستا هەر بە ڕەیون کۆنێل ناسراوە) ڕەیون کۆنێل (Raewyn Connell) قووڵتر کار لەسەر ئەم چەمکە دەکات و ساڵی ١٩٩٥ لە کتێبەکەیدا بە ناوی«پیاوێتییەکان [پیاوی دەستکرد، بونیادنان و قەیرانی پیاوێتیی(وەرگێڕانە ئەڵمانییەکە)]»⁵. فراوانتر ئەم چەمکەی داڕشتووە. بەم شێوەیە پێناسەی پیاوێتی دەکات: «پیاوێتی پێگەیەکە لەنێو پەیوەندییە ڕەگەزییەکان(جێندەر)؛ پیادەکردنی پێگەیەکە کە هەم ژنان و هەم پیاوان ئەم پێگەیە لە خۆیاندا جێ دەکەنەوە و کاریگەرییەکانی ئەم پیادەکردنە لە ئەزموونە جەستەیی، لە کەسێتی و کولتوورییەکاندا ڕەنگ دەداتەوە»⁶.

پیاوێتی بۆ کۆنێل پێکهاتەیەکی دەستکردی کۆمەڵایەتییە، کە دەکرێت لە ڕووی مێژووییەوە لە یەکتر جیا بکرێنەوە، بەو مانایەی بەپێی کۆنتێکستە مێژوویییەکان دەکرێت جۆرێک لە پیاوێتی دروست بکرێت و ببێتە باڵادەست. بەپێی کۆنێل پڕۆسە جێندەرییەکان جێگیرکراونەتە ژیانی ڕۆژانە و ڕووبەرەکانی بەرهەمهێنانەوە، کە سەرنج دەخەنە سەر پێکهاتە جەستەیی و پڕۆسەکانی بەرهەمهێنانەوە. ئەم ڕووبەرەش هەم جۆش و خرۆشە سێکسییەکان و هەم منداڵبوون و پەروەردەکردنی منداڵان دەگرێتەوە، هەمیش جیاوازی و هاوبەشییە ڕەگەزییەکان دەگرێتەوە. بۆ ئەمەش کۆنێل جەخت ناکاتە سەر بنچینە بایۆلۆژییەکان، بەڵکوو زیاتر ‘ڕووبەری بەرهەمهێنانەوە’، چونکە ئەم ڕووبەرە زیاتر ڕۆڵێکی مێژوویی لەم پڕۆسە جێندەرییانەدا هەیە. ڕەگەزگەرایی وەک پراکسیسێکی کۆمەڵایەتی بە شێوەیەکی گشتی جەخت دەکاتە سەر جەستە و کارکردی جەستە لە چەند حاڵەتێکی دیاریکراودا، ئەمەش یارمەتیدەر دەبێت بۆ دروستکردنی پێکهاتەکانی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان.⁷ کۆنێل لەلایەکەوە ئەم پەیوەندیی دەسەڵاتە لەنێو ڕەگەزەکان (جێندەر) دەخوێنێتەوە و لەلایەکی دیکەشەوە ‘پیاوێتی’ وەکو واقیعێکی نەگۆڕاو نابینێت، بەڵکوو لە ڕوویەکی مێژوویییەوە هەلومەرجەکانی دروستبوون و گەشەی ئەو جۆرە لە پیاوێتییە شی دەکاتەوە و لەو بڕوایەدایە چۆن ئەو هەژموونە پیاوێتییە دروست کراوە، ئاواش پۆتێنشەڵی گۆڕانکاری تێدا هەیە.

بە سوودوەرگرتن لە تیۆری هەژموونی ئەنتۆنیۆ گرامشی، کۆنێل ئەم هەژموونی جۆرێک لە پیاوێتییە کە وەک نۆرم و حەقیقەتێک دەربارەی پیاوان دەنوێنرێتەوە، پێناسە دەکات، کە تێیدا یەک جۆری پیاوێتی لەنێو فۆڕمەکانی دیکەی پیاوێتیدا باڵادەستە و لە هەمان کاتیشدا هەوڵی پاراستنی ڕۆڵی ژندایە وەک ژێردەست یاخود ژێرکاتێگۆریی پیاو. هەژموونی پیاوێتی بەم پێیە لە پەیوەندیدا بە ژێردەستەکردن و ژێرکاتێگۆریخستنی جۆرەکانی دیکەی پیاوێتییشەوە پێناسە دەکرێت. جۆرەکانی دیکەی پیاوێتی، کە کۆنێل بە پیاوێتییە ‘پەراوێزخراوەکان’، ‘چەوسێنراوەکان’ و ‘بەشداریکەرەکان’ناویان دەبات. پیاوێتییە ‘چەوسێنراوەکان’ پیاوە هۆمۆسێکسوێلەکان لەخۆ دەگرێت، کە لەلایەن پیاوانی هێترۆسێکسوێلەوە دەچەوسێنرێنەوە و دژایەتییان بەرامبەر دەکرێت، چونکە هۆمۆسێکسوێلبوون وەک لایەنێکی ئۆپۆزیسیۆن بەرامبەر ئەم هەژموونە پیاوێتییە لەقەڵەم دەدرێت. کاتێگۆریی پیاوێتییە ‘بەشداریکەرەکان’ زۆرینەی پیاوان دەگرێتەوە، کە لە ڕاستیدا لەم هەژموونی پیاوێتییەدا ڕەنج دەکێشن، بەڵام لە هەمان کاتیشدا سوودمەندیشن لێی، ئەو سوودمەندییەی کە لە چەوساندنەوەی ژنان لەلایەن پیاوانەوە بەرهەم هاتووە، بۆ لەدەستنەدان و ئەو پێگەیەی کە تا ئێستا لەو قوچەکێتییەی پیاو ئینجا ژن بەدەست هاتووە، چونکە لەم دابەشکارییە پیاوسالارییەدا بەشێکیان هەیە و پشتیوانی لەم هەژموونی پیاوێتییە دەکەن، بەبێ ئەوەی خۆیان بگەن بەم هەژموونە پیاوێتییە و ببن بە یەکێک لەو شێوە پیاوێتییە باڵادەستە. میشایل مای لەم چەند خاڵەدا سوودمەندبوونی پیاوان لەم هەژموونەدا بەهۆی پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانەوە دیاری دەکات، کە پیاوان بەبێ خواست و نەستێکی سوبیێکتیڤییەوە لەو نەزمە سوودمەندبوون:

• بە بەراورد بە ژنان دەرامەتێکی باشتر و دەستکەوتی زیاتر.
• دەست گەیشتنی ئاسانتر بە سەرچاوە (گشتییە)کان.
• نواندنەوە و لەبەرچاوگرتنی شتەکان بەپێی خواستە پیاوانەیییەکان لە شوێنە گشتییەکاندا.
• پارێزراوبوونیان لە نیگا زەقەکان، توانج و دەستەواژە سێکسیتییەکان.
• کاڵکردنەوەی پرسەکانی جێندەر بەهۆی بێدەنگبوون و نەدوواندنیان لەمەڕ باس و خواسە سیاسییە ڕەگەزییەکان.⁸

بە هەمان شێوەش پیاوێتییە ‘پەراوێزخراوەکان’ بەشێکن لە پیاوێتییەکانی چین و ڕەچەڵەکە (ئێتنیک) چەوساوە و پەراوێزخراوەکان، کە لە ڕێگەی پاراستنی دەستکەوتی هەژموونییەکانی بەشێک لە پیاوان چەند گروپێکی پیاوان پەراوێز دەخرێن و دەخرێنە ژێرکاتێگۆرییەوە. ئەو پیاوانەی کە بەردەوام دەکەونە بەر جیاکاری و توندوتیژیی ڕاسیستییەوە دەکەونە نێو ئەو پیاوێتیییە ‘پەراوێزخراوان’ە. لێرەدا کۆنێل تەنها لە ڕوانگەی جێندەرەوە ناڕوانێتە نایەکسانی و جیاکارییەکان لەنێو هەژموونە پیاوێتییەدا، بەڵکوو ڕێگەی لەبەرچاوگرتنی کاتێگۆرییەکانی دیکەی وەک چین و ئێتنیک و نەتەوە ئەم جیاکارییانە باشتر ڕوون دەکاتەوە.

دەکرێت ‘پیاوان’ی بازنەی ڕەهەند و نەوەی دوای خۆیان (لەڕووی هەڵگری ئایدیا و پێوەرەکانەوە سەر بە هەمان نەوەن، بەڵام لەڕووی قۆناغ و سەردەمەوە سەر بە کاتێکی دوای ڕەهەندن) لەنێو کاتێگۆریی پیاوێتییە ‘بەشداریکەرەکان’ جێگیر بکەین. هەوڵ و تواناکانیان بۆ نووسین و دروستکردنی بوارێکی دیکە و نوێ، بەشێکی بەزمان گۆنەکراوی ئەو ڕەنجەیە، کە ئەم پیاوانە کێشاویانە و بە شێوەیەکی دانپێدانەنراو ئەم هەژموونی پیاوێتییە ماندووی کردوون، بۆیە دەست دەبەن بۆ نووسین و ڕەخنەی ئەو جۆرە هەژموون و سیستەمەی کە لەو کاتەدا باڵادەستە، ئیتر ڕەخنەگرتن بێت لە ناسیۆنالیزمی حیزبە کوردییەکان، شەڕی ناوخۆ و چەندین شتی دیکە. بەڵام لە هەمان کاتیشدا ئەم پیاوانە ئاگاداریشن لە دۆخی سوودمەندبوونیان و هەبوونی ئەو دەرفەتانەی لەبەردەستیانن. پێکهاتەکانی ئەم نەزمەی پیاوانی بازنەی ڕەهەند تێیکەوتوون ئەم هەلومەرجەی بۆ خوڵقاندوون کە ئەوان ببنە دەنگێک، لەو دۆخە خاڵییەشدا ببنە ناوێک. لەبەر ئەوەی وەک ڕەگەز پیاوبوون توانا و ئازادیی سەفەرکردن و چوون بۆ تاراوگەیان ساناتر بووە، توانای کارکردن و خۆبەڕێوەبردنیان زێدەتر بووە، وەک لە ژنێک کە سەرەتا لەچوارچێوەی ماڵ و خێزاندا بۆ چوونە دەرەوەیەکی سادە پێویستی بە ڕێگەپێدانی ئەندامێکی نێرینەی خێزانەکەیان هەیە و دواتر لەناو کۆمەڵگاشدا هەموو نیگا چاودێریکەرەکان ڕوو بە ژنەکەیە و لە نیگاکانیاندا ئەوە بەدی دەکرێت، ‘تۆ چی دەکەیت بە تەنیا، بەبێ نێرینەیەک؟’، هەروەها ژنان بۆ ئەوەی بتوانن کار بکەن و توانا و ئازادیی خۆبەڕێوەبەری بە دەست بخەن، دەبێت سەرەتا بەنێو جەنگێکی ڕۆحی/دەروونی و جەستەییدا بڕۆن، ئەم جەنگەش ڕەنگە هەر کەسێک بە زیندوێتی لێی ڕزگار نەبێت. ئەم ئازادی و دەرفەتەی بە پیاوان بەخشراوە، زۆرترین ڕێگەی بۆ کردوونەتەوە بتوانن پەیوەندی دروست بکەن، بتوانن چەند زمانێکی دیکە بێجگە لە زمانی دایکییان فێر ببن، بتوانن بچنە کۆمەڵگاوە و لە کۆمەڵگا بڕوانن و بزانن چ دیاردەیەک هەیە و چی ڕوو دەدات و چەندین شتی دیکە، کە ژنان بۆ ئەم مەبەستە سەرەتا دەبێت پرسی مان و نەمانیان هەڵبسەنگێنن. ئەگەرچی پیاوانی بازنەی ڕەهەند بە شێوەیەکی تایبەتی و بە هۆکاری شەخسی لەم هەژموونە سوودمەند نەبوون، بەڵکوو لەبەر ئەوەی هەڵگری ڕەگەزی پیاوانە بوون، بەڵام لە نەستیاندا دڵنیاییی ئەوەیان هەیە کە بەشێکیان لەم هەژموونەدا هەیە و بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ پشتیوانی لێ دەکەن و ئەم هەژموونە بە پارێزراوی دەهێڵنەوە. بەتایبەتیش لەو کاتەدا کە پرسی جێندەر و پرسی ژن تا ئەندازەیەکی زۆر فەرامۆش دەکەن و لەنێو باسوخواسە کۆمەڵایەتییەکاندا کاڵی دەکەنەوە و دەیخەنە دەرەوەی پرسە کۆمەڵایەتییەکانەوە، یاخود لە هەندێک حاڵەتدا بێدەنگی هەڵدەبژێرن بە بیانووی ئەوەی کە ئەمە کێشەی ژنانە و پەیوەندی بە ئێمەوە نییە. کاتێکیش وشیاریی گشتی لە کۆمەڵگادا هەڵدەکشێت و لێرە و لەوێ ڕۆڵی ڕابردوویان لە تەحەدانەکردن و هێشتنەوەی ئەم هەژموونەدا دەخرێتە ژێر پرسیارەوە، یان خۆیان لە پرسیارەکان دەدزنەوە، یاخود لایەن و بنچینەیەکی عیرفانی و ڕەمزی و ڕەوانبێژی بە دەربڕینەکانیان دەبەخشن، ئەمەش دیسان دەریدەخات کە تەحەدداکردنی هەژموونی پیاوانەیی دژ و پێچەوانەی بەرژەوەندییەکانیانە.

سەرهەڵدانی ڕەهەند لەنێو جەنگ و پاشماوەی جەنگدا

بەر لەوەی هیچ خوێندنەوەیەک بۆ ڕەهەند بکەین، دەبێت لەو ژینگە و سەردەمە بکۆڵینەوە کە ڕەهەندی خوڵقاندووە و تێیدا لەدایکبووە، دواتر ئەو کاریگەرییانە دەرک بکرێن کە لەسەر تاکی ئەو کۆمەڵگایە بەجێ هێڵراون. بە دڵنیاییشەوە ڕۆشنبیران و نووسەرانی ڕەهەندیش دابڕاو نین لەم کاریگەرییانە. لە کاتی هاتنەئارای گۆڤاری ڕەهەندەوە، کۆمەڵگای کوردستانی باشوور دەست و پەنجە لەگەڵ شەڕدا نەرم دەکات. ئەم شەڕە ئەگەرچی بەر لە ڕاپەڕین فۆڕمێکی دیکەی هەبووە، چونکە باشووری کوردستان لە دۆخێکی دیکەی بەرگریکردندا بووە، بەڵام دوای ڕاپەڕین و لەگەڵ هەڵگیرسانی شەڕی ناوخۆ عەقڵییەتی پیاوسالاری و ناسیۆنالیستی لە پێشوو بەهێزتر دەبێت. ئەگەرچی لە زۆرینەی شەڕەکاندا زۆرترین سەرباز و پێشمەرگەکان پیاوانبوون، ژنانیش بە شێوەی ڕێژەیەکی کەم بەشدارییان هەبووە، ئینجا ئیتر وەک پیشمەرگە، هاوسەری پێشمەرگە و لایەنی خزمەتکردنی پێشمەرگەکان یان هەر جۆرە بەشدارییەکی دیکە بێت. ژنانیش تاڕادەیەک توانیویانە ڕۆڵی پێشمەرگە بگێڕن، بەڵام ناچاری سازشکردن و خۆگونجاندنێکی مەرگئاسایانەش کراون، بۆ ئەوەی لەنێو ئەو چوارچێوە پیاوێتییەدا جێگەیان ببێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا بوون بە ژنەپێشمەرگەیەک بێگومان یەکسان نەبووە وەک پێشمەرگەیەکی ئاسایی (پیاوێک).

وەکچۆن زۆرترین قوربانییەکانی دەستدرێژیی سێکسیی ژنانن، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ڕێژەیەکی کەمیش لە پیاوان لە کاتی جەنگدا بەر ئەم جۆرە لە توندوتیژییە دەکەون. وەک سینتیا کۆکبورن دەڵێت: «ئەو ژنەی لە جەنگدا دەستدرێژی دەکرێتە سەر، وەک ژنێک و وەک کاتێگۆرییەک بۆ شەرمەزارکردن دەستدرێژی دەکرێتە سەر. ئەو پیاوەی کە دەستدرێژی دەکرێتە سەر، وەکوو پیاوێک دەستدرێژی دەکرێتە سەر بۆ ئەوەی لە کەرامەتی کەم بکرێتەوە و نزم بکرێتەوە بۆ ‘ئاستی ژنێک’ و پیاوێتی و حورمەتی لەکەدار بکرێت»⁹. ئەگەرچی خودی دۆخی جەنگ بارودۆخێکی پڕ توندوتیژییە، بەڵام توندوتیژییەکی فرەڕەهەندە و توندوتیژی لەسەر بنەمای سێکسیزم و باڵادەستکردنی ڕەگەزی نێر یەکێکە لەو توندوتیژییانە. هەر خۆئامادەکردن و کەوتنە نێو دۆخێکی جەنگەوە بانگەواز بۆ ناسیۆنالیزم و میلیتاریزم هاوشانی پیاوسالاری و توندوتیژیی پیاوێتی چڕتر دەکاتەوە. وەک کۆکبورن ئاماژە بەوە دەکات:

«پەیوەندییە جێندەرییەکان بەقووڵی چڕ دەکرێنەوە بۆ ئەو خەسڵەتانەی کە دەکرێت مرۆڤێکی پێ بکرێت بە سەربازێک و ئامادەیان بکات بۆ شەڕکردن. لە کاتێکدا نەزمی جێندەریی پیاوسالاری لە کۆمەڵگایەکەوە بۆ کۆمەڵگایەکی دیکە جیاوازە، بەڵام بەپێی کات گەشەی پێ دەدرێت و ڕۆڵ و چۆنیەتیی بوونی کوڕان و پیاوان دیاری دەکرێت، بەوەی کە کێبڕکێکەر بن، ئامادەی شەڕ بن، لەڕووی جەستەییەوە بەهێز بن، بەتوانا و جورئەت بن. بەرزەفڕ بن. بەڵام ئەم چۆنایەتییانە خۆیان، تەنانەت لە ‘ساتی ئاشتی’دا هەر بە لای پیاواندا دەکشێنەوە، ئەوەی کۆمەڵگا بەرەو جەنگ لار دەکاتەوە، بریتییە لە سروشتی دووانەدژ و تەواوکاری پەیوەندیی جێندەری کە تێیدا ڕەگەزەکان بە جۆرێک تایبەتمەند دەکرێن کە هەر یەکێکیان خاوەن نیوەی ئاستی مرۆییی چۆنایەتییەکان بێت. نێرەکان وەک پارێزەر، بەرگریکار ڕێک دەخرێن، مێیەکان (و لاوان) وەک بەرگریلێکراوان و پارێزگاریلێکراوان دادەنرێن. لە هەمان کاتدا، پیاوان وەک بەکارهێنەرانی ئامرازی زەبر و زەنگ و ژنان وەک قوربانییە ‘سروشتیی’یەکان سەقامگیر دەکرێن. لە نەزمێکی وەهای جێندەریدا، دەکرێت جەنگ وەک بەدیهێنانی چارەنووسە بەجێندەرکراوەکان ببینرێت»¹⁰.

ئەم توندوتیژییە پیاوانەیییەی لە جەنگدا بەدی دێت و ئەم بەردەوام دروستکردنەوەیەی پیاوێتییە ژنان دەخاتە دۆخێکەوە کە هەتا لە کاتی ئاشتیشدا هێشتا خۆیان لەنێو ناوچەی شەڕدا ببیننەوە، هێشتا شەڕێک دەست و یەخەیانی گرتبێت و هەست بە ئارامی و ئاساییش نەکەن، چونکە ئەم توندوتیژییە چیتر وەک ڕاهێنانێکی سەربازی و پەیوەست بەو دۆخی شەڕە نامێنێتەوە، بەڵکوو کاریگەریی خۆی بەڕاستەوخۆیی لەسەر کاراکتەر و عەقڵییەتی ‘پیاوان’ جێدەهێڵێت و بە ناوەکی دەبێت، دوای جەنگیش ئەم توندوتیژییە لەگەڵ گەڕانەوەیان بۆ نێو ژیانی ئاسایییان دەگوازرێتەوە بۆ نێو چوارچێوەی خێزان و هەموو بوارەکانی کۆمەڵگا. تاکی کورد لە دۆخێکی هەڵپەسێردراو و بەبێ بوونی زەمینێک لەژێر پێدا خۆی دەبینێتەوە، هاودەمیش دۆخی شەڕ و گەشەی ئەو توندوتیژییانە ئەم دۆخە ئاڵۆزتر و ئەستەمتر دەکەن. هەر تاکێک خۆی لەنێو چەقی شەڕێکی دەروونی و جەستەییدا دەبینێتەوە، لە سیستەمێکدا کە جۆرێک لە ‘پیاوێتی’ زەق دەکاتەوە و بەردەوام بە چەندین شێوازی جۆراوجۆر خۆراکی پێ دەدرێت و بەرهەم دەهێنرێتەوە. ئەم پیاوێتییە ڕەقە، توندوتیژە، بکوژە، دژەمرۆڤە، دژی هەر ڕەگەزێکە کە لە دووانەی ‘پیاو و ژن’ جێی نەبێتەوە و یان هیرارکی (قوچەکێتی) “پیاو ئینجا ژن”ی قەبووڵ نەبێت، دژی هاوڕەگەزخوازەکان و هەموو خواست و حەزێکی جینسییە کە لە هێترۆنۆرماڵیتیی باوکسالارانەدا جێگای نابێتەوە، دژی هەر جووڵەیەکە بۆ ئازادی و یەکسانی، چونکە پێی وایە، ئەگەر ئەم خەسڵەتانەی تێدا نەبێت، ئەوا ڕەنگە لە ‘پیاوێتی’ بکەوێت و ئەو ‘پیاوێتی’یەی لەدەست دەربهێنن. بێل هوکس ئاماژە بەوە دەکات، ئەم کولتوورە پیاوان بۆ قبوڵکردنی جەنگ ئامادە دەکات، بۆ ئەمەش پێویست دەکات تێڕوانینە پیاوسالارییەکان تێیاندا بچێنرێت و پێیان وابێت، ئەوە سروشتی پیاوانە بکوژ بن و چێژ لە کوشتن ببینن¹¹7. ئەم هەژموونە پیاوێتییە ئەوەندە زاڵە کە ڕۆژانە نەک تەنها بەرامبەر بە ژنان، بەڵکوو بەرامبەر بەو پیاوانەش کە خۆیان بە پێوەرەکانی ئەوان ناپێون و خۆیان لەو چوارچێوەدا پێناسە ناکەن، بە شێوازی جیاواز توندوتیژی دەنوێنێت. کوردستان لەو دۆخەدا خۆی دەبینێتەوە، کە پیاوێتییەک دروست کراوە و بەردەوام دروست دەکرێتەوە بۆ جەنگ، هەتا لە نەبوونی جەنگیشدا ئەم پیاوێتییە بەردەوامی پێ دەدرێت و دەبێتە هەژموونێک و خۆی پەلکێش دەکات بۆ هەموو ئەندامەکانی جەستەی کۆمەڵگا و بە بواری ڕۆشنبیریشەوە.

ڕەهەند وەک گۆڤارێک و هەوڵێک، کە دەیەوێت لەو دۆخەدا زەمینەیەکی دیکە بۆ کارکردن و خوێندنەوە بدۆزێتەوە، وەکچۆن لە زۆرینەی ژمارەکانی ڕەهەنددا پرسی شەڕی ناوخۆ و سیاسەتی ئەو حیزبە کوردییانە بەشێکی سەرەکیی گۆڤارەکەیان گرتووە. بەڵام لێرەدا تەنها هەبوون و هەوڵەکە جێی سەرنج نییە، بەڵکوو ڕۆڵی ئەو ڕۆشنبیرانەی لەو بازنەیەدا کارییان کردووە و کاریگەرییەکانیان لەسەر کۆمەڵگا و بەجێهێشتنی شوێنپێیان، شتێکە دەبێت بخوێندرێتەوە، کە چۆن و چ کاریگەرییەکیان هەبووە بۆ ئێستا و ڕەنگە داهاتووش. وەلید عومەر لە خوێندنەوەکانیدا بۆ ڕەهەند دەنووسێت: «پاش دوو دەیە زیاتر، ڕەهەند دەبێتە «ڕەهەند». هەمیشە کەمێک درەنگتر تێدەگەین چى ڕووی داوە. بە مانایەکى تر، لە کۆدا و بە چاوێکى گشتبینانەوە تێدەگەین چ ڕووی داوە»¹². ئەگەرچی ئەم ڕستەیە وەک ستایشێک بۆ بازنەی ڕۆشنبیرانی ڕەهەند بەکار هاتووە، بەڵام دەکرێت لە سیاقی خۆی دەربهێنرێت و بۆ مەبەستی پێچەوانەی خودی نووسەری ئەم ڕستەیە بەکار بهێنرێت، نەک تەنها بە فۆکۆس خستنە سەر ڕەهەند، بەڵکوو چاوێک بگێرین بە کۆمەڵگا و ئەو بازنەیەی کە تێیدا ڕەهەند پەرش بووە. دوای بیست و شەش ساڵ لە دەرچوونی یەکەم ژمارەی ڕەهەند، کاری نووسین و وەرگێڕان و چەندین کاری دیکەی نووسەرانی بازنەی ڕەهەند لە بواری ڕۆشنبیریدا، کوردستان لە دۆخێکی سەیر و سەمەرەدا خۆی دەبینێتەوە، بازنەی ڕۆشنبیری جۆرە حاڵەتێکی ‘قۆرخکاری’ بەخۆیەوە گرتووە و پرسی ژن و ڕۆڵی ژنیش لەم نێوەندەدا بە هەمان شێوەی کۆی کۆمەڵگا لە حاڵەتێکی تاڕادەیەک ناچالاکدا خۆی دەبینێتەوە. بازنەی ڕۆشنبیریش بەدەر نییە لە توندوتیژییە جۆراوجۆرەکانی نێو کۆمەڵگا، هەر لە فۆڕمی سێکسیزم و بەرهەمهێنانییەوە لە ڕێگەی تیۆریزەکردن و داتاشینی خەسڵەتی پێوەهەڵواسراو بۆ ژن تاکوو توندوتیژییە ڕاستەوخۆکان و دەستدرێژی. لە شەڕی پیاوانەی ڕۆشنبیرانەوە ئەم توندوتیژییە بەڕوونی دەبینین، کە بۆ تێکشکاندن و داماڵینی کەسی بەرامبەریان چەندین شێوازی جۆراوجۆریان بەکار هێناوە، هەر لە جنێودانی ڕاستەوخۆە بگرە تا داتاشین و بونیادنانی فۆڕمی جیاوازی جنێوی پیاوانەی ڕۆشنبیران. ئەم شێوەیەی جەنگ لەدوای وەستانی گۆڤاری ڕەهەند و بەناو ‘ڕەخنەکانیان’ لە یەکتری باشتر درێژەی کێشا بۆ نێو ئەو کەس و لاوانەی دەیانویست بێنە نێو ئەو بازنەیەوە. بلیتی هاتنە نێو ئەو بازنەیەش پیادەکردنی ئەم زمانە شەڕانگێزی و پڕ جنێوە بوو. یەکێکیش لە خەسڵەتەکانی پیاوانەیی، بریتییە لەو زمانە شەڕانگێز، توندوتیژ و هێرشبەرەی خەسڵەت بە ڕوانینەکانیان دەدات.

ڕێگا و تاکتیک و ستراتیژەکانی دیکەی وەدەرنان زۆرن، لە بەسروشتیکردنی نەزمی مێژوویییەوە بۆ بەئەبەدییکردنی هەڕەمییەت و قووچەکێتی، لەوانە تا ئێستاش بواری ڕۆشنبیریی کوردی پڕاوپڕە لە تیۆریزەکردنی نایەکسانییە جێندەرییەکان و بەکەمترکردن و دەرکردنی ژنان لە هەرێمەکانی کارکردنی زەینی و فیکری. بۆ نموونە لە ئەرگومێنت و بەڵگەی فەیلەسووفانەوە تا دەگاتە هێنانەوەی بەڵگەی دەروونشیکاران بۆ وەدەرنانی زیاتر و زیاتری ژنان، وەک بڵێیت سەرکوتکردنی هەزاران ساڵەی ژن و بەپاشکۆکردنی بەس نەبێت، ئێستا دەبێت فەلسەفە و دەروونشیکارییش پشتیوانیی لەم سەرکوتکردنەدا بکات. ئەگەر تێبینی بکەین دەبینین زۆربەی زۆری ڕۆشنبیران، فەلسەفەکاران و چالاکوانانی بواری دەروونشیکاری بەگشتی کاریگەرن بەو فەیلەسووف، بیرمەند و دەروونشیکارانەی لە تێزەکانیاندا دژە-ژنیی قووڵ ڕەنگی داوەتەوە. کێ هەیە حەزی لە فەلسەفە بێت و بەردەوام قسەی شۆپنهاوەر دژ بە ژن لەسەر زمانی نەبێت؟ کێ هەیە ڕۆژانە بە تیۆری سیگموند فرۆید ژن بە کەم و کەم عەقڵ نەگرێت؟ وەک چۆن بەڵگەی ئاییندارە دژە-ژنەکان ئەوەیە کە هیچ پێغەمبەرێک لەناو ژناندا هەڵنەکەوتووە، هەمان بەڵگە و ئەرگومێنتی ئاییندارەکان لە بواری ڕۆشنبیرییشدا ڕەنگی داوەتەوە، کە وا پیشانی بدەن کۆی مێژووی فیکر و فەلسەفە بەس پیاو تێیدا بەشدار بووە. ڕۆڵی ژنانی بیرمەند، فەیلەسووف، چالاکوان و تەنانەت دەروونشیکاریش پشتگوێ دەخەن.

لە کوردستان دەرفەتەکان و شوێنەکان بۆ کارکردن لەم بوارەدا بە شێوەیەکی بەرچاو مۆنۆپۆلکراوە، بە دەستی کۆمەڵێک نووسەر و وەرگێڕ، کە بەشێکی زۆریان دوور یان نزیک لەو بازنەی ڕەهەندەدا کارییان کردووە. من نامەوێت ڕەهەند لە یەکتر جیا بکەمەوە و هەر نووسەرە بەجیا بخوێنمەوە، بەو جۆرەی بەختیار عەلی لە دیمانەکەیدا لەگەڵ ژنەفتن دەڵێت: «بۆ من ئەو کات و ئێستاش، ڕەهەند گۆڤارێک بوو، مرۆڤ دەبێت وتارەکانی وەک وتاری نووسەرانی جیا تەماشا بکات. جگە لە کۆمەڵێک هەڵوێستی گشتی و سیفاتی گشتی، شتێک نییە نووسینەکان و نووسەرەکانی ڕەهەند پێکەوە گرێ بداتەوە»¹³. ئەم جۆرە لە جیاکردنەوەیە خۆلادانە لەو دەرەنجام و واقیعەی ئێستا لەنێو بواری نووسین و ڕۆشنبیریی کوردی لە باشووردا بوونی هەیە. خۆلادانە لەو پێکەوە کارکردن و ئەو ئاڕاستەیەی بەیەکەوە هەژموونی دروست کردووە. دەکرێت ئەم هەژموونە بەڕاستەوخۆیی بەختیار عەلی یاخود مەریوان وریا قانیع یان هەر نووسەرێکی دیکەی نێو ئەو بازنەیە، بەشدارییان تێدا نەبووبێت و یان نەبێت، بەڵام ئەم هەژموونە، ئەم مۆنۆپۆلەیە کە ئێستا باڵادەستە بەرهەمی بەشێکی زۆری ئەو ئاڕاستەی سیاسییەیە کە ئەم نووسەرانەی تێدا کۆ بووەتەوە. ڕەنگە ئەم وەڵامەی ئاودرێ لۆرد لە ساڵی ١٩٨٢دا باشترین وەڵامێک بێت بۆ ئەم خۆلادانە: «هیچ شتێک بە ناوی خەباتێکی تاقانە بوونی نییە، چونکە ئێمە لە ژیانێکی دابڕاو و تەرکی لە یەکتریدا ناژین»¹⁴.

بەڵێ بێگومان دەبێت ئەو واقیعییەتە قبوڵ بکەین کە نووسەرانی بازنەی ڕەهەند دانیپێدادەنێن، کە نووسین و ئاڕاستە فیکرییەکانیان جیاوازی هەبووە و هەیە، کۆی گۆڤارەکەش ئامانج و فیکرێکی یەکگرتووی نەبووە، تا نووسەران بتوانن لەژێر چەتری ئەم فیکرەدا کۆ ببنەوە، ئەم پەرتەوازەیییەی بەختیار عەلی وەک خۆجیاکردنەوەیەک و خۆلادانێک باسی دەکات، هەمان ئەو پەرتەوازییە فیکرییەیە کە ئێستا لە کوردستاندا ڕێ دەکات، کە نووسەر یان وەرگێڕ بەبێ بوونی فیکرێکی دامەزراو و بونیادی هەر شتێک گۆ دەکەن، چونکە پێیان جوانترە وەک لەوەی ئامانجێک بۆ گواستنەوە و گوتنەوەی گوتارێک هەبێت. هەر ئەمەش وای کردووە زۆرێک لە نووسەران و وەرگێڕانی ژێر ئەو هەژموونە بێئاگایانە یان ئاگایانە چەندین گوتاری دژە-ژنی، دژەژیان، دژەئومێد بڵێنەوە، هاودەمیش لە گوتاری دیکەدا هەر خۆیان خۆیان ڕەت بکەنەوە.

لە کوردستان و لەناو بواری ڕۆشنبیریدا ئازادیی خۆ-دەربڕین تەنها ئەو کاتە هەیە و جێی دەبێتەوە کە خزمەت بە گوتاری باڵادەستی پێشوو بکات

بێگومان بوونی گۆڤارێک، توانینی نووسین لە دۆخێکدا کە جەنگ هێشتا بە شێوازی جۆراوجۆر و لە سوبیێکت داماڵڕابوونی تاکەکان بەردەوامە، جۆرە ئیمتیازێکە، بەڵام تا ئێستاش دەست بەسەرداگرتن و قۆرغکردن، ڕێگەنەدان بە گۆڕانکاریی ڕیشەیی بەشێکی دانەبڕاون لەو هەژموونە باڵادەستییە. بە دڵنیایییەوە ڕەنگە کەسانێک بڵێن، «شتێکی لەم چەشنە بوونی نییە و هەموو کەسێک ئازادە چۆن دەیەوێت بەشدار لەو پڕۆسەیەدا بێت»، بەڵام کاتێک دەبینین زۆرینەی دەزگاکان [بە هەر ئاڕاستەیەکی سیاسی و فیکری لە ڕاستەوە بۆ چەپ و لە ئیسلامییەوە تا عەلمانی]، زۆرینەی ناوەندەکانی ڕۆشنبیری بەردەوام خەریکی درێژەپێدان، دووبارەبوونەوە و بەرگریکردنی سەرسەختی ئەم بەشەی ڕۆشنبیرانەن، هاوکاتیش تەنها ڕێگە بەو کەسە نوێیانە دەدرێت، کە سەرەتا پەڕەیەکی تەئیدی و پاسپۆرتی چوونە ژوورەوەیان لەو ڕۆشنبیرانەوە دەست دەکەوێت. هەر ئەمەش وای کردووە شەپۆلێک(هەژموونێک) دروست ببێت، ئامادە بێت بە هەموو شێوەیەک بکەوێتە دژایەتیکردن [هەندێکجاریش بەپێی بنەمای سێکسیزم] و دواتر بەزۆر پشتگوێخستنی ئەو دەنگە نوێیانەی سەر بەو ئاڕاستەیە نین. بەو مانایە لە کوردستان و لەناو بواری ڕۆشنبیریدا ئازادیی خۆ-دەربڕین تەنها ئەو کاتە هەیە و جێی دەبێتەوە کە خزمەت بە گوتاری باڵادەستی پێشوو بکات. ئەوە ڕاست نییە کە دەگوترێت هەمووان ئازادن چی دەڵێن، ئازادیی دەربڕین ئەو کاتە مانای هەیە کە دەرفەتی گەیاندنی بیروڕا بۆ بواری گشتی بۆ هەمووان وەک یەک بێت. نەک ئەوەی یەکێک خاوەن کۆی دەزگاکانی بەرهەمهێنانی ڕۆشنبیری بێت، و یەکێکی دیکەش هیچ دەزگایەکی خۆ-گەیاندنی نەبێت، بێگومان ئەم دۆخە تەواو نائازاد و نایەکسانە. هەمیشە ئایدیا و بیرۆکەی ئەوانە دەگاتە کۆمەڵگا کە هەموو دەزگاکانی ڕاگەیاندن و خۆ-گەیاندنیان لەبەردەستە. ژنان و لاوانی نوێ بەتەواوی لە دەرەوەی ئەم دەزگایانەوەن.

لەگەڵ ئەمانەشدا پرسی ژن و ڕۆڵی ژنان دیارترین مەسەلەیەکە کە بەتەواوی فەرامۆش کراوە. ئەگەرچی من لەگەڵ یەکسانی لەڕووی چەندێتییەوە نیم بەڵکوو چۆنیەتیی بەشداری و ڕۆڵی ژن لەو بوارەدا، بەڵام دەبینین لە هەردوو لایەنەکەدا ڕۆڵی ژن لە نزمترین ئاستدایە، ئەمەش بە هیچ شێوەیەک هۆکارەکەی بۆ تەنیا ئارەزوو و خواستی تایبەتیی تاک یان ژن ناگەڕێتەوە، بەڵکوو ئەوە دەردەخات کە دوای چارەکە سەدەیەک ئەو بوارە بە پەرژینێکی ئاسنینی پیاوێتی/باوکسالاری تەنراوە و ڕێگە بە هاتن و دەرچوون لەو بازنەیەدا نادات. بۆ ئەم مەبەستەش بەردەوام چەند چەمکێکی لاستیکیی ناڕوونی وەک مرۆڤ، مرۆڤایەتی بەکار دەهێنرێت، بۆ خۆدەربازکردن لە ڕابردوو. ئەگەر خۆمان لە نەزانیی مێژوویی نەدەین، دەزانین مرۆڤایەتییش جۆری زۆرە، هۆلۆکۆست، مێژووی کۆلۆنیالیزم بەشێکی دیارن لەو مرۆڤایەتییەی کە ناوی دەهێنرێت. نەخوێندنەوەی پرسی جێندەر و باسکردنی مرۆڤ هەمان ئەو کەرەستەیەیە کە بەختیار عەلی بەکاری دەهێنێت، تا غیاب و بێواربوونی بیرکردنەوەی خۆی لەسەر ئەم پرسە بشارێتەوە، هەمان پڕۆسەی خۆشاردنەوەیە لە پشت ئەوی دیکەدا.¹⁵ بەختیار عەلی دەڵێت «هەموو قسەکردنێک لەسەر کێشەی ئازادی، عەشق، پەتریارکییەت، فاشیزم، عەقڵی خورافی…هتد قسەکردنە لەسەر ژنیش»¹⁶ بە دڵنیایییەوە قسەکردن لەسەر ئەو دیاردە ناوبراوانەی نووسەر باسیان دەکات قسەکردن نییە لەسەر ژن و پرسی جێندەر. لێرەدا پرسە گرنگەکە ئەوەیە کێ ئازادی بۆ کێ دەوێت؟ کێ دەربارەی فاشیزم دەدوێت (هیتلەر و مۆسۆلینیش دەربارەی فاشیزم دوواون)؟ و بۆچی و چۆن؟ بە هەمان شێوەش ئەو سێکسیزمەی لە زمان و نووسیندا (لەنێو ئەدەبیاتی ئەو چەند ساڵەی دوای ڕاپەڕیندا) برەوی پێدراوە هەمان ئەو نزمڕوانینەیە لە ڕەگەزێک بەرامبەر ڕەگەزێکی دیکە، داتاشینی کۆمەڵێک خەسڵەتە بۆ ژن. کەواتە بەتەنها دووان لەسەر کۆمەڵێک کاتێگۆری بەبێ جەختکردنەوە لەسەر خودی پەیوەندییەکە و دەستنیشان-نەکردنێکی دەقیق، نامانگەیەنێت بە هیچ شوێنێک بێجگە لە سووانەوە و دووبارەبوونەوە.

ئەمەش لێرەدا مەبەست لە تەنها دیاریکردنی چاکە و خراپە نییە، بەڵکوو پێگەیشتنی عەقڵی نووسەر و قوڵبوونەوەی و هەڵوێست دیاریکردنییەتی. وەک ئارنۆ گرون دەڵێت: «ئێمە لەگەڵ دوژمنی واقیعییدا شەڕ ناکەین، بەڵکوو لەگەڵ دوژمنێکی وەهمیدا دەکەوینە جەنگەوە»¹⁷. جەنگی ڕەهەندییەکانیش جەنگێک نییە لەگەڵ دوژمنێکی واقیعیدا، کە ڕۆژ دوای ڕۆژ ژن جینۆساید دەکات و مرۆڤ بەرەو کۆنەپەرستی و خەیاڵات و دونیای نائومێدی دەبات، بەڵکوو جەنگێکە کە لە خەیاڵی خۆیاندا دروستیان کردووە، خەسڵەتی ئەم جۆرە دوژمنایەتییەش دەرکنەکردنی دژیەکییەکانیانە و تێنەگەیشتن و نەبینینی ڕق بەرامبەر بە ئەوی دیکە، کە بووەتە پێکهاتەیەکی بیرکردنەوەکانیان.

ڕۆڵی ڕۆشنبیر و سیاسەت

کاتێک هزری ڕاستڕەوی لە گەشەی بەردەوامدایە، کاتێک کۆمەڵگا لە دابەشبوونی بەردەوام و گەشەی بەردەوامی چینایەتییدایە، کاتێک نایەکسانی لە چەندین فۆڕمی جۆراوجۆردا زەق دەبێتەوە و چەندین فۆڕمی جیاوازی توندوتیژیی بەرهەم دێت، …هتد ئایا ڕۆڵی ڕۆشنبیران چییە؟

لە دوای ڕووخانی سۆڤێت و کۆتاییی جەنگی سارد، سیاسەتی نیولیبڕالیزم شەڕی دژە-کۆمۆنیستبوون بەردەوامی پێ دەدات و هەموو دەربارەی دوژمنێکی وەهمی (کۆمۆنیزم) دەدوێن کە ئێستا نەبوونی هەیە و نە باڵادەستە، وەک مێژوونووسی ئیتاڵی-فەڕەنسی ئێنزۆ تراڤێرزۆ دەڵێت: «وەک زۆر شیکەرەوە بە سەرسامییەکی گەورەوە تێبینییان کردووە، کەوتنی یەکێتیی سۆڤێت و کۆتاییی جەنگی سارد نەبووە هۆی ڕووکردنێکی زیاتر ‘بابەتی’ و کەمتر حەماسی و ئایدیۆلۆژی بۆ مێژووی سەدەی بیست، بەڵکوو بە پێچەوانەوە، ئەوەی هەبوو شەپۆلێکی نوێی دژە-کۆمۆنیزم بوو: شەڕێکی ‘میلیتانت’ی دژە کۆمۆنیزم، ئەگەرچی زۆر پارادۆکسیکەڵتر و دژبەرتریش ئەوەیە کە دوژمنەکە[کۆمۆنیزم]ی ئەم شەپۆلە [دژەکۆمۆنیستییە] ئێستا بوونی نەماوە»¹⁸. لە کاتێکدا لەو سەروبەندەی بازنەی ڕەهەند سەری هەڵدا، لە کوردستان نە کۆمۆنیزم حوکمی دەکرد و نە ڕەوتە مارکسیستییەکانیش کۆنتڕۆڵی بەرهەمهێنانی ڕۆشنبیرییان بەدەستەوە بوو، کەچی خاڵی دەستپێکی فیکریی ئەو ڕۆشنبیرانە ڕەتکردنەوەی مارکسیزم بوو، وەک بڵێیت ئەوە مارکس و لینین بوون جەنگی نێوان پارتی و یەکێتییان بەڕێوە دەبرد، شەڕیان لەسەر داهاتی خاڵە سنوورییەکان دەکرد، ئەنگڵس و گرامشی بوون پەرەیان بە فیکری خێڵ و خورافە دەدا. لەبەر ئەوە ڕۆشنبیرانی بازنەی ڕەهەندیش دابڕاو نین لەم ئاڕاستە سیاسییە حەماسییەی دوای جەنگی سارد کە نیۆلیبراڵیزم فووی بە کەڕەناکەیدا دەکرد. ئەوانیش هاوشێوەی گوتاری باڵادەستی نیۆلیبرالیزم دەکەونە دژایەتیی بەردەوامی مارکسیزم و دروستکردنی دوژمنێکی وەهمی. ئەگەرچی دوژمنە واقیعییەکان و بەرجەستەیییەکان لە کۆمەڵگای کوردیدا (باشوور) لە لوتکەدان، بەڵام بەهۆی پشتیوانیکردن و ڕەخساندنی سەکۆ بۆ ڕۆشنبیران ڕوویان لەو دوژمنانە وەردەگێڕن و بەدوای دوژمنە وەهمییەکەیان بەردەوامی بە گۆڤارەکەیان دەدەن. کاڕڵ مارکس لە یانزە تێزەکەیدا دەربارەی فۆیەرباخ ئاماژە بەوە دەکات کە ئەوەی گرنگە جیهان بگۆڕین نەک تەنها ڕاڤەی بکەین. لەگەڵ بە دوژمن-ناساندنی مارکسیزمدا ئەم هەڵوێست و ئەم لێکدانەوەیش وردە وردە بەرەو دواوە پاشەکشە دەکات و ڕۆشنبیران خواست بۆ گۆڕانکاری لەدەست دەدەن و دەگەڕێنەوە بۆ ڕاڤەکردن. ڕەنگە ئەمەش بەپێی ڕاڤە و تیۆرە پاش-بونیادگەرییەکانی میشێل فوکۆ بۆ ڕۆشنبیران لە کتێبی “ڕاڤەکاری دەسەڵات”دا ¹⁹.جۆرێک لە هەستکردن بێت بەوەی کە چیتر کەس پێویستی پێیان نییە، چونکە ڕۆشنبیران توانای گفتوگۆکردنیان کەمتر دەبێتەوە و دەکەونە دەرەوەی دەسەڵاتی گوتارەوە. بۆ فوکۆ دەرکردنی ئەم دەسەڵاتە گرنگی خۆی هەیە، کە چۆن بەنێو سوبیێکتدا ڕۆ دەچێت و بێدەسەڵاتیی سوبیێکەتەکە دەخاتە ڕوو.

لە کاتێکدا هەر نووسین و هەر بەرهەمێکی فیکری بەشێکە لە ئەنجامدانی سیاسەت، هێنانەوەی بەهانە بۆ ئەوەی کە «ڕۆشنبیر دەبێت داهێنەر و بەرهەمهێنەری فیکر بێت، وەک لەوەی هەڵوێستی ڕوون و سیاسی هەبێت»²⁰، ڕەتکردنەوەیەکی سەرتاپای خودی نووسەر خۆیەتی وەک سوبیێکتێکی گفتوگۆکەر و سیاسی، لە هەمان کاتیشدا دانپێدانان بەو بێدەسەڵاتییەیە کە نووسەر وەک سوبیێکتێک تێیکەوتووە و ناتوانێت هەڵوێستە بکات. ڕۆشنبیران ناکرێت چاوییان لەگەڵ شەپۆلی کوێرییدا ببەستن، بەڵکوو دەبێت ئاماژە بە ڕێگەی نوێ بکەن، دەرفەت و ڕاستی بخەنە بەردەست. بۆ ئەمەش پێویست دەکات بێنە نێو مەیدانی سیاسەت و کۆمەڵگاوە. ڕۆشنبیران بەرپرسیارێتییان هەیە و دەبێت ئەمەش بسەلمێنن و نابێت ئەم بەرپرسیارێتییەش بۆ ‘سیاسەتمەداران’ جێبهێڵن، بەڵکوو خۆشیان بەشداری سیاسییان هەبێت، بەبێ بوون بە ‘چالاکوانێکی سیاسی‘. بەشداری سیاسییش لێرەدا بەو مانایە نایەت، ببن بە ئاڵاهەڵگر و گوتارخوێنیی سیاسەتمەداران و بچنە نێو بانگەوازی هەڵبژاردنەکانەوە (وەکچۆن بەشێک لە نووسەرانی بازنەی ڕەهەند ئەم کارەیان کردووە)، بەڵکوو بەشداریی سیاسیی بە مانای خۆ تەرخانکردن دێت، بەتایبەتیش لە کاتێکدا کە خەریکە وەرچەرخانێکی سیاسی-کۆمەڵایەتی ڕوو دەدات، ڕۆشنبیران چیتر تەنها نەڕوانن، بەڵکوو شێواوی و ئاڵۆزییەکان ڕوون بکەنەوە و دەروویەک بکەنەوە، نەک بە تایبەتی لەو دۆخانەدا پرسەکان ئاڵۆزتر بکەن، بانگەواز بۆ بێهیوابوون و نا-سیاسییبوون بکەن. خۆیان دوور بگرن لە سیاسەت، سیاسەت بە شتێک کە بەهای قسەلەسەرکردنی نییە بخەمڵێنن، بەڵام لە هەمان کاتیشدا لە ناو دام و دەزگا و دەست و پێوەندەکانی دەسەڵاتی باڵادەستدا بەبێ کێشە کار بکەن. ئەم جۆرە خۆدوورگرتنە لە سیاسەت لە ڕاستیدا هیچ شتێک نییە بێجگە لە پاراستنی دەسەڵاتی باڵادەست و خزمەتکردنەوەی نوخبەیەک. ڕۆشنبیر دەبێت بتوانێت لە دۆخە پڕ کێشمەکێشمەکاندا هەنگاوێک بڕواتە دواوە و ناکۆکییەکە هەڵبسەنگێنێت و ئەوە ڕوون بکاتەوە کە چۆن دروست بووە، نەک تەنها لایەنگر یان دژبوون، ئەگەرچی لایەنگری یاخود دژایەتیش لێرەدا پرسە سەرەکییەکە نییە، بەڵکوو هەنگاوێک چوونە دواوە و پرسین لەوەی کە لە پێناو چی ئەم ناکۆکییانە؟

ئەو بیرۆکەیەی دەڵێت ڕۆشنبیر خاوەن بەرپرسیارێتی نییە، ڕیشەیەکی قووڵی ئایدیۆلۆژی لە بازاڕدا هەیە. ڕۆشنبیر لەگەڵ سەرهەڵدانی بازاڕی مۆدێرندا، لە نووسەربوون دەکەوێت و دەبێتە میرزا. وەک واڵتەر بنیامین بەوردی لە کتێبی «پڕۆژەی پاساژەکان»دا ئاماژەی پێ کردووە، نووسەر دەبێتە کرێگرتەی ناو پاساژ و مۆڵە تازەکان و هاوشێوەی ڕیکلامچییانی کاڵا تازەکانی ناو مۆڵە شووشەیییەکان، نووسەرانیش دەبنە کرێگرتەی ئەم دۆخ و نەزمە نوێیە و لە بەرانبەردا بانگەواز بۆ نەزمێکی ناسیاسی و سەرگەرمیی ڕووت دەکەن و بۆ ئەم مەبەستەش مووچە وەردەگرن و لەم ڕووەوە ڕۆڵی میرزا دەگێڕن²¹. یاخود بەو شێوەیەی زیگفرید کراکاوەر لە وتارێکی کورتیدا بە ناوی «دەربارەی نووسەر» (١٩٣١) ئاماژەی پێ کردووە، لە سەردەمە قەیرانییەکاندا، یاخود ئەو سەردەمانەی هەلومەرجی ئابووری و کۆمەڵایەتی فشاری زۆر دروست دەکات، شوێن و ڕۆڵی ڕۆژنامەنووسان و نووسەران گۆڕانی بەسەردا دێت. نووسەران زیاتر لە جاران لەناو نەزمی دەسەڵاتی سەرمایە و داراییدا زیاتر دەبنە پاشکۆی ئاڵوگۆڕی سەرمایە: «شانسەكانی ڕادەربڕینی ئازادانەى بیروباوەڕی ڕۆژنامەوانی لە چاپەمەنیی ئەمڕۆی بۆرژوازیدا بەگشتی زۆر سنووردارترن لەوەى لەژێر حاكمییەتی سەربازیی ئیمپراتۆریەتدا بوون. بەبێ هۆ نییە كە ئەو چاپەمەنییەى وابەستەی سەرمایەیە ئاراستەیەكی ڕوولەگەشە بەرەو بێلایەنی پیشان دەدات، فەزایەكی گەورەتر و زیاتر بۆ زانیاری دەكاتەوە تا لێكدانەوە، جارێ با باسی ڕەخنەی بنچینەیی هەر نەكەین. لە كاتێكدا كە قەیرانی ئابووری بە قەیرانی سەرجەمی سیستەمەكە، ئەم پرۆسەیە بە شێوەیەكی دەگمەن بە جۆرێكی دیكە و بە پێچەوانە مامەڵە دەكات»²². کراکاوەر پێی وایە دەرکەوتنی ئەم تایپە تازەیەی نووسەر کە وا دەردەکەوێت ئازاد بێت، بەڵام لە ڕاستیدا بەراورد بە سیستەمە دیکتاتۆرییەکان، زۆر پاشکۆتر و نائازادتر و زیاتر وابەستەی خولانەوەی سەرمایە و پارەیە، خۆی لە فۆرمی بانگەشەکردن بۆ «بێلایەنی»دا دەبینێتەوە. ئازادبوون، یان ئازادیی نووسەر، تەنها لە فۆرمی «بێلایەنبوون»دا ڕێگەی پێ دەدرێت. بێلایەنی لە پرسە قەیرانییەکان، کێشەی ژنان، سێکسیزم، کێشەی پاتریارکی، باوکسالاری، دژە-ژنی و سەرکوتکردنی زیاتری گروپە ژێردەستەکان، خۆدزینەوەیە لە هەبوونی بەرپرسیارێتی. واتا بۆ ئەوەی نووسەران نەکەونە ڕەخنەگرتن لە دەسەڵاتی سامان و دارایی، واتا ئەو دەسەڵاتەی پشتیوانی داراییی دەزگاکانی بەرهەمهێنانی ڕۆشنبیری دەکات کە هەر ئەو نووسەر و ڕۆشنبیرانە خۆیان مۆنۆپۆلی دەکەن، باشترین هەرێم و بێوەیترین ناوچەی کۆچکردن، کۆچە بۆ نێو «پاشایەتیی بێلایەنی» و لەوێوە ڕۆڵی ڕیتۆریک و ڕەوانبێژی شوێنی ئایدیا و بیرۆکە دەگرێتەوە، سەرگەرمی شوێنی سیاسەت و پیاهەڵدان و ستایشکردن شوێنی ڕەخنە و دژە-شۆڕشگێڕبوون شوێنی شۆڕشگێڕبوون دەگرێتەوە، بەڵام شۆڕشگێڕبوون ڕەوانبێژی و ڕیتۆریکی خۆی لەناو کۆمەڵێک دەستەواژەی ئێستاتیکیدا دەردەخات تا «ویژدانی ئازارچەشتوو»ی نووسەرانی «بێلایەن» ساڕێژ بکات. ڕۆشنبیران و نووسەرانی ئەم تایپە نوێیە، نەک لە بەرانبەر مۆدێلە باڵادەستەکانی دەسەڵاتدا، بەڵکوو زیاتر دژ بە گروپە ژێردەستەکان دەدوێن و دەبنە شۆڕشگێڕ، لە بەرانبەر بە شۆڕشگێڕانی ڕاستەقینەدا، بەرانبەر بە لاوان و بە ژنان کە دەیانەوێت دەستکاری ڕادیکاڵی کۆمەڵگا و نەزمی باڵادەست بکەن، ئەو ڕۆشنبیرانە دەبنەوە کۆنزەرڤاتیڤ و پارێزەری نەزمەکە. کاڕڵ مارکس لە وتارێکی ١٥ی دیسێمبەری ١٨٤٨دا کە بۆ «نۆیە ڕاینیشە تسایتونگ» نووسیویەتی و باس لە ڕۆشنبیران و نووسەرانی چینی ناوەڕاستی ئەڵمانی دەکات کە پێشتر لەو سەردەمەی شۆڕش بەرۆکی ئەڵمانیای نەگرتبوو، خۆیان بە نووسەرانی ڕادیکاڵ دەردەخست بەڵام کاتێک شۆڕش لە دەرگای ئەڵمانیای دا، بەتەواوی بوونە دژە-شۆڕشگێڕ، بەم جۆرە دەدوێت و دەڵێت ئەم توێژە:

«بەبێ باوەڕبوون بە خۆی، بەبێ باوەڕبوون بە خەڵک، بۆڵەبۆڵ بەسەر ئەوانەی سەرەوەدا دەکات، لەوانەی خوارەوە تۆقیوە، ئیگۆییستە بەرانبەر بە ئیگۆییزم و وشیاریشە بەرانبەری؛ شۆڕشگێڕە بەرانبەر کۆنزەرڤاتیڤەکان و دەبێتە کۆنزەرڤاتیڤ دژی شۆڕشگێڕان. متمانەی بە دروشمەکانی نییە، کۆمەڵە دەستەواژەیەک لەجیاتی ئایدیا و بیرۆکەکان بەکار دەهێنێت، لە شەپۆلی ناڕەزایەتیی جیهانی تۆقیوە بەڵام بۆ ئامانجەکانی خۆی خراپ دەیقۆزێتەوە؛ وزە و گڕوتین لە هیچ شوێنێک پیشان نادات، بەڵام لە هەموو شۆێنێک بە جۆش و خرۆشە بۆ دزیی ئەدەبی (plagiarism)، بەهۆی نابنچینەییبوونەوە عەوامانەیە، و بنچینەیییە لە عەوامانەبوونی خۆیدا؛ چەلەحانێ لەسەر خواستەکانی دەکات، بەڵام هیچ دەستپێشخەرییەکی نییە، هیچ باوەڕێکی بە خۆی، بە خەڵک و بە ئەرکی مێژوویی نییە، لاوازێکی خەڵەفاوی بەدە پێی وایە مەحکومە بەوەی ڕابەرایەتی بکات و [بەڵام] وادەکات یەکەم پاڵنەر و شەپۆلە ناڕەزایەتییە لاوەکان بکاتە بوونەوەرێکی پیاوانەی خراپ تا وایان لێ بکات خزمەت بە بەرژەوەندییە خراپەکانی ئەو بکەن – بێ چاو، بێ گوێ، بێ ددان، بێ هەموو شتێک – ئا ئەمە بوو بۆرژوازیی پرووسی کە خۆی لەنێو کڵاوخودەی دەوڵەتی پرووسیی دوای شۆڕشی ئازار[ی ١٨٤٨]دا بینییەوە»²³. 

ئەمڕۆ ئایدیۆلۆژیایەک باڵادەست بووە بانگەشە بۆ ئەوە دەکات کە باسکردن لە حەقیقەت ئەرکی ڕۆشنبیران و نووسەران نییە، چونکە هەموو بانگەشەیەک بۆ حەقیقەت دیکتاتۆرییەت و تاکڕەوایی دەهێنێت و «حەقیقەتەکانی دیکە» بزر دەکات و خۆی دەکاتە تاکە نوێنەر و دەنگی حەقیقەت. ئەمە بووەتە بیانوویەک ڕۆشنبیران و نووسەران ئەمڕۆ لە هەموو شوێنێکدا دژی پرۆسەی ئاشکراکردنی حەقیقەت بووەستنەوە و لەژێر ناوی «بانگەشەکردن بۆ حەقیقەتەکانی دیکە»دا فۆرمەکانی لایەنداربوونی خۆیان بۆ نەزمی سەرمایە و میدیای باڵادەست بشارنەوە. ئەمڕۆ ئەم ئایدیۆلۆژیایە لە سەدەی بیست و یەک و لە کوردستاندا تەواو باڵادەست بووە، نووسەران بەردەوام باسی «بێلایەنبوون»، «نائایدیۆلۆژیست»بوون و ناسیاسییبوون دەکەن و لە جیاتی ئەوەی ڕۆڵی ئاشکراکردنی دەزگا زەبەلاحەکانی درۆی سیستەمەکە بگێڕن، ڕۆڵی جۆرێک لە مەشقپێکەران و ڕاهێنەرانی «گەشەپێدانی مرۆیی» دەگێڕن و بەردەوام ئامۆژگاریی گروپە ژێردەستەکان، واتا ژنان و لاوان، دەکەن چی بکەن و چی نەکەن.

دواوتە

لەمڕۆدا کاتێک سیاسەتی فێمینیزم، پرسی ژن و جێندەر تا ڕادەیەک دەیەوێت جێگەی خۆی لە بواری ڕۆشنبیرییدا فراوان بکات، هێشتا ئاڕاستەی گفتوگۆ و باسەکان بەرەو ئەوە نەڕۆیشتووە کە ژنان بتوانن لەبارەی ‘پیاوان’ەوە بە ئاشکرا بدوێن، لەم کولتوورە پیاوسالارییەدا ژنان و بەتایبەتیش فێمینیستان بێدەنگی هەڵدەبژێرن بەرامبەر پیاوان و پیاوێتییەکان، چونکە تەنها ژن بەو لایەنە دەبیینن کە دەکرێت قوربانی بێت و پیاویش هەمیشە بکەری توندوتیژییەکان. هەر ئەمەش دەمانبات بەرەو ئەو کردەیەی ڕقمان لە پیاوان ببێتەوە و بەگشتی هەموو شتێکییان پشتگوێ بخەین، بەڵام ئەم پشتگوێخستنەش وەک بێل هوکس ئاماژەی پێ دەکات بۆ بەجددی وەرنەگرتنی پیاوان و پیاوێتییە²⁴. ئەم نووسینە وەک لە سەرەتاشدا ئاماژەم پێ کردووە تەحەداکردنێکە، بەڵام هاودەمیش هەوڵێکە بۆ هەڵگەڕاندنەوەی پەیوەندییەکان، کە پیاوان دەربارەی ژنان بنووسن یاخود پەیوەندیی بکەر-بەرکەوتە، کە لە پرسی ژناندا هەمیشە ژنان وەک قوربانی و بێدەسەڵات دەنوێنرێنەوە و پیاویش وەک دێوەزمەیەک. لە کۆتاییدا ڕەنگە پێویست بکات چەند تێگەیشتنێکی هەڵە ڕاست بکرێتەوە، لە لایەکەوە زۆرێک پێیان وایە تەنها پیاوانن ئەم هەژموونە پیاوێتییە بەرهەم دەهێننەوە، پێویستە لەبەرچاو بگرین کە هێشتنەوەی ئەم نەزم و هەژموونە پیاوێتییەش ژنانیش ڕۆڵی بەرچاوی تێدا دەگڕێن، هەر لە کاتی هەبوونی پیاوان و لە غیابیشیاندا، بۆ نموونە کاتێک پیاو زۆرینەی کات لە دەرەوەیە و کەمترین کات لەگەڵ منداڵەکەیدا بەسەر دەبات، بە پێچەوانەشەوە ژنەکە یاخود دایکەکە زۆرترین، دەبینین بەڵام تاکێکی دژەژن و پیاوسالار و دەسەڵاتخواز پەروەردە دەکرێت. ئەمەش ئەو ڕەخنەیەیە لە زۆرێک لە فێمینیستان و ژنان، کە پێیان وایە تەنها پیاوان سەروەری بیروبۆچوونە پیاوسالارییەکانن، چونکە ئەوە تەنها پیاوان نین سەرکۆنەی ژنان دەکەن، کاتێک ژنێک دەیەوێت لەبارەی ئەزموونەکان و تێڕوانینەکانی بدوێت، بەڵکوو ژنانیش بەشێکی دانەبڕاون لە بەرهەمهێنانەوەی پیاوسالاری و ئەم هەژموونە پیاوێتییە و زۆرکات هەموو سازش کردنێک لە پێناو هێشتنەوەی ئەو هەژموونەدا.

لە لایەکی دیکەشەوە تێڕوانینێکی دیکەی هەڵە هەیە، کە زۆرکات بۆ چەشنە سووکایەتی پێکردنێک بە خەڵکی ئاسایی و دەرەوەی ڕۆشنبیریی ئەم تێروانینە بەرگری لێ دەکرێت، ئەویش گوایە پیاوانی نێو بواری ڕۆشنبیری ئاشنا نین بە توندوتیژی و هەوڵ و کۆششیان بۆ گۆڕینی ئەو بەها پیاوسالارییانەیە و تەنها پیاوانی خوارەوەی کۆمەڵگا توندوتیژن. لێرەشدا ئەم نووسینە دەیەوێت ئەو ڕوانگەیە ڕەت بکاتەوە. چونکە ئەم هەژموونە پیاوێتییە ڕەنگە بە شێوەیەکی نایەکسان لە کۆمەڵگادا لە گەشەدا بێت، بەڵام بێگومان بواری ڕۆشنبیرییش ئاوارتەیەک نییە و بەشێکە لەو کۆمەڵگایە، چونکە وەک باسمان کرد، فۆرمەکانی توندوتیژی جۆراوجۆرن و بێگومانیش لە مێژوودا ئەوەی پرسی نایەکسانیی جێندەریی نێوان پیاوان و ژنانی تیۆریزە و بەسروشتییکردووە، ڕۆشنبیران و وەک دەگوترێت «عەقڵە گەورەکان»ی کۆمەڵگا بوون. کەم نین ئەو نموونە دیارەی فەیلەسوفان قووڵ کاریان لە سایکۆلۆژیا و بیرکردنەوەی ڕۆشنبیرانی دوای خۆیان کردووە. لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا ئەم نووسینە دەیەوێت ئەو دۆخ و ترسەی پیاوان لە گۆڕین و خۆداماڵین لەو هەژموونە پیاوێتییە دەست نیشان بکات، کە ڕەنگە خۆیان بەهۆی شاردنەوە و نەوتنی ترسەکانیان لە لەدەستدانی دەرفەت و سوودمەندبوونەکانیان هەستی پێ نەکەن. وەک هوکس دەڵێت: «حەقیقەتئ ەوە نییە، پیاوان ناگۆڕێن، بەڵکوو پیاوان ترسیان لە گۆڕین هەیە»²⁵.

ڕەهەند وەک گۆڤارێک و هەوڵێک لە دۆخێکی نێو بۆشاییەکی ڕووتدا جێی بایەخە، بەڵام ئەم هەوڵەش خاڵێکە کە لە مێژووی خۆیدا جێهێڵراوە و پێویست دەکات لە سیاقی مێژووی خۆیدا بخوێنرێتەوە و هەروەها کاریگەری و بەردەوامییەکانی لەناو بازنەی ڕۆشنبیرانیشدا ببینرێتەوە، پێویستە دان بەو هەوڵەدا بنرێت و لە هەمان کاتیشدا تێپەڕین لەویش و گۆڕین قبوڵ بکرێت. تێپەڕین لە ڕەهەندیش دۆخێکە دەمێکە هاتۆتە ئاراوە، نووسەرانی نێو ئەو بازنەیە خۆیان لەمێژە بەو واقیع و دەرکە گەیشتوون. هەر لە کاتی دووبارە دەستپێکردنەوە بە وەرزێکی نوێی ڕەهەند، تەنها دوو ژمارە بڵاوکردنەوە و دواتر وەستان، ئەو واقیعە دانپێدانراوەیە و چیتر ناکرێت بەزۆر بگەڕێنرێتەوە. ئەم تێپەڕاندنەش بە شێوەیەکی خۆڕسک ڕووی داوە، لە ڕێگەی گەشەی هۆشیاری و بەردەستکەوتنی ئامرازەکان بۆ ئەو گەشەیە. ئەگەرچی خوێنەران و بەشێکی زۆر لە ستایشکارانی ئەم هەژموونە بەردەوامن لە هەوڵەکانیان بۆ جەبری زیندووڕاگرتنی، بەڵام نەوەیەکی نوێ دەتوانێت دەست بخاتە سەر کێشە بنچینەیییەکان و ڕیشەکان بدۆزێتەوە، دەتوانێت ئومێد بگەشێنێتەوە لە نێو ئەو دۆخی ڕەشبینییەدا، دەیەوێت زەمینەیەک بسازێنێت، زەمینەیەک وەک ژوورەکەی ڤیرجینا وۆلف بۆ بە ئازادبیرکردنەوە و تێڕامان، زەمینەیەک بۆ پەیوەندیی دروستکردنەوەی خود لەگەڵ واقیعدا و دۆزینەوەی ڕێگەی نوێ لە دەرەوەی ئەو نۆڕمە گشتگیر و هەژموونییەدا.

سەرچاوەکان

Benjamin, Walter (1981). Das Passagen-Werk. Suhrkamp Verlag. Frankfurt a. m.

Cockburn, Cynthia (2013). War and security, women and gender: an overview of the issues, Gender & Development. S.4. To link to this article: http://dx.doi.org/10.1080/13552074.2013.846632

Connell, Raewyn (2015). Der gemachte Mann. Konstruktion und Krise der Männlichkeit. 4 Auflage. Springer Fachmedien. Wiesbaden.

Foucault, Michel (2005) Hrsg. Defert, Daniel/ Ewald, Francois. Analytik der Macht. Suhrkamp. Frankfurt a. m.

Greun, Arno (2003). Die Verratene Liebe falsche Götter. Klett Cotta. Stuttgart.

Hooks, bell (2022). Männer, Männlichkeit und Liebe, Der Wille zur Veränderung. 1 Auflage. Elisabeth Sandmann Verlag. München.

Kracauer, Siegfried (1931). Über den Schriftsteller, in Die neue Rundschau. Band 1. Abgedruckt in: Text und Kritik. Heft 68. Siegfried Kracauer. München.

Lorde, Audre (1982). Learning from the 60s. Online: https://www.blackpast.org/african-american-history/1982-audre-lorde-learning-60s/

Marx, Karl (1848). Die Bourgeoisie und die Konterrevolution. Online:  https://marxwirklichstudieren.files.wordpress.com/2013/11/bourgeoisie-konterrev-kommentiert.pdf

May, Michael (2010). Hegemoniale Männlichkeit. In: Karin Böllert · Nina Oelkers (Hrsg.) (2010). Frauenpolitik in Familienhand? Neue Verhältnisse in Konkurrenz, Autonomie oder Kooperation. 1. Auflage. VS Verlag für Sozialwissenschaften

Woolf, Virginia (1978). Ein Zimmer für sich allein. Gerhardt Verlag. Berlin.

  تراڤێرسۆ، ئێنزۆ (٢٠١٩). شەپۆلی نوێی دژەکۆمۆنیزم. وەرگێڕانی پێشڕەو محەمەد. ناوەندی ڕۆشنبیریی ڕەهەند. سلێمانی.

عمر، وەلید (٢٠٢١). چۆن «ڕەهەند» بخوێنینەوە؟https://jineftin.krd/2021/11/01/%da%86%db%86%d9%86-%da%95%db%95%d9%87%db%95%d9%86%d8%af-%d8%a8%d8%ae%d9%88%db%8e%d9%86%db%8c%d9%86%db%95%d9%88%db%95%d8%9f/

عەلی، بەختیار (٢٠٢١). دەربارەی نێوەندی ڕەهەند و گۆڤاری ڕەهەند. “بەختیار عەلی” لە دیمانەیەکدا لەگەڵ ژنەفتن. https://jineftin.krd/2021/10/09/%d8%af%db%95%d8%b1%d8%a8%d8%a7%d8%b1%db%95%db%8c-%d9%86%db%8e%d9%88%db%95%d9%86%d8%af%db%8c-%da%95%db%95%d9%87%db%95%d9%86%d8%af-%d9%88-%da%af%db%86%da%a4%d8%a7%d8%b1%db%8c-%da%95%db%95%d9%87%db%95-4/

پەراوێزەکان

The post ڕەهەند وەک مۆنۆپۆلی پیاو appeared first on ژنەفتن.

کتێبی (کوشتنی فیل و پاراستنی دووکانی شووشەوات)ی کاروان عومەر کاکەسوور، کە ناونیشانە لۆکاڵییەکەی بەم شێوەیەیە: (لە دایەلۆگەوە بەرەو ناسینەوەی خەسڵەتەکانی خوێنەری ڕەهەند)، هەوڵێکە بۆ دامەزراندنی دایەلۆگ لەبارەی پڕۆژەی (ڕەهەند)ـەوە. بیرۆکەی کتێبەکە لەو کۆمێنتانەوە سەری هەڵداوە، کە هەندێک خوێنەری (ڕەهەند) بۆ گوتارێکی (سۆران ئازاد)یان نووسیوە. گوتارەکەی (ئازاد) لەژێر ناونیشانی (تێگەیشتن لە وەهمی ڕەهەند و ڕەهەندییەکان)دا نووسراوە و یەکێکە لەو بابەتانەی لە (تەوەرەی ڕەهەند)دا بڵاو کراوەتەوە، کە (ژنەفتن) بە مەبەستی تێگەیشتن لەو پڕۆژەیە دایمەزراندووە. ئەم کتێبەی من دایەلۆگی کردووەتە ئامانج و هەر لەوێیشەوە ڕووبەڕووی ئەو چەمکانە دەبێتەوە، کە هەندێک لەو خوێنەرانەی (ڕەهەند) تێهەڵکێشی بۆچوونی خۆیانیان کردوون. بەوەدا ناوم هێنراوەتە ناو باسەکەوە، ئەوە وەک بەرپرسیاریەتییەک هاتوومەتە دەنگ و لە ڕێی ئەم دایەلۆگەوە دەدوێم، کە فۆکەسی یەکەمم لەسەر چەمەکەکانە، بەو مانایەی هەوڵ دەدەم لە ئاستی چەسپاوەوە بیانخەمە ئاستی ئاماژەوە، تا ڕووبەرە شاراوەکانیان دەربکەون و بوار بۆ حوکم نەمێنێتەوە. واتە کاتێ ئەو پرینسیپەی (سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتایی) تێک دەشکێت و بێژمار ئاڕاستەی دیکە لە هەر چەمکێکدا دێنە ئاراوە، بە ناچاری دەست لە حەقیقەتی دیاری ئەو چەمکە هەڵدەگرین و لەبارەی دەیان حەقیقەتی دیکەی نادیارەوە دەدوێین، کە ناکرێت لە هەمان دۆخدا بمێنینەوە و هەمان شت لەبارەی ئەو چەمکەوە بڵێینەوە. بۆ نموونە کاتێ ڕووبەڕووی چەمکی (ترس)، (مەعریفە)، (مێژوو)، (نەخوێندەوار) و هیی دیکە دەبینەوە، ئەوە قاڵبەکانیان تێک دەشکێنرێن و لەو چوارچێوە کۆنکریتبەندییە دەردەهێنرێن، تا لە ئاستی (بوون)دا بکرێنەوە و کۆمەڵێک مانای شاراوەیان تێدا دەربکەون. ئەمەیش وا دەخوازێت لە ڕێی دایەلۆگەوە بۆ سەرچاوەکانی فەلسەفە بگەڕێینەوە، بەو مانایە نا بیانکەینە پێوەر و شوناس، بەڵکوو بە مانای دۆزینەوەی ڕایەڵی دیکەی جیاوازو ڕووبەری فرەوانتری ئاماژە.

لە دەروازەی باسەکەدا چەمکی هەڵەی لۆژیکی (logical fallacies) ڕێی پێ گرتووین، بەوەی بە گشتی بووەتە خەسڵەتی سەرەکیی کۆمێنتەکان. هەوڵ دراوە ڕەهەندەکانی ئەو چەمکە دەربخرێن، بۆیە لەم ڕووەوە کتێبی (هونەری ڕاستێتی)، یان (هونەری ئەوەی ڕاست بیت)ی (ئارتوەر شۆپێنهاوەر) وەک سەرچاوەیەکی گرنگ خۆی بەسەر باسەکەدا سەپاندووە. لە میانەی لۆژیک و نالۆژیکەوە، بۆچوونی (فریدرێک نیتشە) و (مارتین هایدیگەر)یش هەر لە ڕێی دایەلۆگەوە ئاوێتەی ئەو باسە بوون.

بەشێکی دیکەی باسەکە پێوەندیی بە چەمکی (خوێنەر)ـەوە هەیە و هەوڵ دراوە بە شێوەیەکی جیاواز لێک بدرێتەوە، بەوەی ئەوانەی لێرەدا کۆمێنتیان نووسیوە، هەندێک لەو خوێنەرانەن، کە داکۆکی لە (ڕەهەند)، بە تایبەتی لە (بەختیار عەلی) دەکەن. بەم شێوەیە (خوێنەر) چییە و بایەخی خوێنەر لە خوێندنەوەی تێکستدا چییە، قسەیان لێوە دەکرێت و بۆچوونی هەندێک لەو ڕەخنەدۆزانە دەهێنرێنەوە، کە لەو بارەیەوە نووسیویانە.

بەشێکی باسەکە بۆ هەردوو چەمکی (نەخوێندەوار) و (زبڵ) تەرخانە، کە لەم سێ دەیەی ڕابردوودا (بەختیار عەلی) لە پاڵ کۆمەڵێکی دیکەدا بە کاری هێناون و بە شێوەیەک لە شێوەکان بۆ هەندێک خوێنەریشی پەڕیونەتەوە. هەوڵ دراوە بنیادی ئەو دوو چەمکە تێک بشکێنرێن، بەو مەبەستەی ئەو ئاستانەیان دەربکەون، کە تاکوو ئەمڕۆ لای خەیاڵی میلـلی شاراوەن.

بەشێکی تایبەت لەبارەی گوتارەکەی (ئازاد)ـەوەیە، چونکە هەندێک لەو خوێنەرانە پێیان وایە من نووسیومە، نەوەک خۆی. لەم بەشەدا جگە لەوەی ئەو تۆمەتە دەدریتە دواوە، باسی چەمکی (تێکست)یش دەکرێت بە تایبەتی لای (ڕۆلان بارت) و (مێشێل فۆکۆ)دا.

لە بەشی کۆتاییدا ئەم گوتەیە (ئەمانە لە دونیای فیکردا وەک فیلێک وابوون لە دوکانێکی شوشەواتدا هەرچۆن بجوڵانایەتەوە شتێکیان ئەشکاند) لێک دەدرێتەوە، کە دراوەتە پاڵ (بەختیار عەلی)یەوە. لێرەدا وا پێویست بووە بۆ کتێبی (کاری هونەری)ی (هایدیگەر) بگەڕێینەوە، تا لەوێوە هەوڵ بدەین بزانین (شت) لە کاری هونەریدا چ ڕۆڵێکی هەیە.

وەک گوترا بۆ تێگەیشتن لە هەر چەمکێک، پەنامان بۆ بواری فەلسەفە بردووە. بەرپرسیاریەتییەکەیش وای خواستووە، تا دەکرێت لە سەرچاوەی یەکەمەوە بۆچوونی فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزان وەربگیرێت، کۆنتێکستەکانیان بهێنرێن، لێک بدرێنەوە و بە شێوەی میکانیکی نا، بەڵکوو بە شێوەی سروشتییانە بە باسەکەوە پێوەست بکرێن.

بایەخی گەورەم بە بۆچوونی ئەو خوێنەرانە داوە. ئەو بایەخە لەوەدا دەردەکەوێت. ئەم کتێبە نووسراوە، کە خۆیان تێیدا بەشدارن. ئەوانیش دەتوانن لەبارەی ئەوانەی منەوە قسەی خۆیان بکەنەوە، مادام چەمکەکان هەڵدەگرن لە دیدگەی جیاوازەوە بخوێنرێنەوە و هیچ خوێندنەوەیەکیش بە کۆتا دانانرێت. ئەوەی من کردوومە، سڕینەوەی بۆچوونی ئەوان نییە، بەڵکوو پێشاندانی ئاستی دیکەیە لەبارەی هەمان چەمکەوە، بۆیە لام گرنگ نییە، ئاخۆ ئەوانە خوێنەری (ڕەهەند)ن، یان نا! کردنەوەی چەمکەکان لە ڕێی دایەلۆگەوە، کاری سەرەکیی ئەم نووسینەیە. زووتریش گوتوومە کاتێ ئەوەی بەرانبەرمان دەسڕینەوە، پێشتر خۆمان سڕیوەتەوە، چونکە لێرەدا پێوەرمان بۆ سڕینەوە داناوە. واتە بە هەمان پێوەر خۆیشمان سڕیوەتەوە. لەم بەرهەمەیشمدا دایەلۆگ لەگەڵ فیکری ئەو فیلۆسۆفانەی جیاوازیدا کراوە، کە لە دژی پێوەر و شوناس وەستاونەتەوە.

لە هەر ئاڕاستەیەکی دایەلۆگدا، هێزێک لە ناوەوە دەردەکەوێت و بەر ئەو هێزانەی دیکە دەکەوێت، کە لە ڕێی پرۆسێسی کرانەوەوە هاتوونەتە دەرێ، تا بە ڕووی نەزانراودا بتەقنەوە.

ئەگەر هیوایەک بخوازم، تەنیا ئەوەیە، ئەم باسەم دایەلۆگێکی زیندووی لێ بکەوێتەوە. واتە بەر ڕوانینی زیندوو بکەوێت و زیاتر چەمەکەکان بخرێنە باری دینامیکییەوە. لە ئاستی هەر بۆچوونێکدا کراوەم، ئینجا گرنگ نییە بۆچوونەکە هیی کێیە و چەند لە هیی من جیاوازە.

ئەم کتێبە، ماڵپەڕی ژنەفتن وەک کتێبی ئەلیکترۆنی (فایلی pdf) بڵاوی دەکاتەوە. (دەتوانن لەسەرەوە لە دوگمەی داگرتنی کتێب ئەم کتێبە دابگرن.

The post کوشتنی فیل و پاراستنی دووکانی شووشەوات appeared first on ژنەفتن.

پێشەکی

چۆن بتوانین باس لە ڕۆڵی ڕۆشنبیران لە کۆمەڵگایەکدا بکەین دەستوپەنجە لەگەڵ کۆمەڵە کێشەیەکی کولتووری، سیاسی، ئابووری، هزری و دەروونی نەرم دەکات کە بە ئەگەرێکی زۆرەوە، سەرەڕای خاڵە هاوبەشەکانی لەگەڵ مێژووی مرۆڤی جیهانی، نەیتوانیوە بەشێکی زۆر لەو گوتار و دیاردانە تێپەڕێنێت کە بە نزیکەیی هەزار ساڵ بەرۆکی کۆمەڵگا خۆرئاواییەکانی گرتبوو؟ لە ساڵی ٢٠٠٣ بەدواوە عێڕاق بەگشتی و کوردستان بەتایبەت بوو بە ناوچەی ئارامی تاقیکردنەوەی تیۆری نیۆلیبرالیزم، ڕۆڵی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ڕۆشنبیرانی کورد و گرنگیی پێگەیان لەناو ئەو قۆناغە تازەیەدا چی بوو؟ ڕۆشنبیرانی کوردستان چۆن لە پرۆسەی دیموکراتیزەکردنی ڕۆڵی کۆمەڵایەتیی ڕۆشنبیرانیان دەڕوانی؟ بە مانایەکی دیکە، هەڵوێستیان بەرانبەر بە دیموکراتیزەکردنی بەرهەمهێنانی مەعریفە لە کۆمەڵگایەکی داڕووخاودا چی بوو؟ ئەمانە کۆمەڵە پرسێکن لە ڕۆڵی ڕۆشنبیران بەگشتی لە کۆمەڵگادا، بەڵام تا ئەو شوێنەی پەیوەندی بە پڕۆژەی ڕەهەند و گۆڤاری ئەو کۆمەڵە ڕۆشنبیرەوە هەیە کە لە دەوری بازنەی ڕەهەند کۆ بوونەوە، سەرەڕای ئەم پرسانەی سەرەوە، زۆر پرسی دیکەی بنچینەییش سەر هەڵدەدەن: ئەو مۆدێلی مەعریفەیە (ئەگەر مۆدێلێکی دیاریکراویان هەبووبێت) کامە بوو؟ لە کاتێکدا بەشێکیان دەیانویست بەرگری لە ڕۆشنگەری بکەن، کەچی زۆربەی جار دەکەوتنە بەرەی دژە-ڕۆشنگەرەکانەوە. لە لایەکەوە باسیان لە نەبوونی عەقڵ لە سیاسەت و بیرکردنەوەدا دەکرد، کەچی پەنایان بۆ ڕۆشنبیرانی دژە-عەقڵانی دەبرد. ئەگەرچی ڕەنگە نەتوانین خاڵێک یان هێڵێکی دیاریکراوی بیرکردنەوەیان دیاری بکەین، وەک چۆن خۆشیان لەو چاوپێکەوتنانەی ژنەفتن لەگەڵی ئەنجامی داون، ئاماژەیان پێ کردووە، بەڵام دەتوانین سەرسامبوونیان بە پۆستمۆدێرنیزم وەک خاڵ و هێڵی هاوبەشی بیرکردنەوەیان دەست پێ بکەین. ئەگەرچی لەمەشدا هەریەکێک لەوان بەرەو لایەکی پۆستمۆدێرنیزم وەردەچێت: چەپ، ڕاست، ناوەڕاست. ئایدیای دژە-سیاسی و دژە-ئایدیۆلۆژی یان سەردەمی کۆتاییی سیاسەت و ئایدیۆلۆژیا، خاڵێکی دیکەی هاوبەشیانە، بەڵام ئەمەش لە سەرچاوەی جیاوازەوە دێت.

جگە لەوە، لەم ساڵانەی دواییدا هەریەکێک لەو ڕۆشنبیرانە – ئێستا پەرتەوازە و بە ڕادەیەکیش لەڕووی شەخسییەوە دژبەیەکن، بەڵام بێگومان نەک لەڕووی ئایدیۆلۆژییەوە – بەرەو بەکارهێنانی ئایدیالەکانی چەپ وەرچەرخابوون، بەو مانایە لەگەڵ وەرچەرخانەوەی جیهان بەرەو ئاراستەی چەپ، بەشێک لەو ڕۆشنبیرانەش پەنایان بۆ ئایدیالەکانی چەپی لیبراڵ، مارکسیست، پۆست-مارکسیست یان نیۆ-مارکسیست برد. سلاڤۆی ژیژەک و ئەنتۆنیۆ گرامشی وەک دوو بیرمەندی چەپ و مارکسیست لەم نێوەدا دەوەستن. لەبەر ئەوە، پێویستە باس لەوە بکەین چۆن هەڵوێستی گرامشی دەربارەی ڕۆشنبیران و بلۆکی مێژوویی – ئێستا لەلایەن بەشێک لە ڕۆشنبیرانی بازنەی ڕەهەند بۆ ئامانجی ڕاستڕەوی بەکار دەهێنرێت – پەیوەندی بە دیاریکردنی جیاکارییەکانی ئەو بۆ ڕۆشنبیرانی نەریتی و ڕۆشنبیرانی ئۆرگانییەوە هەیە کە لە شیکاری و بەکاربردنەکەی ئەو بازنەیەی ڕەهەنددا لە سیاقی خۆی دەردەهێنرێت و بەرگێکی لەبەردەکرێت پەیوەندی بە گرامشیی مێژووییەوە نییە. خاڵێکی دیکەش کە زۆربەیان دەخاتە ناو بازنەی بیری کۆنزەرڤاتیڤی دژە-ڕۆشنگەرییەوە، هەڵوێستیانە بەرانبەر بە بزووتنەوەی جەماوەری. لەبەر ئەوە، بەگوێرەی پێویست لەم توێژینەوە کورتەدا ئەم پرسانە بەسەر دەکەینەوە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت بڵێم کە ئێمە خۆمان سنووردار ناکەین بۆ نموونەی زۆر کۆنکریتی و گەڕانەوەی ورد بۆ سەرجەمی نووسراوەکانیان ناگەڕێینەوە، چونکە بۆ ئەم مەبەستە توێژینەوەی فراوان و سەربەخۆ و کاتی زۆرمان پێویست دەبێت. لەبەر ئەوە، ئەوەندەی بتوانین هێڵە گشتییەکانی پڕۆژەکەیان دیاری دەکەین و پاشان لەڕووی کۆنکریتییەوە ئاماژە بە هەردوو پرسی «ڕۆشنبیران»، «سیاسەت» و «ئایدیۆلۆژیا» دەکەین. هەروەها پرسێکی دیکەش، کە بەختیار عەلی لە چاوپێکەوتنەکەیدا لەگەڵ ژنەفتن ئاماژەی پێ کردووە، کورتکردنەوەی پرسی ژن بۆ پرسی مرۆڤ بە گشتی و تێکەڵکردنی پرسی گۆڕانی کەش و هەوا و ژینگە لەگەڵ سروشت وەک دیمەنی سروشتیی شاخ و داخ و دۆڵ و دەشت. جگە لەوەش توێژینەوەکەمان تەنها بۆ دوو نوێنەری سەرەکیی ئەم بازنەیە تەرخان دەکەین، بەختیار عەلی و مەریوان وریا قانع، بەهۆی ئەوەی هەم لە دوای وەستانی گۆڤارەکە لە چالاکیی ڕۆشنبیری بەردەوام بوون و هەمیش ناکۆکییەکانی ئەم ساڵانەی دواییان ئاسانکارییەکی ڕێژەیی بۆ خوێنەران و ڕەخنەگران دەکات زیاتر لێیان تێبگەن.

پێش دەستپێکی بابەتەکە دوو خاڵ هەیە بە خێرایی ئاماژەیان پێ بکەم، یەکەم، ئەوەیە کە لە پرسی ڕۆشنگەرییدا، بۆ ئەوەی هەڵوێستی – هەڵبەت نایەکگرتوو -ی ئەو ڕۆشنبیرانەی بازنەی ڕەهەند بۆ خوێنەر ئاوەڵاتر ببێت، ناچار بووم چەند بڕگە و پەرەگرافی تیۆری-مێژووی بنووسم کە سەرەتا پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە بازنەی ڕۆشنبیرانی ڕەهەندەوە نییە. دووەم، سەبارەت بە پرسی قۆناغبەندی، وەک لە کۆی ئەم نووسینەدا دەردەکەوێت، ئاسان نییە پۆلێن و قۆناغبەندی بۆ ئەو ڕۆشنبیرانە بکەین کە لەو بازنەیەدا چالاک بوون و ئێستاش چالاکن، چونکە خاوەن گوتارێکی یەکگرتووی فیکریی نین. لەگەڵ ئەوەشدا دەکرێت بە خێرایی هەندێک سەرەداو بەدەستەوە بدەین. لە نەوەدەکان و دەستپێکی بازنەکەدا، بەهۆی نزیکبوونەوەیان لە کتێبخانەی فارسی (وەک ڕێبین هەردی لە چاوپێکەوتنی ژنەفتندا ئاماژەی پێ کردووە) دەستیان بە سەرچاوەی هەندێک لە پۆستمۆدێرنیستەکان دەگات، سەرەتاکانی تیۆری دژە-مارکسیستیی دادەڕێژن. کە دێینە ناو دووهەزارەکانەوە، هەریەکێک لە ڕۆشنبیرانی ئەو بازنەیە – هێشتا لەناو پۆستمۆدێرنیزمدا – ئاراستەی جۆراوجۆر دەگرن، یەکێک بەرەو نیۆلیبرالیزم، یەکێکی دیکە بەرەو تیۆری ڕەخنەیی و یەکێکیش بەرەو کۆنزەرڤاتیڤیزم. لەگەڵ سەرهەڵدانی بزووتنەوەی گۆڕان و دەرکەوتنی چەپی نوێی پۆست-مارکسیست لە کوردستان لە ڕێگای ئێرانەوە، بەتایبەت ژیژەک، ئالان بادیۆ و لاکلاو، ئەم بازنەیە زیاتر دابەش دەبێت و بەختیار عەلی بەرەو جۆرێک چەپی نامارکسیست دەڕوات و لەوێوە ململانێکانی لەگەڵ مەریوان وریا قانع دەست پێ دەکات، بەتایبەت ناکۆکییان لەسەر شیکردنەوەی پرسی فاشیزم، ڕووداوەکانی ڕۆژاڤای کوردستان و هتد.

دوو؛ ئەمەش دوو کێشەی زۆر بنچینەیی دەخاتە بەردەم هەر خوێنەر، ڕەخنەگر و لێکۆڵەرێک، بەهۆی نەبوونی چوارچێوەیەکی ڕوونەوە لە دەستپێک و دوای دابڕانیش، نەتوانن بەئاسانی شوێنیان دیاری بکرێت. جارێک وەک پۆستمۆدێرنیست ڕەخنە ڕەت دەکەنەوە، جارێک وەک لیبراڵ، جارێک وەک چەپ، جارێکیش وەک کۆنزەرڤاتیڤ. کێشەی یەکەم نەبوونی میتۆدێکی دیاریکراوی زانستییە بەو مانایە تۆ بتوانیت هێڵێکی بیرکردنەوە بگریتەبەر و ئاراستەی لێکۆڵینەوەکەت دیاری بکەیت، لە نووسراوی هەر یەکێک لەو بازنەیەدا دەیان میتۆد و هێڵی فیکری – زۆرجار بە شێوەی نازانستی – تێکەڵ کراون سەر لە خوێنەر دەشێوێنێت. و دووەمیش پرسی بەکارهێنانی زمان و ڕیتۆریک و بەلاغە. ئەمە وای کردووە چەمکەکان هێندە خز و نەگیراو بن بە هیچ شێوەیەک شایانی ناسینەوە نەبن، واتا ئاماژەکردن بە هەر چەمکێک لە نووسراوی ئەواندا مەترسی ئەوەی لەسەرە بەوە ڕەت بکرێتەوە کە مەبەستیان ئەو شتە نییە ڕەخنەگر یان خوێنەر باسی کردووە. مادام هەموویان بە فراوانی پشت بە بیرکردنەوەی خۆرئاوایی دەبەستن، پێویست بوو لە کاتی گواستنەوەی چەمک و بیرۆکەکاندا، سەرچاوە یەکەمەکان و چەمکەکان بەو زمانە دابنرێنەوە تا خوێنەر و ڕەخنەگران هەم بزانن مامەڵە لەگەڵ چیدا دەکەن و هەم ئەگەر ویستیشیان بگەڕێنەوە سەر سەرچاوە یەکەمەکان ئاسانکارییان بۆ بکرێت، ئەمە لای ڕۆشنبیرانی بازنەی ڕەهەند بە فراوانی غائیبە.

وەک تێبینیی کۆتایی، ڕەنگە خوێنەران و ڕەخنەگران پرسیاری ئەوەیان لا دروست بێت، پڕۆژەکەی ژنەفتن تەرکیز دەکاتە سەر گۆڤاری ڕەهەند، بەڵام ئەم لێکۆڵینەوەیە تەنها پشتی بە مەودای زەمەنی گۆڤارەکە نەبەستووە، واتا ئەو سەردەمەی گۆڤارەکە سەری هەڵداوە و پاشان نەماوە، بەڵکوو هاتووەتە ئێستا و دوایین نووسینەکانی بەسەر کردووەتەوە. نووسەری ئەم لێکۆڵینەوەیە لەڕووی میتۆدۆلۆژییەوە پێی وایە کە هیچ فیکر و بیرکردنەوەیەک دابڕاو نییە لە ڕۆژگاری ڕابردووی خۆی و هەروەها دەبێت ئەوەش بڵێین کە ڕاستە گۆڤارەکە وەک بازنە کۆتایی پێ هاتووە، بەڵام فیکر، ناوەرۆک، فۆرم، ستایل و ئایدیا و ئایدیۆلۆژیای نووسەرانی ئەم بازنەیە وەک خۆی ماوەتەوە و تا ڕۆژگاری ئەمڕۆش بەردەوامە. خوێنەر بە خوێندنەوەی دوایین چاوپێکەوتن تێدەگات ئەم تێما و ناوەرۆکانە بیست ساڵ پێش ئێستاش هەر بەم جۆرە بوون. ناکرێت ڕەهەند تەنها وەک گۆڤارێک بخوێنرێتەوە کە لە مێژوویەکی تایبەتدا لەدایک بووە و مردووە، نەخێر ڕۆشنبیرانی ئەم بازنەیە هێشتاش درێژە بە هەمان بیرۆکەکانیان دەدەن و وەک خاڵێکی کۆنکرێتییش ئەگەر سەیر بکەین کۆی نووسراوەکانی ئەوکاتیان، ئێستا کۆیان دەکەنەوە و لە فۆرمی کتێبدا چاپیان دەکەنەوە. واتا ئەم پرۆسەیە هێشتا بەردەوامە.

لە پڕۆژەی ڕۆشنگەریی لیبراڵەوە بۆ دژە-ڕۆشنگەری

یەکێک لەو گوتارانەی ڕۆشنبیرانی بازنەی ڕەهەند بە فراوانی و بەردەوام بەکاریان هێناوە، (گوایە) بەرگریکردنیانە لە پڕۆژەی ڕۆشنگەری. واتا هەر توێژەر، نووسەر و خوێنەرێک دەتوانێت بە فراوانی شوێنپێی چەمکی ڕۆشنگەری لەناو ڕۆشنبیرانی ئەم بازنەیەدا هەڵبگرێتەوە (بۆ نموونە تەنانەت وتارەکەی ئەمانوێل کانت بە ناوی ‘ڕۆشنگەریی چییە’ بەختیار عەلی لە عەرەبییەوە – یان فارسییەوە – وەرگێڕاوە بۆ کوردی). جگە لەوەی تێگەیشتنێکی یەکگرتوو، چوونییەک و ڕوونمان بۆ پڕۆژەی ڕۆشنگەری دەست ناکەوێت، بەڵام جێی خۆیەتی، پێش ئەوەی باس لە سەرهەڵدانی ئایدیای دژە-ڕۆشنگەری بکەین، سروشتی ئەو ڕۆشنگەرییە دیاری بکەین کە ڕۆشنبیرانی ئەو بازنەیە لایەنگری بوون.

ڕۆشنگەری وەک پڕۆژەیەکی ڕادیکاڵی ڕەتکردنەوەی سەرجەمی بەها کۆنەکانی چەند هەزار ساڵی ڕابردوو، بە دیاریکراوی لەناو بەشێک لە بیرمەند و ڕۆشنبیرانی ڕادیکاڵ و شۆڕشگێڕی فەڕەنسی و لە ناویاندا ژان ژاک ڕۆسۆ و ئەوانی دیکە سەری هەڵدا. بەڵام بەبێ گومان پڕۆژەی ڕۆشنگەری وەک هەوڵێک بۆ گەڕاندنەوەی سەروەریی مرۆڤ، ڕەتکردنەوەی دەسەڵاتی خوا لە بەڕێوەبردنی مرۆڤدا، بانگەواز بۆ ئاشتەواییی جیهان، هەوڵ بۆ هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی کۆیلایەتی و دامەزراندنی چەمکەکانی «کەرامەتی مرۆڤ» و «کەرامەتی کار» و پاشان هاندانی شۆڕشگێڕانەی جەماوەری خوارەوەی کۆمەڵگا دژی دەسەڵاتدارە نوخبە ئەریستۆکرات، فیودال و ڕۆحانییەکان، هەر لە ڕۆژگاری خۆیدا ڕووبەڕووی ڕەخنەی کوشندە و توند بووەوە. لەگەڵ شۆڕشی فەڕەنسییدا نەیارانی ڕۆشنگەری و شۆڕشەکە لەنێو خوێندەوارترین ڕۆشنبیرانی کۆنزەرڤاتیڤ، هەرە دیارترینیان، ئێدموند بێرک (١٧٢٩-١٧٩٧) و ژۆزێف دو مایستە (١٧٥٣-١٨٢١) لە دیارترین نوێنەرانی ئەو بیرمەندانە بوون پەلاماری هەر شتێکیان دەدا مۆدێرن، ڕۆشنگەر و پاڵنەری شۆڕشی فەڕەنسی بووبێت. بە کورتی، ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ و شۆڕشی فەڕەنسی، بە دیاریکراویش حوکمە جەماوەرییەکەی شۆڕشەکە بە ڕابەرایەتی ڕۆبسپێر، خاڵی هاوبەشی دژە-ڕۆشنگەرەکان بوو. کتێبی «چەند ڕامانێک دەربارەی شۆڕشی فەڕەنسی» (١٧٩٠) نووسینی بێرک و «چەند ڕامانێک دەربارەی فەڕەنسا» (١٧٩٦) نووسینی دو مایستە، دەبنە مانیفێستی سەرجەمی ڕۆشنبیرانی کۆنزەرڤاتیڤ لەو قۆناغەدا و هەر زوو بۆ زمانە جیاوازەکان وەردەگێڕدرێن.

سەرەڕای ڕەتکردنەوەی شۆڕشەکە بە ڕەهایی، نیشانەی یەکەمی هێرشەکەی ئەوان، لە ڕاستیدا حوکمی ژاکۆبنەکانە، لای دو مایستە، شۆڕشەکە، «وچانێکی کەلەڕەقی دڕندانە»ی ناو مێژووی نەتەوەیی بوو. شۆڕش سزایەک بوو بەسەر خەڵکدا باری. وەک «تەمێکردنێکی خوایی» شۆڕش فەڕەنسای خاوێن کردبووەوە. دو مایستە بە دانانەوە و جێگرکردنەوەی مێژووی خۆی لە ڕوانگەی زاراوەی حوکمە یەزدانییەکانەوە، دەنگدانەوەی ڕوانگەی بێرک بوو بۆ نێو خەسڵەتی خۆ-شیفابەخشی وەهمی شۆڕشگێڕی[1]. بێرک پێی وایە لای ژاکۆبنەکان، شۆڕش خۆی، «تەنها سزایەکی سەرکەوتنیان» بوو. گومانی تێدا نییە لیبراڵەکانی دەیەی ١٨٣٠ و ١٨٤٠، ئەم تێزەی بیرمەندە کۆنزەرڤاتیڤەکە دەکەنە دروشمی هێرشەکانیان بۆ سەر شۆڕشی فەڕەنسی[2]. هەم بێرک و هەم دو مایستە لەو ڕوانگەیەوە شۆڕش ئیدانە دەکەن کە شۆڕشەکە دەیەوێت حوکمی جەماوەری و خەڵک دابمەزرێنێت، لە کاتێکدا بەهۆی ئەوەی مرۆڤ بە سروشت بوونەوەرێکی خراپە، ئەوا نە توانای خۆبەڕێوەبردن و نە بەڕێوەبردنی حوکمڕانیشی هەیە. خەڵک ناتوانن حوکمی خۆیان بپارێزن، بۆیە پێویستیان بە دیسپلینی توند و ئیمانێکی بەهێز و تۆقێنەر هەیە کە هەڕەشەی سزای قیامەتی لەگەڵدا بێت. بێرک هەروەها لە ئەنترۆپۆلۆژیا سیاسییەکەی خۆیدا، باوەڕی بە «گوناهی یەکەم» (original sin) هەیە بۆ مرۆڤایەتیی و لای ئەو، سەرهەڵدانی حوکمی ژاکۆبنەکان تووڕەبوونی خوایە لەوەی مرۆڤایەتی لە سروشتی خۆی هەڵگەڕاوەتەوە. هەم بێرک و هەم دو مایستە، باوەڕیان بە نەریتێکی کۆن هەیە بۆ حوکمڕانی کە ڕیشەی لە حوکمی خواوەندیدا هەیە و بێ پێچ و پەنا، پاشا وەک نوێنەری خوا دەزانن. لەبەر ئەوە، هەر خێرا ئایدیاکانی بێرک و دو مایستە بەپاڵ یەکەوە دەچنە نێو نەریتی بیری کۆنزەرڤاتیڤەوە کە پاشان دەبێتە نەریتێکی توند دژە-عەقڵانی. دو مایستە دەڵێت تیرۆری شۆڕشگێڕی (مەبەست حوکمی ژاکۆبنەکانە) سزای خوا بوو چونکە ڕۆشنگەری نکوڵی لە ئیمان کردبوو. کاتێک جۆگەلەی خوێن فەڕەنسای تەنییەوە، ئەو وڵاتەدا پاک بووەوە.

هەڵبەت شەڕ دژی ئایدیالەکانی ڕۆشنگەری و شۆڕشی فەڕەنسی و هەرسێ دروشمەکەی «برایەتی، یەکسانی، سەربەستی» و جەنگ دژی کۆڵۆنییەکان، یەکێتیی موقەدەسی نێو هەموو بیری کۆنزەرڤاتیڤ و لیبراڵی سەدەی نۆزدەی پێک دەهێنا. بەڵام بەبێگومان ئەمە هەموو حیکایەتەکە نەبوو. ڕۆشنبیرانێکی زۆر هەبوون لە ئەوروپا و بە دیاریکراوی لە ئەڵمانیا، بە فراوانی پێشوازییان لە شۆڕش دەکرد و بە فەیلەسوفانی ڕادیکاڵی ڕۆشنگەری ناسرابوون. لە نێویاندا: فریدریش هێگل، فریدریش هۆڵدەرلین، فریدریش ڤیلهێلم شێلینگی سەرەتا، هاینریش هاینە و کاڕڵ مارکس. پاشان لە ئەڵمانیا بەرەی چەپە هێگلییەکان دروست بوو کە بە فراوانی خۆیان بە نوێنەرانی ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ و بەردەوامبوونی شۆڕش دەزانی. بۆ ئەوان شۆڕشی فەڕەنسی، شۆڕشی مافەکانی مرۆڤ و هاووڵاتییان، چەندین دەستکەوتی گەورەی بەدواوە بوو، ڕژێمی فیودالی و پاشایەتی بە تەواوەتی هەڵگرت، سیستەمی کۆیلایەتی لە ناوخۆ و تەنانەت لە کۆڵۆنییەکانیشدا هەڵوەشاندوە، تەنانەت شۆڕشێک هیچ سازشێکی بەرانبەر بە دەرەبەگ و سەروەرەکان و کڵێسا نەدەکرد.

شۆڕشی فەڕەنسی، دەربڕین و بەرجەستەبوونی بەرەنگاریی جەماوەری بوو بەرانبەر بەو فۆرمە سەرمایەدارییانەی پێشتر وەک «ئابووریی سیاسیی ستەمکاری» (tyrannical political economy) لێک دەدرانەوە، و لە بەرانبەردا خواستی «کەرامەتی کار»ی بۆ ئاستی کارکردنی «ئابووریی سیاسیی خەڵک» (people’s political economy) بەرز کردبووەوە. شۆڕشی فەڕەنسی هەروەها ئەزموونێکی نوێی خوڵقاندنی دیموکراسی بوو کە دروشمەکەی بانگەواز بوو بۆ مافەکانی مرۆڤ و هاووڵاتییان و وەک پێشتر باس کرا، چەمکی «کەرامەتی مرۆڤ» وەک داهێنراوێکی ئەو شۆڕشە، پڕیشکی خۆی فراوان کرد. ئەم داهێنراوە، واتا دیموکراسی، بە ئەرکێکی گەورە بۆ دامەزراندن و بونیادنانی حاکمییەتی جەماوەری دەناسرایەوە، کە دەیویست بوارێکی گشتیی دیموکراتی فراوان بکات، بونیادنانی دەسەڵاتێکی یاسادانانی باڵا و مافێکی هاووڵاتیبوون کە ڕۆڵێکی سەرەکی لە نووسینەوەی یاساکاندا بینی. خاڵێکی دیکەی گرنگی شۆڕشەکە، بۆ یەکەمجار لە مێژوودا شۆڕشی فەڕەنسی بە سەردەمی ڕزگاربوونی جوولەکەکان دەناسرێتەوە، چونکە مافی هاووڵاتیبوونیان لە دەرەوەی هەموو ڕەهەندێکی ئایینی، سیاسی، کولتووری و کۆمەڵایەتییەوە پێ بەخشرا و پرسی ڕزگاریی جوولەکە بە ماوەیەکی کەم دوای شۆڕشەکە، لە سەردەمی فراوانخوازیی ناپۆلیۆن بۆناپارتدا دەگاتە ئەڵمانیا.

بەڵام هەرچۆنێک بێت خەباتی ڕۆشنگەری بووبوو بە ڕووداوێکی حەتمی و دەبوو دەستوپەنجەی لەگەڵدا نەرم بکرێت. لیبرالیزم لەم سەردەمەدا ویستی ڕۆشنگەری لەغاو بکات و کۆنتڕۆڵی کاروبارەکان بگەڕێنێتەوە دەستی خۆی. مۆدێلێکی ڕۆشنگەری پێشکەش بکات لەبری شۆڕش، باوەڕی بە هەڵبژاردنی پەرلەمانی (هەڵبەت بۆ نوخبەی خاوەن سامان و سەرمایەی ئەریستۆکرات) هەبێت، لە نوێنەرە دیارەکانی ئەم ڕەوتە هەردوو بیرمەندی فەڕەنسی، ئەلێکسی دو تۆکڤیل و بنجامین کۆنستان بوون. ئەوان ترسی خۆیان لە دیموکراسی نەدەشاردەوە، بەڵام دەشیانزانی مێژوو بە ئاراستەیەکدا ڕۆیشتووە ناگەڕێتەوە دواوە، کەواتە باشترین ڕێگا ئەوەیە لیبرالیزم نوسخە و ڕەچەتەی خۆی بۆ ڕۆشنگەری پێشکەش بکات کە لە فەڕەنسا دوای شکستی ڕۆبسپێر و لەسێدارەدانی، بە حوکمی ژیرۆدییەکان ناسراوە، لەڕووی باوەڕبوون بە ڕۆشنگەریشەوە، خۆیان بە ڕۆشنگەریی میانەڕەو (Moderate Enlightenment) ناویان دەبرد. ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ (Radical Enlightenment) پشتڕاست کردنەوە و سەلماندنێکی سازشنەکەرانەی بەرگریکردن بوو لە عەقڵ؛ نەیدەویست بەپاڵ تەخت یان میحرابەوە بژیت. بە پێچەوانەی کەمپی میانڕەوەوە، کەمپی ڕادیکاڵ بە فراوانی بەرگری لە سیکۆلاریزم، دیموکراسی، ماتریالیزم، یەکسانیخوازی و هەروەها یەکسانیی جێندەری دەکردەوە. هەڵبەت مێژوونووسێکی بەناوبانگی وەک جۆناسان ئیسرائیل، کە بە گەورە بەرگریکاری میراتی ڕۆشنگەری ناسراوە، سەرەڕای ڕەتکردنەوەی کەمپی ڕادیکاڵی ڕۆشنگەری و بەرگریکردن لە کەمپی لیبرالیزم، بارۆخ سپینۆزا وەک پێشەنگی ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ و ماتریالیست و هاوکات وەک پێشینەی ماتریالیزمی نوێی دەزانێت کە ڕۆشنگەرە ڕادیکاڵەکانی دواتر لەژێر عەباکەی ئەوەوە سەریان هەڵدا.[3] بە کورتی، کەمپی میانەڕەو دەیویست تا ئەو شوێنە بەرگریی لە عەقڵ بکات کە مەترسی بۆ کۆی سیستەمەکە دروست نەکات، بەڵام وەک ئیسرائیلیش پشتڕاستی کردووەتەوە، کەمپی ڕادیکاڵ دەیگوت ئیشی عەقڵ ئەوەیە بە جووڵەی شۆڕشگێڕی، کۆی نەزمی کۆن قڵپ بکاتەوە و لە شوێنی نەزمی نوێ دابمەزرێنێت. ئیسرائیل لە کتێبەکەی دیکەیدا بە ناوی ڕۆشنگەریی دیموکرات، دەنووسێت «سەرجەمی ڕۆشنگەری بە پەیوەندییە نزیکەکەی بە شۆڕشەوە پێناسە دەکرێت»[4]. لەم ڕووەوە سێ دروشمەکەی شۆڕشی فەڕەنسی، کە لە منداڵدانی ئایدیا ڕۆشنگەرییەکانەوە سەری هەڵدابوو، ئەوەی پیشان دا، کە ڕزگاربوون و سەربەستیی گەردوونی هەموو خەڵکی جیهان دەکرێت ڕوو بدات. تەنانەت بە غەمگینییەوە بێرک، گەورە دوژمنی شۆڕشی فەڕەنسی هاوارەکەی ڕۆبسپێری نوێنەری کەمپی ڕادیکاڵی ڕۆشنگەری پشتڕاست دەکاتەوە «کۆڵۆنییەکانتان هەڵوەشێننەوە»[5].

لیبرالیزم ئێستا کە لەوە دەترسا بەهۆی حوکمی جەماوەریی کەمپی ڕادیکاڵی ڕۆشنگەرییەوە، هەموو میراتی کۆڵۆنیالیزمەکەی لەدەست بدات، چونکە کە بەتازەیی سەرمایەداری گەشەی کردبوو و وەک لۆژیکی ناوەکیی خۆشی پێویستی بە تاڵانی وڵاتانی کۆڵۆنیزەکراو هەبوو، ناچار بوو کۆنتڕۆڵی ڕووداوەکان بەدەستەوە بگرێتەوە بەڵام بە دامەزراندنی کەمپێکی میانەڕەوتر. ئەوەی لەم پرۆسەیەدا ڕێگەی بۆ خۆش کرا، دواجار سەرهەڵدانی ئایدیای دژە-ڕۆشنگەری (Counter-Enlightenment) بوو کە وەک زییف شتێرنهێل، مێژوونووس و فەیلەسوفی فەڕەنسی باسی دەکات، لە فاشیزمی سەدەی بیستدا دەگاتە لوتکە.

دەکرێت ناو لە دژە-ڕۆشنگەری بنێین سیستەمی مێژووی بەهایی، کە تەنها ئایدیایەک نییە بڕوای وابێت گۆڕانی کۆمەڵگاکان پێویستە هێمن و لەسەرخۆ بێت و میانەڕەوانە بڕوات، بەڵکوو بەپێچەوانەوە کتومت سیستەمێکی سەربەخۆی بەهایی (کولتووری، ئابووری، سیاسی و کۆمەڵایەتی) دادەمەزرێنێت پێچەوانەی هەموو ئەو ئایدیالانە بێت کە ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ بانگەوازی بۆ کردوون و خەباتی لە پێناودا کردوون. دوژمنێکی سەرسەختی ڕۆشنگەری وەک ژۆزێف دو مایستە، بەبێ هۆ نییە لە سەدەی بیستدا بە فراوانی دەبێتە پێشەنگی فاشیزم، بەتایبەت نوسخە ئیتاڵییەکەی. دژە-ڕۆشنگەری وەک نەریتێکی فیکری و ڕۆشنبیری نەک تەنها ڕێگای بۆ سەرهەڵدانی فاشیزم خۆش کرد، بەڵکوو هەروەها، وەک زییف شتێرنهێل، لە کتێبەکەیدا بە ناوی نەریتی دژە-ڕۆشنگەریی، باسی دەکات، «ڕاپەڕینێکی خوڵقاند کە بەردەوامە لەوەی کاریگەریی قووڵی لەسەر کۆمەڵگای ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا هەبێت»[6]. تەنانەت ئایدیای «داوەشانی کولتووری» لە فاشیزم، بزووتنەوە ڕاستڕەو، ناسیۆنالیزم و کۆنزەرڤاتیڤەکانیشدا دەبەسترێتەوە بە ڕۆشنگەری و شۆڕشی فەڕەنسییەوە. بێگومان فاشیزم سوێندی خواردبوو کە کۆی میراتی ڕۆشنگەری لەناو دەبات. بانگەشەکردن بۆ ڕۆشنگەری لەلایەن بزووتنەوە جەماوەرییەکان و مارکسیستەکانەوە لای فاشیستەکان وەک حیکایەتێکی گەورەی تایبەت دەبینرا کە دەبوو کۆتایی بەو حیکایەتە گەورەیە بهێنرێت[7].

فاشیستەکان و نازییەکان بە ڕاشکاوی وەک ئەرکی شارستانیی سەرشانی خۆیان دەبینی ڕەوتی ڕوولەپێشی ڕۆشنگەری ڕابگرن. وەک کاتێک یۆزێف گۆبڵز، وەزیری پروپاگەندەی نازی، لە بەرنامەیەکی ڕادیۆییدا بە شێوەیەکی جەژنئاسا لە ١٩٣٣دا ڕایدەگەیەنێت کە «ساڵی ١٧٨٩ لێرەوە لەسەر سەکۆی مێژوو دەسڕدرێتەوە»[8]. ئەمەش خەسڵەت و تایبەتمەندییەکی بنچینەیی فاشیزم بوو هەر لە ساتی دەستپێکردنییەوە. لە وتارێکی گرنگدا کە هەشت مانگ پێش ڕێپێوان بەرەو ڕۆما (Marcia su Roma) لە ئۆرگانی فاشیستی بە ناوی گێراچیا (هیرارشی) بڵاو بووەوە، بێنیتۆ مۆسۆلینی دەپرسێت: «جیهان بەرەو کوێ مل دەنێت؟» لای مۆسۆلینی، شەڕ لەنێوان چەپ و ڕاست، کە لە ڕۆژگاری شۆڕشی فەڕەنسییەوە بەردەوامە لە دەنگدانەوە، ئێستا جەنگەکە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە لەلایەن هێزەکانی بەرەی ڕاستەوە بردراوەتەوە. مۆسۆلینی پێشبینی ئەوە دەکات کە ئەم سەرکەوتنە تا دوایین وێستگەی خۆی بەردەوام دەبێت و «سەدەی بیست وا دەردەکەوێت ببێتە سەدەی گەڕانەوە و زیندووبوونەوەکان. لە دوو ساڵی ڕاستەوخۆی سەردەمی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، کە تێیدا ئاراستەگرتن بەرەو چەپ گەیشتبووە لوتکەی خۆی، بووبووە دوایین ساڵەکانی ناو ئەو زنجیرەیەی ١٧٨٩ دروستی کردبوو». سەرەڕای ئەوەش، بەگوێرەی دیکتاتۆرە ئیتاڵییەکە، ئێمە بەها تایبەتەکانی چەپین؟ لای مۆسۆلینی، وەک دەڵێت، چەپەکان «دینامیزم، شۆڕش، دیموکراسی و لە سەرووی هەموویەوە، پێشکەوتن و ڕۆشنگەریین»[9].

هەڵبەت ئەم بیرۆکە دژە-ڕۆشنگەرییانە تا ڕۆژگاری ئەمڕۆش ماونەتەوە. لە دۆناڵد ترەمپەوە تا ڤیکتۆر ئۆربان هەموو بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان گاڵتە بە ئایدیا و بەهاکانی ڕۆشنگەری دەکەن. بەڵام ئەوەی بۆ ئێمە لێرەدا گرنگە لە پەیوەندیدا بە پڕۆژەی ڕەهەندەوە قسەی لەسەر بکەین، بریتییە لە کورتکردنەوەی پڕۆژەی ڕۆشنگەری بۆ پڕۆژەیەکی ئایدیۆلۆژی تا بێبەهای بکەن یاخود بینینی ڕۆشنگەری نەک وەک واقیعێکی ڕووداوی دەستەجەمعیی مرۆیی دوای ئەوەی مرۆڤ وەک بکەرێکی سیاسی داوای مافی خۆی دەکات، بەڵکوو دابەزاندنی بۆ ئاستی وەهم و خەیاڵاتیش. بۆ نموونە، مەریوان وریا قانع، لە کتێبی دەربارەی فەلسەفە و ئیسلام و ڕۆشنگەریدا دوای ماوەیەک هەوڵدان بۆ پێناسەکردنی ڕۆشنگەری، دەنووسێت: «بێگومان ڕۆشنگەری وەک کۆمەڵێک گریمانەی ئایدیۆلۆژی و وەک کۆمەڵێک چاوەڕوانی و پرۆژەی ئایدیۆلۆژییانەی مێژوویی کۆتایی پێ هاتووە»[10]. جگە لەوەی ناونانی ئایدیالەکانی ڕۆشنگەری بە خەون و خەیاڵ و گریمانەی ئایدیۆلۆژی شتێکی تازە نییە و ڕیشەی دەگەڕێتەوە بۆ سەر ژۆزێف دو مایستە، ئێدموند بێرک، فریدریش نیچە، ئەدۆلف هیتلەر، یۆزێف گۆبلز، بێنیتۆ موسۆلینی، فریدریش فۆن هایک و بە فراوانی، پۆستمۆدێرنیستەکان، بەڵام ئەگەر خۆمان لە هەموو ئەو پارادۆکس و دژبەریانە لا بدەین کە نووسەری کتێبی دەربارەی فەلسەفە و ئیسلام و ڕۆشنگەری لە پەیوەندیدا بەوەی لەسەر دووڕیانێک وەستاوە نازانێت نە لای ڕۆشنگەرانی ڕادیکاڵ بگرێت (هەڵبەت ئەم ناوە بەکار ناهێنێت) نە دژە-ڕۆشنگەران و لە یەک کاتدا گوتە لە هەموو ئاراستەکان دەگوازێتەوە، بۆ نموونە نیچە بە فراوانی ئامادەیی هەیە کە مێژوو سەلماندوویەتی هیچ بیرمەندێک هێندەی نیچە دژە-ڕۆشنگەری نەبووە، لەگەڵ ئەوەشدا دەتوانین هەوڵێکی بچووک بدەین و ناو لە ئاراستەکەی مەریوان وریا قانع بەرانبەر ڕۆشنگەری بنێین «ڕۆشنگەریی کۆنەپارێز»، بەوەدا کە نە دەیەوێت ڕۆشنگەری ڕەت بکاتەوە نە قبوڵی ئایدیاکانی بکات، بەڵام دەیەوێت جۆرێک ڕۆشنگەری بپارێزێت کە سەروکاری لەگەڵ لەگەڵ شۆڕش، ڕادیکاڵیزم، بزووتنەوەی جەماوەری، نوسخەی سۆسیالیستی و هتدا نەبێت، بەڵکوو نوسخەیەکی نوخبەگەری و ئیلیتستی ڕۆشنگەرییدا، واتا جۆرێک ڕۆشنگەریی دژە-ڕۆشنگەرییە بەڵام ناشتوانێت بە ئایدیۆلۆژیا بەر بە بڵاوبوونەوەی ڕۆشنگەری لەسەر بنەمای گەشەی ئایدیا بگرێت، بەڵکوو دەیەوێت ڕەوتی مێژووی ڕوولەگەشەی ڕۆشنگەری بۆ بەدیهێنانی سەربەستیی مرۆیی ڕابگرێت. ئەم ڕەوتە.

ئەم جۆرە ڕۆشنگەرییە دژە-شۆڕشە بە فراوانی پشت بە ئایدیاکانی ڤۆڵتێر، نیچە و پۆستمۆدێرنیستەکان دەبەستێت بۆ بێبەهاکردنی ئایدیالەکانی ١٧٨٩، بەتایبەت حوکمی ژاکۆبنەکان، حوکمی جەماوەریی بنکەفراوانی خەڵک، و لە قوڵاییی خۆیدا دژی ڕۆسۆ و دژی هێگلە. ڕۆسۆ و هێگل وەک دوو ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ لەناو بزووتنەوە جەماوەرییەکاندا دەرکەوتبوون کە پێیان وابوو ڕۆحی ڕەهای هێگل بەرەو سەربەستی، بریتییە لە زیاتر ڕادیکاڵیزەکردنی ئایدیالەکانی ڕۆشنگەری. ئارنۆ مایەر، مێژوونووسی بەناوبانگی ئەمریکی، لە کتێبی شێتگیرییەکانیدا دەنووسێت:

«لە لای خۆیەوە هێگل ستایشی شۆڕشی فەڕەنسی وەک ڕووداوێکی ‘مێژووی جیهان’ کتومت لەبەر مامەڵەکەی لە بەرژەوەندیی مرۆڤ، بەبێ ڕەچاوکردنی ئایین یان نەتەوە، دەکات. پێویست بە گوتن ناکات، مارکس و ئەنگڵس لە ڕۆژگاری خۆیاندا، بەتەواوی ئەم ڕوانگەیەیان هەڵگرتەوە»[11].

بەبێ هۆ نییە فاشیستەکان و نازییەکان بەقووڵی ڕقیان لە هێگل بوو. بۆ نموونە هیتلەر، لە ڕۆژی ١٦ی ئایاری ١٩٤٤، لەو گفتوگۆیانەی بە «گفتوگۆکانی سەرمێز» ناسراون، کاتێک باس لەوە دەکات ئەڵمانیا خاوەن دوو فەیلەسوفی مەزنی وەک نیچە و شۆپنهاوەرە و دەڵێت کاتێک لە جەنگی جیهانیی یەکەم عەریف بووە کتێبی نیچە و شۆپنهاوەری لەگەڵ خۆی بردووە «و شتی زۆر مەزن لە شۆپنهاوەرەوە فێر بوون»، خۆشحاڵە بەوەی کە «شۆپنهاوەر فەلسەفەی ئامرازی هێگلی تەفروتونا کرد»[12]. گیۆرگ لۆکاچ لە وتارێکیدا بە ناوی «فاشیزمی ئەڵمانی و هێگل» دەنووسێت: «لە بنەڕەتدا، پەیوەندیی فاشیستەکانی هیتلەر بە فەلسەفەی هێگلەوە زۆر سانا و سادەیە: ئەوان فەلسەفەی هێگل لە بن و بنچینەوە ڕەت دەکەنەوە. ئەلفرێد ڕۆزنبێرگ [سەرەکیترین فەیلەسوفی نازی]، لە پەیوەندیی نێوان هێگل و مارکسدا هۆکارێکی سەرەکی دەبینیێتەوە تا فەلسەفەی هێگلی وەک دوژمنی «نازیزم» پێناسە بکات، کە بە شێوەیەکی ڕادیکاڵ دژی دەوەستێتەوە. ڕەتکردنەوەی هێگل لای نازییەکان، تەرکیز دەخاتە سەر ئاراستەی هێگل بۆ عەقڵانییەتی جیهان، سەر ڕێباز و تیۆری هێگل بۆ گەشەسەندن»[13]. لێکۆڵینەوە لە پرسی ڕەتکردنەوەی هێگل لەلایەن هەموو بزووتنەوە کۆنزەرڤاتیڤ و ڕاستڕەوەکان هەر لە سەدەی نۆزدەوە تا هیتلەر و موسۆلینی و تا ئەمڕۆ دۆناڵد ترەمپ و پۆستمۆدێرنیستەکان، پێویستی بە بوارێکی سەربەخۆ هەیە و لێرەدا جێی نابێتەوە. بەڵام هێگل ڕووخساری ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ بوو، ڕۆحە شۆڕشگێڕییەکەی، کە دەبوو دژە-ژەهرێک بەرانبەری دروست بکرێت. ئەوەندە بەسە بڵێین لە سەدەی نۆزدەدا بە فراوانی سۆسیالیزم وەک نوێنەری ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ دەبینرا و هیتلەر و موسۆلینیش هیچ کات نەیانشاردووەتەوە، تەنانەت گۆبڵز مارکسیزم وەک ڕۆحە تۆقێنەر و دڕندەکەی ڕۆشنگەری دەبینێت.

بەڵام دیاریکردنی هەڵوێستی مەریوان وریا قانع بەرانبەر بە ڕۆشنگەری ئاسان نییە، چونکە، وەک پێشتر باسمانکرد، پڕیەتی لە پارادۆکس و دژایەتیی کە هیچ لێکۆڵەرێک کاتێکی زۆریش تەرخان بکات، ناتوانێت هەموو هەڵوێستە ناکۆک و دژەکان بگەڕێنێتەوە سەر سیاقی دروستی خۆیان و بێگومان خوێنەران و نووسەران تووشی جۆرێک لە سەرلێشێوان و ئاڵۆزی دەبەن و ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو میتۆدە ئاڵۆزە گوڵچینییە هەڵبژاردەیەی ئەم نەوەیەی ڕۆشنبیران لە کوردستان گرتوویانەتە بەر، بەو مانایە لە هەر شوێنێک، گرنگ نییە کوێ بووبێت، ڕستەیەک و بیرۆکەیەک سەرنجی ڕاکێشابن، کێشیانکردووەتە ناو نووسراوەکانیانەوە، بەڵام بۆیان گرنگ نەبووە، ئاراستە و ئایدیۆلۆژیای سەرچاوەی ئەم ڕستانە لە کوێن، لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، ڕاستەوخۆ هێرشیان نەکردووەتە سەر ڕۆسۆ و ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ، بەڵام لەژێر ناوی سۆسیالیزمدا واتا هێرش بۆ سەر مارکسیزم، ئەم کارەیان ئەنجام داوە و لێرەشدا دیسان خوێنەر تووشی سەرلێشێوان دەبێت کە وابزانێت ئەم ڕۆشنبیرانە بەرگری لە ڕۆشنگەری دەکەن، کە لەگەڵ ئەوەشدا شتێک نییە بەناوی ڕۆشنگەری وەک کاتیگۆرییەکی گشتی، بەو جۆرەی لە سەرەوە پیشانمان داوە. ئەم جۆرە گوتارەش خۆی لە گاڵتەکردن بە چەمکی دادپەروەریی جەماوەریدا دەبینێتەوە و خەباتە کۆمەڵایەتییەکانی خەڵکانی خوارەوەی کۆمەڵگا بە سووک و ڕسوا دەبینێت. یان لە باشترین حاڵەتدا باسی ناکات و لەژێر ناوی تیۆری نوخبەگەریدا، ناڕاستەوخۆ گاڵتەی پێ دەکات. ئەم ڕۆشنگەرییە، هاوپەیمانی خەباتی هەمەلایەنەی کۆمەڵایەتیی بزووتنەوەی جەماوەری و خەڵکانی ژێردەستە، بەڵکوو هەمیشە هاوسۆزی بۆ سەردەستەکان هەبووە، بەوەدا هەمیشە بە وشەگەلی گاڵتەئامێز و سووکایەتییەوە ناوی خەڵکانی خوارەوەی کۆمەڵگای بردووە «گاگەل، مێگەل، عەوام، گەمژەکان، و هتد».

لە دژە-سیاسەتی دژە-ئایدیۆلۆژییەوە بۆ سیاسەتی ئایدیۆلۆژی

یەکێک لە لایەنە زۆر بنچینەییەکانی گوتاری ئەو ڕۆشنبیرانەی لە دەوری بازنەی ڕەهەند کۆبوونەوە، بەرزکردنەوەی گوتاری «دژە-ئایدیۆلۆژیا» بوو. ئەوان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە سەردەمی ئایدیۆلۆژیاکان تێپەڕیوە و ئێستا لە سەردەمی نائایدیۆلۆژیادا دەژین. هەڵبەت جگە لەوەی ئەم گوتارەش هاوشێوەی گوتارەکانی دیکەیان تازە نییە و کۆنە و جۆرێک هاوردە کراوە، بەڵام پێویستە ڕیشەکەی هەڵبگرینەوە و بزانین لە کوێدا ئەم گوتارە کە بانگەشەی دژە-ئایدیۆلۆژیا و ناسیاسیبوون دەکات، لە جەوهەردا گوتارێکی سیاسی و ئایدیۆلۆژییە. ئەم بازنەیەی ڕۆشنبیران، هەمیشە بۆ بێبەهاکردنی گوتار و ڕەوتە سیاسی، فیکری، فەلسەفی، هونەری و کولتوورییەکانی دەرەوەی خۆیان، دەستەواژەیەکی حازربەدەستیان پێ بووە لە هەموو دۆخێکدا بەکاریان هێناوە «ئایدیۆلۆژیست». هەڵبەت زۆر هۆکار هەن بۆچی کەس لە ڕابردوودا هەوڵی نەدابوو سەرچاوەی ئەم گوتارە ئایدیۆلۆژییە دیاری بکات، یەکێک لەو هۆکارانە کۆنتڕۆڵی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی مەعریفە، واتا میدیا و چاپەمەنی بووە، کە بەسانایی ڕێگە نەدراوە هیچ فیکرێکی دەرەوەی ئەم بازنەیە دەرفەتی دەرکەوتنی هەبێت، هۆکارێکی دیکەش، ئەو شتەیە سۆران ئازاد لە لێکۆڵینەوەکەیدا دەربارەی بازنەی ڕەهەند دەستنیشانی کردووە: «کێشەی گەورەی ئەو نووسەرانە ئەوەیە، کە خاوەن نەیار و بەرانبەری لاوازن، لەوانە کادیری سیاسی. بە نکۆڵیکردن لە بوونی ئەوان و دەستەڵاتداربوونیان، ئەو نووسەرانە ویستوویانە ئەو پێگە جەماوەرییەی بە کادیری سیاسی بەخشراوە، بە خوێندەواری وەکوو خۆیان ببەخشرێت»[14]. خاڵی دیکەش زۆرن، وەک وەرگێڕانی خراپی بەرهەمە فیکرییەکان، گرنگینەدانی دەزگاکان بە چاپکردنی کتێبی بیری ڕەخنەیی و هەوڵدان بۆ پەرەدان بە ئەدەبیات و کولتووری زبڵ تا هەرگیز نەبێتە ئەڵتەرناتیڤی بازنەی ئەو ڕۆشنبیرانەی دەزگاکان بە بیرکەرەوەی خۆیانیان دەزانن.

بە درێژاییی سی ساڵی ڕابردوو کەمینەیەک کۆنتڕۆڵی کۆی کایەی بەرهەمهێنانی کولتووری کردووە و ڕێگەی نەداوە تاکەکانی دیکەی کۆمەڵگا یان دەربکەون یاخود بۆ ئاستە بەرزەکانی مەعریفە هەڵبکشێن،

خاڵێکی دیکە گرنگە ئاماژەی پێ بکەین، دیموکراتیزەنەبوونی مەعریفەیە. بەو مانایە، لە کۆمەڵگایەکدا ئەگەر تەکنیک و ئامرازەکانی بەرهەمهێنانەوەی هونەر و کولتوور بە شێوەیەکی یەکسان دەرفەتی ڕەخساند بۆ تاکەکانی ئەو کۆمەڵگایە، پرسی دیموکراتیزەبوونی مەعریفە دەبێتە دەرفەتێکی گرنگ هەر تاکێک بەگوێرەی خۆی بەشداری لە پێشخستنی کولتووری ئەو کۆمەڵگایەدا بکات. بەڵام بەهۆی ئەوەی کۆمەڵگای ئێمە هەمیشە لەژێر هێڵی گەشەسەندووییدا ماوەتەوە و بەو هۆیەشەوە پەروەردە و کولتوور و کۆی کایەی مەعریفە هاوشێوەی کایەی سیاسی و ئابووری لە دەستی کەمینەیەکدا بووە و وەک چۆن سیستەمی سیاسی و ئابووری بە بنەماڵەیی بووە، ئەم نەخۆشییە هەمان کایەی مەعریفەشی گرتووەتەوە. بە درێژاییی سی ساڵی ڕابردوو کەمینەیەک کۆنتڕۆڵی کۆی کایەی بەرهەمهێنانی کولتووری کردووە و ڕێگەی نەداوە تاکەکانی دیکەی کۆمەڵگا یان دەربکەون یاخود بۆ ئاستە بەرزەکانی مەعریفە هەڵبکشێن، بووەتە هۆی ئەوەی ئەو کەمینەیە بانگەشەی جۆرێک لە نوخبەی بلیمەت و تەنها هەمووشتزانی ناوچەکە بکات و گەشەنەسەندنی هاوسەنگانەی تاکەکانی دیکەش، کە دیاردەیەکی مێژووییە، وەک دیاردەیەکی سروشتی لێک بداتەوە و ئەو بیروباوەڕە باوە دروست ببێت، کە ئەوەی لە دەرەوەی بازنەی ئەوانەوە هەیە هیچ نییە جگە لە کۆمەڵە لاساییکردنەوەیەکی پێکەنیناوی. بەبێ هۆ نییە بازنەی ئەم ڕۆشنبیرانە بە بەردەوامی کۆی هەوڵەکانی دەرەوەی خۆیان بە «گەمژە» زانیوە. ئەگەر ڕۆژێک لێکۆڵینەوەیەکی ئاماری لەسەر کۆی نووسراوی ئەو ڕۆشنبیرانە ئەنجام بدرێت، دەکرێت بەر ژمارەی باوەڕپێنەکراوی بەکارهێنانی وشەی «گەمژە» لە هەموو فۆرم و سیاقە جیاوازەکانیدا بکەوین. ئەمە هەر دیاردەیەکی سیاسی نییە و بگرە سۆسیۆلۆژیشە و هیواخوازم لێکۆڵەرانی داهاتوو ئەم کارە ئەنجام بدەن و مانا کولتووری و سیاسییەکانی ئەم بەکارهێنانە بۆ نەوەکانی داهاتوو شی بکەنەوە. ئێستا پێویستە بچینە ناو شیکردنەوەی بابەتی ناوونیشانەکەمان.

بەڵام با ئێمە بپرسین گوتاری ئەنتی-ئایدیۆلۆژیا لەکوێوە سەرچاوە دەگرێت و ڕەهەند و بنچینە ئایدیۆلۆژییەکانی ئەم گوتارە دژە-ئایدیۆلۆژییە چییە؟ وا دەردەکەوێت گوتاری دژە-ئایدیۆلۆژی، یان نا-ئایدیۆلۆژی لەگەڵ کۆتاییی جەنگی سارد سەر هەڵبدات، کاتێک چیتر بلۆکی خۆرهەڵات بەرانبەر بە بلۆکی خۆرئاوا نامێنێت، بەڵکوو ئەم جارە سەرمایەداری بە فراوانی دەبێتە سیستەمێکی جیهانی و هیچ کێبڕکێیەک بەرانبەر خۆی نابینێتەوە. سەرمایەداری ئێستا بە فراوانی بانگەواز بۆ بەجێهێشتنی سەردەمی ئایدیۆلۆژیا و کۆتاییی سیاسەت دەکات. ئایدیۆلۆژیا و سیاسەت تایبەت بوو بە سەردەمێک کە ئەو دوو بلۆکە بەرانبەر بە یەک وەستابوون، ئێستا کە ئیتر کێبڕکێکار نەماوە، سیاسەت و ئایدیۆلۆژیاش باوی نەماوە. بەڵام ئەم بیرۆکەیەی سەردەمی کۆتاییی سیاسەت بۆ پێش ڕووخانی بلۆکی سۆڤێت دەگەڕێتەوە، بۆ کەش و هەوایەکی ژینگەی نیۆلیبرال و پۆستمۆدێرنیست، کە میشێل فوکۆ، ئەو کاتەی وردە وردە لە ڕێگای ڕەخنەگرتن لە لیبرالیزم وەک ئایدیۆلۆژیایەکی کۆنتڕۆڵکاری بازاڕ، بەرەو نیۆلیبرالیزم وەردەچەرخا، بە دروستیی ئەم سەردەمەی فۆرمولە کردووە:

«ئێمە بە ئەگەرێکەوە لە سەردەمی کۆتاییی سیاسەتدا دەژین. چونکە ڕاستە کە سیاسەت ئەو مەیدان و شوێنەیە پێشتر لە ڕێگای ئەزموونی شۆڕشەوە کرابووەوە و ئەگەریش لەم ڕوانگەیەوە چیتر دەستنەدات پرسیاری شۆڕش بکرێت، ئەوا مەترسی ونبوونی سیاسەتیش لە ئارادایە»[15].

دیسان ئەم گوتارە خۆی کۆنە و زۆر پێش دیاگنۆس و دەستنیشانکردنەکەی فوکۆ دەستپێدەکات، بەڵکو دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆزدە. لە دوو دەیەی کۆتایی سەدەی نۆزدەدا، لەگەڵ ئەوەی سیاست زیاتر بە ناو کۆمەڵگادا بڵاو دەبووەوە و سەرمایەداری – بەهۆی ناکۆکییەکانی خۆیەوە – مەیدانی بۆ گەشەی زیاتری دیموکراسی خۆش دەکرد، چینە بەجێماوەکانی سەردەمی فیودالیزم، ئەریستۆکراتەکان و کۆنزەرڤاتیڤەکان پەرەیان بە ڕەوت و ئایدیۆلۆژیایەکی سیاسییدا کە پێی دەگوترێت «دژە-سیاسەت» یان «دژە-سیاسی» و ئامانجی ئەم ئایدیۆلۆژیایەش گاڵتەکردن و بێبەهاکردنی سیاسەت و دیموکراسیی جەماوەری و گەڕاندنەوەی سەروەریی کەمینەی ئەریستۆکرات بوو بۆ دەسەڵات و باڵادەستی. ئەم ڕەوتە کۆی کۆمەڵگای مۆدێرن و سیاسەتەکەیان بە ئایدیۆلۆژیست و بەسیاسیکردن دەبینی و بڕوایان بە داهێنانی بزووتنەوەیەکی پێچەوانە هەبوو بتوانێت کۆتایی بە سیاسەتی جەماوەری، دیموکراسیی جەماوەری و ئایدیۆلۆژیاکانی بزووتنەوەی ڕۆشنگەری: لیبرالیزم، سۆسیالیزم و یەکسانیخوازیی بهێنێت. ئەم ڕەوتانە پەنایان بۆ جۆرێک لە فەلسەفەی ناعەقڵانی (Philosophie des Irrationalismus) دەبرد کە لە ئەڵمانیادا بەتایبەت گەیشتبووە لوتکە و گەورەترین دەرکەوتەی خۆی پێشتر لە فەلسەفەکانی یۆهان گیۆرگ هامان[16]، و پاشان ئارتور شۆپنهاوەر و فریدریش نیچەدا دۆزیبووە و لە نیچەدا بەڕاشکاوی دەگاتە ئەوەی بڵێت «من دوایین دژە-سیاسیی ئەڵمانیم»[17]. بەڵام هەروەها نیچە لە نامەیەکی هاوکاتدا بۆ هاوڕێکەی، هاینریش کوێزەلیتز (پیتەر گاست)، دژە-سیاسەتی خۆی بەم جۆرە شی دەکاتەوە:

«سیاسەت ئێستا ئۆرگانی گشتێتی و سەرتاپایی بیرکردنەوەیە. ڕووداوەکان سڕیان کردووم. […] بسمارک لە ڕادەبەدەر شادم دەکات. خوێندنەوەی گوتارەکانی، بۆ من، لە خواردنەوەی شەرابێکی بەهێز دەکات، و هەوڵ دەدەم زۆر بەخێرایی نەخۆمەوە تا بتوانم چێژ لە تامەکەی وەربگرم»[18].

و پاشان لە کتێبە خۆژیننامەنووسییەکەیدا، ئەمەیە مرۆڤ، بەڕاشکاوی دژە-سیاسەت وەک سیاسەتی مەزن پێناسە دەکات و دەڵێت: «تەنها بە دەستپێکردن لەگەڵ مندا زەوی سیاسەتی مەزن دەناسێت»[19]. ئەم بزووتنەوە دژە-سیاسییە بە باشترین شێوە خۆی لە جەنگی جیهانیی یەکەم، بەتایبەت لە ئەڵمانیادا دەردەخات. زۆربەی ئەو ڕۆشنبیر و بیرمەندانەی پشتیوانیان لە جەنگی ئیمپریالیستیی ئەڵمانیا دەکرد، لەژێر ناوی «کۆتایی سیاسەت یان دژە-سیاسەت» و «ئاوابوونی ئایدیۆلۆژیا»دا بەرگرییان لە جەنگ دەکرد. ڕەنگە خەڵکانێک تووشی سەرسامی ببن ئەم ناوانە ببیستن: ماکس ڤێبەر، ڤێرنەر زۆمبارت، تۆماس مان، ڤیلهێلم دێلتای، ئێدموند هوسەرل، مارتین هایدیگەر، ئۆزڤالد شپینگەر، ئێرنست یونگەر و هتد لە ئەڵمانیا و لە ئیتاڵیا بینیتۆ کرۆچە، جیۆڤانی جێنتل و هتد. لەبەر ئەوەیە کاتێک تۆماس مانی کۆنەرڤاتیڤی جەنگخواز، دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٢٨دا ڕەخنە لە ڕابردووی خۆی دەگرێت و ئێستا خۆی وەک دیموکراتیخواز لە قەڵەم دەدات، بۆ وەسفکردنی ئەم قۆناغە و جۆش و خرۆشی دژە-سیاسیی ڕۆشنبیران، چەمکی ئایدیۆلۆژیای جەنگ (Kriegsideologie) دروست دەکات کە خەسڵەتەکانیشی دیاری دەکات: چارەنووسی کۆیی (Schicksal)، مەرگ (Tod) و کۆمەڵ دژی کۆمەڵگا (Gemeinschaft gegen Geselschaft)، و ئەم دژە-سیاسیبوونەش بەڕاشکاوی بە جۆش و خرۆشی کەمینە ئەریستۆکراتە دژە-دیموکراتییەکانی ئەڵمانیاوە دەبەستێتەوە و لە کتێبی ڕامانەکانی ناسیاسییەکدا دەنووسێت:

«بە باوەڕی قووڵەوە ڕایدەگەیەنم کە گەلی ئەڵمانیی هەرگیز ناتوانن دیموکراسییان خۆشبوێت، بە سادەیی لەبەر ئەوەی ناتوانن خودی سیاسەتیان خۆش بوێت، و ‘دەوڵەتی دەسەڵاتخواز’ (Obrigkeitsstaat)ی ڕسوا تەنها فۆرمی گونجاوی دەوڵەت بوو و بەم جۆرەش دەمێنێتەوە و ئەمەش یەکسانە بە گەلی ئەڵمانی، ئەو [دەوڵەتەی] ئەوان لە قوڵاییی دڵیاندا دەیخوازن»[20].

ئەم ڕەوت و بیرکردنەوەیە لای زۆر بیرمەندی دیکە دەردەکەون، لەوانە مارتین هایدیگەر، کاڕڵ شمیت و هتد، شمیت پێی وایە کە دیموکراسیی جەماوەریی لە سەردەمی سەرمایەداریدا جۆرە سیاسەتێکی جەماوەریی پەرلەمانی دروست کردووە کە تەنها بە دژە-بزووتنەوەیەکی دژە-سیاسییەوە دەکرێت وەڵام بدرێتەوە کە کۆتایی بە سەردەمی سیاسەتی دیموکراسی بهێنێت و گومان لەوەدا نییە شمیت دژە-سیاسەتی خۆی لەژێر چەمکی «سیاسی»دا ئەنجام دەدات. بەڵام هەروەها بە فراوانی زانراوە و تۆمارکراوە کە هیتلەر و موسۆلینی دەیانگوت بزووتنەوەیەکەیان وەک بزووتنەوەی دژە-نیهیلیزیم لە قوڵاییی خۆیدا بزووتنەوەیەکی دژە-ئایدیۆلۆژی و دژە-سیاسییە، بەڵکوو هیتلەر و موسۆلینی هەردووکیان دەیانگوت ڕژێمەکانیان بریتین لە دوو ڕژێم وەک بەرهەمی هونەری. یاخود ئەوەی واڵتەر بنیامین ناوی لێ ناوە «بەجوانیناسیکردنی سیاسەت»[21]. هێرمان ڕاوشنینگ، ئەندامی پارتی نازی و سەرۆکی شاری ئازادیی دانتزیگ (ئێستا گدانسک لە پۆڵەندا) لە گفتوگۆکەیدا لەگەڵ هیتلەر هۆکاری چوونە ناو نازیزم و بۆچوونی هیتلەریش پشتڕاست دەکاتەوە:

«لێرەش دیاردەی جەماوەر بە فراوانی هەبوو. چۆن دەکرا هەم وەک هێزێکی سیاسی و هەم وەک جەنگێک بەرانبەر هەر نەزمێکی سیاسی، لەدەستی ڕزگارمان بێت؟ لە نازیزمدا ئومێدمان بەوە هەبوو سیاسەت کۆتایی دێت»[22].

موسۆلینی لە وتاری «ڕێژەگەرایی و فاشیزم» (١٩٢١)دا فەلسەفەی دەسەڵات دەباتە دەرەوەی ئایدیۆلۆژیا و سیاسەتەوە و فاشیزمی ئیتالی وەک مەزنترین دروستکراوی ویست بۆ دەسەڵاتی دژە-سیاسی پیشان دەدات. هەم موسۆلینی و هەم هیتلەر، هەموو ڕەوت و بزووتنەوەیەکی دەرەوەی خۆیان بە بزووتنەوەی ئایدیۆلۆژیست و سیاسی دەبینی و تەنها بزووتنەوەکەی خۆیان وەک دژە-ئایدیۆلۆژیا و وەک دژە-سیاسەت لە قەڵەم دەدا، ئامانجیشیان ئەوە بوو کە لە سەردەمی ئاوابوونی سیاسەتدا، دەتوانن سیاسەتە چینایەتییەکان، دابەشکارییە کۆمەڵایەتییەکان و هتد کۆتایی پێ بهێنن و کۆی گروپە کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگا لەژێر کاتیگۆریی نەتەوەدا یەک بخەن، لەبەر ئەوە هیتلەر چەمکی جەماوەر (Masse) دەگۆڕێت بۆ گەل (das Volk) و پرۆلیتاریا وەک چین دەگۆڕێت بۆ کاتیگۆریی ئەفسانەیی «ڕەگەزی ئاری» (arische Rasse) و موسۆلینیش بە هەمان شێوە، تەنانەت جەماوەر بە شتێکی ژنانەیی ناو دەبات و بە گاڵتەوە باس لەوە دەکات کە چەمکی جەماوەر بە ئامرازی مێینەی ناساندن دەناسرێتەوە، بەڵام فاشیزم و گەل نێرینەن. لە زانستی نوێی سیاسەتدا ئەمڕۆ بەم مۆدێلەی کۆکردنەوەی گروپە زۆر و زەوەندە کۆمەڵایەتییەکان لەژێر یەک چەتردا بەڵام دەبێت بەرژەوەندییەکانیان فەرامۆش بکەن، دەگوترێت «پۆپۆلیزم». ئەم ڕەوتە کە لە سەردەمی نیۆلیبراڵیزمدا بەقووڵی گەڕاوەتەوە، دیسان پۆپۆلیزم باس لە ئاوابوونی سیاسەت و ئایدیۆلۆژیا دەکات و دەیەوێت پرسە گرنگەکانی ڕۆژگاری ئەمڕۆ: گۆڕانی کەش و هەوا، جەنگ، هەژاری، دابەشکارییە چینایەتییەکان، هارتربوونی سەرمایەداری و هتد لەژێر ناوی دوژمنێکی وەهمیدا یەک بخات و چاو لەسەر پرسە سەرەکییەکان لا ببات. ئەگەر بەوردی ڕوانینی ئایدیۆلۆژیستە فاشیستەکانی ئەمڕۆ بخوێنینەوە، گوێ لە گوتارەکانیان بگرین، بۆ نموونە ڕیچارد سپێنسەر، ستیڤ بانن، نیک لاند، ئالان دوبۆنوا، پیتەر سلۆتەردایک، مارک یۆنگن، ئەلێکساندەر دوگین و هتد بخوێنینەوە بە فراوانی لای هەمووان ئایدیای «ئاوابوونی سیاسەت» و «کۆتاییی سەردەمی ئایدیۆلۆژیا» دەبینین.

تەنانەت دۆناڵد ترەمپ خۆی وەک «دوایین دژە-سیاسیی ئەمریکی» دەبینێت و تاد تیتزە لە وتارێکیدا باس لەوە دەکات کە بەلاغە و ڕەوانبێژیی «دژە-سیاسەت»ی دۆناڵد ترەمپ هۆکاری سەرەکی بردنەوەی سەرۆکایەتیی ئەو بووە[23]. ئەمڕۆ بزووتنەوە دژە-سیاسییەکان میزاج و ڕەوشێکی بەرفراوانی دوورخستنەوەی خەڵک لە سیاسەت بەڕێوە دەبەن، چونکە تەنها ڕێگایەکە بۆ بردنەوەی پۆپۆلیستییانەی خەڵک. دۆناڵد ترەمپ نایشارێتەوە کە بزووتنەوەکانی وەک داگیرکردنی واڵ ستریت و حزبە سیاسییەکانی وەک پۆدیمۆس لە ئیسپانیا و هتد وەک بزووتنەوەی سیاسی لە قەڵەم بدات و خۆشی وەک تەنها ئەڵتەرناتیڤی ناسیاسی بۆ سەردەمی ئاوابوونی ئایدیۆلۆژییاکان ببینێت. دۆناڵد ترەمپ و هێزە ڕاستڕەوەکان ئەمڕۆ بە فراوانی کۆکن لەسەر ئەوەی سیاسەت توانای نواندنەوەی «خەڵک»ی نییە و تەنانەت خودی سیاسەت وەک ئایدیۆلۆژییەکی مەترسیدار دەبینن. ئەگەر لە کۆی کەمپینی هەڵبژاردنی ترەمپ وردببینەوە دەبینین کە پشت بە بڵاوکردنەوەی میزاجێکی دژە-سیاسی دەبەستێت و تەنانەت بۆ ئەم مەبەستە هێرشەکانی جۆرج دەبلیو بۆش بۆ سەر ئەفغانستان و عێڕاقیش دەباتە ناو جەنگی سیاسییەوە و مردنی سەربازانی ئەمریکی، وەک قوربانیانی سیاسەت لە قەڵەم دەدات. کۆی ئەم ڕوانگانە نووسراوەیەکی بەختیار عەلیمان بیر دەخەنەوە (هەڵبەت لە ساڵانی ڕابردووەوە بەختیار عەلی تا دەگاتە کتێبی ئایدیۆلۆژیست لەسەر ڕەوانبێژیی دژە-سیاسەت و ئاوابوونی ئایدیۆلۆژیا، پەرە بە بیرکردنەوەی ئەدەبی و فیکریی خۆی دەدات) بە ناوی «خەڵک و سیاسەت» کە لە پەرەگرافێکیدا دەنووسێت:

«لە ناو خودی کایەی سیاسیدا خەڵک نابینرێت، خەڵک تەنیا میتافۆرێکە، دەلالەتێکی خاڵییە.سەرتاپای کایەی سیاسی لە پێناوی غەیبکردنی خەڵکدا کاردەکات، حیزبەکان کەرەستەی لە بیربردنەوەی خەڵکن. خەڵک لە مێژوودا تەنیا ئەو کاتانە دەرکەوتون کە توانیویانە سنووری کایەی سیاسیبشکێنن و ئەو دەنگەدەنگە بێسوودەی ناو ئەو کایەیە بێدەنگ بکەن. شۆڕشی فەرەنسی، شۆڕشی ئێرانی، شۆڕشی میللەتانی ئەوروپای خۆرهەڵات لە ژێر جەوری کۆمۆنیزمدا، شۆڕشی میسری، ئەوە ئەو ساتانەیە کە سیاسەت بە مانا تەقلیدییەکەی، بە مانای چالاکی بکەری سیاسی، بە مانای ئیشی چالاکوانی سیاسی، بە مانای چالاکی حیزبی تەواو دەکەوێتە ژێرەوە و دەبێتە پاشکۆی ئەوڕووداوانەی کە خەڵک دروستیدەکەن، ئەو ساتانەیە کە کایەی سیاسی تەقلیدی کپ و لاڵ دەکرێت. بۆ ئەوەی خەڵک دەربکەوێت دەبێت ئەو شتەی پێی دەوترێت کایە سیاسی بێدەنگ بێت».

ئەوەی بەگشتی لەم جۆرە تێگەیشتنە هاوبەشانەدا، بەڵام بە دوو مۆدێلی جیاواز دەبینرێت، بریتییە لە کورتکردنەوەی سیاسەت بۆ کایەی دەوڵەتی و حوکمڕانی کە دیسان لە سەردەمی سەرمایەداریدا هێشتا بریتی نییە لە سیاسەتی فراوان و هەمیش هەوڵە بۆ دابڕینی جەماوەر لە خود-وشیاریی سیاسی تا چیتر مرۆڤ وەک بکەرێکی سیاسی خاوەن دەنگی سەربەخۆ بوونی نەبێت. لە مێژوودا چونکە سیاسەت بە مانای مۆدێرن بوونی نەبووە، هەمیشە زۆرینەی کۆمەڵگا لە پاشکۆیەتیدا ماونەتەوە و کەمینەیەک کۆنتڕۆڵی کۆی جومگەکانی کردووە، بەڵام لەگەڵ شۆڕشی فەڕەنسیدا، سیاسەت دەبێتە چەمکێکی فراوانی مۆدێرن و مرۆڤ وەک بکەری سیاسی هەست بە خۆی دەکات. وەک پێشتر باس کرا، سەردەمی مۆدێرن و سیاسەتی مۆدێرنیتە کە لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەدا لە بزووتنەوە جەماوەرییەکاندا گەیشتبووە لوتکە پێویستی بە دژە-بزووتنەوەیەکی دژە-سیاسی هەبوو تا پاشەکشێ بە سیاسەت بکات و کۆی گروپە مرۆییەکان بخاتە ژێر چەتری یەک بەرژەوەندیی هاوبەشەوە. لەم ڕووەوە بزووتنەوەی دژە-سیاسەت لە قووڵاییی خۆیدا بزووتنەوە و ئایدیۆلۆژیایەکی سیاسییە، بەڵام تەواو کۆنزەرڤاتیڤ کە دەیەوێت کۆتایی بە سەردەمی دیموکراسیی جەماوەری بهێنێت. ئەم ئایدیۆلۆژیایە پێی وانییە لە قوڵاییدا سیاسەت خۆی کێشەیە، سیاسەت ئەو کاتە کێشەیە کە خەڵک هەست بە دەسەڵات و سیاسەتی خۆیان بکەن، لەبەر ئەوە ئیتر دەبنە جێگای مەترسی لەسەر نوخبە ئەریستۆکراتەکان. ئایدیۆلۆژیای ئەریستۆکراتیی سەدەی نۆزدە جەماوەری وەک هەڕەشە لەسەر دەسەڵاتی خۆی دەبینی بۆیە هەم لە ئەخلاقیات، هەم کولتوور و هەم سیاسەتدا ئەم بزووتنەوەیە بێبەها بکات. بۆیە جێگای سەرسوڕمان نییە کاتێک بەختیار عەلی لە کتێبی ئۆپۆزسیۆن و پۆرترێتەکانیدا دەنووسێت «هیچ شتێکیش بە ئەندازەی عەوام مەترسیدار نییە کاتێک خۆی لێ دەبێتە هەڵاوێردە و ناوازە»[24].

نازییەکان سەرهەڵدانی سیاسەتی گشتی و جەماوەرییان دەبەستەوە بە سەردەمی «داوەشان» (Entartete) و پێیان وابوو هەرچی ڕەگەزی قڕێژ و داوەشاوی «عەوام، مێگەل، گاگەل و هتد» دەبێت قڕ بکرێت چونکە ئەوانە مەترسیدارن و هەڕەشەن لەسەر نەزمی هیرارشی، هەڕەمێتی و نوخبەی ناوازە. موسۆلینی و هیتلەر دەڵێن جەماوەر بەڕەڵا، قەرەباڵغی، هەوسارپساو و سیاسییە و هتدە و خەڵک/گەل دیسپلینکراو، ڕێزمەند بەرانبەر دەسەڵات، کارکەر، خۆبەکەمزان، خاکەڕا، لێوەشاوە، نێرانە، ئامادەی قوربانیدان، خاوەن مێشکێکی جووتیاری و دەست لەسەر سینە بە زەوییەکەی ڕابگات. هەر لە هەمان ئەدەبیاتدا، جەماوەر بەقووڵی دەبەسترێنەوە بە دیموکراسییەوە، ئەو سیستەمەی سەرچاوەی دەسەڵاتەکەیەتی، لە کاتێکدا، خەڵک بە پابەند بەرانبەر بە سیستەمی دەسەڵاتخوازی حوکمڕانی دەمێننەوە. تۆماس مان، لە ١٩١٨دا کە هێشتا بەقووڵی ئەریستۆکراتێکی کۆنزەرڤاتیڤ بوو، دەنووسێت: «جەماوەری تاکگەرا دیموکراتیخوازە، خەڵک (das Volk) ئەریستۆکراتە. جەماوەر ئەنتەرناسیۆنالە، لە کاتێکدا خەڵک کەسایەتییەکی ڕەمزی خاوەن دیارترین و جیاوازترین خەسڵەت و سروشتەکانە»[25]. موسۆلینی جەماوەر بە دیموکراسی و نوخبەی ئەریستۆکرات بە دەسەڵاتخواز و هیتلەر مارکسیزم بە جەماوەری سیاسی و نازیزم بە بزووتنەوەی نوخبەی دژە-سیاسی دەبیێنت.

لە ڕاستیدا ئەگەر بە وردەکارییەوە بمانەوێت بچینە ناو ئەم بابەتەوە، پێویستمان بە کتێبی سەربەخۆ دەبێت (لە کتێبێکی داهاتوومدا کە بەم نزیکانە چاپ دەبێت چەند بەشێکم بۆ ئەم پرسە تەرخان کردووە) و ئەمەش لێرەدا جێی نابێتەوە، بەڵام لە کۆتاییدا پێویستە ئاماژە بەوە بکەین کە گوتاری «کۆتاییی ئایدیۆلۆژیی» و بە «ئایدیۆلۆژیست»دانانی بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکان، لە سەردەمی نیۆلیبرالیزمدا بە فراوانی گەڕاوەتەوە و ئەمڕۆ لە ئەمانوێل ماکرۆنەوە تا دۆناڵد ترەمپ ستایشی سەردەمی ئاوابوونی ئایدیۆلۆژیا دەکەن. تەنانەت ئاوابوونی ئایدیۆلۆژیا وەک سەرهەڵدانی «دەنگی خەڵک» (Voice of the People) لە قەڵەم دەدەن. دەڵێن ئایدیۆلۆژیا باری سەرشانی خەڵکی قورس کردووە و ناتوانن بەرژەوەندییەکانیان ببین، بۆیە ئاوابوونی ئایدیۆلۆژیا و ژیان لە سەردەمی پاش-ئایدیۆلۆژیادا بریتییە لە «بەهێزبوونی دەنگی خەڵک» و ئەمەش گوتاری هاوبەشی دۆناڵد ترەمپ، مارین لوپێن، بزووتنەوەی برێکزت، ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا و تەنانەت ماکرۆنیزمیشە[26]. سەردەمی «پاش-ئایدیۆلۆژیا» یان «کۆتاییی ئایدیۆلۆژیا» یاخود «دژە-ئایدیۆلۆژیا» خۆی بەقووڵی ئایدیۆلۆژییە و ڕیشەی قووڵیشی لەناو پۆپۆلیزمی ڕاستڕەوی سەردەمی نیۆلیبراڵدا هەیە[27].

ئەگەر ئەمڕۆ «پۆپۆلیزم» بەگشتی وەک فۆرمێکی «دژە-سیاسەت» پێناسە دەکرێت، ئەوا ئێستا زۆر بە ساناییتر دەتوانین لە مانای زاراوەکە تێبگەین. پییەر ڕۆزانفالۆن دەڵێت پۆپۆلیزمی ڕاستڕەو «فۆرمێکی نەخۆشیناسیی سیاسەتە، واتا ‘سیاسەتی پەتیی ناسیاسی’»[28]. سەرکەوتنی هەنووکەیی «ناسیاسی» (یان دژە-سیاسی) بەسانایی واتا دیموکراسیی نوێنەرایەتی ئیفلیج دەبێت و دواجار لەلایەن بزووتنەوەی «دژە-دیموکراسی»یەوە «دەبێتە خوێنمژ». ڕۆبەرتۆ ئێسۆزیتۆی فەیلەسووف «ناسیاسی» (impolitico) وەک ئاراستەیەکی نائومێدکەرانە بەرانبەر بە سیاسەت پێناسە دەکات کە بە هۆیەوە سیاسەت بۆ «واقیعییەت»ی ڕووت، بۆ «ماتریالیتە»ی ڕووت کورت دەکاتەوە: واتا بۆ نوسخەی کلاسیکی کاڕڵ شمیت بۆ سیاسەتی مۆدێرن وەک فۆرمێکی سیکۆلاریزەکراوی تیۆلۆژیای کۆنی سیاسیی ئێستا وا دەردەکەوێت کۆن بووبێت[29]. واتا ئەم مۆدێلە، وەک پێشتر باس کرا، کورتکردنەوەی سیاسەتە بۆ سیاسەتی دەوڵەتی و دواجار بەپاشکۆکردنی مرۆڤ بۆ تێکەڵەیەکی دەسەڵاتە ئابوورییەکان، ئامێرە بیرۆکراتییەکان و سوپایەکی بەناویەکداچوونە سیاسییەکان.

ئێستا زۆر ڕەخنەگر هێرش دەکەنە سەر ئەم ڕەوتە «دژە-سیاسی»یە، بەڵام لەبیری دەکەن کە دژە-سیاسەت خۆی هەوڵە بۆ لاوازکردنی سیاسەت بەگشتی.

ئێستا زۆر ڕەخنەگر هێرش دەکەنە سەر ئەم ڕەوتە «دژە-سیاسی»یە، بەڵام لەبیری دەکەن کە دژە-سیاسەت خۆی هەوڵە بۆ لاوازکردنی سیاسەت بەگشتی. ڕاستڕەوەکانی ئەمڕۆ دەیانەوێت لە ڕێگای بڵاوکردنەوەی گوتاری دژە-سیاسییەوە بۆشاییەکی سیاسی دروست بکەن، تا لە بۆشایی و فەوزادا ئاسانتر حوکم بکەن، وەک یەسوعییە کۆنەکان دەیانگوت پشێویی و فەوزا دروست بکەن، چونکە لەو کاتەدا حوکمی دیکتاتۆریی ئاسانتر دەبێت.

ڕۆڵی ڕۆشنبیران لە گۆڕانی کۆمەڵایەتیدا

لە ئاستی جیهانیدا لە میانەى ساڵانی ڕابردوودا شەپۆلێكی سەرنجڕاكێشی بزووتنەوەى خوێندكاران بوونی هەبووە. ئەوەى ئەم بزووتنەوە تازەیە جیا دەكاتەوە ئاراستەكەیانە بەرانبەر بە ڕادیكاڵییەتێكی زۆر سیاسییانەتر بەراورد بە زۆرترین فۆرم و شێوازەكانی ناڕەزایەتیی خوێندكاری لە دەیەى ١٩٨٠ و ١٩٩٠دا. ئەوان خۆیان سنووردار نەكردووە بۆ ناڕەزایەتیی دەربڕین دژی كێشە جۆراوجۆرەكانی بەردەم خوێندكاران (وەك بەرزیی كرێی مانگانگانەى خوێند، كەمكرانەوەى بەهای نمرەكان و ئاستەكان و هتد)، بەڵكوو هەروەها خۆیان وەك بەشێك لە بزووتنەوەیەكی بەرفراوانتر دژی نیۆلیبرالیزم و فۆرمی هەنووكەیی سیاسەتەكانی سەرمایەداری پیشان دا. ئەمەش هاوشان بوو لەگەڵ بەشدارییكردنی خوێندکاران لە فۆرمە جۆراوجۆرەكانی بزووتنەوەكەدا دژی بەجیهانیبوون، لە هەڵمەتە یەكەمینەكانەوە دژی بێگارخانەكان(sweatshops)ـەوە بۆ خۆپیشاندانە گەورە ئەنتەرناسیۆنالییەكان. ئەم بەسیاسیبوونەوە تازەیەى ناڕەزایەتیی خوێندكاری تەنانەت بە شێوەیەكی زۆر ڕوونتر لە زۆربەى بزووتنەوەكانی پاش ٢٠٠٥ دەركەوتووە (بزووتنەوەى خوێندكاریی یۆنان ٢٠٠٦-٢٠٠٧، ڕێكخستنی فەڕەنسی ٢٠٠٥-٢٠٠٦، تەقینەوەى دیسێمبەری ٢٠٠٨ی لاوانی یۆنانی، شەپۆلی ٢٠٠٩ی داگیركردن و دەستبەسەرداگرتنەكان لە كالیفۆرنیا، خۆپیشاندانەكانی ٢٠١٠ی خوێندكاران لە بریتانیا و بزووتنەوەى خوێندكاری لە كویبیك لە ٢٠١٢ و شەپۆلێکی نوێی بەسیاسیبووی بزووتنەوەی خوێندکاری لە کوردستان لە ٢٠٢١دا)[30].

هەروەها خەسڵەتێكی جیاكەرەوەى دیكەش دەركەوتنی بزووتنەوەكە بووە هاوشانی ئەم بزووتنەوەیەى شەپۆلێكی نوێی تیۆریزەكردنی ڕەخنەیی. ئەمەش هاوشانی ئەو ڕاستییە بووە كە زۆرێك لە ئەندامانی فەكەڵتی یاخود بەشە بچووكترەكان و خوێندكارانی ماجستێر پشتیوانی بزووتنەوەكەیان كردووە و بەشداریشیان تێدا كردووە (ئەمەش بە ئامادەیی ئەكادیمییە ڕادیكاڵەكانی ناو بزووتنەوەكە لە بریتانیا و ئەمریكادا ڕوونتر دەبێتەوە). ئەمەش هەروەها بووەتە هۆی پەیداكردنەوەى ڕەونەقێكی نوێی دیبەت و بەرهەمهێنانی تیۆری لەلایەن خوێندكاران و ئەكادیمییەكانەوە، كە دەیەوێت چالاكیی سیاسی و بەرهەمی تیۆری ئاوێتەی یەکتر بكات.

ئەمە گەشەیەكی زۆر گرنگە. لە لایەكەوە، ئێمە دەبێت جەخت لەسەر هۆگری و گرنگییپێدانی تازەكراوی گرنگیی سیاسیی تیۆر بكەینەوە. ئەمە بەتەنها مانای تێگەیشتنێك لە سیاسەتەكانی تیۆر نابەخشێت، شتێك كە لە دیسپلینەكانی دەیەى ١٩٨٠ و ١٩٩٠دا وەك ئەدەبیاتی پاش-بونیادگەری و لێكۆڵینەوە كولتوورییەكان و فیمینیزمی ڕادیكاڵ و لێكۆڵینەوە جێندەرییەكان و لێكۆڵینەوە پاش-كۆڵۆنیالییەكان باو و ڕوون و ئاشكرا بوو، بەڵكوو هەروەها لە گرنگی تیۆردا بۆ سیاسەتی ڕادیكاڵی ئەمڕۆ. لە لایەكی دیكەوە، دەتوانین دەركەوتنی فۆرمە میلیتانتە تازەكانی بەرهەمهێنانی تیۆری لە پەراوێزەكان (یاخود دەرەوەى) ئەكادیمیادا ببینین.

ئا لەبەر ئەوەیە پێویستمان بەوەیە بیر لە فۆرمە تازەكانی ڕۆشنبیرێتیی میلیتانتی دەستەجەمعی بكەینەوە، ڕێگا تازەكان بۆ دامەزراندن و دروستكردنی كاری پراكتیكی و تیۆریی میلیتانت، هێز و وزە هاوبەشە تازەكانی نێوان تیۆر و بزووتنەوەكە. بەڵام، بۆ ئەنجامدانی ئەم كارە، ئێمە پێویستمان بەوەیە بگەڕێینەوە نەریتەكانی بزووتنەوەى شۆڕشگێڕ و تیۆری ڕادیكاڵ و بگەڕێینەوە بۆ هەوڵەكانیان بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئەم پرسیارە سەرەكی و گەورە تیۆری و پراكتیكییانەدا. لەبەر ئەوە، لەم وتارەدا هەوڵ دەدەین مشتومڕ لەسەر ئەو هەوڵانە بكەین كە تیۆرەیەكی ڕۆشنبیرێتیی ڕەخنەیی دەخەنە ڕوو.

کوردستانیش دابڕاو نەبووە لەم گەشەسەندنە جیهانییانە، گەڕانەوەیەکی نوێ بۆ پەیوەندیی ڕۆشنبیر و گۆڕانی کۆمەڵایەتی و پەیوەندیی ڕۆشنبیر و دەسەڵات لە ئارادا بووە. ئەم شتەش لەگەڵ دامەزراندنی گۆڤاری ڕەهەند و ڕۆشنبیرانی ناو ئەم بازنەیە، هەمیشە پرسێکی بەردەمیان بووە چۆن مامەڵە لەگەڵ چەمکی ڕۆشنبیر، پێگەی کۆمەڵایەتی و ڕۆڵی لە گۆڕانی کۆمەڵایەتیدا بکەن. بەڵام دیسان خوێنەر، ڕەخنەگر و لێکۆڵەران تووشی بێهیوایی دەبن لەوەی ناتوانن هێڵێکی دیاریکراوی بیرکردنەوەیان سەبارەت بەم پرسە گرنگە دەستنیشان بکەن. بەڵام جاروبار دەبینین لە ڕەوتی کارکردنیاندا ئەم پرسەیان وروژاندووە. دوو لە دیارترین ڕۆشنبیرانی ئەم بازنەیە، مەریوان وریا قانع و بەختیار عەلی، بە شێوە و فۆرمی جۆراوجۆر ئەم پرسەیان وروژاندووە. لەگەڵ ئەوەشدا بەسەرکردنەوەی کۆی ڕوانگەکانیان کات و وزە و دەرفەتێکی زۆری دەوێت، بەڵام من پشت بە دوو وتاریان دەبەستم، یەکێکیان «تێکدەری یاری»، بەختیار عەلی و «لە یادی ئانتۆنیۆ گرامشی دا»، مەریوان وریا قانع. وتاری «تێکدەری یاری» پشت بە تێز و تیۆری فەیلەسوفی کۆنزەرڤاتیڤی ئیسپانی، خۆزە ئۆرتێگا یی گاسێت (١٨٨٣-١٩٥٥) دەبەستێت و وتاری دووەم، دەگەڕێتەوە بۆ گرامشی بۆ دیاریکردنی «بلۆکی مێژوویی» لە کوردستاندا. هەڵبەت گاسێت، کە بەختیار عەلی پشتی پێ دەبەستێت، ڕۆشنبیر و بیرمەندێکی کۆنزەرڤاتیڤ و بۆ ماوەیەکیش پشتیوانی فاشیستەکانی ئیسپانیا بووە و ئەمەش بەو مانایە نایەت نووسەرەکەی بازنەی ڕەهەند، پاشان پشتی بە چەمکی چەپەکان نەبەستبێت، بەڵام لێرەوە کێشەکە ئاڵۆزتر دەبێت کە خوێنەر نەزانێت ڕەخنە لە کام ئاراستە بگرێت. لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، خاڵێکی هاوبەشی بەختیار عەلی هەیە لە ڕوانگەی کۆنزەرڤاتیڤییەوە بۆ ڕۆشنبیر تا ڕوانگە چەپگەرییە پۆستمۆدێرنیستییەکەی هاوبەشە: ناسیاسیبوون و دژە-ئایدیۆلۆژیستبوون و دژە-خەباتی ناڕەزایەتیی دەربڕین. چەمکی ڕۆشنبیر پێگەیەکی پاسیڤی خۆبەدوورگر و بێباک وەردەگرێت. هەرچی وتارەکەی مەریوان وریا قانعە، بەکارهێنان و وەرگێڕانی هەڵەی گرامشییە و لێدانە لە دەرگای ئەدرەسی هەڵە. واتا لەو شوێنەدا کە بلۆکی مێژوویی لای گرامشیی بۆ خەباتی جەماوەری و خەباتی چینایەتییە، لای نووسەرەکەی پێشووی بازنەی ڕەهەند وەردەگێڕدرێت بۆ سەر پەیوەندیی هێزە ئیسلامی و نیۆلیبراڵەکانی کوردستان. لێرەوە هەردوو نووسەر بە شێوەیەکی هەڵگەڕاوە، ژێستی چەپگەریی وەردەگرن.

با سەرەتا لە وتاری یەکەمەوە دەست پێ بکەین، «تێکدەری یاری». نووسەر وەها دەدوێت:

«یەکێک لەو پێناسانەی کە هەمیشە بۆ من زۆر جێگای سەرەنج بووە، ئەو تێڕوانینەی «خۆزیە ئۆرتیگایی گاسیت» ـە کە وا پێناسەی ڕۆشنبیر دەکات، وەک سیفەتێک کە پەیوەندی بە «منی کۆمەڵایەتی»یەوە نییە. ڕۆشنبیر بەوپێیە خواست‌‌و وەزیفەیەکی کۆمەڵایەتی نییە، مرۆڤ بۆ ئەوانی تر نابێتە ڕۆشنبیر… واتەڕۆشنبیر بە پێچەوانەی نوسەر یاخود زانا یاخود فەیلەسوف، یاخود مامۆستای زانستەباڵاکان، وزیفەیەکیان پلەوپایەیەکی کۆمەڵایەتی نییە، ئیشێک نییە، شێوە خۆنمایشکردنێک نییە، جۆرە خۆدەرخستنێکی تایبەت نییە لەسەر سەحنەی کۆمەڵگا. بەپێی «یی گاسێت»ڕۆشنبیر بۆ خۆی ڕۆشنبیرە، وە لەجەوهەردا دژ بە خۆی‌‌و لەگەڵ هەموو بەرەنگاری‌‌و ناڕازیبوونی خودی خۆیشیدا، ڕۆشنبیرە.

تێگەیشتنەکەی ئۆرتیگایی گاسێت، لەناو بۆچوونەکاندا تایبەتمەندی خۆی هەیە. ڕۆشنبیر لە زۆربەی پێناسەکاندا بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتی‌‌و فەرمانبەرێکی ئۆرگانی ناو کایەکانی کۆمەڵگایە، بۆ نمونە پێناسەی گرامشی بۆ رۆشنبیر، پێناسەیەکی تەواو سیاسییە، بەڵام پێناسەکەی ئۆرتیگایی گاسێت، دوورتر دەڕوات… زۆر دوورتر‌‌و قووڵتر لە هەموو پێناسەکانی تر»[31].

پرسی ئەوەی کە نووسەر لێرەدا بە هەڵە ڕاڤەی گرامشی دەکات، هەڵدەگرین بۆ پەرەگرافەکانی دواتر، بەڵام لێرەدا بە ڕاستیی با بزانین گاسێت کێیە کە نووسەر هێندە پێی سەرسامە؟ ساڵی ١٩٣٣ تا١٩٣٤ بزووتنەوەی فاشیستیی فالانژ ئیسپانۆلا (Falange Española) دروستبوو، کە کوڕە گەورەی ژەنەڕاڵ میگوێل پریمۆ دو ڕیڤێرا، دیکتاتۆری ئیسپانیا لە نێوان ١٩٢٣-١٩٣٠، دایمەزراندبوو. لە ١٩٣٦دا بزووتنەوە و پاشان حزبەکەش بە هەمان ناو پشتیوانیان لە میلیتاریزمی فرانکۆ کرد بۆ کۆتاییهێنان بە کۆماری کەتەلۆنیا. بەڵام دامەزرێنەرەکەی، خۆزێ ئەنتۆنیۆ پریمۆ دو ڕیڤێرا بە ماوەیەکی کەم پێش جەنگی ناوخۆیی بە تاوانی یاخیبوون دژی کۆماری دووەمی ئیسپانیا، پێش هەژموونی میلیتاریزم دەگیرێت و لە ١٩٣٦ لەسێدارە دەدرێت. پاشان لە ١٩٣٧ تا ١٩٧٥ فرانکۆ دەبێتە سکرتێری گشتیی پارتەکە بەڵام لەناو میلیتاریزمی خۆیدا دەیتوێنێتەوە. ئەوەی لێرەدا بۆ ئێمە گرنگە وردبوونەوە و نووسینەوەی دوور و درێژی ئەم مێژووە نییە، بەڵکوو کاریگەریی دوو فەیلەسوفی نیچەیی ئیسپانییە بەسەر بزووتنەوەی فاشیزم و کۆنزەرڤاتیڤدا لەو وڵاتە، یەکەمیان خۆزێ ئەنتۆنیۆ، دامەزرێنەری فالانژیزم و دووەمیان، خۆزێ ئۆرتیگا یی گاسێت، فەیلەسوفی کۆنزەرڤاتیڤی ئیسپانیی کە ئایدیاکانی خزمەتیان بە بزووتنەوە ڕاستڕەو و فاشیستیی و کۆنزەرڤاتیڤەکان کردووە هەر لە ڕۆژگاری پێش جەنگی ناوخۆییەوە تا ئەمڕۆ. ئەمڕۆ، پارتی «ڤۆکس»ی ڕاستڕەو و نیۆنازیی ئیسپانیا کە لە ٢٠١٣ دامەزراوە، و شاڤیار ئۆرتێگا سمیس ڕابەرایەتی دەکات، لە کۆی گۆڤار و میدیا و ڕۆشنبیرییە گشتییەکەیدا نایشارێتەوە کە ئۆرتێگا یی گاسێت بە ڕابەری فیکریی خۆیان دەزانن.

بەڵام لە ئیسپانیاش، هاوشێوەی فاشیزمەکانی دیکە، فاشیزم وەک چارەسەرێک بۆ ڕەتکردنەوە و لەناوبردنی کۆمەڵگای جەماوەری، دیموکراسیی جەماوەری، ڕۆشنبیرێتیی گشتی دەبینرا، کە وەک خۆزێ ئەنتۆنیۆ دو ڕیڤێرا لە ١٩٣٥دا هۆشداری دابوو، ئەو کۆمەڵگایە، هاوشێوەی فاشیزمی ئیتاڵی و نازیزمی ئەڵمانی، وەک هەڕەشەی کۆمۆنیستی دەبینرا (چونکە لە هەرسێ فاشیزمەکەدا بەرپرسیارێتیی ڕۆشنبیری وەک مۆرکی مارکسیستی لەقەڵەم دەدرا) کە سەرمایەداریی لیبراڵ بەهۆی لاوازییەکەیەوە توانای بەرگەگرتنی نییە:

«زوو یان درەنگ، بەڵام بەحەتمی، پێشبینییەکانی مارکس ڕاست دەردەچن. ئێمە بەرەو چڕکردنەوەی سەرمایە، بەرەو بەپرۆلیتاریبوونی جەماوەر و دواجار بەرەو شۆڕشی جەماوەری مل دەنێین، کە سەردەمێکی تۆقێنەری دیکتاتۆرییەتی کۆمۆنیستی بەدووی خۆیدا دەهێنێت. و ئەم دیکتاتۆرییەتە کۆمۆنیستییەش، دەبێت ئێمە، ئەوروپییەکان، خۆرئاواییەکان، مەسیحییەکان بتۆقێنێت، چونکە ئاماژەیە بە ڕەتکردنەوەیەکی تۆقێنەرانەی مرۆڤ/پیاو؛ واتا توانەوەی مرۆڤ لەنێو جەماوەرێکی فراوانی بێشکڵ و شێوە، کە تێیدا تاکایەتی لەدەست دەچێت […]. بە باشی تێبینی بکەن کە لەبەر ئەمەیە ئێمە دژە-مارکسیستەکانین؛ ئێمە بۆیە دژە-مارکسیستین چونکە ئەوە سەرمایەدارییە ئاماژەیەکی ئاوای بۆ ئەم هەلومەرجە پێداوین؛ سەرمایەداریش، ئەنتەرناسیۆنالیست و ماتریالیستە»[32].

کاتێ ئێرنستۆ خیمێنتز کابالێرۆ (١٨٩٩-١٩٨٨)، فەیلەسوفی ئیسپانی و هاوڕێ و هاوخەباتی پریمۆ دو ڕیڤێرا و یەکێک لە ڕابەرانی فالانژیست، بۆچوونەکانی هاوڕێکەی هەڵدەگرێتەوە و دەڵێت «ئێمە بە هیچ جۆرێک لێبوردەییمان بەرانبەر بە ستەمکاریی هونەرێکی جەماوەرانی سەرکوتکار نییە کە کۆمۆنیزمی ڕووسی، خۆرهەڵاتی، دەیەوێت بەسەرماندا بسەپێنێت»[33]. کابالێرۆ، بە گەڕانەوە بۆ نیچە و گاسێت دەڵێت هەردوو فەیلەسوفەکە کۆمەکمان پێ دەکەن ڕۆحی نەتەوەییی ئیسپانی زیندوو بکەینەوە، بەرەبەیانێکی سەرسوڕهێنەر دوای تاریکیی کۆمەڵگای جەماوەری و سووکایەتی پێکردنی نەتەوەیی، ببینین. کابالێرۆ بەردەوام هێرشی دەکردە سەر پرۆسەی بەجەماوەرییکردنی ئیسپانیای مۆدێرن و ئەوروپا بە شێوەیەکی گشتی. کابالێرۆ وەک یار و یاوەرێکی خۆزێ ئەنتۆنیۆ پریمۆ دو ڕیڤێرا، نایشارێتەوە کە هەردووکیان لە خەباتیاندا تەواو کاریگەر بوون بە خۆزێ ئۆرتێگا یی گاسێت[34]. هەروەها هەردووکیان کۆمەڵگای جەماوەرییان بە دەستێوەردانی بەربەرە ئاسیاییەکان و داگیرکاریی ئاسیایی دەبینی، و لەم ڕووەوە بەلشەڤیزم و کۆمۆنیزم هێزی بەربەرە ئاسیاییەکان بوون کە هیچ پەیوەندییەکییان بە ڕۆح و خاکی ئەوروپاوە نییە[35]، بۆیە ئەرکی مێژوویی فالانژیست، کۆتاییهێنانە بەم بزووتنەوەیە. هەر لەبەر ئەوە، کاتێک کەتەلۆنییەکان لە بەرەیەکی یەکگرتووی چەپەکان و سۆسیالیست و دیموکراسیخوازەکاندا هەڵبژاردنی ١٩٣٦ دەبەنەوە، هەموو فالانژیستەکان دەچنە پاڵ سوپاکەی ژەنەڕاڵ فرانکۆ بۆ سەرکوتی کۆماری دیموکراتیی کەتەلۆنیا.

خۆزێ ئەنتۆنیۆ پریمۆ دو ڕیڤێرا، هەمیشە گاسێتی بە مامۆستای خۆی دەزانی و گاسێتیش هیچ کاتێک ئەم مامۆستاییبوونەی ڕەت نەکردەوە. گاسێت خۆشی تا مردنی لە ١٩٥٥دا بەردەوام پشتیوانی لە ڕژێمی میلیتاریی ژەنەڕاڵ فرانکۆ دەکرد و لەژێر حوکمی ئەودا بەرهەمە فەلسەفییەکانی بڵاو دەکردەوە و لە زانکۆکانەوە دەیویست کۆدەنگی بۆ ئەم ڕژێمە دروست بکات. بەڵام ئەوەی لە ڕاستیدا زۆر گرنگە باس بکرێت، بەرهەمە فەلسەفییەکانییەتی دژی کۆمەڵگای جەماوەری بەناوبانگترین بەرهەمی لەم بوارەدا کتێبی «ڕاپەڕینی جەماوەران»ـە(١٩٢٩). کابالێرۆ خۆی دانی پێدادەنێت کە «ڕیشەکانی فاشیزم [و فاشیزمی ئیسپانی] […] پاگانی، ‘بەرزەمرۆڤ’ن. نەوەی ئێمە هەموویان ئۆرتێگایی بوون. ئەوان سەروەرانی ئێمە بوون»[36].

لە ڕاستیدا کتێبی ڕاپەڕینی جەماوەرانی گاسێت[37] بەقووڵی لە ڕەتکردنەوەی دەسەڵات و کۆمەڵگا و مۆدێرنیتەی جەماوەریدا، ڕۆحی فاشیزمی ئیسپانیی تەنیوەتەوە. گاسێت هەروەها هاوشێوەی هاوچەرخەکانی، زمانێکی شێوە بایۆلۆژی بەکار دەهێنێت، تا خەسڵەتەکانی کۆمەڵگای جەماوەری دەستنیشان بکات و باس لە چارەسەرێکی ڕەگەزی «تەندروست» (نوخبەی ئەریستۆکرات» بەرانبەر بە ڕەگەزی «نەخۆش» (مرۆڤی جەماوەری) دەکات. مرۆڤی جەماوەری ڕەگەزی نزمتر، «داوەشاو»ن و لە پشتی ئەخلاقیاتێکی کۆیلەوە وەستاون تا کولتووری نوخبە و باڵا و ئەریستۆکراتی خۆرئاوا لەناو بەرن. بە کورتی، دوژمنی ڕۆحی ئەریستۆکراسی ئیسپانی، ئەو مرۆڤە جەماوەری و عەوامە بوو کە لە کۆمەڵگای جەماوەریدا بەرجەستە بووبوو. فاشیزمی ئیسپانی، هاوشێوەی فاشیزمەکانی دیکە، وەک گاسێت لە ١٩٢٩دا پێشبینی کردبوو، ئامانجی کۆتاییهێنان بەم سەردەمەی «ئیمپراتۆریەتی جەماوەر» بوو.

یەکێک لە کێشە هەرە بنچینەکانی وتارەکەی بەختیار عەلی، نەبوونی سەرچاوە و گەڕانەوەی زانستییە بۆ گاسێت، ئێمە بە هیچ جۆرێک نازانین فەیلەسوفە ڕاستڕەوە ئیسپانییەکە لەکوێ ئەم قسانە دەکات، بەڵام هاوکات داڕشتنەوەیەکی نووسەر بۆ ڕوانگەکانی گاسێت هەن لەو شوێنەی کە هەردووکیان پێیان وایە ڕۆشنبیر نەک بەشدارە لە گۆڕانی کۆمەڵایەتییدا، بەڵکوو کتومت دژی گۆڕانی کۆمەڵایەتیی دەوەستێتەوە. بەختیار عەلی نایشارێتەوە کە وەزیفە، ئەرک و بەرپرسیارێتیی ڕۆشنبیران هیچ نییە جگە لە فەرمانێکی سیاسی «ڕۆشنبیر لەو کاتەدا دەمرێت کە دەبێت بە کۆپیڕۆحی گشتی»[38]. لەگەڵ ئەوەشدا ئەوەی لە بیرمەندە ڕاستڕەو، کۆنزەرڤاتیڤ و فاشیستەکانی سەدەی بیستەوە ماوەتەوە، دەزانین تەنانەت خودی چەمکی ڕۆشنبیریش دیاردەیەکی جەماوەری و سەردەمی ڕۆژنامەیە و هیتلەر و موسۆلینی هیچ کاتێک گاڵتە و سووکایەتیی خۆیان بە ڕۆشنبیران نەدەشاردەوە، چونکە وەک چۆن پریمۆ دو ڕیڤێراش دەستنیشانی کردووە، ڕۆشنبیرێتیی خۆی دیاردەیەکی «کۆمۆنیستە بەربەرەکانە». ئەوەی لەم نووسینەی بەختیار عەلیدا دژبەر و پارادۆکسیکەڵە، هەم نازانرێت سەرچاوەی قسەکانی گاسێت کوێن و هەمیش بەوەدا کە چەمکی ڕۆشنبیر وەک چەمکێکی فەلسەفی یان سەرچاوەی فەلسەفە لە فیکری گاسێتدا ڕاڤە دەکات، دەکەوێتە کێشە و ناکۆکییەوە، چونکە لە هیچ شوێنێکدا گاسێت شتێکی وەها ناڵێت.

وتاری دووەم کە دەربارەی گرامشییە، مەریوان وریا قانع لە وتارەکەیدا دەربارەی گرامشی دەنووسێت:

«گرامشی داهێنەری كۆمەڵێك چەمكی فیكریی‌و میتۆدیی تازە‌و گرنگە كە بەشداریەكی ڕاستەوخۆیان لە تازەكردنەوەی فیكری سیاسیی‌و كۆمەڵایەتییدا كردوە، بە تایبەتی تازەكردنەوەی ماركسیزم. چەمكە هەرە گرنگەكانی گرامشی بریتین لە چەمكی ”هەیمەنە“، ”شۆڕشی پاسیڤ“، ”بلۆكی مێژوویی“، ”ڕۆشنبیری ئۆرگانیی“،”جەنگی پێگە“، ”جەنگی دەستەویەخە“، ”كۆمەڵگای مەدەنیی“، ”دەوڵەت” هتد..

لە دونیای ئێمەدا هەندێك لەم چەمكانە دەتوانن هاریكارمان بن بۆ تێگەیشتنێكی باشتر‌و سودمەندتر لەو واقیعە مێژووییەی ئەمڕۆكە ئێمە لەناویداین لە پێش هەمووانیشەوە بۆڕزگاربوون لەڕەشبینیی‌و پاسیڤیزمی فیكریی‌و سیاسیی‌و فەرهەنگیی، بۆ تێگەیشتنێكی باشتر‌و بەسەمەرتر لەڕۆڵیڕۆشنبیر، بۆ وێناكردنێكی ئاڵۆزتری پەیوەندی نێوان نێوان فیكر‌و واقیع‌و فیكر‌و پراكتیكی كۆمەڵایەتیی. هتد..»[39].

بەڵام لە چاوپێکەوتنێکدا ئامانجی ئەم چەمکانە بۆ کۆمەڵگای کوردی دیاری دەکات و لە هەوڵیدا بۆ دروستکردنی بلۆکێکی مێژوویی دژ بە پارتی، لەنێوان هێزە ئیسلامییەکان و بەرهەم ساڵحدا بەم جۆرە پێناسەی «بلۆکی مێژوویی» دەکات:

«ره‌نگه‌ مێژووی ئێمه‌ هیچكاتێك به‌ڕاده‌ی ئه‌مڕۆ پێویستی به‌و بۆچو‌ونه‌ی گرامشی نه‌بووبێت كه‌ باس له‌دروستبوونی ”بلۆكێكی مێژوویی“ ده‌كات، واته‌ باس له‌كۆبوونه‌وه‌ی كۆمه‌ڵێك هێزی جیاوازده‌كات له‌ده‌وری كۆمه‌ڵێك داواكاری كۆمه‌ڵایه‌تی‌و سیاسی هاوبه‌ش، به‌كورتی ئه‌و عه‌قڵیه‌ته‌ی پێیوایه‌ نابێت داواكاری شه‌قام‌و داواكاری ئۆپۆزسیۆن‌و داواكاری رۆشنبیران لێكبچن، عه‌قڵیه‌تێكی ترسناكه‌، عه‌قڵیه‌تێكه‌ رێگه‌ له‌هه‌موو كارێكی پێكه‌وه‌یی راسته‌قینه‌ ده‌گرێت، ناهێڵێت سیاسه‌ت به‌مانای چالاكییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌سته‌جه‌معی له‌دایك ببێت»[40].

لە نیگای یەکەمدا وا دەردەکەوێت، ئەم پەرەگرافە بەرگریکردن بێت لە سیاسەت و بەرژەوەندیی گشتی، بەڵام لە بنەڕەتدا هەڵگەڕاندنەوەی تێز و تیۆرەکەی گرامشییە. لە ڕاستیدا گرامشی باس لە دوو جۆری ڕۆشنبیران دەكات. یەكەم ئەوانەن كە پێیان دەڵێت ڕۆشنبیرانی نەریتی، كە بەتەواوی هەم لە ڕوانگەى مێژوویی و هەم لە ڕوانگەى ئایدیۆلۆژیی-كۆمەڵایەتییەوە پێناسەیان دەكات. پێناسەى مێژوویی ڕۆشنبیرانی نەریتی ئاماژەكردن بەو شێوازەى كاركردن و پێكەوەیی ڕۆشنبیران لەگەڵ مۆدێلێكی بەرهەمهێنان كە پێویستە لەلایەن ئەو ڕۆشنبیرانەى لەگەڵ دەركەوتنی چینێك و مۆدێلێكی نوێی بەرهەمهێناندا كار دەكەن، بەكار بهێنرێت. بۆیە، بۆ نموونە، ڕۆشنبیرانی ناو مۆدێلی فیودالی بەرهەمهێنان (قەشەكان، زاناكان، هونەرمەندان)، دەبوو ئاوێتە ببێت و دووبارە بەگوێرەى پراكتیكە تازەكان و پێداویستییە تازەكانی مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری، دووبارە بەگەڕ بخرێتەوە[41]. بە هەمان شێوە، ئەو ڕۆشنبیرانەى لەناو سەرمایەداریدا گەشەیان كردووە، دەبنە ڕۆشنبیرانی «نەریتی» لە بەرانبەر بە گەشەسەندنی مۆدێلێكی سۆسیالیستی بەرهەمهێنان، و دووبارە پێویست بە توانەوە لەنێو ئەولەویەتە تازە كۆمەڵایەتییەكان و پێداویستییەكان دەكات. گرامشی هەروەها ڕۆشنبیرانی نەریتی سەرەڕای ئاوێتەبوونیشیان وەك ئەوانە پێناسە دەكات كە لە ناو مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری دوور لە پێداویستییە ئابووری و سیاسییەكانی چینی سەرمایەدار مانەوە. دووبارە قەشەكان و فەیلەسوفان و لەوانەیە زۆربەى هونەرمەندان و لێكۆڵەرانی زانستە مرۆییەكان لەناوەوەى ئەكادیمیادا كەوتوونەتە نێو ئەم جۆرەى كاركردنی ڕۆشنبیرییەوە، كە دەكرێت تیایاندا بەها میتافیزیكییە نا-ئامرازییەكان دەستنیشان بكرێن. ئەم ڕۆشنبیرانە “نەریتیین” كاتێك بەراوردی كاتیگۆرییەكی سەرەكیی دیكەى گرامشی دەكرێن: ڕۆشنبیرانی ئۆرگانی.

بۆ تێگەیشتن لە چەمكی ڕۆشنبیرانی ئۆرگانی، ئێمە دەبێت سەرەتا ئەم چەمكە بە دوو چەمكی دیكەى ناو كارەكەى گرامشییەوە ببەستینەوە: كۆمپانیای-ئابووری و هەژموون. گرامشی دەڵێت: وشیاریی سیاسیی چینێكی باڵادەست یەكێكە لەوانە دەبێت تەنها بەرگری لە بەرژەوەندییە ئابوورییەكانی خۆى دەکات. سەرەتا دەبێت بەرەو یەكگرتن لەگەڵ بەرە و بەشەكانی دیكەى چینەكەى خۆی بڕوات، بە شێوەیەك جۆرە جیاوازەكانی سەرمایە، وەك چۆن پێشتر لە سەرمایەی پیشەسازی، دارایی، بازرگانی و سەرمایەى زەوی بە شێوەیەكی مێژوویی ئەنجام دراون. ئەگەر چینێك تەنها لە ئاستی بەرگریكردن لە بەرژەوەندییە ئابوورییەكانی خۆیدا بووەستێت، ئەوا لە ئاستی كۆمپانیایی-ئابووریدا دەوەستێت. لەودیوی دامەزراندنی پێكەوەیی و وابەستەیی ناو-چینەكەوە چینێكی باڵادەست دەبێت بچێتە ئەودیوی بەرژەوەندییە دەستەجەمعی و كۆییەكانی خۆیەوە زەمینەى ئەخلاقی-سیاسی بەسەر كۆمەڵگادا بسەپێنێت، تا هەموو چینەكانی دیكە بەوە ڕازی بكات كە بەرژەوەندییەكانیان دەكرێت لە ڕێگای یەكگرتنی خۆیان یان قبوڵكردنی حاكمییەتی چینی باڵادەست بەدی بهێنرێت. كاتێك چینێكی باڵادەست دەگات بەمە، یان ئەمە بەدەست دەهێنێت، ئەوە بەتەنها باڵادەست نییە، بەڵكوو هەژموونی یاخود خاوەن هەژموونیشە[42]. سەبارەت بە هەژموون گرامشی مەبەستی ئەوەیە كە ئەمە چینێكە (لانی كەم لە هەندێك ئاستدا) ڕەزامەندی و لارینەبوونی چینە چەوساوەكان بە هەلومەرجی خۆیان دەباتەوە.

ئەوە ڕۆڵی ڕۆشنبیرانی ئۆرگانییە ئەم ڕەزامەندییە بەرهەم بهێنن و بۆ ئەنجامدانی ئەمەش ئەوان بەگشتی كار بۆ گۆڕین و كاریگەریی ئەجێندا كولتووری، ئەخلاقی و سیاسییەكان دەكەن. بە شێوەیەكی كلاسیكی، ڕۆشنبیرانی ئۆرگانی دەكرا لەنێو پارتە سیاسییەكاندا بدۆزرابانەوە، لە سەرووی باوەڕپێكراوترین ڕۆژنامەكان، لە پەیوەندییە گشتییەكان و بانگەشەكاندا و لەوانەیە ئەمڕۆ لە تینك تانكەكاندا. ئەم ڕۆشنبیرانە بە شێوەیەكی ئۆرگانی وابەستەن بە پێداویستییە ئابووری و سیاسییەكانی چینی باڵادەست. لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا، ئەمانە ئەو بیرمەند، ڕاڤەكار، سەرپەرشتیار (سەرنووسەر)، نووسەران، پێشكەشكارانی ڕادیۆ و هتدن كە هەوڵ بۆ ڕازیكردنی دانیشتووانی گشتی دەدەن كە نیۆلیبرالیزم و بازاڕی ئازاد واتا ڕیفۆرمی پێشكەوتووخوازانە و سەرهەڵدانی دیموکراسی. بێگومان لە کوردستانیش هەمیشە بەشێک لە ڕۆشنبیرانی بازنەی ڕەهەند بەڕاشکاوی بانگەوازیان بۆ ئەوە کردووە کە بازاڕی ئازاد و نیۆلیبرالیزم گەرەنتیی دیموکراسییە. بەڵام هاوکات ڕۆشنبیرانی ئۆرگانیی هەژموونی پێچەوانەش هەن، کە دەکرێت بە پاڵ ڕۆشنبیرانی ئۆرگانی و نەریتییەوە ئاوا پۆلێنیان بکەین:

یەك) ڕۆشنبیرانی ئۆرگانیی هەژموونی كە لەپێناوی چینی سەرمایەداردا كار دەكەن و كەسابەتە سەرەكییەكەیان یارمەتیدانی دروستكردن و پێكهێنانی ئەجێندای فراوانی ئەخلاقی-سیاسی، كۆمەڵایەتی و كولتوورییە.

دوو)  ڕۆشنبیرانی ئۆرگانیی هەژموونی پێچەوانە. ئەوان كار لەسەر خستنە ژێرپرسیاری چوارچێوە باڵادەستەكانی مەرجەعییەت، گریمانە باڵادەستەكان و ئەو ڕەوتە سیاسییە باڵا دەستانە دەكەن كە لە بەرژەوەندیی سەرمایەداری دەجووڵێنەوە. ئەوان بە شێوەیەكی ئۆرگانی وابەستەى ئەو چین و گروپانەن كە سەقامگیری بۆ ئەوان بریتییە لە «دۆخێكی لەناكاو». ئەم گروپەش بە نۆرەى خۆی دەكرێت دابەش بكرێت بۆ:

دوو. ١) ئەوانەى، هاوشێوەى ماركس و ئەنگڵس، لە چینە ناوەڕاستەكانەوە دێن، بەڵام لەڕووی سیاسی، سایكۆلۆژی و ئایدیاڵییەوە، لە گۆشەنیگای پراكتیكەكانیانەوە خۆیان لەم گروپە هەژموونییە بەدوورگرت.

دوو. ٢) ئەو ڕۆشنبیرانەى لەناوەوەی چینە كرێكارییەكان و گروپە ژێردەستەكانی دیكەدا گەشە دەكەن (بەڵام دەبێت بەرگەى توانەوە و بێلایەنی لەناوەوەى دامەزراوە باڵادەستەكاندا بگرن و بەرانبەری بووەستنەوە).

ئێستا ئاوڕێک لە بلۆکی مێژوویی بدەینەوە. مەریوان وریا قانع دەڵێت: «لای گرامشی، فەیلەسوفی ئیتاڵی، بلۆکی مێژوویی دروستکردنی ئەو وێنە گشتییە و ئەو زمانی خۆباسکردن و خۆشیکردنەوە و دونیابینییە کاری ڕۆشنبیرانە، کاری ئەکادیمییەکان و میدیاکاران و فیلمسازان و ھونەرمەندان و کادرە دڵسۆز و خاوەن ویژدان و تێگەیشتنە سیاسییەکانی ناو حیزب و ده‌ره‌وه‌ی حیزب و خوێندەوارە دینیی و نادینییەکان و چالاکەوانانی کۆمەڵگای مەدەنیی و ئافرەتان و ئەوانیترە».

بەڵام با بزانین ئەنتۆنیۆ گرامشی خۆی چی دەڵێت: «بلۆکی مێژوویی بریتییە لە خەبات بۆ هەژموون و خەباتێکە بۆ بلۆکێکی نوێی مێژوویی، واتا ڕێکخستنی بەرنامە ئینتیقالییەکان لە خەباتی هاوبەشەوە سەرچاوە دەگرن، تاقیکردنەوەی چینە چەوساوە و ژێردەستەکان، فۆرمەکانی ڕێکخستن، پراکتیکە تازە سیاسییەکان و ڕۆشنبیرە تازە سیاسی و بەسیاسیبووەکانە. […] بلۆکی مێژوویی ستراتیژ و تاکتیکی سۆسیالیست و چەپەکانە بۆ دامەزراندنی هەژموونی پێچەوانە دژی هەژموونی بۆرژوازی»[43].

دەکرێت لێرەدا هەڵەوەرگێڕانەکانی مەریوان وریا قانع بەم جۆرە دیاری بکەین:

١) گرامشی تەنها وەک فەیلەسوفێکی ئیتاڵی لە قەڵەم دەدات و ناوی سەرۆکی پارتی کۆمۆنیستی لێ دەکاتەوە تا لەگەڵ ئەجێندای لیبراڵی دامەزراندنی بلۆکی مێژوویی نێوان هێزە ئیسلامییەکان و نیۆلیبراڵەکان بیگونجێنێت.

٢) گرامشیی تێزەکە بۆ لێدان و خستنی هەژموونی بۆرژوازی بەکار دەهێنێت، مەریوان وریا قانع بەپێچەوانەوە بۆ ڕاگرتن و بەهێزکردنی هەژموونی بۆرژوازی.

٣) گرامشی وەک تاکتیک و ستراتیژی پارتە سۆسیالیست و چەپەکان دەیبینێت (دژی فاشیستەکان، کڵێساییەکان، بۆرژوازی)، مەریوانوریا قانع بۆ یەکخستنی کۆمەڵ و یەکگرتوو (ئیسلامیست)، بەرهەم ساڵح (نیۆلیبراڵ) و بزووتنەوەی گۆڕان (نیۆلیبراڵ و پۆپۆلیست).

٤) گرامشی هێزە کۆمەڵایەتییەکانی ناو بلۆکی مێژوویی دیاری دەکات: چینە ژێردەستەکان، کرێکاران، چەوساوان و ڕۆشنبیرانی سیاسی (کە پاشان ناویان دەنێت ڕۆشنبیرانی ئۆرگانیی هەژموونی پێچەوانە)، مەریوان وریا قانع نەک بۆ بەهێزبوونی چینە ژێردەستەکان، بەڵکوو ڕێک بەپێچەوانەوە بۆ یەکخستنی سەردەستەکان دژی سەردەستەیەکی دیکە، بەکاری دەهێنێت.

گەڕانەوەی ڕۆشنبیرانی ئۆرگانی بۆ تێز و تیۆرەی چەپەکان، شتێکی تازە و دیاردەیەکی کوردی نییە، بەڵکوو ڕەگ و ڕیشەیەکی مێژوویی هەیە. واڵتەر بنیامین ناو لەم جۆش و خرۆشە دەنێت «ماخولیای چەپڕەو» (١٩٣١) و دەنووسێت:

«كاركرد و وەزیفەیان ئەوەیە لەڕووی سیاسییەوە قسە لەپێناوی گروپ و فڕقەكاندا بكەن نەك بۆ پارت و حزبەكان، لەڕووی ئەدەبییەوە بۆ مۆدێلەکان نەك بۆ قوتابخانەكان بدوێن، لەڕووی ئابووورییەوە قسە بۆ بكەرە [بازرگانییەكان] بكەن نەك بۆ بەرهەمهێنەران. و لە ڕاستیدا، لە ١٥ ساڵی ڕابردوودا ئەم ڕۆشنبیریی (ئینتلیجێنتسیا) چەپڕەوە بە بەردەوامی بووەتە بكەری هەموو پێكەوەییە ڕۆحییەكان (geistigen Konjunkturen) لە ئەكتیڤیزمەوە[44] بۆ ئێكسپریسیۆنیزم و لەوێوە بۆ ئۆبژێكتیڤیتەى نوێ. بەڵام گرنگی و مانا سیاسییەكەى بەهۆی گواستنەوە و بەرز و نزمی ڕامانە شۆڕشگێڕییەكان لە پەلوپۆپ كەوتبوو و بێكەڵك بووبوو، هەر هێندەى لە بۆرژوازییەوە بەرزبوونەوە، چوونە نێو ئۆبژێكتەكانی پەرتەوازەیی، سەرسامی، كە دەكرا لەپێناوی بەكاربردندا بخرێتە ڕوو»[45].

ئەم گوتارە و گەڕانەوەیە بۆ دیدگای چەپەکان لە ساتە قەیراناوییەکاندا، لە فۆرماڵدا وا دەردەکەوێت پێشکەوتووخواز و ڕادیکاڵ بێت، بەڵام هەروەک بنیامین دروست دەستنیشانی کردووە: «ئەم ڕادیكاڵیزمە چەپڕەوە، كتومت ئاراستە و ڕێچكەیەکە بەرانبەر بەو شتەى چیتر بەگشتی هیچ پەیوەندییەكی كردەى سیاسی بەرانبەری بوونی نییە. ئەمە بۆ چەپی ئەم یان ئەو ئاراستەیە نییە، بەڵكوو بەسادەیی بۆ چەپی ئەو شتەیە كە لە گشتدا مومكینە و دەگونجێت. لەبەر ئەوەى لە سەرەتاوە هەموو ئەوەى بیری لێ كراوەتەوە چێژگەیاندن بە خۆیەتی لە ئارامییەكی تەواو نێگەتیڤدا. بەدگۆڕان و وەرچەرخانی خەباتی سیاسی لە بڕیارێكی ناچارییەوە بۆ نێو ئۆبژێكتێكی چێژ و خۆشی، لە ئامرازەكانی بەرهەمهێنانەوە بۆ نێو وتارێكی بەركاربردن – واتا دوایین لێدان و زەڕبەى ئەم ئەدەبیاتە»[46].

ئەم ڕوانگەیە بۆ ڕۆشنبیر لای هەردوو ڕۆشنبیرەکە، ئامانجی ئەوەیە بە فراوانی خۆی لە خواستە جەماوەرییەکانی کۆمەڵگا، خوێندکاران، ژنان، هەژاران، گروپە ژێردەستەکان بدزێتەوە و وەک چۆن لە پرسی ڕۆشنگەریدا بینیمان، لێرەشدا ئەم ڕۆشنبیرێتییە بە هیچ شێوەیەک ئەگەر هاوپەیمانی دەسەڵاتدارانیش نەبێت، هیچ هاوسۆزییەکی بۆ ژێردەستەکان و چەوساوەکان نییە و بگرە بە چەمکگەلی وەک «گاگەل، عەوام، مێگەل، گەمژە، سیاسی، ئایدیۆلۆژیست» و هتد خەباتەکانیان بێ بەها دەکات. ئەگەر دوا نموونە بۆ ئەم بەشە بهێنینەوە، باس لە دوایین هەوڵی مەریوان وریا قانع بکەین بۆ بێبەهاکردنی هەوڵی دەستەجەمعیی سیاسی و ڕۆشنبیریی لاوان و خوێندکاران لە کوردستان. ساڵی پار کتێبی «فیکری ڕادیکاڵ: دەربارەی سەید قوتب و سلاڤۆ ژیژێک و لیبرڵیزم» لەلایەن دەزگای سەردەمەوە بڵاو دەبێتەوە. جگە لەو سەردێڕانەی لە نیگای یەکەمدا کۆی دیدگای نووسەرەکەمان بۆ ئاشکرا دەکات، بەڵام بە وردبوونەوە لە ناوەرۆکدا، بەر کۆمەڵێک پارادۆکس و هەوڵی هێرش و جەنگی ئایدیۆلۆژی بۆ سەر گروپە ژێردەستە و چەوساوەکانی کۆمەڵگای کوردی دەبینین.

کوردستان بە دیاریکراوی لە ٢٠٠٣ بەدواوە، مەیدانێکی سەلامەتی بازاڕی ئازادە بۆ کۆمپانیا فرەنەتەوەکان، ئێستا کە کۆی کەرتی گشتی لەو وڵاتەدا ڕسوا کراوە و بە کۆمپانیا تایبەت و حزبییەکان فرۆشراوە و نەک تەنها باشتربوون لە داهاتی تاکدا ڕووی نەداوە، بەڵکوو خراپتریش بووە و کەرتەکانی تەندروستی، پەروەردە، خوێندنی باڵا، کولتوور، کارەبا، ئاو و هەموو شتێک وێرانکراوە و ئێستاش شەقامە گشتییەکانی کوردستان بە کەرتی تایبەت فرۆشراون بۆ ئەوەی لە داهاتوویەکی نزیکدا ڕێبواران و شۆفێران پارەی وەستان و ڕۆیشتن بەسەر شەقامەکانیش بدەن، نووسەری کتێبی فیکری ڕادیکاڵ ڕەخنەگرتن لەم جۆرە لیبراڵیزمە هار و دڕندەیە بە «نەخۆشیی سایکۆلۆژیی و دەروونیی» ناو دەبات و لە ڕێگای بەکارهێنانی ناوی ژیژەک وەک «مەترسیدارترین فەیلەسوف بۆ سەر لیبراڵیزم و سەرمایەداری» و بەراوردکردنی بە «توندڕەویی ئیسلامی: سەید قوتب»، دەیەوێت خەونی ئەو گەنجانەی ڕەخنە لەم سیستەمە دەگرن، بێبەها بکات. نووسەر ژیژەک وەک مەترسییەکی گەورە لەسەر سیستەمی جیهانی دەبینێت، ئەگەرچی لە جووڵەیەکدا وا پیشانی دەدات کە لە نیگای گلۆبالەوە سەیری پرسەکە دەکات، بەڵام بە وردبوونەوە لە ئاستی جیهانی، بۆمان دەردەکەوێت نووسەر کتومت لە ڕوانگەی کۆمەڵگای کوردییەوە سەیری پرسەکە دەکات. چونکە ژیژەک ئەمڕۆ لە ئاستی جیهانیدا نەک تەنها لەسەر چەپی ڕادیکاڵ و شۆڕشگێڕ حساب ناکرێت، بەڵکوو لەگەڵ سەرهەڵدانی ئەوەی پێی دەگوترێت «قەیرانی پەنابەران» ژیژەک کەوتە بەرگریکردن لە بەهاکانی ئەوروپا و هاوشانی بیرمەندە ڕاستڕەوەکان داوای داخستنی سنوورەکانی دەکرد و ئەمەش لە ئاستی دونیادا وەک سکانداڵ دەردەکەوێت.

شاری بەرلین کە ئەمڕۆ بووە بە هیوای چەپەکانی ئەوروپا، کەس ژیژەک وەک مۆدێل سەیر ناکات. بەڵکوو بگرە ناوی لە بازنەیەکی زۆر بچووکی ڕۆشنبیراندا نەبێت، بوونی نییە. بەڵام ئەگەر ئێمە لە سیاقی کوردستاندا بڕوانین، ژیژەک بەپێچەوانەوە ڕۆڵی چەپێکی ڕادیکاڵی ڕەخنەگر دەگێڕێت، بەتایبەت بۆ ئەو لاوانەی ئەم سیستەمە هارە لیبراڵە تەواو هاڕیونی و ڕۆژانە سووکایەتی بە کەرامەتی مرۆییان دەکات، ژیژەک ڕێک لای ئەوان ڕۆڵی ڕەخنەگرێک دەگێڕێت کە دەتوانێت یارمەتییان بدات پەی بە درز و کەلێن و کارەساتەکانی سیستەمەکە بەرن. ژیژەک ڕەنگە لە ئەوروپا وەک چەپی مارکسیست یان ڕادیکاڵ نەبینرێت، بەڵام لە کوردستان ئەم وەزیفەیەی وەرگرتووە، جا لێرەوە بەئاسانی دەگەین بەو ئەنجامەی مەریوان وریا قانع ڕێک لە گۆشەنیگای لاوێکی سەرکوتکراوی کوردستانەوە سەیری ژیژەک دەکات و هیواکانی ئەم لاوە ژێردەستەیە بێبەها دەکات. لێرەدا بۆمان دەردەکەوێت کە ئەم جۆرە ڕۆشنبیرییە لە کاتەکانی دیکەدا بەرگە ماخولیا چەپڕەوییەکەی دادەنێت و ناڕاستەوخۆ دەبێتە هاوسۆز و هاوپەیمانی نەک ژێردەستەکان، بەڵکوو سەردەستەکان. یەکێکیش لەو چەمکانەی بازنەی ئەم ڕۆشنبیرانە لە کاتی دامەزراندنی گۆڤاری ڕەهەندەوە تا ئێستا بەکاری دەهێنن بۆ بێبەهاکردنی هەموو بیرۆکە و فیکرەیەکی دەرەوەی خۆیان، کورتکردنەوەی لاوان، ڕەخنەگران و بیرجیاوازەکانە بۆ کۆمەڵێک بکەری خاوەن بوغز، کینە و ڕق و ئەوانەی چاویان بە «دەسەڵاتی مەعریفە»ی ئەوان هەڵنایەت. بەکارهێنانی چەمکی بوغز و کینە، باشترین میکانیزم بووە تا ئێستا ئەم ڕۆشنبیرانە دژی هەموو بیرێکی جیاواز بەکاریان هێناوە.

تەنانەت ئەم جۆرە میکانیزمەی کوشتنی دەروونی و ڕۆحیی لاوانی جیاواز و خوازیاری گۆڕانی ڕیشەیی لە کۆمەڵگادا ڕیشەیەکی دوور و درێژی لەناو هەموو بزووتنەوە کۆنزەرڤاتیڤ و ڕاستڕەوەکاندا هەبووە، نەیارەکانیان بە نەخۆش، داوەشاو، میکرۆب، دژ بە شارستانییەت و کولتوور و هتد لە قەڵەم داوە. تەنانەت ئەمڕۆ لیبراڵەکانی خۆرئاواش ڕێگا بە خۆیان نادەن بەهیچ جۆرێک لە بەکارهێنانی زاراوەی «نەخۆشیی سایکۆلۆژی» بۆ ڕەخنەگرانیان نزیک ببنەوە، چونکە وشیاریی کۆیی و مێژوویی ئەم کۆمەڵگایانە بە ئاستێک گەیشتووە دەزانن ئەم دەستەواژانە ڕابردوویەکی مەترسیداریان هەیە. نموونەیەکی زەق و بەرچاو، کتێبی «خەباتی من»ی هیتلەر، چەند جارێک ناوی لیبراڵەکان دەهێنێت، بەڵام تەنها بە جۆرە ترسنۆکێک لە قەڵەمیان دەدات کە نەیانتوانیوە بەر بە هەژموونی مارکسیزم بگرن، بەڵام لە بەرانبەردا لە سەرووی دوو سەد جار زیاتر ناوی مارکسیستەکان و جوولەکەکان دەهێنێت و هەمیشە هاوەڵناوەکانی وەک «نەخۆش، شێواو، داوەشاو، میکرۆب، دوژمن، ڕادیکاڵ، نا-ئەڵمانی و هتد» بۆ ئەوان بەکار دەهێنێت. ئەمڕۆ لە کۆمەڵگای خۆرئاواییدا بەکارهێنانی دەستەواژەی «ڕەخنە لە لیبراڵیزم وەک نەخۆشییەکی دەروونی» دەکرێت بەکارهێنەرەکەی ڕووبەڕووی دادگا و سزادانیش بکاتەوە. لێدان لە نەیاران و جیاوازبیرکەرەوان بە میکانیزمە دەروونییەکان، لە مێژوودا تەنها میکانیزمی هێز و بزووتنەوە دەسەڵاتخواز، ڕاستڕەو، کۆنەرڤاتیڤ و دژە-دیموکراتییەکان بووە.

ژن وەک دایک و ژینگە وەک دەشت و کێو

لە دوا پرسیاری ژنەفتن لە بەختیار عەلی دەربارەی پرسی ژن و ژینگە، کە بۆچی ڕۆشنبیرانی بازنەی ڕەهەند فەرامۆشیان کردووە، نووسەر دوو پرس دەوروژێنێت کە شایانی ئەوەن کەمێک هەڵوەستەیان لەسەر بکەین، سەبارەت بە ژن دەڵێت «ئەوەی بمانەوێت باس لە ژن بکەین، بێ ئەوەی ڕوانینێکمان هەبێت بۆ مرۆڤ بە گشتی، بۆ ئازادی، بۆ دەسەڵات، بۆ بونیادی کولتووری، بۆ بونیادی عەقڵ، بۆ پێکهاتی سیاسی و کۆمەڵایەتی، ئەوا ناتوانین لە هەندێ ڕستەی کڵێشەیی و هەندێک دروشم زیاتر هیچ دیکە بەرز بکەینەوە» و سەبارەت بە پرسی ژینگەش «تا نیگامان بۆ سروشت لەو تێڕوانینە سیاسییە پاک نەکەینەوە، ناتوانین جارێکی تر سروشت وەک خۆی، وەک سروشت ببینین. لە ڕۆمانی «ئێوارەی پەروانە» و «کۆشکی باڵندە غەمگینەکان»دا هەوڵ مداوە کەم تا زۆر، جارێک سروشت وەک ڕزگارکەر و جارێکیش سروشت وەک شوێنی جوانی و حەقیقەتی ڕاستەقینە وێنا بکەم. عەشقستان لە ئێوارەی پەروانەدا، میتافۆرێکە بۆ سروشت وەک ڕزگارکەر، وەک دوا پشت و پەنا و پەرێزی مرۆڤەکان، ڕزگارکەرێک کە ناتوانێت بە تەنیا مرۆڤەکان بپارێزێت، ئەگەر مرۆڤەکان بەڕاستی یەکتریان خۆش نەوێت. لە کۆشکی باڵندەکانیشدا ناو سروشت تەنیا جێگایەکی ڕاستەقینەیە کە مرۆڤ تێیدا هێزی خۆی، عەشقی خۆی تاقی دەکاتەوە»[47]. دەکرێت چۆن ئەم دوو بۆچوونە هەڵبسەنگێنین؟

بە دڵنیاییەوە ئەم بۆچوونانەش وەک زۆربەی ئەو ڕوانگانەی تا ئێستا ڕاڤەمان کردوون تازە نین و ڕیشەیەکی کۆنتریان هەیە: کورتکردنەوەی کێشەی ژن بۆ کێشەی مرۆڤ بە گشتیی و کورتکردنەوەی پرسی ژینگە و کەش و هەوا بۆ پرسێکی کۆنزەرڤاتیڤی وەک ژینگەگەرایی و سروشتپەرستیی کە ئەمڕۆ لە بزووتنەوەی «پێگیدا» لە ئەڵمانیادا بە فراوانیی گەڕاوەتەوە. بەڵام ئەگەر هەنگاوێک بگەڕێینەوە دواوە، شۆڕشی فەڕەنسی سەرەتایەک بوو بۆ دەرکەوتنی ژن لەسەر سەکۆی سیاسی، یاخود دەکرێت بڵێین هەستکردن بەخۆی وەک ژن. لەگەڵ زیاتر گەشەسەندنی بزووتنەوە جەماوەرییەکان و تەقینەوەی لە شۆڕشەکانی نێوان ١٧٨٩-١٨٤٨ و پاشان کۆمۆنەی پاریس، ١٨٧١دا، سەرهەڵدانی بەرچاوی ژن وەک بوون و کیانێکی سەربەخۆ زیاتر دەرکەوت.

لەبەر ئەوە گەشەسەندنێکی دیکەی کۆمەڵگای جەماوەری، وەرچەرخان و گۆڕانی هەنگاو بەهەنگاو بوو کە ژنانیشی دەگرتەوە و کاریگەریی لەسەر پێگەی ئەوان دادەنا. تا دوایین سەردەمی مۆدێرن، ژنان بەگشتی لە هەموو بوارەکانی ژیانی گشتی وەدەرنرابوون و لەڕووی سیاسی و ئابوورییەوە وابەستەی پیاوان کرابوون. مافی دەنگدانیان نەبوو، بۆیان نەبوو بڕۆنە ناو دامەزراوە ئەکادیمییەکانەوە، و مافە ئابوورییەکەیان ئێجگار سنووردار بوو. بۆ نموونە، لە بریتانیای بەڕادەیەک پێشکەوتووتردا، تەنها لە ساڵی ١٨٨٣دا ئەو بڕیارە هەڵوەشایەوە کە لە ژنانی قەدەغە کردبوو ببنە خاوەنی موڵک هەرکە شوویان کرد، و بەشداریشیان لە جیهانی کاردا، زۆر سنووردار بوو. ژنانی چینەکانی خوارەوە هەرزانترین جۆری کاریان لە یەکەی پیشەسازیدا پێشکەش دەکرد و داهاتیشیان بەکەڵکی ژیانی مەمرە و مەژی دەهات و یاخود لە ماڵەکانی چینە باڵاکاندا وەک کارەکەر کاریان دەکرد لە کاتێکدا ژنانی چینی ناوەڕاست ڕەزامەند بووبێتن یان نا، دەبوو خەریکی بەخێوکردن و گەورەکردنی منداڵان بن و کاروباری ماڵەوە بەڕێوە بەرن. بارودۆخی شتەکان لە ڕێگای دوو خواستی تێکەڵی ئایدیۆلۆژییەوە ڕەوایەتی پێ دەدرا: دەگوترا ژنان بە سروشت نزمترن و هەروەها پیادەکردنی پرەنسیپی «بوارە لەیەک جیاکان» بەو پێیەی جیاوازییە ناوەکی و سروشتییەکانی نێوان ڕەگەزەکان (سێکسەکان) بوونیان هەیە کە هاوکات جیاوازیی کردەوە و ڕەفتاریش دیاری دەکەن. لە دوای شۆڕشەکانی ١٨٤٨ـەوە پرسەکە زیاتر بە سیاسی دەبێت و لە کۆمۆنەی پاریس لە ١٨٧١دا ژنان بەشدارییەکی بەرفراوان دەکەن. بۆ نموونە دروشمی «برایەتی»ی شۆڕشی فەڕەنسیی ١٧٨٩ دەگۆڕن بۆ دروشمی «سۆڵیداریتی»(هاوپشتی). تا کۆتاییەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم، و شۆڕشی ئۆکتۆبەر لە ڕووسیا، ١٩١٧، ئیتر شتێک نەمابووەوە بەوەی ژن بگەڕێنرێتەوە دواوە.

لە دوای جەنگ، قسە لەسەر مۆدێلی «ژنی نوێ» دەکرا: زۆر سەربەخۆ، متمانەی بە خۆی و بە تواناکانی، ئاستێکی گەورە و بەرچاوی دەربڕینی بیر و ڕا و چێژی خۆی، ڕێک دەخات و زیاتر و زیاتر ئازایانە هەست و سەربەخۆیی ئیرۆتیکی و سێکسوالی خۆی وەردەگرت و دەچووە دەرەوەی حەرەمی ماڵەوە، کەمتر لە لایەن پیاوەوە ئامۆژگاری دەکرا و کەمتر فەرمانی پێ دەکرا «وەک ژنێک» خۆی پۆشتە بکات و جل لەبەر بکات: زۆربەی ژنان قژیان کورتتر دەکردەوە، کە لەمەوە لە ڕۆڵی دیاریکراوی نەریتی ژنانەیان دەدا، جلوبەرگی ژنان کورتتر دەبووەوە و بۆ یەکەمجار ژنان دەستیان کرد بە لەبەرکردنی پانتۆڵ[48]. بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان، کۆنزەرڤاتیڤ و فەلسەفە کۆنەپارێزەکان، هەموو هەوڵیان ئەوە بوو ژن بگەڕێننەوە شوێنی خۆی، خزمەتکاری و پاشکۆیەتی. وەک مێژوونووس ئەندریاس هویزن لە بەشێکی کتێبەکەیدا، بەناوی «کولتووری جەماوەری وەک ژن» باسی دەکات: «لە لێکۆڵینەوەکانی [گوستاڤ] لوبۆندا دەربارەی ترسی پیاو لە ژن و ترسی بۆرژوازی لە جەماوەر شتێکن تێکەڵی یەکترن و لە یەکتر جیا نابنەوە: ‘قەرەباڵغییەکان لە هەموو شوێنێک بە خەسڵەت و تایبەتمەندییە ژنانەییەکانەوە جیا دەکرێنەوە»[49].

بەڵام کاردانەوەکان بۆ سەر ژن لەوە دەرچوو بەسانایی بگەڕێنرێتەوە دواوە، فاشیزم دوایین هەوڵی گەڕاندنەوەی ئیرادەی پیاو بوو بۆ دەسەڵات. بۆ نموونە نووسەر و هونەرمەندێکی وەک ویندهام لویس، کە پشتیوانی لە هیتلەر و موسۆلینی کرد، لە ١٩٢٧، لە کتێبەکەیدا بەناوی ڕۆژگار و پیاوی خۆرئاواییدا دەربارەی ئەو «ئیرادە» کوێرە دەنووسێت بووەتە هۆی ئەوەی ڕۆژانە ملیۆنان ژن، کە پێشتر هەرگیز نەبینراوە، بە شێوەیەکی فراوان بڕۆنە بازاڕەکانی جلوبەرگ و جۆرە پۆشاکێک بپۆشن کە نەریتی ژنانەی پێوە نەماوە[50]. یاخود بۆ نموونە موسۆلینی خۆی لە گفتوگۆیەکیدا لەگەڵ ئێمیل لودڤیگ، دەڵێت: «قەرەباڵغیی پیاوە بەهێزەکانی خۆش دەوێت. قەرەباڵغی وەک ژنێک وایە […] ژنان هەرگیز ناتوانن کاریگەری لەسەر پیاوانی بەهێز دابنێن […] دەبێت ژن ڕۆڵێکی ناچالاکی هەبێت. ژن شیکارییە نەک کۆتێز. ئایا لە هەموو سەردەمەکانی شارستانێتییدا هەرگیز ڕوویداوە ژنێکی تەلارساز هەبێت؟»[51]. لەگەڵ ئەوەی فاشیزم سەرکەوتوو بوو لەوەی هەندێک لە ژنانیش لەناو ڕیزەکانی خۆیدا یەک بخات، بەڵام ئەمە بەو مانایە نایەت ژن وەک ژن ئامادە بووبێت.

دوای کەوتنی فاشیزمی مێژوویی، ئەم جارە بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان کۆچیان بۆ نێو گوتاری ڕۆشنبیری و ئەکادیمی کرد، چیتر ئەو دەرفەتە نەمابووەوە ڕاستەوخۆ بەم جۆرە هێرش بکرێتە سەر ژنان، بەڵکوو ئەم جارە بە ڕیزکردن و دانانی لەژێر کاتیگۆرییەکی ئەبستراکت و ڕووتی وەک «مرۆڤ» یان «کێشەی بوونگەریی مرۆڤ» هەوڵ دەدرا پرسەکە ون بکرێت. ئێستاش بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان بەڕاشکاوی باس لەوە دەکەن کە «مرۆڤ بەگشتی کێشەی هەیە نەک تەنها ژن»، بەڵام ئامانج لەم بەگشتیکردنە هەم هێشتنەوەی نەزمی هیرارشی و هەڕەمییەتی پیاوسالاری هەزاران ساڵە و دەسەڵاتی نێرینەییە کە ئێستا بە هۆی ئامادەیی فراوانی ژنانەوە هەڕەشەی لەسەرە و هەمیش شاردنەوەی ڕزگاریی گروپە ژێردەستە و چەوساوەکانە. مادام گوایە شتێک هەیە دەچەوسێنرێتەوە ئەویش مرۆڤە بەگشتی، کەواتە باسکردن لە چارەسەری کێشەی ژن، لاوازکردنی پرسی مرۆڤە. ئەم ئایدیایە بە فراوانی لە فەلسەفەی بوونگەراییدا هەیە و کێشەی سیاسیی، مێژوویی، کۆمەڵایەتی و کولتووریی ژن بە ئۆنتۆلۆژی دەکات و لەناو پرسی ئۆنتۆلۆژیای ڕووتی فەلسەفیدا دەیتوێنێتەوە.

تاکتیکەکانی بزووتنەوە ڕاستڕەوەکانی ئەمڕۆ بۆ ئەم مەبەستە گۆڕانیان بەسەردا هاتووە. ئێستا دەبینین لە لوتکەی حزبە سیاسییە پۆپۆلیستەکاندا ژن هەن، ئەلیس ڤایدل وەک هاوسەرۆکی پارتی نیۆنازیی ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا، مارین لوپێن وەک ڕابەری بەرەی نەتەوەییی فەڕەنسا، جیۆرجیا میلۆنی، ژنەڕابەری پارتی برایانی ئیتاڵیا، سیلڤیە لیستهاوگ، ڕابەری پارتی ڕاستڕەوی پێشکەوتن لە نەرویژ، پیا کییەرسگارد، ڕابەری پێشووی پارتی ڕاستڕەوی گەلی دانیمارکی و هتد، هەموویان جەخت لەوە دەکەنەوە، کە کێشەی ئەمڕۆ چیتر بریتی نییە لە کێشەی ژن، بەڵکوو کێشەکە، کێشەی مرۆڤە بەگشتی و مەبەستیشیان مرۆڤی سپیپێستی خۆرئاواییە. یان لە سەروبەندی خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەکانی ژنان بۆ جێگیرکردنی مافی لەباربردن لە ئەمریکای لاتینەوە تا خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، وەڵامی ڕاستڕەوەکان بریتی بووە لەوەی ئەم مافانە کێشە بۆ وجود و کەرامەتی مرۆڤ دروست دەکەن.

نموونەیەکی دیکەی سادەکردنەوە و ونکردنی خەباتە دیاریکراوەکانی ئەو گروپە ژێردەستانەی بەدرێژاییی مێژوو وەک گروپی لاواز و سەرکوتکراو مامەڵەیان لەگەڵدا کراوە، خەباتی ڕەشپێستەکانی ئەمریکایە. دوای ئەوەی جۆرج فلیۆد لەلایەن پۆلیسێکی ڕاستڕەوی ئەمریکییەوە لە ٢٠٢٠ کوژرا، بزووتنەوەی سەرتاسەریی «بلاک لایڤس ماتە» (ژیانی ڕەشپێست گرنگە) لە ئاستی جیهانیدا سەری هەڵدا، خێرا وەڵامی ڕاستڕەو و کۆنزەرڤاتیڤەکان ئەوە بوو کە «ئۆڵ لایڤس ماتە» (هەموو ژیانەکان گرنگن» بۆ بێ بەهاکردن و وەستاندنی پێشکەوتنی بزووتنەوەی چالاکوانانی ڕەشپێست بوو. بەبێ گومان مرۆڤێکی سپی پێستی ئەمریکی بەدرێژاییی مێژوو یەکسان نەبووە بە مرۆڤێکی ڕەشپێست، کەواتە کورتکردنەوەی خواستێکی دیاریکراوی ڕزگاریخواز لە قۆناغێکدا و تواندنەوەی لەنێو کاتیگۆرییە گشتییەکاندا، ئامانج لێی وەستاندنی ئەم خەباتە بووە و ئەمەش هەمیشە ستراتیژ و تاکتیکی بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان بووە بە درێژایی ئەم سەد و پەنجا ساڵەی ڕابردوو.

ئێستا ئەگەر بڕگەی دووەمی وەڵامەکەی بەختیار عەلی سەبارەت بە پرسی ژینگە هەڵسەنگێنین، ئەویش ڕیشەی دیسان لەناو هەمان ئەو بیرە کۆنزەرڤاتیڤەدا هەیە. جگە لەوەی سروشت وەک دار، درەخت، دارستان، شاخ و خاک، ڕۆڵێکی بنچینەیی لە ئایدیۆلۆژیای نازییدا هەیە و تەنانەت شکستی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی لەو جوگرافیایەی ئەمڕۆ پێی دەگوترێت ئەڵمانیا، لەلایەن هۆزە ژەرمەنەکانەوە و بە ڕابەرایەتیی ئەفسەری ڕۆمانی بە ئەسڵ چیرۆکی، ئارمینوس (هێرمان)، کە ناوی ئارییش لەوەوە هاتووە، لە ئەفسانەی ئەڵمانییدا وەک یارمەتیی خاک و دارستانی ئەڵمانی لێک دەدرێتەوە و ئەم ئەفسانەیە بەردەوام سەرمایەگوزاریی لەسەر ئەوە کردووە کە خاک و کێو و هەوای ئەڵمانیا، ڕەگەزی پاکی ئاری بەرهەم هێناوە و ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی ئەڵمانیا ببێتە خاکی بیرمەندان و شاعیران (Denker und Dichter). لێرەوە ئایدیۆلۆژیای خوێن و خاک (Blut und Boden) سەری هەڵداوە کە دروشمێکی ناسیۆنالیستییە و دەڵێت خوێنی نەتەوەیی یان جەستەی گەل (Volkskörper) بەستراوەتەوە بە ناوچەیەکی بەپیتی نیشتەجێبوون کە خاکە (Boden). لەسەر ئەم بنەمایە نازییەکان، پەرەیان بە چەمکی ئیمپریالیستیی هێرش بۆ سەر خۆرهەڵات(Lebensraum)دا و دەیانگوت ئەو گەلانەی جەستەی نەتەوەیی و خوێنیان بەناخی خاکدا وەک ڕەگی دار نەچووەتە خوارەوە، ئەوا بریتین لە «گەلی بێ شوێن» (Volk ohne Raum) و مافی مانەوەیان نییە. لەبەر ئەوەشە، ئەگەر سەیری هونەر و ئەدەبیاتی ڕۆمانتیکی ناسیۆنالیستی سەدەی نۆزدە و سینەما و ئەدەبیاتی سەدەی بیست لەناو ڕاستڕەوەکاندا بکەین، تێماکانی کۆچ بەرەو دارستان، گوند و سووکایەتی بەشار و پەرستنی ژینگەی سروشتی و سەرهەڵدانی تێماکانی ژانری فیلمەکانی چیا (Bergfilme) تێما و بابەتی هەرە ئازیز و خۆشەویستی کۆی بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان بووە[52].

بەڵام ئەوەی لێرەدا پێویستە جەختی لەسەر بکەینەوە، بەجێهێشتنی سیاقە مێژووییەکەیە و سەیرکردنی گەشەسەندنەکانی ئێستایە. هەمووان دەزانن سەرمایەداریی نیۆلیبرال ئێستا هەڕەشە لە مانەوەی زەوی دەکات، تەنها هەسارەیەک توانای ژیانی تێدا بێت، خەریکە لەدەست دەچێت، ئەمەش شتێکی خواکرد و سروشتی نییە، بەڵکوو مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری لێی بەرپرسە. ناچینە ناو ئەم بابەتەوە، چونکە پێم وایە بە ڕادەیەکی فراوان بۆ هەمووان ڕوونە، بەڵکوو باسی کاردانەوەی ڕاستڕەوەکان دەکەین کە دەیانەوێت ئێستا بزووتنەوە جەماوەرییەکانی گۆڕانی کەش و هەوا و ژینگە بووەستێنن ئەویش بە دانانی ئەو تاکتیکانەی کە ڕیشەیەکی مێژووییان هەیە. بۆ ئەم مەبەستە ئێمە ئێستای ئەڵمانیا بە نموونە وەردەگرین.

لە ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٠دا، بیۆرن هۆیكە، ڕابەرێکی پارتی نیۆنازی، ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا (AfD)، لە هەرێمی تۆرینگن، وێنەیەكی ڕووناكی خۆی لە پرۆفایلی فەیسبووكی خۆیدا بڵاوكردەوە. لە وێنەكەدا، هۆیكە دەبینین لەسەر كورسییەكی پاركێك دانیشتووە، و گۆڤارێك دەخوێنێتەوە بە ناوی «Die Kehre» (گۆڤاری پارێزگاریكردن لە سروشت)، گۆڤارێكی ڕاستڕەوی فاشیست كە یەكەم ژمارەى لە بەهاری ٢٠٢٠دا بڵاو كرایەوە. وەك خۆپێناسەكردنی گۆڤارەكە باسی دەكات، ناوونیشان و ناوەرۆكەكەى «كاریگەرە بە» وتاری «پرسیار دەربارەى تەکنیک و وەرچەرخان»(Die Frage nach Technik und die Kehre)[53]ی مارتین هایدیگەر، یەكێك لە دوو نووسراوەكانی پاش-جەنگی فەیلەسوفەكە، بەگوێرەى گۆڤارەكە، «لەو نووسراوەیەدا، هایدیگەر تەكنەلۆژیا وەك دەركەوتن و سەرهەڵدانی بەرزترین مەترسیی» بۆ /بوونی ئێمەى مرۆڤ» دەبینێت. گۆڤارەكە، بە سەرپەرشتی ژمارەیەك لە ئەندامانی ئەوەى پێی دەگوترێت بزووتنەوەى شووناسخوازی دەردەچێت، ئامانجی فەراهەمكردنی تێگەیشتنێكە لە پارێزگارییكردنی ژینگەیی، كە بەسەر «تەركیزی بەرتەسك و سنوورداری ئیكۆلۆژیا لەسەر گۆڕانی ژینگەیی»دا زاڵدەبێت، و گۆڤارەكە باس لەوەش دەكات كە «پەروەردەى ژینگەیی بە شێوەیەكی گشتی، بە دیمەنە كولتوورییەكان، عادەتەكان و خو و نەریتەكانەوە» دەگرێتە خۆی[54].

بە پشت بەستن و گەڕانەوە بۆ هایدیگەر، بزووتنەوەكە بە شێوەیەكی فیكری/ڕۆشنبیری ڕوانگە و بیركردنەوەى خۆی بۆ بزووتنەوەیەكی پارێزگاری ژینگەیی مانابەخش وەك بەشێك لە پارێزگاریكردن لە نیشتمان، Heimat، وەك یەكێتییەكی سروشتی ناوچەیی/هەرێمی، كولتوور و میرات دژی بەجیهانیبوون، جێگیر و جێكەوت دەكات. گۆڤاری ناوبراو، Die Kehre، بەڕوونی ئەمەى لە سەروتاری دامەزراندنی خۆیدا باس كردووە. لێرەدا، ڕۆحییەتی هایدیگەر دژی عەقڵانییەت و تەكنەلۆژیا دەوەستێتەوە و هەروەها تێگەیشتن و چەمكەكەى بۆ بیركردنەوەیەكی ڕیشەداكوتاوی ناوچەیی (Lokalismus)، بووەتە خۆراكی هەوڵی ڕاستڕەوەكان بۆ بانگەشەى ئینڤایرۆمێنتالیزم (پارێزگاریکردن لە خاک و ژینگەی سروشتیی ئەڵمانیا دژی ئەو بزووتنەوانەی داوای وەستاندنی گۆڕانی کەش و هەوا دەکەن).

بەشێكی سەنتڕاڵی ئەم ستراتیژییە بینینی پارتی سەوز و بزووتنەوە چەپەكانی پارێزگاریكردن لە سروشت وەك كۆمەڵە تەكنۆكراتێك كە عەقڵانییەتێكی سنووردار و بەرتەسكی زانستی پاڵنەریانە لە تەركیزكردنە سەر گۆڕانی كەش و هەوا. بە پشت بەستن بە نەریتێكی دوور و درێژی نەریتی پارێزگاریكردن لە نیشتمان، ڕاستڕەوەكان دەیانەوێت دژی ئەم بزووتنەوە نوێیە بووەستنەوە لە ڕێگای دانانی خۆیان نەك وەك بەرگریكارانی ژینگە، بەڵكو وەك بەرگریكارانی سروشت وەك بەشێكی مانابەخشی نەریتە ناوچەییەكان، میرات و بەشی جەوهەریی شووناسێكی سپیپێستی نەتەوەیی. لێرەدا بزووتنەوە جیهانییەكانی پارێزگاری ژینگەیی وەك دەركەوتەى ئەو شتە دەبینرێن و سەیر دەكرێن كە هایدیگەر پێی دەگوت Gestell: خوێندنەوەیەكی ڕووتی عەقڵانییانەى سروشت و جیهان وەك شتێك كە مرۆڤەكان توانای گۆڕینیان هەیە. لەم ڕووەوە بێ هۆ نییە، ئەم ڕابەران، ڕۆشنبیران و سیاسەتمەدارانی ئەم پارتە تەنانەت نکوڵیی لە گۆڕانی کەش و هەوا دەکەن و پێیان وایە ئەم بزووتنەوە «ئایدیۆلۆژیستانە» دژ بە «ژینگەی سروشتی، ڕۆحی دارستان» و هتد ئەڵمانین تا کار دەگاتە ئەوەی بیاتریش فۆن شتۆرش، ڕابەری پارتی ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا بڵێت «گەرمبوونی گۆی زەوی» پەیوەندی بە سەرمایەدارییەوە نییە بەڵکوو «خەتای خۆرە» و بڕۆن «لە خۆر بپرسن بۆ گەرم دەبیت»[55]. هەڵبەت ئەم دیاردەیە تەنها ئەڵمانی نییە، کۆی بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان و سیاسەتمەدارە نیۆفاشیستەکان لە دۆناڵد ترەمپەوە بۆ ژایر بۆلسۆنارۆی بەڕازیل، نکوڵی لە گۆڕانی کەش و هەوا دەکەن و زاڵبوونی ئەم بزووتنەوەیە بە «پیلانگێڕیی مارکسیستی» لە قەڵەم دەدەن.

[1]بۆ ڕوانگەی دو مایستە سەبارەت بە شۆڕش و ژاکۆبنەکان و شۆڕشی فەڕەنسیی بەتایبەت، بگەڕێنەوە بۆ:

Joseph de Maistre, Considerations on France, translated by Richard A. Lebrun, edited and introduced by Isaiah Berlin, Cambridge University Press, Cambridge and London,1995. (Kindle Format)

[2]Edmund Burke, Reflections on the Revolution in France, edited by Frank M. Turner, Yale University Press, New Haven and London, 2003, pp.117-118.

[3]Jonathan Israel, Enlightenment Contested: Philosophy, Modernity, and the Emancipation of Man 1670–1752, Oxford University Press, Oxford, 2006, p.v.

[4]Jonathan Israel, Democratic Enlightenment: Philosophy, Revolution, and Human Rights 1750–1790, Oxford University Press, Oxford, 2011, p.7.

[5]بێرک، سەرچاوەی پێشوو، ل.٣١٣.

[6]Zeev Sternhell, The Anti-Enlightenment Tradition,translated by David Maisel,  Yale University Press, New Haven, 2010, p.404.

[7]Reinhart Koselleck (ed.):The Practice of Conceptual History, Stanford University Press, Stanford, 2002, p.233.

[8]Quoted in Robert Eccleshall et al. (eds.):Political Ideologies: An Introduction, Routledge, London, 1998, pp.185–217, p.212.

[9]In Adrian Lyttelton, (ed.):Italian Fascisms. From Pareto to Gentile, Jonathan Cape, London, 1973, pp.109, 170–171.

[10]مەریوان وریا قانیع، دەربارەی فەلسەفە و ئیسلام و ڕۆشنگەری (وەڵامێک بۆ کتێبەکەی کاک مەلا بەختیار)، لە بڵاوکراوەکانی نێوەندی ڕەهەند بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی، ٢٠٠٢، ل.٣٢٠.

[11]Arno J. Mayer, The Furies: Violence and Terror in the French and Russian Revolutions, Princeton University Press, Princeton, 2000, p.31.

[12]Adolf Hitler, Monologe im Führerhauptquartier: 1941-1944, Die Aufzeichnungen Heinrich Heims Herausgegeben von Werner Jochmann, Verlag Orbis, 2000,s.352-353.

[13]Georg Lukacs, Der Deutsche Faschismus und Hegel, in Schicksalswende: Beiträge zu einer neuen deutschen Ideologie, Aufbau Verlag, Berlin, 1955, s.29.

[14]سۆران ئازاد، هێزی تێگەیشتن لە وەهمی ڕەهەند و ڕەهەندییەکان، ماڵپەری ژنەفتن، ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢، https://bit.ly/3ucDWrx

[15]Michel Foucault, The End of the Monarchy of Sex, in Foucault Live: Collected Interviews, 1961-1984, edited by Sylvere Lotringer, Semiotext(e), New York, 1996, p.223.

[16]ئایزایا بەرلینی فەیلەسوفی لیبراڵ، لە کتێبەکەیدا ناعەقڵانییەتی هامان وەک جۆرێک لە سەرچاوەی بنچینەیی فاشیزمی سەدەی بیست دەخوێنێتەوە:

Isaiah Berlin The Magus of the North: J.G. Hamann and the Origins of Modern Irrationalism, Farrar Straus & Giroux, New York, 1994.

[17]Friedrich Nietzsche, Ecce Homo: Warum ich so weise bin, in Der Fall Wagner, Götzen-Dämmerung, Der Antichrist, Ecce Homo, Dionysos-Dithyramben, Nietzsche contra Wagner, herausgegeben von Giorgio Colli und Mazzion Montinari, Kritische Studienausgabe, Band 6, Walter de Gruyter Verlag, Berlin und New York, 1988, s.366.

[18]Friedrich Nietzsche, herausgegeben von Giorgio Colli und Mazzino Montinari, Band 1, Nr. 140, Walter de Gruyter Verlag, Berlin und New York, 1988, s.258.

[19]Friedrich Nietzshce, Ecce Homo, ebenda, s.366.

[20]Thomas Mann, Betrachtungen eines Unpolitischen, herausgegeben von H. Helbling, Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main, 1988, s.30.

[21]Walter Benjamin, Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit, edition Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, 2002.

[22]Hermann Rauschning, Make and Break with the Nazis,The Right Book Club, London, 1942, p.181.

[23]https://left-flank.org/2016/01/25/the-trump-paradox-a-rough-guide-for-the-left/

[24]بەختیار عەلی، ئۆپۆزسیۆن و پۆرترێتەکانی، چاپخانەی کارۆ، سلێمانیی، ٢٠١٩، ل.١٢٣.

[25]Thomas Mann, Betrachtungen eines Unpolitischen, ebenda, s.263.

[26]بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر دانانی دەنگی خەڵک وەک ئەڵتەرناتیڤی ئایدیۆلۆژیا، بگەڕێنەوە بۆ:

Pippa Norris and Ronald Inglehart, Cultural Backlash: Trump, Brexit, and Authoritarian Populism, Cambrdige University Press, Cambridge, 2019, pp.66-70.

[27]خوێنەر بۆ تێگەیشتن لە ڕوانگەی دژە-ئایدیۆلۆژیای بەختیار عەلی دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ:

بەختیار عەلی، ئایدۆلۆژیست، چاپخانەی کارۆ، سلێمانیی، ٢٠١٩.

ئەگەرچی گرفتێکی زۆر بنچینەیی ئەم کتێبە ئەوەیە کە دیسان خوێنەر نازانێت بەرگریی لە چ ئایدیۆلۆژییەک دەکات، دەگەڕێتەوە بۆ تێزی مارکسیستەکان (هەڵبەت بەبێ سەرچاوەی ڕاستەوخۆ و بەمجۆرە خوێنەران لەبەردەم دووڕیانێک بەجێدەهێڵێت)، لەکاتێکدا چەپەکان ئەم تێزانە قوڵ بۆ سەردەمی ئایدیۆلۆژیا بەکاردەهێنن، کەچی نووسەر بە هەڵە لەژێر ناوی نائایدیۆلۆژییدا بەکاریان دەهێنێت.

[28]Pierre Rosanvallon, Counter-Democracy: Politics in an Age of Distrust, Cambridge University Press, Cambridge, 2008, p.22.

[29]Roberto Esposito, Categories of the Impolitical, Fordham University Press, New York, 2015.

[30]بۆ زانیاریی زیاتر لەبارەی بزووتنەوە خوێندکارییە ناڕەزایەتییە تازەکان بگەڕێنەوە بۆ:

Tania Palmieri and Clare Solomon (eds.): Springtime: The New Student Rebellions, Verso, London, 2011.

[31]بەختیار عەلی، تێکدەری یاری، https://www.newroz.com/so/politics/tykhdaery-yrybhkhtyr-hly

[32]Joan Maria Thomàs, José Antonio Primo de Rivera: The Reality and Myth of a Spanish Fascist Leader, translated by John Bates, berghahn publishing house, New York and Oxford, 2019, p.180.

[33]Douglas W. Foard, The Revolt of the Aesthetes: Ernesto Giménez Caballero and the Origins of Spanish Fascism, Peter Lang Inc., International Academic Publishers, 1989, p.13.

[34]Joan Maria Thomàs, José Antonio Primo de Rivera, op.cit, p.303.

[35]هەمان سەرچاوە و لاپەڕە.

[36]بۆ زیاتر خوێندنەوەی کابالێرۆ وەک «فالانژیستێکی لەبیرکراو» بگەڕێنەوە بۆ:

Douglas W. Foard, The Forgotten Falangist: Ernesto Gimenez Caballero, Journal of Contemporary History, No. 10 (1), 1975, pp.3-18.

[37]José Ortega y Gasset, The Revolt of the Masses,Norton & Company, New York and London, 1994.

[38]بەختیار عەلی، تێکدەری یاری، https://www.newroz.com/so/politics/tykhdaery-yrybhkhtyr-hly

[39]مەریوان وریا قانع، لە یادی ئانتۆنیۆ گرامشی دا، http://www.rwangauraxna.com/detail.aspx?IDNews=1776

تێبینیی: دەستکاریی ڕێنووس و فاریزە و کەوانەکان نەکراوە و وەک خۆی گواستراوەتەوە، من بەرپرسی ئەمجۆرە ڕێنووسە نیم. پێشڕەو

[40]http://mariwan-kanie.blogspot.com/2011/03/blog-post_27.html

[41]Antonio Gramsci, A Gramsci Reader, edited by David Forgacs, Lawrence and Wishart, London, 1988, pp.10-11.

[42]هەمان سەرچاوە، ل.٢٠٥-٢٠٦.

[43]بڕوانە:

Antonio Gramsci, Selections from Political Writings 1910–1920, edited by Quintin Hoare, translated by John Mathews, Lawrence and Wishart, London, 1977.

[44]ئەكتیڤیزم بزووتنەوەیەك بوو دەگەڕایەوە بۆ ساڵانی سەردەمی جەنگی یەكەم؛ بانگەوازی بۆ نوخبە، واتا ڕۆشنبیران و هونەرمەندان دەكرد بەشێوەیەكی چالاك و ئەكتیڤ ئاوێتەى جۆرێكی نوێی سیاسەتە ڕۆحییەكان ببن.

[45]Walter Benjamin, Linke Melancholie: Zu Erich Klistners neuem Gedichtbuch, in Walter Benjamin, Gesammelte Schriften III, herausgegeben von Hella Tiedemann-Bartels, Surhkamp Verlag, Frankfurt am Main, 1972, s.279-283.

[46]هەمان سەرچاوە و لاپەڕە.

[47]بەختیار عەلی لە دیمانەیەکدا لەگەڵ ژنەفتن،

[48]بۆ زانیاریی لەسەر سەد ساڵەی خەباتی ژنان و بەدەستهێنانی مافەکانیان، بگەڕێنەوە بۆ لێکۆڵینەوە بایەخدارەکەی لیندسەی جێرمان:

Lindsey German, How a Century of War Changed the Lives of Women, Pluto Press, London, 2013.

[49]Andreas Huyssen,After the Great Divide: Modernism, Mass Culture, Postmodernism, Indiana University Press, Bloomington, 1986, pp.52-53.

[50]Wyndham Lewis, Time and Western Man, Beacon Press, Boston, 1957, p.321.

[51]Emil Ludwig,Talks With Mussolini, Little, Brown, and Company, Boston, 1933, pp.62 and 112.

[52]بۆ زانیاریی زیاتر بگەڕێنەوە بۆ: پێشڕەو محەمەد، لەکۆدگۆڕینی کانتەوە بۆ تیۆری فیلم: دەروازەیەک بۆ فینۆمینۆلۆژیای ماتریالیستی زیگفرید کراکاوەر، ناوەندی ڕۆشنبیریی ڕەهەند، سلێمانی، ٢٠٢١.

[53] تێبینیی ئەم وتارە بەناوی پرسیار دەربارەی تەکنەلۆژیا لە زمانەکانی جیهاندا ناسراوە و هەرواش بۆ هەموو زمانەکان وەرگێڕدراوە.بەڵام لەبەر وننەکردنی ناوەکە و پەیوەندیی بە گۆڤارەکەوە بەم جۆرە دامانناوەتەوە.

[54] Die Kehre, Zeitschrift für Naturschutz, Heft 1, Frühjahr, 2020 https://die-kehre.de/product/die-kehre-fruehjahr-2020-heft-01/

[55]Wir sollten die Sonne Verlklagen, http://jusos-nby.de/archive/1068

The post ڕەهەند: <br>لە پڕۆژەی ڕۆشنگەریی لیبراڵەوە بۆ پەراوێز و پارادۆکسەکانی بیرکردنەوە appeared first on ژنەفتن.

١

وەهمێک بیرکردنەوەی ئێمەی داپۆشیووە، ئەویش وەهمی ڕەهەندی و ڕەهەندییەکانە. هەر لەو ڕوانگەیەوەیە، کە ئەم تەوەرەیە بە سروشتی خۆی مامەڵەکردنە لەگەڵ پڕۆژەیەکی مردوو، کە لە چوارچێوەی سەردەمێکی دیاریکراودا هەبووە و نەیتوانیوە لێی بپەڕێتەوە. کولتوورە جیاوازەکانی مرۆڤایەتی بە ڕێگەی جیاواز دەستبەرداری مردووەکانیان دەبن و لە بەرچاوی زیندووەکانیان ناهێڵن، مەگەر بۆ پشکنینێکی جۆری جینالۆجیی بۆیان بگەڕێنەوە. لێرەدا دەستبردنی منیش بۆ ئەو پڕۆژە مردووە، لەوە بە دەر نییە. قسەکردن لەبارەی مەرگ، بە سروشتی خۆی لای بینەر سۆز دەورووژێنێت و هاوسۆزیی لێ دەکەوێتەوە. تازەترین مۆدێلی ئەم جۆرە هاوسۆزییە بریتییە لەو نووسین و بۆچوونانەی، کە پڕۆژەیەکی مردووی وەک ڕەهەند بە پێویستییەکی مێژوویی دەزانن. ئەو جۆرە بۆچوونە، کە هێزی خۆی لە ئاستی کۆمەڵایەتییەوە وەردەگرێت، نکۆڵی لە مردن دەکات، بەوەی ئەو تێگەیشتنە کۆمەڵایەتییە لەسەر پایەی کەڵەکەکردن وەستاوە. نکۆڵیکردن لە مردن خەسڵەتی دیاری ئەوانەیە، کە ژیان و مەرگ وەک دوالیزم دەبینن. هێزی کرانەوە و بەرفرەوانبوونی بیرکردنەوەیان لە دەرەوەی مردووەکان نییە. مردووە بەهێزەکان دەبن بە تارمایی و لە دەورانی خۆیاندا دەگەڕێنەوە. تارماییی (کارل مارکس) لە ڕێی (جاک دێریدا)ەوە دەگەڕێتەوە، بەڵام ڕەهەند مردوویەکی بەهێز نییە، بەڵکوو لاواز و ڕووکەشە. تەرمێکە و لەسەر شانی ئەوانەیە، کە مەرگ سۆزیان دەبزووێنێت. ئەو سۆزە ڕێ نادات تەرمەکە بنێژرێت و  لە بەرچاومان لا بچێت، دەنا هیچ بەهانەیەکی بۆ مانەوە نییە. ڕەهەند لە شێوەی تارمایی نەگەڕاوەتەوە، بەڵکوو هێشتا لێرەیە و نەنێژراوە. ئەوانە هەست بە قورسایییەکەی دەکەن، کە هەڵیانگرتووە و ناتوانن دایبنێن. فریدریک نیتشە ئەو تێگەیشتنە باوە بۆ مردن تێک دەشکێنێت و مردن دەکات بەو دەروازەیەی، کە ئێمە دەتوانین لە ڕێگەیەوە بە ڕووی واتا گەورەکانی ژیاندا بکرێینەوە، بەو واتایەی دەکرێت مردن هێز بێت و هێزی لێ بکەوێتەوە. مراندنی خواوەند، مراندنی هەموو ئەو بەها کەڵەکەبووانەن، کە مێگەل لە ڕێی ئایینەوە پاراستوونی. چەمکی مردن دەبێتە توانایەک و مێژووی هزری خۆرئاوا دەهەژێنێت، بە ڕادەیەک دەگاتە ئەوەی وەک هاوواتای چەمکی (ڕەخنە) بە کار بێت و بچێتە لای ئەوانەی ڕەخنە لە دۆخی مۆدێرنیتی دەگرن. پابەندبوون بە مردووەوە، لە ڕوواڵەتدا وا دەردەکەوێت شتێک هەیە بە ناوی وەفا، کە ئەو پابەندبوونەی هێناوەتە کایەوە، بەڵام ڕاستییەکەی ئەو پابەنددارانە نەیانتوانیوە شتێکی تری جیاواز لە ژیاندا بدۆزنەوە، بۆیە پێیان وایە زەمینەی مردووەکە وەک خۆی ماوە و شوێنەکەی بە چۆڵی دەبینن. هیوا دەخوازن بۆ ئەو شوێنەی بگەڕێتەوە، کە هێشتا وەک خۆی ماوە و نەگۆڕاوە، بەڵام ئێمە لە (هیراکلیتۆس)ەوە فێر دەبین، کە جیهان هەمیشە لە گۆڕاندایە. ئەوەی دەیەوێت ڕەهەند وەک جاران بگەڕێنێتەوە، لەبەر ئەوەیە دەزانێت ڕەهەند خاوەنی هەموو ئەو خەسڵەتانەیە، کە لە خۆیشیدا هەن. هەر نیشانەیەک ڕۆژانە لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا دەیبینن، ئەویان بە بیر دێنێتەوە، چونکە خۆیشیان تێیدا هاوبەشن. ئەوەی ئێمە پێی دەڵێین ڕەهەند ڕاستییەکەی جۆرێکە لە براند (brand) بۆ کۆمەڵێک نووسەر (بە نانووسەریشەوە) تا ئەوەی ئێمە پڕۆژەیەکی هزری بێت. بۆیە لێرەدا گرنگە کە ئاڕاستەی ڕەخنەکاری دروست بێت و پڕۆژە و براند لە یەکتر جیا بکاتەوە.

سەرکەوتنی دامەزراندنی براندی ڕەهەند، واتە براندی ستافەکەی، لەوانە مەریوان وریا قانع، بەختیار عەلی، ئاراس فەتاح و ڕێبین هەردی، دەگەڕێتەوە بۆ هەلومەرجی هەژارێتیی نێوەندی ڕۆشنبیریی کوردی، یان دروستتر نێوەندی جەماوەر، لە سەردەمی خۆی و ئێستا. لە دوای سەرهەڵدانی بزووتنەوەی (گۆڕان)، نووسەرانی (ڕەهەند) جارێکی تر دەستیان کردەوە بە دەرکردنی گۆڤاری (ڕەهەند)، بەڵام چونکە سەردەمەکەیان گۆڕابوو، ئەو دەستپێکردنەوەیە هیچ دەنگدانەوە و کاریگەریی جەماوەری جێ نەهێشت. من باسی ‘دەنگدانەوە’ دەکەم، چونکە لە بنەڕەتدا ئەوەی تاوەکوو ئێستا ئێمە باسی (ڕەهەند) دەکەین، پێوەندیی بەو ‘دەنگدانەوە’یە هەبووە و هەیە، نەک ئەوەی پڕۆژەکە کاریگەرێتی لەسەر دروستکردنی ئاڕاستەی نوێ ڕەخنە هەبووبێت. هێزی نووسەرەکانی ڕەهەند لەوەدا نییە، کە خاوەن ئاڕاستەی ڕەخنە و چەمکی خۆیان بن، بەڵکوو لەوەی بەردەوامی بە پڕکردنەوەی خواستی ڕووکەشی دەدەن. (فریدریک نیتشە) لە پەرتووکی (مرۆڤ، هەرە مرۆڤترین) بەقووڵی ئەو خاڵە ڕوون دەکاتەوە، کە بۆچی سەردەمەکان پێویسیان بە نووسەری ڕووکەشە.” نووسەرە خراپەکان پێویستن: هەمیشە دەبێت نووسەرانی خراپ [خراپنووس] هەبن، چونکە ئەوان کاردانەوەی چێژی پێنەگەیشتوو و تەمەنە کامڵنەبووەکانن، کە هێندەی پێگەیشتووەکان خاوەن پێویستین. ئەگەر ژیانی مرۆڤ درێژتر بووایە، تاکەکەسە پێگەیشتووەکان زیاتر دەبوون لە پێنەگەیشتووەکان، یان لانی کەم هێندەی یەک دەبوون، بەڵام زۆرایەتی ئەوان زوو بە گەنجی دەمرن…”¹مەبەستی (نیتشە) لێرەدا ئاماژەدانە بە ئاستی هۆشیاری ئەو جۆرە خوێنەرانە. دەورانی هۆشیاری وا دەخوازێت، کە ئێمە لە ڕووکەشەکانەوە دەست پێ بکەین. ئەوە دۆخێکی حەتمیی ئاگامەندییە. کاتێک ئێمە هۆشیارتر و قووڵتر دەبین، کەسانێک هەن وەک ئێمەی ڕابردوو ناهۆشیار و ڕووکەشن، بۆیە خاڵی دەستپێکی ئەوان ڕووکەشەکانن؛ ئەوە چەرخی خواستی زۆرە لەسەر نووسەرانی ڕووکەش. لە ئاستی پشکوتن و کرانەوەی ئاگامەندیی ئێمەیش بە ڕووی جیهاندا، دەروازەی یەکەم هەمیشە ڕووکەشە؛ ئەو دەروازەیەی، کە (ج. و. فریدریک هیگڵ) لە پەرتووکی (فینۆمینۆلۆجیی هۆش) بە ‘دڵنیایی هەستەکی’ ناوی دەبات. ئەو جۆرە دڵنیایییە ئەگەرچی ڕووکەش و گومڕاکەرە، بەڵام هەلومەرجێکی هۆشیارییە. ئێمە کاتێک دەگەینە ئاستە باڵاکانی ئاگامەندی، چیتر تێگەیشتنەکانمان لە ‘دڵنیاییی هەستەکی’یەوە نایەن، بەڵکوو لە خودی تێگەیشتن و پێوەندیی زانینەکانمان بە ڕاستییەوە دێن. ئەوانەی، کە هێزی ئەوەیان نییە ئەو ئاستەی تێگەیشتن تێبپەڕێنن، هەمیشە لەوێدا دەمێننەوە و پێویستیشیان بە کەرەستە و وزەکانی ئەو ئاستەیە. بە ڕەچاوکردنی ئەوەی هەمیشە زۆرایەتییەک دەبێت، کە لەو ئاستانەدا چەق ببەستێت، هەمیشە کۆمەڵگە و کۆمەڵ پێویستیان بە پڕۆژەی هاوشێوەی ڕەهەند و نووسەرەکانیان هەیە. بۆ نموونە، ئێستا ئەو پێویستییە لە نووسەرانی ڕەهەندەوە بۆ نووسەرە گەنجە هەوادارەکانیان درێژ بووەتەوە، کە بە هەمان ئاڕاستەی بێبەرهەمی ڕەهەندییەکان ئیش دەکەن. ئەوەی باجی ڕووکەشی دەدات، سەرەتا خودی نووسەرەکان خۆیانن. بیرکردنەوەی داهێنەر و قووڵ بە سروشتی خۆی ئێمە لە ئاست ڕاستییەکان بەهێز دەکات. هەر نووسەرێکی داهێنەر بە قووڵی سەبارەت بە مەترسییەکانی خوێنەری ڕووکەش هۆشیارە، چونکە ئەو جۆرە خوێنەرە، چ بە ستایشەکانی بێت، چ بە هەوڵی سڕینەوەکانی، زیانێکی گەورە لە وزەکانی نووسەر و داهاتووی داهێنانەکانی دەدات. کاتێک نووسەرێک بە بۆچوونی ستایشخوازی خوێنەرە ڕووکەشەکانی هەڵدەخەڵەتێت، بەبێ ئەوەی ئاگامەند بێت، لە داوی ڕووکەشێتیی نووسین بۆ پڕکردنەوەی خواستی ئەو جۆرە خوێنەرانە گیر دەخوات. نووسەری داهێنەر بۆ خوێنەر نانووسێت، بۆ خۆی نانووسێت، بۆ هیچ ئەگێندا و ئامانجێک نانووسێت، بەڵکوو بە تەنیا بۆ نووسین دەنووسێت، واتە بۆ ئافراندنی زمانێک، کە بتوانێت هێز و شکۆداریی داهێنانەکانی بەرجەستە بکات، یان بۆ بەرجەستەکردنی ئەو هۆشیارییەی خاوەنیەتی. نووسین لای داهێنەران نابێت بە کەرەستەیەک بۆ گەیاندن، بۆ نموونە گەیاندنی پەیامێک، ئامانجێک یان ئەگێندایەک بە خوێنەر؛ خودی نووسین ئامانجە ڕەهاکەی نووسەرە بۆ نوێنەرایەتیکردنی جیهانبینیی ئەو. ئەوەی وەک کەناڵێکی گەیاندن مامەڵە لەگەڵ زمان دەکات، نەک هەر ئەوەی ئاگاداری کێشە قووڵەکانی بیرکردنەوە و زمان نییە، بەڵکوو لە ئاستی زمانی میللی چەقی بەستووە. ئەو مەودا گەورانەی بیرکردنەوە، کە لە ڕێگەی زمانەوە دادەهێنرێن و دەدۆزرێنەوە، گەورەترین بایەخ و بەرژەوەندیی نووسەری داهێنەرە. ئەوە نەریت و خەسڵەتێکی هاوبەشی بیریارانی گەورەی مێژووە. لەگەڵ ئەوەیشدا، مەرج نییە مرۆڤانی هێزدار و قووڵبین هەمیشە پەنا بۆ نووسین ببەن، چونکە نووسین ڕێگەیەکە بۆ بەرجەستەکردنی هۆشیارییان، نەوەک تاکە ڕێگە بێت. لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، ژمارەی قووڵبین و فەیلەسووفەکان لەڕادەبەدەرن، کە پەنایان بۆ نووسین نەبردووە وەک چۆن ژمارەی ئەوانەی ئێمە نایاناسین بە هۆکاری ئەوەی لە بێدەنگییە قووڵییەکانی خۆیان نقووم بوون، نەزانراون. ئەوەی فەیلەسووفێکی وەکوو (نیتشە) دەکات بە فەیلەسووف بۆ ئێمە نووسینەکانیەتی، بەڵام ئەو فەیلەسووفە نووسیبای یان نا، خاوەن هەمان وزە و ئاستە باڵایەی هۆشیاری دەبوو. بۆیە ئەو بۆچوونە نادروست و ناپێویستە، کە نووسین و ناوداربوون وەک تاکە پێوەری هۆشیاری دەزانێت؛ بە پێچەوانەوە، زۆرجار نووسین و ناوداربوونی نووسەران ئاماژەیە بە هەڵدێربوونیان کاتێک خواستی زۆر لەسەر بیرکردنەوەی داڕووخاو و پووکاوەیان هەیە.

٢

بۆ نووسین لەبارەی هەر دۆسییەیەک، بە تایبەت دۆسیەی ڕۆشنبیریی کوردی، کۆمەڵێک خاڵی ئۆنتۆلۆجی هەن، کە پێویستە ئێمە ڕەچاویان بکەین. مەبەستم لە ئۆنتۆلۆجیا لەو کۆنتێکستەدا سروشتی بوونی ئەو دۆسیەیەیە، کە خراوەتە ژێر ڕۆشنایی لەگەڵ پێوەندییەکانی بە دۆسیەی هاوشێوە. بۆ نموونە، تێگەیشتن لە بونیاد و مێکانیزمەکانی دەوڵەتی عێراق، ئەگەرچی زۆر جیاوازە لە دەوڵەتێکی دیموکراتی وەکوو سوید، هێشتا ئۆنتۆلۆجییانە یارمەتیمان دەدات لە دەوڵەتی سوید و هەر دەوڵەتێکی تری جیهان تێبگەین، چونکە لێرەدا خاڵ و دیاردەی هاوبەش دەوڵەت و پێکهاتەکانی ترن. ئێمە کاتێک لە دۆسیەی قوتابخانەی فرانکفۆرت تێبگەین، ئەو تێگەیشتنە یارمەتیمان دەدات لە پڕۆژەیەکی وەکوو ڕەهەند تێبگەین. بۆ ئەوەی بزانین پڕۆژەیەک هزری ڕەخنەیی هەڵگرتووە، دەبێت لە ڕێی ئەو چەمکانەوە بیخوێنینەوە، کە هێناونی و بە هۆیانەوە ڕووبەڕووی تێگەیشتنی میللیی کۆمەڵگە بووەتەوە. ئێمە ئەگەر ئەمڕۆ بمانەوێت بە مێژووی قوتابخانەی فرانکفۆرتدا بچینەوە، لەسەر ئەو چەمک و بەهایانەدا دەوەستین، کە هەر یەکێک لەو فەیلەسووفانە کاری پێ کردوون. قوتابخانەی فرانکفۆرت هێزی ئەوەی هەیە جارێکی دیکە لە دیدگەی ڕەخنەوە بە بەرهەمی بەشێکی زۆری ئەو فەیلەسووف، کۆمەڵناس، دەروونزان و زمانناسانەی پێش خۆی و هاوچەرخیدا بچێتەوە. ئەو بەگژداچوونەوەیە هێزی ئەو قوتابخانەیە لە تێکشکاندنی ڕاستەقینە یان واقیع و تێگەیشتنی باوی ئەڵمانیا. بەڵام ئەم قوتابخانەیە لە کوێوە دێت؟ هێزی ئەو قوتابخانەیە دامەزراندنی دایەلۆگە لەگەڵ فەیلەسووفەکانی پێش خۆی، لەوانە (ئیمانوێڵ کانت)، (ج.و. فردریک هیگڵ)، (کارل مارکس)، (فریدریک نیتشە)، (ماکس ڤیبەر) و بیریارانی هاوشێوە. سەرەڕای ئاڕاستەی هاوبەش، فەیلەسووفانی ئەو قوتابخانەیە هەم لە ڕووی کایەی ئیشکردنیان هەم لە دیدگا و ئەو چەمکانەی دایانهێناون، جیاوازن، چونکە جیاوازی بنەڕەتە بۆ ئەوەی پڕۆژەیەک خاوەنهێز بێت بەرانبەر بە ڕاستەقینە یان واقیع. ئێمە لە (کانت)ەوە بۆ (ماکس ڤیبەر) و (ڕۆی ڕام باسکار) فێر دەبین، کە تێگەیشتنی هۆش، یان ئەقڵ بەرانبەر بە ڕاستەقینە سنووردارە؛ هیچ کەسێک ناتوانێت گوتاری ڕەهای خۆی بەرانبەر بە ڕاستەقینە بەرز بکاتەوە. ئاڕاستە جیاوازەکان هەوڵێکن بۆ کەمکردنەوەی ئەو ناتوانستییەی هۆش لە تێگەیشتن لە سەرجەمێتیی بوون.

کێشەی گەورەی ئەو نووسەرانە ئەوەیە، کە خاوەن نەیار و بەرانبەری لاوازن، لەوانە کادیری سیاسی. بە نکۆڵیکردن لە بوونی ئەوان و دەستەڵاتداربوونیان، ئەو نووسەرانە ویستوویانە ئەو پێگە جەماوەرییەی بە کادیری سیاسی بەخشراوە، بە خوێندەواری وەکوو خۆیان ببەخشرێت.

قوتابخانەی فرانکفۆرت هەمیشە ئامادەییی هەیە بە هێزی ڕەخنە و ئەو چەمکانەی دایهێناون. ئەو کاریگەرییە سنوورە داخراوەکانی دەوڵەت دەبڕێت تا دەگات بە ئێمە، تا دەگات بە کۆمەڵگەکانی تر. پرسیاری بنەڕەتی ئەوەیە، کە ئایا ڕەهەند، جگە لە کوردستان، دەیتوانی لە هەر کۆمەڵگەیەکی تر، لەوانە ئەڵمانیا، وڵاتە سکەندەناڤییەکان و بگرە وڵاتێکی وەکوو تورکیا، خاوەنی پێگە بێت؟ وەڵامەکە نەخێرە، نەک لەبەر ئەوەی ڕەهەند تایبەتە بە کۆمەڵگەی کوردی، بەڵکوو لەبەر ئەوەی ڕەهەند لە بنەڕەتدا هیچ ئاڕاستە و چەمکێکی دروست نەکردووە، کە بۆ نموونە، توێژەرێکی ئەڵمانی، یان تەنانەت توێژەرێکی لوبنانی بتوانێت بۆ تێگەیشتن لە کۆمەڵگەکەی خۆی بە کاری بهێنێت. نەک هەر ئەو توێژەرانە، بەڵکوو ئەگەر هەر یەکێک لە ئێمە بمانەوێت لە کۆمەڵگەی کوردی تێبگەین، ئەگەر خاڵی دەستپێکردن و خاڵی سەرچاوەکانیشمان ڕەهەند و نووسەرەکانیان بن، ئێمە جگە لە بەرهەمهێنانەوەی تێگەیشتنە میللییەکان، ناتوانین هیچ دەستکەوتێک بەدەستەوە بدەین. فەیلەسووفێکی وەکوو یورگن هابرماس چ لە بارەی کۆمەڵگەی ئەڵمانییەوە بنووسێت، چ لە بارەی کۆمەڵگەی کوردی، خاوەنی هەمان زمان، مێتۆد و نووسینی ڕەخنەیی دەبێت. هەلومەرجەکان بڕیار لەسەر زمانی بیریاران نادەن، چونکە هەلومەرجەکان گۆڕانی دەرەکین. ئەوەی هێزی بیریارێک بەرانبەر بە جیهان شکۆدار دەکات، ئەو گۆڕانە گەورانەن، کە لە بیرکردنەوەکانی خۆییەوە دێن، نەک لە گۆڕانی هەلومەرجەکان. ئاوازی زمان و نووسینی ڕەهەندییەکان پێوەندیی بە هەلومەرجەکانەوە هەیە، بە تایبەت هەلومەرجی سیاسی. کێشەی گەورەی ئەو نووسەرانە ئەوەیە، کە خاوەن نەیار و بەرانبەری لاوازن، لەوانە کادیری سیاسی. بە نکۆڵیکردن لە بوونی ئەوان و دەستەڵاتداربوونیان، ئەو نووسەرانە ویستوویانە ئەو پێگە جەماوەرییەی بە کادیری سیاسی بەخشراوە، بە خوێندەواری وەکوو خۆیان ببەخشرێت. ئەوە جۆرێکە لە ململانێی سیاسی و کۆمەڵایەتی، لە سەرووی هەموو شتەکانیشەوە، ململانێن بۆ سەرچاوە و پێگە.

٣

ئێمە پێویستە ئەوە ڕەچاو بکەین، کە نووسەرانی ڕەهەند لە کۆمەڵگەیەکی ئیسلامییەوە سەر هەڵدەدەن و بەردەوامی بە نەریتی بیرکردنەوەی ئیسلامی دەدەن. ڕێکەوت نییە، کە نووسەرانی ڕەهەند هێندەی بانگخوازە ئیسلامییەکان خاوەنی پێگەی کۆمەڵایەتین. ئەو ناوبانگە لە دوای حەڤدەی شوباتەوە زیاتر کەڵەکە دەبێت، کە تێیدا بۆچوونی نووسەرانی ڕەهەند ڕاستەوخۆ لەگەڵ سەرچاوەکەی خۆی تێکەڵ دەبێتەوە. هەمان ئەوانەی شوێنکەوتووی بانگخوازەکان بوون، بە بۆچوونی ڕەهەندییەکانیش سەرگەرم دەبوون. لە تۆڕە کۆمەڵایەتی و کەناڵەکانی ڕاگەیاندنیش، بە ئاسانی بۆچوونێکی ڕەهەندییەکان لە تەنیشت فتوایەکی ئایینییەوە پەخش و بڵاو دەکرایەوە. من بە ڕێکەوتیش نەمدیوە و نەمبیستووە، کە ئیسلامیستێکی سیاسی بۆچوونێکی خۆی بە ئارگومێنتێکی مارکس یان نیتشە بەهێز بکات، بەڵام هەمان ئەو ئیسلامیستە سیاسییانەم بینیون، کە بۆچوون و باوەڕە بنچینەخوازییەکانیان بە نووسەرانی دامەزرێنەری ڕەهەند بەهێز کردوون. ئەوە ڕێکەوت و لەخۆوە نییە، بەڵکوو پێوەندیی بە هەمە یان هەمانچەشنێتیی پڕۆژەی ڕەهەندییەکان و ئیسلامیستییە سیاسییەوەکانەوە هەیە. ئەو هەمانچەشنێتییە دۆخێکی سروشتیی ئەو پڕۆژەیەیە بووە، چونکە ئەو پڕۆژەیە لە نەریتی ئەو بیرکردنەوانەوە هەڵقوڵاوە، نەک لە تێپەڕاندنی. ئەو جۆرە نەریتیە بە ئاسانی لە بیرکردنەوەی نووسەرانی ڕەهەند تێبینی دەکرێت. باسەکە ئەوە نییە، کە ئایا ئەو نووسەرانە موسڵمانن، یان نا، باوەڕیان بە بوونی خوایە، یان نا، چونکە ئەوەی باسی دەکەم سروشتی گوتاری ئەو ڕۆشنبیرانەیە، کە نەک نەیانتوانیووە ئەو گوتارە ئیسلامییە تێبپەڕێنن، بەڵکوو بەردەوامیان پێ داوە. هەتا ئێستا لای (بەختیار عەلی) نووسەرە گەورەکەی ڕەهەند، نەک هەر لە گوتارەکانی، بەڵکوو لە شیعر و ڕۆمانەکانیشی، جیهان یان ڕەشە یان سپی، یان شەیتانە یان فریشتە، یان شاعیرە یان سیاسی، یان دۆزەخییە یان بەهەشتی، یان ڕۆشنبیرە یان گەمژە، یان یارە یان دوژمن و چەندان دووانەی تر، کە لە بنەڕەتدا واتە یان باشە یان خراپ. تەواوی جیهانبینیی (ب. عەلی) لە گۆشەنیگای ئەو جۆرە لۆجیکە دوانییە (binary logic) کورت دەبێتەوە لەژێر دەمامکی ‘جاویدانی’ و جوانناسی شاردراونەتەوە. ئەو جۆرە جیهانبینییە، کە ڕەگە هەزارانساڵییەکەی بۆ ئایینی (زەردەشتی) دەگەڕێتەوە و بۆ زۆربەی ئایینەکانی تر درێژ بووەتەوە، بە تایبەت بۆ (مەسیحی) و (ئیسلام)، تا ئێستا پێوەرە سەرەکییەکەی ئەو نووسەرە گەورەیەی ڕەهەندە. کاتێک (نیکۆلا مایکاڤیللی) کتێبی (شازادە) دەنووسێت، ڕووبەڕووی هەڕەشەی مەسیحییەکان دەبێتەوە، چونکە زمانی ئەو هەڵگەڕانەوەیە لە تەواوی زمان واتە بیرکردنەوەی باڵادەستیی مەسیحی، کە لەبەر وەهم و چاکەخوازی، چاوی بینینی ڕاستەقینەی لەدەست داوە، بەڵام خودی (نیکۆلا مایکاڤیللی) کەسێکی مەسیحی و خواپەرست بوو. نموونەیەکی تر (سۆرێن کیەکەگۆرد)ە. ئەو ئەگەرچی مەسیحی دەکات بە خاڵی دەستپێک لە ڕاڤە فەلسەفییەکانی، بەو زمانە فەلسەفییەی دایدەهێنێت، ڕووبەڕووی دەستەڵاتی کڵێساکان دەبێتەوە. ئێمە هەرگیز ناتوانین بڵێین زمانی (کیەکەگۆرد) زمانی مەسیحییەکانە، چونکە ئەوەی (کیەکەگۆرد) دەکات بە فەیلەسووف، تێکشکاندنی ئەو زمانەیە و بەدەستهێنانی سەروەرێتیی فەیلەسووفبوونی خۆیەتی لە ڕێگەی زمانەوە.

٤

هەر پڕۆژەیەک بۆ ئەوەی ئاڕاستەی ڕەخنە و بیرکردنەوە بێنێتە دی، پێویست دەکات لانی کەم خاوەنی تێگەیشتن بێت بۆ چەمکەکان، بەڵام لە بنەڕەتدا قەیرانی زۆربەی نووسەرانی ڕەهەند، قەیرانی تێنەگەیشتنە لە چەمک. یەکێک لە هۆکارەکان ئەوەیە، کە نووسەرانی ڕەهەند، وەک پێشتر ئاماژەم پێی دا، بۆ خوێنەر و جەماوەرێکی تایبەت دەنووسن؛ ئەوانەی، کە لەژێر باری هەلومەرجی ئاستە ڕووکەشەکانی هۆشیاریدا دەژین. بۆ ئەو جۆرە خوێنەرانە، زانینێکی ڕووکەش و چەوت هێشتا باشترە لە هیچ. خودی ئەو زانینە دەبێت بە باوەڕ و چەقبەستنی بەهاکان. ئەوە لۆگیکێکە (نیتشە) لە تەواوی کتێبی (جینالۆجیای ئاکار) بە کاری هێناوە، وەک بۆچوونی وایە، کە بناغەی بەهای ئاکار لەسەر هەڵە دامەزراوە، بەڵام تێگەیشتن لەو ڕاستییە، مەرج نییە خودی ئەو بەهایە لەناو ببات. جیهانبینیی نووسەرانی ڕەهەند لە بناغەدا لەسەر هەڵە و بەها کۆمەڵایەتییە هەڵەکان دامەزراوە، بەڵام ئەوە وا ناکات خاوەنی پێگە نەبن، چونکە خودی ئەو بەها کۆمەڵایەتییانە پێویستیان بەو جۆرە دەنگانەیە بۆ سەقامگیرکردنی مانەوەی خۆیان. زانین کایەیەکی کۆمەڵایەتییە، لەسەرووی هەموو شتێکەوە، کایەی زمانە. نووسین ڕووبەڕووبوونەوەی زمانە، چونکە ئێمە زمان داناهێنین، بەڵکوو، وەک (فێردیناند دو سۆسێر) ئاماژەی پێ دەدات، زمان، وەک دەزگایەکی کۆمەڵایەتی، بە سەرماندا دەسەپێنرێت.²ئەو سەپاندنە زۆردارانەیە، بەڵام لە هەمان کاتدا لە دەرەوەی ئێمەدا بوونی نییە، چونکە هێزی داهێنەر لە تێپەڕاندنیدایە، نەک لە شێواندنی. (نیتشە) لە پەرتووکی (سەبارەت بە جینالۆجیی ئاکار)دا هەڕەشەکانی خۆی ئاڕاستەی ئەو دیاردەیە دەکات، ئەویش دیاردەی شێواندنی زمانە. زمان لە بنەڕەتدا لەسەر بنەمای پەیمانی کۆمەڵایەتی دادەمەزرێت. شێوێنەرانی زمان شێوێنەرانی ڕاستین. تەواوی فەلسەفە وەک کایەیەکی مرۆڤایەتی لەسەر زمان بونیادنراوە. بیرکردنەوەکانی ئێمە لەناو زماندان، بەو پێیەی زمان بیر دەکاتەوە. ئەو خەسڵەتەی زمان لەوە هاتووە، کە زمان لە ئاکامی بیرکردنەوە دادەمەزرێت و دەبێت بە دەستگەیەکی کۆمەڵایەتی لەسەر بنەمای پەیمانی کۆمەڵایەتی. بۆیە زمان وابەستەیە بە پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان. هەر کایەیەکی زانین کایەی زمانە؛ زانینە کۆمەڵایەتییەکان ناتوانن لە دەرەوەی زماندا هەبن، بەڵام لای ڕەهەندییەکان، زمان کەرەستەیەکە، کەرەستەیەکی هەژار بۆ گەیاندن، کە ناتوانێت گوزارشت لە دەربڕینە گەورەکانیان بکات. کاتێک نووسەرێکی وەکوو (بەختیار عەلی) ڕووبەڕووی ڕەخنەی ڕێنووس و خاڵبەندی دەکرێتەوە، بۆ ئەو ئاسانترە تەواوی کایەی زمان ڕەت بکاتەوە و لە جیاتیی ئەوە بڵێت، کە تەنیا “تەعبیر” گرنگە. یەکەم، ڕێنووس و خاڵبەندی بەشێکن لە زمان نەک تەواوی زمان؛ دووەم، ئێمە لە ڕێگەی زمانەوە “تەعبیر” لە خۆمان دەکەین. تەواوی نووسین و قسەکردنەکانی ئەو نووسەرە لەناو زماندایە. پرسیارەکە ئەوە نییە، کە چ لایەنێکی زمان گرنگە، چونکە زمان واتە یەکگرتووییی هەموو لایەنەکانی.

ئەم کێشەیە بە تەنیا تایبەت نییە بە (بەختیار عەلی)، بەڵکوو خەسڵەتێکی هاوبەشی ئەو نووسەرانەیە. لە دەرەوەی تێگەیشتن لە زمان و ئەو چەمکانەی زمان خاوەنیانە، ڕەخنە دروست نابێت و نووسین ناتوانێت ئاستی باوی واقیع تێبپەڕێنێت. بۆ ئەوەی نووسەرێک داهێنەر بێت، ئەو نووسەرە پێویستی بە تێکشکاندن یان تێپەڕاندنی زمانی باوە، چونکە تەنیا لەو ڕێگەیەوەیە، کە نووسەران، لەوانە بیریاران، فەیلەسووفان و ڕەخنەکاران، دەتوانن واقیعی باو و باڵادەست تێبپەڕێنن. نووسەرانی ڕەهەند، لە دەرکردنی گۆڤاری ڕەهەندەوە تاوەکوو ئێستا ئاوێنەی تێگەیشتنە باوەکانن. نووسەرانێک، کە خاوەنی زمانی باو بن، ناتوانن سەروەرێتیی نووسەربوون بەدەست بهێنن، چونکە ئەو نووسەرانە لە بنەڕەتدا شووێنکەوتووی تێگەیشتنە باوەکانن و بەو جۆرە شوێنکەوتووییەش بۆچوونەکانیان دادەمەزرێنن. ڕێگەم بدە نموونەیەک بهێنمەوە. کاتێک (نەوشیروان مستەفا) کۆچی دوایی دەکات، (مەریوان وریا قانع) و (ئاراس فەتاح) گەورەترین هەڵوێستیان بەرگریکردنە لە پاکێتیی (نەوشیروان مستەفا) لە گەندەڵی و گەندەڵکاران لە کاتێک گەندەڵییەکانی (ن. مستەفا) ئەگەر بە ڕێژەیی کەمتر بن، بەڵام لە چلۆنایەتییەوە هیچیان کەمتر نین لە هاوتاکانی خۆی. بەڵام هەر خۆیان دوای ماوەیەک لەسەر مردنی، دەستیان بە ڕەخنەگرتن لەو کەسایەتییە سیاسییە کرد، ئەویش دوای دامرکانەوەی سۆز و بەزەییی جەماوەر دوای مردنی (ن. مستەفا). تەنیا شوێنکەوتوو پاکانە بۆ سەردارەکانی خۆی دەکات. نووسەری دا‌هێنەر بیرکردنەوەکانی خۆی بەدەوری هیچ کەسایەتییەک و پڕۆژەیەک چەقگیر ناکات، بەڵکوو نووسین دەبێت بە ئامانج و پڕۆژەیەک بۆ گوزارشتکردن لە سەروەرێتیی هۆشیاریی نووسەر بەسەر خۆی و بەسەر جیهانی دەرەکیدا. ئەو سەروەریبوونە داخراوبوون نییە، بەڵکوو کراوەبوونە بۆ دایەلۆگ لەگەڵ جیهاندا، چونکە جیهان لە بوونی ئێمە دانەبڕاوە. ئەو جۆرە ئاڕاستەی ئیشکردنە مێکانیزمێکی جێگیری ناو کۆمەڵگەیە، بە تایبەت مێکانیزمی کاریزماخوازی. نووسەرێک پێویستە سەرەتا لەناو خۆیدا دروست بێت و لە دەرەوەی ئەوانی تر، کە سەر بە بیرکردنەوەی مێگەلین، بیر بکاتەوە، واتە زمانی خۆی دابهێنیت، بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی دەستەڵاتەکانی کۆمەڵگە و پێوەندییە ئاڵۆزییەکانیان ببێتەوە. بەڵام ئەو نووسەرانە هەمیشە خاوەنی بەرەی دیاریکراون. لۆگیکی هەرە باڵای ئەوان، کۆمەڵێک دۆست و کۆمەڵێک دوژمنن. دووبارە ئەوەی زاڵە لۆجیکی دوانەیییە. ئەوە نەریتێکە لە کاتی دەرکردنی گۆڤاری ڕەهەندەوە هەتاوەکوو ئێستایش پێڕۆ دەکرێت.

ئەو جۆرە زمان و هەڵوێستانە (مەریوان و. قانع) دەکەن بە نووسەر، بەڵام نووسەرێکی میللی، کە لە دەرەوەی ئەو واقیعە باوەی کۆمەڵگە بەسەر تاکەکەسەکانی خۆی دەسەپێنێت، ناتوانێت بیر بکاتەوە و بنووسێت. (مەریوان و. قانع) پێداگریی لەسەر ئەوە کردووە، کە (میشڵ فۆکۆ)ناسە و مێتۆدەکانی ئەو بە کار دەهێنێت، بەڵام کامانەن ئەو تێگەیشتنانەی ئەو نووسەرە سەبارەت بە (فۆکۆ) دایمەزراندوون؟ تێگەیشتنێک، کە ئێمە لەنێو هەموو تێگەیشتنەکان بۆ (فۆکۆ) بتوانین جیای بکەینەوە؟ من باسی ئەو تێگەیشتنانە ناکەم، کە دیدی (فوکۆ) بۆ هێز و دەستەڵات چین، بەڵکوو باسی ئەو دەکەم ئەو نووسەرە توانیوویەتی، جگە لە ڕۆڵی گواستنەوەی بۆچوونەکان، چ دایەلۆگێک لەگەڵ ئەو شیکاری و بۆچوونانە دابمەزرێنێت؟ ئەوە لە ئاکامی ئەوەیە، کە ئەو نووسەرە نەک هەر ئەوەی لە ئاستی ڕووکەش (فوکۆ) و هەر بیرمەندێکی تری خوێندووەتەوە، بەڵکوو لەو ئاستە ڕووکەشەدا کورتی کردوونەتەوە. پێشنیاز دەکەم لە گۆڤاری ڕەهەند، ژمارە (١٦-١٧)، بابەتەکەی (م. و. قانع) بخوێننەوە، کە لەژێر ناونیشانی (نەتەوە و ناسیۆنالیزم)دا بڵاوی کردووتەوە. هەموو ئەو شتانەی لەوێدا باسی کردوون، فێرخوازێکی تازەی بەکالۆریۆس لە بواری زانستە سیاسییەکاندا لەسەریەتی بیانزانێت و لەو ئاستە بەرزتر بنووسێت، بە تایبەت لە ئەوروپا. نەک هەر ئەوە، ئەو نووسەرە لەوێدا بەشێک لە شیکارییەکانی لەسەر بۆچوونەکانی (ماکس ڤیبەر) دامەزراندووە بەبێ ئەوەی بۆ یەکجاریش هیچ یەکێک لە کتێبەکانی (ماکس ڤیبەر)ی وەکوو سەرچاوە بە کار هێنابێت. واتە نووسەرێک تێگەیشتنی لە بیریارەکانەوە لە سەرچاوەی دووەم و سێیەمەوە هاتبێت، چۆن دەتوانێت دایەلۆگ لەگەڵ تیۆرەکانی ئەو بیریارانە دروست بکات؟ ئێستا ڕەوتێک لەو گەنجانە دروست بوون، کە بە هەمان مێتۆد کار دەکەن. باسی (هیگڵ)مان بۆ دەکەن، بەبێ ئەوەی توانیبێتان ڕاستەوخۆ تێگەیشتنەکانیان لە (هیگڵ)ەوە وەر بگرن، بەڵکوو لە سەرچاوەی سێیەم و چوارەم و بگرە دەیەم وەریان گرتووە. هەر بەڕاستی ئەوانە دەتوانن (هیگڵ) بخوێننەوە و لە کۆنتێکستی هزری و مێژووییی خۆیدا بیدۆزنەوە؟ من هیچ هەڵەیەک لەو جۆرە نووسین و خوێندنەوە ڕۆژنامەوانییانە نابینم، بەڵام ئەو جۆرە نووسینانە هیی بیریار و نووسەری داهێنەر نین، بەڵکوو هیی نووسەرانێکن کە ڕۆڵی گواستنەوەی بیر و بۆچوونی فەیلەسووفان لە دەستی سێ و چوارەوە دەبینن. (مەریوان و. قانع) لەو جۆرە نووسەرانەیە، بەڵام هێشتا زمانی ئەو نووسەرە لە هاوڕێکانی، لەوانە (بەختیار عەلی) و (ڕێبین هەردی) بەهێزترە و نووسینەکانی خاوەنی بنەمایەکی زانستی و ئەکادیمین. واتە ئەو نووسەرە خاوەنی تێگەیشتنێکە بۆ ئەو چەمکانەی بە کاریان دەهێنێت، بەڵام تێگەیشتنەکانی ئەو وایان نەکردووە ئەو نووسەرە خاوەنی هێزی بیرکردنەوەی خۆی بێت، بەڵکوو وای کردووە ببێتە توێژەرێک، بۆ نموونە توێژەرێکی ئەکادیمی. ئەوە لە خۆیدا دەستکەوتێکی کەم نییە، بەڵکوو گرنگ و جێی بایەخە، پێچەوانەی دیدی (بەختیار عەلی) بۆ مامۆستایانی زانکۆ، کە هەوڵی بێبایەخکردنی دەستکەوتی ئەکادیمی دەدات. بەڵام بوون بە مامۆستای زانکۆ واتای بوون بە داهێنەر و بیریار نییە، بەڵکوو ئەوە تێگەیشتنێکی میللی و باوە، نەک هەر لە کوردستان، بەڵکوو لە ئەوروپایش. (پیتەر سلۆتەردایک) بە تەنزەوە باسی ئەو دیاردەیە دەکات، بە تایبەت لە خستنەڕووی دیدی (میشڵ فۆکۆ) بۆ ئەکادیمیا، کە تێیدا کورسی یان پێگەی وانەگوتنەوە لە خودی وانەبێژ گرنگترە و خودی بەشی ئەکادیمیاش لە هەردووکیان.³ئەوەی کەسێک دەکات بە داهێنەر، خودی دروستبوونی خۆیەتی وەک ‘خۆ’یەکی سەربەخۆ لە دەرەوەی بیرکردنەوەی میللی. ئێمە بە ئاسانی دەتوانین دۆست و دوژمنەکانی ئەو نووسەرە بدۆزینەوە، واتە دۆست و دوژمنی بەرجەست و دیارن و لە سەرووی هەمووشەوە، ئەو دۆست و دوژمنانە کەسن، نەک تێگەیشتن لە دیاردە، نەک لە کێشە و نەک لە بونیادە قووڵ و ڕیشییەکانی کۆمەڵگە. هەر بۆیە ئەگەر ئەو نووسەرە خاوەنی تێگەیشتنی قووڵ بووایە، لە (فۆکۆ)، لانی کەم دەیزانی کە هەر جۆرە ئازادییەک لە پێوەندییەک یان چەند پێوەندییەکی ناو کۆمەڵگە، بۆ نموونە ئازادبوون لە دەستەڵاتێک بۆ دەستەڵاتێکی تر، دەشێت هەلومەرج بۆ سەربەستیی تاکەکەس خۆش بکات، بەڵام لە خۆیدا ناتوانێت ئەو سەربەستییە فەراهەم بکات. ⁴بۆ ئەوەی مرۆڤ بتوانێت لە دەستەڵات تێ بگات، لەسەریەتی لە پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان تێ بگات. ئەو دەستەڵاتەی ئەو نووسەرە دژیەتی و دژی بووە، هەمان دەستەڵاتە، کە (نەوشیروان مستەفا) و ڕەوتەکەی نوێنەرایەتیی کردووە، چونکە لە بنەڕەتدا دەستەڵات ئاکامی باڵادەستبوونی (مەسعود بارزانی) نییە بەسەر (نەوشیروان مستەفا)ەوە یان بە پێچەوانەوە، بەڵکوو ئاکامی پێوەندییە ئاڵۆزەکانی ناو کۆمەڵگەیە، کە (فۆکۆ) ناویان دەنێت “پێوەندییە ستراتیژییەکانی هێز”. ئەگەر (مەریوان وریا قانع) لەو جۆرە دیدگایە تێگەیشتبا، هیچ کاتێک بەرجەستەبوونی گۆڕانێکی ڕیشەییی کۆمەڵگەی لە سیاسییەک و هیچ سیاسییەکی تر نەدەبینیەوە، بەڵکوو لە گۆڕانی ڕیشەییی پێوەندییەکانی هێز لەناو کۆمەڵگەدا. هەر بۆیە (نەوشیروان مستەفا) جگە لە بەرهەمهێنانەوەی هەمان مێکانیزمی هێز، نەیتوانی هیچ شتێکی تر بکات. لە سەرووی هەموو شتەکانیشەوە، سەبارەت بەوە هۆشیار دەبوو، کە شەڕی ڕۆشنبیر دامەزراندنی گوتاری سەربەستییانەی خۆیەتی، نەک پاشکۆبوونی هیچ سیاسی و گرووپێکی کۆمەڵگە. ئەوە هەڵەیەک نییە، کە (مەریوان وریاقانع) تێی کەوتبێت، بەڵکوو ئەوە بەرجەستەبوونی هەمان ئەو تێگەیشتنەیە، کە ئەو بۆ جیهان هەیەتی. نووسەران هەڵە ناکەن، بەڵکوو نوێنەرایەتیی بیرکردنەوەکانی خۆیانن. بابەتەکە لێرەدا گۆڕینی هەڵوێست نییە، بەڵکوو لە بنەڕەتدا نەبوونی هەڵوێستێکی ئازادە. بۆیە من ناتوانم ئەو ئاکامە بەدەستەوە بدەم و بڵێم (مەریوان وریا قانع) کێشەی تێگەیشتنی لە چەمک هەیە و جیهانی وەهمی لە هۆشی خۆیدا وێنا دەکات. من ناتوانم بڵێم ئەو نووسەرە نازانێت واتای دەستەڵات، دەوڵەت، نەتەوە، نیشتیمان، بازاڕ و چەندان چەمکی تر چین، چونکە ئەو خاوەنی تێگەیشتنێکی ئەکادیمییە بۆ ئەو چەمکانە، کە وای کردووە نەکەوێتە ئەو هەڵە زەقانەی نووسەرانی تری ڕەهەند تێی کەوتوون. بەڵام ئێمە کاتێک باسی دروستبوونی بیریارێک دەکەین، ئەو جۆرە تێگەیشتنانە لە کایەی سیاسی، کۆمەڵناسی و کایەکانی تر پێشمەرجی بنەڕەتین. ئەوەی لە نووسینەکانی ئەو نووسەرە نائامادەیە، تێنەپەڕاندنی زمانی میللییە، دانەمەزراندنی زمانێکی سەربەخۆیە و قووڵنەبوونەوەیە لەو دیاردە و کێشانەی، کە پێشتر باسم کردن. ئەو زمانەی (م. و. قانع) مرۆڤێک دەکات بە مامۆستایەکی باشی زانکۆ، بەڵام نەک بە بیریارێک. داهێنەرەکان باکگراوند و بواری ئەکادیمی وەکوو مێکانیزمێک بۆ دەوڵەمەندبوون لە بواری ڕەخنە بە کار دەهێنن، نەک ئەوەی زانکۆ بەدوا خاڵی پەرەسەندنی هزری و ڕەخنەیی ببینن.

هەر بۆیە هەڵوێستی هاوشێوە و هەمەچەشن لە گۆڤاری ڕەهەند و پڕۆژەکانی دواتری ئەو نووسەرانە بە ئاسانی دەدۆزرێنەوە. لە چەند ژمارەیەکی گۆڤاری ڕەهەنددا، هەندێک (هەڵویستە) وەک پێشەکی لەو گۆڤارەدا بڵاو دەکرانەوە، کە ئەوانە بەیاننامەی سیاسیین لە هەمبەر پێشهات و ڕووداوەکانی سەردەمی خۆیان تا ئەوەی نووسینی هزری بن. ئەو جۆرە نووسینانە تەنیا ئاکامی کۆمەڵێک ئەگێندای گرووپین تا پڕۆژەی هزری، چونکە خاوەنی هەمان زمانی باوی کۆمەڵگەن. کێشەی بنەڕەتی ئەوەیە، کە ڕەهەندییەکان تەنیا مامەڵەیان لەگەڵ ئەو کێشە و قەیرانانە کردووە، کە سەریان هەڵداوە و دیاریکراو بوون. ئەو نووسەرانە چاوی شتە نەبینراوەکانیان نییە، چونکە بۆ ئەوەی کەسێک خاوەنی ئەو چاوە بێت، پێویستی بەوەیە خاوەنی زمانی خۆی بێت. کاتێک (بەختیار عەلی) و (مەریوان وریا قانع) دەکەونە مشتومڕەوە، هیچ ئاڕاستەیەکی ڕەخنەیی و هزری نوێ دروست نابێت، چونکە سروشتی زمان و مشتومڕەکانیان کۆمەڵایەتییانەیە وەک هەر جۆرە مشتومڕێکی تری کۆمەڵایەتی، کە کەسەکان لە ئاکامی گۆڕینی کیمیای هەستەکانیان لەگەڵ یەکتر ڕووبەڕووی یەکتر دەبنەوە. مشتومڕەکەی (فاروق ڕەفیق) و (بەختیار عەلی)یش بە دانیشتنێکی کۆمەڵایەتییانە و هاوڕێیانە دامرکێنرایەوە. وەک چۆن لە هەر پێوەندییەکی مرۆڤانە کیمیای هەستەکان کەسەکان لە یەکتر نزیک و دوور دەخاتەوە، هەمان ئەو کیمیای هەستە ئەو نووسەرانەی لە یەکتر نزیک کردووەتەوە و لە ئاکامیشیدا لە یەکتری دوور خستوونەتەوە. بۆیە ئەگەر یەکێک لە نووسەرەکانی ڕەهەند پێمان بڵێت، کە ئەوان هیچ کات وەک گرووپ ئیشیان نەکردووە و شتێک نییە بە ناوی ڕەهەندییەکان، لەسەرمانە بزانین ئەو نووسەر/نووسەرانە ڕاستییەکەی هەر لە سەرەتاوە باوەڕیان وابووە، یان ئەوەتا ئێستا کیمیای هەستەکانیان لەگەڵ یەکتر گۆڕاوە. ئێمە دەستەبژێری ڕەهەندییەکانمان هەر بەیەکەوە ناسیون و پڕۆژەی خۆیان بە کۆمەڵ دامەزراندووە تا ئەوەی ڕەهەند لە بنەڕەتدا جگە لە گۆڤارێک هیچی تر نەبووبێت. بەڵام لە دەرەوەی ئەوەیشدا، ئێمە چ ئەوەی هەر یەکێک لە نووسەرانە وەک گرووپ ببینین، یان تاکەکەس، هیچ لە باسەکە ناگۆڕێت، چونکە ڕەهەند و ڕەهەندییەکان لە بنەڕەتدا خاوەنی پڕۆژەیەکی هزری نین، بەڵکوو پاشکۆی بیرکردنەوە باڵادەستەکانی کۆمەڵگەن. ڕێککەوت نەبوو، کە تەواوی هەڵچوونە کەڵەکەبووەکانی پڕۆژەی ڕەهەند بە دروستبوونی بزووتنەوەی گۆڕان دامرکایەوە و نووسەرەکانی بوون بە پاشکۆی پشتگریکاری ئەو پڕۆژەیە و گوتارە زاڵەکانی، چونکە لە بنەڕەتدا ڕەهەندییەکان خاوەنی گوتارێکی ئازاد نەبوون و نین. باسەکە بزووتنەوەی گۆڕان نییە، بەڵکوو مادام ئەو نووسەرانە خاوەنی ئاڕاستەی خۆیان نین، هەمیشە ئەگەری پاشکۆبوونیان بەهێزە. ئێمە لە هیچ نووسینێکی (بەختیار عەلی)، کە لە ڕۆژنامەی (باس) بڵاو کراونەتەوە، ئەو توڕەییەی بەرانبەر بە دەستەڵاتی پارتی دیموکراتی کوردستان هەیەتی، تێبینی ناکەین، چونکە ئەو زمانێکی کۆمەڵایەتیی تری لەو پێوەندییەدا هەڵبژارد، کە لەگەڵ مەرجەکانی نووسین بۆ ئەو ڕۆژنامەیە گونجاو بوو. هەربۆیە، تێگەیشتنی ئەو نووسەرانەیش بۆ چەمکگەلێکی فەلسەفی، لەو تێگەیشتنە سیاسییە زاڵەکانی کۆمەڵگەوە هاتوون. وەک چۆن ئیسلامییەکان دژایەتی (کارل مارکس)یان کردووە، ڕەهەندییەکان بەردەوامیان بەو دژایەتییە داوە بەبێ ئەوەی لەهەمبەر هاوتەریببوونی زمانیان لەگەڵ ئیسلامییەکان کێشەیان هەبووبێت. هەر ئەو جۆرە ئاڕاستە دژەکارییە ڕووکەشە هەلومەرجێکی گونجاوی بۆ نەوەی ڕەهەندییەکان ڕەخساندووە لە ڕەتکردنەوەی هەرلەخۆوەی فەیلەسووفان. ئەوەی هەیە ڕەخنە نییە، بەڵکوو لەژێر ناوی ‘بە بۆچوونی من’ حوکمی پێشکات و لەخۆوەن. کەسێک دەبێت سەرەتا خۆی هەبێت، خاوەنی زمان، بیرکردنەوە و تێڕامانی قووڵی خۆی بێت تا بتوانێت ‘بۆچوون’ی هەبێت، واتە تا بتوانێت شتێک بنووسێت و بیڵێت، کە لە تێگەیشتنی میللییەوە نەهاتبێت.

بیرکردنەوەی باوی ئێمە تەنیا بە کێشە زەبەلاحەکان ڕاهاتووە، یان دروستتر بۆ ئەو کێشانەی زۆرترین جەماوەر بە دوای خۆیاندا کۆ دەکەنەوە. ڕۆشنبیرانی ڕەهەند ڕێک بەرجەستەی ئەو جۆرە بیرکردنەوەیە دەکەن. لە کوێدا کێشەی جەماوەری هەبێت، لەوێدا ئەوان ئامادەن. ئەو ئامادەیییە لەناو جەماوەر پێگە و ناوبانگی جەماوەری بۆ فەراهەم کردوون. بەڵام کەس لەناو بیرکردنەوە باوەکاندا نابێت بە داهێنەر. ئەوەی کەسێک دەکات بە داهێنەر هێزی تەنیاییی خۆیەتی. واتە دووربوون لە کۆمەڵ. ئەو دووربوونە مەرج نییە جەستەیی بێت، بەڵام هەزاران جار پێشمەرجە، کە دووربوون بێت لە بیرکردنەوەی مێگەلییانە و جەماوەرییانە، بە تایبەت کاتێک ئەو جەماوەرەی زۆرایەتییە سەر بە ڕێبازی بیرکردنەوەی وێرانکەر و پووکاوەیە. خودی ئەو لایەنە وای کردووە، کە هەم ڕەهەندییەکان دەرفەتەکان بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بقۆزنەوە، هەم خۆیان ببن بە کەرەستە و شت بۆ ئەو دەرفەتانە. جەماوەر بوونێکی داینامیک یان گۆڕاوی هەیە؛ ئەمڕۆ بە ئاوازەکانی تۆ مەست دەبێت و بەیانی نەفرەت لە دەنگەت دەکات، بگرە هەوڵ دەدات دەنگت بسڕێتەوە، بەڵام داهێنانەکان دەبن بە سەرچاوە بۆ شکۆدارێتی و سەروەرێتیی داهێنەر بەسەر هەلومەرجەکاندا، بەسەر شوێن و کاتە دوور و هێشتانەگەیشتووەکاندا و لە سەرووی هەمووشیانەوە لە بیرەوەریی ئەوانەی هەر لە سروشتەوە سەر بە گیانە مەزنەکانن، واتە بە ئاستە باڵاکانی تێگەیشتن و ئاگامەندبوون. بیرەوەریی ئەو جۆر مرۆڤانە گەورەترین و دەوڵەمەندترین مەودایە بۆ هەر داهێنەرێک، چونکە لەو جۆرە بیرەوەرییانەدا، داهێنەر لە دوای سەدان ساڵ لە مردنیشی، درێژە بە وزەی بیرکردنەوەکانی دەدات؛ ئەو وزە و بیرکردنەوانەی لە ڕەچەڵەکدا لە هەرێمە هەرە قووڵەکانی ئاگامەندییەوە هاتوون.  

٥

هەمان هۆکار ڕەگ و خەسڵەتی میللیبوونی نووسینی نووسەرانی ڕەهەندە. ڕیگەم بدە نموونەیەکت بۆ بهێنمەوە، کە لە ژمارەکانی (١٦-١٧)ی گۆڤاری (ڕەهەند) بڵاو کراوەتەوە. (بەختیار عەلی) لە گوتارێکی درێژی نازانستی و پڕ لە بۆچوونی دژبەیەک و ناڕێکخراو بۆ پیرۆزکردنی دیاردەی شەهیدبوون، لەژێر ناونیشانی (شەهید: لێکۆڵینەوەیەک لەسەر بەکارهێنانە سیاسییەکانی مەرگ)، سەبارەت بە جیاوازیی نێوان دەستەڵات و حیزب دەنووسێت: “جیاوازی نێوان دەسەڵات و حیزب لەوەدایە دەسەڵات بەشێکی هەمیشەیی پێکهاتی کۆمەڵگایە. لە زۆر پنت و شوێنگەدا دەسەڵات پێویستی بە بەهانەسازی نییە و شەرعییەتێکی سروشتی هەیە، بەڵام حیزب پێکهاتێکی کۆمەڵایەتییە.”⁵ ئەم تێگەیشتنە بەردەوام زاڵ بووە چ لە سەردەمی نووسینەکە و چ ئێستا. ئەگەر ئێمە ئەو تێگەیشتنە هەڵبوەشێنینەوە، دەبینین کە ئەو نووسەرە لە خودی چەمکی دەستەڵات تێنەگەیشتووە. یەکەم شت، دەستەڵات بەشێکی هەمیشەییی هیچ کۆمەڵگایەک نییە، بەڵکوو دەستەڵات بونیادێکی کۆمەڵایەتییە، کە لەسەر بنەمای پەیمانی هێزەکان پێک دێت و ڕەوایەت (legitimacy) وەردەگرێت. لەو ڕووەوە، هیچ دەستەڵاتێک نییە، کە ڕەوایەت (یان شەرعیەت)ێکی سروشتی هەبێت، بەڵکوو وەک (ماکس ڤیبەر)یش ئاماژەی پێ دەدات، ڕەوایەت هەمیشە پێکهێنراو و پەیمانلەسەربەستراوە. ⁶. لە زۆر پنت و شوێنگەدا دەستەڵات پێویستی بە بەهانەسازی نییە) – کێ ناتوانێت وەها حوکمێکی هەرەلەخۆوە و بێبنەما بدات؟ هەر دەستەڵاتێک بۆ ئەوەی ڕەوایەتپێدراو بێت، پێشمەرجە، کە بریکاری هەرە بچووکترین پێکهاتەی ڕەوایەتییەکەی بێت. لەو ڕووەوە، پێویستی بەوەیە، پاساو (justification) بۆ سەپاندنی هێزی خۆی بهێنێتەوە. ئەگەر ئەو ڕەوایەتە بە حیزب بدرێت، هەمان حیزب دەبێت بە خاوەنی دەستەڵاتێکی ڕەوایەتپێدراوە، وەک ئەوەی لە حیزبی کۆمیۆنیستیی دەستەڵاتداری (چین)دا هەیە. ئەگەر ئەو ڕەوایەتە بە حوکوومەت بدرێت، لێرەدا حوکوومەت دەبێتە بریکاری دەستەڵات، بۆیە شتێک نییە بە ناوی جیاوازیی نێوان دەستەڵات و حیزب وەک دوو چەمکی هاوتای یەکتر. ئەوانەی (بەختیار عەلی) تێکەڵی کردوون، حوکوومەت و حیزبن، نەک دەستەڵات و حیزب. بە گوێرەی بونیادە کۆمەڵایەتییەکان، دەکرێت لە شوێنێکدا حیزب دەستەڵاتی ڕەوایەتپێدراو بێت و لە شوێنێکی تردا حوکومەتی دەوڵەتی لەنێویدا هەرێمی. کە من باس لەو جۆرە ناتێگەیشتنە دەکەم، باسی جیاوازیی بۆچوون ناکەم، بەڵکوو باسی ڕەگوڕیشە و پێناسەی چەمکەکە دەکەم. کاتێک (میشیڵ فۆکۆ) لەبارەی هێز، لەوانە دەستەڵاتەوە دەدوێت، جیاوازییەکی گەورە لەگەڵ (ماکس ڤیبەر) دروست دەکات، بەڵام هەردووکیان خاوەنی تێگەیشتن و پێناسەی زانستین بۆ ئەو چەمکە. (فۆکۆ) باس لە هەمان ئەو هێزە دەکات، کە (ڤیبەر) پێناسەی کردووە، بەڵام تیۆریی ئەو بۆ دەستەڵات، جیاوازە. (ڤیبەر) باسی هەمان ئەو سەرمایەدارییە دەکات، کە (مارکس) ئێمەی لێ ئاگادار کردووەتەوە، بەڵام پێچەوانەی (مارکس)، بۆ (ڤیبەر) هەلومەرج و فاکتۆرەکانی سەرهەڵدانی سەرمایەداری بە تەنیا پێوەندییان بە بەرهەمێهان و ململانێی چینایەتییەوە نییە، بەڵکوو بە فاکتۆری تری فرەئاڕاستە، کە لە فەلسەفەی (مارکس) نائامادەن، بۆ نموونە، بەهای پیرۆزی ئیشکردن لە ڕێبازی (پرۆتێستانتیزم) بە فاکتۆرێکی گرنگی سەرهەڵدانی سەرمایەداری دەزانێت. بەڵام هەردووکیان خاوەنی هەمان پێناس و تێگەیشتنن بۆ چەمکەکان، لەوانە سەرمایەداری، جیاوازی چینایەتی و بەرهەمهێنان. پرسیارێکی تر ئەوەیە بە چ پێوەرێک دەستەڵات لە سروشتەوە دێت، بەڵام حیزب لە پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان؟ دەستەڵات وەک ئاماژەم پێی دا، بونیادێکی کۆمەڵایەتییە، کە لە ئاکامی پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، واتە پێوەندیی هێزەکان دروست دەبێت و ڕەوایەتی وەردەگرێت. ئەم دەستەڵاتە دەشێت سیاسی، ئایینی، حیزبی یان کولتووری بێت. ئەگەر (بەختیار عەلی) کەمێک لە سۆسیۆلۆجیای سیاسی شارەزا بووایە، نەدەکەوتە ئەو هەڵە لۆجیکییەوە، لە کاتێکدا لە هەرە زۆری بابەتەکانی خۆی لەو بوارە دەدات، گوایە ‘شەریعەتی’ ڕۆشنبیریی کوردی شتێکی تایبەت و جیاوازە. من ئەو خاڵانەم بە چڕوپڕی لە پەرتووکی (کایەکانی هێز: سەبارەت بە مرۆڤی سروشت) باس کردوون و بە پێویستی نازانم لێرەدا بیانخەمەوە ڕوو. ئەوە نموونەیەکی زۆر بچووک و بگرە زۆر باشترە لە چەندان نموونەی چەندبارەبووەوە و هاوشێوەی تر، کە لێرەدا ناپێوەندیدارن.

هەر لە هەمان ژمارەدا ئاراس فەتاح بابەتێکی لەژێر ناونیشانی (شوناس و ململانێ لە کۆمەڵگەی دوای جەنگ) بڵاو کردووەتەوە. بابەتەکە ئەگەرچی سەبارەت بە ململانێ و کۆمەڵگەی دوای جەنگە، کەچی زیاتر لەبارەی دەوڵەت و کێشەی دەوڵەتدارییەوە دەدوێت، بەبێ ئەوەی لەو بابەتەدا پێمان بڵێت دەوڵەت و دیاردەی دەوڵەت چین. جگە لەوە، بابەتەکەی ئەو زیاتر جۆرێکە لە پێشنیازخستنەڕوو بۆ کێشە سیاسییەکانی سەردەمەکەی تا ئەوەی بونیاد، میکانیزم و هەلومەرجەکانی دەوڵەتبوون و کێشەکانی بخاتە ڕوو. واتە ئێمە هیچ شتێک فێر نابین، بەڵکوو ئەو ڕووداو و ئاکامانەی هەن، دەخرێنەوە بەر دەممان بە دیدگا و بۆچوونی تاکەکەسی. بۆ نموونە، ئەو نووسەرە پێمان دەڵێت: “ئەزموونی ئەم چەند ساڵەی کوردستانی باشوور پێچەوانەی ئەو ڕاستییەمان پێدەڵێت؛ ئەو ڕاستییەی کە ئێمە دەبێت دان بە فەشەلی ئەزموونی بنیاتنانی بنەما سەرەکی و سەرەتاییەکانی دەوڵەت و نەتەوە بە مانا سیاسییەکەی بنێین.” ⁷

ئێمە چی لەو بۆچوونە فێر دەبین و کێ هەیە نەتوانێت بۆچوونێکی وا بخاتە ڕوو؟ ئەگەر شتێک شکستی هێناوە، ئەو شکستە لە کوێوە هاتووە و لەسەر چ بنەمایەکیش شکستە؟ “مانا سیاسییەکە” چییە و کامەیە؟ من ئەگەر ئەو “مانا سیاسی”یەم بۆ دیاری نەکرێت، چۆن بتوانم لە مەبەستی ئەو نووسەرە بگەم؟ هەموومان دەتوانین چەندان دەستەواژە و چەمکی لەو شێوەیە ڕێز بکەین، بەبێ ئەوەی بە یەکتر بڵێین مەبەستمان چییە. کاتێکیش خوێنەرێک لێمان تێنەگات، دەتوانین بەوە تۆمەتباری بکەین، کە ناهۆشیارە، بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە، کە کێشەی بنەڕەتیی زمانی ئێمە دەبێت نەک هۆشیاری و ناهۆشیاریی خوێنەر. من دەتوانم، بۆ نموونە، چەندان دەستەواژەی وات بۆ ڕیز بکەم، لەوانە کێشەی کۆمەڵگە بە مانا سایکۆلۆجییەکەی، تێگەیشتنی من بە مانا فیزیاییەکەی، بۆچوونی تۆ بە مانا (فرۆید)یەکەی، هێز بە مانا (نیتشە)ییەکەی و چەندان نموونەی تری لەژمارنەهاتوو. ئەوە جۆرێکە لە فڕێدانی چەمک بۆ ناو نووسین، بەبێ ئەوەی تێگەیشتن بۆ ئەو چەمکانە دیاری کرابن. لە زۆر ئاستیشدا، ئەو جۆرە نووسینانە مەڵاسدانی نەزانین و تێنەگەیشتنن لە ئاست چەمکەکاندا.

نموونەیەکەی تر، وتارێکی هاوبەشی (بەختیار عەلی)، (ئاراس فەتاح)ە، کە لەبارەی دەستەڵاتدارێتییەوەیە و ئەمە ناونیشانیەتی (دەسەڵاتدارێتی و پڕۆسەی بە کۆمەڵگابوون). لەوێدا پێناسەیەکی نازانستی و ناسۆسیۆلۆجیمان سەبارەت بە دەستەڵات بۆ دابین دەکرێت، وەک هاتووە: “دەسەڵات ستراتیژێکە و لە لایەن دەسەڵاتدارێتییەکی سیاسییەوە دەخرێتەگەڕ.”⁸ دەستەڵات ستراتیژ نییە، بەڵکوو بونیادێکە، کە ئاکامی پەیمانی ستراتیژیی هێزەکانە. ئەو بونیادە خاوەنی ستراتیژ و مێکانیزمی فرەچەشنە. دەستەڵات دەکرێت وەک ستراتیجێک بە کار بێت، دەشێت وەک مێکانیزمێک بۆ سەپاندن، بەڵام ئەوانە دەرکەوتەن لە دەستەڵاتدا، نەک ستراتیژ. بە پێچەوانەوە، ئامانجی ستراتیژێک دەشێت بەرفرەوانکردنی پێگە و هەژموونی دەستەڵات بێت. ستراتیژ بە دەربڕینێکی سادە واتە ئێمە لە خاڵی یەک دەمانەوێت بگەین بە خاڵی دوو. بۆ ئەو مەبەستە مێکانزیم، بەرنامەڕێژی و ئامانجمان دیاری دەکەین. لەو ڕووەوە، ستراتیژ کەرەستەیەکە بۆ گەیشتن بە ئامانجێک تا ئەوەی بونیاد و بنەڕەتی پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، واتە پێوەندیی هێزەکان، بێت. کارەکتەرەکانی ناو کۆمەڵگە دەشێت خاوەنی پێوەندیی ستراتیژی ئاڵۆز بن، بەڵام ئەوە بونیادێکی دەستەڵات. دەبینین ئەو گەورەنووسەرانەی ڕەهەند، کە زۆرترین دژایەتیی دەستەڵاتیان کردووە، خۆیشان لە چەمکی دەستەڵات نەگەیشتوون. نووسەری نەفرەتکار لە نیشتیمان، کە (بەختیار عەلی)یە، لە (قەسیدەی نیشتیمان)دا بە خرۆشەوە نەفرەت لە هەلومەرجێکی هەرە بنەڕەتیی ژیان دەکات، کە نیشتیمانە. ئەو قەسیدەیە، بە ڕەچاوکردنی ئەو سەردەمەی لێی نووسراوە، کە ساڵانی هەشتاکانە، گەورەترین خزمەت بووە بە گوتاری حیزبی بەعس، چونکە ئەوەی بەعس هەوڵی بۆ دەدا لە هۆشی کورددا بیسەپێنێت، بۆ نموونە لە ڕێگەی ئەشکەنجەدان، هەر نەفرەتکردن بووە لە نیشتیمان. کەسێک لە بنەڕەتدا بزانێت نیشتیمان واتە چی، نەک ئەوەی سەرچاوەی قووڵترین تێگەیشتنی لە نیشتیمان لە دروشم و هوتافی سیاسییەکانەوە بێت، ناتوانێت نەفرەت لە نیشتیمان بکات، چونکە نیشتیمان لە بوونی ئێمە دانەبڕاوە، بەڵکوو بە تەنیا ئاماژەدانە بەو هەلومەرجە سروشتییەی شوێن و کۆمەڵ، کە سەرچاوەیەکی خۆڕسکە بۆ ژیان، لەوانە ژیانی ئێمە.بۆیە دەبینین وەک چۆن (بەختیار عەلی) دەستەڵات و ئامرازەکانی دەستەڵات لە یەکتر جیا ناکاتەوە، چونکە لە بنەڕەتدا لەو چەمکانە بە دروستی نەگەیشتووە، بە هەمان شێوە، نیشتیمان، حیزب و دەوڵەتداریشی تێکەڵ کردوون و کردوونی بە یەک. نیشتیمان، بۆ نموونە، ئەو دارزەیتونانەی (عەفرین)ن، کە ئێستا لە (ئیزمیر) ئاوارەن. نەفرەتکردنی نیشتیمان واتە نەفرەتکردن لەو دار و درەختانە، لە چیا و دۆڵەکانی، لە ڕووبار و دەریاچەکانی، لە بوونەوەرەکان، لەوانە ئاژەڵ و مرۆڤی سروشت. جگە لەوە، چونکە زمانی (بەختیار عەلی)، وەک پێشتر ئاماژەم پێی دا، لە کۆمەڵگە، لەوانە لە ئایینی ئیسلامەوە هەڵقووڵاوە، بە هەمان کەرەستەکانی ئەو زمانەیش دەنووسێت. ڕەگی “نەفرەتکردن” لە هۆشی ئێمەدا لە ئایینەوە هاتووە و بۆ هوتافە سیاسییەکان درێژ بووەتەوە. بۆیە، مرۆڤانی هەستەبەرز، مرۆڤانی هێزدار، هەرگیز نەفرەت لە هیچ شتێک ناکەن و خاوەن ئەو دەربڕینە لاوازانەیش نین، چونکە خاوەنی هێزی تێگەیشتنن تەنانەت لە ئاست هەرە هەژێنەرترین کارەساتەکان. چ کۆمێدیایەکی گەورە دەبوو فەیلەسووفێکی وەکوو (مارکس) گوتبای ‘نەفرەت لە سەرمایەداران!’.

٦

لەو کۆنتێکستەدا، پێویستە جارێکی تر ئەوە بە تەواوەتی ڕوون بکەمەوە، کە مەبەستم لە تێنەگەیشتن لە چەمکەکان چییە بۆ ئەوەی خوێنەر بۆی ڕوون بێتەوە، کە ئەوەی من باسی دەکەم، جیاوازییەکان نین، بەڵکوو تێنەگەیشتنی سەرەتایی و پێشمەرجن بۆ چەمکەکان. بۆ نموونە، دەشێت جیهانبینیی ئێمە بۆ چەمکی مردن، ژیان، بوون، ئاکار و داهێنان زۆر جیاواز بێت لە جیهانبینیی بیریارێکی وەکوو (د. محەمەد کەمال). ئەو جیاوازییانە بۆ من بە تایبەت لە پەرتووکی (کایەکانی هێز) دامەزراون، بەڵام من ناتوانم بڵێم (د. محەمەد کەمال) لەو چەمکانە نەگەیشتووە. بە نموونەیەکی کۆنکریتتر بدوێم، (د. محەمەد کەمال) لە کتێبی (نیتشە و پاش تازەگەری)، پاش ئەوەی تێگەیشتنێکی تۆکمە بۆ چەمکی (گەڕانەوەی هەمیشەیی)ی (فریدریک نیتشە) دادەمەزرێنێت، ڕەخنە لەو بیریارە دەگرێت و هێنانەوەی ئەو باوەڕە بۆ ناو فەلسەفە بە ناپێویست دەزانێت. بۆچوون و تێگەیشتنی من بۆ چەمکی (گەڕانەوەی هەمیشەیی) جیاوازە لەوەی (محەمەد کەمال)، بەڵام ئەو جیاوازییە بنەڕەتە بۆ دروستبوونی ئاڕاستەی ڕەخنە. من ناتوانم بڵێم (محەمەد کەمال) چەمکی (گەڕانەوەی هەمیشەیی)ی یۆنانییە کۆنەکان و (دۆناودۆن)ی (هیندویزم) و (بوودیزم)ی تێکەڵ کردوون، چونکە ئەو بیریارە نەک ئەو چەمکانەی تێکەڵ بە یەکتر نەکردوون، بەڵکوو تێگەیشتنی تۆکمەی بۆ دامەزراندوون. لە دوای ئەو تێگەیشتنە تۆکمە و ڕەخنەیییانە، کە (محەمەد کەمال) بۆچوونەکانی خۆی لەسەر دادەمەزرێنێت، بوار بۆ ئەوە دەسازێت، کە جیاوازیی نێوان بۆچوونەکان دروست ببێت. هەر چەمکێک لای ئەو بیریارە لە بناغەوە ئیشی لەسەر دەکرێت و لەسەر ئەو بناغەیە ئاڕاستەی جیاواز دروست دەبن. ئەو جۆرە خەسڵەتە پێشمەرجە بۆ هەر نووسەرێک لە هەر بوارێک بێت. ئەو نووسینانەی زمانی میللی، واتە تێگەیشتن و بیرکردنەوەی میللی، لە نووسیندا دەسەپێنن، نەک هیچمان پێ ناڵێن، بەڵکوو زیادە و ناپێویستن. ئێمە لە نووسینەکانی (محەمەد کەمال)دا نەک هەر بەر زمانێکی میللی ناکەوین، بەڵکوو بەر لە هەر شتێک زمانی میللی تێ پەڕاندووە. ئەگەر (محەمەد کەمال) بە زمانێکی ئیسلامی لەبارەی چەمکی جیهان لە دیدی (مارتن هایدیگەر)ەوە دوابا، خزمەتێکی گەورەی بە خوێنەرانی هەواداری زمانی ئایینی دەکرد؛ زمانێکی پڕ لە حوکم و زیندان، کە هەمووان ڕۆژانە لە ئاستی میللیدا قسەی پێ دەکەن و پێی دەنووسن، بەڵام ئەوە وای دەکرد، کە هەرگیز نەتوانێت زمانێکی فەلسەفی دابهێنێت. ئایا دوالیزمی فریشتە و شەیتان، چاکە و خراپە، نووسەر و سیاسی، گەمژە و ڕۆشنبیر و چەندان دوالیزمی تر لە نووسینەکانی (محەمەد کەمال)دا ئامادەن؟ بیریاربوونی (محەمەد کەمال) لە بیریاربوونی (محەمەد کەمال) لە کوێدایە، ئەگەر وەها زمانێک بە کار بهێنێت؟ لە پێوەندییدا بە ڕەهەندییەکان، من باسی جیاوازیی بۆچوون و تێگەیشتنەکان ناکەم، بەڵكوو باسی نەبوونی بۆچوون و تێگەیشتن دەکەم. هەموومان بەردەوام دەتوانین بڵێین ‘بە بۆچوونی من’ یان ‘بە تێگەیشتنی من’ و چەندان دەستەواژەی تر، بەڵام ئەوە هیچ کاتێک ئاماژە نییە بەوەی ئێمە خاوەنی بۆچوونین. بۆچوون و تێگەیشتن لە قووڵاییەوە دێن، نەک ئەوەی نووسەرێک تێگەیشتنە میللیەکان لە نووسیندا بڕازێنێتەوە و پێی وابێت داهێنانی کردووە. کێشەی نووسەرانی ڕەهەند، لەوانە (بەختیار عەلی)، ڕێک ئەوەیە، کە ئەو چەمکانە لە تێگەیشتنی باوەوە وەردەگرن. ئەو تێگەیشتنە باوە مەرج نییە لەناو زمانی کوردییەوە بێت، بەڵکوو دەشێت هەر خوێندنەوەی وتارێکی ڕەخنەیی نووسەرێکی فارسی، ئەڵمانی، بەریتانی و هەر نووسەرێکی ترەوە بێت. لە تێگەیشتنی باوی زۆرێک لە نووسەرە ڕووکەشەکانی خۆرئاوا، تێنەگەیشتن بۆ چەمکە بنەڕەتییەکانی (نیتشە)، (هیگڵ)، (مارکس)، (فرۆید) و چەندان بیریاری دیکە بە ئاسانی تێبینی دەکرێن، چونکە ڕووکەشی پێوەندیی بە هیچ نەتەوە و زمانێکی دیاریکراوەوە نییە؛ مرۆڤانی هێزدار و خاوەنی تێڕامانی قووڵ لە هەموو کولتوور و نەتەوە جیاوازەکان بەرز دەبنەوە، بەڵکوو ڕووکەشی هەلومەرجێکی هاوبەشی هۆشیارییە، وەک پێشتر ئاماژەم بۆی کردووە. کاتێک (سلاڤۆی ژیژەک) دیبەیت لەگەڵ (جۆردان پیتەرسۆن) دەکات، (ژیژەک) لەو شوێنە دەست پێ ناکات، کە جیاوازیی هزری و ڕەخنەییی نێوان ئەو و (پیتەرسۆن)ە، بەڵکوو لەو شوێنەی، کە (پیتەرسۆن) تەواوی مارکسیزمی لە (مانیفێستۆ)دا کورت کردووەتەوە، لەوەی، کە ئەو تێگەیشتنەکانی ئەو کەسە لە تێگەیشتنی باو یان (main stream)ەوە هاتوون. لەوێدا (پیتەرسۆن) لە دیبەتکارێتەوە زیاتر دەبێت بە فێرخوازێک. بەڵام ئەگەر کەسێک ئەو تێگەیشتنە ڕووکەشانەی (بەختیار عەلی) بخاتە سەر ئاڕاستەیەکی دروست، ئەوەی لێی دەکەوێتەوە تووڕەیی و داهێنانی ئاوەڵناوی نوێترن لە لایەن ئەو نووسەرەوە، لەوانە (گەمژە)، (خۆگێلکەر)، (هیچنەزان) و چەندانی تر، کە من پێشتر نامەیەکم لەو بارەیەوە هەم بۆ خودی خۆی ناردووە هەم لە ساڵی ٢٠١٣ بڵاوم کردووەتەوە. ئەو بۆچوونە بنەڕەتیانە پێچەوانەی دیدگاکانی (بەختیار عەلی)یە بۆ مرۆڤی خۆرهەڵات و خۆرئاوا، یان بە واتایەکی تر سەروەرێتیی جۆری مرۆڤی خۆرئاوا بەسەر مرۆڤی خۆرهەڵات، کە ڕەگوڕیشەی ئەو تێگەیشتنە کەلتووری ئیمپریالیزمە. هەر لەو دوو چەمکەیشدا، خاڵی دەستپێکی ئەو نووسەرە تێگەیشتنی میللیە، واتە بە تەنیا خۆرهەڵاتی و خۆرئاوابوون جیاوازییەکی گەورەمان بۆ دروست دەکات. بیرکردنەوە و داهێنەربوون سەر بە هیچ نەتەوەیەک و گرووپێکی دیاریکراو نییە. هەر بەڕاستی (بەختیار عەلی) چۆن لە مرۆڤ تێگەیشتووە یان دروستتر تێنەگەیشتووە؟ بۆ نموونە، با سەیر بکەین و بزانین ئەو نووسەرە چۆن نەک بە تەنیا لە مرۆڤی کورد، بەڵکوو لە نەتەوەی کورد تێگەیشتووە.

کاتێک باسێک پێوەندیی بە کوردەوە هەیە، دیدی (بەختیار عەلی) جێگیرە: وەک لە چاوپێکەوتنێک لە کەناڵی کوردسات ئاماژەی پێی دا، کە بە شێوەیەکی جیاوازتر لە چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ کەناڵی (ئێن ئاڕ تی) لە ساڵی ٢٠١٢، پێداگری لەسەر کردەوە، ‘مردنی تەواوی کورد هێندەی سێ سەد ئەندازیار کاریگەری لەسەر جیهان نابێت (ئەگەر لایەنە مرۆڤایەتییەکەی لێ دەرکەین)’! (بەختیار عەلی) وەک کاڵایەک لە نەتەوە و کوردەکانی ڕوانیووە، بە بوونی خۆیشییەوە؛ کاتێک ئەو کاڵایە سوودی نەبێت، بوون و نەبوونی وەک یەکە. من لەو کۆنتێکستەدا تەنیا دەتوانم (بەختیار عەلی) بە (ئەدۆڵف هیتلەر) بەراورد بکەم، کە بوونی جووەکان هەراسانی کردبوو؛ خەسڵەتی ئەوانەی لە قووڵاییی بیرکردنەوەکانیاندا خواستیان سڕینەوەیە، چونکە لە بنەڕەتدا هۆشی خۆیان لەگەڵ ژیان و بووندا لە هاڕمۆنیادا نییە. کێشەکە لەوەدا نییە ئەو نووسەرە چ نیازێکی هەیە، بەڵکوو ئەوەیە، کە هەژاریی بیرکردنەوە چەندە ئاکامی وێرانکەری لەسەر مرۆڤ هەیە. ئەو گوزارشت لە جیهان ناکات، چونکە کەس ناتوانێت بە ناوی جیهانەوە قسە بکات؛ جیهان یەک بوونی جێگیر و هەمەچەشن نییە، تاوەکوو بۆمان بدوێت، بەڵکوو ئەوەی لێرەدا قسە دەکات جیهانبینیی نووسەرێکە، جیهانبینییەکی وێرانکەر و داڕووخاو. کاتێک (بەختیار عەلی) ئەو قسەیە دەکات، ئەو جیهانی لە هۆشی خۆیدا بەسەر بەرەی سوودبەخش و بەرەی بێسوود دابەش کردووە. دەبینێت، واتە لە هۆشی خۆیدا وای دەبینێت، کە کوردەکان هێندەی دوو سەد بۆ سێ سەد ئەندازیار سوودبەخش نین (ناشزانین بە چ پێوەرێک؟!). سوودبەخش بۆ چی و بۆ کێ؟ بۆ وەبەرهێنان. کاتێک ڕۆبۆتەکانیش لە مرۆڤ سوودبەخشتر بن، لەناوچوونی تەواوی مرۆڤایەتی هێندەی سێ سەد ڕۆبۆت کاریگەرییان لەسەر جیهان نابێت. ئەو جیهانە چ جیهانێکە کە تێیدا نەتەوەیەکی دەیانمیلیۆنی هێندەی ژیانی سێسەد ئەندازیار گرنگ نەبێت بە تەنیا لەبەر ئەوەی ئەو ئەندازیارانە خزمەت بە بواری بەرهەمهێنان دەکەن ئەگەر ئەو بەرهەمهێنانە وێرانکارترین جۆری بەرهەمهێنانیش بێت؟ بەڵام وەک ئەوەی لە چاوپێکەوتنەکەی لەگەڵ کەناڵی (ئێن ئاڕ تی) بۆی زیاد دەکات، ناگرنگێتیی لەناوچوونی کورد لەسەر “ئەم ئەستێرە”یە، نەک بە تەنیا گرنگ نییە لە ڕووی بەرهەمهێنانەوە، بەڵکوو هۆکارە بنەڕەتییەکە ئەوەیە کە هەر میللەتێک، لەوانە کورد، “ئامادەگی نەبێت لە دروستکردنی یان لە گەشەدان بە ئەقڵی ئینسانیەتا، وە بە رۆحی ئینسانیەتا”⁹، ژیانی هێندەی دوو سەد ئەندازیار لە بواری تەکنەلۆجیا گرنگ نابێت. ئەو جیهانە جیهانێکی نەخۆش و وێرانکەرە؛ شوێنی ئەو جیهانە ناو هۆشی (بەختیار عەلی)یە و مرۆڤ ناتوانێت لە هیچ شوێنێکی تر بیدۆزێتەوە. جگە لەوە، مەبەستی ئەو نووسەرە لە “ئەقڵی ئیسانیا” و “رۆحی ئینسانیەتا” چییە؟ واتە مرۆڤانێک هەن، لەوانە تەواوی کوردەکان، لە دەرەوەی ئەقڵ؟ لە دەرەوەی “رۆحی ئینسانیەتا”؟ من لەو بۆچوونانەی ئەو نووسەرە تێناگەم، نەک لەبەر ئەوەی ئاڵۆزن، ڕاستییەکەی زۆریش ڕووکەشن، بەڵکوو لەبەر ئەوەی نە پێمان دەڵێت “ئەقڵی ئینسانیا” واتە چی، نە “رۆحی ئینسانیەتا”. وەکوو تر، (بەختیار عەلی) دەیەوێت وێنەیەکی واقیعمان پێشان بدات، وێنەیەک، کە لە هۆشی خۆیدایە. مرۆڤ، وەک بە چڕی لە پەرتووکی (کایەکانی هێز: سەبارەت بە مرۆڤی سروشت) لەسەری دواوم، بەشێکە لە ململانێی هێزەکان. ¹⁰نەک بوونی هیچ مرۆڤێک بە تەنیا، بەڵکوو بوونی هیچ بوونەوەرێک، بە ڕووەکەکانیشەوە، نەک زیادە نین، بەڵکوو پێشمەرج و پێویستێتیی سروشتین بۆ ژیان. ئەوەی ئێستا تاکەکەسی لە کۆمەڵگەکان نامۆ کردوە، ئەو دابڕانەی مرۆڤایەتییە لە سروشتێتیی خۆی و کەمکردنەوەی بەهای مرۆڤ لە بەکارهێنانیدا. ئەوە ڕەوتێکە لە جیهاندا، بەڵام خودی جیهان نییە. ئێمە لە (کیەکەگۆرد)ەوە فێر دەبین، کە ‘کێشەی یەک تاکەکەس کێشەی تەواوی مرۆڤایەتییە و کێشەی تەواوی مرۆڤایەتی کێشەی تاکەکەسە’.¹¹ بەدرێژاییی مێژوو ڕەوتی و ململانێی جیاواز هەمیشە ویستوویانە گوتاری هێزی خۆیان زاڵ بکەن. لەو جۆرە زاڵکردنانەدا، ویستی سڕینەوەی ئەوانی تر بەشێک بووە لە مێکانیزمی هێز و ڕووبەڕووبوونەوە. ئەوەی بە دڕندەییەکانی (داعش) تۆقاوە، ڕەنگە نەزانێت لە مێژوودا چەندە ئایین و کەمایەتی بە داگیرکارییەکان یان ‘فتوحاتی’ ئیسلامی لەناوچوون. بەڵام تەنیا لەبەر ئەوەی ئەو کەمایەتی، نەتەوە و ئایینانە لە دیدی ‘موجاهیدان’ەوە زیادە بوون، پێوەری هیچێتی و ناپێویستێتیی ئەوان نییە، بەڵکوو ئاکامی هیچێتی و نەریتی وێرانکەری ئەو ئایدۆلۆجیا و گرووپانەیە، کە لە بنەڕەتدا لەسەر ویستی سڕینەوە دامەزراون. ئەو جیهانەی (بەختیار عەلی) لە هۆشی خۆیدا وێنای کردووە، جیهانێکی وێرانکەرە و لەسەر ویستی سڕینەوە دامەزراوە. ئەگەرنا، هەموو کۆمەڵگاکان جیهانین. چەندان کۆمەڵگەی جیهان لە دەرەوەی پەرەسەندنەکانی بواری تەکنەلۆجیا و زانستن، بەڵام تەکنەلۆجیا و زانست پێوەری بەهای بوون، ژیان و جیهانێتیی کۆمەڵگاکان نین؛ ئەوەی پێوەری ژیان و بوونە هێزی خۆڕسکی کۆمەڵگەکانە. کایەکانی هێز لە پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا پێشبینی نەکراون، چونکە هێز بەردەوام لە خۆگواستنەوەدایە. چەقی هێز، لەوانە هێزی ئابووری، تەکنەلۆجی و دارایی، دەشێت ئێستا خۆرئاوا بێت و لە ئاییندە هەرێمێکی تر، بەڵام ئەوانە تەنیا چەند فۆڕم و مۆدێکی هێزن، چونکە هێز هیچ کاتێک لە مۆد و فۆڕمەکانی کورت نابێتەوە، بەڵکوو پێوەندیی بەو سەرچاوانەوەیە هەیە، کە بەردەوامی و پەرەسەندنی بۆ فەراهەم دەکەن. لاوازیی دۆخێک ئاماژە نییە بە لاوازیی تەواوی دۆخەکانی ئەو هێزە.

ئەوەی من پێداگریی لەسەر نەکەم، لایەنی مرۆڤایەتییە. ئەو چەمکە خۆی جێگەی مشتومڕێکی گەورەیە و پێویستە لەو میللیبوونە ڕزگار بکرێت. چەمکی مرۆڤایەتی لە زۆر کۆنتێکستدا، کە بە کار دەهێنرێت، واتای بەزەیێتی دەگەیەنێت. ئەوەی من پێداگری لەسەر دەکەم ڕاستەقینەی بوونە؛ لە سەرجەمی جیهان و بووندا، هیچ بوونەوەرێک و نابوونەوەرێک نییە خاوەنی هێز نەبێت. ئەو هێزداربوونە وای لێ دەکات بوونی پێویستێتی بێت، چونکە هۆش، یان ئەقڵ ناتوانێت لە سەرجەمێتیی سروشتی بوون تێ بگات، هەر حوکمێک، کە دەیدات، ئاکامی ناتەواوەتیی خۆیەتی. قەیرانەکانی ئەقڵ لەڕادەبەدەرن. هەر خودی دامەزراندنی زانین لەسەر بنەماکانی ئەقڵ لای فەیلەسووفە گەورەکان، لە (نیتشە)ەوە بۆ (ڕۆم ڕای باسکار)، ڕووبەڕووی ڕەخنەی توند دەبنەوە. تەنانەت بۆ (نیتشە)، ئەو مرۆڤەی هێزدارە دەستبەرداری ئەقڵ دەبێت. من ئەو ڕەخنانەم بە چڕی لە نووسینەکانی ترم خستوونەتەڕوو، تەنانەت خودی (بەختیار عەلی)یم لەو هەڵە زەقانە و زمانە پڕ ئاوەڵناوەکانی، وەکوو “گەمژە”، “خۆگێلگەر”، “نەزان” و چەندانی تر، لە ڕێگەی نامەیەکی دۆستانە ئاگادار کردووتەوە، بەڵام ئەو لە وەڵامەکانیدا بەرگری لەو جۆرە زمانە میللیە و تێگەیشتنە ڕووکەشانە دەکرد.¹²بۆیە لێرەدا بە پێویستی نازانم ئەو ڕەخنانە دووبارە بخەمەوە ڕوو، بەڵام مەبەستمە پێداگری لەوە بکەم، کە خودی (بەختیار عەلی) تێگەیشتنەکانی سەبارەت بە ئەقڵ لە تێگەیشتنی میللییەوە هاتوون، نەک زانستی. وەک چۆن لە زمانی میللی، خەڵک هەیە بە یەکتر دەڵێن، گەمژە، خۆگێلکەر، ئاقڵ، زانا، زۆرزان و چەندین ئاوەڵناوی تر، بە هەمان تێگەیشتن چەمکی ئەقڵ بە کار دەهێنێت. بەڵام گریمان ئەو جیهانەی (بەختیار عەلی) جیهانی ڕاستەقینەی ئێمەیە. ئەو نووسەرە چۆن گەیشت بە وەها ئاکامێک؟ چەند توێژینەوەی لەو بارەوە کردوون؟ چەند نەتەوە و دانیشتووانی جیهانی وەکوو نموونە وەرگرتوون؟ لە چەند فاکتۆر و گۆڕاو (variable)ی کۆڵیوەتەوە؟ چەند جۆر ئابووریی جیهانی وەکوو پێوەر بە کار هێناوە؟ بە چەند کۆمەڵگە بەراوردی کردوون؟ کامانەن ئەو فاکتۆرانەی بوونی نەتەوەیەک بێسوود و بێبەها دەکات؟ بە چ لۆجیکێک؟ ڕاستییەکەی بۆ ئەوەی مرۆڤ بگات بە وەها حوکمێک سەبارەت بە جیهانێکی وەها وەهمی، پێویستی بە چەند سەدەیەک لێکۆڵینەوەی زانستی هەیە، تا وەها گریمانەیەکی بێبنەما بە لایەکدا بشكێنێتەوە. دەبینین خودی ئەو نووسەرەی ستایشی ئەقڵ دەکات، بە زمانێکی ئەقڵانی بیر ناکاتەوە و نانووسێت. گریمان تێگەیشتنەکانی (بەختیار عەلی) ڕەها و دروستن. خودی ئەو چ شتێکی پێشکەش بە مرۆڤایەتی کردووە؟ چەند ئامێری داهێناون؟ چەند چەمکی زانستی داهێناون و چەند لێکۆڵینەوەی زانستی پێشکەش بە جیهان کردووە؟ وەڵامەکە ئەوەیە هیچ یەکێک لەو شتانەی نەکردوون، بەڵام ئایا ئەوە وا دەکات، کە بوونی (بەختیار عەلی) لە جیهاندا زیادە بێت؟ وەڵامەکە نەخێرە.

ئەو جۆرە نموونانە لەژمارەنەهاتوون، بەڵام باسی بنەڕەتی ئەوەیە ڕەهەند، کە لەسەر ئەو جۆرە بیرکردنەوە میللییانە دامەزرا، دەیتوانی چیتر بکات جگە لە میللیبوون؟ با واز لە ڕەهەند بێنین، نووسەرە دامەزرێنەکانی ڕەهەند توانیویانە چ زمانێکی جیاواز دابهێنن جگە لە چەسپاندنی زمانی میللی لەناو نووسیندا؟ ئێمە لەناو ڕەهەند و لەنێو نووسەرانی ڕەهەند، قەیرانی نەبوونی بیریارمان هەیە. کاتێک بیریارێک بوونی نەبێت، داهێنەرێک بوونی نییە، واتە جگە لە زمانی میللی، زمانێکی تر نانووسێت و نادوێت. من هیچ کێشەیەکم لەگەڵ نووسەرانی میللیدا نییە مادام خواست لەسەر بەرهەمی میللی لەبرەودایە. بە هیچ شێوەیەک نکۆڵی لە ڕۆڵی گرنگی نووسەرە میللییەکان ناکەم بۆ خوێنەرانی هەوادار. گەورەییی جیهان و بوون لەوەدایە، کە هیچ شتێک نە زیادەیە نە کەم؛ دەشێت لە دیدی تۆ و منەوە زیادە بن، بەڵام دیدی ئێمە لە ئاست بوون و جیهاندا چییە؟ نەک بە تەنیا دیدی تۆ و من، بەڵکوو دیدی تەواوی مرۆڤایەتی لە ئاست ئاڵۆزیی و گرێداریی جیهان، ژیان و بووندا کەمتوانایە. کایەی زانین، واتە زانینێک، کە بۆ تێگەیشتن نییە لە بوون، بەڵکوو بۆ وەبەرهێنانە، وەک پێشتر ئاماژەم پێی دا، تەنیا کایەیەکی کۆمەڵایەتییە و ئەو کۆمەڵایەتیبوونە خەسڵەتی سروشتیبوونی پێ دەبەخشێت. ئەو مرۆڤەی دەچێتە سەر مانگ هیچ مەرج نییە هێندەی باڵندەیەک پێوەندییەکی خۆڕسک و سروشتیانەی لەگەڵ ژیان و بوونیدا هەبێت، واتە پێوەندییەکی هاڕمۆنی.

٧

هەموو ئەو شتانەی باسم کردوون، سەرەباسی کورتن، بەڵام وەک هەنگاوی سەرەتا گرنگن بۆ ئەوەی دەروازە و ئاڕاستەی ڕەخنە بەڕووی ئەوانی تردا بکرێتەوە و سەروەرێتیی بیرکردنەوەکانی خۆیان پێشەنگی هەر جۆرە وەهمێک بێت. ئاییندە ئاییندەی ئاڕاستەی ڕەخنەکارییە، بەڵام ئەو ئاڕاستەیە وا دەخوازێت ڕاستگۆی لە نووسیندا پێگەی خۆی بگرێت. ڕاستگۆیی لە نووسیندا نەک بە تەنیا پێشمەرجە، بەڵکوو پێویستییەکی هەرە بنەڕەتییە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو هەلومەرج و وەهمانەی ڕێگەی بیرکردنەوەی قووڵ و تێگەیشتنمان لێ دەگرن. ڕاستگۆیی (integrity) ڕێگەی ئەوەمان لێ دەگرێت، کە ئێمە نووسین وەک ئامرازێکی تاکەکەسی بە کار بهێنین. ڕاستگۆیی لە هەمان کاتیشدا دوورمان دەخاتەوە لەو مەترسییەی، کە ئێمە لەسەر خەرجیی ئەوانی دیکە پێگەی خۆمان بەهێز بکەین. بەڵام ئەو جۆرە ڕاستگۆییە ناکەسێتییە ڕێک ئەو شتەیە، کە (ڕەهەندییەکان) دژایەتییان بەرانبەر بەرپا کردووە، چونکە لە بنەڕەتدا ئەوەی (ڕەهەندییەکان) دەریان بڕیووە و دەری دەبڕن لە بیرکردنەوەی بەرتەسکیی کەسیانەی خۆیان تێنەپەڕیووە. بۆ ئەوانەی لە هێزی بیرکردنەوە تێگەیشتوون، هیچ بەربەست و دژایەتییەک ناتوانێت بیانترسێنێت. ئێمە دەبێت دەستبەرداری مردووەکانمان بین، چونکە مردن پاراستنی شکۆمەندیی و وزەداریی ژیانە.

پەراوێزەکان

The post هێزی تێگەیشتن لە وەهمی ڕەهەند و ڕەهەندییەکان appeared first on ژنەفتن.

شانۆنامەی “بۆ دۆزەخ، ئەی بێگۆناهان” وەکوو ڕۆمانەکانی بەختیار عەلی، ڕووداوێکی جێی سەرنج و خاڵێکی درەوشاوە لە ئەدەبیاتی شانۆییدایە و بە دڵنیاییەوە سەرنجێ زۆرێک لە هونەرمەندانی شانۆ و ڕەخنەگرەکان بەرەولای خۆێ ڕادەکێشێت. بەدەر لە نووسەر و بەرهەمەکەی، ئەوەی لەم نووسراوەدا دەمەوێ ئاوڕی لێ بدەمەوە مژارێکە کە وەکوو ئەدەبیاتی شانۆییی کوردی، گرنگی پێ نەدراوە و لەبیر کراوە: ئەویش بریتییە لە وەرگێڕانی بەرهەمەکانی بەختیار عەلی بۆ سەر زمانی فارسییە. وەرگێڕانی بە پەلە لە بەرهەمەکانی بەختیار عەلی بەداخەوە بۆ زۆربەی بەردەنگە فارسەکان، ناکارامە و تەنانەت وەڕزکەرە. بە دڵنیایەوە دەکرێ بوترێ کە بەختیار عەلی وەکوو هەندێک نووسەری دیکەی وەک میلان کۆندێرا و بێرتۆلت برێشت و … بە شێوەیەکی دیکە بە خوێنەری فارسی‌زمان ناسێندراوە، بەڵام بە دڵخۆشییەوە، شانۆنامەی “بۆ دۆزەخ، ئەی بێگۆناهان”ی بەختیار عەلی، کە لەلایەن عەباس (ئاراکۆ) مەحموودییەوە وەرگێڕانی بۆ کراوە و لە چاپەمەنیی ئەفراز بڵاو کراوەتەوە، وەرگێڕانەکە ڕێڕەوی ڕاستەقینەی خۆی دۆزیوەتەوە و لە ئاکامدا وەرگێڕانێکی ورد و سەرنجڕاکێش پێشکەش بە بەردەنگی فارس‌زمان کراوە.

ئەگەر بمانەوێ وەرگێڕانی ئەم بەرهەمە لەگەڵ یەکێک لە گرنگترین سەرمەشقەکانی وەرگێڕان واتە “سەرمەشقی هەڵسەنگاندنی چۆنیەتی وەرگێڕانی هاوس” لێک بدەینەوە کە لەسەر بنەمای تیۆریی سیستەماتیکی دەورباوەڕیی هالیدەی دامەزراوە، ئەو کات بۆمان دەردەکەوێ کە وەرگێڕێکی توانا و ئاگادار لە تەکنیکەکانی وەرگێڕان دەستی داوەتە کارەکە و دەکرێ بوترێ کە وەرگێڕ بە کەڵک وەرگرتن لە زانینی وردەکارییەکانی ناو زمان و ئەوپەڕی زمانەوە (وەکوو بۆچوونی زانستی سەبارەت بە کارکردی زمان و، زانیاری لە بواری ئەدەبیات و کولتوور) توانیویەتی وەرگێڕانێکی جێی پەسەند بەدەستەوە بدات. خاڵی جێی سەرنج ئەوەیە کە جیا لە تیۆریی هاوس کە لەسەر بنەمای وەرگێڕانی ئاشکرا و شاراوەیە، وەرگێڕانی ئەم دەقە بۆ خۆی شانۆنامەیە. لەبەر ئەوەی وەرگێڕەکانی بواری شانۆ، زۆربەی جار جیاوازییەکی ئەوتۆ لەنێوان تەکنیکەکانی وەرگێڕانی دەقێکی ئەدەبی و دەقێکی شانۆیی دانانێن و بە هەمان گریمانەکانی وەرگێڕانی دەقی ئەدەبییەوە، دەقێکی شانۆییش وەردەگێڕن؛ و هەر ئەم شێوازە هەندێک خەساری بەم بوارە گەیاندووە.

ئەگەر ئەم بۆچوونە پەسەند بکەین کە دەقی شانۆیی بۆ خۆی لە بنەڕەتدا لایەنێکی نواندنەوەی هەیە و هەمیشە بەستێنی دەقیش لەگەڵ خۆی پەلکێش دەکا و، پێشکەشکردنی شانۆیەکی سەرکەوتوو بۆ دۆزینەوە و توانای پەرەپێدان بەم بەستێنە دەگەڕێتەوە. هەر لێرەدایە کە جیاوازیی گرنگی شانۆ لەگەڵ دەقێکی ئەدەبی دەردەکەوێ و هەر بە هەمان شێوەش کە لە کاتی نواندنی شانۆدا ئەرکی دۆزینەوە و پەرەپێدانی ئەم بەستێنی دەقە دەکەوێتە سەر شانی دراماتورژ یا دەرهێنەر، لە کاتی وەرگێڕانی دەقێکی شانۆییدا وەرگێڕ دەبێتە بەرپرسی گواستنەوە و دەبێ لێهاتووانە بەستێنی دەق بۆ خوێنەر بگوازێتەوە. چەند گریمانەیەکی هەڵە سەبارەت بە وەرگێڕانی شانۆنامەی نەتەوەکانی دیکە بۆ سەر زمانی فارسی وەکوو: جیاکردنەوە دەقی شانۆیی لە پێشکەشکردن و نواندنەوە، بەرزکردنەوەی ئاستی زمانی قسەکردنی ڕۆژانە بەسەر ئاستەکانی دیکە زمان، ڕاڤە و وەرگێڕانی دەق لەسەر بنەمای حەز و سەلیقەی وەرگێڕ و… هەندێک ئالێنگاری بۆ بەرهەمی شانۆیی کلاسیک هەتاکوو مۆدێرن، ساز کردووە و، هەر ئەمەش بووتە هۆی ئەوەی کە هەندێک ڕەخنەی جیددی و جاروبار توند لەم وەرگێڕانانە بگیرێت. بەڵام بە دڵخۆشییەوە، وەرگێڕانی ئەم شانۆنامەیە لەلایەن “ئاراکۆ مەحموودی”یەوە بە شێوەیەکی شارەزایانە ئەم گریمانانەی وەلا ناوە و بە تێگەیشتن و زانست لەسەر هەر دوو زمانی کوردی و فارسی و دەرکێکی دروست لە جۆری وەرگێڕان (لێرەدا شانۆیی) ئەوەی کە لە بەستێنی ئەم شانۆ فەلسەفییەدایە دەدۆزێتەوە و بە وردەکارییەکی تەواوە توانیویەتی بە شێوەیەک بەرهەمی بهێنێتەوە کە وەک شانۆ پێشکەش بکرێ و تایبەتمەندی پێرفێرماتیڤی بمێنێتەوە و لەم ڕێگەیەوە یارمەتی خوێنەری شانۆنامەکە و تەنانەت بینەری شانۆکەش بێ.

دەوری بنەڕەتیی دیالۆگەکان لەم بەرهەمەدا (شانۆی دیالۆگ‌تەوەر) ئەوەمان بۆ دەردەخا کە وەرگێڕ زمانێکی شیاوی بۆ دەقەکە هەڵبژاردووە کە بتوانێ ئاستەکانی دیکەی زمانی تێدا بدۆزێتەوە. بە ئاوڕدانەوە لەوەی چەندین کاراکتەر لە چین و توێژەکانی کۆمەڵگا لە شانۆنامەکدا دەور دەبینن، گەیشتن بە زمانێکی یەکدەست و گونجاو ئەرکی وەرگێڕ و تەنانەت نووسەر بۆ خۆیشی ئەستەم دەکا. هەڵبەت جێی دڵخۆشییە کە وەرگێڕ سەرەڕای ئەوەی ئەم زمانە شیاو و یەکدەستەی ساز کردووە، شارەزایانە کەلێنی نێوان زمانی ئاخافتن و نووسینی پڕ کردووەتەوە تا زمان لە ئاست سازکردنی کەسایەتییەکاندا کورت نەهێنێ و بتوانێ بەرەوڕووی زمانێکی شانۆیی بکرێتەوە. ئەگەر بۆ پێناسەی پیراندلۆ لە دیالۆگی دراماتیک بگەڕێینەوە کە ئەو وەکوو “کردەوەی ئاخاوتن” ناوی لێ دەبا، ئەو کات بۆمان دەردەکەوێ کە دیالۆگ لە شانۆنامەدا وەکوو دەقێکی ئەدەبی لەسەر بنەمای ناوەڕۆکێکی بابەتییانە نییە، بەڵکوو خۆی لە خۆیدا نواندنەوەی جۆرێک لە کردەوەیە و لێرەدایە کە وەسفی جۆری نواندنەوەی دیالۆگی شانۆیی لە ئاخاوتنی ئەدەبی جیا دەبێتەوە؛ یا بە بۆچوونی جەی. ئێڵ. ئاستین دەبێتە “شتێک لە ئارادایە کە لە کاتی ئاخاوتنی ئەو کەسەی قسە دەکا بە کردەوە خۆی دەنوێنێ.”

ئاراکۆ مەحموودی بە تێگەیشتن لەم کردەوەی ئاخاوتنییە، جۆری ڕەهای درام دەدۆزێتەوە و شێوەیەکی پێرفۆرماتیڤ بە شانۆنامەکە دەبەخشێ کە توانای نواندنەوەی هەبێ. خاڵی جێی سەرنج لێرەدا ئەوەیە کە بە داخەوە بەشێک لە وەرگێڕەکان کاتێک دەقێکی کلاسیک یا مۆدێڕن بۆ سەر زمانی فارسی وەردەگێڕن، لە کردەوەی ئاخاوتنی تێناگەن و هەر بۆیە سەر لە خوێنەری شانۆنامەکە و بینەری شانۆکە دەشێوێنن. لە وەرگێڕانی ئەم شانۆنامەیەدا، تایبەتمەندییە پێکهاتەییەکانی دەق کە دەبنە هۆی ئەوەی بکرێ دەق وەک شانۆ پێشکەش بکرێ، لێهاتووانە فام کراون و زمانی ستەیجی شانۆ ساز کراوەتەوە و، دیالۆگەکانی شانۆ کە دەرخەری: ڕیتم، تۆن و ڕاوێژ، کردەوەکان و هەموو کردەوە نائاخاوتنییەکانن بە باشی بۆ خوێنەر و تەنانەت بینەر گواستراونەتەوە. بە واتایەکی سادەتر، وەرگێڕ ڕێزی بۆ ئاستی بەرزی تێگەیشتنی بەردەنگەکانی داناوە. بڕیا خوێنەری فارسی‌زمان هەر لە سەرەتاوە بۆ وەرگێڕانەکانی ئاراکۆ لەگەڵ بەختیار عەلی ئاشنا دەبوو.

The post وەرگێران ئەم جارە شانۆکەمان دەناسێنێ appeared first on ژنەفتن.

بۆ ئه‌وه‌ی بتوانین مه‌عریفه‌یه‌کی بێلایه‌ن و ئۆبجێکتیڤ بنیاد بنێین پێویستمان به‌وه‌یه له کاتی خوێندنه‌وه‌ی هه‌ر دیارده‌یه‌ک یان بزاوتێکدا خۆمان له دوو گرفت ڕزگار بکه‌ین. گرفتێکیان په‌یوه‌ندی به خوێندنه‌وه‌ی دیارده‌کانه‌وه هه‌یه له گۆشه‌نیگایه‌کی سه‌بجێکتیڤه‌وه، سه‌یرکردنی دیارده‌کانه له په‌نجه‌ره‌ی خودیه‌وه، زاڵکردنی دید و خولیا و پاڵنه‌ره که‌سی و سایکۆلۆجییه‌کانه به‌سه‌ر شرۆڤه‌کانمانه‌وه، بینینی دیارده‌کانه به‌و شێوه‌یه‌ی که خۆمان حه‌ز ده‌که‌ین بیبینین. له‌م دۆخه‌دا خوێندنه‌وه‌ی دیارده‌که هێنده‌ی دروستکردنی واقیعێکی ئیفتیرازییه به‌و شێوه‌یه‌ی خۆمان ده‌مانه‌وێت هێنده شرۆڤه‌یه‌کی بابه‌تی نییه، لێره‌وه ئه‌نجامگیرییه‌کان هیچ مه‌عریفه‌یه‌کیان لێ سه‌وز نابێت؛ به‌ڵکوو ئه‌وه‌ی به‌رهه‌م دێت کۆمه‌ڵێک هه‌ڵه‌ی لۆژیکیین و له باشترین دۆخیشدا کۆمه‌ڵێک ڕا و بۆچوونن که به فیلته‌ری عه‌قڵ و تاقیکردنه‌وه‌ی لۆژیکی و عه‌قڵیدا نه‌ڕۆیشتوون. ئه‌کادیمیا وه‌ک چوارچێوه‌یه‌ک بۆ فێربوون و ڕاهێنانی فیکری و زانستی فێرمان ده‌کات که ئه‌و ئه‌نجامگیرییانه‌ی بنیادی ده‌نێین سنووری خواست و خولیا و بۆچوونی شه‌خسی تێپه‌راندبێت، لە ده‌ره‌وه‌ی پاڵنه‌ری سایکۆلۆجی که‌سیی بێت و دواجار مه‌عریفه‌یه‌ک به‌رهه‌م بێت که بابه‌تی بێت. گرفتی دووه‌م کێشه‌ی خوێندنه‌وه‌ی دیارده‌کانه له ده‌ره‌وه‌ی کۆنتێکست، له ده‌ره‌وه‌ی سیاقی مێژوویی و کۆمه‌ڵایه‌تی، له ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و هه‌لومه‌رجه کولتوورییه‌ی دیارده‌که‌ی به‌رهه‌م هێناوه، به‌ڵکوو خوێندنه‌وه‌یه‌تی به ئامراز و که‌ره‌سه‌ و ئه‌نجامگیرییه فیکرییه‌کانی ئێستا که ته‌واو جیاوازه له هه‌لومه‌رجی مێژوویی دیارده‌که، زاڵکردنی به‌هاکانی ئێستایه بهسه‌ر دیارده‌که‌دا، شرۆڤه‌کردنییه‌تی له گۆشه‌نیگای هه‌لومه‌رجی مه‌عریفی ئێستاوه. لێره‌وه، ده‌رهێنانی دیارده‌که له سیاقه مێژوویی و هه‌لومه‌رجه کولتوورییه‌که‌ی خۆی و خوێندنه‌وه‌ی و پێوانه‌کردنی به‌ به‌ها و پێوه‌ره‌کانی ئێستا جۆرێک ئیسقاتات دێنێته کایه‌وه که که‌مترین شتمان لهسه‌ر دیارده و بزاوته‌که پێ ده‌ڵێت. کێشه‌ی سه‌له‌فیزم چییه جگه له به‌هه‌ندنه‌گرتنی سیاق و کۆنتێکستی مێژوویی؟ سه‌له‌فیزم جا ئاینی بێت، سیاسی یان کولتووری به‌هاکان وه‌ک به‌های بانمێژوویی و بانکولتووری ده‌بینێت، به‌هاکان وا ده‌بینێت که به ستوونی و ئاسۆیی ڕاستن یان هه‌ڵه‌ن، توانای بڕینی کاتیان هه‌یه له ڕابردووه بۆ ئێستا و بۆ داهاتوو، هه‌روه‌ها توانای بڕینی شوێن و ژینگه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی و جوگرافیان هه‌یه له‌مسه‌ری دنیاوه بۆ ئه‌وسه‌ری و له هه‌موو کۆمه‌ڵگاکانیشدا. هه‌ڵبه‌ته مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ نییه که مرۆڤ بتوانێت به‌ته‌واوی خۆی له هه‌موو جۆره پاڵنه‌رێکی سایکۆلۆجی داببڕێت و به‌ شێوه‌یه‌کی بابه‌تی ته‌واو بێگه‌رد دیارده‌کان بخوێنێته‌وه که ئه‌مه‌یان ڕه‌نگه ئه‌سته‌م بێت، چونکه ئایدیا و شوێنگه فیکرییه‌کانی ئێمه به‌شێکی زۆری په‌یوه‌ندی به هه‌لومه‌رجی کۆمه‌لایه‌تی و که‌سی و شێوازی بارهێنانی ئێمه‌وه هه‌یه؛ به‌ڵکوو ئه‌وه‌ی من مه‌به‌ستمه که ئه‌کادیمیاش هه‌ر ئامانجه‌که‌ی ئه‌وه‌یه که مه‌عریفه‌یه‌ک به‌رهه‌م بێت لایه‌نی که‌می بابه‌تیبوونی تێدا بێت. له هه‌مان کاتدا کارێکی ئه‌سته‌میشه به‌ته‌واوی و سه‌داسه‌د له شرۆڤه‌ی دیارده‌یه‌کی مێژووییدا بتوانین خۆمان بخه‌ینه ناو سیاقی مێژوویی و کولتووریی دیارده‌که چونکه به حوکمی زۆر فاکته‌ر ئه‌وه‌ش مومکین نییه، به‌لام دیسانه‌وه ده‌بێت به هه‌موو توانای عه‌قڵی و بابه‌تیمانه‌وه ئه‌و هه‌وڵه‌مان دابێت. له هه‌مووی گرنگتر دواجار ئه‌و مه‌عریفه‌یه دروسته که له‌ناو فه‌زای گشتیدا، له هه‌لومه‌رجێکی ئازاد و دوور له توندوتیژی کرداری و فیکریدا، له دۆخێکی یه‌کسان و دادپه‌روه‌رانه‌دا وتووێژی عه‌قڵی له‌سه‌ر کرابێت، ئه‌رگومێنته‌کان خرابنه ڕوو و دژه‌کانیان مافیان هه‌بووبێت خۆیان مانیفێست بکه‌ن، گوتارێک به‌هەر هۆیه‌ک بووبێت زاڵ نه‌بووبێت و به ناڕه‌وا و به ‌هۆی پێگه‌ی سیاسی و ئابووری و کۆمه‌لایه‌تی و فیکرییه‌وه هه‌ژموون بکات گوتاره‌کانی تر بخاته په‌راوێزه‌وه.

له واقیعی ئێمه‌دا به‌و پێیه‌ی ئه‌کادیمیا ڕه‌گوڕیشه‌یه‌کی پته‌وی نییه، بیرکردنه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌گرانه نه‌بووەته مۆدێلێکی زاڵی ئه‌رگومێنتکردن و وتووێژ و تاقیکردنه‌وه‌ی فیکری، بۆیه به‌شی زۆری ئه‌و قسانه‌ی ده‌رباره‌ی دیارده‌کان ده‌کرێن جا چی سیاسی بن، فیکری یان ئایینی بهئاسانی قسه‌کان ده‌که‌ونه ناو ته‌ڵه‌ی هه‌ردوو گرفتی ئۆبجێکتیڤیتی و سه‌له‌فیزم، ده‌که‌ونه ناو جۆرێک ته‌مومژ و که‌یۆس که تیایدا جیاوازییه‌کان و هاوبۆچوونییه‌کان تێکه‌ڵ ده‌بن و رایه‌ڵه‌ و تانوپۆی زۆربه‌ی ئه‌و مژارانه‌ی قسه‌یان له‌باره‌وه ده‌کرێت ون ده‌بن.

گۆڤاری ڕه‌هه‌ند درێژه‌پێده‌ری ئه‌و هه‌وڵانه بوو که پێشتر له نیوه‌ی دووه‌می ساڵانی هه‌شتادا هه‌ر دوو ڕۆشنبیر به‌ختیار عه‌لی و مه‌ریوان وریا قانیع له ڕۆژنامه‌کانی عێراقدا ده‌ستیان پێ کردبوو

به درێژاییی سه‌ده‌ی بیست که نووسین و گۆڤار و بزاوتی سیاسی و ڕۆشنبیری له وڵاتی ئێمه‌دا له گه‌شه‌کردن و جووڵه‌دا بووه، پاشان له سه‌ره‌تای ساڵانی حه‌فتاوه که جووڵانه‌وه‌ی ناسیونالیزمی کوردی ده‌چێته قۆناغێکی تازه‌وه و کۆڕی زانیاری کوردی دروست ده‌بێت و پاشان هه‌موو جووڵه ڕوناکبیری و سیاسییه‌کانی تر به‌م شێوه‌یه یان به‌شێوه‌یه‌کی تر لەژێر هه‌ژموونی یه‌کێک له ڕه‌وته فیکری و مۆدێله سیاسییه‌کانی جیهاندا بوون، یان مارکسی بوون (که لای ئێمه زیاتر له‌ناو ئینتلجنسیای کوردیدا مۆدێلی مارکسیزم زاڵ بوو) یان ناسیونالیست بوون که هه‌ر خودی ناسیونالیزمه‌که‌ش بۆن و به‌رامه‌یه‌کی مارکسییانه‌ی هه‌بوو. له کۆتاییی سالانی هه‌شتادا دوو ڕووداوی گرنگ له جیهاندا ڕوو ده‌ده‌ن که که‌م‌وزۆر په‌یوه‌ندییان به ‌یه‌که‌وه هه‌یه، ڕووداوی یه‌که‌م شکستی بلۆکی سۆشیالیستی و له‌گه‌ڵیدا داڕمانی مارکسیزم وه‌کوو ئایدیۆلۆژیا و نه‌مانی سه‌رنجڕاکێشی و ڕه‌ونه‌قه‌که‌ی، دووه‌م شکستی ناسیونالیزم و ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه به مۆدێله کلاسیکییه‌که‌ی و بره‌وسه‌ندنی بیرۆکه‌ی باننه‌ته‌وه‌یی و په‌ره‌سه‌ندن و گه‌وره‌بوونی بلۆکی ترانسناشناڵی له بابه‌تی یه‌کێتیی ئه‌وروپا. له ناوه‌ڕاستی هه‌شتاکانه‌وه هه‌م له زمانی فارسیدا و هه‌م له زمانی عه‌ره‌بیدا که ڕۆشنبیرانی ئێمه ده‌ستیان به‌و دوو زمانه‌دا ڕاده‌گه‌یشت چه‌ندان بابه‌تی فیکری هاوچه‌رخ وه‌رگێڕدران که ناوه‌رۆکه‌کانیان ڕه‌خنه‌گرتن بوو له ئایدیۆلۆژیا و ورووژاندنی چه‌ندان بابه‌تی تازه بوو له بواره‌کانی سایکۆلۆجیا، کۆمه‌ڵناسی، سیاسه‌ت و کولتوور و ڕۆشنبیرانی نوێباوی ئێمه که‌وتنه ژێر کاریگه‌ری و هه‌ژموونی ئه‌و نووسینانه. هاوکات ڕووداوێکی گرنگی سیاسی گه‌وره له کوردستان ڕووی دا که ڕاپه‌ڕین بوو و ده‌روازه‌یه‌کی گه‌وره‌ی کرده‌وه که نه‌وه‌ی خوێنده‌واری تازه‌ی ئێمه به‌ شێوه‌یه‌کی تر سه‌یری دنیا و ده‌وروبه‌ری خۆی بکات. له ده‌ره‌وه‌ی وڵات گۆڤاری یه‌کگرتن و له‌ناوه‌وه گۆڤاری ئازادی گوزارشتیان له‌و هه‌لومه‌رجه کولتوورییه تازه‌یه ده‌کرد. که‌واته به‌ ڕای من گۆڤاری ڕه‌هه‌ند درێژه‌پێده‌ری ئه‌و هه‌وڵانه بوو که پێشتر له نیوه‌ی دووه‌می ساڵانی هه‌شتادا هه‌ر دوو ڕۆشنبیر به‌ختیار عه‌لی و مه‌ریوان وریا قانیع له ڕۆژنامه‌کانی عێراقدا ده‌ستیان پێ کردبوو و پاشان له هه‌ر دوو گۆڤاری یه‌کگرتن و ئازادیدا فۆرموله بووبوو، به‌ڵام به ‌هۆی ئه‌وه‌ی گۆڤاری یه‌کگرتن له ده‌ره‌وه‌ی وڵات ده‌رده‌چوو و ئه‌و کاته هاتوچۆ که‌متر بوو؛ که‌متر به خوێنه‌رانی ناوه‌وه ده‌گه‌یشت، گۆڤاری ئازادیش ڕاسته‌وخۆ له‌ناو ژاوه‌ژاو و هه‌یه‌جانی راپه‌ڕین و کۆڕه‌ودا ده‌رچوو و کوژایه‌وه، بۆیه له سه‌رده‌می شه‌ڕی ناوخۆدا که خوێنه‌رانی ئێمه داوای شتێکی تازه‌یان ده‌کرد له ده‌ره‌وه‌ی ناره‌یشن و گێڕانه‌وه‌ی بزووتنه‌وه‌ی کوردایه‌تی که ده‌رگیری خۆوێرانکردن بووبووه‌وه. گۆڤاری ڕه‌هه‌ند وه‌ک دره‌وشانه‌وه‌یه‌ک ده‌رکه‌وت که کاریگه‌رییه‌کانی زۆر زیاتر بوو له توانا ناوه‌کییه‌کانی گۆڤاره‌که، کات  و هه‌لومه‌رجی ده‌رچوونه‌که‌ی هاوکار بوون به‌وه‌ی ئیکۆ و ده‌نگدانه‌وه‌که‌ی زیاتر کاریگه‌ری هه‌بێت له خودی توانای گۆڤاره‌که‌ و ئه‌و چاوه‌ڕوانییانه‌ی که له‌سه‌ری هه‌ڵچنرابوون و ئه‌و قورساییه‌ی ئێستاکه‌ش پێی ده‌درێت. ته‌نانه‌ت ئه‌و دیده گشتگیره‌ی له‌سه‌ر گۆڤاره‌که دروست بووه وای کردووه ئه‌و هه‌موو جیاوازییانه نه‌بینرێن که نووسه‌رانی گۆڤاره‌که له‌نیوان یه‌کتردا هه‌یانه و شوێنگه‌ی فیکری و مه‌عریفی ئه‌ندامانی ده‌سته‌ی گۆڤاره‌که نه‌بینرێت و هه‌موویان له‌ژێر یه‌ک تایتڵی ‘جه‌ماعه‌تی ڕه‌هه‌ند’ کۆ بکرێنه‌وه، له‌وه‌ش واوه‌تر به‌شی زۆری به‌شداری و به‌خششی فیکری و ئه‌ده‌بیی نووسه‌رانی ڕه‌هه‌ند له ڕۆشنبیریی کوردیدا له دوای نه‌مانی گۆڤاره‌که‌وه ده‌ست پێ ده‌کات به‌ڵام هێشتا نووسه‌ره‌کانی هه‌ر به گروپی ڕه‌هه‌ند ده‌ناسرێن.

خاڵی گرنگ و دره‌وشانه‌وه‌ی ڕه‌هه‌ند ئەو بازدان و تێپه‌راندنه‌ی بوو به‌سه‌ر ئایدیۆلۆژیادا، به‌سه‌ر مارکسیزمدا که سه‌ره‌ڕای لایه‌نه پۆزه‌تیڤه‌کانی مارکسیزم له جیهانی ئێمه‌دا

من وا هه‌ست ده‌که‌م گرنگی گۆڤاری ڕه‌هه‌ند جگه له ورووژاندنی هه‌ندێک بابه‌تی نوێباو و خوێندنه‌وه‌ی جیاواز بۆ دیارده‌کان و پشت به‌ستن به هه‌ندێک چه‌مک و میتۆدی نوێ که ڕابردوویان له‌ناو ڕۆشنبیری ئێمه‌دا که‌م بوو، زمانه تاڕاده‌یه‌ک تازه‌که‌ی و ئه‌و مژارانه‌ی پێیانه‌وه سه‌رقاڵ بوو، خاڵی گرنگ و دره‌وشانه‌وه‌ی ڕه‌هه‌ند ئەو بازدان و تێپه‌راندنه‌ی بوو به‌سه‌ر ئایدیۆلۆژیادا، به‌سه‌ر مارکسیزمدا که سه‌ره‌ڕای لایه‌نه پۆزه‌تیڤه‌کانی مارکسیزم له جیهانی ئێمه‌دا به‌ڵام توانای ڕه‌خنه‌یی مرۆڤی ئێمه‌ی سڕ کردبوو، هه‌روه‌ها بازدان به‌سه‌ر ئایدیۆلۆژیا و ناره‌یشنی کوردایه‌تیدا و خۆشکردنی زه‌مینه بۆ سه‌رهه‌ڵدانی گوتارێکی تاکگه‌را، دوور له خه‌ون و ته‌ماح و خواستی کۆلێکتیڤی ئێمه، ڕه‌نگڕێژکردنی ڕێگا بۆ خستنه‌سه‌ر پێی گوتارێک که ڕێز له خواست و خه‌ون و مافه‌کانی تاک بگرێت به‌ده‌ر له گروپ. گۆڤاری ڕه‌هه‌ند که زیاتر لای من گۆڤارێکه نه‌ک پرۆژه‌یه‌کی گشتگیر ده‌بێت به‌ چاوێکی بابه‌تی سه‌یر بکرێت و پرۆژه و به‌رنامه‌ و جیهانبینییه‌کی زۆری لێ بار نه‌کرێت که له توانای گۆڤاره‌که زیاتر بێت و هاوکات پێچه‌وانه‌ی خواستی نووسه‌ره‌کانیشی بێت که هه‌ر یه‌که‌یان به‌پێی توانا و قورسایی خۆی به‌شداری گرنگ و پۆزه‌تیڤیان له جیهانی ئێمه‌دا کردووه.

The post سه‌باره‌ت به پڕۆژه‌ی گۆڤاری ڕه‌هه‌ند appeared first on ژنەفتن.