شارستانییەتی ئینسانی لە لەحزەی دروستبوونییەوە تا ئێستا، هەمیشە تەنها لە ڕێگەی ئیستیفزازکردنی کۆنەپارێزان و یاخیبوونی تاکەکان لە کۆنەپارێزیی، تیایدا ڕووبەری ئازادی بەرفراوانتر بووە، وە لەوێوە شارستانییەت بەرەو پێش چووە.

٭٭٭

«ماریا سام» هەم باوەڕی بە یاخیبوون هەبوو و، هەمیش جورئەتی هەبوو تەنها بە دوو دەیە تەمەنەوە، یاخی بێت و پشت لە چاوەڕوانییەکانی کۆمەڵگایەکی ترادیشناڵ و داخراوی وەک کۆمەڵگای کوردی بکات کە زۆرینەی ڕەهایان، پێکەنین و متمانەهەبوونی کچێک بە خۆی، عەقڵیان پێ ناهێڵێت. کۆمەڵگایەک کە پێداگریی کچێک لەسەر ئەوەی تەنها ئەوەندەی کوڕێکی ئەو کۆمەڵگا نائازادە ئازاد بژی، لە جەنگی ناوخۆ و، لە مووچەدزین و، لە ئەشکەنجەدانی هاووڵاتییان لە زیندانی نهێنیدا و، لە کوشتنی خۆپیشاندەر و بەتاڵانبردنی هەموو موڵکی گشتی، زیاتر ئیستیفزازیان دەکات و دەیانخاتە ئامادەباشییەوە.

کۆمەڵگای کوردی لە سەردەمی سەردەشت عوسمانەوە ئینسانی تری ئاوا گەورەی وەک ماریای تیادا هەڵنەکەوتووە کە بڕیار بدات بەبێ ترس کۆمەڵگا بێحیساب بکات و، پێداگری لەسەر خۆڕیالیزەکردن و مومارەسەکردنی ئازادیی شەخسیی خۆی بکات و ڕووبەڕوو ببێتەوە، تەنانەت ئەگەر ئەو ڕووبەڕووبوونەوەیە بە نرخی گیان لەدەستدانیشی تەواو بێت. جیاوازییەک هەبێت ئەوەیە کە ماریا تەنیاباڵتر لە سەردەشت عوسمان جورئەتی نواند و سەنگەری گرت.

کوژرانی سەردەشت بەشێکی گەورەی کۆمەڵگاکەی تووڕە کرد و ئێستاش سارد نەبوونەتەوە. بەڵام سەیرکە لە چلەی کوژرانی ماریادا جگە لە ئەکاونتی شەخسیی کەسانێکی کەم لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا، ماریا لە هیچ جێگەیەکی تر باسی نەبوو.

٭٭٭

بۆ ئەوەی ببینیت ماریا لەناو چی خەڵکێکی زیهنداخراودا جورئەتی کرد پێداگریی لەسەر ئینسانبوونی خۆی بکات، بگەڕێرەوە بۆ ئەو کۆمێنت و پەرچەکردارانەی بە دوای کوژرانیدا هاتن. جگە لەوەی کە بەشی هەرە گەورەی ئەو خەڵکەی کۆمێنتیان نووسی، دڵخۆشییان بۆ کوشتنەکەی پیشان دا و دەستخۆشییان لە قاتیلەکەی کرد، زۆرینەی ئەوانەشی کە لایەنگری ئازادکردنی ژنانن لە کۆتوبەندەکانی پارتریاکییەت، ئەوانیش لە ڕێگەی تەرکیزکردنە سەر ئەوەی کە ماریا ئازاد دەژیا، ئاگادارانە یان بێئاگا، بە ناوی واقیعبینییەوە، تێگەیشتنیان بۆ کەمتەحەمولیی کۆمەڵگا لە ئاست ئەو جۆرە یاخیبوونەی ماریادا پیشان دەدا و بەشێکی خەتاکەیان دەخستە ئەستۆی ماریا خۆی، بەوەی کە گوایە چاونەترسانە قسە و ڕەفتاری کرد.

ئەمە ئاکامی ئەوەیە کە کۆمەڵگای هەرێمی کوردستان، لە هەر کاتێک زیاتر، بە هۆی مەددێکی گەورەی  ئاینداری و فەندەمێنتاڵیزمی ئیسلامیی دژە ژنەوە، شەپۆلێک لە میسۆجینی (Misogyny) و ڕق لە ژن لەناو ئیسلامی و نائیسلامییاندا گەشەی کردووە، بە جۆرێک کە ڕوانگەی کۆنسەرڤاتیڤانە بۆ ڕۆڵی ژن و، بەهای کۆنتڕۆڵکردنی سێکسواڵیتیی ژنان، بۆتە یەکێک لە بەها هەرە گرنگەکان لە زیهنی بەشی گەورەی خەڵکەکەیدا.

ئیجماع بە دەوری ئەو موحافەزەکارییە دژە ژنەدا بە ئەندازەیەک لەم ماوەیەی دواییدا جێی گرتووە کە ئیتر وەک ئایدۆلۆجیایەک لەو کۆمەڵگایەدا ژیانی سەربەخۆی خۆی دەژی و جێگەی هیچ بیرکردنەوەیەکی عەقڵانی و ڕێفلێکتکردنێکی ئەخلاقی لای خەڵک نەهێشتۆتەوە. گەورەترین جینایەت لە بەرامبەر ژنێکدا هەر ئەوەندەی دەوێت بۆ ڕەوایەتیپێدان و دەربازبوون لە تووڕەییی خەڵک و تەنانەت دادگاش کە ڕایبگەیەنیت ژنەکە لەو نۆرمە کۆنسەرڤاتیڤانانە لایدابوو کە زۆرینەی کۆمەڵگا کۆکن لە سەری.

٭٭٭

ئەو ئیجماعە زۆرەی ئێستا لە کۆمەڵگای هەرێمی کوردستاندا بە دەوری بەهای عیففەت و ئاینداریدا دروست بووە، ڕێک ئەو تۆتالیتاریزمە یەخسیرکەرەیە کە هانا ئارێنت لە کتێبی «بنەچەکانی تۆتالیتاریزم»دا وەک میکانیزمی یەخسیرکردنی ئیندیڤیدواڵیزم باسی دەکات، کە تاکەکانی کۆمەڵگا دەخاتە زیندانی ئایدۆلۆجیا و ناسنامەی هاوبەشەوە و، خەڵکەکەی دەکاتە ئۆردووی گوشاربۆهێنان و سزادانی ئەو هاووڵاتییانەی لە ڕیز دەردەچن و،«عەیبە» و چاوەڕوانییەکانی دەوروبەر و دەوڵەت لێیان پشتگوێ دەخەن.

هەر ئەو جۆرە گوشارەیە بۆ سەر پلورالیزم و، ئەو هەوڵی یەکڕەنگکردنە تۆتالیتارییەیە کە ئێستا لەناو تراجیدیای کوژرانی کچێکی نۆزدە ساڵ و ئینسانێکی گەورەی وەک ماریادا، نەک شەرمەزار نابێت و سەر کز ناکات، بەڵکوو هێرشبەرانە دێتە قسە و پەنجەی تۆمەت بەرەو ڕێکخراوەکانی ژنان درێژ دەکات و داوای داخستنیان دەکات.

٭٭٭

لە هەرێمی کوردستاندا، بە هۆی چەند فاکتەرێکی جیاوازەوە، (لەوانە زاڵبوونی یەکجارەکیی ڕۆژنامەگەریی تابلۆیید کە بڵاوکردنەوەی قسەیەکی بێعەقڵانەی مەلایەکی گەمژە یان بانگخوازێکی سەرسەری، لە ڕیپۆرتاژی دواکەوتنی کەیسی ژنکوژییەک لە دادگا زۆر زیاتر کلیک و لایکی بۆ دەست دەخات، یان تەمویلکردنی ئۆردوویەک لە پیاوی دەبەنگ و بێمۆڕاڵی عەرەبیزان بە ناوی مەلاوە لەلایەن وڵاتانی دەوروبەرەوە بە مەبەستی کارکرددانان لەسەر ناسنامەی جیاوازی خەڵکی کورد)، ئاینداریی ئیسلامی بە ئەندازەیەک لە هەرێمدا گەشەی کردووە کە ئیتر نەک هەر گرفتێکی دیموکراتییە لەو هەرێمەدا، بەڵکوو ڕاستەوخۆ خەتەرە بەسەر ژیانی کەسە چاونەترس و ئینسانە گەورەکانی ئەو کۆمەڵگایەوە.

بکوژەکەی ماریا بەو تەمەنە کەمەوە هیچ شتێکی تر نەیکرد بە ئینسانکوژ و ئەو خەتا گەورەیەی بەرامبەر بە ئینسانێک و بەرامبەر بە کۆمەڵگای کوردی پێ نەکرد جگە لەو مێشکشتنەوەیەی کە گەشەی ئیسلامەتی لەناو فەزای گشتیی هەرێمدا بەسەر تەنانەت نەوەی نوێی هەرزەکاریشیدا هێناوە .. جگە لە بەربڵاویی ئەو پڕۆپاگەندە کوشندەیەی کە پیاوانی ئاینیی ساختەچی ساڵانێکە سیستەماتیک بە پارەی قەتەر و سعودییە و ئێران و تورکیا، لە مینبەری مزگەوتەکانی کوردستان و لە ڕۆژنامە حیزبییەکان و ڕۆژنامە بە ناو ئەهلییەکان و لە بەرنامە تەلەڤزیۆنییەکان و لە سۆشیاڵ میدیادا هەڵیدەڕێژن.

٭٭٭

لە سەردەمی خۆپیشاندانەکانی شوباتی ساڵی (٢٠١١)دا، ژمارەیەک لە سەرپەرشتییکارانی پرۆتێستەکان کاتێک بینییان کارەکە خەریکە بەرەو ئەوە دەچێت ئیسلامی سیاسی بە ناوی دژایەتیی دەسەڵاتەوە، ڕەواج بۆ ئایدۆلۆجیای تۆتالیتارییانە و دژە ژن و دژە ئازادیی خۆی پەیدا دەکات، پەرچەکرداریان پیشان دا و خۆیان لە پرۆتێستەکان کشاندەوە. لەو کاتەدا، لەبەر ئەوەی حیزبی گۆڕان لەپێناو دەنگگرتندا پێویستی بە هاوپەیمانی لەگەڵ گروپی کۆنەپەرستی وەک یەکگرتوو و کۆمەڵ و بزووتنەوەی ئیسلامی هەبوو، چەند ئەکادیمیست و نووسەرێکی کوردی دەوروبەری نەوشیروان مستەفا کەوتنە ڕەخنەی ئەوانەی خەتەری دیموکراتییان لە گەشەسەندنی ئیسلامی سیاسیدا لە کوردستان دەبینی. وەک ئارگیومێنت دەهاتن ئەو تێزەی ناو دیبەیتی  ئاین لە ڕۆژئاوایان دەهێنایەوە کە باس لەو ڕۆڵە پۆزەتیڤە دەکات کە  ئاین دەتوانێت لەناو فەزای گشتی و لە سیاسەتی دەوڵەتیدا بیبینێت. کەسێکی وەک مەریوان وریا ئێستا و ئەوساش نەکرا ئەو قسە سادەیە تێبگات کە بیرمەندانی ئەوروپا (بۆ نموونە یۆرگن هابەرماس) لەپێناو جێگرتن و گەشەکردنی دیموکراتیدا، وە لەبەر ئەوەی  ئاینداران لە ڕۆژئاوا ڕوویان نایەت باوەڕداریی خۆیان لە فەزای گشتیدا بەیان بکەن و دەیشارنەوە، لەو پێناوەدایە پێی وایە گرفتێکی دیموکراتی لە عەلمانییەتی ڕۆژئاوادا هەیە و دەبێت ڕێگە خۆش بکرێت باوەڕداران بەها و پرەنسیپەکانی ناو  ئاینەکەی خۆیان تەرجەمە بکەنە سەر خواستی دونیایی و هەوڵی جێپێگرتنی بدەن وەک پۆڵەسیی لەناو سیاسەتی دەوڵەتدا و، وەک نۆرم لەناو کولتووری کۆمەڵگادا. ئەو نەیدەتوانی ئەوە تێبگات کە گواستنەوەی میکانیکیی ئەو تێزەی هابەرماس بۆ ناو دیبەیتی ئاین لە کورستان و، ئیسقاتکردنی ئەو تێزە بەسەر بەشداریی ئیسلامی سیاسی لە فەزای گشتیدا ڕێک گرفتی خەتەرناکی دیموکراتیی لێ دەکەوێتەوە نەک گرفتێکی دیموکراتی چارەسەر بکات.

ئەو ناحاڵییبوونەی ئەو ڕۆشنبیرانەی کورد لەوەی کە مەسیحییەتی ئەم سەردەمە و ئیسلامی سیاسیی ئەم سەردەمە دوو شتی تەواو جیاوازن، وە دیبەیتی ئاین لە ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات لە دوو قۆناغی جیاوازدایە، گەیشتبووە ئەو ئاستە کۆمیدییەی کە دەهاتن تێزی «ئەولەوییەت بۆ دیموکراتییەت نەک عەلمانییەت»یان لەناو دیبەیتی عەلمانییەت لە ڕۆژئاواوە دەهێنا و وەک ئارگیومێنتی پاڵپشتی بۆ ڕێگەدان بە بەشداریی ئیسلامی سیاسی لە سیاسەتدا بەکاریان دەهێنا. ئەوان نەیاندەزانی ئەسڵەن ئەو تێزەی ناو دیبەیتی ئاین لە ڕۆژئاوا، لە سیاقی کوردستاندا ڕێک ئارگیومێنتە بۆ خەمخواردن لە بەشداریی دیموکراتیی بێباوەڕوان نەک ئاینداران، چونکە لە کوردستاندا، ڕێک بە پێچەوانەی ئەوروپاوە، ئەوە بێباوەڕانن کە بەشداریی دیموکراتییەتیان لێ زەوت کراوە و لەژێر گوشاری تۆتالیزتاریزمی باوەڕداریی ئیسلامییدان. ئەوە ڕەخنەگرانی ئاینن کە گەشەی ئیسلامیزم و زاڵیی دیسکۆرسی ئیسلامی ناچار بە خۆسانسۆرکردن و ئامادەنەکردنی ڕای خۆیان لەناو فەزای گشتیدای کردوون. بیهێنە پێش چاوی خۆت چەند خەڵک لە کوردستاندا لەم مانگی ڕەمەزانەدا بەبێ ویستی ڕاستەقینەی خۆیان ڕۆژوو دەگرن، یان لە ترسی موناقەشەی ئەگرەسیڤانە و موزایەقەکەرانەی باوەڕداران، دەیشارنەوە کە بەڕۆژوو نین. ڕۆشنبیرانی کورد ناتوانن ئەو کەمە لێک بدەنەوە کە ڕێک بە هۆی پرەنسیپی ئەولەوییەتی دیموکراتییەت بەسەر عەلمانییەتەوە، مادامێک ئیسلامیزەبوونی سەرتاپاگیری فەزای گشتی گرفتی گەورەی بۆ دیموکراتییەت دروست کردووە، دەبێت یەکێک لە ئەولەوییات و کارە هەنووکەیییەکان لە کوردستان و وڵاتانی ئیسلامیدا هەوڵدان بێت بۆ عەلمانیزم و بەعەلمەنەکردن و عەلمانییەت.

بەشداریی داڕوخێنرانەی ڕۆشنبیرانی کورد لە دیبەیتی ئیسلام و ئیسلامیزم و ناسنامەی کورد و دەسەڵاتی سۆفتی وڵاتانی دراوسێ لەو سەردەمەدا گەیشتبووە ئەوەی کە، وەک ئەوەی ئەوان لە هەر یەکێك لە ئێمە بە تۆڵێڕانستر بن و لە ئێمە زیاتر لایەنگریی فرەیی و هەمەچەشنەیی بن، وتنەوەی دروشمی کەمتۆلێرانسانە و دژە فرەیییانەی «ئەڵڵاهوئەکبەر»یان وەک بەشدارییەک لە گەشەی دیموکراتیدا دەبینی. ئەو بەشدارییە داڕوخێنەرەی ئەو ڕۆشنبیرانە گەیشتبووە ئەو  ئاستە عەبەسییە لە ئارگیومێنتکردن کە دەهاتن باسی بە هەڵە دەرکەوتنی پێشبینییەکانی ماکس ڤیبەریان بۆ ئاوابوونی ئاین لە سەردەمی مۆدێرنتییدا، وەک بەڵگەی پەیوەنددار بە دیبەیتەکە دەهێنایە ناوەوە.

هیوادارم ئێستا دوای ئەوەی کۆمەڵگای کوردی بە جەدارەتەوە خۆی شایان بەوە کردووە وەک کۆمەڵگایەکی زیهنداخراوی ژنکوژ سەیر بکرێت و، ئاینداریی ئیسلامیی دیسکۆرسێکی کۆمەڵایەتیی دەستوپێگری دیموکراتی، ئێستا تێگەیشتبن کە دیبەیتەکە سەبارەت بە چی بوو و، ئەوان چی موساهەمەیەکی نێگەتیڤیان هەبووە لە دۆزی فرەییی بیروڕا و تۆڵێرانس لە کوردستاندا.

ڕەنگە خاڵێکی پۆزەتیڤ ئەوە بێت کە عاممەی کۆمەڵگای کوردی ئاگاداری ئەو تێکست و کتێبە کورت و کوێرانە نین کە بڕێک لە ڕۆشنبیرانی کورد بەرهەمی دەهێنن، وە بەشێکی گەورەی ئەوانەشی کە دەخوێننەوە، ئێستا لە سنوورداریی توانای لێکدانەوە لای ئەو نووسەرانە تێگەیشتوون و بە جیددی وەریان ناگرن. بەڵام هەرچییەک بێت، من پێم وایە ئەو ڕۆشنبیرانەی کورد، بەو ئەندازە کەم و زۆرەیکە سەهمیان هەبووە لەو گەشە خەتەرناکەی ئێستای ئیسلامەتی و ئیسلامی سیاسیدا لە کوردستان، ڕێک بەو ئەندازەیە بەرپرسیارێتیی مۆراڵییان لە کوژرانی ماریا و کوژرانی هەموو ئەو ژنانەی تردا دەکەوێتە ئەستۆ کە بەشداریی نێگەتیڤانەی مەلاکان و ئیسلامی سیاسی لە سیاسەت و لە فەزای گشتیی کوردستاندا لەم دەیەی دواییدا، پلەی موعەڕەزییانی زیاتر کرد.

٭٭٭

بیهێنە پێش چاوی خۆت کچێک بیت لە قوتابخانەیەکی هەڵەبجە و پێت خۆش نەبێت موحەجە بیت، بەڵام یەکگرتووی ئیسلامی بە تەنسیق لەگەڵ ڕژێمی بەدناوی ئێراندا، بۆ پیرۆزکردنی شۆڕشی ئیسلامی لە ساڵی (١٣٥٧)دا، ڕێک (١٣٥٧) کچ ببات داوا بکات ئەو درۆیەی بۆ بکەن کە تازە موحەجەبە بوون و تاجی ناو ئاڵای ڕژێم بکەنە سەریان. لەمەدا هەموو هاوپۆلەکانت بڕۆن تەنها تۆ نەبێت پێداگری لەسەر ڕێز بۆ بیر و بیرکردنەوەی سەربەخۆی بکەیت و نەچیت؛ بیهێنە پێش چاوی خۆت چی گوشارێکت دێتە سەر لەلایەن هاوپۆلەکانتەوە و، چۆن دەخرێیتە لاوە و، چۆن ناچار دەبیت هەموو قەناعەتێکی خۆت پشتگوێ بخەیت و تۆش لەگەڵیان بکەویت.

دیارە تەواو جێگەی تێگەیشتنە ئەگەر ئاوا کۆڵ بدەیت و، لەپێناو لەدەستنەدانی هاوڕێکان و دەوروبەرەکەتدا، دەست لە ویستی ڕاستەقینەی خۆت و لەو مافی مرۆڤە موسەلەمەش هەڵگریت کە ئازادیت چی لەبەر دەکەیت. ئاخر لەدەستدانی دەوروبەر و خۆڕەنجاندنی ڕەفیقان و هەوڵی تەریککردنەوەت و گوشارهێنانی بەردەوامی دەوروبەر بۆ وادارکردنت بە لەیەکچوون و کۆنفۆرمیتی، بارێکی ئەوەندە قورسە کە دەگمەن هەیە کەسێک ئامادە بێت لەپێناو ڕێزی بۆ خۆی و، لەپێناو کۆمەڵگادا، کۆڵی بداتە بەر.

بۆ ئەوەی ببینیت ئەو ماریایەی کە کۆمەڵگای ئێمە لە مانگی ڕابردوودا لە دەستی دا، چی ئینسانێکی مەزن بوو، ئەو فاکتە ببینە کە ماریا کۆڵی دابووە بەر بارێکی زۆر لەوە قورستر. ئەو تەنها بە نۆزدە ساڵ تەمەنەوە پشتی کردە پەروەدەیەکی تەواو موحافەزەکارانەی ناو خێزان و، باوکێک و حیزبێکی تەواو کۆنەپەرست و، زەواجێکی بەزۆر و هەموو دۆست و دەوروبەری بەجێ هێشت و، وەک کچێک وێرای خۆی ئاوارەی ناو کۆمەڵگایەکی سەرتاپا پیاوسالار بکات و، ئینجاش سەنگەری لێ بگرێت.

ماریا سەرکێشێکی ژیر بوو، وە بە هۆشیارییەوە سەنگەری گرتبوو. ئەو دەیزانی خۆی «ماسییەکی ڕەشی بچکۆلانە»یە و فەزای دەوروبەری بە ڕۆحی بەرتەسکە. دەیزانی دەوروبەرەکەی قەڵسن لە سەرکێشییەکانی. بۆیە وەک کاپشنی پرۆفایلی فەیسبووکەکەی نوسیبووی: «من بووم بە ماسیی، بە ئێوە چی؟».

٭٭٭

پێشتر من سەبارەت بە سەردەشت عوسمان وتم سەردەشت پرۆژەی هەڵکەوتنی ئەدیبێکی بەتوانا بوو کە لە سەروەختی چرۆکردنیدا قرتێندرا. ئێستا کە هەندێک تۆماری دەنگی و گۆرانیی تۆمارکراو و دەقی کورتی ماریا دەبینم، هەمان ئەسەفم لە دڵدا دروست دەبێت.

ماریا پرۆژەی هەڵکەوتنی ڕۆشنبیرێکی کارا و هونەرمەندێکی گەورەی خاوەن پەیام لە چەشنی «ئەحمەد کایا» و «بی کیدودە» بوو بۆ ژنانی سەرکوتکراوی کورد. ئەو خۆی ڕۆشن دەیزانی دەیەوێت چی پەیامێک بگرێتە ئەستۆ و لە بەرامبەر چییدا بوەستێتەوە. بۆیە لە پۆستێکی فەیسبووکدا دەنووسێت:

«من ئەزانم ڕۆژێک دەنگم باشتر دەبێت. ئەو کاتە پڕ بە دەنگم دانە بە دانەی تاڵییەکانی چێشتوومە، بە گۆرانیی دەیچرپێنم بە گوێی تاک بە تاکتاندا».

ئەو بەو تەمەنە بچووکەوە ئەوەندە واقیعبین و ڕۆشن بوو کە دەیزانی ڕێگەیەکی سەخت و درێژ و خەتەرناکی گرتووە. بۆیە لە دوو پۆستی تری فەیسبووکدا دەنووسێت:

«هەندێک جار وا هەست دەکەم من شەڕ بۆ دونیایەک ئەکەم کە خۆم کاتی ئەوەم نابێت تیایدا بژیم».

«من خۆم دەڕۆم ناگەڕێمەوە، بەڵام جوامێرییەکانم دەمێننەوە».

ئەو خۆی دەیزانی لەخۆبردووانە بڕیاری داوە ئەرکێکی گەورە بۆ کۆمەڵگای کوردی بگرێتە ئەستۆ بەڵام ئەو کۆمەڵگایە بە هەڵە لێی تێدەگات. بۆیە لە فەیسبووک دەنووسێت: «من هەموو شتێکم کرد کە کەسێکی باش دەیتوانی بیکات. من باشم. من ڕووبارێکی هەست بووم. شایەنی باشتر بووم».

بەداخەوە، پێدەچێت ماوەیەکی زۆر درێژ ببات پێش ئەوەی کۆمەڵگای کوردی ڕۆژێک ویژدانی ناڕەحەت یەخەی بگرێت و، تێبگات کە ماریا سام چەند شایان بە مامەڵەیەکی باشتر بوو، وە لەناوبردنی چی کەتنێکی گەورە بوو.

١٦/٤/٢٠٢٢

The post «ماریا بوو بە ماسییەکی ڕەشی بچکۆلانە – بە ئێوە چی؟» appeared first on ژنەفتن.

كەم ئەفسانەى یۆنانی هەن جوانى و ناشیرینی تێیاندا تێمایەكى سەرەكى نەبێت؛ جوانیى خودایان و پەرییان و مرۆڤەكان، یان بە پێچەوانەوە ناشیرینیی خودایان و تیتانەكان و دێوەكان. لەنێو ئەوانەدا دوو ئەفسانە هەن كە پێم وایە كاریگەرى گەورەیان لەنێو فەلسەفە و سەرجەم فیكرى ڕۆژئاوادا داناوە: یەكەمیان چیرۆكى سێوەكەى ئەفرۆدێت و دووەمیانداوەكەى هیفایستۆسـە. چیرۆكەكەى ئەفرۆدێت باسى سەرهەڵدانى هەڵبژاردنى شاجوان دەكات كە ڕەنگە یەكەمین هەڵبژاردنى لەو جۆرە بووبێت. بەپێى یەكێك لە ڕیوایەتەكان، ئیریسى خودابانوو بۆ هاوسەرگیرى بیلۆس و تیێتیس بانگهێشت ناكرێت، بەم هۆیە هەست بە فەرامۆشى و سووكایەتى دەكات؛ بڕیار دەدات لەپاى ئەمە ئاهەنگەكە بشێوێنێت و فیتنەیەك لەنێو مەحشەرى خودایاندا هەڵبگیرسێنێت. سێوێكى ئاڵتوونى، كە ڕەنگە لە هەمان دارى گوناهى سێوەكەى ئادەمەوە ڕنیبێتى، بە نەخش و نیگارێكى قەشەنگ دەڕازێنێتەوە و ئەم پەیامەى لەسەر دەنووسێت: “بۆ جوانترین”. كە دێتە نێو هۆڵە گەورەكەى زیۆسەوە وا بۆ ئاهەنگەكە خودایان و نیمچە خودایان لە دەورى كۆبوونەتەوە، سێوەكە فڕێ دەداتە سەر مێزەكەى زیۆس. ئێستا ئیتر دەبێت ساغ ببێتەوە كە كێ شایەنى سێوەكەیە، واتە نازناوى “جوانترین” هەڵدەگرێت. دواى مشتومڕێكى زۆر بۆ یەكلابوونەوەى شاجوان، كێبەركێكە لەنێوان سێ خوابانوودا دەمێنێتەوە: هیرا و ئەسینا و ئەفرۆدێت. زیۆس بڕیار دەدات كە پاریسى شازادەى تەڕوادە بكرێت بە قازى و سێوەكە ببەخشێت بە جوانترینیان. خوابانووەكان بۆ ئەوەى كێبەركێكە ببەنەوە، هەر یەكە و بەڵێنێك بە پاریس دەدات. هیرا بەڵێنى هێز و دەسەڵاتدارى، ئەسینا بەڵێنى سامان و فێركردنى هونەرى جەنگ، ئەفرۆدێت بەڵێنى پێدانى جوانترن ژنى زەمینى پێ دەدات كە لەو وەختەدا هێلینى ژنى مینیلاوسە. پاریس خۆى لە پێشنیارەكەى ئەفرۆدێت دێت و سێوەكە بەو دەبەخشێت، ئەویش لە بەرامبەردا هێلینى پێ دەدات و ڕازیى دەكات بیڕفێنێت، بەم جۆرە جەنگى نەبڕاوە و بەناوبانگى تەڕوادە هەڵدەگیرسێت.

چیرۆكى دووەمیان خیانەتى جوانى لە ناشیرینى دەگێڕێتەوە. هیفایستۆس خوداى ئاگر و ئاسنگەرى، كارزانى كەرەستەى جەنگى، هەر لە لەدایكبوونەوە قەموورێكى ناشیرین و نابوودە دەبێت، لە عەشقیشیدا بۆ ئاگر و گڕكانەكان پێستى لەشى دەسووتێت و هێندەیتر دەشێوێت، تا ئەوەى لەنێو شانشینە گەردوونییەكەى زیۆسدا بە ناشیرینترن خودا دادەنرێت. بەڵام هیفایستۆسى شادزێو هاوسەرى خوابانووى شاجوان، ئەفرۆدێت، بووە. كەواتە ئاساییە ئەفرۆدێت دڵى لەسەرى نەبووبێت؛ لە برى ئەو دڵى بۆ ئارەسى خوداى جەنگ، براى هیفایستۆس لێی داوە. كاتێك هیفایستۆس بۆى دەردەكەوێت پەیوەندیى سەرجێى لەنێوان ئەفرۆدێت و ئارەسدا هەیە، بڕیار دەدات بیانخاتە تەڵەیەكەوە. بۆ ئەم مەبەستە تۆڕێكى زۆر باریك و نادیار لە میتاڵ دەچنێت و بەسەر سیسەمە هاوبەشەكەیانەوە هەڵیدەواسێت، وەختێك ئارەس و ئەفرۆدێت ڕووت دەبنەوە و دەچنە هەواى خۆیانەوە، تۆڕەكە بەسەریاندا بەردەداتەوە و هەموو خودا و خوابانووەكانیش وەك شاهیدى خیانەتەكە بانگ دەكات و دەشزانێت هەموویان ئاواتیان بەوە خواستووە لە جێى ئارەس لەگەڵ شاجوان بنووستنایە.

دیاریكردنى شاجوانى گریك ڕەنگە ڕیشەى هەڵبژاردنى شاجوانى دنیاى ئەمڕۆ بێت، بەڵام ئەمەى دنیاى ئێمە لە هەموو ڕەهەندە ئێستاتیكى و هونەرییەكانى دابڕاوە و ڕاستەوخۆ لكاوە بە كەرنەڤاڵ و زڕەبۆنەى بازاڕەوە؛ بە پزیشكى و جوانى دەستكردەوە؛ بە میدیا و تەكنۆلۆژیاى بینینەوە. بە لاكەیتردا، ناشیرینى، تابێ زیاتر دەبێزرێت، هەندێ لە توێژەران باس لەوە دەكەن لەمڕۆدا كاریش پەیوەست كراوەتەوە بە “فەیسێكى جوان” یان “لەشولارێكى سێكسى و ڕێك”ـەوە. وەك بڵێی ناشیرینەكان هیچ بەهرەیەكیان لە كار و پیشەدا نەبێت.

 چیتر تواناكانى هیفایستۆسلە بەرامبەر جوانى كیژانى نێو دەزگا و كۆمپانیاكانى سەردەمى نیولیبراڵدا بێ بەها دەنوێنێت. هیفایستۆسى قەموور و دزێو كە ئاسنگەرى خوداكانە و سەروەرى مەعدەن و میتاڵە هەرە دەگمەنەكانە؛ هیفایستۆسى ئەشكەوتنشینكە قەڵغانەكەى ئەخیل لە ناوازەترین و داهێنەرانەترین دیزایندا، كە هەموو گێتی لەسەرى هەڵدەكۆڵێت، دروست دەكات، لە سەدەمى خۆیەوە تاوەكو ئێستا دەبێزرێت. ئەشكەوت ڕەنگە هێماى دووركەوتنەوە لە ڕووناكى بێت، كە لەمڕۆدا ڕووناكى دنیاى دیجیتاڵى و شاشەیە. كەمێك خۆگرتنەوە و خەڵوەت، زۆر تەماشانەكردنى ڕۆشنایى ئەلیكترۆنى و نیشتەجێبوون لە تاریكیدا، بە واتاى كەشفكردنى ئاگر و ڕووناكى ترە لەنێو تاریكیدا؛ ئاگرێك كە دەكرێت لە پێناو داهێنانى قەڵغانەكەى ئەخیلدا، بۆ تواندنەوەى پیرۆزترین كانزا و ماتریاڵەكان بە كار بهێنرێت. بەڵام گەر كەسانێك هەبن لەمڕۆدا لە ڕۆشنایى دنیاى دیجیتاڵ دوور بكەونەوە، ئەوا ڕەنگە پتر بەو هۆیەوە بێ كە فەیسى ناشیرین (بەگوێرەى پێوەرى ئەمڕۆ) كراوە بە شتێكى شەرماوەر. مرۆڤێك كە جوان نییە، شەرم لە ناشیرینییەكەى خۆى دەكات؛ لەم بارەدا، گەر بۆى دەست بدات لە سەنتەرەكاندا شێوەى خۆى دەگۆڕێت، ئەگەرنا لە خەڵوەتى دنیاى مەجازیدا دەمێنێتەوە. گەر وابێت، ڕەنگە، بە پێچەوانەى ئەشكەوتنشینى، هێنانەوەى ناشیرینى بەو جۆرەى هەیە بۆ بەر ڕووناكى و بۆ بەردەمى شاشە، ببێتە مایەى شكاندنى شەرمێك كە جوانییەكى ساختە دروستى كردووە.

٢

هەر لە یۆناندا كەسێك هەیە تاڕادەیەكى زۆر لە ڕوخسار و لەشولاریدا دەچێتەوە سەر نەسلى هیفایستۆس و ناشیرنییەكەى دەبێتە یەكێك لە هۆكارەكانى مردنەكەیشى؛ ئەم كەسە سوكراتى فەیلەسوفـە. گریكەكان وەك هەندێك لە نەتەوەكانى تر، خۆشییان لە چارەى منداڵى كەم ئەندام نەدەهات؛ بگرە لە سپارتەدا نەریتى لەنێوبردنى منداڵى كەم-ئەندام هەبووە؛ لە سەروو ئەمەیشەوە، گریكەكان لە كولتوورى خۆیاندا بایەخێكى زۆریان بە جوانى و كەشخەیى و سووكەڵەیی جەستەیان داوە (بێگومان پێناسەى ئەوان بۆ جوانى جەستە هەمان پێناسەى ئێمە نییە)، بەڵام ئەوان جوانى جەستەیان تەنیا بە مەدلولى پوختى سێكسییەوە نەدەبەستەوە و سێكسیش تەنیا ماناى شەهوەت و ئۆرگازم نەبوو. جوانى لەش پەیوەست بوو بە هونەرەكانى جەنگ، جومناستیك، ئەسپسوارى، چاكە، هارمۆنیا، جووڵە و بەرگەگرتن یان پتەوییەوە، ئەمانەیش جیاوازن لە هەڵئاوسانى فشۆڵى لەشجوانانى ئەمڕۆ. سوكرات لەنێو ئەم كولتوورە جوانپەرستەدا ڕەنگە كەسێكى بێ شانس بووبێت. وەك ویڵ دیۆرانتیش دەڵێت، ئەو خۆیشى زانیویەتى لەشولارێكى ناقۆڵاى هەیە؛ بەڵام ویستوویەتى لە ڕێگەى سەماوە هەندێك لە دزێویەكەى خۆى كەم بكاتەوە. ئەو ڕۆژێك لە بەردەم دوكانێكدا دەوەستێت و بەدەم سەیرکردنى كەلوپەلەكانەوە دەڵێت: “چەندە شتانیكى زۆر هەن كە من پێویستم پێیان نییە“؛ ئەم وتەیە هەر بە سادەیى خۆیەوە دژ بە سەرجەم كولتوورى مەسرەفگەرایى ئەمڕۆ دوەستێتەوە. گەر بە شێوە تەقلیدییەكە باس لەوەیش نەكەین كە ئەو یەكەمین شەهیدى فەلسەفەیە، ئەوا نموونەیەكە بۆ خۆگرتنەوە و خاكیبوون، بێ ئەوەى بۆ نێو زوهد بكشێتەوە[1]. لەپاڵ ئەوەیشدا ئەم بوونەوەرە خڕەڵە دەموچاو دەرپۆقیوە، خۆى مەزنترین تیۆرى جوانى لە دنیاى كۆندا دادەڕێژێت.

ڕیشەى زۆرى چەوساندنەوەكان هەر لە منداڵییەكى زووەوە، لە زمانەوە دەست پێ دەكەن، لەو تەریقكردنەوە، سووكایەتى، گاڵتەپێكردنانەوە كە بە زمان بەرامبەر ناشیرینەكان مومارەسە دەكرێن.

هیفایستۆس و سوكراتیش هەردووكیان نەختێك خڕیلانە و كورتەباڵا بوون؛ لە زمانى ئێمەدا وەك زێدەڕەوى پتر بە كورتەباڵاكان وتراوە “گول” ئەگەرچى ئەم وشەیە پتر نەخۆشییە و پەیوەندییەكى ئەوتۆى بە باڵاى مرۆڤەوە نییە. گول سووكایەتییە بەوانە كە باڵایان بەرز نییە؛ خۆ ئەگەر زۆریش كورتەباڵا بن ئیدى ئەوان قەزەم (dwarf)ـن كە لە زمانى كوردیدا ڕەنگە كوڵەبنە پڕ بە پێست بێت. بەڵام كوڵەبنەكان بەردەوام وەك وەك كەسانى حەسوود، فیتنە، ئاژاوەچى لێیان ڕوانراوە، چونكە گوایە “زۆرزانن”؛ هەر لە منداڵیشەوە پێیان دەوترێت كە بەهۆى زۆرزانیى خۆیانەوەیە گەورە نابن، واتە لەژێر بارى قورساییەكدان كە ناهێڵێت گەشە بكەن و باڵایان هەڵكشێت. ئەم وەسفەى كوڵەبنەكان بە تەواوەتییش سوتفە نییە، ئەوان وریاییەكى تایبەتیان هەیە، بەڵام زۆر-زانین كە لەوێدا مانایەكى نێگەتیڤى هەیە لەبەر ئەوەیە كە كۆمەڵگەى ئێمە بە جۆرێك دژ بە خودى زانین بووە. لێرەدا ئەسڵى ئایدیاكە لە نائاگاییدا ئەوەیە كە ئەگەر زانین لە سنوورى عەقڵى سەلیم تێپەڕێت، دەبێت بە زۆرزانین و بارگەیەكى نێگەتیڤ وەردەگرێت؛ ئەمە هەمان تۆمەتە كە سوكراتى لەسەر دادگایى دەكرێت. سوكرات، بە پێچەوانەى زۆرزانەوە، هەمیشە وەك كەسێك وەسفى خۆى دەكات كە “نازانێت”، بەڵام زانینى ئەم نەزانینە، خودى زۆرزانییەكەیەتى؛ ئەو زۆر دەزانێت كە نازانێت. لەبەر ئەمەیە سوكراتى خڕیلانەى زۆرزان و فیتنە و فاسدكەر دەبێت بمرێت. وێڕاى ئەمە هەڵاواردنەى كورتەبنەكان، باڵابەرزەكانیش لە پرۆسەى دزێوكردن دەرباز نەبوون. ئەو باڵابەرزانەى كە پێیان دەوترێت “درێژ”، بە كەسانى بڕێك گێلۆكە و دەبەنگ وەسف كراون و كورد وتوویەتى “درێژ عەقڵى لە ئەژنۆیەتى”. كۆمەڵگەى ئێمە لە مێژووى خۆیدا پەندى پێشنینان و توانجى زۆر و زەبەندى بەرهەم هێناوە، توانایەكى گەورەى ناو و ناتۆرەلێنان و ڕووشكاندنى تێدا كەشف كراوە، كە لە هەر بەكارهێنانێكى ترى زمانى كوردى بەرهەمدارتر بووە. ڕیشەى زۆرى چەوساندنەوەكان هەر لە منداڵییەكى زووەوە، لە زمانەوە دەست پێ دەكەن، لەو تەریقكردنەوە، سووكایەتى، گاڵتەپێكردنانەوە كە بە زمان بەرامبەر ناشیرینەكان مومارەسە دەكرێن. 

٣

لە سەردەمێكى تردا هیفایستۆسى قەموور و ناحەز لە ئەدەبیاتدا بە ناوى كوازیمۆدۆ لەدایك دەبێتەوە: قەموورەكەى نۆتردام. ئەمجارە لە تاریكایى كەنیسەیەكدا نیشتەجێیە و خەریكى زەنگ لێدانە، عاشقى ئیزمیراڵداى قەرەچ دەبێت. ڤیكتۆر هۆگۆ بەم جۆرە وەسفى ناشیرینییەكەى كوازیمۆدۆ دەكات: «ڕوخسارى خێچ و خوار بوو، بە دەربڕینێكى تر، هەموو كەسایەتییەكەى خێچ و خوار بوو. سەرێكى گەورە بە قژى پڕى پرتەقاڵییەوە، لەنێوان شانەكانیدا كووڕییەك هەبوو كە لایەنەكەى ترى خستبوو بە پێشدا، ڕان و سمتەكانى بە شێوەیەكى سەیر شێوا بوون و نووسابوون بە ئەژنۆكانییەوە، ئەگەر لە پێشەوە لێى وردبوویتایەوە، لە دوو داس دەچوو كە لە دەسكەكانیانەوە بە یەك گەیشتبن، دوو لاقى بڵاو، دوو دەستى سامناك و دزێو، لەگەڵ هەموو ئەم شێواوییەدا سەرزیندووێتییەكى تۆقێنەر و لەشسووكى و بوێرییەكى زۆر لە زاتیدا بوو. ئەو ئاوارتەیەكى سەیر بوو لە ڕێسایەكى نەمر كە [بەپێى ئەم ڕێسایە] هێزێكى وەك جوانى دەرەنجامى هارمۆنییە. […]. لەوەبوو مرۆڤ پێیوا بێت ئەمە زەبەلاحێكى تێكشكاوە كە پێكەوەنووساویى بەشەكانى لێك ترازاون.»[2] ئەو وەك دواتر كۆبانولى مامۆستا دەڵێت: جوانترین ناشیرینى بوو كە لە ژیانیدا بینیبێتى. ئەم بوونەوەرە دزێوە سێ سیفەتى نیچەیى هەیە كە لە ڕاستیدا ناشیرینییەكەى لە ئەزموونى ژیاندا پێیانى دەبەخشێت: وریایى، لەشسووكى، بوێرى.

ژیل دۆلوز دەربارەى ئەوە دواوە كە هەرگیز “نوقسانى” وشەیەكى گونجاو نییە بۆ قسەكردن لەسەر ژیان؛ نە نەقسى تواناى نا-خودبەسى منداڵ و نە پرسى گرێى ئۆدیپ، نە نەخۆشى و نە ناشیرینى هیچیان نەقس نین؛ بەڵام هەر بە سادەیى ژیان پڕێتییەكى پێرفێكت نییە؛ لە بنەڕەتەوە ژیان پرسى نوقسانى و پڕى نییە.

وەها جوانییەكى بێ هارمۆنى لەم ناشیرنییە زۆرەدا بە بەرامبەركێ دیالەكتیكییەكانى نێوان جوان-ناشیرین، ساغ-سەقەت، ئاسایى-نائاسایى لێك نادرێتەوە. ژیل دۆلوز دەربارەى ئەوە دواوە كە هەرگیز “نوقسانى” وشەیەكى گونجاو نییە بۆ قسەكردن لەسەر ژیان؛ نە نەقسى تواناى نا-خودبەسى منداڵ و نە پرسى گرێى ئۆدیپ، نە نەخۆشى و نە ناشیرینى هیچیان نەقس نین؛ بەڵام هەر بە سادەیى ژیان پڕێتییەكى پێرفێكت نییە؛ لە بنەڕەتەوە ژیان پرسى نوقسانى و پڕى نییە. ژیان پرسى جووڵەیە لەسەر سەتحە ئیمانانسە جیاوازەكان كە بۆشایى بەشێكی هەر یەكێكیان پێكدەهێنێت، بەڵام وەك خۆیشى دەڵێت، دەروونشیكارى بۆشایى لێ بووە بە نەقس. بە بڕواى دۆلوز ناشیرینى نەقسى جوانى، لاوازى نەقسى قەڵەوى، نەخۆشى نەقسى تەندروستى نین؛ شتەكان لەم دیووە نێگەتیڤەوە مانا وەرناگرن. بۆ نموونە ئەو دەربارەى نەخۆشى وەك ئەزموونێكى داهێنەرانە دواوە. هەروا لەبارەى بەدخۆراكەكانەوە، ئەوانەى ئیشتیهاى خوادنیان نییە، دەڵێت كە ئەوان خۆیان دەگرنەوە لە خواردن، چونكە لەشیان دەخەنە پەیوەندیى دیكەوە لەگەڵ خواردندا. لە كەسە باریكەلە و سیسەڵەكاندا جۆرێك قەشەنگى و كەشخەیى هەیە كە قەڵەوبوون ڕەنگە بیشارێتەوە. كچۆڵەیەك كە دەكەوێتە ژێر كاریگەریى كۆمەڵگەى گۆشتخۆرەوە و دەبێتە كێشەى دەروونى بۆى كە پێی دەوترێت “چوارچڵ ئێسقان”، دواجار بە ژەهرێك كە ناوى “دەرمانى قەڵەوى”ـیە، بێ ویستى خۆى، خۆى دەكوژێت. لە كاتێكدا لە بەشێكى ترى دنیا، قەڵەوى یەكێكە لە كێشە سەرەكییەكان؛ قەڵەوەكان جگە لەوەى لەمێژە وەك كەسانى تەمبەڵ و تەوەزل، وەك تێرنەخۆرە و مشەخۆر سەیر دەكرێن، هاوكات وەك كەسانێكى ناقۆڵا دەبینرێن كە لەشولاریان لەگەڵ پۆشاكدا ڕێك نایەتەوە. لە ڕووى سێكسیشەوە قەڵەوەكان لەمڕۆدا زۆر خوازراو نین. لەبەر ئەمە ملیۆنان دۆلار بە نەشتەگەرى، دەرمان، ئامێرى وەرزشى كە مژدەى دابەزاندنى كێش دەدەن، بەدەست دەخرێت. لە سەردەمى ئێستادا گرێى دەروونى ڕەنگە چیتر پەیوەست نەبێت بە ڕابردووە ئۆدیپییەكانەوە؛ پتر ڕۆژ بە ڕۆژ و بەگوێرەى خواست و مۆدە و بازاڕ بەرهەم دەهێنرێت.

٤

لە زەینى گشتیى مرۆڤدا تێپەڕینى تەمەنى جوانى واتە دەستپێكردنى تەمەنى ناشیرینى، كە هەم ناشیرینی و هەمیش كەمبوونەوەى توانا و تێكچوونى بونیادى لەشیشە. لەم حوكمەى ژیاندایە كە كوڕانى قۆز و كەشخە دەبن بە پیرەمێردى چڵكن و كچانى ناسكۆڵە دەبن بە پیرێژنى چڵمن. لە كولتوورى خۆرئاوایى و خۆرهەڵاتیشدا، پیرێژنەكان بەهۆى حەسوودى و بەخیلییانەوە بەرامبەر كیژوكاڵان لەگەڵ جیهانى سیحر و جادوو تێكەڵ دەبن؛ لە نەریتى ئێمەدا باس لە “چاوپیسى” دەكرێت وەك هێزێك كە لە حەسوودییەوە سەرچاوە دەگرێت و دەتوانێت كاریگەریى نێگەتیڤ لەسەر ژیانى ئەوانیتر دابنێت. ئەمبێرتۆ ئیكۆ لە دەربارەى ناشیرینىـدا باس لەوە دەكات لە سەدەكانى ناوەڕاستدا خولیایەكى دژە-ئەفرۆدێت، یان دژە-بیاتریس سەری هەڵدا بۆ تێكشكاندنى وێنەى فریشتەیى و قەشەنگى ڕەگەزى مێینە، لەم پێناوەدا چیرۆكگەلى سەیروسەمەرەى زۆروزەبەندى ژنانى دزێو و جادووگەرى وەك ئەوانەى ئەمڕۆ لە فیلمەكاندا دەیبینین هەڵبەسترا: «ئەم وێنە هەڵبەستراوەى پیرێژنان لە چەندین تێكستدا دەركەوتەوە […] كە تێیاندا وێنەیەكى قێزەونى بۆرۆیە پیر و نابودەكان (سەر ڕووتاوە، ڕوخسار زیپكاوى، دوو چاوى داچەكاوى خوێناو تێزاو، هەناسەى ناخۆش، چڵمن) دەبینینەوە.»[3] ئەم جۆرە وێنەیەى پیرێژن، لەژێر كاریگەریى كولتوورى مەسیحیەتدا دەبێتە وێنەى جادووگەر، چونكە بڕوا وایە تەنیا ژن دەتوانێت هاوپەیمانى لەگەڵ شەیتان بەرقەرار بكات[4]. ئەم وێنەیە لە چیرۆكى میللى و ئەدەبیات و شانۆنامە و نیگاركێشانى ئەو سەردەمە و دواتردا دەردەكەوێتەوە، وەكو لە فاوستى گۆتە و ماكبێسى شكسپیردا.

لە یەكەم نیگادا وا پێدەچێت ئەم وێنە نێگەتیڤە دەربارەى پیرێژنان، لە خودى ترس لە پیرییەوە سەرچاوەى گرتبێت؛ بەڵام زۆرتر ڕێى تێدەچێ كاردانەوە بێت بە ڕووى ئەو توانایانەدا كە مرۆڤ لە پیریدا بەدەستیان دەهێنێت. وەك دۆلوز دەڵێت پیرى تەمەنى پاسیڤبوون نییە، بەڵكو مرۆڤ دەتوانێت هەندێك توانستى تێدا كەشف بكات كە تەنیا لە پیریدا هەستیان پێ دەكات، وەك چۆن هەندێك توانا هەن تەنیا لە گەنجیدا مرۆڤ دەتوانێت هەیبن. وێڕاى ئەوەیش ئێمە هەرگیز حەز بە پیربوون ناكەین و وەك یەكێك لە كێشە هەرە كۆنە چارەهەڵنەگرەكانمان دەمێنێتەوە؛ بەڵام هیچ سەردەمێك هێندەى ئێستا بانگەشەى دواخستنى پیرى نەكراوە. گۆڕانەكانى ڕوخسار و جەستە بە تێپەڕبوونى كات بە واتاى بەسەرچوونى تەمەنى گەنجییە كە لە زمانى ڕۆژانەى ئێمەدا بەردەوام لەگەڵ جوانیدا دەرى دەبڕین[گەنجى و جوانى]؛ بگرە لە هەندێ ناوچە بە گەنج هەر دەوترێت “جەوان”. درێژكردنەوەى گەنجێتى (واتە خاوكردنەوەى تێپەڕینى تەمەن بەرەو پیرى) كەڵكەڵەى سەرەكیى زانست و بازاڕە لە جیهانى خێراى ئەمڕۆدا. لەبەر ئەمە شاكارەكەى ئۆسكار وایڵد وێنەكەى دۆریان گرەى كتومت ڕۆمانێكە دەربارەى كۆمەڵگەكانى ئێستامان. لە ڕۆمانەكەدا دۆریان گرەى كە بۆ یەكەمجار لە ڕێگەى وێنەكەوە هەست بە جوانیى گەنجانە و سەرسوڕهێنەرى خۆى دەكات، دەستبەجێ حەسرەتێك دایدەگرێت، كە دواتر چەندین جار دووبارەى دەكاتەوە: «خۆزگە وێنەكە دەگۆڕا و من بە گەنجى دەمامەوە»[5]؛ ئەو ئاواتى ئەوە دەخوازێت كە خۆى بەو جوانییەى نێو وێنەكە بە نەمرى بمێنێتەوە و فیگورى نێو وێنەكە لە برى ئەو پیر ببێت. هەر وا دەبێت؛ دواجار گرەى لە ژیانێكى هەمیشەییدا تابێ جوانتر دەبێتەوە و وێنەكەیش بەرە بەرە پیر دەبێت، بەڵام نەك پیربوونێكى ئاسایى، بەڵكو داڕزان و بۆگەنبوون كە كرم و مۆرانە تێى دەدەن؛ چونكە ئەوەى چۆتە نێو وێنەكەوە ناخ و ویژدانى گرەى خۆیەتى. بە بڕواى وایڵد نەمرى و گەنجییەك كە مرۆڤ مەغرور بكەن، كە فێرى لووتبەرزى بكەن، بیخەنە نێو بێباكى و بێمۆڕالییەوە، بێگومان ویژدان و ناوەوەى تووشى ڕەشهەڵگەڕان و كرمەڕێزبوون دەكەن.

دەبێ بیرمان بێت كە چەمكى وێنە لە ڕۆمانەكەى وایڵددا جیاوازە لە وەزیفەى وێنەى دیجیتاڵى لەمڕۆدا. وێنەكەى گرەى خۆشەویستترین هاوڕێى، بازیل هاڵواردى نیگاركێش، بەوپەڕى سەلیقە و تواناى سەروو-سروشتى خۆیەوە، كە عەشقە زۆرەكەى بۆ گرەى ئیلهامى پێ دەدات، دەیكێشێت و نەك تەنیا دەتوانێت “ڕۆح” بە وێنەكە ببەخشێت، بەڵكو لە ڕاستیدا ئەو وێنەى خودى ڕۆحى گرەى دەكێشێت. یەك دانە وێنەى تاقانە و ناوازە، بەبێ لەبەرگرتنەوە و دووبارەبوونەوە، یەك وێنە كە مۆدێلەكە نا، بەڵكو خودى ئایدیاڵى مۆدێلەكەى لە وردترین و باڵاترین نیگارى ئەو سەردەمەدا وێنا دەكات، ئەوە یەكەمجارە هونەرمەند (وەك خودا) بتوانێت ڕۆحى مرۆڤ ببینێت و بیكیشێت[6]. ئێستا ئیدى دواى تێپەڕینى ساڵانیش گرەى لە هەر كات جوانترە، بەڵام ئەوە ڕۆحیەتى بە بەرچاوییەوە دادەڕزێت و مێروو دەیخوات. لەمڕۆدا وێنەى دیجیتاڵى، كە بێ شومار دەشێت بگیرێت و بسڕێتەوە، دەستكارى بكرێت و بێ شومار فیلتەرى لەسەر دابنرێت، هیچ بەشێكى ناخى مرۆڤى لەسەر دەرناكەوێتەوە؛ ڕێك بە پێچەوانەوە، گەنجى لە ڕێگەى وێنەكانەوە دەسەلمێنرێت؛ خودە ڕاستەقینەكە لە خودە فەیكەكەوە شوناسى خۆى وەردەگرێت.

یەك پێناسە بۆ چەمكی ناشیرینی لە ئارادا نییە و ڕەگەزى هەمەجۆرى فیزیكى و كولتوورى و ئایینى و ئایدیۆلۆژى ڕۆڵى تێدا دەگێڕن.

٥

ئێمە لەم وتارەدا نەمانویستووە پێناسەیەك بۆ ناشیرینى بكەین، بێگومان یەك پێناسەیش بۆ ئەم چەمكە لە ئارادا نییە و ڕەگەزى هەمەجۆرى فیزیكى و كولتوورى و ئایینى و ئایدیۆلۆژى ڕۆڵى تێدا دەگێڕن. ئەوەى كە ڕەشپێست وەك كەسانى ناشیرین، وەك غول تەماشا بكرێن، هەستێكى سروشتى مرۆڤ نییە، بەڵكو لە ڕوانینێكى كولتوورى و پاشان لە پرۆسەیەكى ڕاسیستیى بە مۆنستەركردندا ڕەشپێست دەكرێت بە فیگورێكى دزێو؛ سارتجى بارتمان، كە بە ڤینۆسى ڕەش ناسراوە، نموونەیەكى بە مۆنستەركردنى ڕەشپێستە لە زەینى خەڵكییەوە تا نێو لابوورى زانستى. قەزەمەكان گەرچى وا دەردەكەون لە باڵاى مرۆڤى ئاسایى كورتترن، بەڵام هەڵاواردنیان و وەسفكردنیان بە تێرمگەلى نێگەتیڤى وەك كەسایەتیى گرنگن و بچووك و فیتنە هیچ بنەمایەكى ڕاستەقینەى نییە و پتر وەڵامێكى كولتوورییە بۆ لادان لە ڕەوتى ئۆرگانیزمى فیزیكى، كە ڕەنگە ئەم وەڵامە خۆى لە ترسەوە سەرچاوەى گرتبێت؛ وەڵامێكى كولتوورى كە سیاسى دەبێتەوە و لە سەردەمێكدا لەنێوبردنى كورتەبنە و سەقەتەكان وەك دەستكەوتێكى نەتەوەیى سەیر دەكرێت. لە كولتوورێكدا كە هەمووان لە دیوەخانەوە سمێڵ و لە سووننەتێكى ئایینیشەوە ڕیش  (بەبێ ڕێكخستن و جونكارییەكى ئاسایى) بهێڵنەوە، ئەوانەى نایەنەوێت موو بە ڕوخسارییانەوە بێت، بە لووسكەلە و دەمڕووت دادەنرێن.

وەختێك نازیزم ماشێنى بەرهەمهێنانى ناشیرینى لە مرۆڤى جوودا دەخاتە گەڕ، گەرچى ئەمە ڕابردوویەكى كۆنى لە كولتوورە جیاوازەكاندا هەیە، ئەوا شێواندنێكى مێژووییە كە ئارەزووى فاشیستى، بەگوێرەى وێناى خۆى بۆ بڵندیى مرۆڤى ئەڵمانى-ئاریایى، بەرهەمى دەهێنێت. ئاخۆ ئەم نەفرەتە لەوانەى كە ناشیرین و دزێوى سەردەم و شوێنە جیاوازەكانن، جۆرێك سامناكیى نییە لەواندا كە ڕەنگە ببێتە مایەى هەستى “شكۆ” نەك حوكمى ئێستاتیكى، بە واتا كانتییەكەى ئەم دوو چەمكە؟ بۆچى پیرێژنانى جادووگەر سامناكن؟ ئەوان بەهۆى توانا جادووییەكەیانەوەیە سامناكن، یان بە پێچەوانەوە، جاودووەكەیان تەنیا تەنیا ئیزافەیەكى فانتازییە بۆ سەر ناشیرینییە شكۆدارەكەیان؟ ناشیرینى بە واتا بەرتەسكەكەى، واتە ناشیرینیی ڕوخسار و لەشولارى فیزیكى و هاوكات فەرهەنگى ڕەنگە لە سامناكى خاڵى نەبێت، بەڵام سامناكى بە واتاى ئەوە نییە بوونێكى مەترسیدارى هەیە؛ بە پێچەوانەوە كەسى ناشیرین بەردەوام لە مەترسیى بچووك و گەورەدا ژیاوە، هەر لە تەریقكردنەوەوە تاوەكو لەنێوبردن.

وەختێك ناشیرینى وەك جیاوازییەكى سامناك بۆ بەرهەمهێنانى ناشیرینى بخرێتە گەڕ، ئەوا ڕاسیزم و فاشیزم ڕەنگە بیگۆڕن بۆ “ژیانى ڕووت”

جوانى و ناشیرینى مرۆڤ لە هەر كولتوورێكدا جیاوازییەكى ڕێژەیى هەیە؛ جا تا ئەو كاتەى ئەم جیاوازییە ناكرێت بە بنەماى هەڵاواردنى فاشیستى و، ئارەزووە فاشیستییەكان خۆراكى خۆیانى پێ وەرناگرن، لە جیاوازیی كولتوورى و سەلیقە و حوكمى كولتوورى تێناپەڕێت؛ بەڵام وەختێك ناشیرینى وەك جیاوازییەكى سامناك بۆ بەرهەمهێنانى ناشیرینى بخرێتە گەڕ، ئەوا ڕاسیزم و فاشیزم ڕەنگە بیگۆڕن بۆ “ژیانى ڕووت”، بە چەمكە ئاگامبێنییەكەى، كە ژیانێكە شایەنى كوشتنە بەبێ ئەوەى بكوژەكەى بە تاوانبار دابنرێت؛ ئەمە بە واتاى قڕكردن و لەنێوبردنى بەكۆمەڵیشە كە لە ڕابردووى دوور و نزیكدا كارەساتەكانیمان بینیووە.

 بۆ نموونە بە كۆیلەكردنى دورودرێژى ڕەشپێستەكان؛ لەنێوبردنی دانیشتوانە نەیتڤەكەى(زاگەیی) دوو ئەمریكاكە لەدواى گەیشتنى ڕەوى كۆڵەمبس؛ لەنێوبردنى بە كۆمەڵى جادووگەران لە سەدەكانى ناوەڕاستدا. ئەمەى كۆتاییان كە پەیوەستە بە وێناى پیرێژنانەوە وەك جادووگەر، لەوانەى لە فیلمەكاندا بەسەر گسكە فڕیووەكانەوە دەیانبینین، یانیش ئەوە پیرێژنەى سێوەكە دەدات بە كچە بەفرینەى لاى حەوت قەزەمەكە كە بە داخەوە ماچى ئەوان ناتوانێت جادووەكە بەتاڵ بكاتەوە. بەگوێرەى هەندێ گێڕانەوەى مێژووى ئەڵمانیا، لە سەدەى شانزەوە دواى زنجیرەیەك ڕاوەدوونان، جادووگەران لە چیاى برۆكن، كە لەنێو خەڵكدا بە Blocksbergناسراوە (Bergلە زمانى ئەڵمانیدا واتە چیا یان گرد) لە ویلایەتى زاكسن ئەنهالتى ئەڵمانیا كۆدەبنەوە، لە دەوروبەرى سەدەى حەڤدەدا و سەرەتاكانى سەردەمى مۆدێرنەدا، لەنێوبردنى جادووگەران دەگات بە دوا ڕادەى خۆى و لەو هەڵمەتەدا، تەنیا لە ئەڵمانیا، نزیكە 40 هەزار جادووگەر دەسووتێنرێن یاخود بە جۆرى جیاواز لەنێو دەبرێن؛ ئەم هەڵمەتە بە ڕاوەدوونان جادووگەرانHexenverfolgungen (یان سەركوتى جاووگەران) ناسراوە. لەنێوبردنى جووەكان لە سەدەى بیستدا تەنیا دواى ئەوە هات كە ماشێنى زەبەلاحى دەوڵەتى مۆدێرن، لە ئاستێكى بەرزتر و فەرمیدا، مەیلە دژە سامییەكانى لە ئارەزووى بەرهەمهێنانى پیسى و چەپەڵى لەویترى جوودا بەرهەم هێنایەوە. كوردەكانیش بە هەمان شێوە، هەر لە مەسعودییەوە تا ئۆردوگان بە پرۆسەى بە جنۆكەكردن و بە كێویكردندا براون، تەنیا بەو جۆرەیش بوو كە جینۆسایدیان لە قڕكردنى هەر میللەتێك ئاسانتر بوو.

قێزهاتنەوە لەم ناشیرینییە فاشیزم نییە، بەڵكو خۆى دژە فاشیزمە؛ واتە پێچەوانەى ناشیرینییەكە كە فاشیزم بەرهەمى دەهێنێت. ناشیرینى ڕاسیستێك، ناشیرینى ئەوروپییەكى كۆلۆنیالیست، ناشیرینى سەلەفییەك یان بانگخوازێكى تاریكخواز لەوێدا مایەى دزێواندن و بێزهاتنەوە، بەرەنگارى و ڕەتكردنەوەن كە خۆیان بەرهەمهێنەرى فاشیستانەى ناشیرینى لەوی تردان،

٦

ناشیرینى جیاوازە لە ناشیرینكردن. ئەمەى دووەمیان پرۆسەى شێواندنە و هیچ پاساوێك هەڵناگرێت، بۆ نموونە شێواندنى ڕوخسارى كەسێك. ناشیرینكردن ئەوی تر لە ڕێگەى شێواندن و هەڵبەستن و داغكردن و مۆرلێدانییەوە دزێو دەكات، دەیكات بە دەعبا و دەعەجان، بەم واتایە دژ بە هەر بەرپرسیارێتییەكى ئەخلاقیشە بەرامبەر ئەوی تر، كە تێزى سەرەكى ئیمانوێل لێڤیناسە. هەموو تیۆرى ئەخلاقیى لێڤیناس دژ بە فاشیزم و نازیزم نووسراوە، چونكە ئەم دووانە ماشێنى بەرهەمهێنانى ناشیرینى بوون لەوی تردا، ماشێنى شێواندنى ڕوخسار و بزاوتى پشتكردنە ڕوخسار بوون. ئارەزووە فاشیستییەكان خۆیان بە دوو جۆر ناشیرینى بەرهەم دەهێنن: یەكەمیان دۆزینەوەى ناشیرینى لەوی تردا بەگوێرەى وێنەى باوى سەردەست، یان بەگوێرەى ئەدگارى زۆرینەى نەتەوەیەك لە وڵاتێكى دیاریكراودا؛ بۆ نموونە برەودان بە وێنەى مرۆڤى ڕەشپێست و ئەسمەر و قژڕەش وەك بوونەوەرى دزێو، لە بەرانبەر وێنەى مرۆڤى چاوشین و قژزەرددا وەك ڕوخسارى قەشەنگ و دڵڕفێن. لەبەر ئەمەیە كە لە كولتوورى مەسیحیدا عیسا هەرگیز وەك كەسێكى عیبرانى-ڕۆژهەڵاتى وێنا نەكراوە، بەڵكو كراوە بە پەیامبەرێكى ئەوروپییەكى چاوشین و قژزەرد. یان وێنەى ئیمامى عەلى لاى شیعەكان كە شێوەیەكى خەیاڵیى شازادەیەكى ئێرانیى پێدراوە بەو جۆرەى لە نەریتى وێنەكێشانى كۆنى فارسیدا هەیە. دووەمیان گەشەدان بە ناشیرینى لە ژیاندا، هێنانى دزێوى و قێزەونى بۆ نێو دونیا لە ڕێگەى بەرهەمهێنانى ناشیرینیى یەكەمەوە. بە دەربڕینێكى تر، وەختێك لە ڕێگەى خۆ-جوانكردنەوە ناشیرینى لەوی تردا بەرهەم دەهێنرێت، ئەوا كوشتنیشى وەك مومارەسەى ناشیرینییەكى مەعنەوى، وەك خراپەیەكى ڕیشەیى برەو دەستێنێت و ڕەنگە بەشى زۆرى دنیایش بخاتە نێو تاریكایى خۆیەوە. بەڵام ئەم دوو پرۆسە دوولایەنە تاكە شتێكە كە دەكرێت سوبێكتێكى مرۆیى یان نەتەوەیى بە شێوەیەكى ڕاستەقینە ناشیرین بكات. نازیزم هەر چۆن ئەدگار و وێنەى خۆى جوان بكات، هێشتا ناشیرینە، چونكە خۆى تەنیا ناشیرینى لێ دەوەشێتەوە. تیرۆریستەكان هەرگیز جوان نین، ئەگەرچى وەك تاك زۆر قۆز و سەرنجڕاكێشیش بن، چونكە تەنیا دەتوانن ناشیرینى، چڵكنى، تاریكى، زەلیلى و تووندوتیژى بەرهەم بهێنن. شاجوانێك یان خانمە مۆدێلێك، تەنانەت ئەگەر وەك پەرى خۆیشى با بدات، وەختێك تەنیا گەمژەیى پەخش بكاتەوە، ئەوا مرۆڤ بە بینینى پتر ڕەنگە تووشى هێڵنج ببێت. ئەم قێزەونییە جیاوازە لەوەى فاشیزم وەك قێزەون دەیناسێنێت. ئەوانەى بە ناشیرین وەسف دەكرێن، تەنیا بەهۆى ئەم وەسفەوە ناشیرین نابن، وەختێك هیچ ناشیرینییەك بۆ دنیا زیاد نەكەن، وەختێك جەللاد، تیرۆریست، نازى، چەوسێنەر نەبن. تەنانەت ئەگەر بە لاى هەندێكمانەوە ڕوخساریان ئارامبەخش و شیرینیش نەبێت، ئەوا هیچ زیانێكى مەعنەوى بە ئێمە ناگەیەنن، هیچ دزێوییەك كە وەك پەڵەیەك بلكێ بە ڕووى ژیانەوە بڵاو ناكەنەوە. بە پێچەوانەوە، ڕەنگە لە تیاژیان و پێكەوەبووندا زۆر جوانى مەعنەوى و تاقانە لەگەڵیاندا ئەزموون بكرێت. ئەمە پێچەوانەى ئەو ناشیرینییەیە وا تیرۆریستێك هەیەتى. ناشیرینیى تیرۆریزم، فاشیزم، بەعشیزم سامناك نییە، بەڵكو ترسناكە، سەدام حسێن كەسێكى كەشخە و قۆز بوو، بەڵام لووتبەرزێكى خۆپەرست و غولێكى ترسناك بوو. ئەم جۆرە ناشیرنییە هەڕەشەیە بۆ سەر ئەوانی تر و هەندێجاریش بۆ سەر ژیان لە ڕێگەى نابوودكردنى خودى ژیانەوە. قێزهاتنەوە لەم ناشیرینییە فاشیزم نییە، بەڵكو خۆى دژە فاشیزمە؛ واتە پێچەوانەى ناشیرینییەكە كە فاشیزم بەرهەمى دەهێنێت. ناشیرینى ڕاسیستێك، ناشیرینى ئەوروپییەكى كۆلۆنیالیست، ناشیرینى سەلەفییەك یان بانگخوازێكى تاریكخواز لەوێدا مایەى دزێواندن و بێزهاتنەوە، بەرەنگارى و ڕەتكردنەوەن كە خۆیان بەرهەمهێنەرى فاشیستانەى ناشیرینى لەوی تردان، خەریكى دۆزینەوەى ناحەزیى ڕواڵەتیین بەگوێڕەى وێنەى ئایدیاڵى و پێوانەیى خۆیان بۆ جوانى. هاوكات ئەوان برەوپێدەرى نابوودیین لە ژیاندا لەسەر بنەماى ئەو بەرهەمهێنانەى ناشیرینی یەكەم. ئەمەیش وا دەكات ئەو جوانییەى كە خۆیان دەربارەى خۆیان بەرهەمیانهێناوە، ئەو قەشەنگییەى وا بە خۆیانەوە لكاندوویانەوە، بە تەواوەتى دزێو و قێزەون بێت. لە ڕاستیدا مرۆڤ شێوەى هەرچۆن بێت، پێویستى بەم خۆ-جوانكردن و ئەوی تر-دزێواندنە نییە تاوەكو جوان دەربكەوێت، هەر هێندەى ناشیرینى، دزێوى، تاریكى بە دنیا نەبەخشێت ئیدى دەشێت بە شێوەیەكى ئاسایى جوان و لەبەردڵان بێت.

پەراوێزەكان:

[1]ویل دیورانت، قصة الحضارة، حياة اليونان، الجزء الثاني من المجلد الثاني، ترجمة: محمد بدران، دار الجيل، بيروت-تونس، د.س، ص225-226.

[2]فیكتور هیجو، الاحدب نوتردام، ترجمة: رمضان لاوند، المركز الثقافي العربي، دار الكتب للملايين، بيروت: 2007،  ص47.

[3]Amberto Ecco,On Ugliness, Translatedby Alastair McEwen, Published by Harvill Secker, London, 2007, P. 163

[4]Ibid, P.203.

[5]Oscar Wilde: The Picture of Dorian Gray, Edited by James Gifford, Published by McPherson Library, Special Collections University of Victoria, Canada, 2011, P.24.

[6]Ibid., P.113, 115.

The post ناشیرینیى سامناك و ناشیرینیى ترسناك appeared first on ژنەفتن.

 بۆ خەڵك دەچنە ئەو گرووپانەوە؟

دەكرێت لە زۆر گۆشەنیگاوە سەیری تیرۆر بكەین وەك (سۆسیۆڵۆژی، ئەنسرۆپۆلۆژی، سیاسی، دەروونشیكاری)  و، ھەر چەندە تیرۆر دیاردەیەكی ئالۆزە و ئەگەر تەنھا لە گۆشەنیگایەكەوە سەیری بكەین دیاردەكە بچووك دەكەینەوە و ڕەنگە بە تەواوی تەفسیری نەكەین بەڵام لێرە لە گۆشەنیگای دەروونناسی لێی دەڕوانین.

تیرۆر چییە؟

بەپێی ئەو دنیا میدیاییە گەورەیەی كە ئەمڕۆ لەبەر دەستمانە و ھەر سایت و بلۆگ و سۆشیال میدیایەك لە زۆر ڕوودا  لێی دەڕوانن تووشی جۆرە تێكەڵ بوون و لێ تێكچوونێك دەبین بۆ پێناسەی تیرۆر تەنانەت وێنەی كەسێكی تیرۆریست ڕەنگە لای تۆ شتێكی زۆر خراپ بێت، بەڵام لای كەسێكی تر وەك قارەمانێك سەیری ئەو كەسە بكات كە پێی وایە داكۆكی لەمافی خۆی و ئازادی و پێناسی خۆی دەكات.

گەر بمانەوێت جیاكاری لەنێوان تیرۆر و ھەڵسوكەوتە توندوتیژەكانی تری مرۆڤ بكەین ئەوا وەسفی تیرۆرناس برایان جنكز یارمەتی دەرمان دەبێت كە دەڵێت: “ئەوەی تیرۆر لە ھەڵسوكەوتە توندوتیژەكانی تری مرۆڤ جیادەكاتەوە ئەوەیە كە تیرۆر بە شێوەیەكی درامی كار دەكات بۆ ئەوەی سەرنجی جیھان بەلای خۆیدا ڕاكێشێت، تیرۆر كەشێك لە ترس و تۆقین دروست دەكات ئەو قوربانیانە تێدەپەڕێنێت كە لە كردە تیرۆرییەكەدا زیانیان پێ گەیشتووە، لە ڕاستیدا پێناسی قوربانییەكان گرنگ نییە بەلای تیرۆریستەكانەوە، چونكە بە پلەی یەكەم مەسیجی كارە تیرۆرییەكەیان بۆ ئەو خەڵكەیە كە لە دەرەوەی كردە تیرۆرییەكە بینەر و بیسەری كارە تیرۆرییەكەن. كەواتە جیاكردنەوەی قوربانییەكان و جەماوەر سیمایەكی سەرەكییە لە تیرۆردا، ئەمەش وادەكات تیرۆر لە باقی ململانێ چەكدارییەكانی تر جیاواز بێت، چونكە تیرۆر بە سرووشتی خۆی كردەیەكی شانۆیی و سینەمایی ئامێزە.

بەواتا لە كردەوەی تیرۆرستیدا ئامانجە ڕاستەقینەكە جەماوەرە كە قوربانییەكان دەبینێت، چونكە تیرۆریستان لە ھەوڵی ئەوەدان مەسیجێك بگەیەننە ژمارەیەكی زۆر لە خەڵكی، بەم پێیەش بۆمان دەردەكەوێت كە ئەوان بۆ ئەو مەسیجە قوربانێ دەخەنەوە نەك وەك ئەوەی كە بە تایبەت مەبەستیان لە قوربانییەكان بێت و تیرۆریان بكەن.

تیرۆر جیاوازە لە (جینۆساید) كۆمەڵكوژی، چونكە ئامانجی (جینۆساید) كوشتنی گرووپێك یان كۆمەڵێك یان تایەفەیەكە بە تەواوی، بەڵام ئامانجی تیرۆر كوشتنی ھەڵەشەیی فەوزاییانەی بەشێكی كەمە لە گرووپێك یان كۆمەڵێك بۆ ئەوەی ترس و تۆقین و كاریگەری بكەنە سەر بەشێكی فراوان لەخەڵك یان گرووپێك یان تایەفەیەك،..ھتد

ئایا كەسایەتی تیرۆریست ھەیە؟

مەیلێكی سرووشتی ھەیە بۆ بە شێت زانینی ئەو كەسانەی كە كاری تیرۆریستی ئەنجام دەدەن چونكە كەسانێك كە تەقینەوە لە میترۆیەكدا یان لە بازاڕێكدا یان ھەر شوێنێكی گشتیدا دەكەن بە شێت و دەروون پەشێو دادەنرێن، بە تایبەتی كاتێك لە كەناڵەكان و میدیاكانەوە وەك كەسانێكی دڵ خۆش كە ھەر خەریكی دروست كردنی نیشانەی ڤیكتۆری و سەركەوتنن بە پەنجەیان بە زەردەخەنەیەكی پانەوە لەسەر لێویان دیارە، وادەكات كە بپرسین ئەمانە سەرەڕای ئەو كارە تۆقێنەرانە كە دەیكەن واتای چی ھێند ئارام و دڵ خۆش دەردەكەون؟

پێشتر دەروونناسەكان  زۆر جەختیان لەوە دەكردەوە كە كەسانی تیرۆریست كەسانێكی دەروون پەشێون ( سایكۆپاسی)[1]ن و كەسانێكی پەڕگیرن و كاری لادەر (اعمال شاذة) ئەنجام دەدەن. بەڵام كۆمەڵێك تیۆرسیستی تر وتیان كە ئەو ڕاڤەیەی دەروونشیكاران مەرج نییە تەواو بێت و كەموكورتییەك ھەیە لە تەفسیركردنیان بۆ كەسایەتی تیرۆریست.

لێرەدا مایەی شەرمەزاركردنە گەر بڵێین: كەسایەتی تیرۆریست كەسایەتییەكی تەندروستە یان بەلانی كەم بڵێین: كەسایەتییەكی دەروون پەشێو نین!

بەڵام، لای زۆربەی دەروونناسان و بوارەكانی تری زانستە كۆمەڵایەتییەكان و لێكۆڵەران لە بواری تیرۆردا پێیان وایە كە كەسێتی تیرۆریست كەسێتییەكی تەندروستە و دەروون دروستە و سایكۆپاسی نین. ئەندرۆ سیلك توێژەر لە بواری تیرۆردا دەڵێت: لەدوای سی ساڵ ئینجا دەروونناسەكان وتیان كەسێتی تیرۆریست كەسێتییەكی تەواوە و دەروون پەشێو نییە!

چونكە گەر وا نەبوایە و كەسێتی تیرۆریست عەقڵانی نەبا و نەزانێت چی دەكات و بۆ دەیكات، ئیدی بۆچی كەسانی دەروون دروست و ھۆشمەند و زیرەك دەچنە ڕیزی گرووپە تیرۆریستەكانەوە؟

دەتوانین ئەو تیۆرانەی ڕاڤەی تیرۆر و توندوتیژی دەكەن بكەین بە دو بەشەوە.

تیۆری تیرۆر لە ئاستی تاك theoriesindividual-level و تیۆری  تیرۆر لە ئاستی سۆنگە و بارودۆخ و دەورووبەر contextual-level theories.

كە ئەمانەش دەبن بە چەند بەشێكەوە:

تیۆری كەڵكەڵە (النزوعیە)

مەبەست لەتیۆری كەڵكەڵەیی ئەوەیە كە پێی وایە تیرۆر لە ئەنجامی بیروبۆچوون و ئەو وێنانەیە كە چەند كەسێكی دیاریكراو ھەڵیان گرتووە و كاریگەری بەھێزی لەسەر دەروونیان داناوە. كە دەكرێت بە سێ بەشەوە.

یەكەم: تیۆری نائومێدی-دوژمنكاری (لإحباط- العدوان)

تیۆرێكی سادەیە و برەوی زۆرە لە نێوەندە زانستییەكاندا لەسەر دەستێ دەروونناس جۆن دۆلارد پەرەی سەندووە.

ئەم تیۆرە پێی وایە كە دەستدرێژی دوژمن كارانە (العدوان) ئەو كاتە ڕوودەدات كە خواست و ئارەزووەكانی كەسی تاك بەر پەرچ دەدرێنەوە وڕێگریان لێ دەكرێت.

ئەم تیۆرە لەسەر (خستنەبری) بەندە واتە شتێك دەخەینە بری یان جێی شتێكی تر( الاحڵاڵ – الابدال) ئەمەش میكانیزمێكی دەروونییە لای فرۆید بۆ نمونە: وایدابنێ كە تۆ ھەرئێستا كارەكەت لەدەست داوە و بەمەش توڕەیی و ھەستێكی ناخۆش داتدەگرێت، بەم ھەستەوە دەچیتەوە بەرەو ماڵ و لە داخان شەقێك لە پشیلەكەی بەردەرگای ماڵەوە دەدەیت، یان بە توڕەییەوە شتێك لە ماڵەوە دەشكێنیت، بەمە دەڵێن: خستنەبری. واتە ئەو دوژمنكارییەی پێشتر لە كارەكەت تووشی بووی لە شتێكی تردا بەرەنگاری دەبیتەوە، پشیلەی داماو ھیچ پەیوەندییەكی بەدەركکردنت لەكارەكە نەبووە یان ئەو شتانەی كە لە داخا دەیشكێنیت ھیچ پەیوەندیان بە لەدەستدانی كارەكەتەوە نییە.

ئەم تیۆرەیە دەڵێت: تیرۆر كاردانەوەیەكە لەسەر دوژمنكارییەك دەخرێتە پاڵ شتێكی تر كە ھیچ پەیوەندی بە دوژمنكارییەكەوە نییە. بەمپێیە ئەو كەسایەتییە دەروون پەشێوەی كە تیرۆریستان ھەیانە لە ئەنجامی نائومێدییەكانیانەوەیە كە لە ژیاندا تووشی بوون و ئەم نائومێدیانەش پاڵیان پێوە دەنێت كە توندوتیژ بن و دوژمنكاری بەرامبەر بە كەسانی تر بكەن. لای تیرۆریستانیش كاتێك ڕوودەدات كە سیستمی سیاسی وڵاتەكەیان كراوە نییە و ڕێگەیان نادات چالاكی سیاسی خۆیان بكەن.

.

دووھەم: تیۆری نێرگزی –دوژمنكاری ( النرجسية العدوانية)

زاراوەی نێرگزی بۆ ئەفسانەی یۆنانی كۆن (نارسیسیۆس) دەگەڕێتەوە، ئەفسانەكە باس لەو لاوە قۆزە دەكات كە دەكەوێت بەسەر عیشقی وێمەكەی خۆیەوە كاتێك لەسەر ڕووی ئاوێك عەكسی وێنەكەی خۆی بۆ یەكەمجار دەبینێت. بەپێی دەروونناس و تیرۆرناس ڕیتچارد بیرلشتاین لە كتێبەكەیدا بە ناوی(ئەقڵی تیرۆری سیاسی) دەڵێت: كەسی تیرۆریست ئەوەیە كە نێرگزی بوونی گەیشتۆتە لوتكە.

لێرەدا و بەپێی ئەم تیۆرە كەسی تیرۆریست بڕوای تەواوی بەوەیە كە ئەم كەسێكی زۆر گرنگە لەم جیھانەدا و، دەبێت ڕێزی لێ بگیرێت و حسابی بۆ بكرێت، بەڵام لەبەد بەختی ئەودا جیھان و دەورووبەری ئەم ڕێز و حورمەتەی لێ ناگرن ئەمەش وا دەكات تووشی توڕەبوونی نێرگزیانە ببێت و ئیتر لە داخا دەست دەكات بە دەستدرێژی و دوژمنكاری، چونكە ھەستی شكست خواردن لای كەسی نێرگزی كاردانەوەی توندوتیژی لێ دەكەوێتەوە و كەسەكە دەیەوێت سەرچاوەی شكستەكە لەناو بەرێت، سەرچاوەی شكستەكەش جیھانی دەرەو و ھەموو ئەو كەسانەن كە لە نرخی ئەمیان كەم كردۆتەوە بەم ھۆیەشەوە دەست دەكات بە تۆڵەسەندنەوە.

سێھەم: تیۆری دەروونشیكاری فرۆیدی

بە لای فرۆیدەوە مرۆڤ پاڵنەرەكانی ناو ناخی خۆی دەچەپێنێت و دەیانشارێتەوە و زۆرجار درك بەو پاڵنەرانەی ناخی ناكات كە بۆ ھەندێك كار و ھەڵسوكەوتی پێدەكات، ئەو پاڵنەرانە لاشعورین و پڕن لە حەزی چەپێنراو چونكە ئەو حەزانە لەلای كۆمەڵگە قبوڵكراو نین.

گرێی ئۆدیب یەكێكە لەو حەزە چەپێنراوانە كە لە قۆناغێكی ھەستیاری گەشەسەندی دەروونی – سێكسی لە ساڵەكانی منداڵیدا دروست دەبێت.

لەم گرێیەدا منداڵ وەك دژێك و ناحەزێك سەیری باوك و سیمبولەكانی باوك دەكات كە لەوێدا باوەك وەك ململانێ كار دەبینێت لەسەر بردنەوەی خۆشەویستی دایك بۆ خۆی نەك بۆ ئەمی منداڵ. ئەگەر باوك وریا نەبێت لەم قۆناغەدا و ئەو ھەست و بۆچوونە نێگەتیڤە لای منداڵەكەی خۆی نەڕەوێنێتەوە ئەوا لای منداڵەكە گرێی ئۆدیب دروست دەبێت و ئیتر منداڵەكە بە درێژایی ژیانی پێوەی دەناڵێت و تووشی كێشەی زۆری دەكات لە ژیاندا، كە بە داخەوە بەشی زۆری باوكان ئەم زانیارییە نازانن.

دەروونناس كۆنراد كیلین دەڵێت: زۆربەی تیرۆریستان ڕق و كینەیەكی لاشعوری یان شعوریان ھەیە بۆ باوكیان كە پاڵیان پێوەدەنیت یاخی بن لە دەسەڵات، چونكە دەسەڵاتیش سیمبول و ڕەمزێكی باوكانەیە كە ئەنجامی ئەم یاخی بوونەش كەوتنەوەی توندوتیژییە.

كەواتە كەسەكان بە شێوەیەكی ناشعوری ململانێكانی ناخیان دەڕێژن بەسەر جیھانی دەرەوەی خۆیان.

تیۆری ھەڵوێستگەرا

ئەم تیۆرە وای دەبینێت كە تیرۆر لە ئەنجامی بارودۆخی دەرەوەی تاكەكان دروست دەبێت و كاردەكاتە سەر بڕیارەكانیان و بەھۆی بوونی ھێزی دەرەكی لە دەوری كەسەكان ناچار دەبن بەپێچەوانەی ئەو بەھاو باوەڕ و مەبدەئانە ھەڵسوكەوت بكەن كە باوەڕیان پێیەتی، ئەم تیۆرەیە ھێزی خۆی لەو چاوپێكەوتنانەوە وەردەگرێت كە لەگەڵ تیرۆریستەكاندا كراوە و تیایدا وتویانە كە بۆیە ئەو كارانەیان كردووە چونكە دەرگاكان بەڕوویاندا داخراوە و ھەستیان كردووە كە ھیچ ڕێگایەكی تریان نەدۆزیوەتەوە جگە لە كاری تیرۆریستی نەبێت ، چونكە لە سیستمە سەركوتكەر و ستەمكارەكاندا ئەوانەی كە دەیانەوێت گۆڕانكاری بكەن ھیچ ڕێگەیەكیان نییە جگە لە ئەنجامدانی تیرۆر وەك ھەوڵێك بۆ گۆڕانكاری لەو سیستمانەدا.

 تۆم بۆرگۆی تیرۆرناس لیستێكی داناوە ناوی ناوە ھۆكارەكانی دروست بوونی تیرۆر: لەوانە

شكست یان لاوازی دەوڵەت، نەبوونی دیموكراسی، نەبوونی دادپەروەری و یەكسانی

پەیدا بوونی سەركردەی كارزیمای ئایدۆلۆژیخواز، ھەژاری و بێكاری و ڕاسیزم، حكومەتی گەندەڵ و ناشەرعی، دەركەوتنی گرووپی پەڕگیر چ دینی یان نادینی، دەستتێوەردانی ھێزی دەركی لە كاروباری ناوخۆی وڵات، كەوتنەبەر ستەمی داگیركاری زلھێزەكان.

تیۆری (كردەیی) Process Model

تیرۆرناسێكی تر بەناوی ھورگان دەڵێت: تیرۆر لە ئەنجامی یەكگرتنی نێوان  بارودۆخی دەوروبەر و سیفەتە كەسایەتییەكانی كەسێك یان گرووپێك ڕوودەدات و، پێی وایە زۆر گڕنگە كە لەو ھەڵوێستامە تێبگەین كە پاڵ بە كەسێكەوە دەنێن كە ئامادەییان زیاتر بێت لە كەسانی تر بۆ ئەنجامدانی كاری تیرۆریستی.

ھۆرگان وای دەبینێت كە كەوتنە چاڵی تیرۆرەوە كارێكی ھێواشە و ھەنگا و بە ھەنگاوە واتە كەسێك ھەر لە خۆیەوە بە شەوێك بڕیار نادات بۆ ئەوەی بەیانی ببێت بە تیرۆریست.

لەو ھەنگاوانەی كە دەبنە ھۆی بوونی كەسێك بە تیرۆریست:

ھەستیاری كەسەكە بۆ ئەو قازانجە دەروونی و پۆزەتیڤەی كە وەری دەگرێت لە و گرووپەوە كە دەبێت بە ئەندامی: وەك: پاداشت وەرگرتن و ناوبانگ، ھاوڕایی ئایدیۆلۆژی و بیری ھاوبەشی نێوان ئەندامانی گرووپەكە، پەستانە كۆمەڵایەتییەكان و نەبوونی ھەل بۆ باشتركردنی واقع، كاریگەری و ھاندانی كەسانی نزیكی دەورووبەری كەسەكە بۆ ئەوەی پەیوندی بەو گرووپانەوە بكات، ..ھتد

تیرۆری خۆكوژی

تیرۆری خۆكوژی بەوە وەسف دەكرێت كە ئەو كردەوە توندوتیژانەن كە ئەو كەسەی پێی ھەڵدەستێت دڵنیایە لەوەی كە لە دوای كارەكەی ناگەڕێتەوە و، سەركەوتنی كارە تیرۆریستییەكە بەندە بە لەناوچوون و مردنی ئەو كەسەی كە ئەنجامی دەدات.

زیاتر كارە تیرۆریستییە خۆكوژییەكان بەندن بە گرووپە ئیسلامییەكانەوە، چونكە لە ساڵی ١٩٨٠ تا ساڵی ٢٠٢٠ ئەو گرووپە ئیسلامیانە زیاتر لە (١٠٠٠) ھەزار ھێرشی خۆكوژیان ئەنجام داوە.

تیرۆری خۆكوژی پێچەوانەی دیدی ئەقڵانی مرۆڤە، چونكە سوودی چییە گەر كەسێك خۆی بدات بە كوشت لە كارێكدا كە ھەم ژمارەیەك خەڵكی بێتاوان دەكوژێت و ھەم گەرەنتی ئەوەش بەدەست ناخات كە ئایا لە ئەنجامی كارەكەی داواكانی جێبەجێ دەبن یان نا.!؟بەڵام ئەوە ھەیە كە ئەم ھێرشە تیرۆریستە خۆكوژیانەوە وەك بۆمبی زیرەك وان و مەسرەفێكی كەمیشی تێدەچێت.

ھەندێك بۆ ئەوەی وەڵامی ئەم كارە نائەقڵییە بدەنەوە دەڵێن: ئەو كەسە خۆکوژانە بۆ قازانجێكی ئەو دنیا ئەم كارە دەكەن كە خۆیان  باوەڕیان پێیەتی، وەك (بەھەشت و پەری و حور العین) بەڵام ئەوانە بەپێی دەروونزانی ھەمووی وەهمن.

[1] سایكۆ پاس/ دەروون پەشێویەكە لە كەسایەتیدا دروست دەبێت كە كەسەكە دژی كۆمەڵگا و بەھاكانی كۆمەڵگە كار دەكات و كاری خراپە زۆر دەكات و ستەم و زوڵمێكی زۆر لە كەسانی دەوروبەری خۆی دەكات بەبێ ئەوەی بە ھیچ جۆرێك ویژدانی ئازاری بدات ئەمەش وای لێدەكات تاوان كردن زۆر ئاسایی بێت بەلایەوە.

The post دەروونناسی چۆن دەڕوانێتە تیرۆر و توندڕەوی appeared first on ژنەفتن.

یۆرگن هابرماس كێیە؟

 پێشەنگی دووەمین قوتابخانەی فرانکفۆرتە، هەمیشە لە هەوڵێدا بووە تا پێکڕا پاشماوەی میراتی فینۆمینۆلۆژیی ھیرمینۆتیک (لێکدانەوەکار) و مارکسیزمی کلاسیک تێپەڕێنێت.

گەرچی ئەم زاتە خۆی بە قەرزارباری هایدگەر دەزانێت (پێشەنگی فینۆمینۆلۆژیای لێکدانەوەکار)، بەڵام لەو بڕوایەدام هابرماس سەبارەت بە پەیبردن بە جیھانی ھاوچەرخ و قووڵ ڕوانین لە پرسەکانی و لە ڕێی گەڵاڵەکردنی لێکدانەوەکاريی ڕەخنەییانەوە، هەروەها لە ڕووی تێگەیشتن لە جیھان و ڕەخنەگرتن لە دیدی فەیلەسوفێكی وەك هایدگەر سەبارەت بە گەردوون و بە ئامانجی ئازاد کردنی مرۆڤ، هابرماس تاڕادەیەك كەم تا زۆر هایدگەریشی تێپەڕاندووە.

 وێڕای ئەمە سەیر هیچ نەبێت بە لامانەوە ئەگەر بڵێم ھابرماس لە حەفتایەكانی سەدەی ڕابردوودا لەو بڕوایەدا بووە كە کتێبی (کەینوونە و زەمان)ی ھایدگەر “گرنگترین رووداوی فەلسەفییە لەوەتای ڕواڵەتەکانی عەقڵی ھیگڵەوە”، نەمازە بەشی شەشەم کە بە دەوری گوتاردا گرێژنە دەبەستێت، بەوەی ھایدگەر لە چوارچێوەی زماندا، قەڵەمبازێکی گەورەی لە تێپەڕاندنی فەلسەفەی ھۆشیاريی بەدی هێنا بێت، ئایا ئەمە بۆ خۆی ڕاگەیاندنێکی ئاشکرای مەرگی دیکارتیزم نەبوو لەلایەن هابرماسيشەوە؟

 عەقڵی “دیكارتە” ئەگەر تا چەند لە ڕووی بیرتیژی و وردی لە شرۆڤەدا بەهێز بوو بێت، ئەوا ئەمڕۆ لە وێنا كردنی ڕزگاربوون لە قەیرانەكانی مرۆڤایەتی دوچاری بوون بێتوانایە، بۆیە هابرماس پێشنیار دەكات دەست لە خودێتی((Subjectivité))هەڵبگیرێت، لە بری بیری تاكڕەوانە و مۆنۆلۆژی ڕاماناوی، پەنا ببردرێتە بەر جووت بیريی كە وابەستەی خودانكارییە (Intersubjectivité) لەگەڵ ئەوی دی و بە ئەوی دییەوە.

 هابرماس لە تەمەنی خۆیدا لە بوارە جیاجیاكانی فەلسەفە و فيكردا نزیكەی پەنجا كتێبێكی نووسیوە و لە زۆربەی نووسینەكانیدا هەوڵ دەدات متمانە بۆ پرۆژەی نوێخوازیی ڕۆشنگەرانە بگێڕێتەوە، كە پێی وایە پرۆژەیەكە هێشتا تەواو نەبووە و بە ساناییش تەواویش نابێت، بە ئاشكراكردنی ئەوەی لە جیهانی هاوچەرخدا لێی بێ دەنگ بوون، كەواتە ئەم پیاوە بە میراتگری شەرعیی چاخی نوێی رۆشنگەری دادەندرێت كە هەمیشە خۆی لە نێوعەقڵانیەتی پێكەوەڕۆی هاوبەند لەگەڵ دەسەڵاتی گوتاری سەلماندندا مەڵاس داوە.

 بە پێچەوانەی زۆربەی پێشەنگانی تری قوتابخانەی فرانكفۆرت؛ ئەم تڵیشێكی خستۆتە ناو دیواری زانكۆكانەوە، دیبەیت و تیۆرسازيی و گفتوگۆكانی خۆی هێناوەتە ناو گازینۆكان و لەسەر شەقامەكان قۆڵی بە قۆڵی فەلسەفەدا كردووە و تا زۆرترین كەسی لە دەور كۆبكاتەوە پیاسەی پێ پێوە كردووە، لە سەرێكەوە بە تێزەكانی خۆی؛ هەڵەی سیستمی سۆسیالیستی شموولی سەركۆنە كردووە كە ئەو سیستمە خۆی لە بەرتەسك كردنەوەی ئازادی و مافی هەڵبژاردنی تاكە كەسیدا دەبینییەوە، بە حوكمی لە پێشدا هاتنی جڤاك بەر لە تاك و یەكسانی لە كەرەستەی بەردەستی تاكەكاندا، هاوكات تیری ڕەخنەكانی خۆی ئاڕاستەی لیبرالیەتی هاوچەرخیش كردووە و پێی وا بوو كە لە كۆمەڵگای كێبركێی ئابووریی لیبراليدا (ئازادیی زۆرینە) بەرتەسك بۆتەوە، ئەویش بە سایەی كەمینەیەك كە لە ناو كۆشك و تەلارەكانی خۆیاندا خاوەنی سامان و هەژموون و ئازادیین، بەمەش ناتوانین ئەوە ناو بنێین ئازادی مادام بە كەمینەی خاوەن نفووز و دەسەڵاتەكانی وڵاتانی دنیاوە گرێدرا بێت، هەمان شت سەبارەت بە یەكسانییش هەر ڕاستە، كە بە سایەی ملكەچی و خەفە كردنی ئازادییەوە دەكرێت، كەواتە ئەم ئازادییە بە لای هابرماسەوە بێ شكۆیە!
وێڕای ئەوەش هابرماس لەو ساڵانەی دوایی تەمەنیدا، لە ڕێی فەلسەفەی پێكەوەڕۆی رەخنەگرانەوە، پەنجەی تۆمەتی ڕاداشتی لیبرالیزم و سۆسیالیزم ئاڕاستە دەكرد، بە ڕای منیش وایە و ئەمەش نابێ لەلایەن ئەوانەی بانگ بۆ گۆشەگیركردنی مەزهەبيی و ئایینیی و فرۆشیارانی میهری خوداوەندانە دەكەن وا لە هابرماس حاڵی بن كە بە تەنیا باسی لە داتەپینی میحرابی تایبەتمەندیی جڤاك و نەریت كردووە و بەس.

وەنەبێت هابرماس توانا و تێزی مرۆڤانەی فەیلەسووفانی پێشە خۆی سڕیبێتەوە، بەڵكو بەردەوام تیۆرەكانی هەڵسەنگاندون و هەڵكۆڵینی نوێی بۆ كردون، بۆ نموونە ھابرماس بەو شێوەیە دەگەڕێتەوە لای ماکس ڤێبەر بۆ ئەوەی ھەوڵ بدات عەقڵانیەتێکی پێکەوەڕۆییانە ھەڵھێنجێت کە کرداری ئامرازانە دیسپلین دەکات، ئەو کردارەی ڕایەڵی پێوەندیی کۆمەڵایەتیانەی لاواز کردووە.

ھابرماس لەمەشدا لە سەر ھەقە لە ھەوڵی گەڕانی بە دوای ئەوەی ئامرازی عەقڵی وەزیفيی لەنێو کایەی ئاساییانەی خۆیدا دیسپلین بکات، ئەو پێی وایە ئەو پێوەرسازییەی کە شێوەکەی لە چێوەی عەقڵانیەتی پێکەوەڕۆییانەدا گەڵاڵە دەبێت، ھەر خۆی زامنی پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە فراوانەی دنیای ئێمە و ریزبەندان، لە یەکدی جیا دەکاتەوە. 

هابرماس لەگەڵ (فۆكۆ، دریدا، لیوتار…)يشدا كۆك نییە، هەڵبەتە ئەو ناوانە بە ڕەوتی پاشە نوێخوازی بە لای ئێمەومانەوە ناسراون، ئەوانە پرۆژەی نوێخوازییان داوەتە بەر شیر و تیر و سووكایەتی زۆریان بە عەقڵ كردووە و پێیان وایە كە بە هۆی بیرۆكراسی و تەكنیك و ئاسەوارە خراپەكانیانەوە پرۆژەی نوێخوازی داتەپێنراوە.
بەڵام هابرماس هەرلە دەسپێكدا داوا دەكات ئەو عەقڵانیەتە وەزیفییەی كە گەمژانە و دڵبەردانە تەكنیك پیادە دەكات وەلابنرێت، مەبەستی لە عەقڵانیەتێكی وەزیفییە كە ئابووریشی بە تەواوی كۆنترۆڵ كردووە و بە بیرۆكراسیەتی خۆیەوە دەوڵەتی كۆنترۆڵ كردووە، هابرماس دەیەوێت ئابووری و دەوڵەت بگەڕێنەوە سەر ئەركی ئاساییانەی خۆیان.

 هەڵبەت ئابووری و دەوڵەت ناتوانن ئەركی خۆیان بەجێ بگەیەنن مەگەر تەنیا بە دوو ڕیزبەندی تێكەڵ بە یەك دابندرێن، ئیدی بەم پێودانگە، نابێ هەر تەنیا ئەركیان لەوەدا بێت دووبارە پارسەنگ دانەوەی بازاڕ قۆرخ بكەن. 
كەواتە دەبێت سیاسەت بێتە پێشەوە و ڕۆڵی كاریگەرانەشی هەبێت، لە پاش ئەوەی لە بەردەم ئابووریدا بە چۆكدا هاتووە، هەروەها هۆشیاریی دەستەجەمعی پتر بیر بكاتەوە و شرۆڤەی زیاتری هەبێت، ئەوەش لە بن كاریگەریی عەقڵانیەتێكی پێكەوەڕۆییانە كە سەلماندن و پاساو بۆ سەلماندنی پرسی پێوەرانەی خۆی بەكار دەهێنێت.

هەر بۆیە هابرماس هەر سێ ڕەگەزی كولتوور و كۆمەڵ و كەسایەتی بە عەقڵانیەتی ڕۆشنگەرییەوە دەبەستێتەوە و پێی وایە بە پێكەوە كاركردنی ئەو سێ ڕەگەزە 
باری ڕامان و بیركردنەوەی عەقڵانی لە ژیانی كولتووریانەدا بۆ پێگەیاندنی كەسایەتی مرۆڤەكان كاراتر دەبێت.
ئیدی لەم ڕوانگەیەوە، هابرماس ئامرازە عەقڵانیەتی تایبەت بە تەكنیك و ڕیزبەند، كە تەنیا بە لۆژیكی ژمارەیی و ئەرك و ڕۆتین ئاشنایە ڕەت دەكاتەوە، لە بری ئەوە ئەلتەرناتیڤێك بە ناوی عەقڵانیەتی پێكەوەڕۆيی پێشكەش دەكات كە زامنی كارلێكی دروست و دیالۆگی دووسەرەیە، بە مەبەستی ئەوەی بۆ پاراستنی جیهانەكەی لە هوروژمی تەكنیك شیان بە مرۆڤ بدرێت، بە چەشنێك كە هاوسەنگی بۆ نێوانی جیهانی ژیان و جیهانی ڕیزبەندەكەی بگێڕێتەوە..

 وەنەبێت هابرماس بە تەنیا خەریكی ئەم تێزانەی بوو بێت، بەڵكو ئەمەتا لەم دیمانەیەیدا كە لە ئینگلیزییەوە بۆ كوردیم وەرگێڕاوە سەرەدەرەی لەگەڵ بنەوانگری و چەقبەستوويی فیكریش هەیە، ئەمەی لێرەدا ئامادەم كردۆتەوە به‌شێكه‌ له‌و دیالۆگه‌ درێژه‌ی نێوان هابرماس و بورادوری، گرنگی قسه‌كان له‌م بابه‌ته‌دا له‌ ته‌وه‌رێكدا كۆده‌بنه‌وه‌ ئه‌ویش مه‌سه‌له‌ی بنه‌وانگری(ئوسوڵیه‌ت /هه‌ندێ وه‌رگێڕ به‌ فه‌نده‌مینتالیزمی ناوی دێنن) و رۆڵی ئیسلامی سیاسی له‌ قووڵكردنه‌وه‌ی ئه‌م دیارده‌یه ‌و زه‌مینه‌خۆشكردنی خۆرئاواش له‌ ته‌شه‌نه‌پێدانیدا ڕوون دەكاتەوە‌.

دیمانەکە به‌شێكە له‌ كتێبی “فەلسەفە لە زەمەنی تیرۆریزم”، کە وتووێژه‌كانی ناو كتێبه‌كه‌ له‌ نێوان جیوڤانا بورادوری كه‌ فه‌یله‌سووفێكی ئیتاڵیایی/ئه‌مریكاییه‌ و یۆرگن هابرماس و جاك درێدایه‌ و له‌ پاش ڕووداوی ١١ی سێپته‌مبه‌ره‌وه‌ به‌ زۆر زمانی تری جیهانی له‌ ماڵپەڕەكاندا بڵاَوكراونه‌ته‌وه‌.

بورادوری: ماوەیەك لەمەوپێش له‌ كڵێسه‌ی پاولسكریج (فرانكفۆرت/تشرینی یه‌كه‌م/٢٠٠١) هه‌ندێك له‌سه‌ر بنه‌وانگری قسەت كردبوو؛ وتبووت ئەمە‌ دیارده‌یه‌كی نوێیه‌، ئه‌م قسانەت چۆن شرۆڤە‌ ده‌كه‌یت؟

هابرماس: ته‌فسیركردنه‌كه‌ له‌سه‌ر چۆنیه‌تی به‌كارهێنانی زاراوه‌كه‌ ڕاده‌وه‌ستێت، هه‌ن تاكلایەنە لێی دەڕوانن، ئه‌م زاراوه‌یه‌ له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌وانه‌دا به‌كاردێنم كه‌ له‌ داسه‌پاندنی بڕوا و قه‌ناعه‌تێك كه‌ خۆیان به‌ ڕاستی داده‌نێن هه‌ڵوێستی ده‌مارگیرانه‌ و توندیان هه‌یه،‌ گه‌رچی له‌لایه‌نی هزرییه‌وه‌ قبوڵكراویش نه‌بن، ئه‌مه‌ش زیاتر له‌سه‌ر بڕوا و قه‌ناعه‌تی ئایینی ده‌چه‌سپێت.

نابێت بنه‌وانگری له‌گه‌ڵ زاراوه‌كانی دۆگمایی و ئه‌رسه‌دۆكسيی تێكه‌ڵ بكه‌ین له‌ كاتێكدا سه‌رجه‌م رێبازانی ئایینی به‌ جه‌وهه‌ری بڕواهێنانی دۆگماییه‌وه‌ پابه‌ندن، زۆربه‌ی جارانیش دەسەڵات پاڵپشتیانه‌.
لە ده‌سه‌ڵاتی پاپا و پێڕه‌وانی كڵێسای ڕۆمانی ئەمە ئەزموون كراوە، دواجار ئه‌وانیش بۆ كرۆكی ئه‌و ڕوانینانه‌ی له‌باوه‌ڕێكه‌وه‌ سه‌رچاوه‌یان ده‌گرت داڕێژه‌ری چوارچێوەكان‌ بوون، كاتێك ئه‌رسه‌دۆكسه‌كان به‌ لێڵایی ته‌ماشای باری مه‌عریفیانه‌ی مۆزائیكیه‌ت و پلۆرالیزمی ناو كۆمه‌ڵگه‌ ده‌كه‌ن، ئیتر له‌ بنه‌وانگری نزیك ده‌بنه‌وه ‌و له‌ڕووی سیاسییه‌وه‌ ددان به‌و باره‌ مه‌عریفیه‌دا نانێن و ڕه‌نگه‌ دواجار بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وەی مەعریفە‌ زه‌بر و هێز بخه‌نه‌ كار.

په‌یامی په‌یامهێنه‌رانی خودا لە پێش ڕێنیسانسدا بریتی بوون له‌ بڵاوكردنەوەی چه‌ند ئایینێكی جیهانگیر كه‌ به‌ بارته‌قای ئاسۆی مه‌عریفی و قه‌باره‌ی نفووزی ئیمپراتۆریەتە‌ دێرینه‌كان بڵند و پیرۆز ده‌كران، گه‌ردوونگه‌رایی ئه‌و ئیمپراتۆریانه ‌و مه‌یلیان بۆ به‌رفراوانكردنی پێگه ‌و دەسەڵاتيان بوو كە باكگراوه‌ندی گونجاویان بۆ ئایینه‌ جیهانییه‌كان ده‌خوڵقاند تا وای ده‌ربخه‌ن  به‌ ته‌نیا خۆیان خاوه‌ن و قۆرخكاری حه‌قیقه‌ته‌كانی سەر زه‌وی و ئاسمانن، بەڵام ئێستا به‌ پێی هه‌لومه‌رجه‌ تازه‌كانی په‌ره‌سه‌ندن له‌ جیهاندا هیچ هێزێك وا به‌ ساویلكانه‌ ناتوانێت یه‌كێك له‌ بڕواكانی حه‌قیقه‌ت به‌ لای خۆیدا قۆرخ بكات، به‌ تەكنیك كردنی كۆمه‌ڵگه‌ له‌ ئه‌وروپادا و جیاكردنه‌وه‌ی ژێده‌ره‌كانی ئیعترافكردن به‌ مه‌سیحیه‌ت، بڕوای ئایینی ناچاركرد ئاوڕێك له‌ پێگه‌كانی خۆی بداته‌وه‌ چ له‌ به‌رانبه‌ر ئایینەکانی تر و چ به‌رانبه‌ر مه‌عریفه‌ی زانستییه‌ دنیاییه‌كان، گه‌رچی مرۆڤ به‌ گشتی له‌ ڕه‌هایی بوونی حه‌قیقه‌ت هه‌ڵوێستیان وه‌رگرتووه‌ و زیاتر مه‌یلیان به‌لای ڕێژه‌گه‌ریدا ده‌چێت، هاوكات ئەمە ئەوە‌ ناگه‌یه‌نێت كە مرۆڤایه‌تی به ‌ته‌واوەتی له‌ بڕوا شه‌خسییه‌كانیاندا ڕێژه‌گه‌ر بوو بن، چونكه‌ ئایینه‌كانیش تا ئاستێك فێربوون له‌پێناوی زامنبوونی سیاسیانه‌دا له‌ چاوی ئه‌وانی دیكه‌وه‌ خۆیان بخوێننه‌وه‌ و له‌مه‌وه‌ باوه‌ڕِهێنه‌ران به ‌گشتی دركیان كرد به‌وه‌ی ده‌ستبه‌رداری زه‌بر و زه‌نگ بن و به ‌تایبه‌تیش دەسەڵاتی ده‌وڵه‌ت بۆ چه‌سپانی بڕوا و په‌یامی ئایینی به‌كار نه‌هێنن، هه‌ژموونی مه‌عریفه‌ وای له‌ كڵێسا كرد بۆ یه‌كه‌مین جار خۆی له‌ ده‌وڵه‌ت دابڕێت، هاوكات ئاستی لێبورده‌یی ئایینی به‌رزتر بكاته‌وه‌، بەڵام كه‌ له‌ سه‌رده‌می هاوچه‌رخدا ڕژێمێكی وه‌ك ئێران ئه‌م لێكجیاكردنەی ئایین و ده‌وڵه‌ت‌ ڕه‌تده‌كاته‌وه‌ یان گرووپی ئایینی تر له‌ هه‌وڵدان حكومه‌تی ئایینی دابمه‌زرێننه‌وه‌، ئه‌مه‌یان ده‌چێته‌ خانه‌ی بنه‌وانگرییه‌وه‌.

 ئه‌مانه‌ به‌هۆی چه‌پاندن و بێزراندنی مه‌عریفیه‌وه‌ سیمای زه‌ینییه‌تێكی چه‌قبه‌ستوو له‌ پشتیانه‌، دیاره‌ ئایینه‌كان به ‌هۆی هه‌لومه‌رجی ڕێژه‌گه‌ریانه‌ی مه‌عریفه‌ی زانستی و فره‌ ڕوانینی خۆیان بۆ ئه‌پستمۆلۆژیا كه‌ پێیان وایە له‌ پاكیزه‌یی بێبه‌شیان ده‌كات بۆیه‌ به‌ره‌و هه‌ڵوێسته‌ به‌راییه‌كانی بڕواهێنان دەگەڕێنەوە.

خۆ پێش ئه‌م گەڕانەوەیەش هەر له‌گه‌ڵ په‌ره‌سه‌ندنی مه‌عریفی ناسازێن، چونكه‌ بارودۆخی ئاڵۆزی ئه‌و كۆمه‌ڵگانه‌ی پلۆرالیزمین له‌گه‌ڵ جۆره‌ گه‌ردوونگه‌راییه‌كی وادا ده‌گونجێن كه‌ به‌ چاوی وه‌ك یه‌ك و یه‌كسانه‌وه‌ له‌ هه‌موو كه‌سێك بڕوانرێت ئیتر ئه‌و كه‌سه‌ كاسیۆلیكی یان پرۆتستانتی یان جووله‌كه‌ یان موسڵمان و هیندۆس و بوزی باوەڕدار یان مرۆڤی بێ بڕوا بێت.

بورادوری: چ جیاوازییه‌ك هه‌یه‌ له‌نێوان ئه‌م بنه‌وانگیرییه‌ی ئیسلامەوی كە ئەمڕۆ له‌ ئارادایه‌ بەراورد بەو ڕێباز و پراكتیكه‌ بنه‌وانگرییانه‌ی جاران كه‌ له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ هاوچه‌رخه‌كاندا بۆ ڕاوه‌دونانی سیحربازان له‌ئارادا بوون؟
هابرماس: ڕه‌نگبێ بزووێنه‌ر بۆ لێكبه‌ستنه‌وه‌ی ئه‌و دوو دیارده‌یه‌ی ناوت هێنان هه‌بێت، ئه‌وه‌ش بریتییه‌ له‌ كاردانه‌وه‌ی به‌رگریكار بۆ بەرچەرچدانەوەی ترسێك له‌وه‌ی ژیانيی نەریتی جڤاكیی له‌ ڕه‌گه‌وه‌ هه‌ڵنه‌كێشرێت، له‌وانه‌یه‌ له‌ ئه‌وروپادا سه‌ره‌تاكانی سەرهەڵدانی سیاسه‌ت و ئابووری هه‌مان ترسی له‌دوا بوو بێت، بێگومان ئێمه‌ ئەمڕۆ له‌ناو جیهانگیری بازاڕداین به‌ تایبه‌تیش بازاڕی سه‌رمایه‌ و پاره‌ و بڵاوبوونەوەی ڕاسته‌وخۆی وه‌به‌رهێنانی بیانيی كه‌ قۆناغێكی زۆر جیاوازی له‌ قۆناغه‌كانی پێشوو دروست كردووه‌، ئەوەش به ‌هۆی دابه‌شبوونی كۆمه‌ڵگه‌كانی جیهانه‌وەیە‌ بۆ سێ جۆر ده‌وڵه‌ت لە (سه‌ركه‌وتوو/كه‌ڵك وه‌رگرتوو/دۆڕاو) شته‌كان گۆرِدراون، ئێستا ‌ئه‌مه‌ریكا بزوێنه‌ره و وه‌ك هێزی گه‌وره‌ له‌ تازه‌بوونه‌وه‌ی سه‌رمایه‌دارییه‌كی وادایە كه‌ ده‌وڵه‌تانی تر له‌ توانایاندا نییه‌ به ‌پێشكه‌وتنه‌ ته‌كنه‌لۆژیی و ئابووری و سیاسی و سه‌ربازییه‌كانی بگه‌نه‌وه‌.

دنیایه‌كی وه‌ك جیهانی دواكه‌وتووی عاره‌بیش له ‌ئاستیدا چاویان شۆڕە و هاوكات ژێرا و ژێر وه‌ك نموونه‌یه‌كی باڵای سەرسوڕهێنەر له‌ ئه‌مه‌ریكا دەڕوانن، به‌هۆی هه‌موو ئه‌زموونه‌كانی شكستهێنان و ونبوون كه‌ جیهانی عاره‌ب بینییان، هاوكات له‌پێناوی گه‌یشتنه‌وه‌ به‌ ڕەوڕەوەی خێرای جیهانگیری كه‌ به‌و خێراییه‌وه‌ له‌لایه‌ن خۆرئاواوه‌ ده‌چێته‌ پێشه‌وه‌، ئاماده‌ییه‌ك لای هه‌ندێكیان دروست بووه‌ تا بۆ پێگه‌یشتنه‌وه‌ كه‌ڵچه‌ریش بكه‌نه‌ قوربانی.

دنیایه‌كی وه‌ك جیهانی دواكه‌وتووی عاره‌بیش له ‌ئاستیدا چاویان شۆڕە و هاوكات ژێرا و ژێر وه‌ك نموونه‌یه‌كی باڵای سەرسوڕهێنەر له‌ ئه‌مه‌ریكا دەڕوانن، به‌هۆی هه‌موو ئه‌زموونه‌كانی شكستهێنان و ونبوون كه‌ جیهانی عاره‌ب بینییان، هاوكات له‌پێناوی گه‌یشتنه‌وه‌ به‌ ڕەوڕەوەی خێرای جیهانگیری كه‌ به‌و خێراییه‌وه‌ له‌لایه‌ن خۆرئاواوه‌ ده‌چێته‌ پێشه‌وه‌، ئاماده‌ییه‌ك لای هه‌ندێكیان دروست بووه‌ تا بۆ پێگه‌یشتنه‌وه‌ كه‌ڵچه‌ریش بكه‌نه‌ قوربانی.
ئه‌وروپا به‌ قۆناغی وێرانه‌یی به‌رهه‌مهێنان تێپەڕیوە، ئه‌مه‌ش له‌ بارودۆخێكی باشتر له‌وه‌ی زۆر ده‌ڤه‌ری تری دنیا پێیدا تێدەپەڕن و له‌ قۆناغی وادا له‌ به‌رانبه‌ر توانه‌وه‌ی شێوازه‌كانی ژیانی نەریتی و باودا قه‌ره‌بووی زیانەكانیان پێ نادرێته‌وه‌، ئه‌و ده‌ڤه‌رانه‌ هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ وه‌چه‌كانی داهاتووشیان له‌ قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ بێبه‌ش ده‌بن، بۆیه‌ له‌سه‌ر ئاستی ده‌روونی كاردانه‌وه‌یه‌كی به‌رگریكاریان دژ به‌ هێزی زانستگه‌رای خۆرئاوایی لا دروست ده‌بێت و كاردانه‌وه‌شیان له‌ ژێده‌ره‌ رۆحییه‌ سه‌له‌فییه‌كانه‌وه‌ وزه‌ی بۆ دێت، ئه‌م چه‌شنه‌ ژێده‌رانه‌ له‌ ژیانیی خۆرئاواییدا بوونێكی كارایان نه‌ماوه‌، بەڵام له‌لایه‌ن ده‌ڤه‌ری تره‌وه‌ خه‌ڵكانی پێ ده‌وروژێنرێن.
بنه‌وانگیری به‌ كه‌فوكوڵ و په‌نا وەبەر بڕواكان دەبات، مۆدێرنه‌ش نه‌ كه‌س ناچار ده‌كات بۆ فێربوونی ڕامانه‌ ڕۆحییه‌كان و نه‌ به‌ زۆریش كه‌س هان ده‌دات تا ئایین له‌ مه‌عریفه‌ی سیاسی و سیكۆلاریزمی جیابكرێته‌وه‌، له‌راستیدا بنه‌وانگیری له‌ جه‌وهه‌ریدا ژێده‌رێك نییه‌ بۆ وزه‌ به‌خشین به‌ ژیانیی خۆرئاوایی، بۆیه‌ خۆرئاوای مه‌تریال ڕووبه‌ڕووی هیچ كه‌ڵچه‌رێكی تر نابێته‌وه‌، به‌ تایبه‌ت ئه‌و كه‌ڵچه‌رانه‌ی خۆیان به‌ قه‌رزارباری ئایینه‌ مه‌زنه‌كانی گێتی ده‌زانن به‌ڵكو له‌ڕێی ڕۆشنبیرییه‌كی به‌كاربه‌ری وروژكانه‌وه‌ گاڵته‌ به‌ شێوازه‌كانی بنه‌وانگیری ده‌كات، خۆرئاوا به‌م شێوازه‌ مۆدێرنه‌یی خۆی ده‌ناسێنێ كه‌ له‌ هه‌موو ناوكێكی پێودانگانە‌ خاڵییه‌ و بایه‌خدانی به‌ مافه‌كانی مرۆڤیش له‌ حه‌قیقه‌تدا بۆ مه‌به‌ستی كردنه‌وه‌ی بازاڕی دیكه‌ی ئازاد و هاوچه‌رخه‌ و هیچیتر.
هه‌ر چۆن له‌ ولاَتانی خۆرئاواییدا ئه‌و مه‌به‌سته‌ به‌ ئاشكرا ده‌ركه‌وتووه‌ كاتێك ده‌ستی پارێزه‌ران و بنه‌وانگرانی نوێ له‌ دابه‌شكردنی كاری نێوان بنه‌وانگیرانی ئایینی و زانستخوازانی كه‌ڵك وه‌رگرتوو بەرەڵڵا دەكات، له‌مه‌وه‌ مافه‌كان له واتا و‌ ناواخنه‌كانیان به‌تاڵ ده‌بنه‌وه‌.
بورادوری: له‌لایه‌نی فه‌لسه‌فییه‌وه‌ ئایا تیرۆریزم كارێكی سیاسیانه‌ی په‌تییه‌؟
هابرماس: به‌و مانایه‌ی (محه‌مه‌د عه‌تا) وه‌ نه‌خێر، كه‌ وه‌ك هاووڵاتیەكی میسری له‌ هامبورگه‌وه‌ دێت و یه‌كه‌مین فڕۆكەی نەفەرهەڵگر به‌ره‌و قەومانی كاره‌ساتێك بهێنێت، ئه‌مه‌ ناتوانێ وەڵامێكی سیاسیانه‌ بداته‌وه‌، بێگومان دیارده‌ی بنه‌وانگیری ئیسلامیی له‌ ئەمڕۆدا سه‌رپۆشێكن بۆ پاڵنه‌ره‌ سیاسییه‌كان، بەڵام به‌ شێوازی توندڕەوێتی ئایینی ده‌رده‌برِدرێن، زۆربه‌ی ئه‌و تیرۆریستانه‌ی شه‌رعیه‌ت به‌ جیهاد و جه‌نگی پیرۆز ده‌ده‌ن پێش چه‌ند ساڵێك كه‌سانی قه‌ومچی یان سیكۆلاریزم بوون. ژیاننامه‌ی تیرۆریستان باشترین گه‌واهیده‌رن له‌سه‌ر ئومێدبڕانیان بە رژێمه‌ نیشتمانییه‌ ده‌سترِۆیشتووه‌كانی كه‌ ئایین پێشده‌خه‌ن و زمانی نوێی قه‌ناعه‌تهێنی بۆ داده‌تاشن و له‌ ئاڕاسته‌ سیاسییه‌كانی كۆنین و دێرینەیی به‌رزتر ڕایدەگرن، ئه‌مه‌ش بۆ راِگرتنی مه‌قامی خۆیان.
بورادوری: چۆن تیرۆر پێناسه‌ ده‌كه‌یت؟ چ ده‌لاله‌تێك هه‌یه‌ بۆ جیاكاری له‌نێوان تیرۆری نێوده‌وڵه‌تی و قه‌ومچی یان جیهانیی؟
هابرماس: تیرۆریزمی فه‌له‌ستینیەكان تیرۆره‌ به‌ مۆده‌ی كۆن، ته‌وه‌ره‌كانی بریتین له‌ كوشتنی خه‌ڵكی به‌ بێ جیاوازیكردنی لەنێوان مناڵ و ئافره‌ت ــ رۆح له‌ موقابیلـی رۆحدا ــ ئه‌مه‌ش جیاوازه‌ له‌و تیرۆره‌ نیمچه‌ سه‌ربازییانه‌ی كه‌ له‌ شەڕەكانی كۆماندۆییدا هه‌یه‌ و له‌ نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‌ له‌لایه‌ن بزاڤه‌كانی ڕزگاری نیشتمانییه‌وه‌ پیاده‌ ده‌كران به‌ نموونه‌ تێكۆشانی چیچانه‌كان بۆ سه‌ربه‌خۆیی، به‌ده‌ر له‌م دوو شێوازه‌، تیرۆری جیهانی كه‌ له‌ ١١ی سێپته‌مبه‌ره‌وه‌ به‌ چڵه‌پۆپه‌ گه‌یشت، ئه‌مه‌یان له‌ دنیادا سیمایه‌كی تێكدەرانە و ئاژاوەگێڕانەی هه‌یه‌، یاخیبوونێكی بێپه‌روای بێئاكامه‌ له‌ دژی دوژمنێك كه‌ به‌ هیچ مانایه‌كی پراگماتیی نابه‌زێنرێت، ئه‌نجامه‌كه‌ی ته‌نیا ترساندن و كوشتن و هۆشداریدانه‌ به‌ حكومه‌ته‌كان و دانیشتووانی سه‌ر گۆی زه‌وی، به‌ وته‌یه‌كی ته‌كنیكیانه‌وه‌ ده‌ڵێم ئه‌و هه‌سته‌وه‌رییه‌ به‌رزه‌ی له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌كانی خۆرئاواییدا هه‌یه‌ له ‌به‌رانبه‌ر داخورپان و ڕووداودا [كه‌ لە ژیاندۆستییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت ـــ وەرگێڕ] ده‌رفه‌تێكی ئایدیاڵی به ‌تیرۆریستان ده‌به‌خشێت تا به‌ تێچوونێكی كه‌مه‌وه‌ زیانێكی زۆر به‌ به‌رانبه‌ر بگه‌یه‌نن، تیرۆری جیهانی له‌ دوو جه‌مسه‌ره‌وه‌ پەڕگیرانەیە: یه‌كه‌میان به‌ هۆی نه‌بوون و نادیاری ئامانجه‌كان له ‌واقیعدا، دووه‌میشيان به‌ هۆی قۆستنه‌وه‌یه‌كی چەپەڵانەوە لەلایەن‌ رژێمه‌ داڕزاو و ئاڵۆز و ناڕێكەكانی كە لە جیهاندا هەن[1].

بورادوری: ئایا ده‌بێ تیرۆر له‌ تاوانی هاكه‌زایی و چه‌شنه‌كانی دیكه‌ی توندوتیژی جودا بكه‌ینه‌وه‌؟
هابرماس: به‌ڵێ و نه‌خێریش، ئه‌مه‌ ئەگەر لە تێڕوانینێكی ئه‌خلاقیانه‌وه‌ بۆی بڕوانین، هیچ هه‌نجه‌ت و به‌هانه‌یه‌ك نییه‌ هانده‌ر و پاڵنه‌ر بن بۆ كاری تیرۆریستی، هیچ شتێك ناكرێت ببێتە ‌مۆڵه‌ت بۆ كوشتنی كه‌سێك یان ئه‌شكه‌نجه‌دانی كه‌سانی تر، هه‌ر كارێكی بكوژيی بۆ خۆی تاوانه‌، تاوانه‌كانی تیرۆر له‌ ڕووی مێژووییه‌وه‌ له‌ چاو تاوانه‌كانی دیكه‌ی تایبه‌تی و كەسیی كه‌ له‌ دادگاكانی كه‌تنه‌وه‌ بڕگەی یاساییان بۆ تەرخان كراون خانه‌یه‌كی جیاوازیان هه‌یه‌، ئه‌میان بایه‌خپێدانی میللیانه‌ی پێویسته ‌و له‌ شرۆڤه‌كردنیشدا بۆ نموونه‌ له‌و كوشتنه‌وه‌ به‌ دووره‌ كه‌ كه‌سێك به‌ پاڵنه‌ری ئیره‌یی پێبردنه‌وه‌ ئه‌نجامی ده‌دات، ئه‌گه‌ر وا نه‌بوایه‌ ئه‌م دیالۆگه‌ پێویست نه‌ده‌بوو. ئه‌مه‌ش له‌كاتێكدا جیاوازییه‌كان به‌ده‌ر ده‌كه‌ون كه‌ تیرۆریزمه‌كانی ڕابردوو ببنه‌ نوێنه‌ری ڕاسته‌قینه‌ و شه‌رعی وڵاتەكانیان‌ له‌ به‌ڕێوه‌بردن و حوكمداريدا، به‌ تایبه‌ت ئه‌و تیرۆریزمانه‌ی به‌ ئامانجی سیاسیانه‌ و ڕێبازی واقعیانه‌وه-وێرِای كاره‌ تاوانكارییه‌كانی پێشوویان- ده‌توانن شتێك له‌ ڕه‌وایه‌تی بۆ خۆیان پێكه‌وه‌ بنێن و به‌ڵێن له‌سه‌ر نه‌هێشتنی زوڵم و سته‌ميش بده‌ن، دیسان ئه‌وانه‌ش ڕۆژێك له ‌ڕۆژان له‌سه‌ر كاری تیرۆریزمی ناتوانن قه‌ناعه‌ت به‌كه‌سێك بێنن كه‌ كاره‌كه‌یان سیاسیانه‌یه‌؛ له‌ ڕووی ئه‌خلاقییه‌وه‌ش به‌رپاكردنی جه‌نگ له‌ دژی تیرۆر شه‌نگه‌بێژی زۆر هه‌ڵده‌گرێت، هه‌ر بۆیه‌ ‌بڕیار و بانگه‌وازه‌كه‌ی جۆرج بۆش بۆ به‌رپاكردنی جه‌نگ دژ به‌ تیرۆر له‌سه‌ر هه‌ردوو ئاستی پراگماتی و میعیاری به‌ ئه‌نقه‌ست هه‌ڵه‌بوون؛ له‌سه‌ر ئاستی میعیاریش پایه‌ی تاوانباره‌كانی گه‌یانده‌ پۆلی دوژمنانێكی به‌رابه‌ر خۆی له‌ جه‌نگدا، له‌سه‌ر ئاستی پراگماتیش ناتوانرێت جه‌نگ له‌دژی تۆڕێك به‌رپا بكرێت كه‌ جێگه‌یه‌كی دیاریكراویان نییه‌.

ئێمه‌ له ‌ناو چه‌ند كومه‌ڵگه‌یه‌كی ئارام و به‌خته‌وه‌ری خۆرئاوادا ژیان به‌سه‌ر ده‌به‌ین له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا توندوتیژییه‌كی بونیادیانه‌ی تێدایه‌ و له‌سه‌ری ڕاهاتوین، له‌وانه‌ش نایه‌كسانی كۆمەڵایەتی و ڕاسیزمیی و به‌ سووك ته‌ماشاكردنی په‌نابه‌ر و خه‌ڵكی هه‌ژار…تاد.
وردتر پێوه‌ندییه‌كانی كۆمه‌ڵایه‌تیمان تژییه‌ به‌ توندوتیژی و گه‌مه‌كردن به‌ مرۆڤەوە، دوو حه‌قیقه‌تيش هه‌ن نابێت له‌به‌رچاومان بزر بن: له‌لایه‌كه‌وه‌ له ‌پیاده‌كردنی ژیانی ڕۆژانه‌ماندا خوویه‌كی ڕه‌ق و توندمان ‌ به‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌وانی دیكه‌ی هاوبه‌شمان له‌ ژیاندا گرتووه، لەمەشدا پشتمان به‌ باكگراوه‌ندێكی كولتووریانه‌ی هاوبه‌ش و حه‌زه‌ ئاڵوگۆڕكراوه‌كانه‌وه‌ به‌ستووه‌.

بورادوری: ئه‌گه‌ر خۆرئاوا به‌نیاز بێت هه‌ستیارییه‌كان قه‌به‌ بكاته‌وه‌ و له‌ به‌رانبه‌ر كه‌ڵچه‌ره‌كانی تر ته‌به‌ننای ڕه‌خنه‌ له‌خۆگرتن بكات، بۆ گرتنه‌به‌ری ڕێبازێكی وا پێویسته‌ چی بكات، تۆ پێشتر له‌ڕووی فه‌لسه‌فییه‌وه‌ به ‌شوێن پێوه‌ندی نێوان(وەرگێڕان) و (گەڕان به‌ شوێن زمانێكی هاوبه‌ش) گەڕا بوویت و ولێكدانه‌وه‌ت بۆ كرد بوو، به‌ یه‌كتر به‌راوردت كردبوون، ئایا دەكرێت ئه‌مه‌ ببێته‌ كلیل بۆ ئاڕاسته‌كردنێكی سیاسیانه‌ی نوێ؟
هابرماس: ده‌پرسم له‌١١ی سێپته‌مبه‌ره‌وه‌ داخۆ پاش كاره‌ساتێكی وا گه‌وره‌ هیچ ئیعتوبارێك بۆ ئه‌و تیۆری (كرده‌ی پێكگه‌یشتن) ماوه‌ته‌وه‌ كه ‌پێشتر دامڕێژابوو.
ئێمه‌ له ‌ناو چه‌ند كومه‌ڵگه‌یه‌كی ئارام و به‌خته‌وه‌ری خۆرئاوادا ژیان به‌سه‌ر ده‌به‌ین له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا توندوتیژییه‌كی بونیادیانه‌ی تێدایه‌ و له‌سه‌ری ڕاهاتوین، له‌وانه‌ش نایه‌كسانی كۆمەڵایەتی و ڕاسیزمیی و به‌ سووك ته‌ماشاكردنی په‌نابه‌ر و خه‌ڵكی هه‌ژار…تاد.
وردتر پێوه‌ندییه‌كانی كۆمه‌ڵایه‌تیمان تژییه‌ به‌ توندوتیژی و گه‌مه‌كردن به‌ مرۆڤەوە، دوو حه‌قیقه‌تيش هه‌ن نابێت له‌به‌رچاومان بزر بن: له‌لایه‌كه‌وه‌ له ‌پیاده‌كردنی ژیانی ڕۆژانه‌ماندا خوویه‌كی ڕه‌ق و توندمان ‌ به‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌وانی دیكه‌ی هاوبه‌شمان له‌ ژیاندا گرتووه، لەمەشدا پشتمان به‌ باكگراوه‌ندێكی كولتووریانه‌ی هاوبه‌ش و حه‌زه‌ ئاڵوگۆڕكراوه‌كانه‌وه‌ به‌ستووه‌.
له‌م ئاسته‌وه‌ بە گه‌مه‌كانی قسه‌كردنی ئاسایی خەریكین و سكاڵا له‌ دژی یه‌كتر به‌رز ده‌كه‌ینه‌وه‌ تا بۆ دیاریكردنی لاوازی و به‌هێزیمان بیكه‌ینه‌ به‌هانه‌، له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ به‌ هۆی دروست بوونی ئه‌م پێكگه‌یشتنه‌ سه‌قه‌تانه‌وه‌ كه ‌له‌ خراپ تێگه‌یشتن و حه‌زكردن به‌ فێڵ له‌یه‌ككردن و ناپاكی ئه‌نجامدانی دژ به‌یه‌كه‌وه‌ دروست ده‌بێت، جۆرێك لە بەربەرەكانی و كەللەڕەقی ده‌خوڵقێت. جار هه‌یه‌ ناكۆكییه‌كان ئاكامی خراپیان لێده‌كه‌وێته‌وه‌ و كار ده‌گاته‌ دادگا و نۆرینگه‌كانی چاره‌ دۆزینه‌وه‌، دواتر توندوتیژییه‌كانن كه‌ متمانه‌ هاوبه‌شه‌كان له‌ ناو ده‌به‌ن و كار ده‌گاته‌ له‌یه‌كتر دابڕان و یەكتربڕی، ئیتر لێره‌وه‌ توندوتیژی ده‌ته‌قێته‌وه‌، ئه‌م تیۆره‌ باوه‌ی له‌سه‌ر ناكۆكییه‌كانيی كه‌ لێیان ده‌دوێیت ده‌چه‌سپێت.
به‌لاَم ئه‌م گرفته‌ ئاڵۆزتر ده‌بێت كاتێك پێوه‌ندی به‌ كه‌ڵچه‌ر و ڕێبازه‌كانی ژیانی نێوان نه‌ته‌وه‌كانی تره‌وه‌ هەبێت، چونكه‌ ماوه‌ی نێوانیان له‌ یه‌كتره‌وه‌ دوورترن و زیاتر له‌ به‌رانبه‌ر یه‌كدا هه‌ست به‌ غوبن و غوربه‌ت ده‌كه‌ن، به‌ ئاسانی یه‌كتر نابینن وه‌ك یه‌كتربینینی ئه‌ندامانی ناو یه‌ك كۆمه‌ڵگه‌ نییه‌، ئه‌گه‌ر پێكگه‌یشتنیان به‌ یه‌كتر له‌ڕووی میتۆده‌ مرۆییه‌كانه‌وه‌ به‌ سه‌قه‌تی ڕسكا ئەوە ناكۆكییه‌كان قووڵتر ده‌بنه‌وه‌، وێرِای ئه‌مانه‌ ئه‌و یاسایه‌ی ده‌بێته‌ قه‌ڵغان بۆ دوورخستنه‌وه‌ی تیر و شیری توندوتیژی ڕۆڵێكی لاوازی ڕێژه‌ییانه‌ی هه‌یه‌ له‌ ناو پێوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا، سه‌باره‌ت به‌ پێوه‌ندییه‌ كه‌ڵچه‌رییه‌ هاوبه‌شه‌كانیش، ته‌نیا شتێك كه‌ ڕژێمی شه‌رعی بتوانێت بیكات دروستكردنی چوارچێوه‌ی داموده‌زگاییه‌ بۆ چاوپێكه‌وتنه‌ فه‌رمییه‌كانی وه‌ك كۆنگره‌ی جیهانیی مافه‌كانی مرۆڤ كه‌ به‌ چاودێری نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان له‌ ڤیینا سازدرا، وێڕای بایه‌خی دیسكۆرسە‌ كولتوورییه‌ هاوبه‌شه‌كانی كه‌ فره‌ ته‌ئویلاتیان له‌سه‌ر مافه‌كان تێدابوو، ئه‌م كۆنگرانه‌ ناتوانن ڕێ بگرن له‌ فيكره‌ لنگه‌وقوچه‌كانی كه‌ توندوتیژیان لێوه‌ دروست ده‌بێت، به‌ڵكو له‌ڕێگه‌ی باشكردنی ژیانی خه‌ڵك و لابردنی فشار و ئه‌و چه‌وسانه‌وه‌یه‌ی له‌سه‌ریان هه‌یه‌ سه‌رده‌گرێت، گێڕانەوەی متمانه‌ بۆ ژیانی ڕۆژانه‌ی بنده‌سته‌كان و خۆ به‌دوورنه‌گرتنی سه‌رده‌سته‌كان له‌ گرفته‌كانه‌وه‌، ده‌بێته‌ ڕێگه‌یه‌كی ڕووناك بۆ هۆیه‌كانی ڕاگه‌یاندن و قوتابخانه‌كان و ماڵه‌كانیش، ئه‌مه‌ش له‌ ڕێی به‌رنامه‌كانی كولتوور و سیاسه‌تی دروسته‌وه‌ ئه‌نجامی باشی لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌.
به‌م شێوه‌یه‌ چه‌شنی میعیارییانه‌ی كه‌ كولتوورێك به‌ هۆیه‌وه‌ خۆی به‌ كولتووره‌كانی تر ده‌ناسێنێت، پێویستییه‌كی سه‌رده‌مانه‌یه‌، هەتا خۆرئاوا ببێته‌ شارستانیه‌تێكی كاریگه‌ر، پێویسته‌ سیاسه‌تی خۆ ته‌ماشاكردنی خۆی له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌وانی دیدا بگۆڕێت، ئه‌گه‌ر نه‌توانێت سیاسه‌تی سه‌رمایه‌داری بەڕەڵڵا و بێسنوور ماڵیی بكات، ئه‌وا ناتوانرێت كۆمه‌ڵگه‌ی نێو ده‌وڵه‌تیی له‌و وێرانییه‌ی كه‌ تێیدایه‌ بپارێزێت، پێویسته‌ ئه‌م ناهاوسه‌نگییه‌ی كه‌ ئابووریی جیهانی پێوه‌ی گیرۆده‌یه‌ هاوسه‌نگ بێته‌وه‌، ئێستا ئه‌م سیاسه‌ته‌ بۆته‌ هۆی برسێتی و هه‌ژاری و وێرانه‌یی بۆ زۆر كیشوه‌ر و وڵاتان لە دنیادا، ئه‌مه‌ش به‌ ته‌نیا پێوه‌ندی نییه‌ به‌ -به‌ریه‌ككه‌وتنی شارستانییه‌كانه‌وه‌- كه‌ وه‌ك گڕكانێك به‌رژه‌وه‌ندییه‌ مه‌تریاڵییه‌كانی خۆرئاوای له‌رزاندووه‌، له‌وانه‌ش گه‌یشتن به‌ نه‌وت و سه‌رچاوه‌كانی وزه‌، به‌ڵكو هەمووی پێوه‌ندی به‌ خۆ ته‌ماشاكردنه‌وه‌یه‌.

سەرچاوە:

Philosophy in a Time of Terror:

Dialogues with Jürgen Habermas and Jacques Derrida

Giovaana Borradori .

پەراوێز:

[1]
هه‌ندێك تێبینی سه‌باره‌ت به‌م بابه‌ته‌:
١ــ ئه‌نجوومه‌نی ئه‌ڵمانیایی بۆ بڵاوكردنەوەی كتێب له‌م كڵێسایه‌دا خه‌ڵاتی ئاشتی به‌ هابرماس به‌خشی، مه‌به‌ست لێره‌دا له‌و وتاره‌یه‌ كه‌ له‌ تشرینی یه‌كه‌می ساڵی ــ ٢٠٠١ـــ هابرماس وتیه‌وه‌، پێشتر بڕیار وا بوو له‌سه‌ر بیۆته‌كنه‌لۆژی بابه‌تێك پێشكەش بكات، بەڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مانگێك به‌سه‌ر كاره‌سه‌ته‌كه‌ی ١١ی سێپته‌مبه‌ر تێپەڕی بوو، بابه‌تێكی تری به‌ ناوی(زانستی رێكخراو/ ئایینی رێكخراو)پێشكه‌ش كردن،
ئایینێ له‌دژی زانست گومان ده‌چێنێت و پێشكه‌وتن به‌ واڕسكی وێرانه‌یی ناو زه‌د ده‌كات، زانستێك كه‌ ره‌فتاری ئەخلاقیی به‌ بولێڵ ده‌ناسێنێت، له‌دوای ١١ی سێپته‌مبه‌ره‌وه‌ به‌رِووی یه‌كتردا ته‌قینه‌وه‌.
٢ــ لێره‌دا مه‌به‌ست له‌ ئه‌رسه‌دۆكسیه‌ت ناوهێنانی هه‌وادار و لایه‌نگرانی ئایین یان رێبازێكی په‌رِگیره‌ كه‌ به‌ موو  له‌و ڕێچكەیەی كه‌ له‌سه‌ری پێكهاتوون لاناده‌ن، ده‌توانین بڵێین ماركسی ئه‌رسه‌دۆكس یان ئیسلامیی ئه‌رسه‌دۆكس. 
٣ ــ یونیڤيرسالییه‌ت: زاراوه‌یه‌كی فه‌لسه‌فییه‌ واتا گشتگیر، مه‌زه‌بێكی سه‌رتاپاگیره‌، هه‌موو به‌شه‌كان له‌ كیانی گشتیدا ده‌بینێت و له‌ پێناوی بڕوایەكدا هه‌وڵده‌دات هه‌مووان بە كۆنترۆڵی ژێرده‌ستی خۆی بجووڵێنێت و بڕوای به‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی فره‌یی نییه‌ كه‌ له ‌رێی ده‌ستووره‌وه‌ هه‌موو هۆز و لایه‌ن و باوەڕەكان له‌ وه‌رگرتنی مافه‌كانیاندا وه‌ك یه‌ك لێبكات، هه‌ر ئایینێك چوارچێوه‌ی گه‌ردوونگه‌رایی بۆ خۆی بكێشێت پێی ده‌وترێت یونیڤرسالی..-وەرگێڕ

The post فەلسەفە لە زەمەنی تیرۆریزم appeared first on ژنەفتن.