لانی کەم لە ئەدەبی ڕوانگەوە تا ئەمڕۆ، هەر جارێ پرسیار لەبارەی چەمکی ڕەخنەوە دەکرێت، چەند گوتەیەک هەن، خێرا لە دەمی هەندێک نووسەرەوە دەردەچن، کە گەلێجار بەپێی ژمارەیش ڕیزبەند دەکرێن. دەتوانم بڵێم ئەمانەن: نەبوونی هۆشیارییەکی گەورە، هەبوونی هەستی شارچێتی و ناوچەگەری، دابەشبوونی نووسەران بەسەر ئایدیۆلۆجیای جیاوازدا، زاڵبوونی فیکری دۆگمایییانەی نووسەر و هیی دیکەی لەم بابەتە. گوتنەوەی ئەو گوتانە لە ماوەی پەنجا ساڵی ڕابردوودا پێوەندیی بەو تێگەیشتنەوە هەیە، کە هەر لە سەرەتاوە بە سادەیی سەری هەڵداوە و بەردەوام درێژەی پێ دراوە. بە مانایەکی تر، ئەو پێناسەیەی بۆ چەمکی ڕەخنە کراوە، لە وەسفەوە هاتووە، نەوەک لە قووڵبوونەوەوە. بەوەدا لای ئێمە تا ئەم ساتەیش وەسف شوێنی ڕەخنەی گرتووەتەوە، ئەوە بە ناچاری دەبێت هەردوو چەمکەکە پێکەوە باس بکرێن، بگرە دەڵێم کاتێ چەمکی وەسف بە لاوە دەنێین و وردی ناکەینەوە، دیسان درێژە بە هەمان تێگەیشتن دەدەینەوە. پێشتریش لە بەرهەمەکانمدا کەموزۆر خۆم لە قەرەی ئەو باسە داوە، بەڵام ئێستا پرسیارەکانی ئێوە هەلی ترم بۆ دەڕەخسێنن، تا لە گۆشەی دیکەیشەوە لێی بڕوانم. گرنگە هەر لە سەرەتایشەوە ئەوە بڵێم، کە ئەوەی وەڵامی پرسیارەکانتان دەداتەوە، نووسەری ئەدەبی گێڕانەوەیە و بە شێوەی ڕاستەوخۆ ڕەخنەی نەکردووەتە بابەتی سەرەکیی خۆی. هەر جارێ وشەی (ڕەخنەگر)یش بە کار دەهێنم، مەبەستم لەو ڕەخنەگرە میلـلییەیە، بە پێوەری (چاکە و خراپە) کار دەکات و بەپێی ڕوانینی خۆی نووسەران دەخاتە یەکێ لەو دوو خانەیەوە، کە لای من لە (ڕەخنەدۆز) جودایە، بەوەی ئەوەی دوایییان هەوڵی لێکدانەوەی تێکست دەدات. لە ڕێی دایەڵۆگ لەگەڵ فیکری ڕەخنەییی دەرەوەی خۆیدا بووەتە خاوەنی دیدگەی ڕەخنەیی و ئەو هۆشیارییەی بەردەوام بە دەستی دەهێنێت، لە ڕێگەی خوێندنەوەی تێکستەکانەوە دەیسووتێنێت، بەو مەبەستەی شتی نوێیان لێ بەرهەم بهێنێت. ماوەتەوە بڵێم مەبەستم لە چەمکی وەسف ئەوە نییە، کە لە ئەدەب، بە تایبەتی لە ئەدەبی گێڕانەوە لە پاڵ چەمکی (گێڕانەوە)دا بە کار دێت، بەڵکوو مەبەستم ئەو وەسفەیە، کە سەرچاوەکەی پێوەری (چاکە و خراپە)یە. واتە ئەو ڕەخنەگرە هەموو شتێک بەو پێوەرە دەخوێنێتەوە و وەسفی دەکات، چ کاتێک بەرهەمی ئەدەبی دەنووسێت و چ کاتێ لەبارەی بەرهەمی ئەدەبییەوە دەدوێت، تەنانەت لە ئەدەبی نوێدا وەسف ئەو هێزەی جارانی نەماوە، بەوەی وەسف نەجووڵانە و جووڵەی گێڕانەوە ڕادەگرێت. بۆ نموونە وەسف لای (ئالان ڕۆب گرێ) تەواو لە وەسفی (بەلزاک) و (فلۆبێر) جیاوازە.

هەر خودی ئەو دابەشکارییە، واتە ئەوەی کێ خاوەنی هۆشیاریی گەورەیە و کێ لێی بێبەشە؟ کێ شارچێتی دەکات و کێ نایکات؟ کێ دۆگماتیستە و کێ دۆگماتیست نییە؟ پێوەندیی بەو سیستەمی وەسفییەوە هەیە، کە هەمیشە چەمکەکان ئاسان دەکاتەوە و دەیانخاتە ئاستی زمانی میلـلییەوە، تا ئەنجامێکی ڕوون بە دەست بهێنێت.

لە ئەدەبی ڕوانگەوە تا ئەمڕۆ، (ڕەخنە) کراوەتە هاوواتای (هەڵسەنگاندن). هەڵسەنگاندن بریتییە لە گۆڕینی نووسەر لە سەبجەیکتەوە بۆ ئۆبجەیکت. واتە نووسەر بە هۆی بەرهەمەکەیەوە دەکرێتە بابەتێک بۆ هەڵسەنگاندن.

لە ئەدەبی ڕوانگەوە تا ئەمڕۆ، (ڕەخنە) کراوەتە هاوواتای (هەڵسەنگاندن). هەڵسەنگاندن بریتییە لە گۆڕینی نووسەر لە سەبجەیکتەوە بۆ ئۆبجەیکت. واتە نووسەر بە هۆی بەرهەمەکەیەوە دەکرێتە بابەتێک بۆ هەڵسەنگاندن. هەموو تواناکانی لێ دەسەنرێنەوە و لەم ساتەوە خاوەنی زمان نییە. ئەوەی بڕیاری لەسەر دەدات، ڕەخنەگرە. ئەو ڕەخنەگرە ڕەوایەتیی خۆی لە هێزە کۆمەڵایەتییەکانی وەک خێڵ، حیزب، دامودەستگەی کولتووری و شتی هاوشێوەی ئەمانە وەردەگرێت. هەتا پایەی کۆمەڵایەتیی ئەو ڕەخنەگرە بەرزتر بێت، زیاتر مافی ئەوە بە خۆی دەدات، بگرە مافی پێ دەدرێت وەک هەڵسەنگێنەر نەک هەر تێکست، بەڵکوو نووسەریش لە شوێنی تێکستەکەی هەڵبسەنگێنێت. بە مانایەکی دیکە، دادگاییی بکات. ئەمە بە دەربڕینی (پیر بۆردیۆ) بووەتە (هەبیتووس) و بەشێکی زۆری نووسەران، لە شاعیر، چیرۆکنووس و ڕۆماننووس وا لایان چەسپیوە، کە ڕەخنە بریتییە لەوەی ئەوان بنووسن و وەک دەفتەری تاقیکردنەوەی قوتابخانە بیاندەنە ڕەخنەگر، تا هەڵیانبسەنگێنێت، ئاخۆ چەندیان پێ دەدات! کاتێ لای ئەو ڕەخنەگرە نمرەی بەرز دەهێنن، خۆیان لێ دەبێتە داهێنەر و پەلاماری هەر نووسەرێکی تر دەدەن، کە هەمان ڕەخنەگر نمرەی نزمی بۆ داناوە. فیلۆسۆفانی ئێکزێستەنشالیزم شەڕی گەورەیان لە دژی ئەو تێگەیشتنەدا کردووە، کە مرۆڤ بۆ بابەت دەگۆڕێت، چونکە هەر کاتێ دەکرێتە بابەت، ئەوە وەک شت، نەک وەک بوون حیسابی لەگەڵدا دەکرێت. لە ماوەی ئەو پەنجا ساڵەدا کۆمەڵێک ڕێبازی ڕەخنەیی هاتوون و بە شێوازی خۆیان چەمکی ڕەخنەیان لێک داوەتەوە، کەچی ئەو تێگەیشتنەی لەگەڵ بەیانی یانزدەی ئاداری حەفتادا لەلایەن هەندێک ڕەخنەگری سادەوە سەری هەڵداوە، گۆڕانی بەسەردا نەهاتووە، بگرە لە ڕێگەی وەسفەوە تۆختر کراوەتەوە، کە لە میانەی وەڵامەکەمدا لەسەری دەوەستم. ڕێ بە خۆم دەدەم بڵێم بە گشتی جووڵەی ڕەخنەی حەفتاکان و هەشتاکان لە ڕەخنەی نەوەدەکانەوە بۆ ئەمڕۆ گەورەتر بوو، کە نووسەرانی ئەودەم بە هەموو سادەییی خۆیان نەک دڵی زۆرینەیان ڕازی نەدەکرد، بەڵکوو ئەو زۆرینەیەیان دەتۆراند، پێچەوانەی ڕەخنەی ئەو سی ساڵەی ڕابردوو، کە تا هاتووە زیاتر سیمای کۆمپرۆمایەسانەی بە خۆیەوە گرتووە، بەو مانایەی ڕەخنەگران ویستوویانە بە هەموو ڕێگەیەک سۆزی ئەو زۆرینەیە بە لای خۆیاندا ڕابکێشن، بۆیە خزاونەتە ناو ئەو دوو بوارەی زۆرینەی تێدان، بواری ئایینیی فەرمی و سیاسەت. هەر کاتێ مایکرۆفۆنی ئۆپۆزیسۆن هێزی لە دەست داوە، بۆ ناو مێدیای حیزبەکانی دەستەڵات گەڕاونەتەوە. من ئەو ڕەخنەگرەم بە جاگلەر چوواندووە، کە جاگلەر کەسێکە لە هونەری هەڵدان و گرتنەوەی شتدا شارەزایە. دەتوانێت بە جارێ چەند شتێک هەڵبدات و بیانگرێتەوە. واتە ئەوەی لێرەدا گرنگە هەڵدانی شتە، نەوەک خودی شتەکە، بۆیە گۆڕینی سێوێک بە بەردێک، یان دانانی کەروێشکێک لە شوێنی تۆپێکدا، هیچ لە پرۆسەسی هەڵدانەکە ناگۆڕێت، تەنانەت بایەخی شوێنیش لەوەدایە، چەند جەماوەری تەماشاکەر لە خۆی دەگرێت. لای جاگلەر گرنگە لە ڕێی جاگلینگەوە خۆی پێشانی زۆرترین کەس بدات. ڕێک دەکەوێت ڕەخنەگرێک لە ماوەی ساڵێکدا مێدیای چوار پێنج حیزب بگۆڕێت و بەپێی دۆخەکە قسەکانی بکات. هەر لێرەدا پێویستە بزانیت مەبەستم لە ڕەخنە، فیکری ڕەخنەیییە. واتە چ ئەوەی لە شێوەی شیعر، چیرۆک، ڕۆمان و هیی ترەوە دەردەبڕرێت، چ ئەوەی لە شێوەی خوێندنەوەی تێکستەوە دەنووسرێت. دواتر لەسەر ئەوە دەوەستم، کە ڕەخنەی ئەدەبی لە فیکری ڕەخنەیییەوە دەست پێ دەکات، بۆیە شاعیر، چیرۆکنووس، ڕۆماننووس و ئەوانەی تریش وەک ڕەخنەدۆز کاری ڕەخنەیی دەکەن.

بەوەدا ڕەخنە بووەتە هاوواتای هەڵسەنگاندن، پرۆسەسی نووسین ئاسان کراوەتەوە، کە هەر یەکێ لەو ڕەخنەگرانە دەتوانێت هەر بابەتێکی بێتە بەر دەم، وەسفی بکات. چاکە، یان خراپ؟ ڕەخنەگر(مەبەستم هەم نووسەری ئەدەبی و هەم هەڵسەنگێنەری تێکستی ئەدەبییە)، بە زیادبوونی ژمارەی بەرهەمەکانی، پایەی کۆمەڵایەتیی بۆ سەرەوە هەڵدەکشێت، کە بە گشتی دامودەستگە چاپەمەنییەکان، چ هیی حیزبی و چ هیی ناحیزبی بایەخی پتری پێ دەدەن. ژۆرنالیستی حیزبی و ناحیزبی بە گشتی لە کەناڵەکاندا دەکەونە پێداهەڵگوتنی، کە ئەو ڕەواجپێدانە بە (بەڵگەی کۆمەڵایەتی: Social Proof) ناسراوە. واتە فیکری ئەو نووسەرە جەماوەرییە دەبرێتە ئاستی مارکێتینگەوە و خەڵک زیاتر ناچار دەکرێت بەرهەمەکانی بکڕن، بگرە گۆرانیی بەسەردا هەڵبڵێن. واتە دەیانەوێت هێزێکی کۆمەڵایەتیی بۆ مسۆگەر بکەن، تا زیاتر ڕەوایەتی پەیدا بکات و بڵێن جەماوەر گەواهیی داوە ئەو بەرهەمە چاکە. لێرەدا مەرجە فیکری ئەو نووسەرەی ڕەواجی پێ دەدرێت، لە هیی جەماوەرەوە نزیک بێت، بگرە هەر هەمان شت بێت، دەنا ئەو پرۆسەسە سەر ناگرێت. بۆ نموونە ناکرێت ڕۆمانێکی (گوینتەر گراس)، یان یەکێکی (هێرتا میولەر)، یان کتێبێكی تیۆریی (پۆول ڕیکۆر) بخەیتە ناو ئەو پرۆسەسەوە، چونکە ئاستی زمانیان لە ئاستی زمانی جەماوەردا نییە. پێشتر لە بابەتی زۆرینە و کەمینەوە دواین، کە بووەتە پێوەری داهێنان. پێت دەڵێن ئەگەر ئەو نووسەرەی ئێمە گەلێ گەورە نییە، چۆن ئەو هەموو خەڵکە دەیناسن؟ ئایا هەر ئەو هەموو خەڵکە بۆ نموونە نەک هەر فیلۆسۆفێکی وەک (جۆرج باتای) دەناسن، بەڵکوو ناویشیان بیستووە؟ ئایا ئەوە هەڵەیەکی لۆژیکی نییە، کە بە (جەختکردنەوەی لایەنگرانە: Confirmation Bias) ناسراوە؟ واتە هەڵبژاردنی ئەو نووسەرە گەورەیە لەلایەن جەماوەرەوە، پێوەندیی بەوەوە نییە، کە هاوزمان، هاوشار، هاوخوێن، هاوبیر و هاودەردیانە، بگرە لە ئاستی تێگەیشتنی ئەواندا دەنووسێت؟ ئایا هەر بە ڕاستی ئەوانە بە دوای نووسەری داهێنەردا دەگەڕێن؟ هەر ئەوانە نین سیاسەتمەدارەکانیشیان بە هەمان پێوەر وەک ڕزگارکەر هەڵبژاردووە؟

ئەو تێگەیشتنە باوە وای کردووە بەشێکی زۆری نووسەرانمان وا بزانن، بگرە باوەڕیان وا بێت، ڕەخنە لەو کاتەوە دەست پێ دەکات، کە بەرهەمەکەیان بڵاو دەکەنەوە و دەکەوێتە بەر دەستی ڕەخنەگرەوە. ئێمە پێویستە بەم پرسیارە ڕووبەڕووی ئەو تێگەیشتنە ببینەوە، کە پەنجا مۆمی تەمەنی کوژاندووەتەوە: (ڕەخنە کەی دەست پێ دەکات؟). ئەم پرسیارە لانی کەم پرسیارێکی تر بە دوای خۆیدا دەهێنێت: (ڕەخنە چییە؟)، نەوەک (ڕەخنەگر کێیە؟). ئەو دوو پرسیارە بەسەرماندا دەسەپێنن پشت لەو تێگەیشتنە بکەین، هەتا ئەگەر ئێستا نەتوانین هیچ شتێکی نوێیش بڵێین. لەگەڵ ئەوەیشدا من خۆم هەوڵ دەدەم لەو بارەیەوە هەندێک شت بۆ تۆ هەر دەرببڕم. لە بەرهەمەکانی پێشوویشمدا هەوڵی وەڵامدانەوەی، دروستتر بڵێم هەوڵی قووڵکردنەوەی ئەو پرسیارانەم داوە، بە تایبەتی لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەڵۆگێکی بەردەوام)دا، بەڵام وەک گوتم ئەمەیش دەرفەتێکی ترە بۆ قووڵکردنەوەی بۆچوونەکانم.

ئایا ڕەخنەگرمان دەوێت، یان ڕەخنە؟ ئێمە فۆکەسمان لەسەر ڕەخنەیە، کە گوترا ڕەخنە دەنگی تاکە. ئەو تاکە وەک ڕەخنەدۆز هاتووەتە ناو بواری نووسینەوە، چونکە تینووی دەربڕینی خۆیەتی، نەوەک بیەوێت لاساییی بەرهەمی ئەوانەی تر بکاتەوە. تاک هەر بە سروشتی خۆی لاساییکەرەوە نییە، چونکە ئازارەکانی خۆی دەردەبڕێت، نەوەک هیی ئەوانەی تر.

پێم وایە ڕەخنە لەو کاتەوە دەست پێ دەکات، کە جیاواز بیر دەکەینەوە، نەوەک کاتێ دەنووسین، بەوەی ڕەخنە لەناو زماندایە، نەوەک لە دەرەوەیدا. نووسین کاتێ دەتوانێت جیاوازی لە خۆی بگرێت، کە بیرۆکەی جیاوازی بەر دەکەوێت. (ڕۆلان بارت) لە کتێبی (پلەی سفری نووسین)دا وا پێناسەی ئەو نووسینە دەکات، کە لە کۆت و (پێوەند)ی سەرجەم بۆچوون و باوەڕە باوەکان ڕزگاری بووە. بە مانایەکی تر، بووەتە تاک. مرۆڤی تاک بە سروشتی خۆی ڕەخنەدۆزە، ئینجا بنووسێت، یان نەنووسێت، چونکە تەنیا لە ڕێگەی ڕەخنەوە تاک دروست دەبێت، بەوەی لەو ڕێگەیەوە خۆی لە فیکری کۆمەڵگە جودا دەکاتەوە. مرۆڤ کاتێ وەک تاک خۆی دادەمەزرێنێت، لە پرۆسەسێکی ڕەخنەییدایە. ئەو تاکە دەبێتە سەرچاوەیەکی، یان جیهانێکی سەربەخۆ بۆ زمان، کە نووسین یەکێکە لە کەناڵەکانی زمان. گرنگیی نووسین لەوەدایە، کە زمان هەیە و شتی بۆ گوتن پێیە. (هایدیگەر) لە کتێبی (سەرچاوەی کاری هونەری)دا دەڵێت (بوون بە هۆی زمانەوە لە ڕێگەی مرۆڤەوە دەدوێت. مرۆڤ بە زمان نادوێت، بەڵکوو ئەوە زمانە دەیدوێنێت). ئەو تاکە زمانی خۆی هەیە بەر لەوەی یەک دێڕی نووسیبێت، بەڵام کاتێ ڕوو لە بواری هونەر، یان ئەدەب، یان لە هەر بوارێکی تر دەکات، وەک ڕەخنەدۆز دێتە ناوی، نەوەک بە پێچەوانەوە. زۆرن ئەوانەی دوای نووسینی کۆمەڵێک کتێبی ڕەخنەیی، هێشتا نەبوونەتە ڕەخنەدۆز. لەبەر ئەوەیشە پرسیاری (ڕەخنە چییە؟)، نەوەک (ڕەخنەگر کێیە؟) وامان لێ دەکات گومان لە هەموو ئەو ڕەخنەگرانەی پەنجا ساڵی ڕابردوو بکەین، بگرە خودی چەمکەکە، واتە چەمکی (ڕەخنەگر) بخەینە ژێر گومانی گەورەوە. هەروەها بۆ چەمکی (ڕەخنە) بگەڕێینەوە و بە شێوەی جیاواز لە پێشوو لێکی بدەینەوە. تا ئێستا (ڕەخنەگر) لە ناوەندە کۆمەڵایەتییەکاندا دروست بووە و بەو گوتانەی چ بە شێوەی زارەکی و چ بە نووسین دەریبڕیون، گوتراوە (ڕەخنە). واتە ئەو (ڕەخنەگر)ـە بە پاڵپشتی دامودەستگە کۆمەڵایەتییەکانی وەک خێڵ، حیزب، ئەنجوومەنی پیاوماقووڵانی شار و هیی دیکە بووەتە ناوێک و گوتەکانی وەک (ڕەخنە) وەرگیراون، بەڵام کاتێ ئاڕاستەکە پێچەوانەوە دەکەینەوە و ئەمجارە لە (ڕەخنە)وە هەنگاو دەنێین، ئەوە دەبینین زمانی مرۆڤی تاکە و ئەوەی پێوەی خەریکە، (ڕەخنەدۆز)ـە، کە نەک هەر پشتیوانیی هێزە کۆمەڵایەتییەکان بە دەست ناهێنێت، بەڵکوو دەکەوێتە بەر شاڵاویشیان، بەوەی ئاڕاستەیە بۆ تێگەیشتنی ئەوان، تا پایەکانیان تێک بشکێنێت و کەناڵی دیکەی جیاواز لەو تێکشکاندنەدا بکاتەوە. دواتر لەسەر ئەوە دەوەستین، کە ڕەخنە دەنگی (تاک)ـە بۆ ڕووبەڕووبوونەی (کۆ)، پێچەوانەی (ڕەخنەگر)، کە مەبەست (ڕەخنەگری میلـلییە) دەنگی (کۆ)یە بۆ ڕووبەڕووبوونەوە و سەرکوتکردنی ئارەزووی (تاک). (ڕەخنەگر) هەمیشە زۆرینە پەسەندی کردووە. نووسەرە دیارەکانمان ڕەخنەگری ناسراون و ژمارەیەکی زۆر خوێنەریان هەن، کتێبەکانیان بەر لەوەی چاپ بکرێن، دەبنە مایەی خۆشحاڵیی بۆ زۆرینە، لە کاتێکدا (ڕەخنەدۆز) هەتا ئەگەر بیشناسرێت، خاوەنی خوێنەری کەمە. (مێشێل فۆکۆ) و (ژیل دولووز: Gilles Deleuze) لەناو فرەنسادا هێندەی نووسەرێکی سادەنووس خوێنەریان نەبووە. خوێنەری ئێمە بەگشتی (پاولۆ کۆیلۆ)ی ناسیوە، بەڵام ئایا شتێکی ئەوتۆ لەبارەی (ئومبێرتۆ ئیکۆ)وە دەزانێت؟ لە کاتێکدا هەم ڕۆماننووسێکی داهێنەر و هەم ڕەخنەدۆزێکی قووڵیشە. ئێستا ئەم پرسیارە خۆی دەسەپێنێت: ئایا ڕەخنەگرمان دەوێت، یان ڕەخنە؟ ئێمە فۆکەسمان لەسەر ڕەخنەیە، کە گوترا ڕەخنە دەنگی تاکە. ئەو تاکە وەک ڕەخنەدۆز هاتووەتە ناو بواری نووسینەوە، چونکە تینووی دەربڕینی خۆیەتی، نەوەک بیەوێت لاساییی بەرهەمی ئەوانەی تر بکاتەوە. تاک هەر بە سروشتی خۆی لاساییکەرەوە نییە، چونکە ئازارەکانی خۆی دەردەبڕێت، نەوەک هیی ئەوانەی تر. بە دەربڕینی (نیتشە) دروستبوونی ئەو تاکە پێوەندیی بەوەوە هەیە، کە وەک چۆن منداڵ خۆی لە شیری دایک دەبڕێتەوە، ئاوا خۆی لە شیری مژدەدەرەکان بڕیوەتەوە و متمانەی بە هیچ هێزێکی دەرەوەی نییە. هیچ دامودەستگەیەکی کۆمەڵایەتی لە چەشنی خێزان، قوتابخانە، حیزب، پەرستگە و هیی تر هەڵیناسووڕێنن. دەگەینە ئەوەی بڵێین ڕەخنە ئەو ڕەگەزەیە، کە جوداکردنەوەی لە تاک مەحاڵە، بەوەی ئەو تاکە هەمیشە لە دڵەڕاوکێدایە، کە وەک (سۆرێن کیەرکەگۆرد)ی فیلۆسۆف ئەو دڵەڕاوکێیە بە جەوهەری ئازادیی تاک دەزانێت. بۆچی دڵەڕاوکێی هەیە؟ چونکە لە بەردەم هەڵبژاردەکاندا حەپەساوە. بۆچی حەپەساوە؟ چونکە توانای هەڵبژاردنی هەیە. دڵەڕاوکێ ئەوی خستووەتە بەردەم ئەوەی چی هەڵببژێرێت. هەر بۆیە (کیەرکەگۆرد) پێی وایە مرۆڤی تاک خۆیی هەڵبژاردووە. ئەو مرۆڤەی لە ڕووی بیرکردنەوەوە خۆی لە کۆمەڵ جودا نەکردووەتەوە، لە پرۆسەسی هەڵبژاردن، واتە لەوەی چی هەڵببژێرێت و چی نا، دوورە، مادام پێشتر بۆی هەڵبژێردراوە. ڕەخنەگر (بێگومان ڕەخنەگری میلـلیم مەبەستە) لە ڕێگەی وەسفەوە بەرگری لەو بەهایانە دەکات، کە بۆی ماونەتەوە. مرۆڤی پابەندی کۆمەڵ، دەستی بە حەقیقەتی چەسپاوەوە گرتووە، لە کاتێکدا مرۆڤی تاک بە دوای حەقیقەتی تردا دەگەڕێت. لانی کەم لە (نیتشە)وە، کە پێی وایە حەقیقەت وەستاو نییە، بەڵکوو بەردەوام پێویستمان بە حەقیقەتی تر هەیە، گەڕان بە دوای حەقیقەتی نوێ بووەتە ڕەگەزێکی گرنگ و خۆی خزاندووەتە ناو دنیای فیکری فەلسەفییەوە، بە ڕادەیەک ئەمە بووەتە جەوهەری فەلسەفەکانی پۆستمۆدێنیزم، کە ڕەخنەدۆزان بە پلەی یەکەم ڕەخنەیان لە سێنترالیزم گرت، بەوەی هەموو ئەو شتانەی بە لاوەناوە، گوایە لەگەڵ حەقیقەتی زانست و ڕۆشنگەریدا ناگونجێن. (نیتشە) بە تایبەت لە کتێبی (لە پشت چاکە و خراپەدا)دا حەقیقەت بە بت دەچووێنێت، کە دەبێت بە کوتەک لێی بدرێت. پێی وایە ژیان لە پێش حەقیقەتەوەیە، بۆیە پێویستە ژیان فەرمانڕەوای حەقیقەت بێت، بڕیاری هەموو کردار و فیکرێک بدات، نەوەک بە پێچەوانەوە. بنەمای حەقیقەت بۆشە، بەوەی تا ئەو کاتە درێژەی دەبێت، کە سوود بە ژیان دەگەیەنێت. کاتێ حەقیقەت بە ژیانەوە پێوەست دەکەین، ئەوە ئەو حەقیقەتە لە پێناوی خۆیدا حەقیقەتە، نەوەک لە پێناوی شتی تردا، کە سوود خۆی دەخزێنێتە ناویەوە. بەم شێوەیە هەر شتێک، چ مەتێریاڵی و چ مۆراڵی، بکەوێتە بەرچاو و بە زمان بگوترێت، دەبێتە حەقیقەت، بەڵام حەقیقەتی تەواو نا. کاتێ چاو کۆمەڵێک بەرد دەبینێت، زمان دەڵێت ئەو هەموو بەردە جوانە! ئایا بەردەکان هەموویان یەک قەبارە، یەک کێش، یەک ڕەنگ و یەک پێکهاتەیان هەیە؟ ئەو بیرۆکانە چەند وردن! ئایا هەموو بیرۆکەکان وەک یەک وان؟ ئایا هەر لەبارەی بەردەکان و بیرۆکەکانەوە پێویستمان بە بینینی تر و گوتنی تریش نییە؟ ئایا ئەو وەسفانە دروستن؟ ئەرێ کاتێ (پرسیار) شوێنی ئەو (وەسف)ـانە دەگرێتەوە، چی ڕوو دەدات؟ حەقیقەتی دوو گوتەکە وەک خۆیان دەمێننەوە؟ ئەو تێگەیشتنە لە ئەدەب و ڕەخنەی ئەدەبیدا ڕەنگی داوەتەوە، کە خاڵی هاوبەشی ڕێبازە ڕەخنەیییەکان دۆزینەوەی حەقیقەتی تری مرۆڤ و شتەکانیشە. لێرەوە فرەشێواز، فرەدەنگ، فرەڕەهەند، فرەلۆژیک شوێنی تاکشێواز، تاکدەنگ، تاکڕەهەند، تاکلۆژیکیان گرتەوە. (ژیل دولووز) وەک یەکێ لە ڕەخنەدۆزانی مۆدێرنیزم لە کتێبی (جیاوازی و دووبارە: Difference and Repetition)دا دەنووسێت ئەمڕۆ مەحاڵە بتوانین کتێبێکی فەلسەفی بەو شێوەیە بنووسین، کە کتێبی فەلسەفیی پێشووی پێ دەنووسرا، بۆیە هەوڵ دەدات فەلسەفەیەک دابمەزرێنێت، دوور لە کۆت و پێوەندی دەستەڵاتی ئۆفیشەڵ. (مارکیز) لە ڕۆمانی (پاییزی پەیتریارک)دا دەڵێت (هەر حەقیقەتێک حەقیقەتێکی تر دەشارێتەوە). لە دنیای فرەڕەنگدا هیچ حەقیقەتێک نە تەواوە و نە دەشتوانێت خۆی بگرێت. پرسیار ئەوەیە شێوازی نوێ، یان شێوازی تر لە کوێوە دێن؟ دیسان بۆ ڕەخنە دەگەڕێینەوە، کە زمانی تاکە، نەوەک هیی کۆ. دیسان پێ لەسەر ئەوە دادەگرینەوە، کە هیچ حەقیقەتێک ناتوانێت بمێنێتەوە، تا فۆرمی کۆتایی وەربگرێت. هەر شێوازێک بەرهەمی قووڵبوونەوەیە لە پرسیاردا. کەواتە هێشتا لە دڵەڕاوکێ دوور نەکەوتووینەتەوە، کە وەک گوترا جەوهەری ئازادیی تاکە. تەنیا تاک مێژوو و زمانی هەن، بۆیە هەر ئەویش خاوەنی بەرهەمی جیاوازە، کە لێرەدا شێواز لە دایک دەبێت. ڕەخنەگر ناوەناوە دەنووسێت فڵان توانیویەتی شێوازێکی نوێ بهێنێت، بەڵام پێمان ناڵێت ئەو شێوازە نوێیە لە کوێوە هات، لە کاتێکدا ئەو نووسەرەی، گوایە شێوازی نوێی هێناوە، هەمان بیرکردنەوە و زمانی ئەوانەی تری هەن. لە گوتار و گفتوگۆکانیدا هەمان ئەو گوتانە دەڵێتەوە، کە لەم پەنجا ساڵەی ڕابردوودا بەردەوام گوتراون. خەمی یەکەمی ئەوەیە بەرهەمەکانی بگەنە جەماوەر و زۆرترین کەس بیانخوێننەوە، بگرە نەیانخوێننەوە، بەڵکوو بگەنە ماڵەکانیان. دەستی بەو حەقیقەتەوە گرتووە و لە دژی هەر دەنگێکی دیکەدا دەوەستێتەوە، کە دەیەوێت تێکی بشکێنێت. ئەو ڕەخنەگرە لە ژیان و حەقیقەت، دووەمیانی هەڵبژاردووە و پەلاماری هەر جوانییەک دەدات، کە یەکەمیان لە خۆی دەگرێت. شتێکی سەیر نییە ئەو ڕەخنەگرە نەبێتە خاوەنی مێتۆدێکی سەربەخۆ و تۆکمە، تا تێکستی پێ بخوێنێتەوە و ڕاڤەی بکات، بەڵکوو هەر جارێ شتێک دەڵێت، لەوەی پێشووی جودایە، تەنیا لەوەدا وەک یەک وان، کە وەسفن و چەند بڵێی سادەن. لە هەشتاکاندا لەبارەی ڕەخنەی خۆمانەوە دەمانگوت ڕەخنەگر لە چەرچی دەچێت. کاتێ شتێک لە کەسێک دەکڕێت، دەیشکێنێت، بەڵام کاتێ بە کەسێکی تری دەفرۆشێتەوە، پێیدا هەڵدەدات. ئەگەر ئەمڕۆ جووتێ پێڵاوی وەرزش بفرۆشێتەوە، باسی سوودی ڕۆیشتن دەکات. سبەی کاتێ کورسی دەفرۆشێت، سوودەکانی دانیشتن و زیانەکانی ڕۆیشتن دەژمێرێت، بە مەرجێ ئەو دەمەی جووتە پێڵاوەکەی کڕیوەتەوە، بە دانیشتنیدا هەڵداوە و ساتێ کورسییەکەی لە ژێر دەستی کڕیار دەرهێناوە، باسی چاکیی ڕۆیشتنی کردووە. وەسف لەو ڕەخنەگرە بستێنیتەوە، شتێکی وای بۆ گوتن پێ نامێنێت.

لە ئەدەبی ڕوانگەوە تا ئەمڕۆ، چەمکی (ڕاستگۆیی) بە چەمکی (حەقیقەت)ـەوە گرێ دراوە. هەر جارێ ڕەخنەگر شتێکی نەبووە بۆ گوتن، خێرا پەلاماری ئەو گوتە بەستەزمانەی داوە: (ئەدەب دەبێت ڕاستگۆ بێت). لە نووسینی ساڵی حەفتاوە تا نووسینی ساڵی (٢٠١٦) ئەو ڕستەیەم دەقاودەق خوێندووەتەوە. هەمان شتە، کاتێ قوتابی ناچار دەکرێت داڕشتن بۆ مامۆستا بنووسێت، کۆمەڵێک گوتەی سواوی وەک (هەموو لە پێناوی نیشتماندا گیانمان فیدا دەکەین)، (ئەگەر گوڵ نییت، دڕکیش مەبە!)، (داری ئازادی بە خوێن ئاو دەدرێت) و هیی دیکە بە دوای یەکدا ڕیز دەکات، تا ژمارەی وشەکان بگاتە ئەو ئاستەی، مامۆستا دەیەوێت. لانی کەم من جارێک لە ساڵی (٢٠١٧)دا داوام لە نووسەرێک کردووە لەبارەی ئەو گوتەیەوە چەند دێڕێکم بۆ بنووسێت، بەڵام نەیتوانیوە، ئەگەرچی خۆم پێشەکی لەو بارەیەوە بۆچوونمم دەربڕیوە. ناتوانێت، چونکوو کۆنسێپتەکە خۆی هەر لەو ڕستە سادەیە پێک هاتووە، کە بەردەوام گوتراوەتەوە و گوتراوەتەوە. وەسفێکە، لە فۆلکلۆر وەرگیراوە و لانی کەم پەنجا ساڵە نووسراوەتەوە، بەڵام وەک خۆی ماوەتەوە. دارەبازەیە و لە مزگەوت دانراوە. لە کاتی ناشتنی مردوودا، دەیهێنن و دوایی بۆ شوێنی خۆیی دەگەڕێننەوە، چونکە کەسانی تریش پێویستیان پێی دەبێت. دووبارەی دەکەمەوە و دەڵێم بۆ ئەوەی بە چەمکی ڕەخنەدا بچینەوە، هاوکات بەسەرماندا دەسەپێت چاو بە چەمکی (حەقیقەت)دا بخشێنینەوە. (فۆکۆ) له‌ (سیسته‌می چه‌مک)دا پێی وایه‌ چه‌مکه‌کان به‌ ده‌سته‌ڵا‌ته‌وه ‌پێوه‌ستن، بگره‌ هه‌ر خۆیان ده‌سته‌ڵاتن‌، بۆیه‌ به‌رهه‌مهێنانی هه‌ر چه‌مکێک ملکه‌چی یاساکانی چاودێری، هه‌ڵبژاردن (Selection) و ڕێکخستنه‌. که‌واته‌ پێوه‌سته‌ به‌ سه‌رچاوه‌کانی ئایین، سیاسه‌ت، کولتوور، دابونه‌ریت و شتی له‌م بابه‌ته‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ هه‌ر چه‌مکێک ده‌یه‌وێت ببێته‌ حه‌قیقه‌ت و بمێنێته‌وه‌. (فۆکۆ) هه‌ر له‌و نووسراوه‌دا ده‌ڵێت چاک ده‌ز‌انین بۆمان نییه‌ هه‌موو شتێک بڵێین و له‌باره‌ی هه‌ر بابه‌تێکه‌وه‌ و له‌ هه‌ر بۆنه‌یه‌کدا قسه‌ی خۆمان بکه‌ین، به‌وه‌ی بابه‌ته‌کان پیرۆزن. واته‌ ده‌بێت گوێ بدرێته‌ ئه‌وه‌ی، ئاخۆ ڕیچوه‌ڵی بۆ ساز کراوه‌. هه‌روه‌ها مافی گوتن له‌ به‌ر چاو گیراوه‌، که‌ به‌م شێوه‌یه ‌قسه‌که‌ر مافێکی تایبه‌تی گوتنی هه‌یه‌.هه‌موو بۆیان نییه ‌ببنه ‌خاوه‌نی ئه‌و مافه‌. لەمەوە ‌گوتن قه‌ده‌غه ‌ده‌کرێت، به‌وه‌ی ده‌چێته ‌ناو سیسته‌مەوە ‌و ده‌سته‌ڵات به‌ هه‌موو جۆره‌کانیه‌وه‌ ده‌ستی به‌سه‌ردا ده‌گرێت. بۆ نموونه‌ بۆمان نییه‌ له‌باره‌ی سێکسواڵیتییه‌وه ‌قسه‌ بکه‌ین. ڕێگه‌مان نادرێت له‌باره‌ی سیاسه‌ته‌وه‌ بدوێین. پێ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌گرێت، کاتێ خۆمان له‌ناو چه‌مکێکی دیاریکراودا قه‌تیس ده‌که‌ین، ئه‌و میراته‌ دابه‌شکراوه‌مان له‌ به‌رده‌مدا قوت ده‌بێته‌وه‌، که‌ له‌نێوان ڕاستگۆیی و درۆدایه‌.‌ له‌ ڕوواڵه‌تدا وا خۆی ده‌نوێنێت نه‌ سته‌مگه‌رانه‌یه‌ و نه‌ به ‌شێوه‌ی یاساییشه‌، به‌ڵام کاتێ له‌باره‌ی ویستی حه‌قیقه‌ته‌وه‌ ده‌پرسین، یان به‌ مانایه‌کی تر، کاتێ له‌ ڕێگه‌ی چه‌مکی خۆمانه‌وه‌ ده‌پرسین نموونه‌ی ئه‌و میراته‌ شاراوه‌یه‌ی ڕاستگۆیی و درۆ له‌ شێوه‌ گشتییه‌که‌یدا چییه‌، ئه‌وده‌م ده‌که‌وینه‌ به‌رده‌م سیسته‌می به‌لاوه‌نان. مه‌به‌ستی (فۆکۆ) ئه‌وه‌یه چه‌مکی‌ ڕاستگۆیی و درۆ به‌و کو‌لتووره‌وه‌ پێوه‌ست کراون، که ‌هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ ئه‌و دووانه‌ی لێک جودا کردوونه‌ته‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی بیه‌وێت، یان ڕێ بدات قسه‌ی تریان لێوه‌ بکرێت. ئینجا به‌ وردی باس له‌وه‌ ده‌کات بۆ نموونه‌ لای یۆنانییه‌کان ڕاستگۆیی چۆن بۆ حه‌قیقه‌ت گۆڕاوه‌. ئەو نووسەرەی ئێمە، ئەو ڕەخنەگرە لە حەفتاوە تا ئەمڕۆ ده‌ڵێت نووسین ده‌بێت ڕاستگۆ بێت. ئایا ئەگەر نووسین بیه‌وێت ڕاستگۆ بێت، ته‌نیا ئه‌و شتانه‌ ناگوێزێته‌وه‌، که‌ هه‌ن؟ ئایا مانای وا نییە ئەرکی نووسەر لەناو وەسفدا قەتیس دەکرێت؟ ئەوە جەختکردنەوە نییە لەسەر حەقیقەتی ڕەهای ئەو شتانە؟ کاتێ ده‌رەبه‌گێک ده‌ڵێت (پێویسته و کارێکی باشە ‌زه‌وی بکێڵرێت)، ئه‌وه‌ ڕاستگۆیییه‌ و زۆر پێویسته‌ زه‌وی بکێڵرێت. کارێکی چاکیشە، به‌ڵام بێگومان ئه‌و ده‌ره‌به‌گه‌ ده‌یه‌وێت زه‌وی بۆ خۆی بکێڵرێت و به‌و شێوه‌یه‌ش بکێڵرێت، که‌ ئه‌و ده‌یه‌وێت. لێره‌دایه‌ وه‌ک (فۆکۆ) ده‌ڵێت و پێشتریش (نیتشه‌) گوتوویه‌تی نابێت به‌و حه‌قیقه‌ته‌ ڕازی ببین. ئه‌گه‌ر (نیتشه‌) پێی وایه‌ پێویستە به‌رده‌وام حه‌قیقه‌تی نوێ به‌رهه‌م بهێنین، ئه‌وه‌ (فۆکۆ) پێ له‌سه‌ر به‌رهه‌مهێنانی به‌رده‌وامی چه‌مک داده‌گرێت. به‌ هه‌مان شێوه‌ (دولووز) لە کتێبی (فەلسەفە چییە؟)دا وا پێناسه‌ی فه‌لسه‌فه‌ ده‌کات، که‌ بریتییه‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی چه‌مکی تازه، بەو مانایەی فەلسەفە هونەری داهێنانی چەمکی نوێیە‌. مامۆستا کاتێ داوا له‌ قوتابییه‌کانی ده‌کات داڕشتن له‌باره‌ی (دڵسۆزی)یه‌وه‌ بنووسن، ئه‌وه‌ مه‌به‌ستیه‌تی ده‌وڵه‌ت، حیزب، ئایین، دابونه‌ریت و ‌هیی دیکە له‌ به‌رچاو بگیرێن. واته‌ دڵسۆزیی خۆیان بۆ ئه‌وانه‌ دووپات بکه‌نه‌وه‌. ئەو نووسەرەی ئێمە، ئەو ڕەخنەگرە ده‌یه‌وێت بڵێت پێویستە ئه‌ده‌ب وه‌ک ئه‌وه‌ی خۆی ده‌یه‌وێت، ڕاستگۆ بێت. واته‌ خۆی له‌ ڕێگه‌ی زمانه‌وه‌ چه‌مکی (ڕاستگۆیی)ی فڕێ داوه‌ و کردوویه‌تیه‌ حه‌قیقه‌ت. به‌ مانا‌یەکی تر، بووه‌ته‌ ده‌سته‌ڵات. ئه‌و نووسه‌ره‌ی وه‌ک ئه‌و نانووسێت، ناڕاستگۆیه‌ و به‌ لاوه‌ ده‌نرێت. ڕەخنەدۆز، کە ڕەخنەگر نییە و جودایە به‌گژ ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌دا ده‌چێته‌وه‌. واته‌ له‌ هه‌مان کۆنتێکستدا، نه‌وه‌ک هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ دژی ڕاستگۆیییە. ئینجا په‌نا بۆ پرسیار دەبات‌، تا هه‌مان حه‌قیقه‌ت به‌رهه‌م نه‌هێنێتەوە‌. کاتێ دەپرسیت چۆن دەبێت ئەدەب ڕاستگۆ بێت، بەوە تۆمەتبار دەکرێیت، گوایە دەتەوێت ئەدەب درۆ، نەوەک ڕاستی لە خۆی بگرێت، لە کاتێکدا شتەکە پێوەندیی بە ڕاستی و درۆوە نییە، بەڵکوو پرسیار، پێچەوانەی وەسف ڕێنادات هیچ چەمکێک وەک حەقیقەتی ئەزەلی خۆی دەربخات و ئەدەبیش تەنیا بە لۆژیکی ناوەوەی، نەک هیی دەرەوەی، دەخوێنرێتەوە. ئەدەب نە درۆزنە و نە ڕاستگۆیشە، بەڵکوو ئەدەبە. ئەدەب خۆیەتی و هیچ بوونێکی تر نییە. ئەدەب ئەو ڕووبەرە سیحرییەیە، کە هەر شتێکی بخرێتە سەر، ماناکەی لێ دەستێنێت و بێژمار مانای تری دەداتێ. لەوێدا نە درۆ دەناسیتەوە و نە ڕاستییش. ئەدەب شتی دەخرێتە سەر، بەڵام ناخرێتە سەر شت، چونکە دنیایەکی دامەزراوی تەواو و بێسنوورە. وەک پێشتر گوترا تێکست زەوییە. دیارە مەبەستم لەو ئەدەبە نییە، کە لەسەر داخوازیی جەماوەر نووسراوە. لەو ئەدەبەدا دەتوانیت ئاسان شتەکان بناسیتەوە، مادام بە پرۆسەسی گۆڕاندا تێ ناپەڕن.

مێژووی فەلسەفە مێژووی ڕەخنەیە، چونکە پرسیار هەر لە سەرەتاوە بزووێنەری فەلسەفە بووە، لە کاتێکدا وەسف بەلاوەنانی خودی پرسیارە. بە مانایەکی تر، ڕەخنە لەگەڵ فەلسەفەدا سەری هەڵداوە. هەر لە ڕێی ڕەخنەوە ئاڕاستە فیکرییە جیاوازەکان دروست بوون.

مێژووی فەلسەفە مێژووی ڕەخنەیە، چونکە پرسیار هەر لە سەرەتاوە بزووێنەری فەلسەفە بووە، لە کاتێکدا وەسف بەلاوەنانی خودی پرسیارە. بە مانایەکی تر، ڕەخنە لەگەڵ فەلسەفەدا سەری هەڵداوە. هەر لە ڕێی ڕەخنەوە ئاڕاستە فیکرییە جیاوازەکان دروست بوون. (پلاتۆن) لە ڕێگەی ڕەخنەوە پێوەندیی لەنێوان فەلسەفە و هونەردا دۆزییەوە. (ئەریستۆ) لە ڕێگەی ڕەخنەوە (پلاتۆن) تێ دەپەڕێنێت. ڕەخنەدۆزان بەرهەمەکانی (ئەریستۆ) بە قۆناغی دامەزراندنی ڕەخنە دادەنێن، کە لە کۆمەڵێک چەمکی وەک هونەری شیعر، ڕێتۆریک، مێتافۆر و هیی دیکەی کۆڵیوەتەوە. (دێکارت) لە سەدەی حەڤدەدا ڕەخنە لە میراتی (ئەریستۆ) و تێکڕای ڕێبازە فەلسەفییەکانی پێشوو دەگرێت، تا مێتۆدێکی دیکەی جیاواز لەسەر گومان دادەمەزرێنێت و هەموو شتێک لە خەونەوە بۆ هەست، لە یادەوەرییەوە بۆ خەیاڵ، بگرە سەرتاپێی جیهانی دەرەوە دەخاتە ناو ئەو گومانەوە. لە سەدەی هەژدەدا (کانت) بە شێوەیەک بایەخ بە ڕەخنە دەدات، دەگاتە ئەوەی سەردەمەکەی بە سەردەمی ڕەخنە بناسرێتەوە و کتێبە گرنگەکەی ناو بنێت (ڕەخنە لە عەقڵی پەتی)، لە کاتێکدا ئەو ڕەخنەیە بۆ ناوەوە ئاڕاستەیە، بەو مانایەی ڕووبەڕووی خودی عەقڵی فەلسەفی دەبێتەوە. (هیگڵ) شێوازێکی تری ڕەخنە دەهێنێت و بەگژ میراتی (کانت)دا دەچێتەوە، بەڵام لەگەڵ (نیتشە)دا ڕەخنە دەچێتە ئاستێکی تری تەواو جیاوازەوە. سەدەی نۆزدەم، کە بە (هیگڵ) دەست پێ دەکات، سەدەی ڕەخنەیە. بە خۆڕایی نییە (فۆکۆ) لەو پێشەکییەی لە ژێر ناونیشانی (نیتشە، فرۆید و مارکس)دا بۆ کتێبی (فەلسەفە لە سەردەمی تراجیدیای گریکیدا)ی (نیتشە)ی نووسیوە، ئەو سێ ڕەخنەدۆزەی کردووەتە ناونیشان، کە هەتا ئەمڕۆیش بەهێزەوە لەناو فیکری ڕەخنەییدا ئامادەن. قوتابخانەی فرانکفۆرت وەک قوتابخانەیەکی ڕەخنەیی لە کۆتاییی دەیەکانی سەدەی بیستەم دادەمەزرێت. (تیۆریی ڕەخنەیی) دەبێتە هاوواتای ئەو قوتابخانەیە، کە لە سەرەتاوە بۆ ئەوە هاتووە ڕەخنە لە میراتی (کانت)، ئایدیالیزمی (هیگڵ)، دیالەکتیکی (مارکس) بگرێت، بەو ئامانجەی تیۆرییەکی کۆمەڵایەتیی فرە سەرچاوە لە خۆیدا بەرجەستە بکات، کە لەم ڕووەوە قوتابییانی ئەو قوتابخانەیە پەنایان بۆ مارکسیزم، تیۆریی دەروونشیکاری و لێکۆڵینەوەی ئیمپریکەڵ بردووە. (هۆرکایمەر)، وەک قوتابییەکی ئەم قوتابخانەیە بەر لە شەڕی دووەمی گێتی کتێبی (تیۆریی ترادیشناڵ و تیۆریی ڕەخنەیی) دەنووسێت، کە دەیەوێت دوو جۆر ڕەخنە لە یەک جودا بکاتەوە: ئەو ڕەخنەیەی بە مێتۆدی پۆزیتیڤیزمەوە پێوەستە، لە ژێر کاریگەریی مێتۆدی زانستیی سروشتیدایە، لە کاتێکدا تیۆریی ڕەخنەیی پێ لەسەر ڕەخنە دادەگرێت، بە مەبەستی ڕزگارکردنی لە کۆت و پێوەندەکان. لەبەر ئەوەیە فۆکەس لەسەر مارکسیزم و فرۆیدیزم دەکات، تا بە شێوەی تر بیانخوێنێتەوە و لە ژێر دەستەڵاتی ئایدیۆلۆجیایان ڕزگار بکات.

کاتێ ئەم چەند نموونەیە بە شێوەی کرۆنۆلۆجی دەهێنمەوە، مەبەستم نییە باس لە مێژووی گەشەکردنی ڕەخنە بکەم، لە کاتێکدا خودی مێژووەکە لەوە قووڵتر و هەمەلایەنەترە، کە هەر بۆ نموونە لەناو جیهانی ئیسلامیدا مێژوویەکی تری ڕەخنەمان هەیە، بە ڕادەیەک کۆمەڵێک ڕەخنەدۆز بە هۆی ڕەخنەوە گیانیان لە دەست داوە و کتێبەکانیان سووتێنراون. بۆ نموونە بەرهەمە ڕەخنەیییەکانی (ئیبن خەلدوون) لە بواری مێژوو و سۆسیۆلۆجیاداتا ئەمڕۆیش هێزی خۆیان پاراستووە. ئەوەی مەبەستمە لەم شوێنەوە پێی بگەم، ئەوەیە، ئایا ئێمە ڕەخنەمان هەیە؟ پێم وایە ئەو پرسیارە ئەگەر بە ڕوواڵەت ئاسان بێتە بەر چاو، ئەوە لە جەوهەردا پرۆبلەماتیکەڵ و ئاڵۆزە، بەوەی دەبێت بپرسم ئایا تەنیا ئەوانە بە ڕەخنەی من دادەنرێن، کە بە زمانەکەم دەنووسرێن؟ ئایا بەرهەمەکانی (بارت) بۆ نموونە هیی منیش نین؟ ئایا ئەوانەی (عەلی حەرب) پێوەندییان بە منەوە نییە؟ هەتا ئەگەر مەبەست لەو تێکستە ڕەخنەیییانە بن، کە بە کوردی دەنووسرێن، دیسان وەڵامدانەوەی سەختە، بەوەی ناکرێت بە شێوەی ڕەها بڵێم ڕەخنەمان نییە، وەک چۆن ناتوانم بە شێوەی ڕەها بڵێم هەمانە. لەگەڵ ئەوەیشدا ڕێ بە خۆم دەدەم بڵێم ئەگەر هەندێک هەوڵی کەمی لێ دەربکەین، کە ئەو هەوڵانە هەندێکیان لەناو زانکۆ و هەندێکیان لە دەرەوەیدان، ئەوە ئێمە تا ئەم ساتەیش نەک هەر لە ئاستی بەرهەمهێنانی فیکری ڕەخنەییدا نیین، بەڵکوو نەگەیشتووینەتە ئەو ئاستەی بمانەوێت لە فیکری ڕەخنەییی دەرەوەی خۆیشمان بگەین، بۆیە پێم وایە قسەکردن لەبارەی ڕەخنەی خۆمانەوە (ئەو ڕەخنەیەی کوردزمان نووسیویەتی) بۆ ئێستا سەختە، بەڵام وەک گوتم دەکرێت ئەو ڕوانینە دەربخەین، کە بە گشتی نووسەرانی ئێمە بۆ چەمکی ڕەخنەیان هەیە، کە ئەمە بۆ ئەوەمان دەباتەوە چۆن لە چەمکی وەسف بدوێین، بەوەی وەک گوترا وەسف دەستەڵاتی گەورەی بەسەر بیرکردنەوەی ئێمەدا هەیە.

ڕەخنەی ئەدەبی لە ڕەخنەی فەلسەفی جودا ناکرێتەوە، بەوەی هەمیشە فەلسەفە چوارچێوەی ئەدەب بووە، وەک چۆن ئەدەب بەردەوام پەناگەی فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزانە. بە گشتی فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزانی ئەم شەست حەفتا ساڵەی ڕابردوو هەوڵی زۆریان داوە دیواری نێوان ژانرەکان بڕووخێنن، کە مۆدێرنیتی هەڵیچنیبوون، بەو مەبەستەی دوای ڕووخانیان، ئەو کرانەوەیییە بێتە دی و ڕەگەزەکان بتوانن کۆمەکی یەکتر بکەن. ڕۆمان لە شێوەی شیعر، شیعر لە شێوەی چیرۆک، چیرۆک لە شێوەی فەلسەفە، فەلسەفە لە شێوەی ئەدەبی گێڕانەوە و هیی دیکە پەرەیان پێ درا. ئەمە باسێکی سەربەخۆیە و پێشتریش لەسەری وەستاوم، کە ئێستا لەوە زیاتری پێویست نییە. ئەگەر تەنیا لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەمەوە دەست پێ بکەین، کە چۆن ڕەخنەی ئەدەبی گەشەی کردووە و چەند قوتابخانەی ڕەخنەییی لێ کەوتووەتەوە، لە ئێمپرێشینیزمەوە هەنگاو دەنێین تا دەگەینە سترەکچرالیزم، پۆستسترەکچرالیزم، گێنەتیکسترەکچرالیزم، تیۆریی خوێنەر، یان وەرگر (Reader Response Theory) و کۆمەڵێکی دیکە. هاوکات چەند ناوی وەک (ئەناتۆل فرانس)، (ئەندرێ جید)، (جۆرج لۆکاچ)، (لۆسیان گۆڵدمان)، (باختین)، (جاکۆبسۆن)، (ڕۆلان بارت)، (تۆدۆرۆڤ)، (ئۆمبیرتۆ ئیکۆ)، (ولفگانگ ئایزەر) و زۆری ترمان دەکەونە بەر چاو. خاڵی هاوبەشی هەموو ئەوانە ڕەخنەیە لەوەی تا ئێستا بەرهەم هاتووە. واتە پرسیار، نەوەک وەسف، بۆیە کۆمەڵێک چەمکی وەک ڕاڤە، هەڵوەشاندنەوە، ئیستاتیکای وەرگر، کۆنتێکست، شیعریەت، سێمیۆتیکا، خوێندنەوە، خوێنەری ناواخن (TheImplied Reader) و هیی دیکە لە دایک بوون. وەسف تەنیا لە نەبوونی پرسیاردا دەتوانێت دەربکەوێت. هەر کاتێ وەسف هەیە، خوێندنەوە و وردبوونەوە گومن. کاتێ سەرنج لە تیۆرییە ڕەخنەیییەکانی ئەم شەست حەفتا ساڵەی ڕابردوو دەدەین، دەبینین چەمکی تێکست خاڵی هاوبەشی هەموویانە. (نیتشە) لەسەر زمانی (زەردەشت)دا مرۆڤی باڵا بە (زەوی) دەچووێنێت، بەو مانایەی ‌پێوەندیی بەتین لەنێوان مرۆڤی باڵا و ژیاندا هەیە، کە ژیان شتێکی واقیعییە. من پێوەندییەک لەنێوان ئەو تێگەیشتنەی (نیتشە) و سەرجەم تیۆریی ئەو ڕەخنەدۆزانەدا دەبینم، کە بایەخی گەورە بە تێکست دەدەن، وەک بڵێی تێکست زەوی بێت، بە مانایەکی تر ژیان بێت، تەنانەت ئەو ڕەخنەدۆزانەی ڕەخنەیان لەوە گرتووە، کە تێکست مافی زۆری پێ دراوە و فۆکەسیان لەسەر چەمکی خوێنەر کردووە، وەک تیۆریی وەرگری (ئایزەر) و ئەوانەی تر، هێشتا مانای وا نییە تێکستیان بە لاوە ناوە، بگرە لای ئەوانیش هەمان قورساییی هەیە. ئەگەر لە دیدی (نیتشە)دا ژیان هێزێکە، بە شێوەی ڕەمەکی (ڕاندەملی) ڕێ دەکات، بێ ئەوەی هیچ ئامانج و مەبەستێکی دەرەکی هەڵیبسووڕێنێت، ئەوە تێکستیش وایە. ڕەخنەدۆزانی سترەکچرالیزم پێیان لەسەر ئەوە داگرتووە هیچ شتێک ناکەوێتە دەرەوەی تێکستەوە، بەڵکوو تێکست دنیایەکی سەربەخۆیە و بە کەرەستەکانی خۆیشی دەخوێنرێتەوە. ئەم تێگەیشتنە لای ئەو ڕەخنەدۆزانەیشدا ماوە، کە هێندەی تێکست بایەخ بە چەمکی خوێنەریش دەدەن. ئایا لای (ئیکۆ) لە پاڵ چەمکی خوێنەردا، چەمکی تێکست بایەخی گەورەی نییە؟ تۆخکردنەوەی ڕۆڵی خوێنەر بەو مانایەیە، ئەرکی ڕاڤە لە ئەستۆ بگرێت و مانا شاراوەکانی تێکست بدۆزێتەوە، بەوەی ئەو مانایانە فرەڕەهەندن. ئەمە پێچەوانەی وەسفە، کە لە دوورەوە شتە زانراوەکان دەڵێتەوە، بە ڕادەیەک ئەو شتانە دەکرێت لەبارەی هەر تێکستێکی ترەوە بگوترێن. دیارە ئێمە لێرەدا بواری ئەوەمان نییە باس لەوە بکەین هەر یەک لەو تیۆرییانە چۆن لەو چەمکە دەڕوانێت، بەڵام دەڵێین ئەوە تێکستە بووەتە جێگەی ڕامان. هەر بە ڕاستی تێکست زەوییە، بەوەی هەم دەکرێت بە کەرەستەکانی خۆی خانوو و تەلاری لەسەر هەڵبچنیت، هەمیش دەکرێت هەڵیبکۆڵیت و بە دوای نهێنییەکانیدا بگەڕێیت. بۆ ئەوەی لە تێکست بگەین، بەسەرماندا دەسەپێت پێی بگەین، کە ئەوەی پێمانی دەگەیەنێت، پرسیارە، بەوەی تەنیا لە ڕێگەی پرسیارەوە دەتوانین بنەماکانی تێک بشکێنین و بە دەربڕینی (دێریدا) دایبمەزرێنینەوە، بەو مەبەستەی هەم پرۆسەسی تێکشکاندن و هەم پرۆسەسی دامەزراندنەوەیش بەردەوام ببن، لە کاتێکدا وەسف نەک ناگاتە قووڵاییی تێکست، بەڵکوو ناگاتە سەر ڕوویشی. ناگات و هەر لە دووریەوە دەوەستێت. ڕەخنەگر بەو زمانە میلـلییەی چۆن لە خەڵکی وەرگرتووە، ئاوا هێناویەتی و دەستکاریی نەکردووە؛ لە بارەیەوە دەدوێت، ئینجا یان پێیدا هەڵدەڵێت، یانیش دەیشکێنێت. لە هەردوو بارەکەیشدا پشتی بەو تێگەیشتنە باوە بەستووە، کە لە نەوەکانی ترەوە بۆی ماوەتەوە. بۆ نموونە ئەو دەزانێت لە ڕوانینی خەڵکدا ڕەنگی سپی و فریشتە جوانن. چینێکی تر دەخاتە سەر ئەو ڕوانینە و دەڵێت (لە سپی سپیترە)، (لە فریشتەی تێپەڕاندووە)، (گیانێکی فریشتەیییانەی سپیی هەیە)، (دڵی وەک شووشە وایە) و هیی دیکەی لەم چەشنە. بە لاکەی تریشدا ڕەنگی ڕەش و ئیبلیس بەپێی هەمان ڕوانین، ناشیرین و قێزەونن. هەردووکیان بە نەفرەت دەکات. واتە کاری ئەو ڕەخنەیە، چ لە شێوەی نووسینی ئەدەبدا و چ لە شێوەی قسەکردن لەبارەی ئەو ئەدەبەوە، تۆخکردنەوەی ئەو ڕوانینە میلـلییەیە. لای ڕەخنەگر ئەو تێکستانەی هەمان تێگەیشتنی ئەویان هەیە و لە ئاستی چاوەڕوانیی خۆیدان، گرنگن و ئەوانەی تر بێبایەخن. (ئومبێرتۆ ئیکۆ) لە کتێبی (خوێنەر لە ئەفسانەدا)دا چوار ئاستی بۆ بەریەککەوتنی خوێنەر و تێکست دەستنیشان کردوون، کە لە ڕووی فۆرمەوە (گرەوی پاسکال: Pascal’s Wager)م بە بیر دەهێنێتەوە. ئاستەکان ئەمانەن: یەکەم، تێکستی کراوە و خوێندنەوەی کراوە. واتە ئەو تێکستەی هەڵگری مانای قووڵە و بە وردی دەخوێنرێتەوە. دووەم، تێکستی کراوە و خوێندنەوەی داخراو. واتە ئەو تێکستەی هەڵگری مانای قووڵە، بەڵام بە سادەیی دەخوێنرێتەوە.سێیەم، تێکستی داخراو و خوێندنەوەی داخراو. واتە ئەو تێکستەی هەڵگری مانای قووڵنییە و خوێندنەوەکەیشی سادەیە. چوارەم، تێکستی داخراو و خوێندنەوەی کراوە. واتە ئەو تێکستەی هەڵگری مانای قووڵ نییە، بەڵام لە ئاستیدا خوێندنەوەی ورد ئامادەیە. ئامادەیە، ئەگەرچی هیچی شاراوەی لێ دەست ناکەوێت، تا لێکیان بداتەوە. ڕەخنەگری ئێمە (ڕەخنەگری میلـلی) پێوەندیی بە دووەم و سێیەمەوە هەیە. هەر کاتێ خۆی لە ئاستی تێکستی کراوەدا دەبینێتەوە، بەو خوێندنەوە ساکارەی ڕووبەڕووی دەبێتەوە و دەڵێت هیچ نییە، بەڵام کاتێتێکستی سادە دەخوێنێتەوە، کە هەمان ئەو شتانەی گوتوون، خۆیشی دەیانزانێت و لەگەڵیاندا گەورە بووە؛ گەشکە دەیگرێت و بەو زمانە وەسفییەی دەڵێت داهێنانە. ئەگەر بۆ ئەو تێگەیشتنە بگەڕێینەوە، وا لە کتێبی (پلەی سفری نووسین)ی (بارت)ـەوە هەڵمانهێنجاوە، کە پێی وایە نووسینی پلەسفر لە کۆت و پێوەندی سەرجەم بۆچوون و باوەڕە باوەکان ڕزگاری بووە و بووەتە تاک، مانای وایە شتی نوێ و نەزانراو لەو نووسینەدا هەن، بۆیە کردوویانەتە تاک. بەم شێوەیە خوێندنەوەی ڕەخنەگر بە زمانی کۆ، واتە ڕووبەڕووبوونەوەی بە ئامڕازی وەسف، جۆرێکە لە شێروخەت. باشە، یان خراپە؟ بە ڕوونی هەرنووسینێکی تاک بەتێگەیشتنی کۆ جۆرێکە لە لادان، بۆیە لەو شێروخەتەدا، دووەمیان دەهێنێت، پێچەوانەوەی ئەو نووسینەی هەمان تێگەیشتنی کۆی دووپات کردووەتەوە، کە ئۆڵرەدی یەکەمیانی بەر کەوتووە. بێبایەخکردنی تێکست و ڕاڤەنەکردنی، بێبایەخکردنی ژیانە. ئەو چێژەیە بۆ ژیان وامان لێ دەکات، پێوەی بلکێین و قووڵاییی ئەو ژیانە ببینین. (پۆول ڕیکۆر) لە کتێبی (لە تێکستەوە بۆ کردار)دا پێی وایە تێکست دیسکۆرسێکە، نووسین سەپاندوویەتی، بەو مانایەی چەمکێکە، دەکرا بە دڵنیایییەوە بیڵێین، بەڵام دەینووسین، چونکە نایڵێین. بەم شێوەیە نووسین شوێنی قسە دەگرێتەوە. لە دیدی (ڕیکۆر)دا بەهای نووسین لەوەدایە بخوێنرێتەوە و لێک بدرێتەوە. هەر ئەو پێی وایە کۆنتێکستی زمان شاراوەیە و لە دەرەوەی کاتدایە. ئەوەی ئامادەیە، نووسینە. وەک گوترا وەسف دوورمان دەخاتەوە ئێمە بەو نووسینە بگەین، تا لێکی بدەینەوە و مانا شاراوەکانی دەربخەین. تێکستی سادە، یان بە دەربڕینی (ئیکۆ) تێکستی داخراو ماناکانی ئاشکران و بۆ دەرەوەن، بەوەی ئاڕاستەن بۆ شتێکی زانراو، کە کراوەتە ئامانج، بەڵام تێکستی قووڵ، واتە تێکستی کراوە ماناکانی هەم بۆ ناوەوە و هەم بۆ دەرەوەن، چونکە ناوەوە دنیایەکی دامەزراوە و لە ڕێی زمانەوە هاتووەتە بوون، بۆیە توانای ئەوەی هەیە دایەڵۆگ لەگەڵ دەرەوەیدا بکات، بەو مانایەی بگاتە خوێنەر، کە (ڕیکۆر) لە کتێبی (ململانێی ڕاڤەکان)دا بە تەقاندنەوەی زمانی دەچووێنێت، بەو مانایەی دەکرێتەوە و ڕوو لە دەرەوەی خۆی دەکات.

وەسف ڕێگەیەکە بۆ کوشتنی ئارەزوو (Desire)، بەوەی لە جیاتیی ئەوەی ئاڕاستەکە بۆ خودی تێکست بێت، بۆ دەرەوەیەتی و لەوێوە هەموو ئەو شتە سواوانە دووبارە دەکرێنەوە، کە لە زووەوە لەسەر ئاستی میلـلیدا ناسراون و گوتراون. بە مانایەکی تر، بوونەتە دەستەڵات.

وەسف ڕێگەیەکە بۆ کوشتنی ئارەزوو (Desire)، بەوەی لە جیاتیی ئەوەی ئاڕاستەکە بۆ خودی تێکست بێت، بۆ دەرەوەیەتی و لەوێوە هەموو ئەو شتە سواوانە دووبارە دەکرێنەوە، کە لە زووەوە لەسەر ئاستی میلـلیدا ناسراون و گوتراون. بە مانایەکی تر، بوونەتە دەستەڵات. (دولووز) و (گاتاری) بە تایبەتی لە کتێبی (سکیزۆفرینا و کاپیتالیزم)، بە هەردوو بەشی (ئەنتی ئۆدیپ) و (هەزار بان)دا بایەخی گەورە بە چەمکی (ئارەزوو) دەدەن، بەوەی ئارەزوو ئەوە نییە (فرۆید) لە چوارچێوەی خێزان و لەناو سێگۆشەی (کوڕ، دایک و باوک)دا قەتیسی کردووە، بەڵکوو زۆر لەوە گەورەترە، بە ڕادەیەک پەل بۆ بوارەکانی کۆمەڵایەتی، پۆلیتیکس، ئابووری و هیی دیکەیش دەهاوێت. (ئارەزوو) بوونێکی تەواوە، بۆیە لە خاڵێکدا ناوەستێت، بگرە دەبێتە ئامڕازی بەرهەمهێنان، مادام نەست پێچەوانەی بۆچوونی (فرۆید) شانۆی بەرهەمهێنانە و سنووری نییە. ئارەزوو هێزی هەیە بەگژ هەموو سەرکوتکردن و پەلاماردانێکی دەرەوەدا بچێتەوە، بۆیە ئارەزوو بە پلەی یەکەم دژی دەستەڵاتە. بە مانایەکی دیکە، دەستەڵات بە هەموو فۆرمەکانیەوە بەردەوام ویستوویەتی (ئارەزوو) کپ بکات و سنووری بۆ دابنێت. ئەو تێگەیەشتنە، کە (دولووز) لە ئەنجامی خوێندنەوەی ڕەخنەیییانەی (سپینۆزا)، (مارکس)، (نیتشە)، (بێرگسۆن)ـەوە هەڵیهێنجاوە، هەمیشە لەناو ئەدەبدا هەبووە و گەشەی کردووە. ڕاستییەکەی چەمکی (ئارەزوو) لە (پلاتۆن)ـەوە بۆ (سپینۆزا)، بۆ (کانت) و بۆ (هیگڵ) بۆ (سارتەر) و تا (لاکان) و دواتریش بەردەوام بە بزووێنەری داهێنان دانراوە، لە کاتێکدا ڕەخنەگری ئێمە لە ڕێگەی وەسفەوە هەوڵی سەرکوتکردنی دەدات. بەگشتی ڕەخنەی کوردی لە ڕوانگەوە بۆ ئەمڕۆ، لە دژی (ئارەزوو) وەستاوەتەوە و ویستوویەتی ملکەچی هەندێ حوکم و بڕیاری دەستەڵاتدارانەی بکات. بەسەریەوە بووەتە چاودێر و مەبەستیەتی دووری بخاتەوە. سەرجەم ئەو نووسەرانەی لە دنیای ئێمەدا بایەخیان بە (ئارەزوو) داوە و دەیدەن، بە لاوە نراون و خراونەتە پەراوێزەوە، بگرە گوم کراون.

 ئەمڕۆ بەشێکی ڕۆماننووسە دیارەکانمان لەسەر داواکاریی خوێنەر بایەخی یەکەم بە وەسف دەدەن. ئەگەر وەسف لەو ڕۆمانە قەبانە بستێنیتەوە، چەند لاپەڕەیەکی کەمیان لێ دەمێنێتەوە. وەسف هەر بە سروشتی خۆی درێژدادڕە، کە (نیتشە) لە دژی وەستاوەتەوە، بۆیە لە زۆرینەی بەرهەمەکانیدا پەنای بۆ شێوازی ئەفۆریسم (Aphorism) بردووە، بگرە گاڵتەی بەو نووسەرانە کردووە، کە قەبارەی فیکریان بچووکە، بەڵام وا تێگەیشتوون قووڵاییی شت لە درێژی و مەزنییەکەی لە فرەوانیدایە. پێی وایە ئەو شتەی بە کورتی دەگوترێت، بەرهەمی بیرکردنەوەیەکی درێژە. ئەمڕۆ هۆکاری بەشێکی درێژبوونەوەی هەندێک لەو کتێبانەی ئێمە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، کە نووسەرەکانیان زمانی نووسین نازانن و لە یارییەکانی گراماتیک بێئاگان. لە تەکنیکەکانی گێڕانەوە قووڵ نەبوونەتەوە، بەوەی وەسف هەمیشە پێویستی بە دەربڕینی ڕاستەوخۆیانە هەیە. ئەوان بایەخ بە ڕازاندنەوەی مانای ناسراوی ئەو چەمکانە دەدەن، کە زۆرینە پەسەندی کردوون. فریشتەیەکی بدەرێ و دوای ماوەیەکی کورت لەگەڵ کتێبێکی قەبەدا بۆتی دەگەڕێنێتەوە. ئینجا نۆرەی ڕەخنەگر دێت، تا بە زمانی میلـلی وەسفی بکات. ئەرکی هەندێک مێدیای حیزبی و ناحیزبییش، ئەوەیە، پێیدا هەڵبڵێن و مژدە بە جەماوەر بدەن، کە هەزاران دانەی لێفرۆشراوە. (نیتشە) بەشی یەکەمی کتێبی (زەردەشت ئاوا دوا)ی لە ماوەی دە ساڵدا نووسی. هەندێک لەو نووسەرانە ساڵانە لە پاڵ کۆمەڵێک گفتوگۆ و کۆڕدا، لە پاڵ چەند گوتارێکی وەسفاویدا، کتێبێک دووانیش هەر دەنووسن، چونکە وەسف ئاسانکارییان بۆ دەکات لە ماوەیەکی کورتدا سەدان لاپەڕەڕەش بکەنەوە. هەیە بە سواری وەسف دەگاتە ئەوروپا و دەیان کەس کۆ دەکاتەوە، تا ئەو گوتانەیان بۆ بڵێتەوە، کەسی ساڵە دەیانجووێتەوە و لێیان بێزار نابێت. وەک (نیتشە) دەڵێت ئەوانە نەک تەنیا شتەکانی خۆیان، بەڵکوو هیی ئەوانەی تریش دەگوێزنەوە. ئەو نووسەرانە لەسەر بەرهەمی ئەوانەی تر دەژین، بەوەی بیرۆکەکانیان وەردەگرن و دەیانخەنە ئاستی میلـلییەوە، تا جەماوەر ئاسان لێیان تێ بگات. شتێکی سەیر نییە، کە ئەو خوێنەرانەی هەمان ڕوانینیان هەیە، لەو ڕۆمانانەدا بە دوای گوتەی نەستەقدا دەگەڕێن، تا لە سۆشیالمێدیادا بڵاویان بکەنەوە. هاوڕێکانم جاروبار هەندێک لەو گوتانەم بۆ دەنێرن، کە هەمان قسەی ناو دڵی جەماوەرن. (مۆریس بلانشۆ) لە کتێبی (پرسیاری نووسین)دا نووسیویەتی پرسیار توێژینەوەیە، توێژینەوەیش توێژینەوەی ڕەگەکانە، لێکۆڵینەوە و ڕۆچوونە بۆ قووڵایی، هەڵکۆڵینی بناغە و دۆزینەوەی بنەماکانە. هەر ئەو لە هەمان کتێبدا دەڵێت پرسیار ئارەزووی فیکرە. دوو ڕستە بە نموونە دەهێنێتەوە. یەکەمیان، (ئاسمان شینە) و دووەمیان، (ئایا ئاسمان شینە؟)یە. دەڵێت پرسیار وا دەکات (شیناییی ئاسمان) شوێنی چۆڵ ببێت، بە مەرجێ (شیناییی ئاسمان) لە ناو نەچووە و نەسڕاوەتەوە، بەڵکوو بە پێچەوانەوە هەڵکشاوە، تا ئەوەی تواناکەی پێگەیشتووە، کە پێشتر (شینایی) ئەو توانایەی نەبوو. ئێستا پێوەندییەکەی لەگەڵ ئاسمان بەهێزترە. ئەو ڕەخنەگرەی ئێمە دەزانێت لای خەڵک ئاسمانی شین جوانە، بۆیە چینێکی تری دەخاتە سەر و دەنووسێت (ئاسمان زۆر شینە، لەوە شینترە، کە تۆ دەیهێنیتە بەر چاو. شینایییەکەی لەڕادەبەدەرە. وای ئەو شینایییە چەند جوانە! ئەو شینایییە مەگەر… هەر ئەو شینایییەیە، کە وا دەکات… ئای شینایی، بتخۆم…). ئەمە لە تێکستی ئەدەبیدا، بەڵام بە هەمان شێوە لە ڕەخنەدا ڕەخنەگر دەنووسێت: (بە ڕاستی جوان باسی شیناییی ئاسمانی کردووە. نووسەر یان ئاوا باسی شیناییی ئاسمان بکات، یان ئەگەر بۆی ناکرێت، با دەمی دابخات. داخستنی دەم لە ئاستی شیناییی ئاسماندا، ئەرکێکی نەتەوەیی و نیشتمانییە. ئاخر شیناییی لەم شێوەیە هەر بۆ ئەوە باشە… ئەوانەی نازانن باسی شیناییی ئاسمان بکەن، پێویستە خۆیان و…). بەم شێوەیە وەسف مانا زانراوەکانی تێکست نەک هەر دەپارێزێت، بەڵکوو تۆختریان دەکاتەوە، لە کاتێکدا پرسیار ئەو مانا زانراوانە تێک دەشکێنێت و هیی دیکە دەدۆزێتەوە. چەمکی (ترس) لە ئاستی میلـلیدا بە نەگەتیڤ سەیر دەکرێت، لە کاتێکدا لە فەلسەفەی (کیەرکەگۆرد)دا دەبێتە بزووێنەری ئازادی. (خەم) لای (شۆپێنهاوێر) و (نیتشە) ئەو مانایەی نامێنێت، کە پێشتر هەیبووە. نووسەری شەیدای وەسف هەمیشە لای (چاکە)یە، چونکە زۆرینە (چاکە)ی پەسەند کردووە و ماناکانی دەرکەوتوون، پێچەوانەی (خراپە)، کە بە لاوە نراوە و ماناکانی شاراوەن. ئەوەتە (جۆرج باتای)ی فیلۆسۆفی فرانسی لە کتێبی (ئەدەب و خراپە)دا بۆ ئەو نووسەرانە دەگەڕێتەوە، کە لە ڕێگەی (خراپە)وە داهێنانیان کردووە. (ئیمیلی برۆنتێ)، (بۆدلێر)، (ولیام بلێک)، (کافکا)، (پرۆست) و هیی دیکەی بە نموونە هێناونەتەوە و لە بەرهەمەکانیاندا بە دوای ئەو چەمکەدا گەڕاوە. واتە (خراپە) لە ئەدەبدا ئەو مانایەی لە دەست دەدات، کە جەماوەر ناسیویەتی. (باتای) پێی وایە ئەدەب بێوەی نییە، لە کاتێکدا بەشێکی زۆری نووسەری ئێمە کردوویانەتە ڕێگەی لاواندنەوەی ئەو جەماوەرە. بە گشتی ڕەخنەدۆزان لە هەوڵی ئەوەدان لە ڕێی پرسیارەوە مانای تر لە هەر شتێکدا بدۆزنەوە، چونکە ئەو مانایە بووەتە دەستەڵات، تەنانەت دەستەڵاتی سیاسی لە مانەوەی ئەو مانایەدا ڕەوایەتی وەردەگرێت و لەوێوە هەر مانایەکی تر سەرکوت دەکات، کە جیاوازە. دیکتاتۆرەکان ڕۆڵەی ڕاستەقینەی تاکمانان و پارێزگاریی لێ دەکەن. نووسەرانی وەک (دۆیستۆیڤسکی)، (نیتشە)، (فرۆید) و زۆری تر نەخۆشییە دەروونییەکانی خۆیان کردووەتە سەرچاوەی داهێنانی گەورە، کەچی ئەمڕۆ ڕەخنەگر هێرش دەکاتە سەر نووسەرانی خۆمان، گوایە نەخۆشن و بە دەست نەخۆشیی دەروونییەوە دەتلێنەوە. هەر بەو زمانە وەسفییەیشی ناوی دەیان لەو داهێنەرە نەخۆشانەی هێناون و پێیدا هەڵگوتوون.

شتێکی سەیر نییە هەموو ئەوانەی بایەخی یەکەم بە وەسف دەدەن، هەر ئەوانیش بن بڵێین زمان گرنگ نییە، لە کاتێکدا زمان پرسیاری فەلسەفە بووە لە (پلاتۆن)ـەوە تا ئەمڕۆ، کە لە بەرهەمەکانی پێشوومدا هەوڵم داوە لەسەر ئەو بابەتە بوەستم.

وەک دەبینین ڕەخنە لەناو فەلسەفەدا چاوی هەڵهێناوە، لە کاتێکدا ڕەخنەی ئێمە لەناو حوجرەدا لە دایک بووە و لەوێوە چووەتە قوتابخانە، کە ئەو سەرەتایە بایەخی هەیە، بەڵام بەوەدا پرسیار نەبووەتە بەشێکی گرنگی ئەو ڕەخنەیە، لە گەشە کەوتووە و تا ئەمڕۆ درێژە بە وەسف دەدات. لە کولتووری ئایینیدا پرسیار قەدەغەیە، بەوەی شتەکان و حوکمەکان چەسپاون، کە ئەمە هاتووەتە ناو قوتابخانەی فەرمییشەوە. قوتابی بۆی نییە بە پرسیار ڕووبەڕووی مامۆستای ببێتەوە، مادام بابەتەکان بۆ ئەوەن لە بەر بکرێن. لە ڕەخنەی کوردیدا ئەو تێگەیشتنە هەمیشە زاڵ بووە. سەرجەم ئەو شەڕە جنێوەی لە پەنجا ساڵی ڕابردوودا کراون، پێوەندییان بەو وەسفەوە هەبووە. بە مانایەکی تر، وەسف یارمەتیدەری ڕەخنەگرە، تا لە جیاتیی ئەوەی لەسەر چەمکەکاندا بوەستێت و لێکیان بداتەوە، وەک چەکێکی فیزیکی لە دژی نەیارەکانیدا بە کاریان بهێنێت. چەند ساڵ لەمەوبەر ڕەخنەگرێک لە ڕێگەی وەسفەوە پەلاماری نووسەرێکی دیاری ئێمەی دا. ئەو نووسەرە دیارەمان بە هەمان زمان ڕووبەڕووی بووەوەوە، کە لە نووسینەکەیدا گوتەیەک سەرنجی خوێنەری ڕاکێشا: (گیرفانی خوێنەرەکانم لە ناو سەری تۆی زیاتر مەعریفە تێدایە). ڕەنگە گوتەکەم دەقاودەق، بە هەمان ڕێنووسی خۆی دانەڕشتبێتەوە، بەڵام دڵنیام وای پێگوت. ئەگەر سەرنج بدەین چەمکی (مەعریفە)، کە لانی کەم لە (نیتشە)وە تا ئەمڕۆ بووەتە یەکێک لە تێرمە ئاڵۆزەکان و کۆمەڵێک شەڕی گەورەی فیکریی لێ کەوتووەتەوە. هەردوو ئاڕاستەی مۆدێرنیزم و پۆستمۆدێرنیزمی بە دوای خۆیدا هێناون. هەر بۆ نموونە لای (فۆکۆ) پێوەست دەکرێت بە دەستەڵاتەوە، بەوەی دەستەڵات هاوشێوەی حەقیقەت، مەعریفەیش بەرهەم دەهێنێت. ئەو چەمکە شەڕانگێزەی سەرجەم فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزانی بە خۆیەوە خەریک کردووە، لای ئەو نووسەرە ناسراوەی ئێمەدا دەبێتە چەمکێکی پاسیڤ، بە ڕادەیەک وەسفەکە (گیرفانی خوێنەرەکانم لە ناو سەری تۆی زیاتر…تێدایە) لە خودی چەمکەکە گەورەترە. کاتێ ئەوە لە بەر چاو دەگرین، کە هەر چەمکێک لەسەر کۆمەڵێک دژایەتی دامەزراوە و ڕەخنە ئەو پایانەی تێک دەشکێنێت، تا هیچی دیکە وەک حەقیقەت نەمێنێتەوە، بەو مانایەی دەستەڵاتی نەهێڵێت، ئەوە وەسف بە پێچەوانەوە دەیەوێت ئەو حەقیقەتە بمێنێت و دەستەڵاتی لێنەسەنرێتەوە. ئایا ئەگەر ئەو نووسەرە دیارە بۆ ساتێک دەستی لە وەسف هەڵبگرتایە و لەسەر پرسیار بوەستایە، بەو شێوازە ئەو شەڕەی دەکرد و پەنای بۆ ئەو زمانە میلـلییە دەبرد؟ نەخێر، بەڵام بەشێکی زۆری خوێنەرەکانی لە دەست دەدا، چونکە هەتا ئاستی زمان پتر بۆ سەرەوە هەڵبکشێت، ژمارەی خوێنەر کەمتر دەبێتەوە. من خۆم چەند جارێک بە هەمان شێوە، بگرە توندتر پەلامار دراوم. چەمکەکانم هەڵگرتوونەتەوە و لەسەریان وەستاوم. کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی)م بۆ ئەو شەڕە فیکرییە تەرخانە. ئەو نووسەرە دیارە بە پێوەری (چاکە و خراپە) چەمکی مەعریفەی هەڵسەنگاندووە. بەوەدا لە ئاستی میلـلیدا (مەعریفە) دژی (نەزانی)یە و شتێکی باشە، لای بووەتە حەقیقەت و بە بێ هیچ دوودڵییەک بە کاری هێناوە، بگرە وەک جەنگاوەرێک شەڕی لە پێناودا کردووە. ئەوە زمانی بەشێکی زۆری نووسەرە دیارەکانمانە، کەهەمیشە لە نووسینداپەنایان بۆ کولتووری میلـلی بردووە. سەیر نییە وشەی (زبڵ) و هاوشێوەکانی، کە لە زمانی خەڵکەوە بیستوومانن؛ ڕووبەری فرەوانیان لە نووسینی ئەوانە داگیر کردبێت. ئەو وەسفە بۆ هەموو شتێک بە کار دەهێنن. ئایا (زبڵ) تەنیا ئەو مانایەی هەیە، کە جەماوەر وەک شتی خراپ دیویانە و لە شێوەی جوێندا بە کاریانهێناوە؟ ئەرێ ئەو چەمکە داخراوە و هیچ مانایەکی تری تێدا نادۆزرێتەوە؟ ئایا (خراپ) تاکە خەسڵەتی زبڵە؟ ئایا حەقیقەت بنەمای هەیە، یان وەک (نیتشە) پێی وایە بێبنەمایە؟ ئەو گوتانەی، کە لە دەمی ئەو نووسەرانەوە دەرچوون و سەرنجی جەماوەریان ڕاکێشاوە، کاتێ لەسەریان دەوەستیت، لایەکی تری تەواو جیاوازیان دەبینیت. چەند ساڵ لەمەوبەر گوتاری نووسەرێکی دیکەی دیاری خۆمانم لەبارەی (فاشیزم)ـەوە خوێندەوە. لە خۆم ڕادەبینم بڵێم لە سەرەتای هەشتاکاندا ئەگەر داوات لە هەر لاوێک لەو لاوە خوێنگەرمانە بکردایە لەبارەی ئەو چەمکەوە بنووسن، وردتر دەیاننووسی. چۆن خوێندنەوەی (فۆکۆ) و ئەوانەی دیکە، کە ئەو نووسەرە دیارە بەردەوام ناوی هێناون، نەیانتوانیوە زمانی لەو ئاستە میلـلییە ڕزگار بکەن؟ ئایا ئەو زمانە لە هیی (ئەدۆرنۆ)، (فۆکۆ)، (هانا ئەرنێت)، (دولووز) و ئەوانەی ترەوە (نزیک!)ـە، کە باسیان لە فاشیزم کردووە، یان لە هیی ئەو سەرکردانەی ئیسلامی سیاسی، کە نەیشاردووەتەوە پێیان سەرسامە؟ (فۆکۆ) لەو پێشەکییەی بۆ چاپی ئینگلیزیی کتێبی (ئەنتی ئۆدیپ)ی نووسیوە، دەڵێت (ئەنتی ئۆدیپ) ڕاگەیاندنێکی سیاسی و شۆڕشگێڕانەیە، بەرەنگاری سەرجەم شێوازەکانی فاشیزم دەبێتەوە، بەوەی ئەوەیان دوژمنی سەرەکی و دژێکی سترەیتیجیکی ئارەزووە. شتەکە پێوەندیی بە فاشیزمی مێژوویییەوە نییە، وەک ئەوەی ناسیومانە، کە لە (هێتلەر)، (مۆسۆلینی) و ئەوانەی تردا بەرجەستەیە، بەڵکوو بەو فاشیزمەی ناوەوەی خۆمانەوە پێوەستە، کە لە عەقڵ و هەڵسوکەوتی ڕۆژانەماندایە. ئەو فاشیزمەیە، کە وامان لێ دەکات دەستەڵاتمان خۆش بوێت، ئارەزوو دەکەین دەستمان بەسەردا بگرێت و بمانچەوسێنێتەوە… نووسەرە دیارەکەی ئێمە بە سەرکردەکانی ئیسلامی سیاسی سەرسامە و بە زمانی میلـلییش باس لە فاشیزم دەکات.

نەبوونی پرسیار وای کردووە هۆشیاریی ڕەخنەییی ئێمە دروست نەبێت و نەچێتە ئاستی دایەڵۆگەوە، دایەڵۆگ هەم لەگەڵ خۆی و هەم لەگەڵ دەرەوەیدا. پرسیار بزووێنەری ململانێیە، کە تەنیا لە ململانێدا هۆشیاری دەسووتێت، تا هۆشیاریی گەورەتری لێ بێتە دی.

نەبوونی پرسیار وای کردووە هۆشیاریی ڕەخنەییی ئێمە دروست نەبێت و نەچێتە ئاستی دایەڵۆگەوە، دایەڵۆگ هەم لەگەڵ خۆی و هەم لەگەڵ دەرەوەیدا. پرسیار بزووێنەری ململانێیە، کە تەنیا لە ململانێدا هۆشیاری دەسووتێت، تا هۆشیاریی گەورەتری لێ بێتە دی. بەشێکی زۆری نووسەری کورد، تەنانەت لەبارەی ژانرەکەی خۆیانەوە ناتوانن چوار دێڕی تۆکمە بنووسن. کاتێکیش نووسییان، دەبنە مایەی پێکەنین. ئەگەر گوتار و گفتوگۆی هەندێک لەو نووسەرانە بۆ قوتابییانی قوتابخانەیەکی سەرەتاییی یەکێ لەو وڵاتانەی، تێیاندا ڕەخنە بایەخی هەیە، بخوێنیتەوە و بڵێی ئەوانە نووسەر نووسیونی، وا دەزانن گاڵتە دەکەیت. ئەدی ئەگەر بڵێیت هەر یەکەیان خاوەنی چەند کتێبێکی قەبەیە؟

ڕەخنەی کوردی بە گشتی سادە بووە، بەڵام لە هەندێک قۆناغی تەمەنیدا ویستوویەتی بەگژ ئەو بەها سواوانەدا بچێتەوە. وەک گوترا لەم چەند ساڵەی دواییدا زیاتر پارێزگاریی لەو بەهایانە کراوە. (ژیل دولووز) لە کتێبی (نیتشە و فەلسەفە)دا دەڵێت (نیتشە) ڕۆژێک نەترسا بڵێت فەلسەفەی (مانا و بەها) دەبێت ڕەخنەیی بێت، لە کاتێکدا (کانت) بە ڕاستی ڕەخنەی نەگرت، چونکە نەیدەزانی کێشەکەی لە شێوەی بەهادا دەرببڕێت. (دولووز) پێی وایە فەلسەفەی بەها، کە (نیتشە) دایمەزراندووە و هێناویەتیە بەر چاو، دەستکەوتی ڕاستەقینەی ڕەخنەیە. تاکە ڕێگەی ڕەخنەی هەمەلایەنەیە. واتە دروستکردنی فەلسەفە بە کوتەکوەشاندن. بە گشتی ڕەخنەی کوردی نەک هەر بە کوتەک لە بەهاکانی نەداوە، بەڵکوو دەستی پێوەگرتوون و لە پێناوی بەدەستهێنانی سۆزی زۆرینەدا پێیدا هەڵداون.

لە پێشەوە گوترا ڕەخنە زمانی تاکە و لە دژی کۆ دەوەستێتەوە. نموونەی ڕەخنەدۆزانمان هێنایەوە، کە خوێنەریان کەمە و لە بەرانبەردا نووسەری سادەنووس خاوەنی جەماوەری فرەوانە. ئەگەر وایە، کاریگەریی ڕەخنە چۆن دەردەکەوێت؟ کاتێ لە (نیتشە)وە بۆ ئەمڕۆ دەگرین، دەبینین ڕەخنەدۆزان لە ڕۆژگاری خۆیاندا لە ئاستی فرەواندا نەناسراون، ئەوە نووسەری ئەدەبییش دەگرێتەوە، کە لە (سێرڤانتس)ـەوە بۆ (جۆیس)، لەوێوە بۆ (ئالان ڕۆب گرێ) و دواتریش، جەماوەر ئەگەر ناسیبێتیشنی، چارەی نەویستوون، بگرە دامودەستگە چاپەمەنییەکان بە لاوەیان ناون، بەڵام لێرەدا جیاوازییەکی بەرچاو لە نێوەندێکەوە بۆ یەکێکی ترهەیە. بۆ نموونە لە دنیای کوردیدا ڕەخنەدۆز کەمتر لە دنیایەکی وەک هیی پاریس، یان هیی ئەسکەندەرییە دەناسرێت و بەرهەمەکانی دەخوێنرێتەوە. دواجار ئەوەی کاریگەریی هەیە، فیکری ڕەخنەدۆزە، نەوەک هیی ڕەخنەگر، چونکە وەک گوترا فیکری تاک، فیکرێکی دامەزراوە، دروست بووە و خاوەنی هێز (Power).ـە، پێچەوانەی کولتووری کۆ، کە بەوەدا لە ڕێی وەسفەوە هاتووە و ئەوانەی پێش خۆی دووپات کردووەتەوە، ئەوە لەگەڵ نەمانی فاکتەرە دەرەکییەکان، دەپووکێتەوە. ئەگەر لە ساڵانی پێش سەدەی بیستەم، لەو ڕۆژگارەی (نیتشە) دەژیا، لە دەوروبەرەکەیدا بتپرسیایە ئێوە ڕەخنەدۆزێک بەو ناوە دەناسن، بێگومان دەیانگوت نەخێر، بەڵام ئەوە فیکری ئەو ڕەخنەدۆزەیە دنیای ئەمڕۆمانی هەژاندووە. هەمان شت بۆ (کافکا) و زۆری تر دروستە. هەموو ئەوانەی لە یەک دەچن، وەک یەکیش لە ناو دەچن، بگرە هاوکاتی یەکتریش گوم دەبن. کەم نین ئەو شیعرانەی لە حەفتاکان و هەشتاکاندا زۆرترین چەپڵەیان بۆ لێ دراوە و دەیان ملیان گەیاندووەتە پەتی سێدارە، کە ئەمڕۆ لای خودی ئەو جەماوەرە دەنگدانەوەی ناخۆشیان هەیە. ئێمە لە هەشتاکاندا دەیان کتێب و نامیلکەی شاخمان بە دەست دەنووسینەوە، کە ئەمڕۆ ئەگەر بە جوانترین شێوە چاپ بکرێنەوە و بۆمانیان بهێننەوە، زۆرینەیان ناخوێنینەوە. لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەڵۆگێکی بەردەوام)دا بەشێکم بۆ ئەوە تەرخان کردووە. جەماوەر خاوەنی یادەوەرییەکی زۆر کورتە، چونکە ئەوانەی لەو یادەوەرییەیدا شوێنی کردوونەتەوە، شتی کاتی و ڕووکەشن. ئەوەی دەتوانێت یادەوەریی تاک بپارێزێت، ئازارە. ئەو شتانەی لە ڕێگەی ئازارەوە پێمان گەیشتوون، هێزی مانەوەیان هەیە. دیسان بۆ پرسیار دەگەڕێینەوە، کە پێچەوانەی وەسف، ئازاراوییە.

ڕەخنەی کوردی هێشتا بیرۆکەی (ڕووخاندن)ی نەناسیوە، یان لانی کەم چاکی نەناسیوە. ڕووخاندن پێچەوانەی دامەزراندن پرۆسەسێکی تاکانەیە، واتە ئێمە کاتێ دەڕووخێنین، پێویستمان بە هیچ پلان و نەخشەیەک نییە، ڕەچاویان بکەین، بەڵکوو بە ناچاری شێوازی خۆمان دەگرین، لە کاتێکدا (دامەزراندن) پێویستی بە نەخشەیە. بە مانایەکی تر ڕووخاندنی هیچ تاکێک لە هیی ئەوەی دیکە ناچێت.

پێشتریش گوتوومە ڕەخنە بەرهەمی نووسینە، بۆیە پرۆسەسێکی هێمنە و بەو هێمنییەی نهێنییەکانی تێکست دەدۆزێتەوە، تاکوو لێکدانەوەی جیاواز لەوەی نووسەر مەبەستی بووە، بکات. لەبەر ئەوەیە ڕەخنە هەمیشە سەرسامی بە دوای خۆیدا دەهێنێت. دیارە سەرسامی لە شتی نوێوە دێت، کە هیچ نوێیەک بەبێ ئازار نایەتە کایەوە، بۆیە هێزێکی گەورەی هەیە. چەند ڕۆژێ لەمەوبەر هاوڕێیەکم ئەو بۆچوونەی منی بە مەبەستی گفتوگۆ لە فەیسبوکدا ورووژاند. هاوکات پێی خۆش بوو چەند وشەیەکی تری لەو بارەیەوە پێ بڵێم. ڕاستییەکەی هەر کاتێ ئێمە بەو تێگەیشتنە ڕازی نین، کە هەتا ئێستا بۆ هەر بابەتێک کراوە و دەمانەوێت لێکدانەوەی تری بۆ بکەین، ئەوە مەبەستمانە ئەو بابەتەتێک بشکێنین، کە لە هەر تێکشکاندنێکدا شتی نوێ دێتە کایەوە. ڕەخنەی کوردی هێشتا بیرۆکەی (ڕووخاندن)ی نەناسیوە، یان لانی کەم چاکی نەناسیوە. ڕووخاندن پێچەوانەی دامەزراندن پرۆسەسێکی تاکانەیە، واتە ئێمە کاتێ دەڕووخێنین، پێویستمان بە هیچ پلان و نەخشەیەک نییە، ڕەچاویان بکەین، بەڵکوو بە ناچاری شێوازی خۆمان دەگرین، لە کاتێکدا (دامەزراندن) پێویستی بە نەخشەیە. بە مانایەکی تر ڕووخاندنی هیچ تاکێک لە هیی ئەوەی دیکە ناچێت. من بە شێوازی خۆم و تۆیش بە شێوازی خۆت دەڕووخێنیت، بەڵام دەکرێت دامەرزاندنەکانمان ئەگەر کتومتیش لە یەک نەچن، لە زۆر ڕووەوە پێک بگەنەوە. (دێریدا) کاتێ پێ لەسەر چەمکی (تێکشکاندن) دادەگرێت، وەک ئەوە وایە خودی (دامەزراندن)یش لەگەڵ (ڕووخاندن)دا یەکسان بکات، بۆیە وەک پێشتر گوترا لەگەڵ بەردەوامیی ئەو پرۆسەسەدایە. تێکشکاندن و دامەزراندنەوە، تێکشکاندن و دامەزراندنەوە، تێکشکاندن و…

پرسیاری من ئەوەیە، ئایا کاتێ ئاستی ڕەخنەی خۆمان بەو شێوەیە دەبینین، ناکرێت گومان لە تێکڕای مێژووی ئەو پەنجا ساڵە بکەین؟ ئایا ئەو ڕەخنەیەی هەندێک ناوی زەق کردوونەتەوە و هەندێکی بەلاوە ناون، حوکمەکانی لە شوێنی خۆیاندان؟

پرسیاری من ئەوەیە، ئایا کاتێ ئاستی ڕەخنەی خۆمان بەو شێوەیە دەبینین، ناکرێت گومان لە تێکڕای مێژووی ئەو پەنجا ساڵە بکەین؟ ئایا ئەو ڕەخنەیەی هەندێک ناوی زەق کردوونەتەوە و هەندێکی بەلاوە ناون، حوکمەکانی لە شوێنی خۆیاندان؟ ئایا نووسینی شیعر، چیرۆک، ڕۆمان و هەر ژانرەیەکی تر بەرهەمی ئەو تێگەیشتنەی نووسەر نین؟ ئایا ڕاستە ئەو نووسەرەی بایەخی یەکەمی بە وەسف داوە، داهێنەری گەورەیە؟ ئایا بەبێ بواری فەلسەفە لە تواناماندا هەیە بەرهەمی گەورە بنووسین؟ ئایا ئەو نووسەرانەی جەماوەر بە ڕووناکبیر، بگرە بە فیلۆسۆفی داناون، کاتێ بە چاوی ڕەخنەگرانە دەیانخوێنینەوە، بە هەمان ئەنجامی ئەو جەماوەرە دەگەینەوە؟ ئەمانە و کۆمەڵێک پرسیاری تر بە کراوەیی جێ دەهێڵم. ئەوەیش دەڵێم، کە هەر کاتێ نموونەم لە نووسەرە دیارەکانی خۆمان هێناوەتەوە، ناویم نەهێناون، لەبەر ئەوەیە وەک دیاردە باسم کردوون. هەست دەکەم ناوهێنان لە شوێنێکی ئاوادا جۆرێک چوارچێوە دروست دەکات، کە پێم وا نییە نووسینی ئەو نووسەرانە تەنیا هێندەن. لە گوتارەکانمدا ناوی نووسەرانم هێناون، کاتێ دەستم خستووەتە سەر بەرهەمیان و بۆچوونی خۆمم لەبارەیانەوە دەربڕیوە. ئەوەی من هەوڵم داوە لەو نووسەرانەی تێک بشكێنم، ئەو وێنانەن، کە جەماوەر بۆی دروست کردوون، تا بە شێوازی خۆم ئەو وێنانەیان بکێشمەوە. بەوەدا ڕەخنە هیی تاکە، ئەو وێنەیەی، کە بە دەستیشی دەهێنێت، تاکە و تایبەتە بە خۆی. هیچ وێنەیەک ناخرێتە ناو چوارچێوەوە، چونکە هیچ وێنەیەک تەواو نەبووە. هەر لەم ڕوانگەیەیشەوە دایەڵۆگم بە ڕێی خۆم زانیوە و دەیزانم. لە ناوەڕاستی هەشتاکانیشەوە بۆم دەرکەوتووە، کاتێ هاوار دەکەیت: ئێوە زۆر گەورەن، داهێنەری مەزنن، داوات لێ ناکرێت یەک بەڵگە بۆ گوتەکانت بهێنیتەوە، بگرە پێویست نییە چوار دێڕت لە کتێبێکی گرنگ خوێندبێتەوە، بەڵام کاتێ بە پرسیار ڕووبەڕوویان دەبیتەوە، هەر پێش نووسەرە دیارەکان، لایەنگرانیان بەوە تۆمەتبارت دەکەن، گوایە کەسێکی بێئاگایت. واتە لەسەرتە دەیان کتێبی گەورەت لە کۆمەڵێک بواردا خوێندبێتەوە، ئینجا لەبارەی نووسینەکانیانەوە بپرسیت. ئایا لایەنگرانی ئەو نووسەرە دیارانە هەمان پێوەریان بۆ ئەو نووسەرانەیان هەیە؟ ئایا کاتێ ڕەخنەگرانی میلـلی بە زمانی ڕۆژانەی خەڵک لەبارەیانەوە دەنووسن و پێیاندا هەڵدەدەن، بەوە تۆمەتباریان دەکەن، گوایە کەسانی بێئاگان؟

ئەوەی من قسەم لێوە کردووە، ڕەخنەی زاڵی ئێمەیە، دەنا وەک گوتم لێرە و لەوێ هەوڵی گرنگمان هەن، کە بە گشتی هیی ئەو نووسەرانە نین، ناوی ناسراون و خاوەنی جەماوەرن. نەخێر، نووسەرانی ترن. ئەو لاوانەیشن، خەریکی وەرگێڕانی کتێبی فیکریی ڕەخنەییی فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزەکانن. ئەوانەن، گوتاری تۆکمە لەبارەی کۆمەڵێک چەمکەوە دەنووسن. بە داخەوە هەندێکیان هێشتا نەیانتوانیوە خۆیان لە ژێر دەستەڵاتی ئەو نووسەرانە ڕزگار بکەن، کە لە ڕێی وەسف و بە پاڵپشتی جەماوەر گەورە کراون، بەڵام هەندێکیان ئەو هەنگاوەیشیان ناوە. چەند ساڵ لەمەوبەر نووسەرێکی لاو نامەیەکی ئاڕاستەی نووسەرێکی دیار کرد، کە بۆ من ئەو نامەیە زەنگێک بوو، پێی گوتم بە مێژووی نووسینی ئەم پەنجا ساڵەدا بچووەرەوە! هەڵوێستی نووسەرە دیارە کە هێندەی تر دەنگدانەوەی ئەو زەنگەی لە ناو سەرمدا گەورە کرد.

The post لە (ڕەخنەگر کێیە)وە بۆ (ڕەخنە چییە) appeared first on ژنەفتن.

هەر کاتێک باس لە ڕەخنەی شانۆیی بکەین، پێویستە لە سەر تەواوی ئاستەکانی ڕەخنە قسە بکەین، ئەوەی لە ئێستادا ئامادەبوونی هەیە ڕەخنەیە یاخود پەیوەندی بە ڕەخنەوە نییە؟ هەمیشە ئەو پرسیارە ڕووبەروومان دەبێتەوە، بە بڕوای ئێمە ئەوە پرسیارە گرنگەکە نییە، ئەی کەوایە بۆچی ڕووبەڕووی ئەو پرسیارە دەبینەوە؟

پرسیارێک بۆ تێگەیشتن بێت لەبارەی زانیاری بەرایی بۆ ڕەخنە، وابەستەی ئەو تێگەیشتنەیە کە نووسین لەبارەی نمایشەوە تاچەند دەبێتە ئامادەبوونی ڕەخنەیی؟ بەدڵنیاییەوە کۆی مێژووی نووسینی ڕەخنەیی ئێمە لە شانۆدا لە هەواڵ و سەرنجەوە دەست پێدەکات، سەرنج گەشە بە خۆی دەدات و دەبێت بە تێگەیشتن بە پێی ئاستی مەعریفەی ڕەخنەگر، ئەوەش ڕەخنەیەک نییە وابەستەی میتۆد بێت، هێندەی بە پێی چێژی خودیی نووسەرەکەی ڕەخنە دەباتە ناو ململانێی “ستایش/ سەرزەنشتکردن” خێرا لەو ململانێیەش خۆی یەکلا دەکاتەوە، ئەو شێوازە بە ناوی ڕەخنە لە سەرەتای سەرهەڵدانی لەناو نمایشە کوردییەکان هاتۆتە بوون، تا ئەمڕۆش وێنەیەکی نەگۆڕی هەیە بۆ ڕەخنەی شانۆیی، بۆیە کاتێک باس لە ڕەخنە دەکرێت قسە لەو سەرنجەیە، لێرەدا ئەو پرسیارەی ناوە ناوە لە میدیاکان و نێوەندە شانۆییەکە سەرهەڵدەدات کە دەپرسێت: ئاخۆ ڕەخنەی شانۆییمان هەیە؟ ئایا ئەوەی هەیە ڕەخنەیە یاخود پەیوەندی بە ڕەخنەوە نییە؟

تا ئەو شوێنەی سەرنج لە شوێنی ڕەخنەدا کار بکات، دەتوانین ناوی بەرین ڕەخنە لە شانۆی ئێمەدا بوونی هەیە، وەک ئەوەی ڕوانینی بینین دەگوازێتەوە، بە پێی چێژی خودگەراییش قسە لە نمایش دەکات، بەڵام ئەو دەمەی قسەکردنەکە لە میتۆد بێت، ئاخۆ ئەو ڕەخنەیە خاوەنی میتۆدێکە و تیۆر بەشێکە لەناو نووسین؟ ئەو پرسیارە نەک نەفی ڕەخنە دەکاتەوە، بەڵکوو گومان لە کۆی پڕۆسەی ڕەخنەیی دەکات لەناو نووسینی کوردیدا، بۆچی؟

لێرەدا بۆ ئەوەی ئەو گومانە بەرینە ناو ڕوانینێکی ڕەخنەییەوە دەبێت قسە لە دوو ئاستی جیاوازی ڕەخنە بکەین، کە ئەوانیش بە دوای سەرنج دێنە بوون، بە واتایەکیتر سەرنج تەنیا زەمینەیەکە بۆ ڕەخنە، بەڵام ڕەخنە نییە هێندەی گواستنەوەی پڕۆسەی نووسینە، لە پیرەمێردەوە کە هەواڵی نمایشەکانی بڵاو کردۆتەوە تا دەگات بە ڕەخنەی شانۆیی بۆ سەرەتای هەشتاکان، ئێمە یەک شێوەمان بۆ ڕەخنەی شانۆیی هەیە، ئەوەی لە ناوەڕاستی هەشتاکانەوە لەلایان بەشێک لە شانۆکاران دەنووسرێت، هەوڵێکە بۆ ڕزگاربوون لە سەرنج، ئەوەش هەوڵدانە بۆ نزیکبوونەوە لە گوتار، بۆ ئەوەی ئاگایی نووسین بەشداری بکات لە نمایشی شانۆیی، لێرەدا گوتار کار لەسەر ئاشکراکردنی ئەو نەبینراوانە دەکات بۆ بینەر، لە ڕێی خوێندنەوەی سیستمێکی شانۆیی، ئەوەش نزیکبوونەوەی گوتارە لەمیتۆد، تاوەکو پەیوەندییەک لە نێوان نمایش و بینەر درووست بکات، هەرچەندە گوتار تا ئاستێکی دەگمەن لەناو ڕەخنەی ئێمەدا دەرکەوتووە، چەند هەوڵێکن نەیانتوانیوە درێژی بە خۆیان بدەن، کاتێک گوتار توانی ئامادەبوونی لە ڕەخنەدا هەبێت، ئەوسا دەتوانێت بچێتە دۆخێکیترەوە کە دەقی ڕەخنەییە، دیارە ئێمە لە تەواوی مێژووی نووسینی ڕەخنە شتێکمان نییە بە ناوی دەقی ڕەخنەیی، کە وەک دەقی نووسەر و دەقی نمایش بێت، بۆ ئەوەی ڕەخنە دەقێکی سەربەخۆ بنووسێتەوە، بەشداری لە کۆی پڕۆسەی خوڵقاندنەوەی نووسین و نمایش بکات، شێوەیەک بێت لە دەقئاوێزانێکی نێوان هەردوو دەقی نووسین و نمایش، ئامادەنەبوونی دەقە پەیوەستە بە ئامادەنەبوونی مەعریفە، بە هۆی ئەوەی پێویستی بە تێگەیشتنە لە زانستە مرۆییەکانەوە، بتوانێت سێنتەری دەقی نووسەر و دەقی نمایش هەڵبوەشێنێتەوە، کار لەتەک بونیادەکان بکات، بەر لەوەی بوونە بە سێنتەر، ئەو کارە ڕەخنەگر دەکات بە نووسەری دەقێکی سەربەخۆ، ئەو لە پەراوێزی نمایشی شانۆییەوە نایەتە بوون، ئەو پەراوێزبوونەوە وایکردووە هەمیشە ڕەخنە گرنگی خۆی نەبێت لە نەخشەی شانۆی ئێمەدا، گرنگییەکەی لەناو ستایش و سەرزەنشتکردندایە، ستایش ئەکتەر و دەرهێەرەکانی دڵخۆش کردووە و ناویان بردووە بە ڕەخنەی ڕاستەقینە و زانستی، سەرزەنشتیش شانۆکارانی دەرەوەی نمایشەکەی ئاسودە کردووە بەوەی ڕەخنەی زانستین، سەرەنجام ململانێکە لەناو نێوەندە شانۆییەکەدا لە سەر زانستی و شێواندن ناوی بردراوە، بەڵام لە بنەرەتدا شتێک لەو نووسینانە بوونی نییە بە ناوی زانستی و شێواندن، چونکە ئەوە زانستی بوون نییە، هێندەی بینینە بە پێێ چێژی ڕەخنەگرەکە، وەک چۆن شێواندنیش نییە، چێ بشێوێنێت، ئەو هاتووە ئەوانەی بە خواستی چێژی ئەو نین ڕەخنەی ئاراستە کردوون، بۆیە ئەوەی نووسراوە سەرنجی بینین بووە، بە دەگمەن نووسینێک دەبینین کە نزیکبوونەوە بێت لە گوتار و شتێکیشمان نییە بە ناوی دەقی ڕەخنەیی.

The post پیاچوونەوە بە پرسیاری ئامادەبوون لە ڕەخنەی شانۆییدا appeared first on ژنەفتن.

ئەم وتارەی دەیخوێننەوە وەڵامی (دلێر محەمەد)ی نووسەر و وەرگێڕە بۆ پرسیارێکی تەوەری ڕەخنەی ئەدەبی و هونەری ماڵپەڕی ژنەفتن.

لە سەرەتای ئەم وتارەدا، دەکرێ بە ڕاشکاوی بڵێم، من تەنیا وەڵامی بەشێکی پرسیاری تەوەرەکەی ئێوە دەدەمەوە، کە پەیوەستە بە خوێندنەوەی دەقە ئەدەبییەکانەوە. ئەمەش لەبەر ئەوەی کە برادەرێکی بەشداری تەوەرەکە پێش من بە خێرایی، مێژووی سەرهەڵدانی تیۆرەکانی ڕەخنەی ئەدەبی تاڕادەیەک بەسەر کردووەتەوە و بە دیاریکراویش لەبەر ئەو هۆکارەی کە دەرکەوتنی تیۆرەکانی خوێندنەوەی دەق و وەرگر، زۆر کۆن و لە مێژینە نییە و نەک هەر پێویست بە گەڕانەوە بۆ سەردەمی کلاسیکی یۆنان و بە نموونە کتێبی شیعری ئەرستۆ ناکات، یان تەنانەت پێویست ناکات بگەڕێینەوە بۆ سەرەتاکانی سەردەمی نوێگەری و دواتریش پێویستمان بەوە نییە لە سەدەی نۆزدەهەمی خۆرئاوا، بە دوای تیۆرێکی ئەدەبییدا بگەڕێین، کە لە ڕەخنەدا، خوێنەری وەک بەگەڕخەری دەق وێنا کردبێت و بە شێوەیەکی سەرەکی بایەخی پێدابێت. لێرەوە دەکرێ بڵێین بە درێژایی ئەو چەندین سەدەیە، لە ڕەخنەی ئەدەبیدا بە شێوەیەکی سەرەکی ڕەهەندەکانی دەرەوەی دەق دەکرانە میحوەری ڕەخنە و ڕاڤەکردنی دەق، بە دەربڕینێکی دیکە ڕەخنەگران بە پلەی یەکەم تێکستی ئەدەبی و ناوەڕۆکەکەیان، لەبەر ڕۆشنایی واقیعی ژیانی نووسەر و ئایدۆلۆژیاکەی و ئەو قۆناغە مێژوویی و کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووری و پسایکۆلۆژییەی کە نووسەر تێیدا ژیاوە و دەقەکەی تێدا ئەفراندووە، ڕاڤە دەکرد. ئەم شێوازە لە ڕەخنە تاکوو ساڵانی سەرەتای سەدەی بیستەم و خوێندنەوەی هەندێ ئاماژەی ناو چەند وتارێکی کەمی ڕەخنەیی هاوشێوەی ئاماژە ڕوونەکەی شاعیر و ڕەخنەگری فەڕەنسی داهێنەر “پۆل ڤالێری[1]” کە لە وتارێکیدا دەکەوێتە دژایەتیکردنی ئەو هەوڵەی کە ئیمزاکەر، یانی نووسەری تێکست و بەرهەمی ئەدەبی بە تەنیا کەس دادەنێت کە درک بە واتای دەق بکات. ڤالێری لەم بارەیەوە دەنووسێت: «دەق مانایەکی ڕاستەقینەی نییە و نووسەریش هەژموون و دەسەڵاتدار نییە بە سەرییەوە، چونکە نووسەر گەر ویستی گوتن و نووسینی شتێکی هەبێت، ئەوا هەر ئەوە دەنووسێ، کە نووسیویەتی. هەر بۆیە کاتێک دەقێک چاپ و بڵاودەکرێتەوە، ئیدی وەک ئەو ئامێرەی لێدێت، کە دەکرێ هەر یەکێکمان بە ئارەزووی خۆی، یاخود بە پێی ئامرازەکانی بەردەستی، بەکاری بەرێت. لەبەر ئەمە نازانین و لەوە دڵنیا نین، کە داخۆ دانەری ئامێرەکە، لەوانیتر باشتر و چاکتر ئامێرەکە بەکار دەهێنێت. لێرەوە بەرهەمی ئەدەبی بە جۆرێک لە بووندا بەردەوام دەبێت، کە بتوانێت، بەشێوازێکی جیاواز، لەوەی نووسەر و دانەرەکەی دەربکەوێت». هەروەها لە ساڵانی کۆتایی جەنگی جیهانی یەکەمدا فۆرمالیستە ڕووسەکان، لە ڕەخنەی ئەدەبیدا، بە پێچەوانەی تەوژمی باوەوە، کەوتنە بایەخدان بە ڕەهەندەکانی ناوەوەی دەق و بە هۆی کاریگەری ئەفراندنەکانی ئەم گرووپە و پاشان بازنەی زمانەوانی “پراگ“ەوە، دەرگای وەرچەرخانەکانی تری نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم کەوتە سەرپشت. یەکێک لەو تیۆرانەی کە لە ناوەڕاستی شەستەکانی سەدەی بیستەمدا دەرکەوت، بریتی بوو لە (تیۆری خوێندنەوە و ئێستاتیکای وەرگر)[2]، کە سەرەتا لەلایەن هەر دوو ڕەخنەگری پێشڕەوی ئەڵمانی “هانس ڕۆبەرت یاوس” و “وۆڵفگانگ ئایزەر” دامەزرا، کە دواتر تیۆری هەر دوو ڕەخنەگرەکە، بە ئاراستەی قوتابخانەی کۆنستانس ناسرا. کە یەکەمیان واتە یاوس لە ڕێگەی تیۆری وەرگر و ستاتیکای خوێنەرەوە، ناوبانگی دەرکرد. هەرچی ئایزەریش بوو بە هۆی تیۆری خوێنەری ناوەکی و پەنهانەوە ناسرا. بەڵام بەگشتی یەکێک لەو پڕەنسیپە سەرەکی و گرنگانەی کە تیۆرەکەی لەسەر دامەزرا، پڕەنسیپی گرنگیدانە بە خوێنەر، بەو پێیەی کە خوێنەر یەکەمین لایەنە کە بایەخ بە دەقی ئەدەبی دەدات و هەروەها بەو پێیەش کە تیۆریزەکەران هەر لە سەرەتاوە پێیانوابوو، کە خوێنەر لایەنێکی میحوەری و بنەڕەتی ناو پڕۆسەی خوێندنەوەی دەقی ئەدەبییە، چونکە خوێنەر ڕاستەوخۆ دەچێتە ناو کارلێککردن لەگەڵ دەق و فۆرمەلەکردنی ماناکەیەوە. هەروەها فینۆمینۆلۆژیا و هیرمۆنتیکا، واتە دیاردەگەرایی و لێکدانەوە ئەو دوو ئاراستە فیکرییە بوون کە کاریگەری گەورەیان لەسەر دەرکەوتنی تیۆری ڕەخنەیی وەرگر هەبووە. لێرەدا دەستبەرداری کاریگەری لێکدانەوە دەبم و ئەوەندەش بەسە کە ئاماژە بەوە بدەم کە لە فینۆمینۆلۆژیای ئینگاردن دا خوێنەر بە پایەیەکی بنەڕەتی دادەنرا بۆ پەیبردن و درککردن بە کاری ئەدەبی و پاشان دیاردەگەرایی بیرمەندی ناوبراو بنەمایەکی بابەتییانە و مەتەریالانەی بەخشی بە درککردنەکەی خوێنەر، سەرەڕای جەختکردنەوەی لەسەر ڕۆڵی خوێنەر لە دیاریکردنی مانا، لە بەرهەمی ئەدەبیدا. هاوکات ئاماژەی بە ڕۆڵی خوێنەریش داوە، کە بەشێوەیەکی فەنتازی دەکەوێتە پڕکردنەوەی درز و بۆشایی بەرهەمە ئەدەبییەکە، لە دەقێکی گریمانەییدا، کە دەبێتە تەواوکەری بەرهەمە ئەدەبییەکە. ڕەخنەگری فەڕەنسی “ڤینسۆن جۆڤ“ی نووسەری کتێبی «خوێندنەوە»[3] یەکێکە لەو توێژەرانەی، کە بایەخێکی تیۆری و ڕەخنەیی گەورە بە تیۆری وەرگردەدات، ئەم توێژەرە لە پێشەکی کتێبی ناوبراودا، جگە لە ئاراستەی کونستانس، تئشکی خستووەتە سەر سێ ئاراستەی دیکەی تیۆری، کە ئاراستەی دووەم، بریتییە لە ڕاڤەکردن و لێکدانەوە سیمۆلۆژییەکەی “ئیمبرتۆ ئیکۆ“ی ڕەخنەگر و ڕۆماننووسی ئیتالی، کە تیایدا خوێندنەوە و ڕاڤەکردنێکی بەشداریکەرانە بۆ خوێنەر پێشنیار دەکات. هەرچی ئاراستەی سێیەمە پێکهاتووە لە توێژینەوە سیمۆلۆژییەکەی هەر یەک لە فلیپ ئامون و ئوتن، کە تیایدا کە هەردووکیان دەسەڵات بە خوێنەر دەبەخشن، تاکوو لە ڕێگەی بەش یان پەرتەکانی دەقەوە، یاخود بە لەبەر چاوگرتنی تەفاسیلەکانی، لە دەقی ئەدەبی تێبگات. هەرچی ئاراستەی چوارەمە بریتییە لە ئاراستەی تیۆری ڕیالیستی خوێنەر لە لای میشێل بیکاری ڕەخنەگری فەڕەنسی، کە تیایدا ڕەخنە لەو خوێندنەوە ڕەخنەییە تیۆریانە دەگرێت، کە خوێنەرانی ئەبستراکت ئەنجامیان داوە، ئەوانەی کە بانگەشە بۆ خوێندنەوەی ڕیالیستی و بەرجەستە دەکەن. ئەم ئاراستە تیۆریانەی کە لە سەرەوە بە کۆمەکی نووسەری کتێبی خوێندنەوە خرانە ڕوو، جەخت لەسەر ئەو ڕاستییە دەکەنەوە، کە لە پڕۆسەی خوێندنەوەدا سەپاندنی تیۆرێکی دیاریکراو کارێکی سەخت و ئەستەمە، چونکە خوێندنەوە بە تەنیا پڕۆسەیەک نییە بۆ خوێندنەوە و ڕاڤەکردنی دەق و هەتا دۆزینەوەی ماناکان تیایدا. بەڵکوو پڕۆسەکە گەڕانە بەدوای ئەو ئاراستانەی کاریگەریدا کە دەق بەشێوەیەکی بەرچاو لەسەر خوێنەر بەجێیان دەهێڵێت. چونکە دەکرێ دەق خوێنەر تووڕە بکات یان فریوی بدات، یاخود بیگریێنێت، یان بیتۆقێنێت. ئەمەش بەو پێیەی کە کاریگەری خوێندنەوە، لەسەر ئێمەی خوێنەر دەکەوێتە سەروو تێگەیشتنمانەوە بۆ دەق، ئەمەش ئەو شتەیە، کە هەندێک جار بە کاریگەری ئەدەب ناوی دەبەین و لە هەمانکاتیشدا وادەکات، کە دەقە ئەدەبییەکان، تەنیا بە کۆمەڵێک دەربڕین و دەلالەتی زمانەوانی ناو نەبەین، بەڵکوو هاوکات دەق بە ئامرازی کاریگەریش وێنا بکەین، بەو مانایەی کە دەق هەندێک جار پاڵمان پێوە دەنێت، کە هەندێک کار ئەنجام بدەین. ئەمەش ئەو توانایەیە، کە وامان لێدەکات پەی بە مانا شاراوەکانی دەقی ئەدەبی بەرین. هەروەها خوێندنەوەی دەقی ئەدەبی پڕۆسەیەکە بە ئاراستەی دۆزینەوەی چەندین مانا، یاخود فرە مانایی لە دەقدا، کە ڕەخنەگری گەورەی فەڕەنسی ڕۆڵان بارت لە سەرەتای کتێبی: (ئیس/زێد یاخود سارازین)دا ئەم فرە ماناییە بە سەرلەنوێ خوێندنەوە ناو دەبات. ئەویش بەو واتایەی کە سەرلەنوێ خوێندنەوە دەق ڕزگار دەکات، لە دووبارەبوونەوە. کە بە هۆی فرەییەکەیەوە کەشف دەکرێت، وەک ئەوەی یەکەم جاری بێت کە بخوێنرێتەوە، بەشێوەیەکی تایبەت و زیاتریش گەر بەرهەمە خوێنراوەکە، بەرهەمێکی کلاسیک بێت. هەموو سەرلەنوێ خوێندنەوەیەکی بەرهەمی کلاسیکی، پەیبردن و دۆزینەوەیە، وەک ئەوەی یەکەمجار بێت بخوێنرێتەوە. لەگەڵ ئەوەی کە ڕۆڵان بارت سەرەتا گومانی لەوە بوو کە دامەزراندنی تیۆرێک لە خوێندنەوەدا شیمانە بێت و لەم بارەیەوە، دەنووسێت[4]: «دڵنیا نیم و نازانم، کە دامەزراندنی تیۆرێک لە بواری خوێندنەوەدا پێویستە، کە ئەسڵەن خوێندنەوە جگە لە کایەیەکی فرەچەشن، بۆ مومارەسە فرە و پەرتپەرتەکان، کە خاوەنی کاریگەرییەکانی خۆیەتی و کورت ناکرێتەوە، چیترە. هەروەها گەر خوێندنەوەی خوێندنەوە، یان گەر میتاخوێندنەوە، جگە لە پەرتگەلی بیرکردنەوەکان و مەترسییەکان و حەزەکان و چێژەکان و فشارەکان، چیترە کە ڕەنگە ئەوە گونجاوبێت، کە جورعە بە جورعە لەبارەیەوە بدوێین». بەڵام هەر ئەم ڕەخنەگرە دواتر خۆی بە پێویستی زانی کە مەرگی نووسەر ڕابگەیەنێت، بۆ ئەوەی خوێنەر لە دایک ببێت. ئەمەش لەبەر ئەوەی کە لە پڕۆسەی خوێندنەوەدا مەحاڵ بوو کردارێکی دروست بەدی بکەین، بە بێ ڕەواندنەوەی ئەو دەسەڵاتەی نووسەر کە بانگەشەی هەژموونی لەسەر دەق دەکرد. هەروەها خوێندنەوەکان هاوسەنگ نین و خاوەنی هەمان ئاست نین، لەم ڕووەوە بیرمەندی فەڕەنسی “لوی ئاڵتوسێر” لە ڕابردوودا دوو جۆر خوێندنەوەی لە یەکتری جیا کردووەتەوە: کە ئەوانیش خوێندنەوەی بەرکار و خوێندنەوەی کاریگەر بوون. خوێندنەوەی بەرکار لەبەردەم دەقدا نێگەتیڤانە و وەک وەرگر ڕادەوەستێت. سەرەڕای ئەوە کردەیەکی ئەفسووناوی سادەی دەقەکە لێکدەداتەوە، کە مەتەریالی نووسراو ڕەتبکاتەوە، بۆ زاڵبوون بە سەر ڕۆحی دەقدا و بۆ ئەوەی دزە بکاتە ناو قووڵاییەکانی و گوێ لە سەداکانی بگرێت و ماناکانی بدۆزێتەوە. بە کورتی خوێندنەوەی بەرکار، لەسەر مەعریفەی ڕاستەوخۆ و میتافیزیکای ئامادە دادەمەزرێت، کە لە کۆتاییدا دەبێتە لێدوان و شیکردنەوەی دەق، بەو پێیەی کە ئامانجی ئەم خوێندنەوەیە، گەیشتنە بەوەی کە نووسەر گوتوویەتی و پەیبردنە بەوەی کە لە دەقدا جێگر کراوە. کەواتە ئەمە جۆرێکە لە خوێندنەوە، کە هەوڵ دەدات دزە بکاتە نێو قووڵاییەکانی دەق، بۆ ئەوەی پەی بەو حەقیقەتانە بەرێت، کە هەڵیگرتوون. خوێندنەوەی بەرکار، هەمان جۆری خوێندنەوەیە کە ڕۆلان بارت بە خوێندنەوەی مردوو ناوی بردووە، ئەویش شێوازێکە لە خوێندنەوە کە ملکەچ و گوێڕایەڵی دووبارەکردنەوە و قاڵبە زەینییەکان و ئەو وشانەیە کە فەرماندەرن. بەڵام بە بۆچوونی بارت خوێندنەوە زیندووەکانیش لە ئارادان، خوێندنەوەی زیندوو جۆرێک بەرهەم و تێکستە، کە لەگەڵ نووسینی گریمانەیی خوێنەردا دەگونجێت. کە لەلای ئاڵتۆسێر بە خوێندنەوەی کاریگەر ناو براوە. کە ئەویش خوێندنەوەیەکی بەرهەمهێن و وەرچەرخێنەرە، کە دەبێتە هۆی لەدایکبوونی دەقێکی نەنووسراو یان گریمانەیی، کە ناکرێ بواری نووسین لە ئاماژەیەک لەبارەیەوە یاخود لە نیشانەیەک لە نیشانەکانی زیاتر بێت. ئەمەش هەر ئەو خوێندنەوەیەیە، کە لە ڕابردوودا بیرمەندێکی وەک نیچە بە خوێندنەوەی (دەستنیشانکەری نیشانەکان) ناوی بردووە. چونکە هەڵدەستێت بە پشکنینی دەق و لەلای نیشانەکانی ڕادەوەستێت. بۆ ئەوەی نەدۆزراوە و پەیپێنەبراو بدۆزێتەوە لە دەقێکدا کە دەیخوێنێتەوە، پاشان دەیگێڕێتەوە بۆ دەقێکی دیکە، کە بە پێداویستی نائامادەیی خۆی لەناو دەقی یەکەمدا ئامادەیە…” ئەم خوێندنەوەیە، دەقەکە بەو شێوەیە تەماشا ناکات، کە کتێبێکی کراوەیە و بە ئاسانی ماناکانی خۆی دەدات بە دەست خوێنەرەوە، بەڵکوو بەو سیفەتە وێنای دەق دەکات، کە لە خۆی هەڵهاتووە و دوورکەوتووەتەوە لە خۆی، هۆکارەکەش بۆ کەموکوڕی خوێنەر و هەرزەییە تیۆری و مەعریفییەکەی ناگەڕێتەوە.. . پاشان ئەم خوێندنەوەیە لە ڕەهەندێکی دیکەدا خوێندنەوەیەکی گومانگەرایە، کە هەموو ڕەهەندێکی ڕاستەوخۆ تۆمەتبار دەکات و گشت بەڵگەنەویست و نەگۆڕێکیش ڕەتدەکاتەوە. ئەم خوێندنەوەیە، لەناو سپییەتی دەقدا هەوڵی دۆزینەوەی دەستنووسەکەی دەدات، بەو پێیەی کە لەودیو سپییەتی دەقەوە خۆی شاردووەتەوە. بەو ئومێدەی کە دەستنووسی دەقەکە بژێنێتەوە و هەوڵی سەر لەنوێ بەرهەمهێنانەوەی کردەی نووسینی دەقەکە بدات. بەڵام کردەیەک کە بانگەشەی خستنەڕووی خاوەندارییەتی دەق و تاکە مانای ڕاستەقینە و ڕەها لە دەقەکەدا ناکات. کەواتە ئەم کردەی خوێندنەوەیە، لەسەر مەعریفەی ناڕاستەوخۆ دادەمەزرێت و لەگەڵ پێشبینی سەرەتاییدا نییە و ئەوە نەرێ دەکاتەوە کە لەگەڵیان بێت. لەناو ئەم کردەی خوێندنەوەیەدا پێشبینی پێدراوی یەکەم و سەرەتایی ناکرێت و هەروەها یەکەمین مەعریفەش لە ئارادا نییە، بەڵکو هەموو مەعریفەیەک بریتییە لە پێچەڵپێچ و خاوەندارییەتیکردنی ماناش، کۆتایی و پایانی ڕێگاکەیە و داپۆشین و پەردەپۆشکردنیش بریتییە لە دەستنیشانکردنی هەموو ڕاستییەک. 

تیۆرەکەی ئیکۆ لەسەر ئەو پڕەنسیپەش دامەزراوە، کە دەڵێ: دەق، بە شێوەیەکی گشتی ئامێرێکی تەمەڵە، پێویستی بە خوێنەرە تاکو بیخاتە گەڕ. لەگەڵ ئەوانەشدا هاوکات، لێکدانەوە و ڕاڤەکردنی هیرمۆنتیکیش لە تیۆرەکەی ئەم ڕەخنەگرە ئیتالییەدا مانیفێست دەبێت.

خوێنەر لە خوێندنەوە ڕاڤەکارییەکەی ئیکۆ’دا 

خوێندنەوە بەو سیفەتەی کە پڕۆسەی ڕاڤەکردن و خوێندنەوەی دەقە لەلای ڕەخنەگری ئیتالی ئیمبرتۆ ئیکۆ، بەو پێیەی کە لە پڕۆسەکەدا دەق هەڵدەوەشێنرێتەوە و سەرلەنوێ پێکدەهێنرێتەوە، بە مەبەستی تێگەیشتنی، ئەوا ئەم پڕۆسە ڕەخنەییەی ئیکۆ جگە لەوەی کە لە ڕیزبەندی تیۆری وەرگردا پۆلێن دەکرێت، هاوکات پێویستە لەناویدا ئاشنای پەیوەندی دژواری نێوان خوێنەر و دەق، یاخود بکەر و بابەتێک ببین، کە ڕاڤە دەکرێت و دەخوێنرێتەوە. لە ڕەخنەی کلاسیکدا بۆ ماوەیەکی درێژخایەن، تیۆرەکان لەسەر چەمکی ناوەندی نووسەر، بینادەکران. چونکە لە ڕابردوودا نووسەر وەک ناوەند و سەنتەری پڕۆسە ئەدەبی و ڕەخنەییەکە دەبینرا، بەم پێیەش لە تیۆری مێژوویی و سۆسیۆلۆژی و پسایکۆلۆژی و تیۆرە کولتوورییەکان و بیۆگرافییدا، پڕۆسە ڕەخنەییەکە کورت دەکرایەوە بۆ ئەوەی کە بە دەسەڵاتی نووسەر ناو دەبرا. بەڵام لەگەڵ سەرهەڵدانی بونیادگەریدا، بەتایبەتیش لە تایپە سەرەتاییەکەیدا دەق جێگای نووسەری گرتەوە و ئیدی لە بواری ڕەخنەی ئەدەبیدا ئەوەی کرایە سەنتەر و گرنگییەکی زۆری پێدرا بریتیی بوو لە دەق. تاکوو دواجار لە تیۆرەکانی خوێندنەوەدا، شوێنی دەق درا بە خوێنەر. بۆیە تیۆری ڕاڤەکردن و خوێندنەوەی دەقی ئەدەبیش لەلای ئیمبرتۆ ئیکۆ، هەمان کاری کرد، بە جۆرێک ئەم ڕەخنەگرە، لە هەندێ بەرهەمیدا بە دیاریکراویش لە تێکستی ناوداری (خوێنەر لە حیکایەت یان گێڕانەوەدا) ئەو پێگە ناوەندییەی بەخشیووە بە خوێنەر، کە ستراکچرالیزمەکان لە سەرەتادا بەخشیبوویان بە دەق. بەڵام ناکرێ وەک بەرنامە و ڕەچەتەیەکی ئامادە بۆ پڕاکتیکردن، وێنای تیۆرەکەی ئیکۆ بکەین، یاخود وەک شێوازێکی ئامێریانە بیری لێبکەینەوە، بەڵکوو ئەو پێیوایە کە خوێندنەوە هونەرێکە، لەسەر بلیمەتی و ئەزموونی خوێنەر و ڕاڤەکار ڕاوەستاوە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بۆچوونی وایە «کە خوێنەر و ڕاڤەکار دەزانێت چۆن بەرخورد لەگەڵ دەقدا بکات و چۆنیش تێکەڵاوی ببێت، تاکو ئەو پەردەی تەمەڵییەی لەسەر لابەرێت، دەست بە وەبەرهێنانی دەڵالەتە هارمۆنی و هاوسەنگەکانی بکات.»[5] جگە لە پێگە ناوەندییە کاریگەرەکەی خوێنەر، تیۆرەکەی ئیکۆ لەسەر ئەو پڕەنسیپەش دامەزراوە، کە دەڵێ: دەق، بە شێوەیەکی گشتی ئامێرێکی تەمەڵە، پێویستی بە خوێنەرە تاکو بیخاتە گەڕ. لەگەڵ ئەوانەشدا هاوکات، لێکدانەوە و ڕاڤەکردنی هیرمۆنتیکیش لە تیۆرەکەی ئەم ڕەخنەگرە ئیتالییەدا مانیفێست دەبێت. ئەو دەربڕینەی ئیکۆ: دەق ئامێرێکی تەمەڵە، بەو واتایە دێت، کە دەق لە قووڵاییدا پێدراوێکی نوقسان و ناتەواوە، پێدراوێک بە کەمووکوڕی زۆرەوە، تاکوو سپییەتییەکان لە خۆی بگرێت. تاکوو بکەوێتە ناوچەیەکی دیارینەکراوەوە و لەوێ چاوەڕانی خوێنەرێکی گونجاو بکات، بۆ ئەوەی بێت و سپییەتییەکانی پڕ بکاتەوە، بەشێوەیەکی هیرمۆنتیکی ئاراستەی بکات. چونکە وەک خۆی دەڵێ:[6] «دەق دەیەوێت دەستبەرداری دەستپێشخەرییە هیرمۆنتیکییەکە بێت، بۆ خوێنەر…»، یاخود بەو پێیەی کە دەڵێ «دەق پێویستی بە یارمەتی خوێنەرێکە، تاکوو بە گەڕی بخات…»، بەڵام خوێنەرێک کە ڕەخنەگرەکە لەبارەیەوە دەدوێت، خوێنەرێکی نموونەیی و ئایدیالە، کە دانەر پێشبینی دەکات، کە خۆی وەک بەشێک لە بونیادی دەقە ئەدەبییەکە پێشکەش بکات. خوێنەر، بوونەوەرێکی گرنگ و کاریگەرە، کە دەیەوێ لە پرۆسە و ڕێڕەوی خوێندنەوەدا وەک بزوێنەر و بەگەڕخەری تێکست و بەرهەمە ئەدەبییەکان بەشداربێت. لە کن خوێنەری ئایدیال و نموونەیی، هاوڕێ لەگەڵ چێژبینیندا، خوێندنەوە بە مانای پرسیارگەلێک دێت بە مەبەستی هەڵسەنگاندنی تێکستەکە و پەیبردن بە هەرچی زیاتری ڕەهەندە نادیارەکان دەق و ئەو کاریگەریانەی تێکستە ئەدەبییە کە لە ناوەوەیدا بەجێیهێشتوون و هەستیان پێدەکات. خوێندنەوە پرۆسەیەکی فیزیکی و هزری و مەعریفی و سۆزداری و ئارگۆمێنتیی و سیمبولیک “ڕەمزی”یشە. گەر ئەوە خوێندنەوە بێت، ئەدی خوێنەر، یاخود خوێنەری ئایدیاڵ کێیە؟ ..
 شاعیری ناوداری ئەڵمانی “گۆتێ” لە نامەیەکیدا بۆ فرەدریش ڕۆشڵیتزی هاوڕێی، ئاماژەی بەوە کردووە کە «خوێنەر سێ جۆری هەیە، جۆری یەکەم: ئەوانەن چێژ لە دەق وەردەگرن بەبێ هەڵسەنگاندنی، جۆری سێیەمیش ئەوانەن: تێکست هەڵدەسەنگێنن بە بێ ئەوەی چێژی لێوەربگرن. بەڵام جۆری دووەم، کە دەکەوێتە ناوەڕاستی دوو جۆرەکەی ترەوە، خوێنەرێکە: کە لە کاتی هەڵسەنگاندنی دەقدا چێژ وەردەگرێت و لە کاتی چێژوەرگرتنیشدا هەڵسەنگاندن بۆ دەقەکە دەکات. بە بڕوای گۆتێ ئەم جۆرەی دوایی لە خوێنەر تێکستەکە لە فۆرمێکی تازەدا بەرهەم دەهێنێتەوە. بەڵام ژمارەی ئەم چەشنە لە خوێنەر کەمە.[7]
تا ئێرە گەر جۆرێک لە وێناکردنمان لە بارەی پڕۆسەی خوێندنەوە و هەروەها خوێنەر و خوێنەری ئادیال لەلا گەڵاڵە بووبێت، هەنووکە دەکرێ بپرسین، داخۆ ئێمە خاوەنی پڕۆسەی خوێندنەوەی دەقی ئەدەبین، ئایا خوێنەرێکی لەو چەشنەمان هەیە، کە لەسەرەوە باسمانکرد؟ بێگومان وەڵامەکە گەر نیگەتیڤ بێت، ئەوا ناکرێ نیگەتیڤێکی ڕەها بێت، چونکە ئێمە بە کەمی و خوێنەرێکی ڕەخنەگری لەو چەشنەمان لە بواری ڕەخنەی ئەدەبیدا هەیە، بەڵام کەمە و لە ئاستی پێویست و چاوەڕوانیدا نییە. بە بڕوای من لەوەدا کە پەیوەندی بە ڕەخنەوە هەیە، ناکرێ چەمکەکە لە واتا هەمەلایەن و گشتگیرەکەیدا فەرامۆش بکەین، چونکە ڕەخنە پڕۆسەیەکی هەمەلایەن و گشتگیرە و پێویستە لەیەککاتدا لەسەرجەم کایەکانی زانستە مرۆڤایەتییەکاندا پەرەسەندن و پێشکەوتن بە خۆیەوە ببینێت، لە هەموو ئەو کایانەدا بخرێتە سەر و هەموو شتێکەوە و وەک تاکە چەکێکی گشتگیر و ئەفسووناوی وێنابکرێت، کە لە دەستدانی یانی شکستی حەتمی! یان کانت وتەنی پێویستە سەر لەبەر هەموو شتێک لە سەرجەم کایەکاندا بە ڕەخنە بسپێرین. دەنا ئەزموونی میللەتانی دەوروبەرمان، ئەوەمان پێدەڵێت، ئێمە ناتوانین، بەبێ پەرەسەندنی ڕەخنە لە کایەی سۆسیۆلۆژیا و سیاسەت و تیۆلۆژیا و کایەکانی دیکەدا ببینە خاوەنی ئەدەبیاتێکی کوردی پەرەسەندوو، یان هەتا ببینە خاوەنی ڕەخنەیەکی ئەدەبی زیندوو، کە ببێتە فاکتەری سەرەکی بۆ پێشخستنی ئەدەب و هونەری کوردی.


*سەرچاوەکان:

[1] بڕوانە کتێبی: القراءة رافعة راسها، عبدالسلام بن عبدالعالي، دار توبقال، ط١ لسنة ٢٠١٩..ص٦.

[2] هانس روبرت ياوس: جمالية التلقي.ت: رشيد بن حدو، المجلس الاعلى للثقافة ط١لسنة ٢٠٠٤. پێشەکی کتێبەکە بە قەڵەمی وەرگێڕی عەرەب، ص٧-١٧

[3] القراءة : فانسون جوف.ت: محمد ايات لعميم، شكير نصرالدين. منىشورات الرؤية٢٠١٦. ل5-6..

[4] كتاب (س/ز) رولان بارت..ت: محمد بن رافة البكري، دار الكتاب الجديدة المتحدة..٢٠١٦ ل ٤٤

[5] امبرتو ايكو: القارىء في الحكاية..ف: انطوان ابو زيد..دار الساقي..١٩٩٦.لە ٢٨-٢٩

[6] هەمان سەرچاوەی پێشوول٣٠

[7] مع بورخیس. البیرتو مانغویل..ترجمە:احمد م. احمد..دار الساقي ..٢٠١٥. ل٩-١٠

The post تیۆری خوێندنەوە و ئێستاتیکای وەرگر appeared first on ژنەفتن.

سوپاس بۆ پرسیارەکەتان. واهەستدەکەم پێویست بێت ڕەخنە وەک جۆرێک لە زانست تەماشا بکەین، وەک هەموو جۆرە زانستەکانیش بوون و سەرهەڵدانی پابەندی بوون و سەرهەڵدانی لق و کایە زانستییەکانی ترە. لە هەر جێگایەک زانستە فەلسەفی و دەروونی و کۆمەڵایەتییەکان لاواز بن، ڕەخنەی ئەدەبیش لاواز دەبێت. بە گشتی لەدایکبوونی مرۆڤی ڕەخنەگر دەکەوێتە پێش لەدایکبوونی «ڕەخنەگری ئەدەب»ـەوە. زۆر سەختە پرسیاری بوونی ڕەخنەگری ئەدەبی بکەین، بێئەوەی پرسیار لە بوونی مرۆڤی ڕەخنەگر نەخەینە پێش. وشەی ڕەخنە لە زۆربەی زمانەکاندا هەڵگری ڕەهەندێکی نیگەتیڤە، واتە مرۆڤ بە چاوێکی گوماناوی لە شتێک بڕوانێت، بەڵام خودی پرۆسەی ڕەخنە کارێکی گرنگە کە کارێکی بە گومانەوە نییە، بەڵکوو پەیوەندی بە خواستی تێگەیشتن و دۆزینەوە و تێپەڕاندنەوە هەیە. ڕەخنە بەر لەهەر شتێک بەو دەستپێک و خواستە دەستپێدەکات، تێبگەین «ڕاستی» یان «چۆنێتی» شتەکان لەوە ئاڵۆزترن، وەک یەکەم تێگەیشتن پێمان دەبەخشێت. هەنگاوی یەکەمی ڕەخنە گومانە لە توانای خۆمان لەسەر بینین و تێگەیشتن. ڕەخنە بەر لەهەر شت کردەیەکی شەڕانی نییە دژ بە بابەتێکی دەرەکی، ئیدی ئەو بابەتە «کۆمەڵگا»، «کایەی سیاسی» یان «تێکستێکی ئەدەبی» بێت. خواستی ڕەخنە سەرەتا تاقیکردنەوەی سنووری مەعریفەی خۆمانە، جۆرێکە لە دوودڵی دەرهەق بە تواناکانی خۆمان لەسەر بینین و تێگەیشتن. لێرەوە هەر پرۆسەیەکی ڕەخنە بەر لەوەی بیر لە وردبوونەوە بکات لە «بابەت ـ ئۆبێکت»ـی ڕەخنە، هەنگاوی یەکەمی بیرکردنەوە، گومانکردن، تێڕامانە لە سنوورەکانی ئیدراک و تێگەیشتنمان. هەڵەیەکی گەورەیە لە سەرەتاوە قسە لەسەر «بابەتی ڕەخنە» بکەین، بێئەوەی قسەمان لەسەر «هوشیاریی ڕەخنەگرانە» کردبێت.

ڕەخنەگر زادەی کولتوورێکە، بەر لەوەی چاوێکی تێدا بێت لە تێکست وردببێتەوە، دەبێت چاوێکی تێدا بێت لە دونیا وردببێتەوە.

 لە دونیای ئێمەدا ڕەخنە تا ئێستا وەک جۆرە پرۆسەیەکی حوکمدان سەیر دەکرێت، واتە پرۆسەی دەرکردنی بڕیارە لەسەر تێکستێک یان هەر بابەتێکی دی. بەڵام ڕەخنە لە سەرەتادا دەرکردنی بڕیار نییە لەسەر ئەو شتەی ڕەخنەی لێدەگرین، بەڵکو تێڕامانە لەوەی ئاخۆ دەتوانین تێبگەین، ئاخۆ دەتوانین بچینە ناو ئەم بابەتەوە، کەرەستەی نزیکبوونەوە و تێگەیشتن و تێڕامانمان پێیە. ڕەخنەگر کەسێکە بەردەوام سنووری مەعریفەی خۆی و چۆنێتی بەکارهێنانی ئەو مەعریفەیە تاقیدەکاتەوە. ڕەخنەگر کەسێکە بابەتێک دەکات بە بەهانە تا تێڕوانینی خۆی تاقیبکاتەوە. ئەوەی ڕەخنە دروست دەکات ئەو پلان و کەرەستانەیە کە دەبێت ڕەخنەگر بۆ خوێندنەوە هەیبێت. کەسی ڕەخنەگر بەر لەوەی ڕەخنە بگرێت، دەبێت لە زۆر جێگای دیکەدا کاری کردبێت، ڕەخنە جۆرە پەیوەندییەک نییە کە لەگەڵ هەڵچوون و داچوونەکانی خوێندنەوەدا دروست ببێت، بەڵکوو پێشتر لە جێگای ترەوە دێت. بە بێ ئیشی کۆمەڵێک کایە، ڕەخنەگر دروست نابێت. ڕەخنەگر لە جێگایەکدا دروست نابێت، پێشتر هیچ جیهانبینییەکی تێدا نەبێت، ڕەخنەگر زادەی کولتوورێکە، بەر لەوەی چاوێکی تێدا بێت لە تێکست وردببێتەوە، دەبێت چاوێکی تێدا بێت لە دونیا وردببێتەوە. بە بێ گەشەی ڕاستەقینەی ئەو چاوە، بە بێ ئەوەی جۆرە مرۆڤێکی بیرکەرەوە ئامادەبێت، بتوانێت بە ڕوونی قسە لەسەر دونیای خۆی بکات، کەسێک دروست نابێت بتوانێت بە قووڵی قسە لەسەر تێکست بکات. توانای قسەکردن لەسەر تێکست بە توانای قسەکردن لەسەر دونیاوە گرێدراوە.

بۆ خوێندنەوەی تێکست پێویستمان بە کەسێکە لە دونیایەکی ترەوە هاتبێت، واتە بە ناو کایەی تردا گوزەری کردبێت، فەلسەفە، دەرونناسی، مێژوو… هتد. دونیای ڕۆشنبیریی ئێمە، فەزایەک نییە وەک فەزای کولتووری خۆرئاوا کە کایەکان پڕن و تێڕامان بەردەوامە و خۆنوێکردنەوە پرۆسەیەکی ڕۆژانەیە. تایبەتمەندی «تخصص» لە جیهانی خۆرئاوادا پێشوەخت، هەموو مەرجە قووڵەکانی ڕوانینی گشتی و تێڕامانی پانۆرامی و جیهانبینی کۆیی لە خۆ گرتووە. تایبەتمەندی لە خۆرئاوادا گەرچی زۆرجار زۆر ورد دەبێتەوە و دەبێت بە جۆرێک لە پسپۆڕی لە کایەیەک یان لە کێشەیەکی بچوک و دیاریکراودا، بەڵام هیچ کات لەناو کایەی زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا، تایبەتمەندیی و پسپۆڕیی بە مانای دابڕان و دوورکەوتنەوە لە فەلسەفەیەکی گشتی یان لە جیهانبینییەکی گشتی نایەت. گشتی هەمیشە ئامادەیە، واتە مرۆڤ دەشێت ڕەخنەگری تێکست بێت، پسپۆڕی ئەدەبی بێت، بەڵام لەناو ئەو پسپۆڕییەدا چەندین شێوە و ڕەهەندی فەلسەفی و سیاسی و دەروونی خۆی حەشارداوە، هەر لەبەر ئەوەشە هیچ پسپۆڕییەک نییە لەسەر ژێرخانێکی مەعریفی گەورە ڕانەوەستابێت. لە خوارئاوادا تایبەتمەندبوون خۆدزینەوە نییە لە کایە و زانستەکانی تر، بەڵکوو ناواخنکردن و بە بنەماکردنی ئەو زانستانەیە وەک ژێرخان بۆ هەموو جۆرە پسپۆڕییەک و تایبەتمەندبوونێک. کاتێک ڕەخنەگرێکی ئەدەبی تێکست وەک یەکەیەکی بونیادیی سەربەخۆ وەردەگرێت، پێش دەستدانە کاری شیکاری تێکست، هەڵگری وێنەیەک و بۆچوونێکی تیۆریی و میتۆدییە بۆ جیهان و بۆ چۆنێتی تێگەیشتن لێی. ئەم دەستپێکە گرنگە بۆ ئەوەی «پسپۆڕیی» نەبێتە کۆمەڵێک زانیاریی موجەڕەد و دابڕاو لە کۆی زانیارییەکانی ترمان لەسەر دونیا. لە کولتوورێکی وەک کولتووری کوردی و لە زۆرینەی کولتوورە خۆرهەڵاتییەکانیشدا، ئەم دەستپێکە ونە. ڕەخنەگر پاشخانێکی ئەوتۆی لە دەرەوەی کایە ئەدەبییەکان نییە، واتە تێڕوانینێکی ڕەخنەیی قووڵی بۆ جیهان نییە، کایەکان بوونیان نییە، یاخود لە خەیاڵی ڕەخنەگردا وێنەیەکی مەعریفی یان فەلسەفی بۆ جیهان ئامادە نییە. ئەوە وادەکات کاری ڕەخنەگر لە سنووری هەڵچوونە دەرونییەکاندا بوەستێت و نەبێت بە ئیشێکی فیکری.

لێرەدا مەبەستم لە بوونی ئەو پێشخان و دەستپێکە، جۆرە سەرەتایەکی ئایدۆلۆژی نییە، وەک ئەوەی بڵێم ڕەخنەگر دەبێت پێشتر ئایدۆلۆژیایەکی فەلسەفی و کۆمەڵایەتی تەواو ئامادەی هەبێت، دوای ئەوە تێکست بخوێنێتەوە. بێگومان ئەم بۆچوونە بۆچوونێکی دروست نییە. مەبەستم ئەوەیە بەر لەوەی لەنێوان «ڕەخنەگر» و «تێکست»دا پەیوەندییەکی ڕەخنەیی دروست ببێت، دەبێت لەنێوان «ڕەخنەگر» و «جیهان»دا ئەو پەیوەندییە بە کەرەستەی فیکری و مەعریفی قەرار بوو بێت. ئیشکردن لەسەر تێکست، دەبێت دێژکراوەی ئیشکردنی گشتیمان بێت لەسەر دونیا.

ئێمە بەر لە ڕەخنە، دۆخێکی تێڕامان و بیرکردنەوەی قووڵمان دەربارەی دونیا نییە، هەروەها بەر لە ڕەخنەگر مرۆڤێکی تێڕامێن و بیرکەرەوەمان نییە. بە کورتی ناکرێت ڕۆشنبیرییەکی بێبەرهەممان هەبێت، بەڵام ڕەخنەیەکی دەوڵەمەندمان هەبێت. بارودۆخی ڕەخنە ئاوێنەی بارودۆخی گشتی ڕۆشنبیریی ئێمەیە.

نەبوونی ڕەخنە تەنیا کەلێنێک لە تێگەیشتنی ئێستادا دروست ناکات، بەڵکوو کەلێنێک لە تێگەیشتنی تەواوی مێژوودا دروست دەکات

بە بڕوای من، نەوەک لە ئێستادا لە هەموو قۆناغەکانی پێشووتریشدا، ئەدەبیات لە پێش ڕەخنەوە بووە. دەستەوەستانی ڕەخنەی کوردی تەنیا بەرامبەر ئێستای ئەدەبیات نییە، بەڵکوو بەرامبەر ڕابردووشە. کولتووریی کلاسیکی بۆتە کولتوورێکی تەواو فەرامۆشکراو و نەخوێندراوە. هۆکەش تەنیا نەبوونی توانای شیکاری ئەدەبی نییە، بەڵکوو نەبوونی توانای دەرککردنە بە مانای مێژوویی ئەو تێکستانە. ئەو تێکستە ئەدەبیانە تەنیا دەروازەی ئێمەن بۆ نزیکبوونەوە لە ڕۆح و تێڕوانین و شێوازی بیرکردنەوە لەو سەردەمانەدا، بەڵام کاتێک ڕەخنەگر لە ساتەوەختی مێژوویی خۆیدا چەقیبێت، بێگومان شتێکی ئەوتۆ تایبەت بە ڕابردوو نازانێت. نەبوونی ڕەخنە تەنیا کەلێنێک لە تێگەیشتنی ئێستادا دروست ناکات، بەڵکوو کەلێنێک لە تێگەیشتنی تەواوی مێژوودا دروست دەکات.

ڕەخنەی ئەدەبی وەک کایە لەسەر دوو ستوونی گەورە دەوەستێت. ستوونی یەکەم، ئەو تیۆر و گووتار و چەمکانەیە کە کایەی ڕەخنە پێویستی پێیانە. بەشێک لەو تیۆر و چەمکانە دەتوانین لە خۆرئاواوە یان لە جێگاکانی ترەوە بیانهێنین، بەڵام بەکارهێنانی تیۆرە ناسراوەکانی ڕەخنە، چەمکە ئەکادیمییە باوەکان، زاراوە ڕەخنەییە خوازراوەکان، تەنیا بەشێکی کایەی ڕەخنە دیاری دەکەن، ئەویدیکە، ئەو چەمک و سیستمە زاراوەییەیە کە ڕەخنەگر خۆی پەرەیان پێدەدات. ڕەخنەگر تەنیا پراکتیزەی ئەو تیۆرانە ناکات کە هەن، بەڵکوو زەمینەیەکی  بەردەوامیش بۆ تیۆرەسازیی دەڕەخسێنێت. مەرج نییە ڕەخنەگر تیۆری ئەدەبی دابڕێژێت، بەڵام بە هۆی چالاکی ڕەخنەیی خۆیەوە زەمینەی تیۆرەسازیی بە کراوەیی دەهێڵێتەوە. ئەم بەشە لە کاری ڕەخنە، تایبەتمەندی و هێز دەبەخشێتە ڕەخنەگر بتوانێت لە تێکستەکانی ناو کولتووری خۆی تێبگات. چونکە بە بڕوای من زۆر لە کەرەستە میتۆدی و بنەڕەتی و ژێرخانییەکانی زانستی ڕەخنەش پێویستیان بە جۆرێک لە لۆکالیزەکردن هەیە، دوو ڕەخنەگر لە دونیادا نین یەک میتۆدی ڕەخنەیی بە هەمان شێوە و تەکنیک بەکار بهێنن. ڕەخنەی ئێمە تا ڕادەیەکی زۆر لەهەر دوو لایەنەکەدا کورتی هێناوە، نە تیۆرییە گشتی و ئەکادیمییەکانی ڕەخنە بە جۆرێکی بەرفراوان و بەرچاو دەبینرێن، نە سیستمێکی زاراوەیی و نە کۆمەڵێک کەرەستەی خۆسازیش بەرچاو دەکەون کە ڕەخنەگری کورد پەرەیپێدابن. 

ستوونی دووەم، پەیوەندی ڕەخنەیە وەک کایە لەگەڵ کایەکانی تردا، واتە پەیوەندی ڕەخنەی ئەدەبی بە فەلسەفە، دەروونناسی، کۆمەڵناسی و کۆمەڵێک لقە زانستی پێویستی دیکەوە کە ئاسۆی بینینی ڕەخنەگر فراوان دەکەن، لە ڕاستیدا ئەم بەشە لەبەر لاوازی ئەم کایانە لە ڕۆشنبیریی ئێمەدا تا ڕادەیەک زۆر لاوازە. بەڵام ئەم پەیوەندییە پەیوەندییەکی سەرەکی و ستراتیژییە بۆ ڕەخنە، بە بێ ئەو پەیوەندییە ئەستەمە ڕەخنەگر بزانێت لەناو تێکستە جیاوازەکاندا بۆچی دەگەڕێت و خۆشی بە چ مەبەستێک دەنووسێت. گەرچی ئەم لاوازییە لە هەموو شتێکیدا بۆ ڕەخنەگری ئەدەبی ناگەڕێتەوە، بەڵام ئەوەی لەناو خودی ڕەخنەدا هەوڵی بەرچاو نابینین پرۆسەی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی بە بیرکردنەوەی فەلسەفەییەوە گرێ بدات، یان خودی پەیوەندییەکە شێلگیرانە وەرناگیرێت، نیشانەیە کە هوشیاریی بە گرنگی دروستکردنی ئەم پەیوەندییانە ئامادە نییە.

لە ساڵانی ڕابردوودا کە ژمارەی زانکۆکان زیادی کرد، ژمارەی تۆژینەوە و ڕەخنەی ئەکادیمیش لەگەڵیدا لە جاران زۆرتر بوو، چەندەها کتێب و نامەی ماستەر و دکتۆرای ئەدەبیمان بینی، بەڵام بەشی هەرە زۆری کارەکان، تەنیا لە فۆرمی ئەکادیمیدا وەک باس یان وەک کاری ڕەخنەیی دەنوێنن، بەشێک لەو کارانەی من بینیومن، بێڕۆح و بێوزە نووسراون و پێوەیان دیارە بەرهەمی کاری کەسانێکن دەیانەوێت هەر چۆنێک بووە خوێندن تەواو بکەن، پتر لەوە دەچێت فۆرمێکی پێشوەختیان پێدرابێت و بیانەوێت پڕی بکەنەوە، ڕۆح و گڕی بیرکردنەوەیان تێدا ونە، باسی بێگیان و مردوون کە نەزانانە تێکستەکان بە ناوی ئەکادیمییەتەوە لەت دەکەن و پەیوەندی دانەمەزراو و زۆرەملێ لە نێوانیاندا دەخولقێنن. زۆربەی ئەم نووسەرانەش دوای ئەوەی کە نامەکەیان پێشکەش کرد، ئیتر نابینرێنەوە و لە بواری ڕەخنەدا چالاکییەکیان نامێنێت. لێرەوە لەدایکبوونی ڕەخنە و ڕەخنەگر لەنێو ئەکادیمیاوە پرۆسەیەکی هیوابەخش دەرناکەوێت، زۆرینەی ئەوەی تا ئێستا بینیومانە و خوێندومانەتەوە هیوای لێ ناکرێت.

ڕەخنە جگە لەوەی دەتوانێت دیوارە تاریک و مانا شاردراوە و ستراکتورە نهێنییەکانی دەق بدۆزێتەوە، دەشتوانێت لەهەمان کاتدا مانای مێژوویی دیاردە ئەدەبییەکان دەستنیشان بکات،

لە ڕاستیدا پەرەسەندن و پێشکەوتنی ئەدەبی پرۆسەیەکی خێراترە لە گەشەی ڕەخنە. ڕەنگە هۆکارەکە ئەوە بێت کە داهێنانی ئەدەبی پابەستی دامەزراندن و بوونی ژێرخانی فەلسەفی و فیکری نییە. ڕەخنە، کایەیەکە کۆی بواری کولتووری دەوڵەمەند دەکات، سوودێکی بێوێنە بە خوێنەر دەگەێنێت، بەڵام نووسینی تێکست و بەرهەمی داهێنەرانە گرێدراوی بوون و نەبوونی ڕەخنە نین. لە سەردەمی شکسپیر و موتەنەبی و فیردەوسیدا ڕەخنە وەک ئیشکردنی ڕاستەوخۆ لەسەر تێکست بوونی نەبووە. بەشی هەرە زۆری شاکارە گەورەکانی دونیا نووسراون بێئەوەی ڕەخنە ڕۆڵێک لە خولقاندنیاندا ببینێت. من بەش بە حاڵی خۆم هیچ نووسەرێک ناناسم و نەمبیستووە ڕەخنە کردبێتی بە نووسەر. بەڵام ڕەخنە جگە لەوەی دەتوانێت دیوارە تاریک و مانا شاردراوە و ستراکتورە نهێنییەکانی دەق بدۆزێتەوە، دەشتوانێت لەهەمان کاتدا مانای مێژوویی دیاردە ئەدەبییەکان دەستنیشان بکات، بۆ نموونە ئیشی ڕەخنە تەنیا ئەوە نییە شیعرێکی “مەحوی”مان بۆ شیبکاتەوە، بەڵکوو ئەوەشە مانا مێژووییەکانی کۆی ئەزموونی مەحوی لە ناوکۆییە «سیاقە» مێژووییەکەدا دیاری بکات. نەبوونی ڕەخنە کێشەیەکی گەورە بۆ تێگەیشتنی مێژووی ئەدەب دروست دەکات. پرۆسەی تێگەیشتن و ناونانی سەردەمە ئەدەبییەکان تووشی گرفتی ڕاستەقینە دەبێت. نەبوونی ڕەخنە واتە مردنی هوشیاریی بە مانا مێژووییەکانی سەرهەڵدانی دەق. پڕۆسەی قۆناغ قۆناغکردنی ئەدەبی و دابەشکردنی دەقەکان بە سەر سەردەمەکان و ڕێبازەکان و فۆرمە جیاوازەکاندا، ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێت لە سەرهەڵدانی هوشیاریی مێژووییدا. هەر کات ئەم پرۆسەیە نەبوو، جیاکردنەوەی دەقەکان و تێگەیشتن لە خسوسییەتیان دەبێت بە کارێکی سەخت.

کولتووری بێڕەخنە لە ئێستای دونیادا کە دیکتاتۆرییەتی گەمژەکان باڵی بەسەر فەزای دیجیتاڵدا گرتووە، لەبەردەم مەترسی نوقمبووندایە لە تێکستی بچوک و لاواز و ڕووکەشگیردا. ونبوونی ڕەخنە جۆرە خوێنەرێکی دروست کردووە توانای جیاکردنەوەی تێکستی نەماوە، نازانێت بۆچی دەقێکی بە دڵە و دەقێکی تری بە دڵ نییە.

بەڵام لەوە مەترسیدارتر ئەوەیە، نەبوونی ڕەخنە، واتە لەدایکبوونی نەوەیەک کە توانای جیاکردنەوەی تێکستی باشی لە خراپ نییە. توانای نییە داهێنان لە هەندێک خورتە و بۆڵەی عاتیفی جیابکاتەوە. لە ڕۆشنبیریی وەهادا مەرجەعێک نابێت، داهێنان بناسێتەوە و دیاری بکات. ئەگەر تەماشا بکەیت نەبوونی ڕەخنەی جیدی وایکردووە لێشاوێک لە شیعر و ئەدەبیاتی بازاڕی کە جگە لە ختوکەدانی عاتیفی مانایەک و ناوەڕۆکێکی تریان نییە، بوون بە ئەدەبیاتێکی قەبووڵکراو. ئێمە هەمیشە ڕەخنەمان پێویستە تا لە دەریای نووسینی پوچ و سادە و ڕۆژانەدا نوقم نەبین، کاری ڕەخنەیە دەلیل و بەڵگەکان لەسەر داهێنان بخاتەڕوو. کولتووری بێڕەخنە لە ئێستای دونیادا کە دیکتاتۆرییەتی گەمژەکان باڵی بەسەر فەزای دیجیتاڵدا گرتووە، لەبەردەم مەترسی نوقمبووندایە لە تێکستی بچوک و لاواز و ڕووکەشگیردا. ونبوونی ڕەخنە جۆرە خوێنەرێکی دروست کردووە توانای جیاکردنەوەی تێکستی نەماوە، نازانێت بۆچی دەقێکی بە دڵە و دەقێکی تری بە دڵ نییە. ئەگەر لە سەردەمەکانی تردا ئەمە ترسناک نەبووبێت، ئێستا زۆر ترسناکە، چونکە مرۆڤی جیهانی نوێ لە بەیانییەوە هەڵدەستێت  تا شەو دەخەوێت لەبەر لێشاوێکی ترسناکی دەق و وێنەی نەپاڵاوتەدان. ئێستا جگە لە هێزی ڕەخنە هیچ هێزێکی تر نییە لە ناو ئەو لێشاوە گەورەیەدا ببێت بە چاوساغی خوێنەران.

خاڵێکی دیکە کە دەبێت لە کاتی قسەکردن لەسەر گرنگی بوونی ڕەخنەدا لە یادی نەکەین، هێزی ڕەخنەیە لەسەر دەرخستنی گووتارەکانی ناو دەق، ئاشکراکردنی چۆنێتی ئەو زمانە سیاسی و فەلسەفییەی دەق قسەی پێدەکات، واتە تیشک هاویشتنە سەر ئەو دونیابینییە شارداوەیەی لە پشت ڕووداوەکان و کاراکتەرەکان و دیالۆگەکانەوە هەیە. داهێنەری ڕاستەقینە بۆ ئەوەی هەڵوێستی بەرامبەر سەردەمی خۆی هەبێت، چەکێکی کاریگەر و دووربڕی پێیە کە چەکی ئەدەبیاتە. نووسەران لە ئەدەبی خۆیاندا ڕۆحی سەردەمی خۆیان و تێڕوانینی فەلسەفی و سیاسی خۆیان دەخەنە ڕوو، دونیای ئەدەبیات دونیایەکی تێکەڵە لە فەنتازیا و ڕووداوی مێژوویی، لە خەیاڵ و واقیع، دەرچوونە لە زمانی ڕاستەوخۆ و ئەزموونکردنی جۆرە زمانێکی دیکەی میتافۆرییە. ئەوە وەزیفەی ڕەخنەیە لەو دیوو ئەو زمانە میتافۆرییەوە، ڕوانینە سیاسی و فەلسەفییەکان بپاڵێوێت و بیخاتە بەردەمی خوێنەران. هەموو دەقێک بە جۆرێک لە جۆرەکان زۆر ئاماژەی نهێنی دەنێرێت کە بە خوێندنەوەی سادە ئاشکرا نابن و دەرکیان پێ ناکرێت. ڕۆحی سیاسی و فەلسەفی دەق لەناو ئەو ڕەهەندە میتافۆرییەدایە. بە بێ بوونی ڕەخنە، وەرگێڕانی ئەو زمانە میتافۆری و ڕەمزی و فەنتازییە بۆ زمانێکی فیکری و تیۆری کارێکی ئەستەمە. وەک چۆن وەزیفەی ڕەخنەی هونەر گواستنەوەی زمانی ڕەنگ و هێڵ و فۆرمە بۆ چەمک و زاراوەی هونەری و فەلسەفی. وەزیفەی ڕەخنەی ئەدەبیش گواستنەوەی زمانی مەجاز و فەنتازییە بۆ سەر فۆرمی گووتاری  فیکری. نەبوونی ڕەخنە وادەکات قووڵاییە فیکری و مەعریفی و سیاسییەکەی تێکست تەواو ون ببێت.

The post زانستی ڕەخنە appeared first on ژنەفتن.

پێش ئەوەی باسی ڕەخنەی کوردی بکەم، دەمەوێت ئاماژە بەوە بکەم ڕەخنەی ئەدەبی بە شێوە گشتییەکەی مێژوویەکی زۆر دوور و درێژ و دێرینی هەیە و لە پێش زایینەوە لە یۆنانییەکانەوە بە ئەرستۆ دەستی پێ کردووە. ئەگەرچی لەم بوارەدا ناوی ئەفڵاتۆنیش دێت، کە کۆمەڵێک سەرنج و بۆچوونی هەیە لەسەر هونەر و ئەدەب و شاعیر و بە سەرەتای ڕەخنە دادەنرێن و لێرەو لەوێ لە گفتوگۆکانیدا هەن. بەڵام کۆی ئەو ڕەخنەیەی لەو مێژووە درێژەدا هەیە تا نزیک سەدەی هەژدە، بە پلەی یەک لەسەر بنەمای بۆچوون و سەرنجەکانی ئەفلاتۆن و ئەرستۆ دارێژراوە و بە درێژایی نزیکەی دوو هەزار ساڵ نەتوانراوە ئەو بۆچوونانە تێبەپڕێنرێن. بۆیە هەموو ئەو ڕەخنەیە پشتی بە تیۆری لاساییکردنەوە لای ئەفلاتۆن و ئەرستۆ بەستووە و بە ڕەخنەی کلاسیک ناودەبرێت.

بەڵام لە سەدەی هەژدە و بە تایبەتیش لە سەدەی نۆزدەدا و لەگەڵ دەرکەوتن و سەرهەڵدانی ڕێبازی ڕۆمانتیک، ئیتر ڕەخنەش گۆڕانی بەسەردا هات و لەژێر هەژموونی سەرنج و بۆچوونەکانی ئەرستۆ دەرچوو. لە سەدەی نۆزدە تا سەرەتاکانی سەدەی بیست ڕەخنەیەکی جیاواز لەوەی پێشتر سەری هەڵدا و بە ڕەخنەی نوێ ناودەبرێت. ئەم ڕەخنەیە بە میتۆدی مێژوویی و کۆمەڵایەتی دەستی پێکرد، کە میتۆدی مێژوویی لەسەر دەستی کەسانی وەک (فردیناند برۆنتێر) و (سانت بێڤ) و (هیبۆڵیت تەین)ی فەڕەنسی و (بێن جۆنسۆن) و (درایدن)ی بەریتانی سەری هەڵدا. میتۆدی کۆمەڵایەتیش لەسەر دەستی مەدام دی ستایل و لە ڕێگەی کتێبەکەیەوە بە ناوی (پەیوەندیی ئەدەب بە سیستەمە کۆمەڵایەتییەکانەوە) هاتەئاراوە و پاشان بە پشتبەستن بە تیۆر و بۆچوونەکانی مارکس ئەم میتۆدە زیاتر پەرەی سەند.

دواتریش لەسەر دەستی فرۆیدی دەروونناس و چەند دەروونناسێکی تری وەک یۆنگ و ئەدلەر سەرەتاکانی میتۆدی دەروونی دانران و دواتر نووسەرەکانی وەک ئەرنست جۆنز و ڕیچاردز لە ئینگلتەرا برەویان بەم میتۆدە داو لەڕێگەیەوە خوێندنەوەیان بۆ دەقی ئەدەبی دەکرد. لێرەدا بواری ئەوە نییە وردەکاری و بنەماکانی ئەم سێ میتۆدە باس بکەین، بەڵام لە هەر سێ میتۆدەکەدا نووسەری دەقەکە سەنتەرە نەک خودی دەقەکەی، واتە بە مەبەستی تێگەیشتن لە دەقەکە ئەوەندەی بەدواداچوون بۆ مێژووی نووسەرەکە و لایەنە کۆمەڵایەتی و دەروونییەکانی دەکرێت، ئەوەندە گرنگی بە خودی دەقەکەی نادرێت. بۆیە ئەم سێ میتۆدە بە میتۆدە دەرەکییەکان دادەنرێن. چونکە کار لەسەر دەرەوەی دەق دەکەن، نەک لەسەر ناوەوەی دەق.

لە سەرەتاکانی سەدەی بیست و وردتر لە ساڵانی ١٩١٥ بە دواوە لە ڕوسیا کۆمەڵێک نووسەری وەک (یاکۆبسن و پرۆپ و مەکارۆڤسکی و شکڵۆڤسکی و ئیخنباوم و تینیانۆڤ) وەرچەرخانێک لە ڕەخنە و لێکۆڵینەوەی ئەدەبیدا ئەنجام دەدەن و لە جیاتی گرنگیدان بە نووسەر، گرنگی بە خودی بەرهەمە ئەدەبییەکەی دەدەن. واتە لای ئەمان دەق دەبێتە سەنتەر و نووسەر پەراوێز دەخەن. ئەم کارانەی ئەمان بە فۆڕمالیستی ڕووسی دەناسرێت و دەبێتە بنەمایەک و ڕێخۆشکەر دەبێت بۆ سەرهەڵدانی شێوازگەری و بونیادگەری بە هەموو جۆرەکانییەوە . ئەم جۆرە کارکردنە لەسەر دەق و ئەم میتۆدانە، بە میتۆدە ناوەکییەکان دەناسرێن، چونکە کار لەسەر ناوەوەی دەق دەکەن و گرنگی بە نووسەر نادەن و فەرامۆشی دەکەن.

دواتریش و بە تایبەتی لە نیوەی دووەمی سەدەی بیست بە دواوە، ئاڕاستەی ڕەخنە دەگۆڕێت و کۆمەڵێک میتۆد و ئاڕاستەی جیاواز سەرهەڵدەدەن، کە گرنگترینیان بریتین لە (هەڵوەشاندنەوەگەرایی) و (ئێستاتیکای خوێندنەوە و تیۆری وەرگرتن) و (سیمۆلۆجیا) و ‌(هێرمۆنۆتیکا)… بە تایبەتی ئاڕاستەی (ئێستاتیکای خوێندنەوە و تیۆری وەرگرتن) لەسەر دەستی دوو تیرۆرداڕێژی ئەڵمانیدا سەری هەڵدا، کە بریتین (یاوس) و (ئایزەر)ن و تیایدا گرنگی بە خوێنەری دەق دەدرێت، بەڵام نەک هەموو خوێنەرێک، بەڵکوو ئەو خوێنەرەی (ئایزەر) بە خوێنەری زیرەک ناوی دەبات. جگە لەمە میتۆدی هەڵوەشاندنەوەگەرایی و هیرمۆنۆتیکاش تیایاندا ئەوەندەی وەرگر ڕۆڵی هەیە لە لێکدانەوە و واتابەخشین بە دەق، ئەوەندە نووسەرەکە و خودی دەقەکەش ڕۆڵیان نییە.

لە میتۆدە دەرەکییەکاندا لە ڕوانگەی کۆمەڵگە و دەرەوەی دەقەوە لە واتای دەق دەڕوانرێت، لە میتۆدە ناوەکییەکاندا لە ڕوانگەی خودی دەقەکەوە سەیری لایەنی ئێستاتیکی و داهێنان دەکرێت لە دەقەکەدا، لە ڕوانگەی تیۆری وەرگرتن و خوێندنەوەوە و میتۆدەکانی پاش بونیادگەریدا وا لە دەق دەکۆڵرێتەوە، کە هەر یەک لە دانەکانی چەند واتایەکیان هەیە، واتایەک کە لە کۆمەڵگەدا باوە، واتایەک کە خودی نووسەرەکە دەیبەخشێت پێی، لێرەدا دەکرێت خوێنەری زیرەکیش واتایەکی تر بە دەق ببەخشێت، کە جیاواز بێت لەو دوو واتایەی پێشوو…

ئەگەر بێینە سەر باسکردنی ڕەخنە لەناو کورد و لە ئەدەبی کوردیدا، ئەوا بە درێژایی ئەو مێژووە درێژەی ڕەخنە، کە باسکرا، تا سەدەی بیست، ئێمە لە دەرەوەی ئەو مێژووەی ڕەخنەدا بووین و هیچ ڕۆڵێکمان نەبووە تیایدا. تەنانەت پێش سەدەی بیست بەرهەمی بە پەخشان نووسراومان زۆر کەمە و بەرهەم و کاری ڕەخنەییمان نەک هەر کەم بووە، بەڵکو هەر نەمانبووە.

من لەگەڵ ئەوەدا نیم، کە نەبوونی ڕەخنە دەبێتە هۆی دابەزینی ئاستی دەقی ئەدەبی، چونکە هەمیشە ڕەخنە دوای دەق دەکەوێت. واتە دەبێت سەرەتا دەق هەبێت، ئنجا ڕەخنە لەسەر دەق ئەنجام دەدرێت.

سەبارەت بەوەی کە ئایا نەبوونی ڕەخنە دەبێتە هۆی دابەزینی ئاستی دەقی ئەدەبی؟ من لەگەڵ ئەوەدا  نیم، کە نەبوونی ڕەخنە دەبێتە هۆی دابەزینی ئاستی دەقی ئەدەبی، چونکە هەمیشە ڕەخنە دوای دەق دەکەوێت. واتە دەبێت سەرەتا دەق هەبێت، ئنجا ڕەخنە لەسەر دەق ئەنجام دەدرێت. بۆیە دابەزینی ئاستی دەقی ئەدەبی ئەوەندەی پەیوەندیی بە خودی دەقنووسەکەوە هەیە، ئەوەندە پەیوەندیی بە نەبوونی ڕەخنەی ئەدەبییەوە نییە. بۆ نموونە شاعیرە کلاسیکییەکانی وەک جزیری و نالی و مەحوی و … هتد. توانیویانە بەپێی ڕۆژگار و سەردەم و ڕۆشنبیریی خۆیان دەقی شیعریی بەرز و جوان بنوسن، کەچی لەو سەردەمانەی ئەواندا ڕەخنەی ئەدەبیش نەبووە.

لەگەڵ ئەمەشدا هەبوونی ڕەخنەی ئەدەبی گرنگییەکی زۆری هەیە، چونکە دەبێتە هۆی دیاریکردنی ئاستی دەق و دەستنیشانکردنی ئەو دەقانەی لە ئاستێکی بەرزدان و لەڕووی ستاتیکی و داهێنانەوە نوێگەرییان تیایە و توانیویانە وەرچەرخان ئەنجام بدەن و جیاکردنەوەیان لەو دەقانەی هیچ داهێنان و نوێگەرییەکیان تێدا نییە. بەم پێیە ئەرکی ڕەخنەی ئەدەبی کارکردنە لەسەر ئەو دەقانەی پێشتر نووسراون یاخود لە ئێستادا دەنوسرێن، لەو ڕووەوەی ئایا لە چ ئاستێکی ساتیکیدان و تا چەند توانیویانە دەقەکانی پێش خۆیان تێپەڕێنن؟ ئایا داهێنانیان تێدایە، یان نا؟ …هتد.

سەبارەت بەوەی ئاخۆ ئێمە ڕەخنەمان هەیە، یان نیمانە؟ بێگومان ڕەخنەمان هەیە، بەڵام ئەو ڕەخنەیەی هەمانە دەتوانین بڵێین لە دوو ڕەهەندی سەرەکیدا خۆی دەبینێتەوە: ڕەهەندێکیان ئەو ڕەخنەیەیە، کە لەناو کایە ڕۆشنبیرییە گشتییەکەدا و بە تایبەتیش لە ناو ڕۆشنبیر و نووسەرەکاندا لەسەر دەقی ئەدەبی و بەرهەمە ئەدەبییەکان دەنووسرێت. ڕەهەندەکەی تریشیان ئەو ڕەخنەیەیە، کە لە ناوەندەکانی زانکۆ و ناوەندە ئەکادیمییەکاندا لە ڕێگەی نووسینی تێزی دکتۆرا و نامەی ماستەرەکانەوە لەسەر دەقی ئەدەبی و بەرهەمە ئەدەبییەکان بە گشتی دەنووسرێن.

ئەو ڕەخنەیەی لە هەر یەکێک لەو دوو ڕەهەندەدا هەیە، هەر یەکەیان کۆمەڵێک ئاریشەیان هەیە یاخود تێدایە. ئەو ڕەخنەیەی لەناو کایە ڕۆشنبیرییەکەدایە زۆرجار کێشەکەی ئەوەیە زیاتر ڕەخنەیەکی خودییە و پەیوەندیی نێوان ڕەخنەگر و نووسەری دەقەکە ڕۆڵی هەیە لە چۆنیەتی ئەنجامدانی ڕەخنەکەدا لەسەر دەقە ئەدەبییەکە. بۆ نموونە ئەگەر ڕەخنەگرەکە لەگەڵ نووسەری دەقەکەدا میانەی باش بێت و نزیک بن لە یەک، ئەوا ڕەخنەکەی لەبارەی دەقی نووسەرەکەوە بەردەوام ڕەخنەیەکی پۆزەتیفە و زیاتر پیاهەڵدان و بەرزکردنەوەی دەقەکەیە. بەڵام بەپێچەوانەوە ئەگەر لەگەڵ نووسەری دەقەکەدا میانەی خۆش نەبێت، ئەوا ڕەخنەکەی زیاتر بەلای ئەوەدا دەشکێتەوە دەقەکە بە نزم لە قەڵەم بدات و بیشکێنێت. لەسەرەتای سەرهەڵدانی ڕەخنەی ئەدەبی لەناو کورددا لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمەوە تا ئێستاش، بەشێکی بەرچاوی ڕەخنەی ئەدەبیی کوردی گرفتاری ئەم کێشەیە و نەیتوانیوە خۆی ڕزگار بکات لێی. تەنانەت گەر چاو بە کارە ڕەخنەییەکاندا بخشێنین، دەیان نمونەی لەم جۆرەمان دەست دەکەوێت، کە بە پێویستی نازانم لێرەدا ئاماژەیان پێ بکرێت.

ئەو ڕەخنەیەی لای ئەم جۆرە نووسەرە هەیە، لە سێ گۆشەی (نوسەر، دەق، خوێنەر)دا، تەنها نووسەرەکە بەلایەوە سەنتەرە و لە ڕوانگەی ئەوەوە لە دەقەکە دەڕوانێت. تەنانەت خودی نووسەرەکە ڕۆڵ و کاریگەرییەکی زۆری لەوەدا هەیە، کە ئەم کار لە سەر دەقەکەی دەکات. جا چ بە پیاهەڵدان و بەرزکردنەوەی دەقەکەی بێت، کە دەیەوێت لەڕێگەی ئەمەوە نووسەری دەقەکە بەرز بکاتەوە، یان بە  شکاندن و لەکەدارکردنی دەقەکە بێت، کە مەبەست لێی شکاندن و نزمکردنەوەی خودی نووسەرەکەیە لەڕێگەی شکاندنی دەقەکەیەوە.

پاشان لە دەرەوەی ئەمەدا هەندێک نووسەریش هەن، کە لە ڕووی ڕەخنەییەوە کاریان لەسەر دەقە ئەدەبییەکان کردووە و ناسین و نەناسینی نووسەری دەقەکە ڕۆڵێکی وای نەبووە لە کارە ڕەخنەییەکەیاندا. بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا بەشێکی زۆری ئەم جۆرە ڕەخنەیەش زیاتر ڕەخنەیەکی ئینتیباعییە و کەمیان هەیە لە کارە ڕەخنەییەکەیدا پشتی بە میتۆدی ڕەخنەیی و بنەما ڕەخنەییە نوێکان بەستبێت. بۆیە ڕەخنەکەیان لە چوارچێوەی کۆمەڵێک سەرنج و تێڕوانین لەسەر دەقە ئەدەبییەکەدا دەمێنێتەوە.

هەندێک نووسەر یاخود ڕەخنەگریش هەن، کە کارە ڕەخنەییەکەیان لەسەر دەق لایەنی خودی و چوارچێوەی ئینتیباعیی تێپەڕاندووە و توانیویەتی بە پشتبەستن بە تیۆر و میتۆدی ڕەخنەیی کار لەسەر دەقی ئەدەبی بکات و ڕاڤە و لێکدانەوەی ورد و قوڵ و جوان بۆ دەقەکە بکات. بەڵام ژمارەی ئەم جۆرە ڕەخنەگرە و ئەم جۆرە کارە ڕەخنەییانە زۆر کەمە و نەبووەتە هۆی پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە گەورەیەی لە کایەی ڕەخنە و کاری ڕەخنەییدا هەمانە.

سەرەڕای هەموو ئەوەی باسکرا هەندێک نووسەر یاخود ڕەخنەگریش هەن، کە کارە ڕەخنەییەکەیان لەسەر دەق لایەنی خودی و چوارچێوەی ئینتیباعیی تێپەڕاندووە و توانیویەتی بە پشتبەستن بە تیۆر و میتۆدی ڕەخنەیی کار لەسەر دەقی ئەدەبی بکات و ڕاڤە و لێکدانەوەی ورد و قوڵ و جوان بۆ دەقەکە بکات. بەڵام ژمارەی ئەم جۆرە ڕەخنەگرە و ئەم جۆرە کارە ڕەخنەییانە زۆر کەمە و نەبووەتە هۆی پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە گەورەیەی لە کایەی ڕەخنە و کاری ڕەخنەییدا هەمانە.

سەبارەت بەو ڕەخنەیەش، کە لە زانکۆکاندا لە ڕێگەی تێزەکانەوە دەنووسرێت، ڕەخنەیەکی چوارچێوەدارە و تا ڕادەیەکی زۆر بە کۆمەڵێک کۆت و بەند و ڕێنمایی بۆ نووسینی تێزەکان دەورە دراوە. ئەم ڕەخنەیە کە لەڕێگەی تێزی دکتۆرا و نامەی ماستەرەکانەوە لەسەر دەق و بەرهەمە ئەدەبییەکان دەنووسرێت، ئەمیش لە چەند ئاستێکدایە: بەشێکی زۆری نامەی ماستەر و تێزەکانی دکتۆرای بەشە کوردییەکانی زانکۆکان و نووسەرەکانیان کەسانێکی بێ ئاگان لە ڕەخنەی ئەدەبی و تیۆر و میتۆدەکانی ڕەخنە و کارەکەیان تەنها بۆ مەبەستی بەدەستهێنانی ماستەر یان دکتۆراکەیە و لە ڕەفەی کتێبخانەکانی زانکۆکاندا دەکەوێت و هیچ کاریگەرییەکی لەسەر ئەدەب و ڕەخنەی ئەدەبی نییە، تەنانەت دەتوانین بڵێین بوون و نەبوونییان هیچ کاریگەرییەکی ئەرێنی یان نەرێنیی نییە و هیچ شتێک ناگۆڕن. بەڵام لەپاڵ ئەمانەدا هەندێک نامە و تێزی دکتۆراش هەن، نووسەرەکانیان ئاگاداری تیۆر و میتۆدە ڕەخنەییەکانن و هەبوونی کۆت و بەندەکانی نووسینی توێژینەوە، نەبوونەتە ڕێگر لەبەر دەم ئەوەی کارە ڕەخنەییەکانیان بەپێی میتۆدە نوێیەکانی ڕەخنەی ئەدەبی بنووسن و خوێندنەوەی قووڵ بۆ دەقەکان بکەن. ئەم جۆرەیان ئەگەرچی لە ڕووی چەندێتییەوە ژمارەیان زۆر کەمە، بەڵام توانیویانە ئەو جۆرە لێکۆڵینەوە سادە و ڕووکەشییانە تێپەڕێنن، کە بەشێکی زۆری نامە و تێزە زانکۆییەکان پێوەی دەناڵێنن.

لە کۆتاییدا دەمەوێت ئەوە بڵێم بە گشتی ڕەخنە لای ئێمەی کورد لەم خاڵانەدا پوخت دەبێتەوە:

١.  نووسەر و ڕەخنەگرەکانی ئێمە هیچ ڕۆڵێکییان نەبووە لە دانان و هێنانە ئارای هیچ تیۆر و میتۆدێکی ڕەخنەییدا.

٢. بەشێکی زۆری ئەو ڕەخنەیەی لە کایەی ڕۆشنبریی ئێمەدا هەیە لە چوارچێوەی ڕەخنەی خودی و ڕەخنەی ئینتیباعیدا دەخولێتەوە.

٣. ئەو ڕەخنەیەی، کە پشتی بە میتۆدێکی ڕەخنەیی بەستبێت، لەناو ئێمەدا یان کەمن، یان بە کەمی توانیویانە وەک پێویست میتۆدەکە بەسەر دەقەکەدا پراکتیک بکەن. ئەمەش لەوێوەیە مەرج نییە ئەو میتۆدە ڕەخنەییانەی لە ئەدەبی ئەوروپی و ڕۆژئاواییدا سەریان هەڵداوە، دەقاودەق بۆ ئەدەب و دەقە ئەدەبییەکانی ئێمە بگونجێن. واتە نووسەرو ڕەخنەگرەکانی ئێمە بە تیۆر و میتۆدی ڕەخنەیی هاوردە، دەقە خۆماڵییەکان دەخوێننەوە.

٤.  لەو خاڵەی پێشووەوە دەگەینە ئەوەی نووسەر و ڕەخنەگرەکانی ئێمە بەگشتی دەستەوسانن لەوەی بتوانن تیۆر و میتۆدی ڕەخنەیی وا بهێننە ئاراوە، کە پڕ بە پێستی دەقە ئەدەبییەکانمان بن و بتوانن لەڕێگەی ئەو تیۆر و میتۆدەوە دەقەکان بخوێننەوە.

٥. هۆکاری سەرەکیی سەهەڵدان و هاتنەئارای تیۆر و میتۆدی ڕەخنەیی پاشخانی مەعریفی و فەلسەفییە، بەبێ پاشخانی مەعریفی و فەلسەفی ڕەخنە و تیۆری ڕەخنەیی سەرهەڵنادەن. ئێمەی کوردیش لەم دوو بوارەدا زۆر کۆڵەوارین، بۆیە دەتوانین بڵێین ئەمە هۆکارێکی سەرەکیی لاوازیی ڕەخنەیە لە ئەدەبەکەماندا.

٦. لە کۆتا خاڵدا دەتوانین ئەوە بڵێین، نووسەر و دەقنووسمان زۆرە، چ شاعیر، چ چیرۆکنووس، چ ڕۆماننووس و …هتد، بەڵام بەشێکی کەمی دەقەکان بەرز و جوانن و لە ئاستی پێویستدان. گەر لەهەمان ئەم ڕوانگەوە سەیری ڕەخنەش بکەین، ئەوا چۆن لە چاو ئەو هەموو دەقە زۆرەی هەمانن، دەقە بەرز و جوان و داهێنەرانەکانمان کەمن، بەهەمان شێوە ڕەخنەکەشمان لەچاو ڕێژە و ژمارەی دەقەکانمان زۆر کەمە و نەک هەر لە ئاستی پێویستدا نییە، بەڵکو زۆر لە خوار ئاستی پێویستەوەیە.

The post سەبارەت بە ڕەخنەی ئەدەبی appeared first on ژنەفتن.

داهێنان بریتییە لە دابڕان و درزسازی لە زەمەن و پانتایی بیرکردنەوەی ئامادەبوو. هاوکات دروستکردنی ڕایەڵەیەکی پەیوەندی نوێیە لەگەڵ ئیستا و داهاتوودا. تێکستی داهێنەرانە هەمیشە نامۆیە بە ئیستا و ئێرە، کۆک نییە لەگەڵ بیرکردنەوەی باوی سەردەمەکەی. تێکستی ڕاستەقینە بە بێدەنگی دێت، بەڵام بە دەنگێکی بڵند ڕووبەڕووی ئەو دەنگە شەرمن، لاواز، باو و چەقبەستووانە دەبێتەوە کە دونیای بیرکردنەوە و تێگەیشتنیان داگیرکردووە. تێکستی داهێنەرانە پانتاییەکی نوێیی بیرکردنەوەیە لە پەیوەندی مرۆڤ و جیهان، هاوکات تێکشکاندنی ئەو پەیوەندییە ئامادەبوو، بە بەردبوو و پیرۆزەیە کە هەیە. مێژووسازی و زیندوێتی نەتەوە و کولتوورەکان پەیوەستە بە داهێنانی تێکستەوە، پەیوەستە بەو دابڕانانەی تێکستی داهێنەرانە لە پانتایی ژیان و بیرکردنەوەی ئەو زمانەدا دەیهێنێتە بوون. تێکستی داهێنەرانە شۆکێکە بۆ زمان و بیرکردنەوە و پەیوەندی نێوان مرۆڤ و جیهان. لەسەر ئەم زەمینەیە دەکرێت بپرسین، تێکستە داهێنەراکانمان کە شۆکیان لە زمان و بیرکردنەوەی مرۆڤی کورددا کردووە، کامانەن؟ لە مێژووی نووسینی کوردیدا چەند تێکستی داهێنەرانەمان هەیە کە دابڕانی مەعریفی دروستکردبێت؟ دەکرێت بە گوێرەی مێژووی ئەدەبی کوردی دروستکردنی ڕایەڵەی نوێی پەیوەندی نێوان مرۆڤی کورد و زمان و ئەدەبەکەی کە بە بابە تاهیری هەمەدانی دەستپێدەکات، ئەو دابڕانانە ببینینەوە، بەڵام ئایا یەکەمین تێکستەکانی بەو زمان و دیالێکتانەی نووسراون و هەمانن، دەکرێت وەک داهێنان لێیان بڕوانین؟ بەڵێ و نەخێر بۆ وەڵامدانەوەکەمان دەرگای پرسیار و بیرکردنەوە و تێگەیشتنمان لێدادەخات، بەڵام دەتوانین بڵێین هەر سازکردنێکی پەیوەندی لەم زەمینەیەدا دەتوانێت دەستگرتنی بیرکردنەوە بێت بۆ ڕوانینێکی نوێ و جیهانبینییەکی تازەی مێژووسازی لەنێو ئەو زمانەدا. کاتێک نالی شاعیر بۆ یەکەمجار لەنێو ئەم دیالێکتەی زمانی کوردیدا دەستمان دەگرێت تا لە پەیوەندی زمانەکەمان و جیهان بڕوانین؛ دابڕانێک دروستدەکات. دەکرێت دابڕان لە گوتارەکەیدا نەبێت یاخود گوتاری نالی گوتارێکی دووبارەی هەبوو بێت، بەڵام بۆ یەکەمجار پەیوەندییەکی نوێ لەنێوان زمانی کوردی و  جیهاندا ساز دەکات، زمانی کوردی دەهێنێتە ئەو شوێنەی پێی بنووسرێت، نالی وا دەکات زمانی کوردی بێتەگۆ، زمان لە بێدەنگی دەردەکات و جیهانێکی نوێی تیا دەردەخات. داهێنانی تێکست لای نالی دەبێتە هۆی دروستکردنی پەیوەندییەکی نوێی زمان و بیرکردنەوە، زمان پاش نالی چیتر بۆ پەیوەندییەکی سادەی ڕۆژانە و ئامرازی پەیوەندییکردن نییە، بەڵکو زمانێکە بۆ داهێنان.

ئەگەر بپەڕینەوە بۆ قۆناخی نوێکردنەوەی شیعری کوردیش، دەبینین لەسەر دەستی شێخ نوری شێخ ساڵح و گۆران و چەندین شاعیری دیکە زمانی کوردی دەبرێتە پانتاییەکی نوێی ڕوانین بۆ جیهان، چیتر زمانی کوردی بە چاویلکەی نالی سەیری جیهان ناکات. [گۆرانی شاعیر وتارێکی نووسیوە کە جیاوازی شیعری کۆن و نوێ دەکات، کۆمەکی تێگەیشتنمان لەم جیاوازییە دەکات].

لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا شیعر پانتایی داهێنان و بیرکردنەوە و ڕەخنە بووە، ڕوانین و دیدمان بۆ جیهان لەنێو شیعردا سازبووە، شیعر سا وێستگەی وەستان و سەیرکردن و ڕوانینمان بۆ دونیا بووە. بیرکردنەوەی لۆجیکی و ڕەخنەیی، تیۆرییسازی و ڕاڤە و شیکاریمان لەنێو زمانی کوردیدا لەڕێگەی شیعرەوە بووە، شیعر هەموو شتێکی کردووە؟! بەڵام ئایا شیعر هەموو شتێکی پێدەکرێت؟ زۆرێک لە نووسەر و ئەکادیمیستەکانمان، وەڵامدانەوەیان بە بەڵێیە؟ ڕەنگە ڕاستەوخۆ وەڵامیان نەدابێتینەوە، بەڵام نووسینەکانیان گەواهی ئەمەی داوە. بۆ نموونە بێهۆ نییە کە شاعیرەکانمان زۆرجار وەک فەیلەسوف دەناسێنن، پیرەمێرد فەیلەسوفە، یاخود لە نامەی ماستەردا گوتارە ڕەخنەییەکان دەبینینەوە، یاخود لەبری مێژوو ئاوڕ لە شیعر دەدەینەوە ڕووداوەکانمان پێ بڵێت، هاوکات بۆ دۆزینەوەی تیۆرە ڕەخنەییەکانیش هەر سەر لە ماڵی شیعر دەدەین؟!

نەبوونی پەخشان و درەنگ سەرهەڵدانی پەخشان و ڕۆڵگۆڕکێی شیعر بە پەخشان بووەتە هۆی ئەوەی، بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و لۆجیکی و تیۆرییسازی، چەمکە ڕەخنەییەکان لای ئێمە نەک ساز نەبن، بەڵکو نائاشنا بن بە زمان و دنیای کورد، بێهۆش نییە کە شاعیران و نووسەرانی کوردیش لە پاش نوێکردنەوەی شیعری کوردی و سەرهەڵدانی ڕۆژنامە بە لێشاو بنووسن و داوا لە شاعیران بکەن کە شیعرەکانیان ڕەخنە بێت لە بارودۆخی واقیعی مرۆڤی کورد.

لەم زەمینەیەوە دەتوانین بڵێین شیعر لای ئێمە ڕۆڵی پەخشانیش دەبینێت، شتانێکی لێ باردەکەین کە باری خۆی نییە. ڕەنگە لە نەبوونیدا مرۆڤ بۆ پڕکردنەوەی کەلێنەکانی شتانێک لە یەک بدات و کاری شتێک بە شتێکی دیکە بکات، بەڵام ناکرێت بەو شتە هەموو کارەکانی دیکە بکات، لەنێو پانتایی ئەکادیمی و ڕۆشنبیری کوردیدا بە شیعر هەموو شتێک دەکرێت!؟

نەبوونی پەخشان و درەنگ سەرهەڵدانی پەخشان و ڕۆڵگۆڕکێی شیعر بە پەخشان بووەتە هۆی ئەوەی، بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و لۆجیکی و تیۆرییسازی، چەمکە ڕەخنەییەکان لای ئێمە نەک ساز نەبن، بەڵکو نائاشنا بن بە زمان و دنیای کورد، بێهۆش نییە کە شاعیران و نووسەرانی کوردیش لە پاش نوێکردنەوەی شیعری کوردی و سەرهەڵدانی ڕۆژنامە بە لێشاو بنووسن و داوا لە شاعیران بکەن کە شیعرەکانیان ڕەخنە بێت لە بارودۆخی واقیعی مرۆڤی کورد. هاوکات بێهۆش نییە کە قەڵەم بەدەستدانی کورد فرە شوناس بوون، بە زمانی ئەمڕۆ سیاسی، چالاکی مەدەنی، شاعیر و ڕۆشنبیر و نووسەر و هتد بوون، شاعیر دەبوو لە یەککاتدا سیاسی و ڕاڤەکار و هتدیش بێت.

ئەگەر لێرەوە بۆ ئێستای زمان و بیرکردنەوە و پانتایی ڕۆشنبیری کوردی بگوێزینەوە، ناتوانین بە تەواوی دابڕان ببینین، هاوکات ناشتوانین بە هەمان پێوەر باسی ئێستا بکەین. لەبەرئەوەی چەندین زەمینەی نوێ هاتۆتە ئاراوە، ئاشنابوونی زمانی کوردی بە زمانی بێگانە و چوونی چەندین مرۆڤی کورد بۆ زانکۆکانی دەرەوە و نووسینی تێزی زانستی، لە هەمووشی گرنگتر وەرگێڕانی دەیان تێکستی جیهانی، هاوکات بوونی چەندین دەزگا و ناوەندی چاپەمەنی و ئەکادیمی و ڕۆشنبیری. ئەمانە گەر تەنیا ڕواڵتیش بن، ناکرێت کاریگەرییان لەسەر ناوەڕۆک و گوتاری زمان و ڕەخنەی کوردی نەبێت.

لەو پرس و باسەی لەنێو داواکاری بەڕێزتاندا هاتووە، کە پرسیارکراوە ئایا ئێمە ڕەخنەمان هەیە؟

خێرا وەڵام بدەمەوە دەڵێم، بەڵێ. چونکە گەر هەیەتی بریتی بێت لە هەبوونی شتی خوازراو و پرسیارلێکراو، ئەوا ڕەخنەمان هەیە، بۆ نموونە دەچینە فرۆشگایەک و دەڵێین ماست یان جگەرەمان هەیە، دوکاندارەکە دەڵێت هەمانە، پاش پێدانی بابەتە خوازراوەکە و بینینی، تۆ دەڵێیت من ئەوەم ناوێت، ئەوەی دەمەوێت، بەو جۆرەیە و فڵان ناوی هەیە. ئەگەر ئێمە بچینە هەر کتێبخانەیەکەوە و بپرسین کتێبی ڕەخنەییمان هەیە، ئەوا چەندین کتێبی ڕەخنەیی لە وەرگێڕان و نووسینمان دەستدەکەوێت، ئەگەر بچینە زانکۆکانەوە و زنجیرەی نامە ئەکادیمییەکان بخوێنینەوە دەیان نامەمان لەبارەی ڕەخنەوە هەیە، گەر سەیری وانەکانی خوێندنی ئەکادیمی بەشی کوردی بکەین، چەندین وانەی ڕەخنەییمان هەیە. بەڵام ئایا ئەم هەبووانە هەمان ئەوەن ئێمە دەمانەوێت و باسی لێوە دەکەین؟ بە واتایەکی دیکە ڕەخنە لەنێو زمان و بیرکردنەوە و کولتووری کوردیدا هەیە؟ ئەوەی هەمانە لەکوێوە هاتووە، ڕەخنەیە یان چییە؟ گەر ڕەخنە نییە، ئەی بۆچی دەیان کتێب و ناونیشانی ڕەخنەمان هەیە؟ ئایا کتێبخانە و دەزگاکان و زانکۆکان و دواجاریش نووسەر و ئەکادیمیستەکان، ناڕاستگۆن و فریومان دەدەن؟

ئەمەی لەسەرەوە باسمان کرد، مامەڵەیەکی وەسفی و چەندێتیمان لەگەڵ ڕەخنە کرد، بەڵام گەر بە شێوەیەکی ڕادیکاڵ و بنەمایی بپرسین، ئایا لەنێو پانتایی بیرکردنەوەی زمانی کوردیدا چەمکە ڕەخنەییەکان سازبوون، بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و تیۆرییە ڕەخنەییەکان جێی خۆیان گرتووە؟ شتێکمان هەیە بەناوی ڕەخنەی کوردی؟

داهێنانی ڕەخنە لە زمانی کوردیدا داهێنەرانە نییە، لاساییەکەرانەیە، جگە لەوەش ئەوەی هەیە سرووشتییە، زیاتر لەناو سرووشتی زمانەکەدایە، نەک داهێنرابێت، بە واتایەکی دیکە بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە بریتییە لە داهێنان و چەمکسازی و تیۆرییسازی، بەڵام زاراوە ڕەخنەییەکانمان لە زمانی کوردیدا دەتوانین بڵێین زیاتر زاراوەی زمانە سرووشتییەکەن، نەک داهێنراوبن. داهێنانی تێکستی ڕەخنەیی دابڕان و پەیوەندییسازە، لە لایەک دابڕان لە گوتاری زاڵ و باوی ئامادەبوو دەکات، هاوکات ڕایەڵەیەکی پەیوەندییش بە ئیستا و داهاتووەوە دەبەستێت، کە دەشێت وەڵامدەرەوە لە هەنوکەدا نەبێت، بەڵام بێگومان زەمینەی ڕاچەڵەکاندنەکە دەڕەخسێنێت.

جیهانبینی مرۆڤی کورد بەرامبەر بە ڕەخنە لە ئیستادا بەراورد بە ڕابردوو، گۆڕانی بەسەردا هاتووە، بەڵام گۆڕانەکە ڕادیکاڵ نییە و هاوکات لەنێو کۆنتێکستەکاندا گیری خواردووە، نەبووەتە کولتوورێک، کە ئەم کولتوورەش ناچار بە تێپەڕین و دەرچوون بکرێت، کەمتر ئێمەی کورد بەر نەفرەتی نەوەکان کەوتووین، شەڕەکانمان ڕادیکاڵ نەبوون، نەوەکان زۆرکات دۆستی یەکدی بوون، زمانی کوردی نەفرەتی لە خۆی نەکردووە و وای لێبێت خۆی نەناسێتەوە، بە واتایەکی دیکە کەمتر زمانی کوردیمان تووشی نامۆیی کردووە.

زمانی کوردی تووشی بەدنامۆیی بووە، ئەویش بەهۆی شەپۆلی وەرگێڕان و نووسینی بە لێشاوەوە، بەراورد بە ڕەخنەی جیهانی، ڕەخنەی کوردی وەک کیسەڵ دەڕوات، بەڵام بە یاریدەی وەرگێڕان و ناوەندەکانی بڵاوکردنەوە و ئەکادیمیا کاری بۆ هاوکاتی کردووە، واتە لە ڕواڵەتدا هەوڵیداوە پێ بەپێی داهێنانی تیۆرییە ڕەخنەییەکان هەنگاو بنێت، بەڵام وەک وتمان تووشی بەدنامۆیی بووە،

لەم ساڵانەی ڕابردوودا زمانی کوردی تووشی بەدنامۆیی بووە، ئەویش بەهۆی شەپۆلی وەرگێڕان و نووسینی بە لێشاوەوە، بەراورد بە ڕەخنەی جیهانی، ڕەخنەی کوردی وەک کیسەڵ دەڕوات، بەڵام بە یاریدەی وەرگێڕان و ناوەندەکانی بڵاوکردنەوە و ئەکادیمیا کاری بۆ هاوکاتی کردووە، واتە لە ڕواڵەتدا هەوڵیداوە پێ بەپێی داهێنانی تیۆرییە ڕەخنەییەکان هەنگاو بنێت، بەڵام وەک وتمان تووشی بەدنامۆیی بووە، واتە وا دەڕوانین کە چەمکە ڕەخنەیی و تیۆرە ڕەخنەییەکان هاتوونەتە ناوەوە، گەر سەرنجێکی خێرایی کتێب و نامە ئەکادیمییەکان بدەین، دەبینین تیۆرییە ڕەخنەییە نوێیەکان هێنراون، بەڵام نەهاتوون، لێرەن و لێرەش نین، ئەمەش دۆخی فریودانی بۆ پانتایی ڕۆشنبیریی کوردی و ڕەخنەی کوردی سازکردووە، چونکە لەلایەک خۆی لەگەڵ ڕەوتەکەدا گونجاندووە، هاوکات هیچ زەمینەیەکی بۆ گونجاندنەکە سازنەکردووە! ڕەخنەی کوردی بە هەڵەهێنانی تیۆریی و قوتابخانە ڕەخنەییەکان بۆ نێو پانتایی رۆشنبیری کوردی، نەیتوانیوە بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە بهێنێتە نێو گوتاری زمانی کوردی و جیهانبینی مرۆڤی کورد بگۆڕێت، بەڵکو لە ئاستی دەستەبژێریشدا نەیتوانیوە گۆڕانی ڕادیکاڵ بسازێنێت، بەڵکو نوخبەش وەک خەڵکە گشتییەکە بیردەکاتەوە، بەڵام فۆرمی زمانەکەی گۆڕیوە یان لانیکەم بانگەشەی جیهانبینییەکی جیاواز دەکات، بەمەش پانتایی ڕەخنەی کوردی خۆی لەگەڵ ئەم زانینی نەزانییە ڕاهێناوە، واتە زانینێکی نەزۆک و دووبارەی هێناوە و بە زانینێکی نوێی داوەتە قەڵەم، ڕەخنەی هەیە، بەڵام ڕەخنە نییە؛ بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و زمان و جیهانبینی ڕەخنەگرانەمان نییە، نەمانتوانیوە پەیوەندییەکی نوێمان بە جیهانەوە هەبێت.

نووسینی کوردی ئەو کەلێنەی لەنەبوونی ڕەخنە دێتە ئاراوە، بەمە شاردویەتییەوە و خۆشخەیاڵ وا دەزانێت خاوەنی ڕەخنەیە، بەمەش هەستی ڕازیبوون و نەبوونی ئایدیا و جیهانبینی نوێی بۆ ڕوانین لە خۆو جیهان جێگیرکردووە.

خاڵێکی دیکە لە پرسیارەکەتاندا سەبارەت بە ڕەخنە و داهێنانی تێکستی ئەدەبی و هونەرییە هاتووە کە ئاماژە بەوە دەکەن، نەبوونی ڕەخنە لاوازی داهێنانی تێکستی ئەدەبی و هونەری لێناکەوێتەوە؟ یاخود رەخنە دەبێتە هۆی لاوازکردنی تێکست، ئەگەر ڕەخنە لاواز بێت دەکرێت تێکستی بەرز و داهێنەرانەمان هەبێت. لە بەرهەمێکمدا بەناوی “دامەزراندنی بنەمایەکی ئۆنتۆلۆجی بۆ ڕەخنە” داکۆکیم لەوە کردووە، کە سێکوچکەی “نووسەر، تێکست و خوێنەر” لە پەیوەندییەکی ئۆنتۆلۆجیدان، واتە ناکرێت تێکستمان هەبێت و خوێنەرمان نەبێت، هەروەک ناشکرێت، ڕەخنەمان هەبێت بەڵام تێکستمان نەبێت، تێکستمان هەبێت و ڕەخنەمان نەبێت، چونکە تێکستی داهێنەرانە ڕەخنەی داهێنەرانەشی لەگەڵدایە، ئەم سیانە لە پەیوەندییەکی ئۆنتۆلۆجیدان. ڕەنگە لێرەدا کێشەیەکی گەورە ڕووبەڕوومان ببێتەوە، ئەویش ئەوەیە کە ڕۆژانە چەندین کتێب بە ناوی رۆمان و چیرۆک و شیعر بڵاودەکرێتەوە، چەندین تێکستی هونەری بڵاو دەبێتەوە، بەڵام ئایا بەڕاستی ئەمانە چەند تێکست و بەرهەمی داهێنەرانەن؟ دەبینین لەبەرامبەر ئەم تێکستانەدا ڕەخنە خاوترە، بەڵام ئایا خێرایی ئەو بەرهەمانە گوزارشتە لە دابڕانی نێوان ڕەخنە و تێکست؟ مانای ئەوەیە ئێمە تێکستی داهێنەرانەمان بێ ڕەخنە هەیە، ڕەخنەگرمان کەمترە لە ئەدیب و هونەرمەندان؟

هاوکات نەبوونی تێکستی داهێنەرانە دۆخێکی ئاشنای بۆ خوێنەری ئێمە سازکردووە کە نەتوانێت تێکستی داهێنەرانە بناسێتەوە، هاوکات پشێوییەکی گەورەی ڕاگەیاندن و میدیایش بۆ سەرلێشێواندنی خوێنەر هاتۆتە ئاراوە، کە نووسینی بازاڕی وەک تێکستی داهێنەرانە بناسێنێت، دەبینین نووسەری بازاڕی لە هۆڵێکی گەورەدا کۆدەکرێتەوە و وا دەزانرێت شتێکی داهێنەرانە کراوە و بڵاوکراوەتەوە؟!

ئەوەی کێشەی گەورەی دروستکردووە هاتنی بە لێشاوی ئەو نووسینانەن بە ناوی تێکستەوە، کە بواری لەسەر وەستان نادەن، ئێمە ئیستا لە سەردەمێکداین کە نووسین هێرش دەکات، ناهێڵێت لێی ڕابمێنین، چاوی داخستووین، سەری لێشێواندووین. ڕۆژانە چەندین نووسینی بازاڕی بە ناوی تێکست بڵاودەکرێتەوە و چاوی ئێمەشی داپۆشیوە لەوەی کە ئێمە دنیایەک تێکستمان هەیە و ڕەخنەمان نییە؟! هاوکات نەبوونی تێکستی داهێنەرانە دۆخێکی ئاشنای بۆ خوێنەری ئێمە سازکردووە کە نەتوانێت تێکستی داهێنەرانە بناسێتەوە، هاوکات پشێوییەکی گەورەی ڕاگەیاندن و میدیایش بۆ سەرلێشێواندنی خوێنەر هاتۆتە ئاراوە، کە نووسینی بازاڕی وەک تێکستی داهێنەرانە بناسێنێت، دەبینین نووسەری بازاڕی لە هۆڵێکی گەورەدا کۆدەکرێتەوە و وا دەزانرێت شتێکی داهێنەرانە کراوە و بڵاوکراوەتەوە؟! لێرەشەوە جۆرێک فریودان و نەبوونی پێویستی تێکستی ڕەسەن و داهێنەرانە شوێنی خۆی گرتووە. لەبەرامبەر ئەمەشدا گەر تێکستێکی ڕەسەن و ڕاستەقینە بێت، بەهۆی سرووشتی ڕەسەنیەتی بە بێدەنگی دەسپێردرێت، کەمتر دەتوانێت شوێنی خۆی بکاتەوە، تا دەستێکی ڕەسەن و هزرێکی نامۆ دێت، ئەو تێکستە دەدۆزێتەوە، ئەمەش بەهۆی ئەوەی دنیای کوردی پڕ بووە لە تێکستی ناڕەسەن، دۆزینەوەی تێکستی ڕەسەن زەحمەت و گران بووە.

ئەگەر کەمێک واقیعییانەش تەماشای دۆخی بەناو ڕەخنە بکەین، پێویستە بە خێراییش بێت ئاماژە بە چەند خاڵێک بکەین؟

١ـ لەنێو پانتایی ڕۆشنبیریی و ئەکادیمیای کوردیدا نووسینی بەناو ڕەخنە لەسەر بنەمای پەیوەندی دۆستایەتی وەستاوە. هاوکات ڕاسپاردن و دۆخی ئیحراجکردن بۆ لەسەر نووسینی تێکستەکان بوونی هەیە، واتە ڕەخنە تێکست نادۆزێتەوە. هاوکات لەسەر بنەمای پەیوەندی بازرگانی و مامەڵەی تایبەتی نووسینی بێڕۆح بۆ ماوەیەکی زۆر ڕۆحی کراوە بە بەردا، بەڵام لە کوێدا لەو پانتاییەی ڕۆحی ڕاستەقینەی تێکست ناناسێت.

٢ـ بوونی پانتایی بڵاوکردنەوەی زۆر و پڕکردنەوەی لاپەڕەکان وایکردووە کە نووسینی بە لێشاوی بێ ئایدیا و ناڕەخنەیی جێگەی تێکستی داهێنەرانە و ڕەخنەگرانە بگرێتەوە. لەنێو بڵاوکراوەی کوردیدا رۆژانە دەیان نووسراوەی بەناو ڕەخنەیی لاپەڕەکانی پێ پڕ دەکرێتەوە بێ ئەوەی کەلێنێکی نێو ڕەخنەی کوردی پڕ بکاتەوە.

٣ـ نووسینی خستنەڕوو، ڕیکلامی و بانگەشەیی جێگەی تێکستی ڕەخنەیی گرتۆتەوە.

٤ـ زۆری بڵاوکراوەی کوردی و بەربڵاوی نووسینی کوردی، بووەتە هۆی بچووککردنەوە و سنوورداری بیرکردنەوەی مرۆڤی کورد لە نووسینی داهێنەرانە، بە واتایەکی دیکە نووسینی کوردی بەهۆی بێ هزری و نەبوونی دیدگا و جیهانبینی، بووەتە جۆرێک لە کولتوور، واتە نووسینیش خۆی کولتوورە، لە کاتێکدا تێکست هەمیشە کولتوورشکێنە، بەڵام زمانی کوردی خۆی دەستەڵاتی لە بەهێزکردنی کولتوورەکە هەیە و کەمتر ڕیسکی پێدەکرێت، ئەمەش وایکردووە، زمانی کوردی و تێکستی کوردی نەتوانێت ڕووخێنەر و داهێنەرانە بێت، دەستەڵاتی نەمێنێت، بێهێزترین و لاوازترین شت ئیستا لای کورد زمانە، ناتوانێت دەستکاری هیچ بکات.

٥ـ لێشاوی ناوەندەکانی ئەکادیمیای کوردی وایکردووە باسی دەرچوون و نووسینی زمانکوژ و بیرکوژ بێتە ناو ئەکادیمیاوە، کە بە جۆرێک ئیستا لەناو ئەکادیمیا نووسینی تێکستێکی داهێنەرانە و ڕەخنەگرانە تا ئاستی نەبوون هەنگاوی ناوە، واتە لێشاوی نووسین و بە ڕووکەش خۆدانی لە چەمکە و قوتابخانە نوێیەکان [لەناو نامە و تێزەکاندا] بووەتە هۆی خۆفریودان. هاوکات لەناو ئەکادیمیادا سەدان خوێندکاری نەخوێنەواری خاوەن دکتۆرای هێناوەتە ئاراوە، کە ئەمانە ناچارن نامە و توێژینەوە بنووسن، کە بە ڕووکەش تێکستی ڕەخنەیی بەرهەمدەهێنن، بەڵام بارگرانییەکی زۆرتر بۆ زمان و هزری ڕەخنەگرانە دروستدەکەن.

لەنێو پانتایی نووسینی کوردیدا، ئێستا زیاتر لە هەر کاتێکی دیکە ئێمە لە ڕێگەی زۆر نووسینەوە دژایەتی ڕەخنە دەکەین، واتە لەبری ئەوەی نووسینی کوردی ببوایەتە پانتاییەک بۆ داهێنانی چەمک و تیۆری و هزری ڕەخنەگرانە، ئەوا بووەتە کولتوورێک بۆ بێدەنگکردن و ژەهراویکردنی هەوای ڕەخنە و بیرکردنەوەی داهێنەرانە،

٦ـ ئەمڕۆ بەهۆی فەزای مەجازی و گۆڕانی پانتایی بڵاوکردنەوە، هەموو شت گۆڕاوە، نووسینی خێرا و کۆمێنت شوێنی ڕەخنەی گرتۆتەوە، واتە ڕەخنەگر بووەتە کۆمێنت و پۆستنووس، پانتایی وردبوونەوە و ئارامی خوێندنەوە شوێنی بۆ خێرا نووسین و بەشداریکردنی خێرا چۆڵکردووە، ئەمەش بەهۆی چەند لایک و کۆمێنتەوە دانپێدانانی ڕەخنەگری بۆ پۆستنووس دروستکردووە، ئەمە فریوێکە کە لایککەر و پۆستنووس لەنێو گرێبەستێکی تۆکمەی فەزاکەدا بەڵێن بە یەکدی دەدەن، کە زمان و بیرکردنەوەی داهێنەرانە بکوژن.

لە کۆتاییدا دەڵێم لەنێو پانتایی نووسینی کوردیدا، ئێستا زیاتر لە هەر کاتێکی دیکە ئێمە لە ڕێگەی زۆر نووسینەوە دژایەتی ڕەخنە دەکەین، واتە لەبری ئەوەی نووسینی کوردی ببوایەتە پانتاییەک بۆ داهێنانی چەمک و تیۆری و هزری ڕەخنەگرانە، ئەوا بووەتە کولتوورێک بۆ بێدەنگکردن و ژەهراویکردنی هەوای ڕەخنە و بیرکردنەوەی داهێنەرانە، بە باوبوونی نووسین و بیرکردنەوەی ڕۆژانەیی جێگەی بە بیرکردنەوەی داهێنەرانە لەق کردووە، لەگەڵ ئەمانەشدا تێکست و بیرکردنەوەی داهێنەرانە بەبێدەنگی خۆی دەخزێنێتە ناوەوە و تێکەڵی هاوارەکە نابێت، هەرچەند، چەند ساڵێکە تێکستە داهێنەرانەکانیش هەوڵدەدرێت ژەهراوی بکرێن، بەڵام تێکستی داهێنەرانە ئەنتی و پارێزبەندی خۆیان هەیە، هاوکات ئەو هەوڵانەش بۆ ژەهراویکردن پاش ئاشنابوون، یاریدەدەربوون بۆ نزیکبوونەوە و کاریگەردانان لەسەر نووسین بە ئاراستەی تێکستدا، واتە نووسینی کوردیان لە بێڕۆحی و ناداهێنەرانەوە کەمێک بەرەو بەرزی و چەمکسازی بردووە.

The post داهێنانی تێکست لە پانتایی ڕۆشنبیریی کوردیدا appeared first on ژنەفتن.

ڕەنگە لەو ڕۆژەوە مرۆڤ بوو بە بیسەری بابەتێک و بینەری دیمەنێک، و بە نیگا و بە وشە و تەنانەت بە ئاماژەیەک و سەرەلەقەیەک ڕای خۆی دەربڕی، ئێمە ڕووبەڕووی کردەی هەڵسەنگاندن و ڕاڤەی بابەتی بیسراو و بینراو بووبین. من بە ئاگاییەوە لە یەکەم ڕستەی ئەم نووسینەدا ئاماژەم بە خوێنەر نەکرد. هۆیەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ سەرهەڵدانی درەنگوەختی خوێنەر لە مێژووی مرۆڤایەتیدا. کەواتە سەردەمانێک کانگەی تێگەیشتنی مرۆڤ لە جیهانی دەوروبەری، شتێک نەبووە جگە لە هەستی بینین و بیستن. کارتێکەریی چڕی ئەم هەستانە لەسەر بەرفراوانکردنی ئاسۆی ئەندێشە و تێکەڵبوونیان لەگەڵ توانایی چڕکردنەوە و گشتاندنی ئاوەزییانەی مرۆڤ لە قۆناغێکی گەشەکردنی هزریی مرۆڤدا، نووسینی کردە کاراترین داهێنانی مێژووی مرۆڤایەتی. بەرەبەرە دەقی نووسراو بوو بە بەشێک لە پێداویستییەکانی ژیان و خەیاڵی بەردەوامیی ژیانی هزری و شارستانیی مرۆڤ لە دەرەوەی ئەم داهێنانەدا کارێکی ئەستەمە. لەو ڕۆژەوە دەقی نووسراو کەوتە بەر دیدی مرۆڤەوە، جۆرێکی دیکە لە تێڕوانین سەری هەڵدا.

ئێستا ئیتر بیستن و بینینی دیاردەکان نەبوون کە دەرەوەیان دەگواستەوە دونیای زەینیی مرۆڤ، بەڵکو ئەوە پڕۆسەیەکی پێچەڵپێچی هاوکاریی هەموو هەستەکان بوو کە لە ڕێگەی داهێنانێکی مرۆیانەوە، تێگەیشتنێکی نوێی بۆ مرۆڤ دەستەبەر دەکرد. تۆ کۆمەڵێک نیشانەت دەبینی و دە زەینی خۆتدا بە پێی کۆمەڵێک پیشفەڕز و باوەڕ مانات دەکردنەوە و دەبووی بە هەڵگری تێگەیشتنی تایبەتیی خۆت. ئەمە سەرەتای ڕەوتێکی دوورودرێژی مێژووییە کە تێیدا سێ لایەن بەشداری بەرهەمهێنانی ڕەوتێک دەبن کە دواجار تێگەیشتنی ئێمەی لێ دەکەوێتەوە. کەس یان کەسانێک دەقەکە بەرهەم دێنن، دەقی بەرهەمهاتوو دەکەوێتە بەر دیدی کەس یان کەسانێک و دەخوێندرێتەوە.

ئەمە ئەو سێگۆشە گرنگە مێژووییەیە کە هەتا ڕۆژگاری ئەمڕۆش درێژ بووەتەوە. لێکدانەوەی میکانیزمی کارکرد و پێوەندیی ئەم سێ لایەنە بە یەکترەوە دەبێتە هەموو مێژووی ڕەخنەی ئەدەبی و هونەری لە ئاستی بەرفراوانی جیهانیدا. هەتا ئەو کاتەی دەسەڵاتی نووسەر وەک دەسەڵاتی پاشا و قەیسەر و تزار و پەیامهێنەر و ڕابەر و ئاغا و کوێخا دەبینرا، ئەوە تێگەیشتن لە مەبەست و ئامانجی ئەو دەبووە ئامانجی خوێندنەوە. ئیتر دەق شتێک نەبوو جگە لە ئافرێندراوی دەسەڵاتی بێسنووری نووسەر و خوێنەریش شتێک نەبوو جگە لە بەردەنگێکی بێدەسەڵات کە دەبوایە هەموو هەوڵی خۆی دابا بۆ وەرگرتنی پەیامی نووسەر. ئەوەی بە ڕەخنەی مێژوویی ناسراوە و تییدا تێگەیشتنی پەیام و مەبەستی نووسەر بەرجەستە دەبێتەوە بۆ چەندین سەدە قسەی سەرەتا و کۆتایی دەکرد و تۆی خۆێنەریش تەنێ ئەرکی تێگەیشتنی ئەوت هەبوو. هەر بۆیە دروشمی باوی سەردەمانێکی دوورودرێژی ڕەخنەی ئەدەبی ئەوە بوو تۆ هومێرۆسم دەیە من پێت دەڵێم ئیلیاد و ئۆدیسە چین. تۆ فیردەوسیم دەیە من پێت دەڵیم شانامە چییە. تۆ ئیبنی عەرەبیم دەیە پێت دەڵێم “وەحدەتی وجود” چییە. تۆ جزیریم دەیە پێت دەڵێم دیوانەکەی چی دەڵێت. ڕەنگە یەک لە نەگۆڕترین پێوەرەکانی ڕەخنە هەتا ئێستایشی لەگەڵدا بێت هەر ئەو باوەڕە بووبێت کە کاری خوێنەر شتێک نییە لە دۆزینەوەی مانا و مەبەستی نووسەر. تەنانەت بوومەلەرزەی مۆدێرنیتەش چەند سەدەیەکی پێچوو هەتا بڵێت ئەمە دوورە لە ڕاستی. هەڵبەت دەکرێ لەسەر ئاست و قووڵایی ئەم باوەڕە بە شێوەیەکی مێژوویی، جیاوازیی چەندایەتی هەبووبێت، بەڵام کاکڵی بۆچوونەکە هەر یەک شت بووە و ئەویش دەسەڵاتی بێئەملاولای نووسەر بووە لە ئافراندنی مانادا. کەواتە ئەگەر بۆ ئەفلاتون، بە گوێرەی نیگارە بەناوبانگەکەی ڕافائێل لە سەرەتاکانی سەدەی شانزدەهەمدا، سەرچاوەی هەموو شتەکان لە ئاسمانەکاندا بوون و ئەو بە قامک ئاماژەی پێ دەکرد، ئەوە هەر بە گوێرەی هەمان نیگار، ئەرەستوو شتەکانی جۆرێکی دیکە دەبینی و ئاماژەی دەستی ڕوو لە زەویی ژێر پێمانە کە بۆ ئەو وەک کانگەی هەموو دیاردەکان بوو. بێگومان ئەم دوو بۆچوونە دوو خوێندنەوەی لێ دەکەوێتەوە و دونیای بوتیقای ئەرەستو لەگەل دونیای کۆماری ئەفلاتون هەر لەو دەمەوە جیاوازتر وێنا دەکران. بەڵام لەبیرمان نەچێت هەتا ئێستاش هەر سەری زار و بنی زارمان بریتییە لە “ئەفلاتون وا دەڵێت” و “ئەرەستو وا دەڵێت”. لەڕاستیدا ئەم بۆچوونە ڕیشەی لە باوەڕێکی هزری و فەلسەفیی کۆندایە کە تێگەیشتن لە ئامانج و مەبەستی ئەوی دیکە دەکاتە سەرچاوەی تێڕوانینی خۆی لە جیهانی دەوروبەری.

لە دەیەی دووهەمی سەدەی بیستەمدا لە ڕووسیای ئەمڕۆدا شۆڕشێک ڕوو دەدات کە جیاوازە لە هەموو شۆڕشەکانی مێژووی مرۆڤ. لەم شۆڕشەدا پلان و خوێندنەوەی چڕوپڕی ساڵانێکی دوورودرێژی کۆمەڵە خەڵکانێک دەور دەگێڕێت کە قسە لەسەر زانستیبوونی شۆڕشەکان و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان دەکەن. ئەگەر ئەمە ڕەنگدانەوەی سیاسی و ئایدۆلۆژیکی بیری زانستی بووبێت، هەر لەم وڵاتەدا کەسانێک قۆڵ لە دەکارهێنانی زانستی بەرهەست (objective) لە بواری ئەدەبیاتدا دەکەن. ئەوان کۆمەڵێک یاسا و ڕێسای زانستی بۆ پێواوتنی جوانیناسانەی دەقەکان ئاراستە دەکەن کە بە شوێن دۆزینەوەی ئەدەبییەتی دەقدان لە دەرەوەی ویست و خواستی نووسەرەکەیدا. کەسانی وەک شکلۆڤسکی و ئاخنباوم پێشەنگایەتی ڕەوتێکی ئاوایان کرد و کارتێکەرییەکی مەزنیان لەسەر ڕەوتی ڕەخنەی ئەدەبی لە هەموو جیهاندا، هەڵبەت زۆر دواتر، هەبوو. بەداخەوە سالانی دوای شۆڕشی ئۆکتۆبر هاومانا بوو لەگەڵ بەرتەسککردنەوە و دواجار لەنێوبردنی ئەم بزاڤە تیۆریکە کارتێکەر و کارایە.

تێکچوونی بواری چالاکیی فۆرمالیستەکانی ڕووس زۆری نەخایاند کە چەکەرەی هزرێکی هاوشێوە لە پارزەمینێکی دیکە، واتا لە ئامریکادا، دڵی تیۆری و ڕەخنەی ئەدەبی زیندوو کردەوە. سەرهەڵدانی ڕەخنەی نوێی ئەمریکایی بەردەوامی و تەواوکەریی ئەو ڕەوتە دەقتەوەرە بوو. ڕەوتێک کە ڕەهەندێکی نوێی بە ڕەخنەی ئەدەبی بەخشی و شێوازی ڕوانینی ئێمەی لە مانا و نیشانەکان بە تەواوی گۆڕی.

لە کاتێکدا تێۆریی ئەدەبی هەوڵی تیگەیشتن لە میکانیزمی کارکردی بەرهەمهێنانی ئەدەبی دەدات و تێدەکۆشێت بزانێت لەنێوان دەقی بەرهەمهاتوو و جیهانی دەوروبەریدا چ پێوەندییەک هەیە و ئەم پێوەندییانە چۆن هەڵسوکەوت دەکەن، ڕەخنەی ئەدەبی لە هەوڵی چلۆنایەتیی وردبوونەوەی ئەم تیۆرییانەدایە لە دەقێکی دیاریکراودا.

دەیەی شێستی سەدەی بیستەم لە ئوروپادا دەیەیەکە پڕ لە گۆڕانکاریی لە ئاستی هزر و تێڕوانینی مرۆڤ بە بوون و جیهان. ئەزموونەکانی دوو شەڕی جیهانی و لێکەوتە پڕ لە ئازارەکانی مەرگی بە میلیۆنان مرۆڤ، هاندەری پێداچوونەوەی پرۆژەی مۆدێرنیتە بوون و لە وڵاتی فەڕەنسە کۆمەڵێک بیرمەندی زانستە کۆمەڵایەتی و مرۆییەکان بەردی بناخەی کۆمەڵێک گۆڕانکاریی بنەڕەتییان دانا کە لە درێژەی دەستکەوتە هزرییەکانی زمانناسی و پێکهاتەخوازیدا هەموو بوارەکانی زانستی گرتبووەوە. لێرەدایە دوو ڕەهەندی نووسەر و دەق وردەوردە جێگەی خۆیان دەدەن بە ڕەهەندی سێهەم واتا خوێنەر. ئیتر لێرەوە خوێنەر دەبێتە دوا سەرچاوەی بەرهەمهێنانی مانا. وردەکارییەکانی ئەم گۆڕانکارییە بەربڵاوانە لەم کورتە نووسینەدا ناگونجێت. مەبەستی سەرەکیی من لەم پێشەکییە چڕە شتێک نییە جگە لە زەقکردنەوەی ڕۆڵی تیۆری لە کایەی ڕەخنەی ئەدەبیدا. بە واتایەکی دیکە بۆ هۆگرانی ئەدەبی هەنگاوی گرنگ ئەوەیە کە دوو بواری تیۆری ئەدەبی و ڕەخنەی ئەدەبی لێک جیا بکەنەوە. لە کاتێکدا تێۆریی ئەدەبی هەوڵی تیگەیشتن لە میکانیزمی کارکردی بەرهەمهێنانی ئەدەبی دەدات و تێدەکۆشێت بزانێت لەنێوان دەقی بەرهەمهاتوو و جیهانی دەوروبەریدا چ پێوەندییەک هەیە و ئەم پێوەندییانە چۆن هەڵسوکەوت دەکەن، ڕەخنەی ئەدەبی لە هەوڵی چلۆنایەتیی وردبوونەوەی ئەم تیۆرییانەدایە لە دەقێکی دیاریکراودا. دەقی بەرهەمهاتوو دەبێتە ئەو بەستێنە کە ڕەخنەکاری ئەدەبی دەیکاتە گۆڕەپانی تاقیکردنەوەی چلۆنایەتیی دەکارهێنان و بەکارهاتنی تیۆرییە گشتییەکان. تیۆریزانان و ڕەخنەکاران لە چەند دەیەی ڕابردوودا بە بەردەوامی خەرمانی ئەدەبییان لە ڕەهەندگەلی جیاوازەوە تاوتوێ کردووە و دونیای زانایی و وشیاریی ڕەخنەیی و تیۆرییان لە هەمیشە زیاتر برەو پێداوە. سەرهەڵدانی چەمکگەلی نوێ لەم ڕەوتەدا زۆر سەرسوڕمێنەر و بەڵێندەر و دڵخۆشکەرە. وێدەچێت بەربڵاویی جیهانی ئەدەبی، داڕاشتنەوە و پەرەپێدانی بەردەوامی تیۆریسازیی لەم بوارانەدا، کردبێتە پێداویستییەکی حاشاهەڵنەگر.

ڕەوتی سەرهەڵدان و گەشەی تیۆری و ڕەخنەی ئەدەبی دەکرێت لە گۆشەنیگایەکی دیکەشەوە سەیر بکردرێت. بە واتایەکی دیەک ئەگەر سێ تەوەر/ڕەهەند/فاکتەری نووسەر و دەق و خوێنەر دەتوانن ڕێنوێنی باش بن بۆ وردبوونەوە لە میژووی گۆڕانکاریی تیۆری و ڕەخنەی ئەدەبی، ئەوە بە ڕوویەکی دیکەدا دەکرێت شێوازی ڕوانین لە هەر یەک لەم تەوەرانە/فاکتەرانە پێمان بڵێت کە خوێندنەوەی ڕەخنەییانە چۆن بەڕێوە دەچێت.

ئەگەر تۆ شارەزای وردەکارییە تیۆریکەکان نەبی، ڕەخنەکانت لە دەقی ئەدەبی زۆر ئاماتۆرانە دەبن و ناتوانن لە دونیای ئاڵۆزی ئەم سەردەمەدا پەنجەرەیەک بەسەر بینینێکی جیاواز و هەمەلایەنەی ئێمەدا ئاواڵە بکەنەوە.

بۆ نموونە ئەگەر ئێمە دەقی ئەدەبی بە بنەما بگرین دەتوانین بۆچوونەکان لەسەر دەق بە دوو بواریی سەرەکیی نێودەق (intrinsic) و دەرەوەی دەق(extrinsic) دابەش بکەین. ئایا دەق وەک خۆی و لەنێو خۆیدا بنەمای خوێندنەوەی ئێمەیە؟ ئەگەر وەڵام ئەرێنی بێت، ئێمە لەگەڵ بنەمایەکی هزری ڕووبەڕووین کە شتەکان تەنێ و تەنێ لە خودی دەق هەڵدێنجێت و واتا خوێندنەوەی ئێمە دەقییانە دەبێت. ئەگەر بێتوو وەلام نەرێنی بێت ئەوە ئیتر ئێمە بۆ لێکدانەوەی دەق ڕوو لە دەرەوەی جیهانی دەق دەکەین و بۆچوونێکی کۆدەقییانە (contextual) ڕەچاو دەکەین. هەر یەک لەم بۆچوونانە تایبەتمەندیی خۆیان هەیە و ئەنجامەکانی خوێندنەوە لەسەر بناغەی ئەم تیۆرییانە، جیاواز دەبن. لێرەدا تیۆرییەکان یارمەتیمان دەدەن تێ بگەین کە پێوەندیی خوێنەر و دەق لەسەر کامە بناغەگەل کار دەکەن و تێگەیشتن لە میکانیزمەکانی ئەم پێوەندییانە چەندە یارمەتیدەری گەڵاڵەکردنی ڕەخنەیەکی بەپێز دەبێت. وەک دەبینین لێرەدا هەمدیسان لەگەڵ گرنگیی پێوەرە تیۆریکەکان ڕووبەڕوو دەبینەوە.

ئەگەر بنەماکانی ڕەخنەی ئەدەبی ئاوا گرێدراوی تیۆرییە ئەدەبییەکان بن، ئاشکرایە هیچ ڕەخنەیەکی جیددی لە دەرەوەی شارەزایی هەمەلایەنە لەگەڵ ئەم تیۆرییانە ناتوانێت بەرهەم بێت. بە واتایەکی ساکارتر ئەگەر تۆ شارەزای وردەکارییە تیۆریکەکان نەبی، ڕەخنەکانت لە دەقی ئەدەبی زۆر ئاماتۆرانە دەبن و ناتوانن لە دونیای ئاڵۆزی ئەم سەردەمەدا پەنجەرەیەک بەسەر بینینێکی جیاواز و هەمەلایەنەی ئێمەدا ئاواڵە بکەنەوە.

ڕەخنە یانی کە تۆ زانای بێئەملاوئەولا نی و دەکرێ جگە لە بۆچوونی تۆ شێوازی دیکەی ڕوانین لە دیاردەکان هەبێت. ڕەخنە یانی یارمەتیدان بە دەستەبەرکردنی هەرەوەزی تێگەیشتن و دەرهێنانی زانایی و تێگەیشتنی دواجار و هەمیشەیی لە مۆنۆپۆلی کەسێک یان تاقمێک. ڕۆڵی تیۆرییەکان لێرەدا وەک ڕێنوێنین بۆ هاسان کردنەوەی پێوانی ئەم ڕێگە پێچەڵپێچە. هەروەها دەتوانن پێوەریش بن بۆ لە مەحەکدانی ڕێژەییبوونی خوێندنەوەکان.

بەر لەوەی بپرژێمە سەر باسی ڕەخنەی کوردی، حەز دەکەم خاڵێکی گشتیی دیکەش باس بکەم کە زۆر گرنگە بۆ تێگەیشتن لە پێداویستیی ڕەخنە وەک ئەکتێکی فەلسەفی و زانستی. لەو ڕۆژەوە مۆدێرنیتە وەک پرۆژەیەکی هەمەلایەنەی ڕوانین لە جیهان، باڵی بەسەر بواری هزر و تێگەیشتنی مرۆڤدا کێشا، ڕاستییەک خۆی هاویشتە گۆڕەپانی ڕووبەڕووبوونەوەی مرۆڤ و دەوروبەری. ئەم ڕاستییەش شتێک نەبوو جگە لەوەی کە ڕاستی/حەقیقەت (truth) دەربەست گرێدراوی تۆ وەک تاکە کەس نییە و دەکرێ تۆ وەک هەر کەسێکی دیکە هەڵە لە شتەکان تێ بگەی و ئەمە تەنیا لە سایەی هاودەنگی و هاوفکریدایە کە هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی ڕاستییەکان بە ئاکام دەگات. ئەگەر باوەڕمان بە ئەم ڕاستییە هەبێت ئەوە زۆر سانایە کە خوێندنەوەی جیاواز لە دەقێک دەتوانێت یارمەتیدەری دۆزینەوەی ڕاستییەکان و جوانییەکان بێت. ڕەخنە یانی کە تۆ زانای بێئەملاوئەولا نی و دەکرێ جگە لە بۆچوونی تۆ شێوازی دیکەی ڕوانین لە دیاردەکان هەبێت. ڕەخنە یانی یارمەتیدان بە دەستەبەرکردنی هەرەوەزی تێگەیشتن و دەرهێنانی زانایی و تێگەیشتنی دواجار و هەمیشەیی لە مۆنۆپۆلی کەسێک یان تاقمێک. ڕۆڵی تیۆرییەکان لێرەدا وەک ڕێنوێنین بۆ هاسان کردنەوەی پێوانی ئەم ڕێگە پێچەڵپێچە. هەروەها دەتوانن پێوەریش بن بۆ لە مەحەکدانی ڕێژەییبوونی خوێندنەوەکان.

وەک دەبینین تیۆری و ڕەخنەی ئەدەبی بە نێو هەناوی مێژووی بیر و فەلسەفەدا شۆڕ بوونەتەوە و هەر دەستکەوتێکی زانستە کۆمەڵایەتی و مرۆییەکان ڕاستەوخۆ کاری کردووەتە سەر گەشەی ئەو بوارە گرنگەی ژیانی مرۆڤ. بۆ نموونە گەشەی تیۆرییەکانی مارکسیستی کارتێکەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر شێوازی لێکدانەوەی کۆدەقییانەی ئەدەب هەبووە و هەیە. کاتێک  کەسایەتییە هزرییە گرنگەکانی وەک لوکاج، گادامێر، ئادرنۆ، جەیمسۆن، ئیگلتن و هتد، دەبینین، تێدەگەین کە بواری تیۆری ئەدەبی لە هیچ بوارێکی دیکەی فەلسەفی و زانستە کۆمەڵایەتییەکان کەمتر نییە. هەر بەم شێوەیەش دەستکەوتەکانی بواری دەروونناسی و دەروونشیکاری و کەسانی وەک فرۆید و یۆنگ و لاکان ئاسۆی تازەیان بۆ بەهەمهێنانی ئەدەبی و هەروەها ڕەخنەی ئەدەبی، دەستەبەر کرد.  

لە هەر ڕوانگەیەکەوە بڕوانینە ڕەوتی گەشەی تیۆری و ڕەخنەی ئەدەبی، تێدەگەین کە لە پشت هەر بۆچوونییەکی ڕەخنەی ئەدەبییەوە دونیایەک کاری جیددی خەوتووە. جا بۆیە چ لە ڕوانگەی پێوەندیی نووسەر و دەق و خوێنەر و ڕەخنەکارەوە بڕوانییە مێژووی ڕەخنە، چ لە ڕوانگەی ڕەخنەی مێژوویی (historical) و مۆدێڕنەوە (modern/new) بڕوانییە ڕەوتی سەرهەڵدانی ڕێبازە ڕەخنەییەکان، یام با بڵێین لە ڕوانگەی نێودەقی (textual) و کۆدەقییەوە (contextual) ئەم کارە بکەین، دواجار جێپێیەکانی هزر و تیۆری بە ڕوونی دیارن. هەر ڕەخنەیەک لە دەرەوەی دەکارهێنانی ئەم بوارە تیۆریکییانە ڕەخنەیەکە دوور لە پێوەرگەلی سەلماو و باوەڕپێکراو. ڕەخنەگەلی لەم چەشنەش ناتوانن ئامانجی وردبوونەوەی هەمەلایەنە لە دەق بپێکن و بە خوێندنەوەی ورد نهێنییەکانی دەق بخەنە ڕوو و ئاسۆی نوێ بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ جیهانی دەوروبەر بدۆزنەوە.

ئێمە “ڕەخنەگرمان” کەم نییە، بەڵام پێوەر و بنەمای هزریمان بۆ ڕەخنە زۆر لاوازە. لەم ساڵانەی دواییدا بواری چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێبی کوردی زۆر پەرەی ساندووە، بەلام ئایا هەر بەم نیسبەتە لە بواری ڕەخنەشدا هەنگاومان هەڵێناوەتەوە؟ مخابن، نا.

ئەگەر لەسەر ئەم بنەمایانەی باسم کرد ئاوڕ لە ڕەخنەی کوردی بدەینەوە بەداخەوە کارنامەیەکی ئەوتۆ و ڕەنگینمان نییە. لێردەا ڕەنگە دەرفەتی ڕیزکردنی هۆکارەکانی پشت ئەم نەداری و هەژارییە نەبێت، بەڵام زۆر بەخێرایی دەتوانم بڵێم ئێمە تووشی هەژارییەکی بەربڵاوی ڕەخنەیین. کاتی خۆی مارکس “فەلسەفەی هەژاریی” پرۆدۆن بە “هەژاریی فەلسەفە” بەرپەرچ دەداتەوە. دەستەواژەی هەژاریی فەلسەفە پڕ بە پێستی هەلومەرجی ڕەخنەی ئەدەبی و تەنانەت سیاسی و کۆمەڵایەتییشە لە کوردستان. ئێمە “ڕەخنەگرمان” کەم نییە، بەڵام پێوەر و بنەمای هزریمان بۆ ڕەخنە زۆر لاوازە. لەم ساڵانەی دواییدا بواری چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێبی کوردی زۆر پەرەی ساندووە، بەلام ئایا هەر بەم نیسبەتە لە بواری ڕەخنەشدا هەنگاومان هەڵێناوەتەوە؟ مخابن، نا. ئێمە تەنانەت یەک گۆڤاری تایبەتیی ڕەخنەی ئەدەبیمان نییە. ماڵپەڕیکی ناسراوی ئەدەبیمان نییە. حەفتەنامە، مانگنامە، بگرە وەرزنامەی ئەدەبیشمان نییە. ئەو کتێبانەی چاپ و بڵاو دەبنەوە بە بێنازی لە کونجی کتێبخانەکان و لەسەر ڕەفە تۆزاوییەکاندا خەویان لێ دەکەوێت و کەس لە دەرگای لاپەڕەکانیان نادات کە بە چاویلکەی ڕەخنەییەوە بیانخوێنێتەوە و شوێنی شیاوی خۆیان لەنێو جەماوەری خوێنەردا بداتێ. ڕوانینی ڕەش یان سپی، باش یان خراپ، هێشتا بەسەر هەڵسەنگاندنەکاندا زاڵە. هێشتا دمەقاڵەی لەسەر ڕێنووسی کوردی و لە کوێ دەهارهێنانی ڕ و ر و ی و یی ڕووبەرێکی زۆری نووسینەکانی ئێمە داگیر کردووە، هێشتا بە یەکەوە لکاندنی بەشەکانی کرداری لێکدراو یان بە جیا نووسینیان، جێی مشتومڕی ڕەخنەگرانە. هێشتا چلۆنایەتیی نووسینی دای پاشگر و دای کردار جێی دڕدۆنگی و تاوانبارکردنی یەکتر بە نەزانییە. هێشتا کوردی دەزانێت و نازانێت شابەیتی قەسیدەی ڕەخنەیی ئێمەیە. هێشتا “نازانێ ڕۆمان چییە و ڕۆمان دەنووسێت” و هێشتا “کورد وا ناڵێت و وا دەڵێت”، کۆڵەکەی نووسینی ڕەخنەیی ئێمەیە. جاری وا هەیە دڵم بۆ لێکدانەوەیەکی ڕەخنەیی هەمەلایەنەی پشتئەستوور بە پێوەرە تیۆریکییەکان هێندە تەنگ دەبێت پەنا بۆ خوێندنەوەی س/زی بارت دەبەم و تەماشای قامەتی بەرزی سارازین دەکەم و سڵاو بۆ بالزاک دەنێرم و سپاسی بارت دەکەم. لە پەنا ئەمەشدا بە دڵ ئاواتەخوازم بواری کاری فەرهەنگی و ئەدەبی لە کوردستان زیاتر پەرە بگرێت. ئەزموونی ژیانی مرۆڤەکان و دەتوانم بڵێم نەتەوەکانیش نیشانیان داوە ئەدەبیات چ ڕۆڵێکی مەزن لە دەستەبەرکردنی هۆکارەکانی مانەوە و گەشەکردندا دەگێڕێت. بێگومان هیچ ئەدەبێکیش بێ پشتیوانیی ڕەخنەیی دەوڵەمەند، ناتوانێت سەرێک لەنێو سەران دەر بێنێت و بڵێت منیش هەم یان ئێمەیش هەین. لێرەدا دیالێکتیکی بەرپرسیاریی تاک و کۆمەڵ، تاک و دامودەزگا/سازی هەمدیسان خۆی قوت دەکاتەوە. بەدەر لە چلۆنایەتیی پێوەندیی ئەم هاوکێشەیە، ئەوەی حاشای لێ ناکرێت پێداویستیی کۆمەڵگەی کوردییە بە هەبوونی ڕەخنەی ئەدەبیی پشتئەستوور بە بنەما هزری و تیۆریکییەکانی ناسراوی جیهانی ئەدەب.

The post ڕەخنەی ئەدەبی: چەند تێڕامانی خێرا appeared first on ژنەفتن.

یەک: وەک ئەزانین چەمکێکی وەک ڕەخنە بە گشتی و ڕەخنەی ئەدەبیی بە تایبەت بەرهەمی شۆڕشێکی فیکرییە لە ژێر ناوی عەقڵی ڕەخنەگرانەدا. ئەندێشەی ڕەخنەگرانەش لە ئەساسدا دەستکەوتی فەلسەفەی ڕۆژئاواییە. کەواتە ئاخێزگەی ڕەخنەی مودێڕن بە مانا هەنووکەییەکەی لە خاڵێکی بنەماییەوە دەس پێدەکات؛ عەقڵی ڕەخنەگرانە عەقڵێکی گومانساز و پرسیارکەرە، بەرەنگاری هەر چەشنە یەقین و متمانەیەکی جەوهەریی دەبێتەوە لە پێکهاتەی زەینیی و پانتایی فیکریی مرۆڤی هەر سەردەمێکدا. بە پێچەوانەی عەقڵی ڕەخنەگرانە کە لە سەردەمی ڕۆشنگەریی بەملاوە فەلسەفەی ڕۆژئاوایی خستووتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە، لای ئێمە عەقڵانییەتێکی ئایینی و ئیدئۆلۆژیک زاڵ بووە، عەقڵی ئایینیش وەک ئەزانین هەڵگری نێوەڕۆکێکی باوەڕتەوەر و دژەگومان بووە و بە شێوازێکی چەقبەستوو لەسەر یەقینێکی ئەزەلی و نەگۆڕ ڕاوەستاوە. عەقڵی ئیدئۆلۆژیک بە پێچەوانەی عەقڵی ڕەخنەگرانە بەرهەڵستی هەر چەشنە گومانێک و دژەمتمانەیەک دەبێتەوە کە درز یان خود کەلێنێکی مەعریفی بخاته ناو پێکهاتەی یەقینی سووژەی باوڕمەندەوە و بەردەوام ڕێگر بووە لە بەردەم سازکردنی کۆمەڵێک پرسیاری جەوهەرییدا کە بەرەوڕووی بکرێنەوە. عەقڵی ئیدئۆلۆژیک، عەقڵێکی دژەگومان و دژەپرسیارە و هەر هەوڵێک بۆ شێواندنی ڕۆخساری ئەو حەقیقەتە تاقانە کە دەرکەوتەی یەقینێکی مێتافیزیکییە، وەک بابەتی تابۆ و حەرام چاولێدەکا و ڕێگە بە سەرهەڵدانی سووژەیەک لە چەشنی سووژەی دێکارتی نادات کە بەردوام بە چاوی شک و گومانەوە بەرەوڕووی هەر چەشنە چەمک و دیاردەیەک دەبێتەوە. بەم پێیەش ئاساییە کە ڕەخنەی ئەدەبی لە ڕۆژئاوا بە شێوازێکی بەرچاو پەرە بسێنێ یان  گەشە بکات و لەم جوگرافیا بێسەروبەرەی ئێمەشدا هەر دەنگێکی جیاواز کە پێچەوانەی ڕەوتی باو و تا هەنووکەیی بێ، لە خشته ئەبرێ و بەردەوام هەوڵێکی ترسناک بۆ پەراوێزخستن یان خود سڕینەوەی هاتووەته ئاراوە.

هەر بۆیەش بە درێژایی مێژوو ئەوانەی لەو ڕێبازە چەقبەستووە لایان داوە وەک لادەر یان خوارج ناویان لێ ئەبرێ و بەرەو ڕووی جۆرێک لە ئێلحاد و تەکفیر ئەبنەوە. مەرج نییە ئەم ئێلحاد یان تەکفیرە تەنیا لە ڕووی ئایینییەوە بێ و تەنیا هەڵگری ڕەهەندێکی ئیدئۆلۆژیک بێت، کاتی خۆی نیما یان گۆران وەک دوو کەڵە شاعێر کە لە سەردەمی خۆیاندا زۆر بوێرانە و پێشەنگخوازانە دەسیان دایە تازەگەریی و نوێکردنەوەی ڕەوتی شێعری کلاسیکی فارسی و کوردی، لە لایەن زۆربەی کۆنەپەرستانی ئەو سەردەمەوە بە هەمان شێواز تەکفیر کران و بەرەوڕووی زەختێکی کوشندە بوونەوە؛ کەواتە هێژمۆنی عەقڵی ئیدئۆلۆژیک هەموو بوار و ساحەیەکی ژیانی مرۆڤی ڕۆژهەڵاتی وەها تەنیووەتەوە کە تەنانەت پانتایی هونەر و ئەدەبیش لەم شێوە هەڵسووکەوتە تەکفیرخوازانە بێبەری نەبووە و لەهەر کوێ هەستی بە مەترسی یان لێژبوونی پلەوپێگەی قودسی خۆی کردبێ، هەمان میکانیزمی خستووەتە گەڕ بۆ سڕینەوەی هەموو ئەو دەموچاوانەی کە ئاڵاهەڵگری تازەگەریی و ڕچەشکێنی ڕێگە و ئاقاری ئەزموون نەکراو بوونە. هەر بۆیە دەرباز بوون لە بازنەی عەقڵی ئیدئۆلۆژیک بە درێژایی مێژوو کارێکی ئەستەم بووە و گرێدراوی هەمان بابەت و سازوکاری تەکفیر بووگە. چوون عەقڵی ئیدئۆلۆژیک بۆ مانەوەی خۆی بووەته هاوپەیمانی دەسەڵاتی سیاسی و پاڵی داوەتە ئوتۆریتەیەکی سیاسییەوە و دیسکۆرسی دەسەڵاتیش بۆ شەرعییەت و حەقانییەتی خۆی بەردەوام پەنای بۆ ساحەی عەقڵی ئیدئۆلۆژیک بردووە و لە ڕاستیشدا نەزۆک بوونی ئەندێشەی ڕەخنەگرانە لە کۆمەڵگا ڕۆژهەڵاتییەکاندا بەرهەمی دانوستان و ڕێککەوتنی دەسەڵاتی سیاسی و عەقڵی ئیدئۆلۆژیک بووە کە پێکەوە ڕێگر بوونە لە بەردەم سەرهەڵدانی هەر چەشنە پرسیارێکی گومانساز و دژەیەقیندا. ئەم بە کۆسپ و ئاستەنگ بوونەش تا ئەو ڕادەیە بووە کە کەمتر کەسێک وێراویە بپەرژێته سەر کۆمەڵێک بابەتی مەعریفی لە هەمبەر ئەو حەقیقەته خەیاڵییە کە خۆی وەک ئەمرێکی نەگۆڕ و بەڵگەنەویست سەلماندووە.

بەداخەوە زۆربەی ئەو یاداشت و وتارانەی کە بە ناو ڕەخنەوە لە کوردستان چاپ‌ و بڵاوئەکرێنەوە یان زۆر خەسڵەتی سەلیقەییان پێوە دیارە و ڕەخنەگر بە کەیفی خۆی نووسیوویە یان زۆر چوونەتە ناو بازنەی تیۆرییەوە و خودی دەقەکەیان لە بیر کردووە.

دوو: ڕەخنەی ئەدەبی لە زاتی خۆیدا بەر لە هەموو شتێک دەق یان بەرهەمێکی ئەدەبی بەرەوڕووی کۆمەڵێک پرسیاری جەوهەریی ئەکاتەوە. واتە خاڵی دەسپێکی ڕەخنە سەرەتا پرسیارکردنە، دیارە دەقیش بۆ هەر پرسیارێک کە بەرەوڕووی ئەکرێتەوە وڵامی خۆی هەیە، ئەم پرۆسەی پرسیار و وڵامەش خۆی لە خۆیدا  ئەبێتە هۆی ئەوە کە دەق و ڕەخنە بکەونە دیالۆگێکی بنەڕەتییەوە لەگەڵ یەکتر. بەم پێیە ڕەخنەی ئەدەبی پشت ئەستوورە بە سێ گۆشەی عەقڵییەتی ڕەخنەگرانە، تیۆری ئەدەبیی و داهێنانی خودی ڕەخنەگرەوە. هەر سیستەمی ڕەخنەیەک ئەگەر ئەم سێ خاڵە بنەماییە ڕەچاو نەکات دیارە ڕەخنەیەکی نەزۆک و بێ ئاکام ئەبێت. کەواتە ئەبێ ڕەخنەگر هاوکات هەڵگری ئەم سێ ئێلێمانە ببێ، کارکردی عەقڵی ڕەخنەگرانە وەک پێشتریش ئاماژەم پێدا بۆ ئەوەیە کە دەق یان بەرهەمی ئەدەبی بەرەوڕووی کۆمەڵێک پرسیاری جیددی بکاتەوە و لە هەمانکاتدا کەلێن بخاتە نێو پێکهاتی ئەو متمانە و یەقینە ئەزەلییە کە لە کۆنەستی هەموو دەقەکاندا بەردەوام ئامادەیە. کارکردی تیۆری ئەدەبییش لە ئەساسدا پێوەر یان بنەمایەکە بۆ خوێندنەوەی ڕەخنەگرانەی ئەو دەقە و لە هەمان حاڵدا ڕەخنەگر ئەبێ جیا لەم دوو بابەتە، هەڵگری جۆرێک داهێنانیش هەبێت کە بزانێ کامە دەق بە پێی کامە تیۆری بخوێنێتەوە. چوون بە ڕای من ئەگەر دیاردەیەک وەک داهێنان لە کاری ڕەخنەگردا نەبێت، دەرئەنجامی ئەو ڕەخنەیەش لە واقێعدا ڕەخنەیەکی کڵێشەیی و دەسکرد و میکانیکییە، واتە دوورە لە بنەما مەعریفییەکانی ڕەخنەی سەردەم و ئەتوانین بڵێین ڕەحنەیەکی تیۆربردەیە و تەنیا تێڕوانینێکی ڕواڵەتی و ڕووکەشیانەی بە نیسبەت دەقەوە هەبووە، کە بەداخەوە زۆربەی ئەو یاداشت و وتارانەی کە بە ناو ڕەخنەوە لە کوردستان چاپ‌ و بڵاوئەکرێنەوە یان زۆر خەسڵەتی سەلیقەییان پێوە دیارە و ڕەخنەگر بە کەیفی خۆی نووسیوویە یان زۆر چوونەتە ناو بازنەی تیۆرییەوە و خودی دەقەکەیان لە بیر کردووە.

بۆیە ئەڵێم ئەو سێ گۆشە بنەڕەتییە وەک پێویستییەک بۆ هەموو سیستەمێکی ڕەخنەیی کە پێشتر باسم لێوە کردن، هەرگیز بە سیاقێکی هاوکات لە ناوەندی ڕەخنەی ئەدەبیی کوردیدا ئامادە نەبوونە و هەمیشە لەم بەستێنەدا تووشی بۆشاییەکی کوشندە ئەبین و ئەم بۆشاییەش تەنیا بە ڕەچاو کردنی ئەو بیرۆکەیە قەرەبوو ئەکرێتەوە کە ئەبێ حەتمەن ڕەخنەگری ئێمە ئیشرافێکی مەعریفی هەبێت بە سەر ئەو سێ ئێلێمانەدا.

سێ: بە داخەوە زۆربەی ئەو نووسینانە کە لای ئێمە بە ناو ڕەخنەوە دێنە بەرهەم، لە ڕاستیدا جۆرێک خوێندنەوەی هێرمێنۆتیکییە بۆ دەق، واتە تاقە مێتۆدی زاڵی خوێندنەوەی ئێمە بۆ دەقەکان بۆچوونێکی شرۆڤەتەوەرە و وەک ئەشزانین ڕەخنەی هێرمێنۆتیکی تەنیا یەک لەو ڕێبازە ڕەخنەییانەیە بۆ خوێندنەوەی دەقێکی ئەدەبی بە تایبەت لە ژانری شیعردا، بەڵام وەک ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگر کە ئەبێ داکۆکی لەسەر بکەمەوە ئەوەیە کە ڕەخنەگری ئێمە لەم بوارەدا ئەوەندە خۆی بە کۆنەست یان خاڵە نەوتراوەکانی دەقەوە ماندوو ناکات و لێرەدایە کە دەق ئەبێتە تاقیگە یان گۆڕەپانێک بۆ تاقی کردنەوەی سەلیقەی سەخیف و سەقەتی ڕەخنەگری ئێمە و لەم نێوەشدا ئەوەی غەدری لێئەکرێ هەمان دەق یان بەرهەمی ئەدەبییە. من لێرە نامەوێ نکۆڵی لەو ڕێبازە ڕەخنەییە بکەم کە بە ڕەخنەی هێرمێنۆتیکی ناسراوە، بەڵام کێشەی من لێرە لەگەڵ زاڵ بوونی ئەم ڕێبازەیە وەک تاقە تیۆر یان تاقە مێتودی خوێندنەوە لە سیستەمی ڕەخنەیی ئێمەدا. ئەگینا زۆر دەقیش هەن کە ئەبێ بە تێڕوانینی هێرمێنۆتیکییەوە لە گەڵیان بەرەوڕوو ببینەوە. بە تایبەت دەقی پیرۆز و دەقە کۆنەکان بە گشتی، هەر چەن ئەم دەقانەش ڕەنگە هەڵگری زۆر مێۆدی خوێندنەوەی تریش بن. 

یەک لەو خەسارانەی تر کە ڕەخنەی ئەدەبیی ئێمەی بەردەوام بەرەوڕووی مەترسی کردووەتەوە، ئەوەیە کە ڕەخنەی ئێمە ڕەخنەیەکی ترسنۆک و پاریزکارە، واتە هێشتا گیرۆدەی هەندێ چەمکی وەک دۆستایەتی و هاوڕێیەتی و زۆر پێوەندی ترە.

یەک لەو خەسارانەی تر کە ڕەخنەی ئەدەبیی ئێمەی بەردەوام  بەرەوڕووی مەترسی کردووەتەوە، ئەوەیە کە ڕەخنەی ئێمە ڕەخنەیەکی ترسنۆک و پاریزکارە، واتە هێشتا گیرۆدەی هەندێ چەمکی  وەک دۆستایەتی و هاوڕێیەتی و زۆر پێوەندی ترە. ئەمە بەو مانایە دێت کە ئێمە هێشتا نەمانتوانیوە دیسکۆرسێکی ڕەخنەیی ڕادیکاڵ بەرساز بکەین، هۆکاری ئەم ئافەتەش هەڵدەگەڕێتەوە بۆ تێگەیشتنی هەڵە و دەرکی چەواشەی ئێمە لە چەمکی ڕەخنە و کارکردەکانی. ڕەخنە ئەبێ بەر لە هەموو شتێ ئەرکێکی شۆڕشگێڕانە بۆ خۆی دابین بکات و بە شێوازێکی ڕادیکاڵ بەرەوڕووی دەقەکان ببێتەوە. دیارە ڕەخنەی ترسنۆک، لە هەمان حاڵدا ڕەخنەیەکی نەزۆکیشە کە قەت لە ئاست چاوەڕوانیی خوێنەر و بەردەنگدا نەبووە. ڕەخنەی ئێمە تا نەتوانێ خۆی لە بازنەی تەسکی ئەو پێوەندییانەدا دەرباز بکات، بێگومان ناشتوانێ لەسەر ڕەوتی گەشەکردن و پێشڤەچوونی ئەدەبیاتیش کاریگەر بێت. ئەگەر ئەبینین ئەدەبی گەلانی تر لە چاو ئەدەبی کوردیدا گەشەی زۆرتری بە خۆوە بینیووە و سەرکەوتنی گەورەتریشی بۆ خۆی تۆمار کردووە، یەک لە هۆکارە سەرەکییەکانی بێگومان هەبوونی سیستەمێکی ڕەخنەیی تەندروست و بەرپرسیار بووە. پێویسته ئەمەش بوترێت کە ڕەخنە تەنیا بە نیسبەت دەق یان بەرهەمەوە بەرپرسیارە و ڕەخنەگری ئێمەش دەەبێ بە دیدێکی بوێرانە و ڕادیکاڵەوە چاو لە ئاسۆیەکی دوورەدەست بکات کە لە واقێعدا داهاتووی ئەدەبیاتی کوردییە. ڕەخنەی ئێمە ئەبێ لە بری کەسەکان تەنیا لە هەمبەر دەقی ئەدەبی کوردییدا بەرپرسیار بێ و بەم شێوازە ئەخلاقی تایبەت بە سیستەمی ڕەخنەیی خۆی مسۆگەر بکات و بە شکڵێکی پرۆفێشناڵ و دوور لەهەر چەشنە چەواشەگەرییەک لەگەڵ دۆخەکە مامەڵە بکات. بەڵام ئەوەی جێی سەرنجە ئەوەی پێی ئەوترێ ڕەخنەی کوردی بە داخەوە هێشتا لە بەستێنێکی سەرەتاییدا ماوەتەوە و حازر نییە پێوەندییەکان بکاتە قوربانی لە بەردەم ڕۆحی بەرپرسیارێتی و هەروەها ئەخلاقی پیشەیی لە هەموو بەستێنێکی ڕەخنەییدا.

ڕەخنەی داهێنەر پێش هەموو شتێک بۆشایی، کێشە و ئاستەنگەکانی بەردەم دەق دیاری دەکات و ئەبێتە ڕێخۆشکەر بۆ سەرهەڵدانی دەقێکی بەهێزتر لە دواڕۆژدا، نە دەقێک بە بێ پشت بەستن بە هیچ بنەمایەکی مەعریفی و تیۆریک ئەباتە سەرەوە و پلە و پێگەیەکی ئەداتێ کە سزاواری نەبێ و نە ئەشبێتە دوژمنی خوێنی هەمان دەق.

لە کۆتا بەشی ئەم یاداشتەدا ئەمەوێ ئاماژە بە دوو ڕەهەندی ڕەخنەیی بکەم، ئەویش ڕەخنەی داهێنەر و ڕەخنەی خەسێنەرە. لە واقێعدا ڕەخنەی داهێنەر پێش هەموو شتێک بۆشایی، کێشە و ئاستەنگەکانی بەردەم دەق دیاری دەکات و ئەبێتە ڕێخۆشکەر بۆ سەرهەڵدانی دەقێکی بەهێزتر لە دواڕۆژدا، نە دەقێک بە بێ پشت بەستن بە هیچ بنەمایەکی مەعریفی و تیۆریک ئەباتە سەرەوە و پلە و پێگەیەکی ئەداتێ کە سزاواری نەبێ و نە ئەشبێتە دوژمنی خوێنی هەمان دەق. دیاردەیەکی قیزەون کە بە داخەوە لای ئێمە زۆر باوە، کە لەسەر دەقێک ئەمانەوێ بنووسین، ئەو دەقە تا ئاست دەقێکی موقەدەس بەرز ئەکەینەوە و کەسەکەش ئەکەین بە بوتێکی زێهنی یان ئوستوورە و خواوەندگارێک لە مێشکی خۆمان و بەردەنگیشدا، یان لەم پەڕی قەزییەکەوە وەها ڕقاژۆ و دەمارگرژانە بەرەوڕووی دەقێک دەبینەوە و پەڕوپۆ نە بە دەقەوە دەهێڵین نە بە خاوەن دەقەوە. ئەمەش ڕێک دەرکەوتەی هەمان ڕەخنەی خەسێنەرە کە هیچ زەمینەیەک بۆ پێشڤەچوون یان سەرهەڵدانی ئەدەبێکی بەهێز و سەربەحۆ خۆش ناکات. لە واقێعدا ئەدەبی خەسێنەر تەنیا مەبەستی بەرجەستە کردنەوەی بۆچوونی قیزەون و بێشەرمانەی خۆیەتی. ئەگەر بکرێ بە زمانێکی ساکار پێناسەیەکی گشتگیر لەم دوو چەمکە ئاراستە بکەم، دەبێ بڵێم ڕەخنەی داهێنەر هیچ دەقێک یان کەسێکی بە لاوە پیروز نییە و پێگەی قودسییش بۆ کەس قایل نابێ و به دیدێکی ڕادیکاڵەوە و لە هەمان حاڵدا زۆر بوێرانە و بەوپەڕی بەرپرسیارێتییەوە لەگەڵ دەق یان بەرهەمی ئەدەبی هەڵسووکەوت دەکات، بەڵام ڕەخنەی خەسێنەر، دەق بە قەرزاری خۆی دەزانێ، بێئاگا لەمەی کە ئەگەر پێشوەختە دەقێک لە ئارادا نەبا، هیچ جۆرە ڕەخنەیەکیش لەم پانتایەدا نەدەبوو. ڕەخنەی خەسێنەر تەنیا لە بەردەم پێوەندی و بەرژەوەندییەکانیدا خۆی بە بەرپرسیار دەزانێ و ئەیەوێ بە زۆرەملێ تیۆرییەکان بە سەر دەقدا بسەپێنێ و بە هێنانەوەی چەن فاکتی پرژ و بڵاو لە چەن نووسەر و بیرمەندی بیانی شەرعییەتێکی فەلسەفیش بۆ خۆی مسۆگەر بکات. لە کۆتا بڕگەشدا  ئەبێ ئەم ڕاستییە لە بیر نەکەین کە ڕەخنەی داهێنەر ڕێگە بۆ سەرهەڵدانی دەقی داهێنەرانەش هەموار دەکات و لەولاشەوە ڕەخنەی خەسێنەر ئەدەبیاتی ئێمە بەرەو لێواری داڕووخان ئەبات و دەقی پاشماوەی ڕەخنەی خەسێنەریش بە هەمان نیسبەت دەقێکی نەزۆک و ترسنۆکە.

The post ڕەخنەی داهێنەر، ڕەخنەی خەسێنەر appeared first on ژنەفتن.

(١)

لەمانای سەرەکی تێرمەکەوە دەستپێدەکەم کە ڕەخنەیە، ئەم چەمکە واتە ڕەخنە، کۆمەڵگە بەگشتی و نووسەر بەتایبەتی ئەگەر لەنێو سیستمدا نەژیابن، ئەگەر بەو تێڕوانینە کە ھیچ شتێک پیرۆز نییە و ھیچ شتێک مەعسوم نییە و ھیچ شتێک لەدەرەوەی ڕەخنە نییە، مەحاڵە ڕەخنە درووست ببێت. ئەم تێرمە ئەگەر بۆ خوێنەری تێکستی ئەدەبی وەریبگرین، لە بنەچەدا جۆرێک لە چێژوەگرتنی خوێنەری تێکستە لەنێو فەزای خوێندنەوەدا، بەتایبەتی ئەوکاتەی جیاوازی یان بەپێچەوانەوە لێکچوون لەنێوان تێکستێک و تێکستێکی دیکە ئاشکرا دەبێت، یان جیاوازی لەنێوان تێکست و مانا و مەبەستی ئیستاتیکیدا ڕوون دەبێتەوە کە ڕەخنەگر یان خوێنەری تێکستە ئەدەبییەکە، بۆیە ڕەخنەگر وەکو باوکی دەقەکە و داھێنەرێکی ناوەوەی دەقەکە دەبینرێ.

ئەم تێرمە چونکە موڵک و بەرھەمی ڕۆژھەڵات و کۆمەڵگەیەکی وەکو کوردستانی نییە، کەواتە دەبێ ئەوە بزانین کە وەرگیراوە، بۆیە یان ناتوانین بەسەر دەقدا پراکتیکی بکەین، یان تەنھا بۆ پڕکردنەوەی کەلێنی ئەدەبی و کایەکانی تر ناوی دێت، ڕەخنە لەنێو بیرمەندانی ڕۆژئاوا فرە مانای پێدراوە، چونکە دابەشی سەر چەند تیۆرێکی وەکو دەروونناسی و بونیادگەری و کۆمەڵناسی و ڕیالیزمی و ھتد کرا، ھەروەھا ڕەخنە لە فەلسەفەی ڕووت و ڕەخنە لە مەعریفەی سەرەتایی و ڕەخنە لە سەفسەتەبازی کە سەرەکیترین کێشەی یۆنانییەکان بووە لەسەرەتای سەرھەڵدانی فەلسەفەدا، ھاتۆتە بوون، ھەر ئەمەش بووە بەبنەمای درووست بوون و دەوڵەمەند بوونی ئەم تێرمە، دواتر دوای ئەم بنەمایە وەک ڕەخنە، مەسەلەی ئایین دێتە پێشەوە، ئیدی ڕەخنەگرەکانی ئایین کە ڕەخنە بووە لە سیستمی ژیان، تێڕوانینی خۆیان ھەبووە و لەوێوە دانانی یاسا لەبری پڕەنسیپەکانی ئایین وەکو مەرج دانراوە، دوای ئەم دابڕانە ئەدەبی و سیاسی و یاساییە، (قەشە ئۆگستین) کە لەژێر کاریگەری ئەفڵاتوون و ڕواقییەکان بوو، دژ بەو کەسانە وەستایەوە کە ھێرشیان دەکردە سەر کەنیسە و ڕاھیبەکان، بەپێچەوانەوە بەرگری لە شێوازێکی نوێی دەقی ئایینی دەکرد، بەڵام لەرۆژئاوا نموونەی (ژان ژاک ڕۆسۆ) یەکێکە لەوانە و دیکارتیش کەسێکی ترە کە بە سوکراتی دووھەم ناسراوە لە ڕۆژئاوا، ڕەخنەیان بەئاراستەیەکی دیکەدا برد، پاشان ڕەخنەی ڕادیکاڵی دێتە پێشەوە کە ئەمەش لە فەیلەسوفی بەناوبانگ (ئەمانوئێل کانت) ەوە سەرچاوە دەگرێت، ئەویش ڕەخنە لە عەقڵی پەتی و ڕەخنە وەکوو بەھرەی حوکم و دامەزراندنی سیستمی عەقلانییەت لەبری ئایدیالیستی دەگرێت، پاش ئەوانیش فیورباخ کە فەلسەفەی تێر نەکرد، پاشان مارکس دێتە پێشەوە کە ڕەخنەکەی ڕیشەیی و پیشەیی بوو، مەبەست لە پیشەیی ئەوەیە کە ڕاستەوخۆی پەیوەندیی بە ژیانی خەڵکەوە ھەبوو، بۆیە بووە بنەمای ھەموو ڕەخنەیەکی ڕادیکاڵ لە بواری ئەدەبی و ئابووری و کۆمەڵناسیش کە (جۆرج لۆکاش و لوسیان گۆڵدمان و گاستۆن باشلار و ڕۆڵان بارت و جاک درێدا) و ھتد لێبەرھەمھات، پێشتریش فرۆید ھەبوو کە ڕەخنەی لە چەپاندنی غەریزەکاندا کۆکردبووەوە. 

ئێمە لەبەر ئەوەی نزیکین وەکوو ڕۆشنبیری و وەکوو سیستمی ئایینی، بۆیە کاریگەری ڕۆشنبیرانی عەرەبیمان لەسەرە، کەواتە کەسێکی وەکوو (تەھا حوسێن) وەردەگرم کە کۆمەڵناسێکی ناوداری کایەی ئەدەبی و فیکری عەرەبییە، پێیوایە ڕەخنە میتۆدێکی فەلسەفییە و ڕەخنەگر دەبێ داماڵڕاوبێت لەھەر شتێک کە لایەنگری ئایدیۆلۆژیایەکی دیاریکراو بێت، ئەگەر خاوەنی ھەر ئایدیایەک بێ بەتایبەت لەکاتی خوێندنەوەی دەقێک، ئەوا خوێندنەوەکە نەشاز و ناسرووشتی دەبێ، وەکوو ئەوە وایە لە قینی دەقنووسەکە ڕەخنەی گرتبێت، نەک بەرپرسیارێتییەکی ئەدەبی و فیکری. ڕۆڵان بارت پێیوایە ڕەخنە گوتارێکە لەبارەی خودی گوتارەوە، ئەمەیان بابەتەکە حوکمی لەسەر دەکات. ڕەخنەی دەرەکی ھەیە کە بریتییە لە تێڕوانینێک لە ڕەسەنایەتی بۆچوونەکە، ڕەخنەی ناوەکییش بریتییە لە تێڕوانینی خود لەبارەی پێکھاتە و ناوەڕۆکی بابەتەکە. لەراستیدا ڕەخنە بۆ خۆی بریتییە لە ھەڵسەنگاندن و پێوەردانان بۆ بەھای بابەتەکە، سا با ھەر بابەتێک بێت. 

ڕەخنەی ڕاڤەکاری بەپێی پێوەرێکە کە خوێندنەوەی یەکەم ھەڵدەستێت بە وروژاندنی دەقەکە و خوێنەری دووھەم کەڵکی لێوەردەگرێت، ئەمەش لەدەرەنجامی ئەو ئەزموونەیە کە خوێندنەوە لەرێگەی ڕاڤەی دەقەوە دەدرێت بە خوێنەری دووەم، بەو مانایەی کە خوێنەری یەکەم ھەڵدەستێت بە تەتەڵەکردنی کەموکوڕی و ئیشکالیاتی نێو دەقەکە، یان ئەو تێگەیشتنەی کە ئیستاتیکای دەق دەبینێت، وردتر و سەرنجڕاکێشترە. ئەمە لایەنێکی بابەتەکەیە، بەڵام لایەنی دووەم ئەوەیە شوێنەواری سایکۆلۆژی دەقنووس، یان دانەرە لەرێگەی ھێڵە باریکەکانەوە کە خەون و خەیاڵ دەدۆزێتەوە و دەیخوێنێتەوە. کەوابوو ڕەخنە تەنھا نیشاندانی دیوە نیگەتیڤەکەی دەق نییە وەک پێناسە کراوە، بەڵکو ئەو نھێنیانەیە کە ڕاڤەکارانی ئەدەب کە خوێنەری یەکەمە، پێشکەشی خوێنەری دووەمی دەکەن.

ئەگەرچی ئەم چەرخە نوێیەی کە ئێستا تێیدا دەژین، چەمکێکی نوێی بەرھەمنەھێناوە و ھەر چەمکە کلاسیک و کۆنەکان بەکاردەھێنرێن بۆ ھەموو کایەکانی ژیان بەتایبەتی بۆ ئەدەب، بەپێچەوانەی سەدەی ڕابردوو کە دەیان چەمکی فیکری بەرھەمھات و بەسەر ئەدەبیشدا پراکتیک کرا، بابەتی ڕەخنەش وێڕای ئەوەی بەدرێژایی چەندین دەیە بە ھەڵە کاریپێکرا و تاڕادەیەکیش ڕووە نیگەتیڤەکەی وەرگیراوە کە ڕاست نییە، بەحوکمی ئەوەی بەکارھێنەرانی چەمکە فیکرییەکان خۆیان خاوەنی نیین، بۆیە خراپ و بەھەڵە بەکارھێنران لەنێو کایەی ئەدەبی و فیکری و نووسین، ئەمە ئەو دیاردەیە بوو کە چیتر نەیتوانی ببێتە ئامانجێک بۆ بابەتەکانی دیکەی ژیان، بەڵام لانیکەم توانی ببێتە ئامرازێک بۆ خاڵی کردنەوەی ئەو چەمکانەی کە پێشتر لەزۆربەی کایەکاندا ھەبوون و بە تایبەتی ئەدەب. ھەڵبەت ڕەخنەی ئەدەبی بۆ یەکەمجار لەلای یۆنانییەکان پەیدابوو و دوای ئەوە گوازرایەوە بۆ ئەسکەندەرییەی میسر و پاشان قوتابخانەگەلێکی جیاوازی لێ پەیدا بوون، دووبارە گەڕایەوە ڕۆما و کاریگەری لەسەر شاعیران و ڕەخنەگرەکانی دانا و ئینجا لەسەردەمی ڕێنیسانسدا دووبارە سەریھەڵدایەوە و پاشان لەسەردەمی کلاسیکی نوێدا دەرکەوتەوە. ئەوجا کاریگەری لەو لێکۆڵینەوە جۆراوجۆرانەی زانستە مرۆییەکان وەرگرت کە بەدیھاتبوون و سوودی لە بابەتگەلێکی نوێی وەکو کۆمەڵناسی و دەروونناسی و زانستە مرۆییە پێشکەوتووەکانی سەردەمی نوێ وەرگرت.

رەخنەگر ئەو کارەی دەیکات دەبێتە ھەڵقەیەک لەنێوان تێکستە ئەدەبییەکە و خوێنەر، بۆ ئەوەی خوێنەر ئەزموون پەیدا بکات و بتوانێ تێکستەکە بنرخێنێ، یان لانیکەم بەرچاوڕوونی ھەبێت سەبارەت بە باگڕاوەندی و ساغڵەمی تێکستەکە، بەڵام بۆچوونێکی دیکە ھەیە کە ڕەخنەگر بەکەسێکی بەخیل و بەرچاوتەنگ و دڵڕەق ناسراوە لەلای دەقنووسەکان، بۆیە ھەوڵ دەدات ڕەخنە لەدەقەکە بگرێت و لە بایەخی دەقەکە کەمبکاتەوە، لەلایەکی دیکەوە وا ناسراوە کە بەرگری لەخودی ئەدەب دەکات و ئەدەب لە پاکێتی دەپارێزێ لەپێناو خۆشەویستی بۆ خودی ئەدەب خۆی، نەک خاوەنەکەی. بەڕووییەکی دیکەشدا شێوەیەکە لە ڕەخنەگرتنی کلاسیکی و لاسایکردنەوەی ڕابردوو، ئەم تیۆرە لەژێر کاریگەری دیالێکتیکیدایە کە گومانی ھەبوو لەوەی تێکستێک، ئایا ئەدەبە یان نا، بۆیە پێیان دەگوترێت مشەخۆر، چونکە ڕەخنە و ڕەخنەگر خاوەنی ھیچ بەرھەمێک نییە و تەنھا لەسەر بابەتی کەسانی دیکە دەنووسێت، بۆیە بەرھەمی کەسانی دیکەش بەو شێوەیە دەبینن. ڕستەیەکی بەناو بانگ ھەیە دەڵێ (ینقد من لایستطیع ان یبدع) واتە ئەو کەسەی ڕەخنە دەگرێ ناتوانێ داھێنان بکات.

بەڵام سەرەنجام ئەوەی کە ڕەخنەگر دەیکات، ئەوەیە کە شوناسی دەق و سەربەخۆیی و کاریگەرییەکان پشتی دەقەکە ئاشکرا دەکات، بەروویەکی دیکەشدا ڕۆحی نووسەر و ڕۆحی خوێنەر بەیەکتر دەگەێنێ لەرێگەی ڕەخنە یان خوێندنەوەکانییەوە بۆ دەقەکە، سا با ئەو دەقە ھەر بابەتێک بێت.

 بۆ نموونە تێکستێک کە پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە کۆمەڵگەوە ھەبێت، ئەگەر بواری ئەدەبیش بێت، دەبێت باسەکە خوێندنەوەیەکی کۆمەڵناسیانە بێت، ئەمە دەڵێم تەنھا بۆچوونی خۆم نییە، بەڵکو تێگەیشتنی (لوسیان گۆڵدمان)یشە کە سەرمەشقی ئەو شێوە تیۆرەیە بۆ ئەدەب، یان ھەر ڕێبازێکی دیکەی ئیستاتیکی و ڕەگەزە ئەدەبییەکانە کە ئەرکی نووسەر و بەرھەمھێنانی بابەتەکە و یاسا گشتییەکان دیاری دەکات. گۆڵدمان کە لەژێر کاریگەری جۆرج لۆکاش بوو بۆ تێڕوانینی کۆمەڵناسیی ئەدەبی، پێیوایە نووسەر بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ڕیالییەتییە چینایەتییەی کە تێیدا دەژی و لەبونیادی زەینی خۆیدا ڕەنگدەداتەوە، دواتر لەنێو دەقێکی بەرھەمھاتووی ئەدەبی و ھونەریدا، جیھانبینی ئەو گروپە کۆمەڵایەتییە دەخاتەڕوو کە خۆی تێیدا دەژی.

ڕەخنەی ئێمە کە پشتی بەھیچ فیکرێک نەبەستووە کە لە کوردەواریدا سەرچاوەی گرتبێت، ھەتا ئەم ئاستەش نەڕۆیشتووە کە لانیکەم بۆ سەرچاوەکانی بەرھەمەکە بگەڕێتەوە، یان لانیکەم ئاوڕێک لە ڕابردوو بداتەوە، یان سازش دەکات، یان کوێرانە ھێمای ئێکس بەسەر دەقەدا دەدات، واتە ھێڵێکی ڕاست و چەپ بەسەر دەقەکەدا دەدات.

ڕۆلان بارت لە کتێبی ڕەخنە و ھەقیقەتدا سەبارەت بە جیاکردنەوەی ڕەخنەی کۆن و نوێ دەڵێ” ھەوڵدان بۆ لێکۆڵینەوەی پێکھاتەی بەرھەمە ئەدەبییەکان کارێکی گرینگە، ھەندێک لێکۆڵەرەوە لەسەر بنەمای ئەو شێوازانەی کە ڕەخنەی کۆن ھیچ قسەیەکیان لەسەر ناکات، ئەو کارەیان ئەنجامداوە، ئەمەش لەکاتێکدایە کە ڕەخنەی کۆن بانگەشەی ڕێزگرتن لەپێکھاتەکان دەکات، بەبێ ئەوەی دەستی دابێتە پێکھاتەگەرایی (ئەو وشە گەندەڵی خوڵقێنەی کە دەبێ زمانی فەرانسی لێ پاک بکرێتەوە)، ھیچ گومانێک لەوەدا نییە کە دەبێت کۆمەکی خودی بەرھەمەکە بەرھەمێکی تر بخوێنێتەوە، بۆیە ڕەخنەی کۆن لە ئاست بینین و بەکارھێنانی ھێماکان، واتە ھاوژینی ماناکان لاواز و کوێرە، لەڕوانگەی ئەو ڕەخنەیەوە ھەر ئەوەندەی ھەنگاو بەسەر کارکردە بەرتەسک و دانایی ئامێزەکانی زماندا ھەڵبھێنرێتەوە، ئەم کارکردە ھێماگەرە گشتگیرەی بواری درووستکردنی بیرۆکە و وێناندنەکانی، بەرھەمێک فەراھەم دەکات سنووردار و بەرتەسک و سانسۆر دەکرێت. ڕەخنەی ئێمە کە پشتی بەھیچ فیکرێک نەبەستووە کە لە کوردەواریدا سەرچاوەی گرتبێت، ھەتا ئەم ئاستەش نەڕۆیشتووە کە لانیکەم بۆ سەرچاوەکانی بەرھەمەکە بگەڕێتەوە، یان لانیکەم ئاوڕێک لە ڕابردوو بداتەوە، یان سازش دەکات، یان کوێرانە ھێمای ئێکس بەسەر دەقەدا دەدات، واتە ھێڵێکی ڕاست و چەپ بەسەر دەقەکەدا دەدات. خۆ ئەگەر لەوەش ترازا  و کەسێک خوێندنەوەیەکی جددی بۆ تێکستێک کرد و پشت و ناوەوەی دەقەکەی ئاشکرا کرد، ئەوا دوژمنێکی سایکۆلۆژی بۆ خۆی پەیدا کرد، چونکە وەکو دیدگایەکی فیکری تەماشا ناکرێت. ئەدەبیاتی کوردی خاڵییە لە ڕەخنە، چونکە پراکتیک کردنی ڕەخنە بەسەر دەقێکدا، زانست و سیستم و میتۆدی گەرەکە، نەک کێشەی نەتەوە و کۆکردنەوەی جوانی لە گوتار و مەبەستدا بۆ بەتاڵ کردنەوە و حەماسەت و سۆز بۆ کێشەیەکی سیاسی، نەک کێشەی ئەدەب وەکوو ھونەر. باشترین نووسین بۆ ڕەخنە لە ئەدەبیاتی کوردیدا، کتێبەکەی دکتۆر عزەدین مستەفا ڕەسوڵ ە بەناونیشانی (ریالیزم لە ئەدەبی کوردی) کە بەزمانی عەرەبی نووسراوە،چاپی یەکەمی لە وڵاتی لوبنان بووە و وەکو میتۆد لە زانکۆکان دەخوێنرێت و وەکو سەرچاوە کەڵکی لێوەردەگیرێت، ئەمەش لەبری ئەوەی نووسەر ڕابھێنێ لەسەر ڕەخنە و نووسین و ناسینەوە و یەکلاکردنەوەی دەقی خۆماڵی و ئەوانی تر، کەچی خوێنەری فێرکرد ئەدەب دووچاری پەیوەست گەرایی بکات بەو فەزایە.

(٢)

 تیۆر، بابەتێکی ھەستیاری فکرییە کە پێدەچێ لەمدواییەدا کەمتر بایەخی پێدرابێت لەفەزای ئەدەبیدا، بەتایبەتی لەرۆژھەڵات، یان لە دونیای ئەدەبی و نووسینی کوردیدا، بەڵام کارەکە لەمێژە ھەیە و ھیچ کەلێنێکیشی بۆ ئیستاتیکا و ھونەرەکانی دیکەی ئەدەب نەھێشتۆتەوە، بەو پێیەی کە دەیان بیرمەندی ئەم بوارە بەم کارە ھەڵساون.

(رۆمەن یاکۆپسن) ی زمانناسی ئەدەبی ڕوسی، پێیوایە بەکارھێنانی تیۆر، بەمانای گەنجبوونەوەی دەق دێت، سەرھەڵدانی ئەم چەمکە فکرییە بە ڕێوڕەسمێکی مێژووییدا تێپەڕیوە و لقی جیاوازی لێبۆتەوە.

قسەکردن لەسەر تیۆر شتێکی ئاسان نییە، چونکە پێناسەی جۆراوجۆری ھەیە، یەکێک لەو پێناسانەش بریتیین (لەوەسف یان مانای گشتی بۆ دەق)، سا با ھەر دەقێکی ئەدەبی بێت، گرینگ ئەوەیە پێناسەیەکی دیکە ئەوەیە کە بریتییە (لە لێکۆڵینەوە یان شیکردنەوەی تێکستێک بەرمەبنای فکرێکی دیاریکراو)، یان تێکستێکی ئەدەبی و فۆلکلۆری یان زانستی و ھتد، لەپێناسەیەکی دیکەدا کە من خوێندوومەتەوە، (رۆمەن یاکۆپسن) ی زمانناسی ئەدەبی ڕوسی، پێیوایە بەکارھێنانی تیۆر، بەمانای گەنجبوونەوەی دەق دێت، سەرھەڵدانی ئەم چەمکە فکرییە بە ڕێوڕەسمێکی مێژووییدا تێپەڕیوە و لقی جیاوازی لێبۆتەوە. وەکو توێژینەوە لەزمانناسی و ئەنتۆڵۆژی وایە، ئەم تێڕوانینە فکرییە ھەریەک لە (لیڤی شتراوس و تەزفیتانت تۆدۆرۆف) سەرمەشقی بوون، بەو پێیەی کە زۆربەی چەمکە فەلسەفییەکان سەرچاوەکەی ئەسینایە، بۆیە یەکەمین جار کەسێک کە زاراوەی تیۆری بەکارھێناو (ئەفڵاتۆن) بووە، ئەویش بۆ لێکۆڵینەوە لەسەر سیستمی دەوڵەت کە ئەوکات بەدەوڵەتشار ناوینراوە، دوابەدوای ئەویش (ئەرستۆ) بۆ ھونەر و ئەدەب و سیاسەت کاری پێکردووە، دواتریش لەسەردەمی ڕێنسانسدا کەسێکی وەکو (فرانسیس بیکۆن) و دواتریش (دیکارت) لەسەدەی حەڤدەھەم لەبواری عەقڵ و ئاشکراکردنی ھەقیقەت و لەبواری زانستدا کاری پێکراوە، لەدوای ئەو کەسێکی وەکو (ئەمانوئێل کانت) لەبوارەکانی ئەخلاق و سیاسەت زاراوەی تیۆری بەکارھێناوە، دوای ئەویش (کلۆد بێرنار) کاری بەتیۆری واقیعیانە کردووە. تیۆر یەکێکە لەو شێوە زانستانەی کە بەنەفعی خۆی دەگەڕێتەوە، ئەمەش بەئەزموونگەرایی لەزانستێکی دیاریکراودایە. بەڵام ھەموو فەیلەسوفەکان لەسەر ئەوە کۆکن کە تیۆر کارێکی زەحمەتە و زۆرجار بەرھەمی ڕاستەقینە و کۆنکرێت بەدەستەوە نادات و ڕێگە بەبۆچوونی دیکە دەدات.  

لەسەرووی ھەموو ئەو تێڕوانینانەوە، تیۆر ڕێکارێکە بۆ توێژەر، یان نووسەری بابەتێکی فکری بۆ کۆکردنەوەی مەعریفەیە لەسەر ھەر بابەتێک بۆ پۆلین کردن، پاشان شیکردنەوەی سرووشتی بابەت و دیاردەکە بەسەر توێژەردا دەسەپێنێ کە پێویستە چ تیۆرێکی فیکری بەکاربھێنێ، تاکو ئامانجەکە بپێکێ، وردتر بڵێم تیۆر بریتییە لە پڕۆسەکانی سەرنجدان و وردبوونەوە و بەدەستھێنانی زانیاری و کۆکردنەوەی ئەو داتایانەی کە لەرێگەی جیاوازەوە بەدەستھاتوون، دواتر پۆلینکراون و شیکردنەوەیان بۆ کراوە، ھەروەھا ھەوڵێکە بۆ شیکار و تۆماری دیارکراوی بابەت و چاوپێکەوتنی ئەو کەس و لایەنانەی کە گرێدراوی بابەتەکەن، کە دەڵێین سەبارەت بە ئەدەب مەبەستمان لەوەیە کە پێناسەیەکی گشتگیری سیستماتیک ھەبێت بۆ ئەدەب، وەکو نووسین و وەکو ناسینی سروشت کە لەئەدەبدا وێنا دەکرێت.

تیۆر لەسەر بنەمای بەرھەمی ئەدیب و خودی دانەر و دەق لێکدانەوە دەکات، لەوێشەوە بۆ مانا سۆسیۆلۆژییەکەی کە زمان و مەبەست و پشتی ئامانجی دەق و گوتارەکەیەتی، ئەمە لە کاتێکدا کە ڕێنیسانس گەشەیەکی تەواوی بە یەکێتی نێوان ستایل و جەوھەری دەق دا، لەوێدا کە دەق وەکو نموودی خۆی و جەوھەریش وەکو مەبەست و ئامانج لە گوتاری دەقەکە. ئینجا بۆ دەقنووس کە ئەرکی چییە لەو گوتارە و لەو مەعریفەیە و لەسەر چ بنەمایەک بۆتە وەزیفەی دەقنووس. ڕۆلان بارت لە کتێبی نووسین و ڕەخنەگرتن دەڵێ: مەعریفە بە سروشت وادەکات زمان فراوانتر و کراوەتر بێت، ئەویتر توێژینەوەیە لەبارەی بەرھەمھێنانی شێوازی ئەدەبی ئەرستۆکراتی، ھەروەھا مەرجی قەیرانی مێژووییشە، ئەمڕۆ دەکاتەوە بە سبەی، چونکە مەبەستی ئیستاتیکی و ڕێکخستنەوەی بابەتەکان تەواو ناکات، ئەم زمانە پێشکەوتووترە، بەومانایەی ئەمڕۆ مێژوو دەپچڕێنێ لەنێوان خەتی نووسەری کۆمەڵایەتی و ئەو پێداویستیانەی کە لاسایی دەگوازێتەوە، ئێمە شاھیدی ئەوەین کە لەسەردەمی سەرھەڵدانی بونیادگەری وەکو تیۆرێک بۆ فراوانکردنی تێگەیشتن لە ئەدەب وەکو فەزایەکی کراوەتر لە کایەکانی تر، ھەروەھا فراوانکردنی ڕەخنە بوو لەو ئەدەبەی کە بەبێ ئاگاھی لاسایی کەرەوە بوو. ھەروەھا بزووتنەوەیەکی فکری بوو لە بوارەکانی ئەنترۆپۆلۆژیا و سۆسیۆلۆژیا و مێژوو بە گشتی، لەوێشەوە بە شێوەیەکی تایبەت بۆ زمان، کە مەبەستە ھەرە ئاشناکەی لێکۆڵینەوە بوو لە سیستمی دەلالی بۆ ئەدەب، واتە لە بەکارھێنانی موفرەدەیەک، مانایەک ھەبێت، وەکوو ئەوەی جاک لاکان باسی دەکات، سەرەنجامیش تێگەیشتنێک درووست بوو کە ڕۆڵی ئەدەب تەنھا لەوەدا قەتیس نەکرێت، خوێنەر ڕازی بکرێت بە چێژ وەرگرتن لە دەق، ئەمە وەکو تێرم، یان مانایەک بێت بۆ بەرھەمھێنانی دەق، بەڵکوو مەبەستێک بێت لە واتایەک کە بایەخێک بە توانای خوێنەر بدات و لەوێشەوە پەیوەستگەرایی بە خوێنەر بدات و دانەر موحاسەبە بکات لەسەر ستایل و ئامانجی دەق. بەڵام سەرەنجام من بۆ خۆم نەمبینیوە و نەمخوێندۆتەوە دەقێک بە تیۆر یان بەرمەبنای تیۆرێکی دیاریکراو خوێنرابێتەوە، یان ڕەخنەکاری تیاکرابێت، لەھەموو حاڵەتێکدا دونیای ئەدەبی و ڕۆشنبیریی کوردی خاڵییە لەم بابەتە زانستییە ئەدەبییە. مەگەر کڵێشەیەک نووسرابێتەوە بۆ دەقێکی بیانی و نووسەر و ڕەخنەگرە کوردەکەش پراکتیکی کردبێتە سەر دەقێکی کوردی، کە من دەتوانم دەیان نموونە وەکو ناو و وەکو تێکست باس بکەم، بۆیە کە دەیخوێنینەوە تەنھا بۆ جوانکردنی جامخانەی ئەدەبەو ھیچی تر.

(٣)

دوای ئەم سەردەمە مێژووییەی ڕەخنە، ئیدی میتۆد گەشەی سەند و ڕەخنە بەجێگای ئەوەی وەکو تێرمێکی وشک بمێنێتەوە، بوو بە یەکێک لەئامرازەکانی فشار بۆ سەر کەسانی کورتبین و چوارچێوەدار لە فەزای ئەدەبیدا کە بووە کایەیەکی فراوان، ئەویش خوێندنەوەی دەقە لەبری ڕەخنە لە دەق، ھەرئەمەیە کە ماناش لەفاکتە کۆمەڵایەتییەکانی نێو ئەدەب کەوتە بەر ڕەخنەی جددی، یان خوێندنەوەی ھەڵوەشاندنەوەگەرایی.

بەپێی ڕەخنەگرە ھاوچەرخەکان بێت کە نموونەی سێ جور ڕەخنەمان بۆ لەیەکتر جودا دەکەنەوە، لەئاستی ڕەخنەییدا مانا گرینگییەکی بەرفراوانی ھەیە، چونکە ئەدەب بەگشتی بەدوای مانادا دەگەڕێت، بەتایبەت ئەدەبی گەلانی ڕەسەن کە کاریگەری لەسەر نەتەوە و گەلانی دیکەدا ھەیە، بۆ نموونە کاریگەری ئەدەبی عەرەبی لەسەر فارس و کورد، ئەدەبی ئینگلیزی لەسەر فەرانسی و ئەوانی تر، بەڵام ھەموو ئەو ئەدەبە جیاوازانە لەڕووی زمانەوە، نەیانتوانی مەسەلەی کاریگەری زمان و داستان و تێگەیشتن بۆ ئەدەب ڕزگاریان بێت و خۆیان یەکلایی بکەنەوە.

جیاکردنەوەی بابەت و تیۆری ڕەخنەیی وەکو سۆبژێکتێکی ماتماتیکی و کۆکردنەوەی مانا، لەنێو دونیای ئەدەبیاتی کوردیدا نەک ھەر کاری پێنەکراوە و نەبۆتە تێگەیشتنی فیکری بۆ دەقی ئەدەبی، ھەروەھا نە لەکردارەوە تووشی پەرچەکردار بووە و نە ھەڵوێستێکی ڕەخنەگرانەی ھەبووە لەبەرامبەر فەوزای تێکستی ئەدەبی کە من ئەم مەسەلەیە بەدەستێکی سیاسی دەزانم

جیاکردنەوەی بابەت و تیۆری ڕەخنەیی وەکو سۆبژێکتێکی ماتماتیکی و کۆکردنەوەی مانا، لەنێو دونیای ئەدەبیاتی کوردیدا نەک ھەر کاری پێنەکراوە و نەبۆتە تێگەیشتنی فیکری بۆ دەقی ئەدەبی، ھەروەھا نە لەکردارەوە تووشی پەرچەکردار بووە و نە ھەڵوێستێکی ڕەخنەگرانەی ھەبووە لەبەرامبەر فەوزای تێکستی ئەدەبی کە من ئەم مەسەلەیە بەدەستێکی سیاسی دەزانم و لێرە بواری ئەوەم نییە قسەی زۆر لەسەر بکەم، بۆیە بەپێچەوانەوە ڕەخنە لەنێو ئەدەبیاتی کوردیدا بەدوای دۆزینەوەی جیھان لەنێو مانا و گۆڕینی تێکست بۆ مانایەکی دیکە نەگەڕاوە، چونکە نە ڕەخنەگر بوونە و نە خوێنەری دەق، بەڵکو بەھەمان شێوەی پێشوو دابەشی سەر سێ جۆری جیاواز لەیەکتر کراوە کە دوورە لەم تێگەیشتنەی لەسەرەوە باسمان کرد، ئێستا دێینە سەر نموونەکانی ڕەخنە:

نموونەی یەکەم: ڕەخنە لێرەدا بەو مانایە دێت کە دەقی کوردی لەژێر کاریگەری ڕەخنە لدونیای عەرەبیدا ھاتۆتە ئاراوە، ئەویش ستایلی بە گواستنەوەی سروشت واتە (انطباعیە) کاریگەرە، ئەوەی کە ھەموو شتێک لەچێژدا کۆدەکاتەوە، یان پەیوەندیی کۆمەڵایەتی و مەحسوبیەت زاڵە بەسەر دەقە ڕەخنەییەکەدا، لەنێو عەرەبدا نموونەی (سەید قوتبمان) لەبەردەستە کە لەسەر کارەکانی (نەجیب مەحفوز) نووسیویەتی، ھەروەھا (محەمەد مەندور) کە قوتابی (تەھا حوسێن) بوو، بەبیانوی ئاشکراکردنی دەلالەتی زمانەوانییەوە، قسەیان لەسەر کارەکان دەکرد، من ئەم بابەتانەم لە فکری ئەدەبیاتی عەرەبیدا خوێندۆتەوە.

ئەو خوێندنەوانەی کە بۆ ھەندێ تێکستی شیعری و ڕۆمانی کوردی کراوە لەلایەن خوێنەرە کوردەکانەوە، ھیچ پێوەرێکی ئەدەبی و فکری نایانگرێتەوە، چونکە ئەسڵەن کورد خاوەنی فەزایەکی کراوەی فیکری نییە، تاکو ڕەخنە قبوڵ بکات، یان لانیکەم زەمینە خۆش بکات ڕەخنە لەدەقێک بگیرێت بەبێ ھیچ بیانوویەک و تەنھا لەپێناو ئەدەب بێت.

وەکو ڕوون بۆتەوە کە ڕەخنە لەگەڵ چەمکی خوێندنەوەدا تێکەڵ کراون، ئەمە لەکاتێکدا کێشەی ئەدەب و ڕوشنبیریی کوردی کە بۆشاییە، ئەوەیە کە خاڵییە لە ڕەخنە و خوێندنەوەی جددی بۆ تێکست، چونکە ئەدیبی کورد قبوڵی ڕەخنە و خوێندنەوەی تێکست ناکات بەمیتۆدە جیاوازەکانی دوای ھاتنی چەمکی مۆدێرنە بۆ نێو ئەدەبیات، بەتایبەتی میتۆدی ھەڵوەشاندنەوەگەرایی، لەکاتێکدا مۆدێرنە خۆی ھاوردەیەکی ئاڵۆز و مەترسیدار بوو بۆ نەتەوە بێ چەمک و دور لە فیکرەکانی وەکو کۆمەڵگە ڕۆژھەڵاتییەکان و بەتایبەتی کورد.

نموونەی دووەم: ئەو ڕەخنەیەیە کە لەدونیای ڕۆژئاواییەوە ھاتووە و ئەدیبی کورد کاری پێدەکات، ئەویش خوێندنەوەی تێکستە بەپێی میتۆد و لەوانەش بونیادگەری کە شێوەیەکە لە شڕۆڤەکردن بەوێنەی بیرکاریانە و ئەندازەییانە بۆ زمان، بەو پێیەی کە بوونی تێکست خۆی وەڵامی پێدراوە تیۆرییەکانە، مەبەستم لە تێکست بونیادی ئەو چیرۆک و داستان و حەقایەت و شیعرانەیە کە نەنووسراونەتەوە، لەحاڵێکدا ڕەخنە تێڕوانینێکە لەو دەقانەی کە ڕەنگدانەوەی سایکۆلۆژیا یان شوناسی ڕاستەقینەی دەقنووسە. کەچی پێچەوانەکەی ڕاستە کە ئەلیوت گوتوویەتی(شیعر دەربڕینی سۆز نییە، بەڵکو ڕاکردنە لەسۆز.)

نموونەی سێھەم: لەوێدایە کە بەنێو تێکستدا بەدوای ئیستاتیکادا دەگەڕێ بەبێ لەبەرچاوگرتنی فەزای فیکری خودی دەقنووس، بەبێ شیکاری بۆ (چی گوتن) کە لەگوتاردا دەرکەوێت، ئایا ئەو دەقانەی کورد ھەیەتی خود نووسینەوەیە، یان بەپێچەوانەوە. لەحاڵێکدا ئەم تێگەیشتنەش کە ناوی نراوە خود نووسینەوە، لەزۆربەی تێکستەکاندا دیار نییە و بانگەشەی ئەوەی بۆکراوە، ئەمە بەنیسبەت ئەدەبێک کە ناوی ئەدەبی ژنانی لێنراوە وێرانترە، چونکە خود نووسینەوە ئەو تێگەیشتنەی لەلای ژنان درووستکردووە کە لەجیاتی خودێتی خۆیان، نمایشکاری جەستەی خۆیان بن و سێکسیان نووسیوەتەوە، وەکو کاڵایەک بن، یان وەکو ڕیسک کردن لەو سانسۆرەی کە ڕێگە لە بەکاڵابوونی دەگرێت لە ئاستی فەرھەنگی و کۆمەڵایەتی و ورووژاندنی پیاو، چونکە پیاو وەکو ڕەگەزێکی جیاواز لەگەڵ ژن، بەو شێوەیە تەماشای ئەو جۆرە خود نووسینەوەیە دەکات، بەوپێیەی کە کۆدی ئەو نووسینانە لەوێوە ئاشکرا دەبێت، ئەمەش لەچەپاندنی کۆمەڵگەوە سەرچاوەی گرتووە کە ھیچ زانیارییەکیان لەبارەی سێکسەوە نییە بۆ ھەردوو ڕەگەزەکە. بۆیە کاتێک واتای ئەو نووسینەوانە دەبێتە مایەی ڕاکێشانی خوێنەر لەرێگەی جەستەوە، ڕوونتر بڵێم ئەو نووسینانەی کە بەزمانێک ئاراستەی پیاو کراوە و لە وێنەی سێکسی بەولاوە ھیچی تر نیین و ناچنە خانەی داھێنانەوە، بۆیەش جگە لەپیاوان لەدونیای ئەدەبدا، ژن نییە بەدەقی ژنێکی دیکە سەرسام بێت و خوێندنەوە بۆ دەقەکە بکات، ئەمە جگەلەوەی کە تەنھا پیاو لەئەدەبی کوردیدا خوێنەری دەقە بەمانا تیۆرییەکەی، ئەم فەزایەش کارێکی وەھای کردووە کە دەقی کوردی چ شیعر و چ ڕۆمان و چ چیرۆک و ھتد مانایەکی نوێمان پێنەبەخشێ، یان لانیکەم نەتوانێ ڕیسک بکات و دوور بکەوێتەوە لەدەقی بیانی، یان ئەدەبی دراوسێکانی دونیای ئەدەبیاتی کوردی وەکو فەڕوغ فروخزادی فارس، یان (غادە سەمان و ئەحلام موستەغانمی و لەیلا عوسمان) ژنە ڕۆماننوسی عەرەبن، چونکە ئێستا ژنگەلێکی دیکەی داھێنەر لەدونیای ئەدەبیاتی عەرەبی و فارسیدا دەرکەوتوون، دەرکەوتنی ژنانی ئەدیبیش دوو بەشن، بەشێکیان ئەوانەن کە خۆڕسکن و بەتوانای خۆیان داھێنانیان کرد وەکو (نازک ئەلملائیکە)، ئەوانی دیکەش ئەستێرەی درۆزنن کە لەبەر تیشکی میدیای سیاسەت و دەسەڵات دەبن بەناو، چونکە تواناکەیان ئاسایی و سنووردارن و ھەندێکجار لە دەقەکانیاندا دەردەکەوێ. بەھەرحاڵ چونکە کورد کۆپی عەرەبە و ئەوانیش لەنێو سیستم نەژیاون، بۆیە ھەم دەرکەوتەیەکی نوێ نابینرێت، ھەم ڕەخنەگرەکانی ناتوانن ڕەخنە وەکو کردەیەکی فیکری و ئەدەبی فەزاکە وەربگرن، ئەمە دەردەسەرییەکەی فەزای بیرکردنەوەی ئەم کۆمەڵگەیەیە بە ڕۆشنبیر و سیاسی و خەڵکی عەوامییەوە. 

The post ڕەخنە، خوێندنەوە، تیۆر appeared first on ژنەفتن.

ئێمە (ماڵپەڕی ژنەفتن) پرسیارێک(لەبارەی ڕەخنەی ئەدەبی و هونەریی)مان ئاراستەی چەند ڕەخنەگر و نووسەر و هونەرمەندی خاوەن ڕا کردووە و، داوامان لێ کردوون کە ئازادن وەڵامی چ بەشێک لە پرسیارەکە (کە لای ئەوان شایەنی لەسەر وەستانە) بدەنەوە و بۆشمان گرنگە کە وەڵامەکەیان لە چوارچێوەی وتارێکی سەربەخۆ بێت.

پرسیار: وا دەردەکەوێ کە هەمووان کۆک بن لەسەر ئەوەی کە نەبوونی ڕەخنە (کریتیک)ی ئەدەبی و هونەری دەبێتە هۆی دابەزینی ئاستی دەقی ئەدەبی و بەرهەمی هونەری. بۆیە یەکسەر بپرسین، ئاخۆ ئێمە رەخنەمان هەیە؟ ئەگەر هەیە لە چ ئاستێک دایە؟ ئاخۆ پێ بە پێی دەق و بەرهەمە ئەدەبی و هونەرییەکان چووەتە پێشەوە؟ ئەگەر لە ئاستێک دایە کە وەک نەبوون بدرێتە قەڵەم، ئەو قەیرانانەی لە نەبوونی ڕەخنەدا هاتوونەتە ئارا چین؟ ئەی ڕەخنەگر (یان ڕەخنەدۆز)مان هەن؟ بە چ دەقێک دەوترێ ڕەخنە و بە کێ دەڵێن ڕەخنەگر (رەخنەدۆز)؟

پێتان وانییە کە کێشەیەکی گەورەترمان هەیە، ئەویش جگە لە نەناسینی تیۆرە ئەدەبییە رۆژئاواییەکان، خۆمان هیچ دەستێکیشمان لە بەرهەمهێنانی تیۆری ئەدەبی و هونەریدا نییە؟

ئایا ئەو ڕانان و نووسینانەی لەسەر دەقە ئەدەبی و بەرهەمە هونەرییەکان دەنووسرێن، دەچنە چوارچێوەی ڕەخنەوە؟ پێوەندیان لەگەڵ دەقی ڕەخنەییدا چییە؟ ئەدی پێوەندی راڤەکردنی دەق و ڕەخنە، خوێندنەوەی دەق و ڕەخنە چییە؟

تێبینی:

مەرج نییە وەڵامی کۆی پرسیارەکە بدەنەوە. بەڵکو دەتوانن سەرنجتان لەسەر ئەو بەشە لە پرسیارەکە قووڵ بکەنەوە، کە لاتان وایە شایەنی قسە لەسەر کردنە.

دەتوانن وەڵامەکەتان وەک وتارێکی سەربەخۆ و بە ناونیشانێکی سەربەخۆ بێت، (هەڵبەت پێوەندی بە پرسیارەکەوە هەبێت).

ئەم پرسیارە بۆ چەندین نووسەر و هونەرمەند دەنێردرێت و وەڵامی هەر کەسێک وەک وتارێکی سەربەخۆ لە بەشی تەوەری (ئەدەبی)، یان گەر هونەری بوو لە بەشی هونەریش بڵاو دەکرێتەوە.

وەڵام یان وتارەکەتان لە ٥٠٠ وشە کەمتر نەبێت. بەڵام درێژییەکەی دەتوانن تا ئاستی توێژینەوەیەکیش بێت.

*(رەخنەدۆز)مان لە کاروان کاکەسوور وەرگرتووە.

لەگەڵ رێزماندا ماڵپەڕی ژنەفتن

ماڵپەڕێکی هزری و کولتووریی سەربەخۆیە

The post تەوەری ڕەخنەی ئەدەبی و هونەری appeared first on ژنەفتن.