پێشەکی

چۆن بتوانین باس لە ڕۆڵی ڕۆشنبیران لە کۆمەڵگایەکدا بکەین دەستوپەنجە لەگەڵ کۆمەڵە کێشەیەکی کولتووری، سیاسی، ئابووری، هزری و دەروونی نەرم دەکات کە بە ئەگەرێکی زۆرەوە، سەرەڕای خاڵە هاوبەشەکانی لەگەڵ مێژووی مرۆڤی جیهانی، نەیتوانیوە بەشێکی زۆر لەو گوتار و دیاردانە تێپەڕێنێت کە بە نزیکەیی هەزار ساڵ بەرۆکی کۆمەڵگا خۆرئاواییەکانی گرتبوو؟ لە ساڵی ٢٠٠٣ بەدواوە عێڕاق بەگشتی و کوردستان بەتایبەت بوو بە ناوچەی ئارامی تاقیکردنەوەی تیۆری نیۆلیبرالیزم، ڕۆڵی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ڕۆشنبیرانی کورد و گرنگیی پێگەیان لەناو ئەو قۆناغە تازەیەدا چی بوو؟ ڕۆشنبیرانی کوردستان چۆن لە پرۆسەی دیموکراتیزەکردنی ڕۆڵی کۆمەڵایەتیی ڕۆشنبیرانیان دەڕوانی؟ بە مانایەکی دیکە، هەڵوێستیان بەرانبەر بە دیموکراتیزەکردنی بەرهەمهێنانی مەعریفە لە کۆمەڵگایەکی داڕووخاودا چی بوو؟ ئەمانە کۆمەڵە پرسێکن لە ڕۆڵی ڕۆشنبیران بەگشتی لە کۆمەڵگادا، بەڵام تا ئەو شوێنەی پەیوەندی بە پڕۆژەی ڕەهەند و گۆڤاری ئەو کۆمەڵە ڕۆشنبیرەوە هەیە کە لە دەوری بازنەی ڕەهەند کۆ بوونەوە، سەرەڕای ئەم پرسانەی سەرەوە، زۆر پرسی دیکەی بنچینەییش سەر هەڵدەدەن: ئەو مۆدێلی مەعریفەیە (ئەگەر مۆدێلێکی دیاریکراویان هەبووبێت) کامە بوو؟ لە کاتێکدا بەشێکیان دەیانویست بەرگری لە ڕۆشنگەری بکەن، کەچی زۆربەی جار دەکەوتنە بەرەی دژە-ڕۆشنگەرەکانەوە. لە لایەکەوە باسیان لە نەبوونی عەقڵ لە سیاسەت و بیرکردنەوەدا دەکرد، کەچی پەنایان بۆ ڕۆشنبیرانی دژە-عەقڵانی دەبرد. ئەگەرچی ڕەنگە نەتوانین خاڵێک یان هێڵێکی دیاریکراوی بیرکردنەوەیان دیاری بکەین، وەک چۆن خۆشیان لەو چاوپێکەوتنانەی ژنەفتن لەگەڵی ئەنجامی داون، ئاماژەیان پێ کردووە، بەڵام دەتوانین سەرسامبوونیان بە پۆستمۆدێرنیزم وەک خاڵ و هێڵی هاوبەشی بیرکردنەوەیان دەست پێ بکەین. ئەگەرچی لەمەشدا هەریەکێک لەوان بەرەو لایەکی پۆستمۆدێرنیزم وەردەچێت: چەپ، ڕاست، ناوەڕاست. ئایدیای دژە-سیاسی و دژە-ئایدیۆلۆژی یان سەردەمی کۆتاییی سیاسەت و ئایدیۆلۆژیا، خاڵێکی دیکەی هاوبەشیانە، بەڵام ئەمەش لە سەرچاوەی جیاوازەوە دێت.

جگە لەوە، لەم ساڵانەی دواییدا هەریەکێک لەو ڕۆشنبیرانە – ئێستا پەرتەوازە و بە ڕادەیەکیش لەڕووی شەخسییەوە دژبەیەکن، بەڵام بێگومان نەک لەڕووی ئایدیۆلۆژییەوە – بەرەو بەکارهێنانی ئایدیالەکانی چەپ وەرچەرخابوون، بەو مانایە لەگەڵ وەرچەرخانەوەی جیهان بەرەو ئاراستەی چەپ، بەشێک لەو ڕۆشنبیرانەش پەنایان بۆ ئایدیالەکانی چەپی لیبراڵ، مارکسیست، پۆست-مارکسیست یان نیۆ-مارکسیست برد. سلاڤۆی ژیژەک و ئەنتۆنیۆ گرامشی وەک دوو بیرمەندی چەپ و مارکسیست لەم نێوەدا دەوەستن. لەبەر ئەوە، پێویستە باس لەوە بکەین چۆن هەڵوێستی گرامشی دەربارەی ڕۆشنبیران و بلۆکی مێژوویی – ئێستا لەلایەن بەشێک لە ڕۆشنبیرانی بازنەی ڕەهەند بۆ ئامانجی ڕاستڕەوی بەکار دەهێنرێت – پەیوەندی بە دیاریکردنی جیاکارییەکانی ئەو بۆ ڕۆشنبیرانی نەریتی و ڕۆشنبیرانی ئۆرگانییەوە هەیە کە لە شیکاری و بەکاربردنەکەی ئەو بازنەیەی ڕەهەنددا لە سیاقی خۆی دەردەهێنرێت و بەرگێکی لەبەردەکرێت پەیوەندی بە گرامشیی مێژووییەوە نییە. خاڵێکی دیکەش کە زۆربەیان دەخاتە ناو بازنەی بیری کۆنزەرڤاتیڤی دژە-ڕۆشنگەرییەوە، هەڵوێستیانە بەرانبەر بە بزووتنەوەی جەماوەری. لەبەر ئەوە، بەگوێرەی پێویست لەم توێژینەوە کورتەدا ئەم پرسانە بەسەر دەکەینەوە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت بڵێم کە ئێمە خۆمان سنووردار ناکەین بۆ نموونەی زۆر کۆنکریتی و گەڕانەوەی ورد بۆ سەرجەمی نووسراوەکانیان ناگەڕێینەوە، چونکە بۆ ئەم مەبەستە توێژینەوەی فراوان و سەربەخۆ و کاتی زۆرمان پێویست دەبێت. لەبەر ئەوە، ئەوەندەی بتوانین هێڵە گشتییەکانی پڕۆژەکەیان دیاری دەکەین و پاشان لەڕووی کۆنکریتییەوە ئاماژە بە هەردوو پرسی «ڕۆشنبیران»، «سیاسەت» و «ئایدیۆلۆژیا» دەکەین. هەروەها پرسێکی دیکەش، کە بەختیار عەلی لە چاوپێکەوتنەکەیدا لەگەڵ ژنەفتن ئاماژەی پێ کردووە، کورتکردنەوەی پرسی ژن بۆ پرسی مرۆڤ بە گشتی و تێکەڵکردنی پرسی گۆڕانی کەش و هەوا و ژینگە لەگەڵ سروشت وەک دیمەنی سروشتیی شاخ و داخ و دۆڵ و دەشت. جگە لەوەش توێژینەوەکەمان تەنها بۆ دوو نوێنەری سەرەکیی ئەم بازنەیە تەرخان دەکەین، بەختیار عەلی و مەریوان وریا قانع، بەهۆی ئەوەی هەم لە دوای وەستانی گۆڤارەکە لە چالاکیی ڕۆشنبیری بەردەوام بوون و هەمیش ناکۆکییەکانی ئەم ساڵانەی دواییان ئاسانکارییەکی ڕێژەیی بۆ خوێنەران و ڕەخنەگران دەکات زیاتر لێیان تێبگەن.

پێش دەستپێکی بابەتەکە دوو خاڵ هەیە بە خێرایی ئاماژەیان پێ بکەم، یەکەم، ئەوەیە کە لە پرسی ڕۆشنگەرییدا، بۆ ئەوەی هەڵوێستی – هەڵبەت نایەکگرتوو -ی ئەو ڕۆشنبیرانەی بازنەی ڕەهەند بۆ خوێنەر ئاوەڵاتر ببێت، ناچار بووم چەند بڕگە و پەرەگرافی تیۆری-مێژووی بنووسم کە سەرەتا پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە بازنەی ڕۆشنبیرانی ڕەهەندەوە نییە. دووەم، سەبارەت بە پرسی قۆناغبەندی، وەک لە کۆی ئەم نووسینەدا دەردەکەوێت، ئاسان نییە پۆلێن و قۆناغبەندی بۆ ئەو ڕۆشنبیرانە بکەین کە لەو بازنەیەدا چالاک بوون و ئێستاش چالاکن، چونکە خاوەن گوتارێکی یەکگرتووی فیکریی نین. لەگەڵ ئەوەشدا دەکرێت بە خێرایی هەندێک سەرەداو بەدەستەوە بدەین. لە نەوەدەکان و دەستپێکی بازنەکەدا، بەهۆی نزیکبوونەوەیان لە کتێبخانەی فارسی (وەک ڕێبین هەردی لە چاوپێکەوتنی ژنەفتندا ئاماژەی پێ کردووە) دەستیان بە سەرچاوەی هەندێک لە پۆستمۆدێرنیستەکان دەگات، سەرەتاکانی تیۆری دژە-مارکسیستیی دادەڕێژن. کە دێینە ناو دووهەزارەکانەوە، هەریەکێک لە ڕۆشنبیرانی ئەو بازنەیە – هێشتا لەناو پۆستمۆدێرنیزمدا – ئاراستەی جۆراوجۆر دەگرن، یەکێک بەرەو نیۆلیبرالیزم، یەکێکی دیکە بەرەو تیۆری ڕەخنەیی و یەکێکیش بەرەو کۆنزەرڤاتیڤیزم. لەگەڵ سەرهەڵدانی بزووتنەوەی گۆڕان و دەرکەوتنی چەپی نوێی پۆست-مارکسیست لە کوردستان لە ڕێگای ئێرانەوە، بەتایبەت ژیژەک، ئالان بادیۆ و لاکلاو، ئەم بازنەیە زیاتر دابەش دەبێت و بەختیار عەلی بەرەو جۆرێک چەپی نامارکسیست دەڕوات و لەوێوە ململانێکانی لەگەڵ مەریوان وریا قانع دەست پێ دەکات، بەتایبەت ناکۆکییان لەسەر شیکردنەوەی پرسی فاشیزم، ڕووداوەکانی ڕۆژاڤای کوردستان و هتد.

دوو؛ ئەمەش دوو کێشەی زۆر بنچینەیی دەخاتە بەردەم هەر خوێنەر، ڕەخنەگر و لێکۆڵەرێک، بەهۆی نەبوونی چوارچێوەیەکی ڕوونەوە لە دەستپێک و دوای دابڕانیش، نەتوانن بەئاسانی شوێنیان دیاری بکرێت. جارێک وەک پۆستمۆدێرنیست ڕەخنە ڕەت دەکەنەوە، جارێک وەک لیبراڵ، جارێک وەک چەپ، جارێکیش وەک کۆنزەرڤاتیڤ. کێشەی یەکەم نەبوونی میتۆدێکی دیاریکراوی زانستییە بەو مانایە تۆ بتوانیت هێڵێکی بیرکردنەوە بگریتەبەر و ئاراستەی لێکۆڵینەوەکەت دیاری بکەیت، لە نووسراوی هەر یەکێک لەو بازنەیەدا دەیان میتۆد و هێڵی فیکری – زۆرجار بە شێوەی نازانستی – تێکەڵ کراون سەر لە خوێنەر دەشێوێنێت. و دووەمیش پرسی بەکارهێنانی زمان و ڕیتۆریک و بەلاغە. ئەمە وای کردووە چەمکەکان هێندە خز و نەگیراو بن بە هیچ شێوەیەک شایانی ناسینەوە نەبن، واتا ئاماژەکردن بە هەر چەمکێک لە نووسراوی ئەواندا مەترسی ئەوەی لەسەرە بەوە ڕەت بکرێتەوە کە مەبەستیان ئەو شتە نییە ڕەخنەگر یان خوێنەر باسی کردووە. مادام هەموویان بە فراوانی پشت بە بیرکردنەوەی خۆرئاوایی دەبەستن، پێویست بوو لە کاتی گواستنەوەی چەمک و بیرۆکەکاندا، سەرچاوە یەکەمەکان و چەمکەکان بەو زمانە دابنرێنەوە تا خوێنەر و ڕەخنەگران هەم بزانن مامەڵە لەگەڵ چیدا دەکەن و هەم ئەگەر ویستیشیان بگەڕێنەوە سەر سەرچاوە یەکەمەکان ئاسانکارییان بۆ بکرێت، ئەمە لای ڕۆشنبیرانی بازنەی ڕەهەند بە فراوانی غائیبە.

وەک تێبینیی کۆتایی، ڕەنگە خوێنەران و ڕەخنەگران پرسیاری ئەوەیان لا دروست بێت، پڕۆژەکەی ژنەفتن تەرکیز دەکاتە سەر گۆڤاری ڕەهەند، بەڵام ئەم لێکۆڵینەوەیە تەنها پشتی بە مەودای زەمەنی گۆڤارەکە نەبەستووە، واتا ئەو سەردەمەی گۆڤارەکە سەری هەڵداوە و پاشان نەماوە، بەڵکوو هاتووەتە ئێستا و دوایین نووسینەکانی بەسەر کردووەتەوە. نووسەری ئەم لێکۆڵینەوەیە لەڕووی میتۆدۆلۆژییەوە پێی وایە کە هیچ فیکر و بیرکردنەوەیەک دابڕاو نییە لە ڕۆژگاری ڕابردووی خۆی و هەروەها دەبێت ئەوەش بڵێین کە ڕاستە گۆڤارەکە وەک بازنە کۆتایی پێ هاتووە، بەڵام فیکر، ناوەرۆک، فۆرم، ستایل و ئایدیا و ئایدیۆلۆژیای نووسەرانی ئەم بازنەیە وەک خۆی ماوەتەوە و تا ڕۆژگاری ئەمڕۆش بەردەوامە. خوێنەر بە خوێندنەوەی دوایین چاوپێکەوتن تێدەگات ئەم تێما و ناوەرۆکانە بیست ساڵ پێش ئێستاش هەر بەم جۆرە بوون. ناکرێت ڕەهەند تەنها وەک گۆڤارێک بخوێنرێتەوە کە لە مێژوویەکی تایبەتدا لەدایک بووە و مردووە، نەخێر ڕۆشنبیرانی ئەم بازنەیە هێشتاش درێژە بە هەمان بیرۆکەکانیان دەدەن و وەک خاڵێکی کۆنکرێتییش ئەگەر سەیر بکەین کۆی نووسراوەکانی ئەوکاتیان، ئێستا کۆیان دەکەنەوە و لە فۆرمی کتێبدا چاپیان دەکەنەوە. واتا ئەم پرۆسەیە هێشتا بەردەوامە.

لە پڕۆژەی ڕۆشنگەریی لیبراڵەوە بۆ دژە-ڕۆشنگەری

یەکێک لەو گوتارانەی ڕۆشنبیرانی بازنەی ڕەهەند بە فراوانی و بەردەوام بەکاریان هێناوە، (گوایە) بەرگریکردنیانە لە پڕۆژەی ڕۆشنگەری. واتا هەر توێژەر، نووسەر و خوێنەرێک دەتوانێت بە فراوانی شوێنپێی چەمکی ڕۆشنگەری لەناو ڕۆشنبیرانی ئەم بازنەیەدا هەڵبگرێتەوە (بۆ نموونە تەنانەت وتارەکەی ئەمانوێل کانت بە ناوی ‘ڕۆشنگەریی چییە’ بەختیار عەلی لە عەرەبییەوە – یان فارسییەوە – وەرگێڕاوە بۆ کوردی). جگە لەوەی تێگەیشتنێکی یەکگرتوو، چوونییەک و ڕوونمان بۆ پڕۆژەی ڕۆشنگەری دەست ناکەوێت، بەڵام جێی خۆیەتی، پێش ئەوەی باس لە سەرهەڵدانی ئایدیای دژە-ڕۆشنگەری بکەین، سروشتی ئەو ڕۆشنگەرییە دیاری بکەین کە ڕۆشنبیرانی ئەو بازنەیە لایەنگری بوون.

ڕۆشنگەری وەک پڕۆژەیەکی ڕادیکاڵی ڕەتکردنەوەی سەرجەمی بەها کۆنەکانی چەند هەزار ساڵی ڕابردوو، بە دیاریکراوی لەناو بەشێک لە بیرمەند و ڕۆشنبیرانی ڕادیکاڵ و شۆڕشگێڕی فەڕەنسی و لە ناویاندا ژان ژاک ڕۆسۆ و ئەوانی دیکە سەری هەڵدا. بەڵام بەبێ گومان پڕۆژەی ڕۆشنگەری وەک هەوڵێک بۆ گەڕاندنەوەی سەروەریی مرۆڤ، ڕەتکردنەوەی دەسەڵاتی خوا لە بەڕێوەبردنی مرۆڤدا، بانگەواز بۆ ئاشتەواییی جیهان، هەوڵ بۆ هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی کۆیلایەتی و دامەزراندنی چەمکەکانی «کەرامەتی مرۆڤ» و «کەرامەتی کار» و پاشان هاندانی شۆڕشگێڕانەی جەماوەری خوارەوەی کۆمەڵگا دژی دەسەڵاتدارە نوخبە ئەریستۆکرات، فیودال و ڕۆحانییەکان، هەر لە ڕۆژگاری خۆیدا ڕووبەڕووی ڕەخنەی کوشندە و توند بووەوە. لەگەڵ شۆڕشی فەڕەنسییدا نەیارانی ڕۆشنگەری و شۆڕشەکە لەنێو خوێندەوارترین ڕۆشنبیرانی کۆنزەرڤاتیڤ، هەرە دیارترینیان، ئێدموند بێرک (١٧٢٩-١٧٩٧) و ژۆزێف دو مایستە (١٧٥٣-١٨٢١) لە دیارترین نوێنەرانی ئەو بیرمەندانە بوون پەلاماری هەر شتێکیان دەدا مۆدێرن، ڕۆشنگەر و پاڵنەری شۆڕشی فەڕەنسی بووبێت. بە کورتی، ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ و شۆڕشی فەڕەنسی، بە دیاریکراویش حوکمە جەماوەرییەکەی شۆڕشەکە بە ڕابەرایەتی ڕۆبسپێر، خاڵی هاوبەشی دژە-ڕۆشنگەرەکان بوو. کتێبی «چەند ڕامانێک دەربارەی شۆڕشی فەڕەنسی» (١٧٩٠) نووسینی بێرک و «چەند ڕامانێک دەربارەی فەڕەنسا» (١٧٩٦) نووسینی دو مایستە، دەبنە مانیفێستی سەرجەمی ڕۆشنبیرانی کۆنزەرڤاتیڤ لەو قۆناغەدا و هەر زوو بۆ زمانە جیاوازەکان وەردەگێڕدرێن.

سەرەڕای ڕەتکردنەوەی شۆڕشەکە بە ڕەهایی، نیشانەی یەکەمی هێرشەکەی ئەوان، لە ڕاستیدا حوکمی ژاکۆبنەکانە، لای دو مایستە، شۆڕشەکە، «وچانێکی کەلەڕەقی دڕندانە»ی ناو مێژووی نەتەوەیی بوو. شۆڕش سزایەک بوو بەسەر خەڵکدا باری. وەک «تەمێکردنێکی خوایی» شۆڕش فەڕەنسای خاوێن کردبووەوە. دو مایستە بە دانانەوە و جێگرکردنەوەی مێژووی خۆی لە ڕوانگەی زاراوەی حوکمە یەزدانییەکانەوە، دەنگدانەوەی ڕوانگەی بێرک بوو بۆ نێو خەسڵەتی خۆ-شیفابەخشی وەهمی شۆڕشگێڕی[1]. بێرک پێی وایە لای ژاکۆبنەکان، شۆڕش خۆی، «تەنها سزایەکی سەرکەوتنیان» بوو. گومانی تێدا نییە لیبراڵەکانی دەیەی ١٨٣٠ و ١٨٤٠، ئەم تێزەی بیرمەندە کۆنزەرڤاتیڤەکە دەکەنە دروشمی هێرشەکانیان بۆ سەر شۆڕشی فەڕەنسی[2]. هەم بێرک و هەم دو مایستە لەو ڕوانگەیەوە شۆڕش ئیدانە دەکەن کە شۆڕشەکە دەیەوێت حوکمی جەماوەری و خەڵک دابمەزرێنێت، لە کاتێکدا بەهۆی ئەوەی مرۆڤ بە سروشت بوونەوەرێکی خراپە، ئەوا نە توانای خۆبەڕێوەبردن و نە بەڕێوەبردنی حوکمڕانیشی هەیە. خەڵک ناتوانن حوکمی خۆیان بپارێزن، بۆیە پێویستیان بە دیسپلینی توند و ئیمانێکی بەهێز و تۆقێنەر هەیە کە هەڕەشەی سزای قیامەتی لەگەڵدا بێت. بێرک هەروەها لە ئەنترۆپۆلۆژیا سیاسییەکەی خۆیدا، باوەڕی بە «گوناهی یەکەم» (original sin) هەیە بۆ مرۆڤایەتیی و لای ئەو، سەرهەڵدانی حوکمی ژاکۆبنەکان تووڕەبوونی خوایە لەوەی مرۆڤایەتی لە سروشتی خۆی هەڵگەڕاوەتەوە. هەم بێرک و هەم دو مایستە، باوەڕیان بە نەریتێکی کۆن هەیە بۆ حوکمڕانی کە ڕیشەی لە حوکمی خواوەندیدا هەیە و بێ پێچ و پەنا، پاشا وەک نوێنەری خوا دەزانن. لەبەر ئەوە، هەر خێرا ئایدیاکانی بێرک و دو مایستە بەپاڵ یەکەوە دەچنە نێو نەریتی بیری کۆنزەرڤاتیڤەوە کە پاشان دەبێتە نەریتێکی توند دژە-عەقڵانی. دو مایستە دەڵێت تیرۆری شۆڕشگێڕی (مەبەست حوکمی ژاکۆبنەکانە) سزای خوا بوو چونکە ڕۆشنگەری نکوڵی لە ئیمان کردبوو. کاتێک جۆگەلەی خوێن فەڕەنسای تەنییەوە، ئەو وڵاتەدا پاک بووەوە.

هەڵبەت شەڕ دژی ئایدیالەکانی ڕۆشنگەری و شۆڕشی فەڕەنسی و هەرسێ دروشمەکەی «برایەتی، یەکسانی، سەربەستی» و جەنگ دژی کۆڵۆنییەکان، یەکێتیی موقەدەسی نێو هەموو بیری کۆنزەرڤاتیڤ و لیبراڵی سەدەی نۆزدەی پێک دەهێنا. بەڵام بەبێگومان ئەمە هەموو حیکایەتەکە نەبوو. ڕۆشنبیرانێکی زۆر هەبوون لە ئەوروپا و بە دیاریکراوی لە ئەڵمانیا، بە فراوانی پێشوازییان لە شۆڕش دەکرد و بە فەیلەسوفانی ڕادیکاڵی ڕۆشنگەری ناسرابوون. لە نێویاندا: فریدریش هێگل، فریدریش هۆڵدەرلین، فریدریش ڤیلهێلم شێلینگی سەرەتا، هاینریش هاینە و کاڕڵ مارکس. پاشان لە ئەڵمانیا بەرەی چەپە هێگلییەکان دروست بوو کە بە فراوانی خۆیان بە نوێنەرانی ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ و بەردەوامبوونی شۆڕش دەزانی. بۆ ئەوان شۆڕشی فەڕەنسی، شۆڕشی مافەکانی مرۆڤ و هاووڵاتییان، چەندین دەستکەوتی گەورەی بەدواوە بوو، ڕژێمی فیودالی و پاشایەتی بە تەواوەتی هەڵگرت، سیستەمی کۆیلایەتی لە ناوخۆ و تەنانەت لە کۆڵۆنییەکانیشدا هەڵوەشاندوە، تەنانەت شۆڕشێک هیچ سازشێکی بەرانبەر بە دەرەبەگ و سەروەرەکان و کڵێسا نەدەکرد.

شۆڕشی فەڕەنسی، دەربڕین و بەرجەستەبوونی بەرەنگاریی جەماوەری بوو بەرانبەر بەو فۆرمە سەرمایەدارییانەی پێشتر وەک «ئابووریی سیاسیی ستەمکاری» (tyrannical political economy) لێک دەدرانەوە، و لە بەرانبەردا خواستی «کەرامەتی کار»ی بۆ ئاستی کارکردنی «ئابووریی سیاسیی خەڵک» (people’s political economy) بەرز کردبووەوە. شۆڕشی فەڕەنسی هەروەها ئەزموونێکی نوێی خوڵقاندنی دیموکراسی بوو کە دروشمەکەی بانگەواز بوو بۆ مافەکانی مرۆڤ و هاووڵاتییان و وەک پێشتر باس کرا، چەمکی «کەرامەتی مرۆڤ» وەک داهێنراوێکی ئەو شۆڕشە، پڕیشکی خۆی فراوان کرد. ئەم داهێنراوە، واتا دیموکراسی، بە ئەرکێکی گەورە بۆ دامەزراندن و بونیادنانی حاکمییەتی جەماوەری دەناسرایەوە، کە دەیویست بوارێکی گشتیی دیموکراتی فراوان بکات، بونیادنانی دەسەڵاتێکی یاسادانانی باڵا و مافێکی هاووڵاتیبوون کە ڕۆڵێکی سەرەکی لە نووسینەوەی یاساکاندا بینی. خاڵێکی دیکەی گرنگی شۆڕشەکە، بۆ یەکەمجار لە مێژوودا شۆڕشی فەڕەنسی بە سەردەمی ڕزگاربوونی جوولەکەکان دەناسرێتەوە، چونکە مافی هاووڵاتیبوونیان لە دەرەوەی هەموو ڕەهەندێکی ئایینی، سیاسی، کولتووری و کۆمەڵایەتییەوە پێ بەخشرا و پرسی ڕزگاریی جوولەکە بە ماوەیەکی کەم دوای شۆڕشەکە، لە سەردەمی فراوانخوازیی ناپۆلیۆن بۆناپارتدا دەگاتە ئەڵمانیا.

بەڵام هەرچۆنێک بێت خەباتی ڕۆشنگەری بووبوو بە ڕووداوێکی حەتمی و دەبوو دەستوپەنجەی لەگەڵدا نەرم بکرێت. لیبرالیزم لەم سەردەمەدا ویستی ڕۆشنگەری لەغاو بکات و کۆنتڕۆڵی کاروبارەکان بگەڕێنێتەوە دەستی خۆی. مۆدێلێکی ڕۆشنگەری پێشکەش بکات لەبری شۆڕش، باوەڕی بە هەڵبژاردنی پەرلەمانی (هەڵبەت بۆ نوخبەی خاوەن سامان و سەرمایەی ئەریستۆکرات) هەبێت، لە نوێنەرە دیارەکانی ئەم ڕەوتە هەردوو بیرمەندی فەڕەنسی، ئەلێکسی دو تۆکڤیل و بنجامین کۆنستان بوون. ئەوان ترسی خۆیان لە دیموکراسی نەدەشاردەوە، بەڵام دەشیانزانی مێژوو بە ئاراستەیەکدا ڕۆیشتووە ناگەڕێتەوە دواوە، کەواتە باشترین ڕێگا ئەوەیە لیبرالیزم نوسخە و ڕەچەتەی خۆی بۆ ڕۆشنگەری پێشکەش بکات کە لە فەڕەنسا دوای شکستی ڕۆبسپێر و لەسێدارەدانی، بە حوکمی ژیرۆدییەکان ناسراوە، لەڕووی باوەڕبوون بە ڕۆشنگەریشەوە، خۆیان بە ڕۆشنگەریی میانەڕەو (Moderate Enlightenment) ناویان دەبرد. ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ (Radical Enlightenment) پشتڕاست کردنەوە و سەلماندنێکی سازشنەکەرانەی بەرگریکردن بوو لە عەقڵ؛ نەیدەویست بەپاڵ تەخت یان میحرابەوە بژیت. بە پێچەوانەی کەمپی میانڕەوەوە، کەمپی ڕادیکاڵ بە فراوانی بەرگری لە سیکۆلاریزم، دیموکراسی، ماتریالیزم، یەکسانیخوازی و هەروەها یەکسانیی جێندەری دەکردەوە. هەڵبەت مێژوونووسێکی بەناوبانگی وەک جۆناسان ئیسرائیل، کە بە گەورە بەرگریکاری میراتی ڕۆشنگەری ناسراوە، سەرەڕای ڕەتکردنەوەی کەمپی ڕادیکاڵی ڕۆشنگەری و بەرگریکردن لە کەمپی لیبرالیزم، بارۆخ سپینۆزا وەک پێشەنگی ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ و ماتریالیست و هاوکات وەک پێشینەی ماتریالیزمی نوێی دەزانێت کە ڕۆشنگەرە ڕادیکاڵەکانی دواتر لەژێر عەباکەی ئەوەوە سەریان هەڵدا.[3] بە کورتی، کەمپی میانەڕەو دەیویست تا ئەو شوێنە بەرگریی لە عەقڵ بکات کە مەترسی بۆ کۆی سیستەمەکە دروست نەکات، بەڵام وەک ئیسرائیلیش پشتڕاستی کردووەتەوە، کەمپی ڕادیکاڵ دەیگوت ئیشی عەقڵ ئەوەیە بە جووڵەی شۆڕشگێڕی، کۆی نەزمی کۆن قڵپ بکاتەوە و لە شوێنی نەزمی نوێ دابمەزرێنێت. ئیسرائیل لە کتێبەکەی دیکەیدا بە ناوی ڕۆشنگەریی دیموکرات، دەنووسێت «سەرجەمی ڕۆشنگەری بە پەیوەندییە نزیکەکەی بە شۆڕشەوە پێناسە دەکرێت»[4]. لەم ڕووەوە سێ دروشمەکەی شۆڕشی فەڕەنسی، کە لە منداڵدانی ئایدیا ڕۆشنگەرییەکانەوە سەری هەڵدابوو، ئەوەی پیشان دا، کە ڕزگاربوون و سەربەستیی گەردوونی هەموو خەڵکی جیهان دەکرێت ڕوو بدات. تەنانەت بە غەمگینییەوە بێرک، گەورە دوژمنی شۆڕشی فەڕەنسی هاوارەکەی ڕۆبسپێری نوێنەری کەمپی ڕادیکاڵی ڕۆشنگەری پشتڕاست دەکاتەوە «کۆڵۆنییەکانتان هەڵوەشێننەوە»[5].

لیبرالیزم ئێستا کە لەوە دەترسا بەهۆی حوکمی جەماوەریی کەمپی ڕادیکاڵی ڕۆشنگەرییەوە، هەموو میراتی کۆڵۆنیالیزمەکەی لەدەست بدات، چونکە کە بەتازەیی سەرمایەداری گەشەی کردبوو و وەک لۆژیکی ناوەکیی خۆشی پێویستی بە تاڵانی وڵاتانی کۆڵۆنیزەکراو هەبوو، ناچار بوو کۆنتڕۆڵی ڕووداوەکان بەدەستەوە بگرێتەوە بەڵام بە دامەزراندنی کەمپێکی میانەڕەوتر. ئەوەی لەم پرۆسەیەدا ڕێگەی بۆ خۆش کرا، دواجار سەرهەڵدانی ئایدیای دژە-ڕۆشنگەری (Counter-Enlightenment) بوو کە وەک زییف شتێرنهێل، مێژوونووس و فەیلەسوفی فەڕەنسی باسی دەکات، لە فاشیزمی سەدەی بیستدا دەگاتە لوتکە.

دەکرێت ناو لە دژە-ڕۆشنگەری بنێین سیستەمی مێژووی بەهایی، کە تەنها ئایدیایەک نییە بڕوای وابێت گۆڕانی کۆمەڵگاکان پێویستە هێمن و لەسەرخۆ بێت و میانەڕەوانە بڕوات، بەڵکوو بەپێچەوانەوە کتومت سیستەمێکی سەربەخۆی بەهایی (کولتووری، ئابووری، سیاسی و کۆمەڵایەتی) دادەمەزرێنێت پێچەوانەی هەموو ئەو ئایدیالانە بێت کە ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ بانگەوازی بۆ کردوون و خەباتی لە پێناودا کردوون. دوژمنێکی سەرسەختی ڕۆشنگەری وەک ژۆزێف دو مایستە، بەبێ هۆ نییە لە سەدەی بیستدا بە فراوانی دەبێتە پێشەنگی فاشیزم، بەتایبەت نوسخە ئیتاڵییەکەی. دژە-ڕۆشنگەری وەک نەریتێکی فیکری و ڕۆشنبیری نەک تەنها ڕێگای بۆ سەرهەڵدانی فاشیزم خۆش کرد، بەڵکوو هەروەها، وەک زییف شتێرنهێل، لە کتێبەکەیدا بە ناوی نەریتی دژە-ڕۆشنگەریی، باسی دەکات، «ڕاپەڕینێکی خوڵقاند کە بەردەوامە لەوەی کاریگەریی قووڵی لەسەر کۆمەڵگای ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا هەبێت»[6]. تەنانەت ئایدیای «داوەشانی کولتووری» لە فاشیزم، بزووتنەوە ڕاستڕەو، ناسیۆنالیزم و کۆنزەرڤاتیڤەکانیشدا دەبەسترێتەوە بە ڕۆشنگەری و شۆڕشی فەڕەنسییەوە. بێگومان فاشیزم سوێندی خواردبوو کە کۆی میراتی ڕۆشنگەری لەناو دەبات. بانگەشەکردن بۆ ڕۆشنگەری لەلایەن بزووتنەوە جەماوەرییەکان و مارکسیستەکانەوە لای فاشیستەکان وەک حیکایەتێکی گەورەی تایبەت دەبینرا کە دەبوو کۆتایی بەو حیکایەتە گەورەیە بهێنرێت[7].

فاشیستەکان و نازییەکان بە ڕاشکاوی وەک ئەرکی شارستانیی سەرشانی خۆیان دەبینی ڕەوتی ڕوولەپێشی ڕۆشنگەری ڕابگرن. وەک کاتێک یۆزێف گۆبڵز، وەزیری پروپاگەندەی نازی، لە بەرنامەیەکی ڕادیۆییدا بە شێوەیەکی جەژنئاسا لە ١٩٣٣دا ڕایدەگەیەنێت کە «ساڵی ١٧٨٩ لێرەوە لەسەر سەکۆی مێژوو دەسڕدرێتەوە»[8]. ئەمەش خەسڵەت و تایبەتمەندییەکی بنچینەیی فاشیزم بوو هەر لە ساتی دەستپێکردنییەوە. لە وتارێکی گرنگدا کە هەشت مانگ پێش ڕێپێوان بەرەو ڕۆما (Marcia su Roma) لە ئۆرگانی فاشیستی بە ناوی گێراچیا (هیرارشی) بڵاو بووەوە، بێنیتۆ مۆسۆلینی دەپرسێت: «جیهان بەرەو کوێ مل دەنێت؟» لای مۆسۆلینی، شەڕ لەنێوان چەپ و ڕاست، کە لە ڕۆژگاری شۆڕشی فەڕەنسییەوە بەردەوامە لە دەنگدانەوە، ئێستا جەنگەکە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە لەلایەن هێزەکانی بەرەی ڕاستەوە بردراوەتەوە. مۆسۆلینی پێشبینی ئەوە دەکات کە ئەم سەرکەوتنە تا دوایین وێستگەی خۆی بەردەوام دەبێت و «سەدەی بیست وا دەردەکەوێت ببێتە سەدەی گەڕانەوە و زیندووبوونەوەکان. لە دوو ساڵی ڕاستەوخۆی سەردەمی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، کە تێیدا ئاراستەگرتن بەرەو چەپ گەیشتبووە لوتکەی خۆی، بووبووە دوایین ساڵەکانی ناو ئەو زنجیرەیەی ١٧٨٩ دروستی کردبوو». سەرەڕای ئەوەش، بەگوێرەی دیکتاتۆرە ئیتاڵییەکە، ئێمە بەها تایبەتەکانی چەپین؟ لای مۆسۆلینی، وەک دەڵێت، چەپەکان «دینامیزم، شۆڕش، دیموکراسی و لە سەرووی هەموویەوە، پێشکەوتن و ڕۆشنگەریین»[9].

هەڵبەت ئەم بیرۆکە دژە-ڕۆشنگەرییانە تا ڕۆژگاری ئەمڕۆش ماونەتەوە. لە دۆناڵد ترەمپەوە تا ڤیکتۆر ئۆربان هەموو بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان گاڵتە بە ئایدیا و بەهاکانی ڕۆشنگەری دەکەن. بەڵام ئەوەی بۆ ئێمە لێرەدا گرنگە لە پەیوەندیدا بە پڕۆژەی ڕەهەندەوە قسەی لەسەر بکەین، بریتییە لە کورتکردنەوەی پڕۆژەی ڕۆشنگەری بۆ پڕۆژەیەکی ئایدیۆلۆژی تا بێبەهای بکەن یاخود بینینی ڕۆشنگەری نەک وەک واقیعێکی ڕووداوی دەستەجەمعیی مرۆیی دوای ئەوەی مرۆڤ وەک بکەرێکی سیاسی داوای مافی خۆی دەکات، بەڵکوو دابەزاندنی بۆ ئاستی وەهم و خەیاڵاتیش. بۆ نموونە، مەریوان وریا قانع، لە کتێبی دەربارەی فەلسەفە و ئیسلام و ڕۆشنگەریدا دوای ماوەیەک هەوڵدان بۆ پێناسەکردنی ڕۆشنگەری، دەنووسێت: «بێگومان ڕۆشنگەری وەک کۆمەڵێک گریمانەی ئایدیۆلۆژی و وەک کۆمەڵێک چاوەڕوانی و پرۆژەی ئایدیۆلۆژییانەی مێژوویی کۆتایی پێ هاتووە»[10]. جگە لەوەی ناونانی ئایدیالەکانی ڕۆشنگەری بە خەون و خەیاڵ و گریمانەی ئایدیۆلۆژی شتێکی تازە نییە و ڕیشەی دەگەڕێتەوە بۆ سەر ژۆزێف دو مایستە، ئێدموند بێرک، فریدریش نیچە، ئەدۆلف هیتلەر، یۆزێف گۆبلز، بێنیتۆ موسۆلینی، فریدریش فۆن هایک و بە فراوانی، پۆستمۆدێرنیستەکان، بەڵام ئەگەر خۆمان لە هەموو ئەو پارادۆکس و دژبەریانە لا بدەین کە نووسەری کتێبی دەربارەی فەلسەفە و ئیسلام و ڕۆشنگەری لە پەیوەندیدا بەوەی لەسەر دووڕیانێک وەستاوە نازانێت نە لای ڕۆشنگەرانی ڕادیکاڵ بگرێت (هەڵبەت ئەم ناوە بەکار ناهێنێت) نە دژە-ڕۆشنگەران و لە یەک کاتدا گوتە لە هەموو ئاراستەکان دەگوازێتەوە، بۆ نموونە نیچە بە فراوانی ئامادەیی هەیە کە مێژوو سەلماندوویەتی هیچ بیرمەندێک هێندەی نیچە دژە-ڕۆشنگەری نەبووە، لەگەڵ ئەوەشدا دەتوانین هەوڵێکی بچووک بدەین و ناو لە ئاراستەکەی مەریوان وریا قانع بەرانبەر ڕۆشنگەری بنێین «ڕۆشنگەریی کۆنەپارێز»، بەوەدا کە نە دەیەوێت ڕۆشنگەری ڕەت بکاتەوە نە قبوڵی ئایدیاکانی بکات، بەڵام دەیەوێت جۆرێک ڕۆشنگەری بپارێزێت کە سەروکاری لەگەڵ لەگەڵ شۆڕش، ڕادیکاڵیزم، بزووتنەوەی جەماوەری، نوسخەی سۆسیالیستی و هتدا نەبێت، بەڵکوو نوسخەیەکی نوخبەگەری و ئیلیتستی ڕۆشنگەرییدا، واتا جۆرێک ڕۆشنگەریی دژە-ڕۆشنگەرییە بەڵام ناشتوانێت بە ئایدیۆلۆژیا بەر بە بڵاوبوونەوەی ڕۆشنگەری لەسەر بنەمای گەشەی ئایدیا بگرێت، بەڵکوو دەیەوێت ڕەوتی مێژووی ڕوولەگەشەی ڕۆشنگەری بۆ بەدیهێنانی سەربەستیی مرۆیی ڕابگرێت. ئەم ڕەوتە.

ئەم جۆرە ڕۆشنگەرییە دژە-شۆڕشە بە فراوانی پشت بە ئایدیاکانی ڤۆڵتێر، نیچە و پۆستمۆدێرنیستەکان دەبەستێت بۆ بێبەهاکردنی ئایدیالەکانی ١٧٨٩، بەتایبەت حوکمی ژاکۆبنەکان، حوکمی جەماوەریی بنکەفراوانی خەڵک، و لە قوڵاییی خۆیدا دژی ڕۆسۆ و دژی هێگلە. ڕۆسۆ و هێگل وەک دوو ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ لەناو بزووتنەوە جەماوەرییەکاندا دەرکەوتبوون کە پێیان وابوو ڕۆحی ڕەهای هێگل بەرەو سەربەستی، بریتییە لە زیاتر ڕادیکاڵیزەکردنی ئایدیالەکانی ڕۆشنگەری. ئارنۆ مایەر، مێژوونووسی بەناوبانگی ئەمریکی، لە کتێبی شێتگیرییەکانیدا دەنووسێت:

«لە لای خۆیەوە هێگل ستایشی شۆڕشی فەڕەنسی وەک ڕووداوێکی ‘مێژووی جیهان’ کتومت لەبەر مامەڵەکەی لە بەرژەوەندیی مرۆڤ، بەبێ ڕەچاوکردنی ئایین یان نەتەوە، دەکات. پێویست بە گوتن ناکات، مارکس و ئەنگڵس لە ڕۆژگاری خۆیاندا، بەتەواوی ئەم ڕوانگەیەیان هەڵگرتەوە»[11].

بەبێ هۆ نییە فاشیستەکان و نازییەکان بەقووڵی ڕقیان لە هێگل بوو. بۆ نموونە هیتلەر، لە ڕۆژی ١٦ی ئایاری ١٩٤٤، لەو گفتوگۆیانەی بە «گفتوگۆکانی سەرمێز» ناسراون، کاتێک باس لەوە دەکات ئەڵمانیا خاوەن دوو فەیلەسوفی مەزنی وەک نیچە و شۆپنهاوەرە و دەڵێت کاتێک لە جەنگی جیهانیی یەکەم عەریف بووە کتێبی نیچە و شۆپنهاوەری لەگەڵ خۆی بردووە «و شتی زۆر مەزن لە شۆپنهاوەرەوە فێر بوون»، خۆشحاڵە بەوەی کە «شۆپنهاوەر فەلسەفەی ئامرازی هێگلی تەفروتونا کرد»[12]. گیۆرگ لۆکاچ لە وتارێکیدا بە ناوی «فاشیزمی ئەڵمانی و هێگل» دەنووسێت: «لە بنەڕەتدا، پەیوەندیی فاشیستەکانی هیتلەر بە فەلسەفەی هێگلەوە زۆر سانا و سادەیە: ئەوان فەلسەفەی هێگل لە بن و بنچینەوە ڕەت دەکەنەوە. ئەلفرێد ڕۆزنبێرگ [سەرەکیترین فەیلەسوفی نازی]، لە پەیوەندیی نێوان هێگل و مارکسدا هۆکارێکی سەرەکی دەبینیێتەوە تا فەلسەفەی هێگلی وەک دوژمنی «نازیزم» پێناسە بکات، کە بە شێوەیەکی ڕادیکاڵ دژی دەوەستێتەوە. ڕەتکردنەوەی هێگل لای نازییەکان، تەرکیز دەخاتە سەر ئاراستەی هێگل بۆ عەقڵانییەتی جیهان، سەر ڕێباز و تیۆری هێگل بۆ گەشەسەندن»[13]. لێکۆڵینەوە لە پرسی ڕەتکردنەوەی هێگل لەلایەن هەموو بزووتنەوە کۆنزەرڤاتیڤ و ڕاستڕەوەکان هەر لە سەدەی نۆزدەوە تا هیتلەر و موسۆلینی و تا ئەمڕۆ دۆناڵد ترەمپ و پۆستمۆدێرنیستەکان، پێویستی بە بوارێکی سەربەخۆ هەیە و لێرەدا جێی نابێتەوە. بەڵام هێگل ڕووخساری ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ بوو، ڕۆحە شۆڕشگێڕییەکەی، کە دەبوو دژە-ژەهرێک بەرانبەری دروست بکرێت. ئەوەندە بەسە بڵێین لە سەدەی نۆزدەدا بە فراوانی سۆسیالیزم وەک نوێنەری ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ دەبینرا و هیتلەر و موسۆلینیش هیچ کات نەیانشاردووەتەوە، تەنانەت گۆبڵز مارکسیزم وەک ڕۆحە تۆقێنەر و دڕندەکەی ڕۆشنگەری دەبینێت.

بەڵام دیاریکردنی هەڵوێستی مەریوان وریا قانع بەرانبەر بە ڕۆشنگەری ئاسان نییە، چونکە، وەک پێشتر باسمانکرد، پڕیەتی لە پارادۆکس و دژایەتیی کە هیچ لێکۆڵەرێک کاتێکی زۆریش تەرخان بکات، ناتوانێت هەموو هەڵوێستە ناکۆک و دژەکان بگەڕێنێتەوە سەر سیاقی دروستی خۆیان و بێگومان خوێنەران و نووسەران تووشی جۆرێک لە سەرلێشێوان و ئاڵۆزی دەبەن و ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو میتۆدە ئاڵۆزە گوڵچینییە هەڵبژاردەیەی ئەم نەوەیەی ڕۆشنبیران لە کوردستان گرتوویانەتە بەر، بەو مانایە لە هەر شوێنێک، گرنگ نییە کوێ بووبێت، ڕستەیەک و بیرۆکەیەک سەرنجی ڕاکێشابن، کێشیانکردووەتە ناو نووسراوەکانیانەوە، بەڵام بۆیان گرنگ نەبووە، ئاراستە و ئایدیۆلۆژیای سەرچاوەی ئەم ڕستانە لە کوێن، لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، ڕاستەوخۆ هێرشیان نەکردووەتە سەر ڕۆسۆ و ڕۆشنگەریی ڕادیکاڵ، بەڵام لەژێر ناوی سۆسیالیزمدا واتا هێرش بۆ سەر مارکسیزم، ئەم کارەیان ئەنجام داوە و لێرەشدا دیسان خوێنەر تووشی سەرلێشێوان دەبێت کە وابزانێت ئەم ڕۆشنبیرانە بەرگری لە ڕۆشنگەری دەکەن، کە لەگەڵ ئەوەشدا شتێک نییە بەناوی ڕۆشنگەری وەک کاتیگۆرییەکی گشتی، بەو جۆرەی لە سەرەوە پیشانمان داوە. ئەم جۆرە گوتارەش خۆی لە گاڵتەکردن بە چەمکی دادپەروەریی جەماوەریدا دەبینێتەوە و خەباتە کۆمەڵایەتییەکانی خەڵکانی خوارەوەی کۆمەڵگا بە سووک و ڕسوا دەبینێت. یان لە باشترین حاڵەتدا باسی ناکات و لەژێر ناوی تیۆری نوخبەگەریدا، ناڕاستەوخۆ گاڵتەی پێ دەکات. ئەم ڕۆشنگەرییە، هاوپەیمانی خەباتی هەمەلایەنەی کۆمەڵایەتیی بزووتنەوەی جەماوەری و خەڵکانی ژێردەستە، بەڵکوو هەمیشە هاوسۆزی بۆ سەردەستەکان هەبووە، بەوەدا هەمیشە بە وشەگەلی گاڵتەئامێز و سووکایەتییەوە ناوی خەڵکانی خوارەوەی کۆمەڵگای بردووە «گاگەل، مێگەل، عەوام، گەمژەکان، و هتد».

لە دژە-سیاسەتی دژە-ئایدیۆلۆژییەوە بۆ سیاسەتی ئایدیۆلۆژی

یەکێک لە لایەنە زۆر بنچینەییەکانی گوتاری ئەو ڕۆشنبیرانەی لە دەوری بازنەی ڕەهەند کۆبوونەوە، بەرزکردنەوەی گوتاری «دژە-ئایدیۆلۆژیا» بوو. ئەوان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە سەردەمی ئایدیۆلۆژیاکان تێپەڕیوە و ئێستا لە سەردەمی نائایدیۆلۆژیادا دەژین. هەڵبەت جگە لەوەی ئەم گوتارەش هاوشێوەی گوتارەکانی دیکەیان تازە نییە و کۆنە و جۆرێک هاوردە کراوە، بەڵام پێویستە ڕیشەکەی هەڵبگرینەوە و بزانین لە کوێدا ئەم گوتارە کە بانگەشەی دژە-ئایدیۆلۆژیا و ناسیاسیبوون دەکات، لە جەوهەردا گوتارێکی سیاسی و ئایدیۆلۆژییە. ئەم بازنەیەی ڕۆشنبیران، هەمیشە بۆ بێبەهاکردنی گوتار و ڕەوتە سیاسی، فیکری، فەلسەفی، هونەری و کولتوورییەکانی دەرەوەی خۆیان، دەستەواژەیەکی حازربەدەستیان پێ بووە لە هەموو دۆخێکدا بەکاریان هێناوە «ئایدیۆلۆژیست». هەڵبەت زۆر هۆکار هەن بۆچی کەس لە ڕابردوودا هەوڵی نەدابوو سەرچاوەی ئەم گوتارە ئایدیۆلۆژییە دیاری بکات، یەکێک لەو هۆکارانە کۆنتڕۆڵی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی مەعریفە، واتا میدیا و چاپەمەنی بووە، کە بەسانایی ڕێگە نەدراوە هیچ فیکرێکی دەرەوەی ئەم بازنەیە دەرفەتی دەرکەوتنی هەبێت، هۆکارێکی دیکەش، ئەو شتەیە سۆران ئازاد لە لێکۆڵینەوەکەیدا دەربارەی بازنەی ڕەهەند دەستنیشانی کردووە: «کێشەی گەورەی ئەو نووسەرانە ئەوەیە، کە خاوەن نەیار و بەرانبەری لاوازن، لەوانە کادیری سیاسی. بە نکۆڵیکردن لە بوونی ئەوان و دەستەڵاتداربوونیان، ئەو نووسەرانە ویستوویانە ئەو پێگە جەماوەرییەی بە کادیری سیاسی بەخشراوە، بە خوێندەواری وەکوو خۆیان ببەخشرێت»[14]. خاڵی دیکەش زۆرن، وەک وەرگێڕانی خراپی بەرهەمە فیکرییەکان، گرنگینەدانی دەزگاکان بە چاپکردنی کتێبی بیری ڕەخنەیی و هەوڵدان بۆ پەرەدان بە ئەدەبیات و کولتووری زبڵ تا هەرگیز نەبێتە ئەڵتەرناتیڤی بازنەی ئەو ڕۆشنبیرانەی دەزگاکان بە بیرکەرەوەی خۆیانیان دەزانن.

بە درێژاییی سی ساڵی ڕابردوو کەمینەیەک کۆنتڕۆڵی کۆی کایەی بەرهەمهێنانی کولتووری کردووە و ڕێگەی نەداوە تاکەکانی دیکەی کۆمەڵگا یان دەربکەون یاخود بۆ ئاستە بەرزەکانی مەعریفە هەڵبکشێن،

خاڵێکی دیکە گرنگە ئاماژەی پێ بکەین، دیموکراتیزەنەبوونی مەعریفەیە. بەو مانایە، لە کۆمەڵگایەکدا ئەگەر تەکنیک و ئامرازەکانی بەرهەمهێنانەوەی هونەر و کولتوور بە شێوەیەکی یەکسان دەرفەتی ڕەخساند بۆ تاکەکانی ئەو کۆمەڵگایە، پرسی دیموکراتیزەبوونی مەعریفە دەبێتە دەرفەتێکی گرنگ هەر تاکێک بەگوێرەی خۆی بەشداری لە پێشخستنی کولتووری ئەو کۆمەڵگایەدا بکات. بەڵام بەهۆی ئەوەی کۆمەڵگای ئێمە هەمیشە لەژێر هێڵی گەشەسەندووییدا ماوەتەوە و بەو هۆیەشەوە پەروەردە و کولتوور و کۆی کایەی مەعریفە هاوشێوەی کایەی سیاسی و ئابووری لە دەستی کەمینەیەکدا بووە و وەک چۆن سیستەمی سیاسی و ئابووری بە بنەماڵەیی بووە، ئەم نەخۆشییە هەمان کایەی مەعریفەشی گرتووەتەوە. بە درێژاییی سی ساڵی ڕابردوو کەمینەیەک کۆنتڕۆڵی کۆی کایەی بەرهەمهێنانی کولتووری کردووە و ڕێگەی نەداوە تاکەکانی دیکەی کۆمەڵگا یان دەربکەون یاخود بۆ ئاستە بەرزەکانی مەعریفە هەڵبکشێن، بووەتە هۆی ئەوەی ئەو کەمینەیە بانگەشەی جۆرێک لە نوخبەی بلیمەت و تەنها هەمووشتزانی ناوچەکە بکات و گەشەنەسەندنی هاوسەنگانەی تاکەکانی دیکەش، کە دیاردەیەکی مێژووییە، وەک دیاردەیەکی سروشتی لێک بداتەوە و ئەو بیروباوەڕە باوە دروست ببێت، کە ئەوەی لە دەرەوەی بازنەی ئەوانەوە هەیە هیچ نییە جگە لە کۆمەڵە لاساییکردنەوەیەکی پێکەنیناوی. بەبێ هۆ نییە بازنەی ئەم ڕۆشنبیرانە بە بەردەوامی کۆی هەوڵەکانی دەرەوەی خۆیان بە «گەمژە» زانیوە. ئەگەر ڕۆژێک لێکۆڵینەوەیەکی ئاماری لەسەر کۆی نووسراوی ئەو ڕۆشنبیرانە ئەنجام بدرێت، دەکرێت بەر ژمارەی باوەڕپێنەکراوی بەکارهێنانی وشەی «گەمژە» لە هەموو فۆرم و سیاقە جیاوازەکانیدا بکەوین. ئەمە هەر دیاردەیەکی سیاسی نییە و بگرە سۆسیۆلۆژیشە و هیواخوازم لێکۆڵەرانی داهاتوو ئەم کارە ئەنجام بدەن و مانا کولتووری و سیاسییەکانی ئەم بەکارهێنانە بۆ نەوەکانی داهاتوو شی بکەنەوە. ئێستا پێویستە بچینە ناو شیکردنەوەی بابەتی ناوونیشانەکەمان.

بەڵام با ئێمە بپرسین گوتاری ئەنتی-ئایدیۆلۆژیا لەکوێوە سەرچاوە دەگرێت و ڕەهەند و بنچینە ئایدیۆلۆژییەکانی ئەم گوتارە دژە-ئایدیۆلۆژییە چییە؟ وا دەردەکەوێت گوتاری دژە-ئایدیۆلۆژی، یان نا-ئایدیۆلۆژی لەگەڵ کۆتاییی جەنگی سارد سەر هەڵبدات، کاتێک چیتر بلۆکی خۆرهەڵات بەرانبەر بە بلۆکی خۆرئاوا نامێنێت، بەڵکوو ئەم جارە سەرمایەداری بە فراوانی دەبێتە سیستەمێکی جیهانی و هیچ کێبڕکێیەک بەرانبەر خۆی نابینێتەوە. سەرمایەداری ئێستا بە فراوانی بانگەواز بۆ بەجێهێشتنی سەردەمی ئایدیۆلۆژیا و کۆتاییی سیاسەت دەکات. ئایدیۆلۆژیا و سیاسەت تایبەت بوو بە سەردەمێک کە ئەو دوو بلۆکە بەرانبەر بە یەک وەستابوون، ئێستا کە ئیتر کێبڕکێکار نەماوە، سیاسەت و ئایدیۆلۆژیاش باوی نەماوە. بەڵام ئەم بیرۆکەیەی سەردەمی کۆتاییی سیاسەت بۆ پێش ڕووخانی بلۆکی سۆڤێت دەگەڕێتەوە، بۆ کەش و هەوایەکی ژینگەی نیۆلیبرال و پۆستمۆدێرنیست، کە میشێل فوکۆ، ئەو کاتەی وردە وردە لە ڕێگای ڕەخنەگرتن لە لیبرالیزم وەک ئایدیۆلۆژیایەکی کۆنتڕۆڵکاری بازاڕ، بەرەو نیۆلیبرالیزم وەردەچەرخا، بە دروستیی ئەم سەردەمەی فۆرمولە کردووە:

«ئێمە بە ئەگەرێکەوە لە سەردەمی کۆتاییی سیاسەتدا دەژین. چونکە ڕاستە کە سیاسەت ئەو مەیدان و شوێنەیە پێشتر لە ڕێگای ئەزموونی شۆڕشەوە کرابووەوە و ئەگەریش لەم ڕوانگەیەوە چیتر دەستنەدات پرسیاری شۆڕش بکرێت، ئەوا مەترسی ونبوونی سیاسەتیش لە ئارادایە»[15].

دیسان ئەم گوتارە خۆی کۆنە و زۆر پێش دیاگنۆس و دەستنیشانکردنەکەی فوکۆ دەستپێدەکات، بەڵکو دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆزدە. لە دوو دەیەی کۆتایی سەدەی نۆزدەدا، لەگەڵ ئەوەی سیاست زیاتر بە ناو کۆمەڵگادا بڵاو دەبووەوە و سەرمایەداری – بەهۆی ناکۆکییەکانی خۆیەوە – مەیدانی بۆ گەشەی زیاتری دیموکراسی خۆش دەکرد، چینە بەجێماوەکانی سەردەمی فیودالیزم، ئەریستۆکراتەکان و کۆنزەرڤاتیڤەکان پەرەیان بە ڕەوت و ئایدیۆلۆژیایەکی سیاسییدا کە پێی دەگوترێت «دژە-سیاسەت» یان «دژە-سیاسی» و ئامانجی ئەم ئایدیۆلۆژیایەش گاڵتەکردن و بێبەهاکردنی سیاسەت و دیموکراسیی جەماوەری و گەڕاندنەوەی سەروەریی کەمینەی ئەریستۆکرات بوو بۆ دەسەڵات و باڵادەستی. ئەم ڕەوتە کۆی کۆمەڵگای مۆدێرن و سیاسەتەکەیان بە ئایدیۆلۆژیست و بەسیاسیکردن دەبینی و بڕوایان بە داهێنانی بزووتنەوەیەکی پێچەوانە هەبوو بتوانێت کۆتایی بە سیاسەتی جەماوەری، دیموکراسیی جەماوەری و ئایدیۆلۆژیاکانی بزووتنەوەی ڕۆشنگەری: لیبرالیزم، سۆسیالیزم و یەکسانیخوازیی بهێنێت. ئەم ڕەوتانە پەنایان بۆ جۆرێک لە فەلسەفەی ناعەقڵانی (Philosophie des Irrationalismus) دەبرد کە لە ئەڵمانیادا بەتایبەت گەیشتبووە لوتکە و گەورەترین دەرکەوتەی خۆی پێشتر لە فەلسەفەکانی یۆهان گیۆرگ هامان[16]، و پاشان ئارتور شۆپنهاوەر و فریدریش نیچەدا دۆزیبووە و لە نیچەدا بەڕاشکاوی دەگاتە ئەوەی بڵێت «من دوایین دژە-سیاسیی ئەڵمانیم»[17]. بەڵام هەروەها نیچە لە نامەیەکی هاوکاتدا بۆ هاوڕێکەی، هاینریش کوێزەلیتز (پیتەر گاست)، دژە-سیاسەتی خۆی بەم جۆرە شی دەکاتەوە:

«سیاسەت ئێستا ئۆرگانی گشتێتی و سەرتاپایی بیرکردنەوەیە. ڕووداوەکان سڕیان کردووم. […] بسمارک لە ڕادەبەدەر شادم دەکات. خوێندنەوەی گوتارەکانی، بۆ من، لە خواردنەوەی شەرابێکی بەهێز دەکات، و هەوڵ دەدەم زۆر بەخێرایی نەخۆمەوە تا بتوانم چێژ لە تامەکەی وەربگرم»[18].

و پاشان لە کتێبە خۆژیننامەنووسییەکەیدا، ئەمەیە مرۆڤ، بەڕاشکاوی دژە-سیاسەت وەک سیاسەتی مەزن پێناسە دەکات و دەڵێت: «تەنها بە دەستپێکردن لەگەڵ مندا زەوی سیاسەتی مەزن دەناسێت»[19]. ئەم بزووتنەوە دژە-سیاسییە بە باشترین شێوە خۆی لە جەنگی جیهانیی یەکەم، بەتایبەت لە ئەڵمانیادا دەردەخات. زۆربەی ئەو ڕۆشنبیر و بیرمەندانەی پشتیوانیان لە جەنگی ئیمپریالیستیی ئەڵمانیا دەکرد، لەژێر ناوی «کۆتایی سیاسەت یان دژە-سیاسەت» و «ئاوابوونی ئایدیۆلۆژیا»دا بەرگرییان لە جەنگ دەکرد. ڕەنگە خەڵکانێک تووشی سەرسامی ببن ئەم ناوانە ببیستن: ماکس ڤێبەر، ڤێرنەر زۆمبارت، تۆماس مان، ڤیلهێلم دێلتای، ئێدموند هوسەرل، مارتین هایدیگەر، ئۆزڤالد شپینگەر، ئێرنست یونگەر و هتد لە ئەڵمانیا و لە ئیتاڵیا بینیتۆ کرۆچە، جیۆڤانی جێنتل و هتد. لەبەر ئەوەیە کاتێک تۆماس مانی کۆنەرڤاتیڤی جەنگخواز، دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٢٨دا ڕەخنە لە ڕابردووی خۆی دەگرێت و ئێستا خۆی وەک دیموکراتیخواز لە قەڵەم دەدات، بۆ وەسفکردنی ئەم قۆناغە و جۆش و خرۆشی دژە-سیاسیی ڕۆشنبیران، چەمکی ئایدیۆلۆژیای جەنگ (Kriegsideologie) دروست دەکات کە خەسڵەتەکانیشی دیاری دەکات: چارەنووسی کۆیی (Schicksal)، مەرگ (Tod) و کۆمەڵ دژی کۆمەڵگا (Gemeinschaft gegen Geselschaft)، و ئەم دژە-سیاسیبوونەش بەڕاشکاوی بە جۆش و خرۆشی کەمینە ئەریستۆکراتە دژە-دیموکراتییەکانی ئەڵمانیاوە دەبەستێتەوە و لە کتێبی ڕامانەکانی ناسیاسییەکدا دەنووسێت:

«بە باوەڕی قووڵەوە ڕایدەگەیەنم کە گەلی ئەڵمانیی هەرگیز ناتوانن دیموکراسییان خۆشبوێت، بە سادەیی لەبەر ئەوەی ناتوانن خودی سیاسەتیان خۆش بوێت، و ‘دەوڵەتی دەسەڵاتخواز’ (Obrigkeitsstaat)ی ڕسوا تەنها فۆرمی گونجاوی دەوڵەت بوو و بەم جۆرەش دەمێنێتەوە و ئەمەش یەکسانە بە گەلی ئەڵمانی، ئەو [دەوڵەتەی] ئەوان لە قوڵاییی دڵیاندا دەیخوازن»[20].

ئەم ڕەوت و بیرکردنەوەیە لای زۆر بیرمەندی دیکە دەردەکەون، لەوانە مارتین هایدیگەر، کاڕڵ شمیت و هتد، شمیت پێی وایە کە دیموکراسیی جەماوەریی لە سەردەمی سەرمایەداریدا جۆرە سیاسەتێکی جەماوەریی پەرلەمانی دروست کردووە کە تەنها بە دژە-بزووتنەوەیەکی دژە-سیاسییەوە دەکرێت وەڵام بدرێتەوە کە کۆتایی بە سەردەمی سیاسەتی دیموکراسی بهێنێت و گومان لەوەدا نییە شمیت دژە-سیاسەتی خۆی لەژێر چەمکی «سیاسی»دا ئەنجام دەدات. بەڵام هەروەها بە فراوانی زانراوە و تۆمارکراوە کە هیتلەر و موسۆلینی دەیانگوت بزووتنەوەیەکەیان وەک بزووتنەوەی دژە-نیهیلیزیم لە قوڵاییی خۆیدا بزووتنەوەیەکی دژە-ئایدیۆلۆژی و دژە-سیاسییە، بەڵکوو هیتلەر و موسۆلینی هەردووکیان دەیانگوت ڕژێمەکانیان بریتین لە دوو ڕژێم وەک بەرهەمی هونەری. یاخود ئەوەی واڵتەر بنیامین ناوی لێ ناوە «بەجوانیناسیکردنی سیاسەت»[21]. هێرمان ڕاوشنینگ، ئەندامی پارتی نازی و سەرۆکی شاری ئازادیی دانتزیگ (ئێستا گدانسک لە پۆڵەندا) لە گفتوگۆکەیدا لەگەڵ هیتلەر هۆکاری چوونە ناو نازیزم و بۆچوونی هیتلەریش پشتڕاست دەکاتەوە:

«لێرەش دیاردەی جەماوەر بە فراوانی هەبوو. چۆن دەکرا هەم وەک هێزێکی سیاسی و هەم وەک جەنگێک بەرانبەر هەر نەزمێکی سیاسی، لەدەستی ڕزگارمان بێت؟ لە نازیزمدا ئومێدمان بەوە هەبوو سیاسەت کۆتایی دێت»[22].

موسۆلینی لە وتاری «ڕێژەگەرایی و فاشیزم» (١٩٢١)دا فەلسەفەی دەسەڵات دەباتە دەرەوەی ئایدیۆلۆژیا و سیاسەتەوە و فاشیزمی ئیتالی وەک مەزنترین دروستکراوی ویست بۆ دەسەڵاتی دژە-سیاسی پیشان دەدات. هەم موسۆلینی و هەم هیتلەر، هەموو ڕەوت و بزووتنەوەیەکی دەرەوەی خۆیان بە بزووتنەوەی ئایدیۆلۆژیست و سیاسی دەبینی و تەنها بزووتنەوەکەی خۆیان وەک دژە-ئایدیۆلۆژیا و وەک دژە-سیاسەت لە قەڵەم دەدا، ئامانجیشیان ئەوە بوو کە لە سەردەمی ئاوابوونی سیاسەتدا، دەتوانن سیاسەتە چینایەتییەکان، دابەشکارییە کۆمەڵایەتییەکان و هتد کۆتایی پێ بهێنن و کۆی گروپە کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگا لەژێر کاتیگۆریی نەتەوەدا یەک بخەن، لەبەر ئەوە هیتلەر چەمکی جەماوەر (Masse) دەگۆڕێت بۆ گەل (das Volk) و پرۆلیتاریا وەک چین دەگۆڕێت بۆ کاتیگۆریی ئەفسانەیی «ڕەگەزی ئاری» (arische Rasse) و موسۆلینیش بە هەمان شێوە، تەنانەت جەماوەر بە شتێکی ژنانەیی ناو دەبات و بە گاڵتەوە باس لەوە دەکات کە چەمکی جەماوەر بە ئامرازی مێینەی ناساندن دەناسرێتەوە، بەڵام فاشیزم و گەل نێرینەن. لە زانستی نوێی سیاسەتدا ئەمڕۆ بەم مۆدێلەی کۆکردنەوەی گروپە زۆر و زەوەندە کۆمەڵایەتییەکان لەژێر یەک چەتردا بەڵام دەبێت بەرژەوەندییەکانیان فەرامۆش بکەن، دەگوترێت «پۆپۆلیزم». ئەم ڕەوتە کە لە سەردەمی نیۆلیبراڵیزمدا بەقووڵی گەڕاوەتەوە، دیسان پۆپۆلیزم باس لە ئاوابوونی سیاسەت و ئایدیۆلۆژیا دەکات و دەیەوێت پرسە گرنگەکانی ڕۆژگاری ئەمڕۆ: گۆڕانی کەش و هەوا، جەنگ، هەژاری، دابەشکارییە چینایەتییەکان، هارتربوونی سەرمایەداری و هتد لەژێر ناوی دوژمنێکی وەهمیدا یەک بخات و چاو لەسەر پرسە سەرەکییەکان لا ببات. ئەگەر بەوردی ڕوانینی ئایدیۆلۆژیستە فاشیستەکانی ئەمڕۆ بخوێنینەوە، گوێ لە گوتارەکانیان بگرین، بۆ نموونە ڕیچارد سپێنسەر، ستیڤ بانن، نیک لاند، ئالان دوبۆنوا، پیتەر سلۆتەردایک، مارک یۆنگن، ئەلێکساندەر دوگین و هتد بخوێنینەوە بە فراوانی لای هەمووان ئایدیای «ئاوابوونی سیاسەت» و «کۆتاییی سەردەمی ئایدیۆلۆژیا» دەبینین.

تەنانەت دۆناڵد ترەمپ خۆی وەک «دوایین دژە-سیاسیی ئەمریکی» دەبینێت و تاد تیتزە لە وتارێکیدا باس لەوە دەکات کە بەلاغە و ڕەوانبێژیی «دژە-سیاسەت»ی دۆناڵد ترەمپ هۆکاری سەرەکی بردنەوەی سەرۆکایەتیی ئەو بووە[23]. ئەمڕۆ بزووتنەوە دژە-سیاسییەکان میزاج و ڕەوشێکی بەرفراوانی دوورخستنەوەی خەڵک لە سیاسەت بەڕێوە دەبەن، چونکە تەنها ڕێگایەکە بۆ بردنەوەی پۆپۆلیستییانەی خەڵک. دۆناڵد ترەمپ نایشارێتەوە کە بزووتنەوەکانی وەک داگیرکردنی واڵ ستریت و حزبە سیاسییەکانی وەک پۆدیمۆس لە ئیسپانیا و هتد وەک بزووتنەوەی سیاسی لە قەڵەم بدات و خۆشی وەک تەنها ئەڵتەرناتیڤی ناسیاسی بۆ سەردەمی ئاوابوونی ئایدیۆلۆژییاکان ببینێت. دۆناڵد ترەمپ و هێزە ڕاستڕەوەکان ئەمڕۆ بە فراوانی کۆکن لەسەر ئەوەی سیاسەت توانای نواندنەوەی «خەڵک»ی نییە و تەنانەت خودی سیاسەت وەک ئایدیۆلۆژییەکی مەترسیدار دەبینن. ئەگەر لە کۆی کەمپینی هەڵبژاردنی ترەمپ وردببینەوە دەبینین کە پشت بە بڵاوکردنەوەی میزاجێکی دژە-سیاسی دەبەستێت و تەنانەت بۆ ئەم مەبەستە هێرشەکانی جۆرج دەبلیو بۆش بۆ سەر ئەفغانستان و عێڕاقیش دەباتە ناو جەنگی سیاسییەوە و مردنی سەربازانی ئەمریکی، وەک قوربانیانی سیاسەت لە قەڵەم دەدات. کۆی ئەم ڕوانگانە نووسراوەیەکی بەختیار عەلیمان بیر دەخەنەوە (هەڵبەت لە ساڵانی ڕابردووەوە بەختیار عەلی تا دەگاتە کتێبی ئایدیۆلۆژیست لەسەر ڕەوانبێژیی دژە-سیاسەت و ئاوابوونی ئایدیۆلۆژیا، پەرە بە بیرکردنەوەی ئەدەبی و فیکریی خۆی دەدات) بە ناوی «خەڵک و سیاسەت» کە لە پەرەگرافێکیدا دەنووسێت:

«لە ناو خودی کایەی سیاسیدا خەڵک نابینرێت، خەڵک تەنیا میتافۆرێکە، دەلالەتێکی خاڵییە.سەرتاپای کایەی سیاسی لە پێناوی غەیبکردنی خەڵکدا کاردەکات، حیزبەکان کەرەستەی لە بیربردنەوەی خەڵکن. خەڵک لە مێژوودا تەنیا ئەو کاتانە دەرکەوتون کە توانیویانە سنووری کایەی سیاسیبشکێنن و ئەو دەنگەدەنگە بێسوودەی ناو ئەو کایەیە بێدەنگ بکەن. شۆڕشی فەرەنسی، شۆڕشی ئێرانی، شۆڕشی میللەتانی ئەوروپای خۆرهەڵات لە ژێر جەوری کۆمۆنیزمدا، شۆڕشی میسری، ئەوە ئەو ساتانەیە کە سیاسەت بە مانا تەقلیدییەکەی، بە مانای چالاکی بکەری سیاسی، بە مانای ئیشی چالاکوانی سیاسی، بە مانای چالاکی حیزبی تەواو دەکەوێتە ژێرەوە و دەبێتە پاشکۆی ئەوڕووداوانەی کە خەڵک دروستیدەکەن، ئەو ساتانەیە کە کایەی سیاسی تەقلیدی کپ و لاڵ دەکرێت. بۆ ئەوەی خەڵک دەربکەوێت دەبێت ئەو شتەی پێی دەوترێت کایە سیاسی بێدەنگ بێت».

ئەوەی بەگشتی لەم جۆرە تێگەیشتنە هاوبەشانەدا، بەڵام بە دوو مۆدێلی جیاواز دەبینرێت، بریتییە لە کورتکردنەوەی سیاسەت بۆ کایەی دەوڵەتی و حوکمڕانی کە دیسان لە سەردەمی سەرمایەداریدا هێشتا بریتی نییە لە سیاسەتی فراوان و هەمیش هەوڵە بۆ دابڕینی جەماوەر لە خود-وشیاریی سیاسی تا چیتر مرۆڤ وەک بکەرێکی سیاسی خاوەن دەنگی سەربەخۆ بوونی نەبێت. لە مێژوودا چونکە سیاسەت بە مانای مۆدێرن بوونی نەبووە، هەمیشە زۆرینەی کۆمەڵگا لە پاشکۆیەتیدا ماونەتەوە و کەمینەیەک کۆنتڕۆڵی کۆی جومگەکانی کردووە، بەڵام لەگەڵ شۆڕشی فەڕەنسیدا، سیاسەت دەبێتە چەمکێکی فراوانی مۆدێرن و مرۆڤ وەک بکەری سیاسی هەست بە خۆی دەکات. وەک پێشتر باس کرا، سەردەمی مۆدێرن و سیاسەتی مۆدێرنیتە کە لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەدا لە بزووتنەوە جەماوەرییەکاندا گەیشتبووە لوتکە پێویستی بە دژە-بزووتنەوەیەکی دژە-سیاسی هەبوو تا پاشەکشێ بە سیاسەت بکات و کۆی گروپە مرۆییەکان بخاتە ژێر چەتری یەک بەرژەوەندیی هاوبەشەوە. لەم ڕووەوە بزووتنەوەی دژە-سیاسەت لە قووڵاییی خۆیدا بزووتنەوە و ئایدیۆلۆژیایەکی سیاسییە، بەڵام تەواو کۆنزەرڤاتیڤ کە دەیەوێت کۆتایی بە سەردەمی دیموکراسیی جەماوەری بهێنێت. ئەم ئایدیۆلۆژیایە پێی وانییە لە قوڵاییدا سیاسەت خۆی کێشەیە، سیاسەت ئەو کاتە کێشەیە کە خەڵک هەست بە دەسەڵات و سیاسەتی خۆیان بکەن، لەبەر ئەوە ئیتر دەبنە جێگای مەترسی لەسەر نوخبە ئەریستۆکراتەکان. ئایدیۆلۆژیای ئەریستۆکراتیی سەدەی نۆزدە جەماوەری وەک هەڕەشە لەسەر دەسەڵاتی خۆی دەبینی بۆیە هەم لە ئەخلاقیات، هەم کولتوور و هەم سیاسەتدا ئەم بزووتنەوەیە بێبەها بکات. بۆیە جێگای سەرسوڕمان نییە کاتێک بەختیار عەلی لە کتێبی ئۆپۆزسیۆن و پۆرترێتەکانیدا دەنووسێت «هیچ شتێکیش بە ئەندازەی عەوام مەترسیدار نییە کاتێک خۆی لێ دەبێتە هەڵاوێردە و ناوازە»[24].

نازییەکان سەرهەڵدانی سیاسەتی گشتی و جەماوەرییان دەبەستەوە بە سەردەمی «داوەشان» (Entartete) و پێیان وابوو هەرچی ڕەگەزی قڕێژ و داوەشاوی «عەوام، مێگەل، گاگەل و هتد» دەبێت قڕ بکرێت چونکە ئەوانە مەترسیدارن و هەڕەشەن لەسەر نەزمی هیرارشی، هەڕەمێتی و نوخبەی ناوازە. موسۆلینی و هیتلەر دەڵێن جەماوەر بەڕەڵا، قەرەباڵغی، هەوسارپساو و سیاسییە و هتدە و خەڵک/گەل دیسپلینکراو، ڕێزمەند بەرانبەر دەسەڵات، کارکەر، خۆبەکەمزان، خاکەڕا، لێوەشاوە، نێرانە، ئامادەی قوربانیدان، خاوەن مێشکێکی جووتیاری و دەست لەسەر سینە بە زەوییەکەی ڕابگات. هەر لە هەمان ئەدەبیاتدا، جەماوەر بەقووڵی دەبەسترێنەوە بە دیموکراسییەوە، ئەو سیستەمەی سەرچاوەی دەسەڵاتەکەیەتی، لە کاتێکدا، خەڵک بە پابەند بەرانبەر بە سیستەمی دەسەڵاتخوازی حوکمڕانی دەمێننەوە. تۆماس مان، لە ١٩١٨دا کە هێشتا بەقووڵی ئەریستۆکراتێکی کۆنزەرڤاتیڤ بوو، دەنووسێت: «جەماوەری تاکگەرا دیموکراتیخوازە، خەڵک (das Volk) ئەریستۆکراتە. جەماوەر ئەنتەرناسیۆنالە، لە کاتێکدا خەڵک کەسایەتییەکی ڕەمزی خاوەن دیارترین و جیاوازترین خەسڵەت و سروشتەکانە»[25]. موسۆلینی جەماوەر بە دیموکراسی و نوخبەی ئەریستۆکرات بە دەسەڵاتخواز و هیتلەر مارکسیزم بە جەماوەری سیاسی و نازیزم بە بزووتنەوەی نوخبەی دژە-سیاسی دەبیێنت.

لە ڕاستیدا ئەگەر بە وردەکارییەوە بمانەوێت بچینە ناو ئەم بابەتەوە، پێویستمان بە کتێبی سەربەخۆ دەبێت (لە کتێبێکی داهاتوومدا کە بەم نزیکانە چاپ دەبێت چەند بەشێکم بۆ ئەم پرسە تەرخان کردووە) و ئەمەش لێرەدا جێی نابێتەوە، بەڵام لە کۆتاییدا پێویستە ئاماژە بەوە بکەین کە گوتاری «کۆتاییی ئایدیۆلۆژیی» و بە «ئایدیۆلۆژیست»دانانی بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکان، لە سەردەمی نیۆلیبرالیزمدا بە فراوانی گەڕاوەتەوە و ئەمڕۆ لە ئەمانوێل ماکرۆنەوە تا دۆناڵد ترەمپ ستایشی سەردەمی ئاوابوونی ئایدیۆلۆژیا دەکەن. تەنانەت ئاوابوونی ئایدیۆلۆژیا وەک سەرهەڵدانی «دەنگی خەڵک» (Voice of the People) لە قەڵەم دەدەن. دەڵێن ئایدیۆلۆژیا باری سەرشانی خەڵکی قورس کردووە و ناتوانن بەرژەوەندییەکانیان ببین، بۆیە ئاوابوونی ئایدیۆلۆژیا و ژیان لە سەردەمی پاش-ئایدیۆلۆژیادا بریتییە لە «بەهێزبوونی دەنگی خەڵک» و ئەمەش گوتاری هاوبەشی دۆناڵد ترەمپ، مارین لوپێن، بزووتنەوەی برێکزت، ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا و تەنانەت ماکرۆنیزمیشە[26]. سەردەمی «پاش-ئایدیۆلۆژیا» یان «کۆتاییی ئایدیۆلۆژیا» یاخود «دژە-ئایدیۆلۆژیا» خۆی بەقووڵی ئایدیۆلۆژییە و ڕیشەی قووڵیشی لەناو پۆپۆلیزمی ڕاستڕەوی سەردەمی نیۆلیبراڵدا هەیە[27].

ئەگەر ئەمڕۆ «پۆپۆلیزم» بەگشتی وەک فۆرمێکی «دژە-سیاسەت» پێناسە دەکرێت، ئەوا ئێستا زۆر بە ساناییتر دەتوانین لە مانای زاراوەکە تێبگەین. پییەر ڕۆزانفالۆن دەڵێت پۆپۆلیزمی ڕاستڕەو «فۆرمێکی نەخۆشیناسیی سیاسەتە، واتا ‘سیاسەتی پەتیی ناسیاسی’»[28]. سەرکەوتنی هەنووکەیی «ناسیاسی» (یان دژە-سیاسی) بەسانایی واتا دیموکراسیی نوێنەرایەتی ئیفلیج دەبێت و دواجار لەلایەن بزووتنەوەی «دژە-دیموکراسی»یەوە «دەبێتە خوێنمژ». ڕۆبەرتۆ ئێسۆزیتۆی فەیلەسووف «ناسیاسی» (impolitico) وەک ئاراستەیەکی نائومێدکەرانە بەرانبەر بە سیاسەت پێناسە دەکات کە بە هۆیەوە سیاسەت بۆ «واقیعییەت»ی ڕووت، بۆ «ماتریالیتە»ی ڕووت کورت دەکاتەوە: واتا بۆ نوسخەی کلاسیکی کاڕڵ شمیت بۆ سیاسەتی مۆدێرن وەک فۆرمێکی سیکۆلاریزەکراوی تیۆلۆژیای کۆنی سیاسیی ئێستا وا دەردەکەوێت کۆن بووبێت[29]. واتا ئەم مۆدێلە، وەک پێشتر باس کرا، کورتکردنەوەی سیاسەتە بۆ سیاسەتی دەوڵەتی و دواجار بەپاشکۆکردنی مرۆڤ بۆ تێکەڵەیەکی دەسەڵاتە ئابوورییەکان، ئامێرە بیرۆکراتییەکان و سوپایەکی بەناویەکداچوونە سیاسییەکان.

ئێستا زۆر ڕەخنەگر هێرش دەکەنە سەر ئەم ڕەوتە «دژە-سیاسی»یە، بەڵام لەبیری دەکەن کە دژە-سیاسەت خۆی هەوڵە بۆ لاوازکردنی سیاسەت بەگشتی.

ئێستا زۆر ڕەخنەگر هێرش دەکەنە سەر ئەم ڕەوتە «دژە-سیاسی»یە، بەڵام لەبیری دەکەن کە دژە-سیاسەت خۆی هەوڵە بۆ لاوازکردنی سیاسەت بەگشتی. ڕاستڕەوەکانی ئەمڕۆ دەیانەوێت لە ڕێگای بڵاوکردنەوەی گوتاری دژە-سیاسییەوە بۆشاییەکی سیاسی دروست بکەن، تا لە بۆشایی و فەوزادا ئاسانتر حوکم بکەن، وەک یەسوعییە کۆنەکان دەیانگوت پشێویی و فەوزا دروست بکەن، چونکە لەو کاتەدا حوکمی دیکتاتۆریی ئاسانتر دەبێت.

ڕۆڵی ڕۆشنبیران لە گۆڕانی کۆمەڵایەتیدا

لە ئاستی جیهانیدا لە میانەى ساڵانی ڕابردوودا شەپۆلێكی سەرنجڕاكێشی بزووتنەوەى خوێندكاران بوونی هەبووە. ئەوەى ئەم بزووتنەوە تازەیە جیا دەكاتەوە ئاراستەكەیانە بەرانبەر بە ڕادیكاڵییەتێكی زۆر سیاسییانەتر بەراورد بە زۆرترین فۆرم و شێوازەكانی ناڕەزایەتیی خوێندكاری لە دەیەى ١٩٨٠ و ١٩٩٠دا. ئەوان خۆیان سنووردار نەكردووە بۆ ناڕەزایەتیی دەربڕین دژی كێشە جۆراوجۆرەكانی بەردەم خوێندكاران (وەك بەرزیی كرێی مانگانگانەى خوێند، كەمكرانەوەى بەهای نمرەكان و ئاستەكان و هتد)، بەڵكوو هەروەها خۆیان وەك بەشێك لە بزووتنەوەیەكی بەرفراوانتر دژی نیۆلیبرالیزم و فۆرمی هەنووكەیی سیاسەتەكانی سەرمایەداری پیشان دا. ئەمەش هاوشان بوو لەگەڵ بەشدارییكردنی خوێندکاران لە فۆرمە جۆراوجۆرەكانی بزووتنەوەكەدا دژی بەجیهانیبوون، لە هەڵمەتە یەكەمینەكانەوە دژی بێگارخانەكان(sweatshops)ـەوە بۆ خۆپیشاندانە گەورە ئەنتەرناسیۆنالییەكان. ئەم بەسیاسیبوونەوە تازەیەى ناڕەزایەتیی خوێندكاری تەنانەت بە شێوەیەكی زۆر ڕوونتر لە زۆربەى بزووتنەوەكانی پاش ٢٠٠٥ دەركەوتووە (بزووتنەوەى خوێندكاریی یۆنان ٢٠٠٦-٢٠٠٧، ڕێكخستنی فەڕەنسی ٢٠٠٥-٢٠٠٦، تەقینەوەى دیسێمبەری ٢٠٠٨ی لاوانی یۆنانی، شەپۆلی ٢٠٠٩ی داگیركردن و دەستبەسەرداگرتنەكان لە كالیفۆرنیا، خۆپیشاندانەكانی ٢٠١٠ی خوێندكاران لە بریتانیا و بزووتنەوەى خوێندكاری لە كویبیك لە ٢٠١٢ و شەپۆلێکی نوێی بەسیاسیبووی بزووتنەوەی خوێندکاری لە کوردستان لە ٢٠٢١دا)[30].

هەروەها خەسڵەتێكی جیاكەرەوەى دیكەش دەركەوتنی بزووتنەوەكە بووە هاوشانی ئەم بزووتنەوەیەى شەپۆلێكی نوێی تیۆریزەكردنی ڕەخنەیی. ئەمەش هاوشانی ئەو ڕاستییە بووە كە زۆرێك لە ئەندامانی فەكەڵتی یاخود بەشە بچووكترەكان و خوێندكارانی ماجستێر پشتیوانی بزووتنەوەكەیان كردووە و بەشداریشیان تێدا كردووە (ئەمەش بە ئامادەیی ئەكادیمییە ڕادیكاڵەكانی ناو بزووتنەوەكە لە بریتانیا و ئەمریكادا ڕوونتر دەبێتەوە). ئەمەش هەروەها بووەتە هۆی پەیداكردنەوەى ڕەونەقێكی نوێی دیبەت و بەرهەمهێنانی تیۆری لەلایەن خوێندكاران و ئەكادیمییەكانەوە، كە دەیەوێت چالاكیی سیاسی و بەرهەمی تیۆری ئاوێتەی یەکتر بكات.

ئەمە گەشەیەكی زۆر گرنگە. لە لایەكەوە، ئێمە دەبێت جەخت لەسەر هۆگری و گرنگییپێدانی تازەكراوی گرنگیی سیاسیی تیۆر بكەینەوە. ئەمە بەتەنها مانای تێگەیشتنێك لە سیاسەتەكانی تیۆر نابەخشێت، شتێك كە لە دیسپلینەكانی دەیەى ١٩٨٠ و ١٩٩٠دا وەك ئەدەبیاتی پاش-بونیادگەری و لێكۆڵینەوە كولتوورییەكان و فیمینیزمی ڕادیكاڵ و لێكۆڵینەوە جێندەرییەكان و لێكۆڵینەوە پاش-كۆڵۆنیالییەكان باو و ڕوون و ئاشكرا بوو، بەڵكوو هەروەها لە گرنگی تیۆردا بۆ سیاسەتی ڕادیكاڵی ئەمڕۆ. لە لایەكی دیكەوە، دەتوانین دەركەوتنی فۆرمە میلیتانتە تازەكانی بەرهەمهێنانی تیۆری لە پەراوێزەكان (یاخود دەرەوەى) ئەكادیمیادا ببینین.

ئا لەبەر ئەوەیە پێویستمان بەوەیە بیر لە فۆرمە تازەكانی ڕۆشنبیرێتیی میلیتانتی دەستەجەمعی بكەینەوە، ڕێگا تازەكان بۆ دامەزراندن و دروستكردنی كاری پراكتیكی و تیۆریی میلیتانت، هێز و وزە هاوبەشە تازەكانی نێوان تیۆر و بزووتنەوەكە. بەڵام، بۆ ئەنجامدانی ئەم كارە، ئێمە پێویستمان بەوەیە بگەڕێینەوە نەریتەكانی بزووتنەوەى شۆڕشگێڕ و تیۆری ڕادیكاڵ و بگەڕێینەوە بۆ هەوڵەكانیان بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئەم پرسیارە سەرەكی و گەورە تیۆری و پراكتیكییانەدا. لەبەر ئەوە، لەم وتارەدا هەوڵ دەدەین مشتومڕ لەسەر ئەو هەوڵانە بكەین كە تیۆرەیەكی ڕۆشنبیرێتیی ڕەخنەیی دەخەنە ڕوو.

کوردستانیش دابڕاو نەبووە لەم گەشەسەندنە جیهانییانە، گەڕانەوەیەکی نوێ بۆ پەیوەندیی ڕۆشنبیر و گۆڕانی کۆمەڵایەتی و پەیوەندیی ڕۆشنبیر و دەسەڵات لە ئارادا بووە. ئەم شتەش لەگەڵ دامەزراندنی گۆڤاری ڕەهەند و ڕۆشنبیرانی ناو ئەم بازنەیە، هەمیشە پرسێکی بەردەمیان بووە چۆن مامەڵە لەگەڵ چەمکی ڕۆشنبیر، پێگەی کۆمەڵایەتی و ڕۆڵی لە گۆڕانی کۆمەڵایەتیدا بکەن. بەڵام دیسان خوێنەر، ڕەخنەگر و لێکۆڵەران تووشی بێهیوایی دەبن لەوەی ناتوانن هێڵێکی دیاریکراوی بیرکردنەوەیان سەبارەت بەم پرسە گرنگە دەستنیشان بکەن. بەڵام جاروبار دەبینین لە ڕەوتی کارکردنیاندا ئەم پرسەیان وروژاندووە. دوو لە دیارترین ڕۆشنبیرانی ئەم بازنەیە، مەریوان وریا قانع و بەختیار عەلی، بە شێوە و فۆرمی جۆراوجۆر ئەم پرسەیان وروژاندووە. لەگەڵ ئەوەشدا بەسەرکردنەوەی کۆی ڕوانگەکانیان کات و وزە و دەرفەتێکی زۆری دەوێت، بەڵام من پشت بە دوو وتاریان دەبەستم، یەکێکیان «تێکدەری یاری»، بەختیار عەلی و «لە یادی ئانتۆنیۆ گرامشی دا»، مەریوان وریا قانع. وتاری «تێکدەری یاری» پشت بە تێز و تیۆری فەیلەسوفی کۆنزەرڤاتیڤی ئیسپانی، خۆزە ئۆرتێگا یی گاسێت (١٨٨٣-١٩٥٥) دەبەستێت و وتاری دووەم، دەگەڕێتەوە بۆ گرامشی بۆ دیاریکردنی «بلۆکی مێژوویی» لە کوردستاندا. هەڵبەت گاسێت، کە بەختیار عەلی پشتی پێ دەبەستێت، ڕۆشنبیر و بیرمەندێکی کۆنزەرڤاتیڤ و بۆ ماوەیەکیش پشتیوانی فاشیستەکانی ئیسپانیا بووە و ئەمەش بەو مانایە نایەت نووسەرەکەی بازنەی ڕەهەند، پاشان پشتی بە چەمکی چەپەکان نەبەستبێت، بەڵام لێرەوە کێشەکە ئاڵۆزتر دەبێت کە خوێنەر نەزانێت ڕەخنە لە کام ئاراستە بگرێت. لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، خاڵێکی هاوبەشی بەختیار عەلی هەیە لە ڕوانگەی کۆنزەرڤاتیڤییەوە بۆ ڕۆشنبیر تا ڕوانگە چەپگەرییە پۆستمۆدێرنیستییەکەی هاوبەشە: ناسیاسیبوون و دژە-ئایدیۆلۆژیستبوون و دژە-خەباتی ناڕەزایەتیی دەربڕین. چەمکی ڕۆشنبیر پێگەیەکی پاسیڤی خۆبەدوورگر و بێباک وەردەگرێت. هەرچی وتارەکەی مەریوان وریا قانعە، بەکارهێنان و وەرگێڕانی هەڵەی گرامشییە و لێدانە لە دەرگای ئەدرەسی هەڵە. واتا لەو شوێنەدا کە بلۆکی مێژوویی لای گرامشیی بۆ خەباتی جەماوەری و خەباتی چینایەتییە، لای نووسەرەکەی پێشووی بازنەی ڕەهەند وەردەگێڕدرێت بۆ سەر پەیوەندیی هێزە ئیسلامی و نیۆلیبراڵەکانی کوردستان. لێرەوە هەردوو نووسەر بە شێوەیەکی هەڵگەڕاوە، ژێستی چەپگەریی وەردەگرن.

با سەرەتا لە وتاری یەکەمەوە دەست پێ بکەین، «تێکدەری یاری». نووسەر وەها دەدوێت:

«یەکێک لەو پێناسانەی کە هەمیشە بۆ من زۆر جێگای سەرەنج بووە، ئەو تێڕوانینەی «خۆزیە ئۆرتیگایی گاسیت» ـە کە وا پێناسەی ڕۆشنبیر دەکات، وەک سیفەتێک کە پەیوەندی بە «منی کۆمەڵایەتی»یەوە نییە. ڕۆشنبیر بەوپێیە خواست‌‌و وەزیفەیەکی کۆمەڵایەتی نییە، مرۆڤ بۆ ئەوانی تر نابێتە ڕۆشنبیر… واتەڕۆشنبیر بە پێچەوانەی نوسەر یاخود زانا یاخود فەیلەسوف، یاخود مامۆستای زانستەباڵاکان، وزیفەیەکیان پلەوپایەیەکی کۆمەڵایەتی نییە، ئیشێک نییە، شێوە خۆنمایشکردنێک نییە، جۆرە خۆدەرخستنێکی تایبەت نییە لەسەر سەحنەی کۆمەڵگا. بەپێی «یی گاسێت»ڕۆشنبیر بۆ خۆی ڕۆشنبیرە، وە لەجەوهەردا دژ بە خۆی‌‌و لەگەڵ هەموو بەرەنگاری‌‌و ناڕازیبوونی خودی خۆیشیدا، ڕۆشنبیرە.

تێگەیشتنەکەی ئۆرتیگایی گاسێت، لەناو بۆچوونەکاندا تایبەتمەندی خۆی هەیە. ڕۆشنبیر لە زۆربەی پێناسەکاندا بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتی‌‌و فەرمانبەرێکی ئۆرگانی ناو کایەکانی کۆمەڵگایە، بۆ نمونە پێناسەی گرامشی بۆ رۆشنبیر، پێناسەیەکی تەواو سیاسییە، بەڵام پێناسەکەی ئۆرتیگایی گاسێت، دوورتر دەڕوات… زۆر دوورتر‌‌و قووڵتر لە هەموو پێناسەکانی تر»[31].

پرسی ئەوەی کە نووسەر لێرەدا بە هەڵە ڕاڤەی گرامشی دەکات، هەڵدەگرین بۆ پەرەگرافەکانی دواتر، بەڵام لێرەدا بە ڕاستیی با بزانین گاسێت کێیە کە نووسەر هێندە پێی سەرسامە؟ ساڵی ١٩٣٣ تا١٩٣٤ بزووتنەوەی فاشیستیی فالانژ ئیسپانۆلا (Falange Española) دروستبوو، کە کوڕە گەورەی ژەنەڕاڵ میگوێل پریمۆ دو ڕیڤێرا، دیکتاتۆری ئیسپانیا لە نێوان ١٩٢٣-١٩٣٠، دایمەزراندبوو. لە ١٩٣٦دا بزووتنەوە و پاشان حزبەکەش بە هەمان ناو پشتیوانیان لە میلیتاریزمی فرانکۆ کرد بۆ کۆتاییهێنان بە کۆماری کەتەلۆنیا. بەڵام دامەزرێنەرەکەی، خۆزێ ئەنتۆنیۆ پریمۆ دو ڕیڤێرا بە ماوەیەکی کەم پێش جەنگی ناوخۆیی بە تاوانی یاخیبوون دژی کۆماری دووەمی ئیسپانیا، پێش هەژموونی میلیتاریزم دەگیرێت و لە ١٩٣٦ لەسێدارە دەدرێت. پاشان لە ١٩٣٧ تا ١٩٧٥ فرانکۆ دەبێتە سکرتێری گشتیی پارتەکە بەڵام لەناو میلیتاریزمی خۆیدا دەیتوێنێتەوە. ئەوەی لێرەدا بۆ ئێمە گرنگە وردبوونەوە و نووسینەوەی دوور و درێژی ئەم مێژووە نییە، بەڵکوو کاریگەریی دوو فەیلەسوفی نیچەیی ئیسپانییە بەسەر بزووتنەوەی فاشیزم و کۆنزەرڤاتیڤدا لەو وڵاتە، یەکەمیان خۆزێ ئەنتۆنیۆ، دامەزرێنەری فالانژیزم و دووەمیان، خۆزێ ئۆرتیگا یی گاسێت، فەیلەسوفی کۆنزەرڤاتیڤی ئیسپانیی کە ئایدیاکانی خزمەتیان بە بزووتنەوە ڕاستڕەو و فاشیستیی و کۆنزەرڤاتیڤەکان کردووە هەر لە ڕۆژگاری پێش جەنگی ناوخۆییەوە تا ئەمڕۆ. ئەمڕۆ، پارتی «ڤۆکس»ی ڕاستڕەو و نیۆنازیی ئیسپانیا کە لە ٢٠١٣ دامەزراوە، و شاڤیار ئۆرتێگا سمیس ڕابەرایەتی دەکات، لە کۆی گۆڤار و میدیا و ڕۆشنبیرییە گشتییەکەیدا نایشارێتەوە کە ئۆرتێگا یی گاسێت بە ڕابەری فیکریی خۆیان دەزانن.

بەڵام لە ئیسپانیاش، هاوشێوەی فاشیزمەکانی دیکە، فاشیزم وەک چارەسەرێک بۆ ڕەتکردنەوە و لەناوبردنی کۆمەڵگای جەماوەری، دیموکراسیی جەماوەری، ڕۆشنبیرێتیی گشتی دەبینرا، کە وەک خۆزێ ئەنتۆنیۆ دو ڕیڤێرا لە ١٩٣٥دا هۆشداری دابوو، ئەو کۆمەڵگایە، هاوشێوەی فاشیزمی ئیتاڵی و نازیزمی ئەڵمانی، وەک هەڕەشەی کۆمۆنیستی دەبینرا (چونکە لە هەرسێ فاشیزمەکەدا بەرپرسیارێتیی ڕۆشنبیری وەک مۆرکی مارکسیستی لەقەڵەم دەدرا) کە سەرمایەداریی لیبراڵ بەهۆی لاوازییەکەیەوە توانای بەرگەگرتنی نییە:

«زوو یان درەنگ، بەڵام بەحەتمی، پێشبینییەکانی مارکس ڕاست دەردەچن. ئێمە بەرەو چڕکردنەوەی سەرمایە، بەرەو بەپرۆلیتاریبوونی جەماوەر و دواجار بەرەو شۆڕشی جەماوەری مل دەنێین، کە سەردەمێکی تۆقێنەری دیکتاتۆرییەتی کۆمۆنیستی بەدووی خۆیدا دەهێنێت. و ئەم دیکتاتۆرییەتە کۆمۆنیستییەش، دەبێت ئێمە، ئەوروپییەکان، خۆرئاواییەکان، مەسیحییەکان بتۆقێنێت، چونکە ئاماژەیە بە ڕەتکردنەوەیەکی تۆقێنەرانەی مرۆڤ/پیاو؛ واتا توانەوەی مرۆڤ لەنێو جەماوەرێکی فراوانی بێشکڵ و شێوە، کە تێیدا تاکایەتی لەدەست دەچێت […]. بە باشی تێبینی بکەن کە لەبەر ئەمەیە ئێمە دژە-مارکسیستەکانین؛ ئێمە بۆیە دژە-مارکسیستین چونکە ئەوە سەرمایەدارییە ئاماژەیەکی ئاوای بۆ ئەم هەلومەرجە پێداوین؛ سەرمایەداریش، ئەنتەرناسیۆنالیست و ماتریالیستە»[32].

کاتێ ئێرنستۆ خیمێنتز کابالێرۆ (١٨٩٩-١٩٨٨)، فەیلەسوفی ئیسپانی و هاوڕێ و هاوخەباتی پریمۆ دو ڕیڤێرا و یەکێک لە ڕابەرانی فالانژیست، بۆچوونەکانی هاوڕێکەی هەڵدەگرێتەوە و دەڵێت «ئێمە بە هیچ جۆرێک لێبوردەییمان بەرانبەر بە ستەمکاریی هونەرێکی جەماوەرانی سەرکوتکار نییە کە کۆمۆنیزمی ڕووسی، خۆرهەڵاتی، دەیەوێت بەسەرماندا بسەپێنێت»[33]. کابالێرۆ، بە گەڕانەوە بۆ نیچە و گاسێت دەڵێت هەردوو فەیلەسوفەکە کۆمەکمان پێ دەکەن ڕۆحی نەتەوەییی ئیسپانی زیندوو بکەینەوە، بەرەبەیانێکی سەرسوڕهێنەر دوای تاریکیی کۆمەڵگای جەماوەری و سووکایەتی پێکردنی نەتەوەیی، ببینین. کابالێرۆ بەردەوام هێرشی دەکردە سەر پرۆسەی بەجەماوەرییکردنی ئیسپانیای مۆدێرن و ئەوروپا بە شێوەیەکی گشتی. کابالێرۆ وەک یار و یاوەرێکی خۆزێ ئەنتۆنیۆ پریمۆ دو ڕیڤێرا، نایشارێتەوە کە هەردووکیان لە خەباتیاندا تەواو کاریگەر بوون بە خۆزێ ئۆرتێگا یی گاسێت[34]. هەروەها هەردووکیان کۆمەڵگای جەماوەرییان بە دەستێوەردانی بەربەرە ئاسیاییەکان و داگیرکاریی ئاسیایی دەبینی، و لەم ڕووەوە بەلشەڤیزم و کۆمۆنیزم هێزی بەربەرە ئاسیاییەکان بوون کە هیچ پەیوەندییەکییان بە ڕۆح و خاکی ئەوروپاوە نییە[35]، بۆیە ئەرکی مێژوویی فالانژیست، کۆتاییهێنانە بەم بزووتنەوەیە. هەر لەبەر ئەوە، کاتێک کەتەلۆنییەکان لە بەرەیەکی یەکگرتووی چەپەکان و سۆسیالیست و دیموکراسیخوازەکاندا هەڵبژاردنی ١٩٣٦ دەبەنەوە، هەموو فالانژیستەکان دەچنە پاڵ سوپاکەی ژەنەڕاڵ فرانکۆ بۆ سەرکوتی کۆماری دیموکراتیی کەتەلۆنیا.

خۆزێ ئەنتۆنیۆ پریمۆ دو ڕیڤێرا، هەمیشە گاسێتی بە مامۆستای خۆی دەزانی و گاسێتیش هیچ کاتێک ئەم مامۆستاییبوونەی ڕەت نەکردەوە. گاسێت خۆشی تا مردنی لە ١٩٥٥دا بەردەوام پشتیوانی لە ڕژێمی میلیتاریی ژەنەڕاڵ فرانکۆ دەکرد و لەژێر حوکمی ئەودا بەرهەمە فەلسەفییەکانی بڵاو دەکردەوە و لە زانکۆکانەوە دەیویست کۆدەنگی بۆ ئەم ڕژێمە دروست بکات. بەڵام ئەوەی لە ڕاستیدا زۆر گرنگە باس بکرێت، بەرهەمە فەلسەفییەکانییەتی دژی کۆمەڵگای جەماوەری بەناوبانگترین بەرهەمی لەم بوارەدا کتێبی «ڕاپەڕینی جەماوەران»ـە(١٩٢٩). کابالێرۆ خۆی دانی پێدادەنێت کە «ڕیشەکانی فاشیزم [و فاشیزمی ئیسپانی] […] پاگانی، ‘بەرزەمرۆڤ’ن. نەوەی ئێمە هەموویان ئۆرتێگایی بوون. ئەوان سەروەرانی ئێمە بوون»[36].

لە ڕاستیدا کتێبی ڕاپەڕینی جەماوەرانی گاسێت[37] بەقووڵی لە ڕەتکردنەوەی دەسەڵات و کۆمەڵگا و مۆدێرنیتەی جەماوەریدا، ڕۆحی فاشیزمی ئیسپانیی تەنیوەتەوە. گاسێت هەروەها هاوشێوەی هاوچەرخەکانی، زمانێکی شێوە بایۆلۆژی بەکار دەهێنێت، تا خەسڵەتەکانی کۆمەڵگای جەماوەری دەستنیشان بکات و باس لە چارەسەرێکی ڕەگەزی «تەندروست» (نوخبەی ئەریستۆکرات» بەرانبەر بە ڕەگەزی «نەخۆش» (مرۆڤی جەماوەری) دەکات. مرۆڤی جەماوەری ڕەگەزی نزمتر، «داوەشاو»ن و لە پشتی ئەخلاقیاتێکی کۆیلەوە وەستاون تا کولتووری نوخبە و باڵا و ئەریستۆکراتی خۆرئاوا لەناو بەرن. بە کورتی، دوژمنی ڕۆحی ئەریستۆکراسی ئیسپانی، ئەو مرۆڤە جەماوەری و عەوامە بوو کە لە کۆمەڵگای جەماوەریدا بەرجەستە بووبوو. فاشیزمی ئیسپانی، هاوشێوەی فاشیزمەکانی دیکە، وەک گاسێت لە ١٩٢٩دا پێشبینی کردبوو، ئامانجی کۆتاییهێنان بەم سەردەمەی «ئیمپراتۆریەتی جەماوەر» بوو.

یەکێک لە کێشە هەرە بنچینەکانی وتارەکەی بەختیار عەلی، نەبوونی سەرچاوە و گەڕانەوەی زانستییە بۆ گاسێت، ئێمە بە هیچ جۆرێک نازانین فەیلەسوفە ڕاستڕەوە ئیسپانییەکە لەکوێ ئەم قسانە دەکات، بەڵام هاوکات داڕشتنەوەیەکی نووسەر بۆ ڕوانگەکانی گاسێت هەن لەو شوێنەی کە هەردووکیان پێیان وایە ڕۆشنبیر نەک بەشدارە لە گۆڕانی کۆمەڵایەتییدا، بەڵکوو کتومت دژی گۆڕانی کۆمەڵایەتیی دەوەستێتەوە. بەختیار عەلی نایشارێتەوە کە وەزیفە، ئەرک و بەرپرسیارێتیی ڕۆشنبیران هیچ نییە جگە لە فەرمانێکی سیاسی «ڕۆشنبیر لەو کاتەدا دەمرێت کە دەبێت بە کۆپیڕۆحی گشتی»[38]. لەگەڵ ئەوەشدا ئەوەی لە بیرمەندە ڕاستڕەو، کۆنزەرڤاتیڤ و فاشیستەکانی سەدەی بیستەوە ماوەتەوە، دەزانین تەنانەت خودی چەمکی ڕۆشنبیریش دیاردەیەکی جەماوەری و سەردەمی ڕۆژنامەیە و هیتلەر و موسۆلینی هیچ کاتێک گاڵتە و سووکایەتیی خۆیان بە ڕۆشنبیران نەدەشاردەوە، چونکە وەک چۆن پریمۆ دو ڕیڤێراش دەستنیشانی کردووە، ڕۆشنبیرێتیی خۆی دیاردەیەکی «کۆمۆنیستە بەربەرەکانە». ئەوەی لەم نووسینەی بەختیار عەلیدا دژبەر و پارادۆکسیکەڵە، هەم نازانرێت سەرچاوەی قسەکانی گاسێت کوێن و هەمیش بەوەدا کە چەمکی ڕۆشنبیر وەک چەمکێکی فەلسەفی یان سەرچاوەی فەلسەفە لە فیکری گاسێتدا ڕاڤە دەکات، دەکەوێتە کێشە و ناکۆکییەوە، چونکە لە هیچ شوێنێکدا گاسێت شتێکی وەها ناڵێت.

وتاری دووەم کە دەربارەی گرامشییە، مەریوان وریا قانع لە وتارەکەیدا دەربارەی گرامشی دەنووسێت:

«گرامشی داهێنەری كۆمەڵێك چەمكی فیكریی‌و میتۆدیی تازە‌و گرنگە كە بەشداریەكی ڕاستەوخۆیان لە تازەكردنەوەی فیكری سیاسیی‌و كۆمەڵایەتییدا كردوە، بە تایبەتی تازەكردنەوەی ماركسیزم. چەمكە هەرە گرنگەكانی گرامشی بریتین لە چەمكی ”هەیمەنە“، ”شۆڕشی پاسیڤ“، ”بلۆكی مێژوویی“، ”ڕۆشنبیری ئۆرگانیی“،”جەنگی پێگە“، ”جەنگی دەستەویەخە“، ”كۆمەڵگای مەدەنیی“، ”دەوڵەت” هتد..

لە دونیای ئێمەدا هەندێك لەم چەمكانە دەتوانن هاریكارمان بن بۆ تێگەیشتنێكی باشتر‌و سودمەندتر لەو واقیعە مێژووییەی ئەمڕۆكە ئێمە لەناویداین لە پێش هەمووانیشەوە بۆڕزگاربوون لەڕەشبینیی‌و پاسیڤیزمی فیكریی‌و سیاسیی‌و فەرهەنگیی، بۆ تێگەیشتنێكی باشتر‌و بەسەمەرتر لەڕۆڵیڕۆشنبیر، بۆ وێناكردنێكی ئاڵۆزتری پەیوەندی نێوان نێوان فیكر‌و واقیع‌و فیكر‌و پراكتیكی كۆمەڵایەتیی. هتد..»[39].

بەڵام لە چاوپێکەوتنێکدا ئامانجی ئەم چەمکانە بۆ کۆمەڵگای کوردی دیاری دەکات و لە هەوڵیدا بۆ دروستکردنی بلۆکێکی مێژوویی دژ بە پارتی، لەنێوان هێزە ئیسلامییەکان و بەرهەم ساڵحدا بەم جۆرە پێناسەی «بلۆکی مێژوویی» دەکات:

«ره‌نگه‌ مێژووی ئێمه‌ هیچكاتێك به‌ڕاده‌ی ئه‌مڕۆ پێویستی به‌و بۆچو‌ونه‌ی گرامشی نه‌بووبێت كه‌ باس له‌دروستبوونی ”بلۆكێكی مێژوویی“ ده‌كات، واته‌ باس له‌كۆبوونه‌وه‌ی كۆمه‌ڵێك هێزی جیاوازده‌كات له‌ده‌وری كۆمه‌ڵێك داواكاری كۆمه‌ڵایه‌تی‌و سیاسی هاوبه‌ش، به‌كورتی ئه‌و عه‌قڵیه‌ته‌ی پێیوایه‌ نابێت داواكاری شه‌قام‌و داواكاری ئۆپۆزسیۆن‌و داواكاری رۆشنبیران لێكبچن، عه‌قڵیه‌تێكی ترسناكه‌، عه‌قڵیه‌تێكه‌ رێگه‌ له‌هه‌موو كارێكی پێكه‌وه‌یی راسته‌قینه‌ ده‌گرێت، ناهێڵێت سیاسه‌ت به‌مانای چالاكییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌سته‌جه‌معی له‌دایك ببێت»[40].

لە نیگای یەکەمدا وا دەردەکەوێت، ئەم پەرەگرافە بەرگریکردن بێت لە سیاسەت و بەرژەوەندیی گشتی، بەڵام لە بنەڕەتدا هەڵگەڕاندنەوەی تێز و تیۆرەکەی گرامشییە. لە ڕاستیدا گرامشی باس لە دوو جۆری ڕۆشنبیران دەكات. یەكەم ئەوانەن كە پێیان دەڵێت ڕۆشنبیرانی نەریتی، كە بەتەواوی هەم لە ڕوانگەى مێژوویی و هەم لە ڕوانگەى ئایدیۆلۆژیی-كۆمەڵایەتییەوە پێناسەیان دەكات. پێناسەى مێژوویی ڕۆشنبیرانی نەریتی ئاماژەكردن بەو شێوازەى كاركردن و پێكەوەیی ڕۆشنبیران لەگەڵ مۆدێلێكی بەرهەمهێنان كە پێویستە لەلایەن ئەو ڕۆشنبیرانەى لەگەڵ دەركەوتنی چینێك و مۆدێلێكی نوێی بەرهەمهێناندا كار دەكەن، بەكار بهێنرێت. بۆیە، بۆ نموونە، ڕۆشنبیرانی ناو مۆدێلی فیودالی بەرهەمهێنان (قەشەكان، زاناكان، هونەرمەندان)، دەبوو ئاوێتە ببێت و دووبارە بەگوێرەى پراكتیكە تازەكان و پێداویستییە تازەكانی مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری، دووبارە بەگەڕ بخرێتەوە[41]. بە هەمان شێوە، ئەو ڕۆشنبیرانەى لەناو سەرمایەداریدا گەشەیان كردووە، دەبنە ڕۆشنبیرانی «نەریتی» لە بەرانبەر بە گەشەسەندنی مۆدێلێكی سۆسیالیستی بەرهەمهێنان، و دووبارە پێویست بە توانەوە لەنێو ئەولەویەتە تازە كۆمەڵایەتییەكان و پێداویستییەكان دەكات. گرامشی هەروەها ڕۆشنبیرانی نەریتی سەرەڕای ئاوێتەبوونیشیان وەك ئەوانە پێناسە دەكات كە لە ناو مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری دوور لە پێداویستییە ئابووری و سیاسییەكانی چینی سەرمایەدار مانەوە. دووبارە قەشەكان و فەیلەسوفان و لەوانەیە زۆربەى هونەرمەندان و لێكۆڵەرانی زانستە مرۆییەكان لەناوەوەى ئەكادیمیادا كەوتوونەتە نێو ئەم جۆرەى كاركردنی ڕۆشنبیرییەوە، كە دەكرێت تیایاندا بەها میتافیزیكییە نا-ئامرازییەكان دەستنیشان بكرێن. ئەم ڕۆشنبیرانە “نەریتیین” كاتێك بەراوردی كاتیگۆرییەكی سەرەكیی دیكەى گرامشی دەكرێن: ڕۆشنبیرانی ئۆرگانی.

بۆ تێگەیشتن لە چەمكی ڕۆشنبیرانی ئۆرگانی، ئێمە دەبێت سەرەتا ئەم چەمكە بە دوو چەمكی دیكەى ناو كارەكەى گرامشییەوە ببەستینەوە: كۆمپانیای-ئابووری و هەژموون. گرامشی دەڵێت: وشیاریی سیاسیی چینێكی باڵادەست یەكێكە لەوانە دەبێت تەنها بەرگری لە بەرژەوەندییە ئابوورییەكانی خۆى دەکات. سەرەتا دەبێت بەرەو یەكگرتن لەگەڵ بەرە و بەشەكانی دیكەى چینەكەى خۆی بڕوات، بە شێوەیەك جۆرە جیاوازەكانی سەرمایە، وەك چۆن پێشتر لە سەرمایەی پیشەسازی، دارایی، بازرگانی و سەرمایەى زەوی بە شێوەیەكی مێژوویی ئەنجام دراون. ئەگەر چینێك تەنها لە ئاستی بەرگریكردن لە بەرژەوەندییە ئابوورییەكانی خۆیدا بووەستێت، ئەوا لە ئاستی كۆمپانیایی-ئابووریدا دەوەستێت. لەودیوی دامەزراندنی پێكەوەیی و وابەستەیی ناو-چینەكەوە چینێكی باڵادەست دەبێت بچێتە ئەودیوی بەرژەوەندییە دەستەجەمعی و كۆییەكانی خۆیەوە زەمینەى ئەخلاقی-سیاسی بەسەر كۆمەڵگادا بسەپێنێت، تا هەموو چینەكانی دیكە بەوە ڕازی بكات كە بەرژەوەندییەكانیان دەكرێت لە ڕێگای یەكگرتنی خۆیان یان قبوڵكردنی حاكمییەتی چینی باڵادەست بەدی بهێنرێت. كاتێك چینێكی باڵادەست دەگات بەمە، یان ئەمە بەدەست دەهێنێت، ئەوە بەتەنها باڵادەست نییە، بەڵكوو هەژموونی یاخود خاوەن هەژموونیشە[42]. سەبارەت بە هەژموون گرامشی مەبەستی ئەوەیە كە ئەمە چینێكە (لانی كەم لە هەندێك ئاستدا) ڕەزامەندی و لارینەبوونی چینە چەوساوەكان بە هەلومەرجی خۆیان دەباتەوە.

ئەوە ڕۆڵی ڕۆشنبیرانی ئۆرگانییە ئەم ڕەزامەندییە بەرهەم بهێنن و بۆ ئەنجامدانی ئەمەش ئەوان بەگشتی كار بۆ گۆڕین و كاریگەریی ئەجێندا كولتووری، ئەخلاقی و سیاسییەكان دەكەن. بە شێوەیەكی كلاسیكی، ڕۆشنبیرانی ئۆرگانی دەكرا لەنێو پارتە سیاسییەكاندا بدۆزرابانەوە، لە سەرووی باوەڕپێكراوترین ڕۆژنامەكان، لە پەیوەندییە گشتییەكان و بانگەشەكاندا و لەوانەیە ئەمڕۆ لە تینك تانكەكاندا. ئەم ڕۆشنبیرانە بە شێوەیەكی ئۆرگانی وابەستەن بە پێداویستییە ئابووری و سیاسییەكانی چینی باڵادەست. لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا، ئەمانە ئەو بیرمەند، ڕاڤەكار، سەرپەرشتیار (سەرنووسەر)، نووسەران، پێشكەشكارانی ڕادیۆ و هتدن كە هەوڵ بۆ ڕازیكردنی دانیشتووانی گشتی دەدەن كە نیۆلیبرالیزم و بازاڕی ئازاد واتا ڕیفۆرمی پێشكەوتووخوازانە و سەرهەڵدانی دیموکراسی. بێگومان لە کوردستانیش هەمیشە بەشێک لە ڕۆشنبیرانی بازنەی ڕەهەند بەڕاشکاوی بانگەوازیان بۆ ئەوە کردووە کە بازاڕی ئازاد و نیۆلیبرالیزم گەرەنتیی دیموکراسییە. بەڵام هاوکات ڕۆشنبیرانی ئۆرگانیی هەژموونی پێچەوانەش هەن، کە دەکرێت بە پاڵ ڕۆشنبیرانی ئۆرگانی و نەریتییەوە ئاوا پۆلێنیان بکەین:

یەك) ڕۆشنبیرانی ئۆرگانیی هەژموونی كە لەپێناوی چینی سەرمایەداردا كار دەكەن و كەسابەتە سەرەكییەكەیان یارمەتیدانی دروستكردن و پێكهێنانی ئەجێندای فراوانی ئەخلاقی-سیاسی، كۆمەڵایەتی و كولتوورییە.

دوو)  ڕۆشنبیرانی ئۆرگانیی هەژموونی پێچەوانە. ئەوان كار لەسەر خستنە ژێرپرسیاری چوارچێوە باڵادەستەكانی مەرجەعییەت، گریمانە باڵادەستەكان و ئەو ڕەوتە سیاسییە باڵا دەستانە دەكەن كە لە بەرژەوەندیی سەرمایەداری دەجووڵێنەوە. ئەوان بە شێوەیەكی ئۆرگانی وابەستەى ئەو چین و گروپانەن كە سەقامگیری بۆ ئەوان بریتییە لە «دۆخێكی لەناكاو». ئەم گروپەش بە نۆرەى خۆی دەكرێت دابەش بكرێت بۆ:

دوو. ١) ئەوانەى، هاوشێوەى ماركس و ئەنگڵس، لە چینە ناوەڕاستەكانەوە دێن، بەڵام لەڕووی سیاسی، سایكۆلۆژی و ئایدیاڵییەوە، لە گۆشەنیگای پراكتیكەكانیانەوە خۆیان لەم گروپە هەژموونییە بەدوورگرت.

دوو. ٢) ئەو ڕۆشنبیرانەى لەناوەوەی چینە كرێكارییەكان و گروپە ژێردەستەكانی دیكەدا گەشە دەكەن (بەڵام دەبێت بەرگەى توانەوە و بێلایەنی لەناوەوەى دامەزراوە باڵادەستەكاندا بگرن و بەرانبەری بووەستنەوە).

ئێستا ئاوڕێک لە بلۆکی مێژوویی بدەینەوە. مەریوان وریا قانع دەڵێت: «لای گرامشی، فەیلەسوفی ئیتاڵی، بلۆکی مێژوویی دروستکردنی ئەو وێنە گشتییە و ئەو زمانی خۆباسکردن و خۆشیکردنەوە و دونیابینییە کاری ڕۆشنبیرانە، کاری ئەکادیمییەکان و میدیاکاران و فیلمسازان و ھونەرمەندان و کادرە دڵسۆز و خاوەن ویژدان و تێگەیشتنە سیاسییەکانی ناو حیزب و ده‌ره‌وه‌ی حیزب و خوێندەوارە دینیی و نادینییەکان و چالاکەوانانی کۆمەڵگای مەدەنیی و ئافرەتان و ئەوانیترە».

بەڵام با بزانین ئەنتۆنیۆ گرامشی خۆی چی دەڵێت: «بلۆکی مێژوویی بریتییە لە خەبات بۆ هەژموون و خەباتێکە بۆ بلۆکێکی نوێی مێژوویی، واتا ڕێکخستنی بەرنامە ئینتیقالییەکان لە خەباتی هاوبەشەوە سەرچاوە دەگرن، تاقیکردنەوەی چینە چەوساوە و ژێردەستەکان، فۆرمەکانی ڕێکخستن، پراکتیکە تازە سیاسییەکان و ڕۆشنبیرە تازە سیاسی و بەسیاسیبووەکانە. […] بلۆکی مێژوویی ستراتیژ و تاکتیکی سۆسیالیست و چەپەکانە بۆ دامەزراندنی هەژموونی پێچەوانە دژی هەژموونی بۆرژوازی»[43].

دەکرێت لێرەدا هەڵەوەرگێڕانەکانی مەریوان وریا قانع بەم جۆرە دیاری بکەین:

١) گرامشی تەنها وەک فەیلەسوفێکی ئیتاڵی لە قەڵەم دەدات و ناوی سەرۆکی پارتی کۆمۆنیستی لێ دەکاتەوە تا لەگەڵ ئەجێندای لیبراڵی دامەزراندنی بلۆکی مێژوویی نێوان هێزە ئیسلامییەکان و نیۆلیبراڵەکان بیگونجێنێت.

٢) گرامشیی تێزەکە بۆ لێدان و خستنی هەژموونی بۆرژوازی بەکار دەهێنێت، مەریوان وریا قانع بەپێچەوانەوە بۆ ڕاگرتن و بەهێزکردنی هەژموونی بۆرژوازی.

٣) گرامشی وەک تاکتیک و ستراتیژی پارتە سۆسیالیست و چەپەکان دەیبینێت (دژی فاشیستەکان، کڵێساییەکان، بۆرژوازی)، مەریوانوریا قانع بۆ یەکخستنی کۆمەڵ و یەکگرتوو (ئیسلامیست)، بەرهەم ساڵح (نیۆلیبراڵ) و بزووتنەوەی گۆڕان (نیۆلیبراڵ و پۆپۆلیست).

٤) گرامشی هێزە کۆمەڵایەتییەکانی ناو بلۆکی مێژوویی دیاری دەکات: چینە ژێردەستەکان، کرێکاران، چەوساوان و ڕۆشنبیرانی سیاسی (کە پاشان ناویان دەنێت ڕۆشنبیرانی ئۆرگانیی هەژموونی پێچەوانە)، مەریوان وریا قانع نەک بۆ بەهێزبوونی چینە ژێردەستەکان، بەڵکوو ڕێک بەپێچەوانەوە بۆ یەکخستنی سەردەستەکان دژی سەردەستەیەکی دیکە، بەکاری دەهێنێت.

گەڕانەوەی ڕۆشنبیرانی ئۆرگانی بۆ تێز و تیۆرەی چەپەکان، شتێکی تازە و دیاردەیەکی کوردی نییە، بەڵکوو ڕەگ و ڕیشەیەکی مێژوویی هەیە. واڵتەر بنیامین ناو لەم جۆش و خرۆشە دەنێت «ماخولیای چەپڕەو» (١٩٣١) و دەنووسێت:

«كاركرد و وەزیفەیان ئەوەیە لەڕووی سیاسییەوە قسە لەپێناوی گروپ و فڕقەكاندا بكەن نەك بۆ پارت و حزبەكان، لەڕووی ئەدەبییەوە بۆ مۆدێلەکان نەك بۆ قوتابخانەكان بدوێن، لەڕووی ئابووورییەوە قسە بۆ بكەرە [بازرگانییەكان] بكەن نەك بۆ بەرهەمهێنەران. و لە ڕاستیدا، لە ١٥ ساڵی ڕابردوودا ئەم ڕۆشنبیریی (ئینتلیجێنتسیا) چەپڕەوە بە بەردەوامی بووەتە بكەری هەموو پێكەوەییە ڕۆحییەكان (geistigen Konjunkturen) لە ئەكتیڤیزمەوە[44] بۆ ئێكسپریسیۆنیزم و لەوێوە بۆ ئۆبژێكتیڤیتەى نوێ. بەڵام گرنگی و مانا سیاسییەكەى بەهۆی گواستنەوە و بەرز و نزمی ڕامانە شۆڕشگێڕییەكان لە پەلوپۆپ كەوتبوو و بێكەڵك بووبوو، هەر هێندەى لە بۆرژوازییەوە بەرزبوونەوە، چوونە نێو ئۆبژێكتەكانی پەرتەوازەیی، سەرسامی، كە دەكرا لەپێناوی بەكاربردندا بخرێتە ڕوو»[45].

ئەم گوتارە و گەڕانەوەیە بۆ دیدگای چەپەکان لە ساتە قەیراناوییەکاندا، لە فۆرماڵدا وا دەردەکەوێت پێشکەوتووخواز و ڕادیکاڵ بێت، بەڵام هەروەک بنیامین دروست دەستنیشانی کردووە: «ئەم ڕادیكاڵیزمە چەپڕەوە، كتومت ئاراستە و ڕێچكەیەکە بەرانبەر بەو شتەى چیتر بەگشتی هیچ پەیوەندییەكی كردەى سیاسی بەرانبەری بوونی نییە. ئەمە بۆ چەپی ئەم یان ئەو ئاراستەیە نییە، بەڵكوو بەسادەیی بۆ چەپی ئەو شتەیە كە لە گشتدا مومكینە و دەگونجێت. لەبەر ئەوەى لە سەرەتاوە هەموو ئەوەى بیری لێ كراوەتەوە چێژگەیاندن بە خۆیەتی لە ئارامییەكی تەواو نێگەتیڤدا. بەدگۆڕان و وەرچەرخانی خەباتی سیاسی لە بڕیارێكی ناچارییەوە بۆ نێو ئۆبژێكتێكی چێژ و خۆشی، لە ئامرازەكانی بەرهەمهێنانەوە بۆ نێو وتارێكی بەركاربردن – واتا دوایین لێدان و زەڕبەى ئەم ئەدەبیاتە»[46].

ئەم ڕوانگەیە بۆ ڕۆشنبیر لای هەردوو ڕۆشنبیرەکە، ئامانجی ئەوەیە بە فراوانی خۆی لە خواستە جەماوەرییەکانی کۆمەڵگا، خوێندکاران، ژنان، هەژاران، گروپە ژێردەستەکان بدزێتەوە و وەک چۆن لە پرسی ڕۆشنگەریدا بینیمان، لێرەشدا ئەم ڕۆشنبیرێتییە بە هیچ شێوەیەک ئەگەر هاوپەیمانی دەسەڵاتدارانیش نەبێت، هیچ هاوسۆزییەکی بۆ ژێردەستەکان و چەوساوەکان نییە و بگرە بە چەمکگەلی وەک «گاگەل، عەوام، مێگەل، گەمژە، سیاسی، ئایدیۆلۆژیست» و هتد خەباتەکانیان بێ بەها دەکات. ئەگەر دوا نموونە بۆ ئەم بەشە بهێنینەوە، باس لە دوایین هەوڵی مەریوان وریا قانع بکەین بۆ بێبەهاکردنی هەوڵی دەستەجەمعیی سیاسی و ڕۆشنبیریی لاوان و خوێندکاران لە کوردستان. ساڵی پار کتێبی «فیکری ڕادیکاڵ: دەربارەی سەید قوتب و سلاڤۆ ژیژێک و لیبرڵیزم» لەلایەن دەزگای سەردەمەوە بڵاو دەبێتەوە. جگە لەو سەردێڕانەی لە نیگای یەکەمدا کۆی دیدگای نووسەرەکەمان بۆ ئاشکرا دەکات، بەڵام بە وردبوونەوە لە ناوەرۆکدا، بەر کۆمەڵێک پارادۆکس و هەوڵی هێرش و جەنگی ئایدیۆلۆژی بۆ سەر گروپە ژێردەستە و چەوساوەکانی کۆمەڵگای کوردی دەبینین.

کوردستان بە دیاریکراوی لە ٢٠٠٣ بەدواوە، مەیدانێکی سەلامەتی بازاڕی ئازادە بۆ کۆمپانیا فرەنەتەوەکان، ئێستا کە کۆی کەرتی گشتی لەو وڵاتەدا ڕسوا کراوە و بە کۆمپانیا تایبەت و حزبییەکان فرۆشراوە و نەک تەنها باشتربوون لە داهاتی تاکدا ڕووی نەداوە، بەڵکوو خراپتریش بووە و کەرتەکانی تەندروستی، پەروەردە، خوێندنی باڵا، کولتوور، کارەبا، ئاو و هەموو شتێک وێرانکراوە و ئێستاش شەقامە گشتییەکانی کوردستان بە کەرتی تایبەت فرۆشراون بۆ ئەوەی لە داهاتوویەکی نزیکدا ڕێبواران و شۆفێران پارەی وەستان و ڕۆیشتن بەسەر شەقامەکانیش بدەن، نووسەری کتێبی فیکری ڕادیکاڵ ڕەخنەگرتن لەم جۆرە لیبراڵیزمە هار و دڕندەیە بە «نەخۆشیی سایکۆلۆژیی و دەروونیی» ناو دەبات و لە ڕێگای بەکارهێنانی ناوی ژیژەک وەک «مەترسیدارترین فەیلەسوف بۆ سەر لیبراڵیزم و سەرمایەداری» و بەراوردکردنی بە «توندڕەویی ئیسلامی: سەید قوتب»، دەیەوێت خەونی ئەو گەنجانەی ڕەخنە لەم سیستەمە دەگرن، بێبەها بکات. نووسەر ژیژەک وەک مەترسییەکی گەورە لەسەر سیستەمی جیهانی دەبینێت، ئەگەرچی لە جووڵەیەکدا وا پیشانی دەدات کە لە نیگای گلۆبالەوە سەیری پرسەکە دەکات، بەڵام بە وردبوونەوە لە ئاستی جیهانی، بۆمان دەردەکەوێت نووسەر کتومت لە ڕوانگەی کۆمەڵگای کوردییەوە سەیری پرسەکە دەکات. چونکە ژیژەک ئەمڕۆ لە ئاستی جیهانیدا نەک تەنها لەسەر چەپی ڕادیکاڵ و شۆڕشگێڕ حساب ناکرێت، بەڵکوو لەگەڵ سەرهەڵدانی ئەوەی پێی دەگوترێت «قەیرانی پەنابەران» ژیژەک کەوتە بەرگریکردن لە بەهاکانی ئەوروپا و هاوشانی بیرمەندە ڕاستڕەوەکان داوای داخستنی سنوورەکانی دەکرد و ئەمەش لە ئاستی دونیادا وەک سکانداڵ دەردەکەوێت.

شاری بەرلین کە ئەمڕۆ بووە بە هیوای چەپەکانی ئەوروپا، کەس ژیژەک وەک مۆدێل سەیر ناکات. بەڵکوو بگرە ناوی لە بازنەیەکی زۆر بچووکی ڕۆشنبیراندا نەبێت، بوونی نییە. بەڵام ئەگەر ئێمە لە سیاقی کوردستاندا بڕوانین، ژیژەک بەپێچەوانەوە ڕۆڵی چەپێکی ڕادیکاڵی ڕەخنەگر دەگێڕێت، بەتایبەت بۆ ئەو لاوانەی ئەم سیستەمە هارە لیبراڵە تەواو هاڕیونی و ڕۆژانە سووکایەتی بە کەرامەتی مرۆییان دەکات، ژیژەک ڕێک لای ئەوان ڕۆڵی ڕەخنەگرێک دەگێڕێت کە دەتوانێت یارمەتییان بدات پەی بە درز و کەلێن و کارەساتەکانی سیستەمەکە بەرن. ژیژەک ڕەنگە لە ئەوروپا وەک چەپی مارکسیست یان ڕادیکاڵ نەبینرێت، بەڵام لە کوردستان ئەم وەزیفەیەی وەرگرتووە، جا لێرەوە بەئاسانی دەگەین بەو ئەنجامەی مەریوان وریا قانع ڕێک لە گۆشەنیگای لاوێکی سەرکوتکراوی کوردستانەوە سەیری ژیژەک دەکات و هیواکانی ئەم لاوە ژێردەستەیە بێبەها دەکات. لێرەدا بۆمان دەردەکەوێت کە ئەم جۆرە ڕۆشنبیرییە لە کاتەکانی دیکەدا بەرگە ماخولیا چەپڕەوییەکەی دادەنێت و ناڕاستەوخۆ دەبێتە هاوسۆز و هاوپەیمانی نەک ژێردەستەکان، بەڵکوو سەردەستەکان. یەکێکیش لەو چەمکانەی بازنەی ئەم ڕۆشنبیرانە لە کاتی دامەزراندنی گۆڤاری ڕەهەندەوە تا ئێستا بەکاری دەهێنن بۆ بێبەهاکردنی هەموو بیرۆکە و فیکرەیەکی دەرەوەی خۆیان، کورتکردنەوەی لاوان، ڕەخنەگران و بیرجیاوازەکانە بۆ کۆمەڵێک بکەری خاوەن بوغز، کینە و ڕق و ئەوانەی چاویان بە «دەسەڵاتی مەعریفە»ی ئەوان هەڵنایەت. بەکارهێنانی چەمکی بوغز و کینە، باشترین میکانیزم بووە تا ئێستا ئەم ڕۆشنبیرانە دژی هەموو بیرێکی جیاواز بەکاریان هێناوە.

تەنانەت ئەم جۆرە میکانیزمەی کوشتنی دەروونی و ڕۆحیی لاوانی جیاواز و خوازیاری گۆڕانی ڕیشەیی لە کۆمەڵگادا ڕیشەیەکی دوور و درێژی لەناو هەموو بزووتنەوە کۆنزەرڤاتیڤ و ڕاستڕەوەکاندا هەبووە، نەیارەکانیان بە نەخۆش، داوەشاو، میکرۆب، دژ بە شارستانییەت و کولتوور و هتد لە قەڵەم داوە. تەنانەت ئەمڕۆ لیبراڵەکانی خۆرئاواش ڕێگا بە خۆیان نادەن بەهیچ جۆرێک لە بەکارهێنانی زاراوەی «نەخۆشیی سایکۆلۆژی» بۆ ڕەخنەگرانیان نزیک ببنەوە، چونکە وشیاریی کۆیی و مێژوویی ئەم کۆمەڵگایانە بە ئاستێک گەیشتووە دەزانن ئەم دەستەواژانە ڕابردوویەکی مەترسیداریان هەیە. نموونەیەکی زەق و بەرچاو، کتێبی «خەباتی من»ی هیتلەر، چەند جارێک ناوی لیبراڵەکان دەهێنێت، بەڵام تەنها بە جۆرە ترسنۆکێک لە قەڵەمیان دەدات کە نەیانتوانیوە بەر بە هەژموونی مارکسیزم بگرن، بەڵام لە بەرانبەردا لە سەرووی دوو سەد جار زیاتر ناوی مارکسیستەکان و جوولەکەکان دەهێنێت و هەمیشە هاوەڵناوەکانی وەک «نەخۆش، شێواو، داوەشاو، میکرۆب، دوژمن، ڕادیکاڵ، نا-ئەڵمانی و هتد» بۆ ئەوان بەکار دەهێنێت. ئەمڕۆ لە کۆمەڵگای خۆرئاواییدا بەکارهێنانی دەستەواژەی «ڕەخنە لە لیبراڵیزم وەک نەخۆشییەکی دەروونی» دەکرێت بەکارهێنەرەکەی ڕووبەڕووی دادگا و سزادانیش بکاتەوە. لێدان لە نەیاران و جیاوازبیرکەرەوان بە میکانیزمە دەروونییەکان، لە مێژوودا تەنها میکانیزمی هێز و بزووتنەوە دەسەڵاتخواز، ڕاستڕەو، کۆنەرڤاتیڤ و دژە-دیموکراتییەکان بووە.

ژن وەک دایک و ژینگە وەک دەشت و کێو

لە دوا پرسیاری ژنەفتن لە بەختیار عەلی دەربارەی پرسی ژن و ژینگە، کە بۆچی ڕۆشنبیرانی بازنەی ڕەهەند فەرامۆشیان کردووە، نووسەر دوو پرس دەوروژێنێت کە شایانی ئەوەن کەمێک هەڵوەستەیان لەسەر بکەین، سەبارەت بە ژن دەڵێت «ئەوەی بمانەوێت باس لە ژن بکەین، بێ ئەوەی ڕوانینێکمان هەبێت بۆ مرۆڤ بە گشتی، بۆ ئازادی، بۆ دەسەڵات، بۆ بونیادی کولتووری، بۆ بونیادی عەقڵ، بۆ پێکهاتی سیاسی و کۆمەڵایەتی، ئەوا ناتوانین لە هەندێ ڕستەی کڵێشەیی و هەندێک دروشم زیاتر هیچ دیکە بەرز بکەینەوە» و سەبارەت بە پرسی ژینگەش «تا نیگامان بۆ سروشت لەو تێڕوانینە سیاسییە پاک نەکەینەوە، ناتوانین جارێکی تر سروشت وەک خۆی، وەک سروشت ببینین. لە ڕۆمانی «ئێوارەی پەروانە» و «کۆشکی باڵندە غەمگینەکان»دا هەوڵ مداوە کەم تا زۆر، جارێک سروشت وەک ڕزگارکەر و جارێکیش سروشت وەک شوێنی جوانی و حەقیقەتی ڕاستەقینە وێنا بکەم. عەشقستان لە ئێوارەی پەروانەدا، میتافۆرێکە بۆ سروشت وەک ڕزگارکەر، وەک دوا پشت و پەنا و پەرێزی مرۆڤەکان، ڕزگارکەرێک کە ناتوانێت بە تەنیا مرۆڤەکان بپارێزێت، ئەگەر مرۆڤەکان بەڕاستی یەکتریان خۆش نەوێت. لە کۆشکی باڵندەکانیشدا ناو سروشت تەنیا جێگایەکی ڕاستەقینەیە کە مرۆڤ تێیدا هێزی خۆی، عەشقی خۆی تاقی دەکاتەوە»[47]. دەکرێت چۆن ئەم دوو بۆچوونە هەڵبسەنگێنین؟

بە دڵنیاییەوە ئەم بۆچوونانەش وەک زۆربەی ئەو ڕوانگانەی تا ئێستا ڕاڤەمان کردوون تازە نین و ڕیشەیەکی کۆنتریان هەیە: کورتکردنەوەی کێشەی ژن بۆ کێشەی مرۆڤ بە گشتیی و کورتکردنەوەی پرسی ژینگە و کەش و هەوا بۆ پرسێکی کۆنزەرڤاتیڤی وەک ژینگەگەرایی و سروشتپەرستیی کە ئەمڕۆ لە بزووتنەوەی «پێگیدا» لە ئەڵمانیادا بە فراوانیی گەڕاوەتەوە. بەڵام ئەگەر هەنگاوێک بگەڕێینەوە دواوە، شۆڕشی فەڕەنسی سەرەتایەک بوو بۆ دەرکەوتنی ژن لەسەر سەکۆی سیاسی، یاخود دەکرێت بڵێین هەستکردن بەخۆی وەک ژن. لەگەڵ زیاتر گەشەسەندنی بزووتنەوە جەماوەرییەکان و تەقینەوەی لە شۆڕشەکانی نێوان ١٧٨٩-١٨٤٨ و پاشان کۆمۆنەی پاریس، ١٨٧١دا، سەرهەڵدانی بەرچاوی ژن وەک بوون و کیانێکی سەربەخۆ زیاتر دەرکەوت.

لەبەر ئەوە گەشەسەندنێکی دیکەی کۆمەڵگای جەماوەری، وەرچەرخان و گۆڕانی هەنگاو بەهەنگاو بوو کە ژنانیشی دەگرتەوە و کاریگەریی لەسەر پێگەی ئەوان دادەنا. تا دوایین سەردەمی مۆدێرن، ژنان بەگشتی لە هەموو بوارەکانی ژیانی گشتی وەدەرنرابوون و لەڕووی سیاسی و ئابوورییەوە وابەستەی پیاوان کرابوون. مافی دەنگدانیان نەبوو، بۆیان نەبوو بڕۆنە ناو دامەزراوە ئەکادیمییەکانەوە، و مافە ئابوورییەکەیان ئێجگار سنووردار بوو. بۆ نموونە، لە بریتانیای بەڕادەیەک پێشکەوتووتردا، تەنها لە ساڵی ١٨٨٣دا ئەو بڕیارە هەڵوەشایەوە کە لە ژنانی قەدەغە کردبوو ببنە خاوەنی موڵک هەرکە شوویان کرد، و بەشداریشیان لە جیهانی کاردا، زۆر سنووردار بوو. ژنانی چینەکانی خوارەوە هەرزانترین جۆری کاریان لە یەکەی پیشەسازیدا پێشکەش دەکرد و داهاتیشیان بەکەڵکی ژیانی مەمرە و مەژی دەهات و یاخود لە ماڵەکانی چینە باڵاکاندا وەک کارەکەر کاریان دەکرد لە کاتێکدا ژنانی چینی ناوەڕاست ڕەزامەند بووبێتن یان نا، دەبوو خەریکی بەخێوکردن و گەورەکردنی منداڵان بن و کاروباری ماڵەوە بەڕێوە بەرن. بارودۆخی شتەکان لە ڕێگای دوو خواستی تێکەڵی ئایدیۆلۆژییەوە ڕەوایەتی پێ دەدرا: دەگوترا ژنان بە سروشت نزمترن و هەروەها پیادەکردنی پرەنسیپی «بوارە لەیەک جیاکان» بەو پێیەی جیاوازییە ناوەکی و سروشتییەکانی نێوان ڕەگەزەکان (سێکسەکان) بوونیان هەیە کە هاوکات جیاوازیی کردەوە و ڕەفتاریش دیاری دەکەن. لە دوای شۆڕشەکانی ١٨٤٨ـەوە پرسەکە زیاتر بە سیاسی دەبێت و لە کۆمۆنەی پاریس لە ١٨٧١دا ژنان بەشدارییەکی بەرفراوان دەکەن. بۆ نموونە دروشمی «برایەتی»ی شۆڕشی فەڕەنسیی ١٧٨٩ دەگۆڕن بۆ دروشمی «سۆڵیداریتی»(هاوپشتی). تا کۆتاییەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم، و شۆڕشی ئۆکتۆبەر لە ڕووسیا، ١٩١٧، ئیتر شتێک نەمابووەوە بەوەی ژن بگەڕێنرێتەوە دواوە.

لە دوای جەنگ، قسە لەسەر مۆدێلی «ژنی نوێ» دەکرا: زۆر سەربەخۆ، متمانەی بە خۆی و بە تواناکانی، ئاستێکی گەورە و بەرچاوی دەربڕینی بیر و ڕا و چێژی خۆی، ڕێک دەخات و زیاتر و زیاتر ئازایانە هەست و سەربەخۆیی ئیرۆتیکی و سێکسوالی خۆی وەردەگرت و دەچووە دەرەوەی حەرەمی ماڵەوە، کەمتر لە لایەن پیاوەوە ئامۆژگاری دەکرا و کەمتر فەرمانی پێ دەکرا «وەک ژنێک» خۆی پۆشتە بکات و جل لەبەر بکات: زۆربەی ژنان قژیان کورتتر دەکردەوە، کە لەمەوە لە ڕۆڵی دیاریکراوی نەریتی ژنانەیان دەدا، جلوبەرگی ژنان کورتتر دەبووەوە و بۆ یەکەمجار ژنان دەستیان کرد بە لەبەرکردنی پانتۆڵ[48]. بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان، کۆنزەرڤاتیڤ و فەلسەفە کۆنەپارێزەکان، هەموو هەوڵیان ئەوە بوو ژن بگەڕێننەوە شوێنی خۆی، خزمەتکاری و پاشکۆیەتی. وەک مێژوونووس ئەندریاس هویزن لە بەشێکی کتێبەکەیدا، بەناوی «کولتووری جەماوەری وەک ژن» باسی دەکات: «لە لێکۆڵینەوەکانی [گوستاڤ] لوبۆندا دەربارەی ترسی پیاو لە ژن و ترسی بۆرژوازی لە جەماوەر شتێکن تێکەڵی یەکترن و لە یەکتر جیا نابنەوە: ‘قەرەباڵغییەکان لە هەموو شوێنێک بە خەسڵەت و تایبەتمەندییە ژنانەییەکانەوە جیا دەکرێنەوە»[49].

بەڵام کاردانەوەکان بۆ سەر ژن لەوە دەرچوو بەسانایی بگەڕێنرێتەوە دواوە، فاشیزم دوایین هەوڵی گەڕاندنەوەی ئیرادەی پیاو بوو بۆ دەسەڵات. بۆ نموونە نووسەر و هونەرمەندێکی وەک ویندهام لویس، کە پشتیوانی لە هیتلەر و موسۆلینی کرد، لە ١٩٢٧، لە کتێبەکەیدا بەناوی ڕۆژگار و پیاوی خۆرئاواییدا دەربارەی ئەو «ئیرادە» کوێرە دەنووسێت بووەتە هۆی ئەوەی ڕۆژانە ملیۆنان ژن، کە پێشتر هەرگیز نەبینراوە، بە شێوەیەکی فراوان بڕۆنە بازاڕەکانی جلوبەرگ و جۆرە پۆشاکێک بپۆشن کە نەریتی ژنانەی پێوە نەماوە[50]. یاخود بۆ نموونە موسۆلینی خۆی لە گفتوگۆیەکیدا لەگەڵ ئێمیل لودڤیگ، دەڵێت: «قەرەباڵغیی پیاوە بەهێزەکانی خۆش دەوێت. قەرەباڵغی وەک ژنێک وایە […] ژنان هەرگیز ناتوانن کاریگەری لەسەر پیاوانی بەهێز دابنێن […] دەبێت ژن ڕۆڵێکی ناچالاکی هەبێت. ژن شیکارییە نەک کۆتێز. ئایا لە هەموو سەردەمەکانی شارستانێتییدا هەرگیز ڕوویداوە ژنێکی تەلارساز هەبێت؟»[51]. لەگەڵ ئەوەی فاشیزم سەرکەوتوو بوو لەوەی هەندێک لە ژنانیش لەناو ڕیزەکانی خۆیدا یەک بخات، بەڵام ئەمە بەو مانایە نایەت ژن وەک ژن ئامادە بووبێت.

دوای کەوتنی فاشیزمی مێژوویی، ئەم جارە بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان کۆچیان بۆ نێو گوتاری ڕۆشنبیری و ئەکادیمی کرد، چیتر ئەو دەرفەتە نەمابووەوە ڕاستەوخۆ بەم جۆرە هێرش بکرێتە سەر ژنان، بەڵکوو ئەم جارە بە ڕیزکردن و دانانی لەژێر کاتیگۆرییەکی ئەبستراکت و ڕووتی وەک «مرۆڤ» یان «کێشەی بوونگەریی مرۆڤ» هەوڵ دەدرا پرسەکە ون بکرێت. ئێستاش بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان بەڕاشکاوی باس لەوە دەکەن کە «مرۆڤ بەگشتی کێشەی هەیە نەک تەنها ژن»، بەڵام ئامانج لەم بەگشتیکردنە هەم هێشتنەوەی نەزمی هیرارشی و هەڕەمییەتی پیاوسالاری هەزاران ساڵە و دەسەڵاتی نێرینەییە کە ئێستا بە هۆی ئامادەیی فراوانی ژنانەوە هەڕەشەی لەسەرە و هەمیش شاردنەوەی ڕزگاریی گروپە ژێردەستە و چەوساوەکانە. مادام گوایە شتێک هەیە دەچەوسێنرێتەوە ئەویش مرۆڤە بەگشتی، کەواتە باسکردن لە چارەسەری کێشەی ژن، لاوازکردنی پرسی مرۆڤە. ئەم ئایدیایە بە فراوانی لە فەلسەفەی بوونگەراییدا هەیە و کێشەی سیاسیی، مێژوویی، کۆمەڵایەتی و کولتووریی ژن بە ئۆنتۆلۆژی دەکات و لەناو پرسی ئۆنتۆلۆژیای ڕووتی فەلسەفیدا دەیتوێنێتەوە.

تاکتیکەکانی بزووتنەوە ڕاستڕەوەکانی ئەمڕۆ بۆ ئەم مەبەستە گۆڕانیان بەسەردا هاتووە. ئێستا دەبینین لە لوتکەی حزبە سیاسییە پۆپۆلیستەکاندا ژن هەن، ئەلیس ڤایدل وەک هاوسەرۆکی پارتی نیۆنازیی ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا، مارین لوپێن وەک ڕابەری بەرەی نەتەوەییی فەڕەنسا، جیۆرجیا میلۆنی، ژنەڕابەری پارتی برایانی ئیتاڵیا، سیلڤیە لیستهاوگ، ڕابەری پارتی ڕاستڕەوی پێشکەوتن لە نەرویژ، پیا کییەرسگارد، ڕابەری پێشووی پارتی ڕاستڕەوی گەلی دانیمارکی و هتد، هەموویان جەخت لەوە دەکەنەوە، کە کێشەی ئەمڕۆ چیتر بریتی نییە لە کێشەی ژن، بەڵکوو کێشەکە، کێشەی مرۆڤە بەگشتی و مەبەستیشیان مرۆڤی سپیپێستی خۆرئاواییە. یان لە سەروبەندی خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەکانی ژنان بۆ جێگیرکردنی مافی لەباربردن لە ئەمریکای لاتینەوە تا خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، وەڵامی ڕاستڕەوەکان بریتی بووە لەوەی ئەم مافانە کێشە بۆ وجود و کەرامەتی مرۆڤ دروست دەکەن.

نموونەیەکی دیکەی سادەکردنەوە و ونکردنی خەباتە دیاریکراوەکانی ئەو گروپە ژێردەستانەی بەدرێژاییی مێژوو وەک گروپی لاواز و سەرکوتکراو مامەڵەیان لەگەڵدا کراوە، خەباتی ڕەشپێستەکانی ئەمریکایە. دوای ئەوەی جۆرج فلیۆد لەلایەن پۆلیسێکی ڕاستڕەوی ئەمریکییەوە لە ٢٠٢٠ کوژرا، بزووتنەوەی سەرتاسەریی «بلاک لایڤس ماتە» (ژیانی ڕەشپێست گرنگە) لە ئاستی جیهانیدا سەری هەڵدا، خێرا وەڵامی ڕاستڕەو و کۆنزەرڤاتیڤەکان ئەوە بوو کە «ئۆڵ لایڤس ماتە» (هەموو ژیانەکان گرنگن» بۆ بێ بەهاکردن و وەستاندنی پێشکەوتنی بزووتنەوەی چالاکوانانی ڕەشپێست بوو. بەبێ گومان مرۆڤێکی سپی پێستی ئەمریکی بەدرێژاییی مێژوو یەکسان نەبووە بە مرۆڤێکی ڕەشپێست، کەواتە کورتکردنەوەی خواستێکی دیاریکراوی ڕزگاریخواز لە قۆناغێکدا و تواندنەوەی لەنێو کاتیگۆرییە گشتییەکاندا، ئامانج لێی وەستاندنی ئەم خەباتە بووە و ئەمەش هەمیشە ستراتیژ و تاکتیکی بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان بووە بە درێژایی ئەم سەد و پەنجا ساڵەی ڕابردوو.

ئێستا ئەگەر بڕگەی دووەمی وەڵامەکەی بەختیار عەلی سەبارەت بە پرسی ژینگە هەڵسەنگێنین، ئەویش ڕیشەی دیسان لەناو هەمان ئەو بیرە کۆنزەرڤاتیڤەدا هەیە. جگە لەوەی سروشت وەک دار، درەخت، دارستان، شاخ و خاک، ڕۆڵێکی بنچینەیی لە ئایدیۆلۆژیای نازییدا هەیە و تەنانەت شکستی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی لەو جوگرافیایەی ئەمڕۆ پێی دەگوترێت ئەڵمانیا، لەلایەن هۆزە ژەرمەنەکانەوە و بە ڕابەرایەتیی ئەفسەری ڕۆمانی بە ئەسڵ چیرۆکی، ئارمینوس (هێرمان)، کە ناوی ئارییش لەوەوە هاتووە، لە ئەفسانەی ئەڵمانییدا وەک یارمەتیی خاک و دارستانی ئەڵمانی لێک دەدرێتەوە و ئەم ئەفسانەیە بەردەوام سەرمایەگوزاریی لەسەر ئەوە کردووە کە خاک و کێو و هەوای ئەڵمانیا، ڕەگەزی پاکی ئاری بەرهەم هێناوە و ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی ئەڵمانیا ببێتە خاکی بیرمەندان و شاعیران (Denker und Dichter). لێرەوە ئایدیۆلۆژیای خوێن و خاک (Blut und Boden) سەری هەڵداوە کە دروشمێکی ناسیۆنالیستییە و دەڵێت خوێنی نەتەوەیی یان جەستەی گەل (Volkskörper) بەستراوەتەوە بە ناوچەیەکی بەپیتی نیشتەجێبوون کە خاکە (Boden). لەسەر ئەم بنەمایە نازییەکان، پەرەیان بە چەمکی ئیمپریالیستیی هێرش بۆ سەر خۆرهەڵات(Lebensraum)دا و دەیانگوت ئەو گەلانەی جەستەی نەتەوەیی و خوێنیان بەناخی خاکدا وەک ڕەگی دار نەچووەتە خوارەوە، ئەوا بریتین لە «گەلی بێ شوێن» (Volk ohne Raum) و مافی مانەوەیان نییە. لەبەر ئەوەشە، ئەگەر سەیری هونەر و ئەدەبیاتی ڕۆمانتیکی ناسیۆنالیستی سەدەی نۆزدە و سینەما و ئەدەبیاتی سەدەی بیست لەناو ڕاستڕەوەکاندا بکەین، تێماکانی کۆچ بەرەو دارستان، گوند و سووکایەتی بەشار و پەرستنی ژینگەی سروشتی و سەرهەڵدانی تێماکانی ژانری فیلمەکانی چیا (Bergfilme) تێما و بابەتی هەرە ئازیز و خۆشەویستی کۆی بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان بووە[52].

بەڵام ئەوەی لێرەدا پێویستە جەختی لەسەر بکەینەوە، بەجێهێشتنی سیاقە مێژووییەکەیە و سەیرکردنی گەشەسەندنەکانی ئێستایە. هەمووان دەزانن سەرمایەداریی نیۆلیبرال ئێستا هەڕەشە لە مانەوەی زەوی دەکات، تەنها هەسارەیەک توانای ژیانی تێدا بێت، خەریکە لەدەست دەچێت، ئەمەش شتێکی خواکرد و سروشتی نییە، بەڵکوو مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری لێی بەرپرسە. ناچینە ناو ئەم بابەتەوە، چونکە پێم وایە بە ڕادەیەکی فراوان بۆ هەمووان ڕوونە، بەڵکوو باسی کاردانەوەی ڕاستڕەوەکان دەکەین کە دەیانەوێت ئێستا بزووتنەوە جەماوەرییەکانی گۆڕانی کەش و هەوا و ژینگە بووەستێنن ئەویش بە دانانی ئەو تاکتیکانەی کە ڕیشەیەکی مێژووییان هەیە. بۆ ئەم مەبەستە ئێمە ئێستای ئەڵمانیا بە نموونە وەردەگرین.

لە ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٠دا، بیۆرن هۆیكە، ڕابەرێکی پارتی نیۆنازی، ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا (AfD)، لە هەرێمی تۆرینگن، وێنەیەكی ڕووناكی خۆی لە پرۆفایلی فەیسبووكی خۆیدا بڵاوكردەوە. لە وێنەكەدا، هۆیكە دەبینین لەسەر كورسییەكی پاركێك دانیشتووە، و گۆڤارێك دەخوێنێتەوە بە ناوی «Die Kehre» (گۆڤاری پارێزگاریكردن لە سروشت)، گۆڤارێكی ڕاستڕەوی فاشیست كە یەكەم ژمارەى لە بەهاری ٢٠٢٠دا بڵاو كرایەوە. وەك خۆپێناسەكردنی گۆڤارەكە باسی دەكات، ناوونیشان و ناوەرۆكەكەى «كاریگەرە بە» وتاری «پرسیار دەربارەى تەکنیک و وەرچەرخان»(Die Frage nach Technik und die Kehre)[53]ی مارتین هایدیگەر، یەكێك لە دوو نووسراوەكانی پاش-جەنگی فەیلەسوفەكە، بەگوێرەى گۆڤارەكە، «لەو نووسراوەیەدا، هایدیگەر تەكنەلۆژیا وەك دەركەوتن و سەرهەڵدانی بەرزترین مەترسیی» بۆ /بوونی ئێمەى مرۆڤ» دەبینێت. گۆڤارەكە، بە سەرپەرشتی ژمارەیەك لە ئەندامانی ئەوەى پێی دەگوترێت بزووتنەوەى شووناسخوازی دەردەچێت، ئامانجی فەراهەمكردنی تێگەیشتنێكە لە پارێزگارییكردنی ژینگەیی، كە بەسەر «تەركیزی بەرتەسك و سنوورداری ئیكۆلۆژیا لەسەر گۆڕانی ژینگەیی»دا زاڵدەبێت، و گۆڤارەكە باس لەوەش دەكات كە «پەروەردەى ژینگەیی بە شێوەیەكی گشتی، بە دیمەنە كولتوورییەكان، عادەتەكان و خو و نەریتەكانەوە» دەگرێتە خۆی[54].

بە پشت بەستن و گەڕانەوە بۆ هایدیگەر، بزووتنەوەكە بە شێوەیەكی فیكری/ڕۆشنبیری ڕوانگە و بیركردنەوەى خۆی بۆ بزووتنەوەیەكی پارێزگاری ژینگەیی مانابەخش وەك بەشێك لە پارێزگاریكردن لە نیشتمان، Heimat، وەك یەكێتییەكی سروشتی ناوچەیی/هەرێمی، كولتوور و میرات دژی بەجیهانیبوون، جێگیر و جێكەوت دەكات. گۆڤاری ناوبراو، Die Kehre، بەڕوونی ئەمەى لە سەروتاری دامەزراندنی خۆیدا باس كردووە. لێرەدا، ڕۆحییەتی هایدیگەر دژی عەقڵانییەت و تەكنەلۆژیا دەوەستێتەوە و هەروەها تێگەیشتن و چەمكەكەى بۆ بیركردنەوەیەكی ڕیشەداكوتاوی ناوچەیی (Lokalismus)، بووەتە خۆراكی هەوڵی ڕاستڕەوەكان بۆ بانگەشەى ئینڤایرۆمێنتالیزم (پارێزگاریکردن لە خاک و ژینگەی سروشتیی ئەڵمانیا دژی ئەو بزووتنەوانەی داوای وەستاندنی گۆڕانی کەش و هەوا دەکەن).

بەشێكی سەنتڕاڵی ئەم ستراتیژییە بینینی پارتی سەوز و بزووتنەوە چەپەكانی پارێزگاریكردن لە سروشت وەك كۆمەڵە تەكنۆكراتێك كە عەقڵانییەتێكی سنووردار و بەرتەسكی زانستی پاڵنەریانە لە تەركیزكردنە سەر گۆڕانی كەش و هەوا. بە پشت بەستن بە نەریتێكی دوور و درێژی نەریتی پارێزگاریكردن لە نیشتمان، ڕاستڕەوەكان دەیانەوێت دژی ئەم بزووتنەوە نوێیە بووەستنەوە لە ڕێگای دانانی خۆیان نەك وەك بەرگریكارانی ژینگە، بەڵكو وەك بەرگریكارانی سروشت وەك بەشێكی مانابەخشی نەریتە ناوچەییەكان، میرات و بەشی جەوهەریی شووناسێكی سپیپێستی نەتەوەیی. لێرەدا بزووتنەوە جیهانییەكانی پارێزگاری ژینگەیی وەك دەركەوتەى ئەو شتە دەبینرێن و سەیر دەكرێن كە هایدیگەر پێی دەگوت Gestell: خوێندنەوەیەكی ڕووتی عەقڵانییانەى سروشت و جیهان وەك شتێك كە مرۆڤەكان توانای گۆڕینیان هەیە. لەم ڕووەوە بێ هۆ نییە، ئەم ڕابەران، ڕۆشنبیران و سیاسەتمەدارانی ئەم پارتە تەنانەت نکوڵیی لە گۆڕانی کەش و هەوا دەکەن و پێیان وایە ئەم بزووتنەوە «ئایدیۆلۆژیستانە» دژ بە «ژینگەی سروشتی، ڕۆحی دارستان» و هتد ئەڵمانین تا کار دەگاتە ئەوەی بیاتریش فۆن شتۆرش، ڕابەری پارتی ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا بڵێت «گەرمبوونی گۆی زەوی» پەیوەندی بە سەرمایەدارییەوە نییە بەڵکوو «خەتای خۆرە» و بڕۆن «لە خۆر بپرسن بۆ گەرم دەبیت»[55]. هەڵبەت ئەم دیاردەیە تەنها ئەڵمانی نییە، کۆی بزووتنەوە ڕاستڕەوەکان و سیاسەتمەدارە نیۆفاشیستەکان لە دۆناڵد ترەمپەوە بۆ ژایر بۆلسۆنارۆی بەڕازیل، نکوڵی لە گۆڕانی کەش و هەوا دەکەن و زاڵبوونی ئەم بزووتنەوەیە بە «پیلانگێڕیی مارکسیستی» لە قەڵەم دەدەن.

[1]بۆ ڕوانگەی دو مایستە سەبارەت بە شۆڕش و ژاکۆبنەکان و شۆڕشی فەڕەنسیی بەتایبەت، بگەڕێنەوە بۆ:

Joseph de Maistre, Considerations on France, translated by Richard A. Lebrun, edited and introduced by Isaiah Berlin, Cambridge University Press, Cambridge and London,1995. (Kindle Format)

[2]Edmund Burke, Reflections on the Revolution in France, edited by Frank M. Turner, Yale University Press, New Haven and London, 2003, pp.117-118.

[3]Jonathan Israel, Enlightenment Contested: Philosophy, Modernity, and the Emancipation of Man 1670–1752, Oxford University Press, Oxford, 2006, p.v.

[4]Jonathan Israel, Democratic Enlightenment: Philosophy, Revolution, and Human Rights 1750–1790, Oxford University Press, Oxford, 2011, p.7.

[5]بێرک، سەرچاوەی پێشوو، ل.٣١٣.

[6]Zeev Sternhell, The Anti-Enlightenment Tradition,translated by David Maisel,  Yale University Press, New Haven, 2010, p.404.

[7]Reinhart Koselleck (ed.):The Practice of Conceptual History, Stanford University Press, Stanford, 2002, p.233.

[8]Quoted in Robert Eccleshall et al. (eds.):Political Ideologies: An Introduction, Routledge, London, 1998, pp.185–217, p.212.

[9]In Adrian Lyttelton, (ed.):Italian Fascisms. From Pareto to Gentile, Jonathan Cape, London, 1973, pp.109, 170–171.

[10]مەریوان وریا قانیع، دەربارەی فەلسەفە و ئیسلام و ڕۆشنگەری (وەڵامێک بۆ کتێبەکەی کاک مەلا بەختیار)، لە بڵاوکراوەکانی نێوەندی ڕەهەند بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی، ٢٠٠٢، ل.٣٢٠.

[11]Arno J. Mayer, The Furies: Violence and Terror in the French and Russian Revolutions, Princeton University Press, Princeton, 2000, p.31.

[12]Adolf Hitler, Monologe im Führerhauptquartier: 1941-1944, Die Aufzeichnungen Heinrich Heims Herausgegeben von Werner Jochmann, Verlag Orbis, 2000,s.352-353.

[13]Georg Lukacs, Der Deutsche Faschismus und Hegel, in Schicksalswende: Beiträge zu einer neuen deutschen Ideologie, Aufbau Verlag, Berlin, 1955, s.29.

[14]سۆران ئازاد، هێزی تێگەیشتن لە وەهمی ڕەهەند و ڕەهەندییەکان، ماڵپەری ژنەفتن، ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢، https://bit.ly/3ucDWrx

[15]Michel Foucault, The End of the Monarchy of Sex, in Foucault Live: Collected Interviews, 1961-1984, edited by Sylvere Lotringer, Semiotext(e), New York, 1996, p.223.

[16]ئایزایا بەرلینی فەیلەسوفی لیبراڵ، لە کتێبەکەیدا ناعەقڵانییەتی هامان وەک جۆرێک لە سەرچاوەی بنچینەیی فاشیزمی سەدەی بیست دەخوێنێتەوە:

Isaiah Berlin The Magus of the North: J.G. Hamann and the Origins of Modern Irrationalism, Farrar Straus & Giroux, New York, 1994.

[17]Friedrich Nietzsche, Ecce Homo: Warum ich so weise bin, in Der Fall Wagner, Götzen-Dämmerung, Der Antichrist, Ecce Homo, Dionysos-Dithyramben, Nietzsche contra Wagner, herausgegeben von Giorgio Colli und Mazzion Montinari, Kritische Studienausgabe, Band 6, Walter de Gruyter Verlag, Berlin und New York, 1988, s.366.

[18]Friedrich Nietzsche, herausgegeben von Giorgio Colli und Mazzino Montinari, Band 1, Nr. 140, Walter de Gruyter Verlag, Berlin und New York, 1988, s.258.

[19]Friedrich Nietzshce, Ecce Homo, ebenda, s.366.

[20]Thomas Mann, Betrachtungen eines Unpolitischen, herausgegeben von H. Helbling, Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main, 1988, s.30.

[21]Walter Benjamin, Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit, edition Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, 2002.

[22]Hermann Rauschning, Make and Break with the Nazis,The Right Book Club, London, 1942, p.181.

[23]https://left-flank.org/2016/01/25/the-trump-paradox-a-rough-guide-for-the-left/

[24]بەختیار عەلی، ئۆپۆزسیۆن و پۆرترێتەکانی، چاپخانەی کارۆ، سلێمانیی، ٢٠١٩، ل.١٢٣.

[25]Thomas Mann, Betrachtungen eines Unpolitischen, ebenda, s.263.

[26]بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر دانانی دەنگی خەڵک وەک ئەڵتەرناتیڤی ئایدیۆلۆژیا، بگەڕێنەوە بۆ:

Pippa Norris and Ronald Inglehart, Cultural Backlash: Trump, Brexit, and Authoritarian Populism, Cambrdige University Press, Cambridge, 2019, pp.66-70.

[27]خوێنەر بۆ تێگەیشتن لە ڕوانگەی دژە-ئایدیۆلۆژیای بەختیار عەلی دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ:

بەختیار عەلی، ئایدۆلۆژیست، چاپخانەی کارۆ، سلێمانیی، ٢٠١٩.

ئەگەرچی گرفتێکی زۆر بنچینەیی ئەم کتێبە ئەوەیە کە دیسان خوێنەر نازانێت بەرگریی لە چ ئایدیۆلۆژییەک دەکات، دەگەڕێتەوە بۆ تێزی مارکسیستەکان (هەڵبەت بەبێ سەرچاوەی ڕاستەوخۆ و بەمجۆرە خوێنەران لەبەردەم دووڕیانێک بەجێدەهێڵێت)، لەکاتێکدا چەپەکان ئەم تێزانە قوڵ بۆ سەردەمی ئایدیۆلۆژیا بەکاردەهێنن، کەچی نووسەر بە هەڵە لەژێر ناوی نائایدیۆلۆژییدا بەکاریان دەهێنێت.

[28]Pierre Rosanvallon, Counter-Democracy: Politics in an Age of Distrust, Cambridge University Press, Cambridge, 2008, p.22.

[29]Roberto Esposito, Categories of the Impolitical, Fordham University Press, New York, 2015.

[30]بۆ زانیاریی زیاتر لەبارەی بزووتنەوە خوێندکارییە ناڕەزایەتییە تازەکان بگەڕێنەوە بۆ:

Tania Palmieri and Clare Solomon (eds.): Springtime: The New Student Rebellions, Verso, London, 2011.

[31]بەختیار عەلی، تێکدەری یاری، https://www.newroz.com/so/politics/tykhdaery-yrybhkhtyr-hly

[32]Joan Maria Thomàs, José Antonio Primo de Rivera: The Reality and Myth of a Spanish Fascist Leader, translated by John Bates, berghahn publishing house, New York and Oxford, 2019, p.180.

[33]Douglas W. Foard, The Revolt of the Aesthetes: Ernesto Giménez Caballero and the Origins of Spanish Fascism, Peter Lang Inc., International Academic Publishers, 1989, p.13.

[34]Joan Maria Thomàs, José Antonio Primo de Rivera, op.cit, p.303.

[35]هەمان سەرچاوە و لاپەڕە.

[36]بۆ زیاتر خوێندنەوەی کابالێرۆ وەک «فالانژیستێکی لەبیرکراو» بگەڕێنەوە بۆ:

Douglas W. Foard, The Forgotten Falangist: Ernesto Gimenez Caballero, Journal of Contemporary History, No. 10 (1), 1975, pp.3-18.

[37]José Ortega y Gasset, The Revolt of the Masses,Norton & Company, New York and London, 1994.

[38]بەختیار عەلی، تێکدەری یاری، https://www.newroz.com/so/politics/tykhdaery-yrybhkhtyr-hly

[39]مەریوان وریا قانع، لە یادی ئانتۆنیۆ گرامشی دا، http://www.rwangauraxna.com/detail.aspx?IDNews=1776

تێبینیی: دەستکاریی ڕێنووس و فاریزە و کەوانەکان نەکراوە و وەک خۆی گواستراوەتەوە، من بەرپرسی ئەمجۆرە ڕێنووسە نیم. پێشڕەو

[40]http://mariwan-kanie.blogspot.com/2011/03/blog-post_27.html

[41]Antonio Gramsci, A Gramsci Reader, edited by David Forgacs, Lawrence and Wishart, London, 1988, pp.10-11.

[42]هەمان سەرچاوە، ل.٢٠٥-٢٠٦.

[43]بڕوانە:

Antonio Gramsci, Selections from Political Writings 1910–1920, edited by Quintin Hoare, translated by John Mathews, Lawrence and Wishart, London, 1977.

[44]ئەكتیڤیزم بزووتنەوەیەك بوو دەگەڕایەوە بۆ ساڵانی سەردەمی جەنگی یەكەم؛ بانگەوازی بۆ نوخبە، واتا ڕۆشنبیران و هونەرمەندان دەكرد بەشێوەیەكی چالاك و ئەكتیڤ ئاوێتەى جۆرێكی نوێی سیاسەتە ڕۆحییەكان ببن.

[45]Walter Benjamin, Linke Melancholie: Zu Erich Klistners neuem Gedichtbuch, in Walter Benjamin, Gesammelte Schriften III, herausgegeben von Hella Tiedemann-Bartels, Surhkamp Verlag, Frankfurt am Main, 1972, s.279-283.

[46]هەمان سەرچاوە و لاپەڕە.

[47]بەختیار عەلی لە دیمانەیەکدا لەگەڵ ژنەفتن،

[48]بۆ زانیاریی لەسەر سەد ساڵەی خەباتی ژنان و بەدەستهێنانی مافەکانیان، بگەڕێنەوە بۆ لێکۆڵینەوە بایەخدارەکەی لیندسەی جێرمان:

Lindsey German, How a Century of War Changed the Lives of Women, Pluto Press, London, 2013.

[49]Andreas Huyssen,After the Great Divide: Modernism, Mass Culture, Postmodernism, Indiana University Press, Bloomington, 1986, pp.52-53.

[50]Wyndham Lewis, Time and Western Man, Beacon Press, Boston, 1957, p.321.

[51]Emil Ludwig,Talks With Mussolini, Little, Brown, and Company, Boston, 1933, pp.62 and 112.

[52]بۆ زانیاریی زیاتر بگەڕێنەوە بۆ: پێشڕەو محەمەد، لەکۆدگۆڕینی کانتەوە بۆ تیۆری فیلم: دەروازەیەک بۆ فینۆمینۆلۆژیای ماتریالیستی زیگفرید کراکاوەر، ناوەندی ڕۆشنبیریی ڕەهەند، سلێمانی، ٢٠٢١.

[53] تێبینیی ئەم وتارە بەناوی پرسیار دەربارەی تەکنەلۆژیا لە زمانەکانی جیهاندا ناسراوە و هەرواش بۆ هەموو زمانەکان وەرگێڕدراوە.بەڵام لەبەر وننەکردنی ناوەکە و پەیوەندیی بە گۆڤارەکەوە بەم جۆرە دامانناوەتەوە.

[54] Die Kehre, Zeitschrift für Naturschutz, Heft 1, Frühjahr, 2020 https://die-kehre.de/product/die-kehre-fruehjahr-2020-heft-01/

[55]Wir sollten die Sonne Verlklagen, http://jusos-nby.de/archive/1068

The post ڕەهەند: <br>لە پڕۆژەی ڕۆشنگەریی لیبراڵەوە بۆ پەراوێز و پارادۆکسەکانی بیرکردنەوە appeared first on ژنەفتن.

١

وەهمێک بیرکردنەوەی ئێمەی داپۆشیووە، ئەویش وەهمی ڕەهەندی و ڕەهەندییەکانە. هەر لەو ڕوانگەیەوەیە، کە ئەم تەوەرەیە بە سروشتی خۆی مامەڵەکردنە لەگەڵ پڕۆژەیەکی مردوو، کە لە چوارچێوەی سەردەمێکی دیاریکراودا هەبووە و نەیتوانیوە لێی بپەڕێتەوە. کولتوورە جیاوازەکانی مرۆڤایەتی بە ڕێگەی جیاواز دەستبەرداری مردووەکانیان دەبن و لە بەرچاوی زیندووەکانیان ناهێڵن، مەگەر بۆ پشکنینێکی جۆری جینالۆجیی بۆیان بگەڕێنەوە. لێرەدا دەستبردنی منیش بۆ ئەو پڕۆژە مردووە، لەوە بە دەر نییە. قسەکردن لەبارەی مەرگ، بە سروشتی خۆی لای بینەر سۆز دەورووژێنێت و هاوسۆزیی لێ دەکەوێتەوە. تازەترین مۆدێلی ئەم جۆرە هاوسۆزییە بریتییە لەو نووسین و بۆچوونانەی، کە پڕۆژەیەکی مردووی وەک ڕەهەند بە پێویستییەکی مێژوویی دەزانن. ئەو جۆرە بۆچوونە، کە هێزی خۆی لە ئاستی کۆمەڵایەتییەوە وەردەگرێت، نکۆڵی لە مردن دەکات، بەوەی ئەو تێگەیشتنە کۆمەڵایەتییە لەسەر پایەی کەڵەکەکردن وەستاوە. نکۆڵیکردن لە مردن خەسڵەتی دیاری ئەوانەیە، کە ژیان و مەرگ وەک دوالیزم دەبینن. هێزی کرانەوە و بەرفرەوانبوونی بیرکردنەوەیان لە دەرەوەی مردووەکان نییە. مردووە بەهێزەکان دەبن بە تارمایی و لە دەورانی خۆیاندا دەگەڕێنەوە. تارماییی (کارل مارکس) لە ڕێی (جاک دێریدا)ەوە دەگەڕێتەوە، بەڵام ڕەهەند مردوویەکی بەهێز نییە، بەڵکوو لاواز و ڕووکەشە. تەرمێکە و لەسەر شانی ئەوانەیە، کە مەرگ سۆزیان دەبزووێنێت. ئەو سۆزە ڕێ نادات تەرمەکە بنێژرێت و  لە بەرچاومان لا بچێت، دەنا هیچ بەهانەیەکی بۆ مانەوە نییە. ڕەهەند لە شێوەی تارمایی نەگەڕاوەتەوە، بەڵکوو هێشتا لێرەیە و نەنێژراوە. ئەوانە هەست بە قورسایییەکەی دەکەن، کە هەڵیانگرتووە و ناتوانن دایبنێن. فریدریک نیتشە ئەو تێگەیشتنە باوە بۆ مردن تێک دەشکێنێت و مردن دەکات بەو دەروازەیەی، کە ئێمە دەتوانین لە ڕێگەیەوە بە ڕووی واتا گەورەکانی ژیاندا بکرێینەوە، بەو واتایەی دەکرێت مردن هێز بێت و هێزی لێ بکەوێتەوە. مراندنی خواوەند، مراندنی هەموو ئەو بەها کەڵەکەبووانەن، کە مێگەل لە ڕێی ئایینەوە پاراستوونی. چەمکی مردن دەبێتە توانایەک و مێژووی هزری خۆرئاوا دەهەژێنێت، بە ڕادەیەک دەگاتە ئەوەی وەک هاوواتای چەمکی (ڕەخنە) بە کار بێت و بچێتە لای ئەوانەی ڕەخنە لە دۆخی مۆدێرنیتی دەگرن. پابەندبوون بە مردووەوە، لە ڕوواڵەتدا وا دەردەکەوێت شتێک هەیە بە ناوی وەفا، کە ئەو پابەندبوونەی هێناوەتە کایەوە، بەڵام ڕاستییەکەی ئەو پابەنددارانە نەیانتوانیوە شتێکی تری جیاواز لە ژیاندا بدۆزنەوە، بۆیە پێیان وایە زەمینەی مردووەکە وەک خۆی ماوە و شوێنەکەی بە چۆڵی دەبینن. هیوا دەخوازن بۆ ئەو شوێنەی بگەڕێتەوە، کە هێشتا وەک خۆی ماوە و نەگۆڕاوە، بەڵام ئێمە لە (هیراکلیتۆس)ەوە فێر دەبین، کە جیهان هەمیشە لە گۆڕاندایە. ئەوەی دەیەوێت ڕەهەند وەک جاران بگەڕێنێتەوە، لەبەر ئەوەیە دەزانێت ڕەهەند خاوەنی هەموو ئەو خەسڵەتانەیە، کە لە خۆیشیدا هەن. هەر نیشانەیەک ڕۆژانە لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا دەیبینن، ئەویان بە بیر دێنێتەوە، چونکە خۆیشیان تێیدا هاوبەشن. ئەوەی ئێمە پێی دەڵێین ڕەهەند ڕاستییەکەی جۆرێکە لە براند (brand) بۆ کۆمەڵێک نووسەر (بە نانووسەریشەوە) تا ئەوەی ئێمە پڕۆژەیەکی هزری بێت. بۆیە لێرەدا گرنگە کە ئاڕاستەی ڕەخنەکاری دروست بێت و پڕۆژە و براند لە یەکتر جیا بکاتەوە.

سەرکەوتنی دامەزراندنی براندی ڕەهەند، واتە براندی ستافەکەی، لەوانە مەریوان وریا قانع، بەختیار عەلی، ئاراس فەتاح و ڕێبین هەردی، دەگەڕێتەوە بۆ هەلومەرجی هەژارێتیی نێوەندی ڕۆشنبیریی کوردی، یان دروستتر نێوەندی جەماوەر، لە سەردەمی خۆی و ئێستا. لە دوای سەرهەڵدانی بزووتنەوەی (گۆڕان)، نووسەرانی (ڕەهەند) جارێکی تر دەستیان کردەوە بە دەرکردنی گۆڤاری (ڕەهەند)، بەڵام چونکە سەردەمەکەیان گۆڕابوو، ئەو دەستپێکردنەوەیە هیچ دەنگدانەوە و کاریگەریی جەماوەری جێ نەهێشت. من باسی ‘دەنگدانەوە’ دەکەم، چونکە لە بنەڕەتدا ئەوەی تاوەکوو ئێستا ئێمە باسی (ڕەهەند) دەکەین، پێوەندیی بەو ‘دەنگدانەوە’یە هەبووە و هەیە، نەک ئەوەی پڕۆژەکە کاریگەرێتی لەسەر دروستکردنی ئاڕاستەی نوێ ڕەخنە هەبووبێت. هێزی نووسەرەکانی ڕەهەند لەوەدا نییە، کە خاوەن ئاڕاستەی ڕەخنە و چەمکی خۆیان بن، بەڵکوو لەوەی بەردەوامی بە پڕکردنەوەی خواستی ڕووکەشی دەدەن. (فریدریک نیتشە) لە پەرتووکی (مرۆڤ، هەرە مرۆڤترین) بەقووڵی ئەو خاڵە ڕوون دەکاتەوە، کە بۆچی سەردەمەکان پێویسیان بە نووسەری ڕووکەشە.” نووسەرە خراپەکان پێویستن: هەمیشە دەبێت نووسەرانی خراپ [خراپنووس] هەبن، چونکە ئەوان کاردانەوەی چێژی پێنەگەیشتوو و تەمەنە کامڵنەبووەکانن، کە هێندەی پێگەیشتووەکان خاوەن پێویستین. ئەگەر ژیانی مرۆڤ درێژتر بووایە، تاکەکەسە پێگەیشتووەکان زیاتر دەبوون لە پێنەگەیشتووەکان، یان لانی کەم هێندەی یەک دەبوون، بەڵام زۆرایەتی ئەوان زوو بە گەنجی دەمرن…”¹مەبەستی (نیتشە) لێرەدا ئاماژەدانە بە ئاستی هۆشیاری ئەو جۆرە خوێنەرانە. دەورانی هۆشیاری وا دەخوازێت، کە ئێمە لە ڕووکەشەکانەوە دەست پێ بکەین. ئەوە دۆخێکی حەتمیی ئاگامەندییە. کاتێک ئێمە هۆشیارتر و قووڵتر دەبین، کەسانێک هەن وەک ئێمەی ڕابردوو ناهۆشیار و ڕووکەشن، بۆیە خاڵی دەستپێکی ئەوان ڕووکەشەکانن؛ ئەوە چەرخی خواستی زۆرە لەسەر نووسەرانی ڕووکەش. لە ئاستی پشکوتن و کرانەوەی ئاگامەندیی ئێمەیش بە ڕووی جیهاندا، دەروازەی یەکەم هەمیشە ڕووکەشە؛ ئەو دەروازەیەی، کە (ج. و. فریدریک هیگڵ) لە پەرتووکی (فینۆمینۆلۆجیی هۆش) بە ‘دڵنیایی هەستەکی’ ناوی دەبات. ئەو جۆرە دڵنیایییە ئەگەرچی ڕووکەش و گومڕاکەرە، بەڵام هەلومەرجێکی هۆشیارییە. ئێمە کاتێک دەگەینە ئاستە باڵاکانی ئاگامەندی، چیتر تێگەیشتنەکانمان لە ‘دڵنیاییی هەستەکی’یەوە نایەن، بەڵکوو لە خودی تێگەیشتن و پێوەندیی زانینەکانمان بە ڕاستییەوە دێن. ئەوانەی، کە هێزی ئەوەیان نییە ئەو ئاستەی تێگەیشتن تێبپەڕێنن، هەمیشە لەوێدا دەمێننەوە و پێویستیشیان بە کەرەستە و وزەکانی ئەو ئاستەیە. بە ڕەچاوکردنی ئەوەی هەمیشە زۆرایەتییەک دەبێت، کە لەو ئاستانەدا چەق ببەستێت، هەمیشە کۆمەڵگە و کۆمەڵ پێویستیان بە پڕۆژەی هاوشێوەی ڕەهەند و نووسەرەکانیان هەیە. بۆ نموونە، ئێستا ئەو پێویستییە لە نووسەرانی ڕەهەندەوە بۆ نووسەرە گەنجە هەوادارەکانیان درێژ بووەتەوە، کە بە هەمان ئاڕاستەی بێبەرهەمی ڕەهەندییەکان ئیش دەکەن. ئەوەی باجی ڕووکەشی دەدات، سەرەتا خودی نووسەرەکان خۆیانن. بیرکردنەوەی داهێنەر و قووڵ بە سروشتی خۆی ئێمە لە ئاست ڕاستییەکان بەهێز دەکات. هەر نووسەرێکی داهێنەر بە قووڵی سەبارەت بە مەترسییەکانی خوێنەری ڕووکەش هۆشیارە، چونکە ئەو جۆرە خوێنەرە، چ بە ستایشەکانی بێت، چ بە هەوڵی سڕینەوەکانی، زیانێکی گەورە لە وزەکانی نووسەر و داهاتووی داهێنانەکانی دەدات. کاتێک نووسەرێک بە بۆچوونی ستایشخوازی خوێنەرە ڕووکەشەکانی هەڵدەخەڵەتێت، بەبێ ئەوەی ئاگامەند بێت، لە داوی ڕووکەشێتیی نووسین بۆ پڕکردنەوەی خواستی ئەو جۆرە خوێنەرانە گیر دەخوات. نووسەری داهێنەر بۆ خوێنەر نانووسێت، بۆ خۆی نانووسێت، بۆ هیچ ئەگێندا و ئامانجێک نانووسێت، بەڵکوو بە تەنیا بۆ نووسین دەنووسێت، واتە بۆ ئافراندنی زمانێک، کە بتوانێت هێز و شکۆداریی داهێنانەکانی بەرجەستە بکات، یان بۆ بەرجەستەکردنی ئەو هۆشیارییەی خاوەنیەتی. نووسین لای داهێنەران نابێت بە کەرەستەیەک بۆ گەیاندن، بۆ نموونە گەیاندنی پەیامێک، ئامانجێک یان ئەگێندایەک بە خوێنەر؛ خودی نووسین ئامانجە ڕەهاکەی نووسەرە بۆ نوێنەرایەتیکردنی جیهانبینیی ئەو. ئەوەی وەک کەناڵێکی گەیاندن مامەڵە لەگەڵ زمان دەکات، نەک هەر ئەوەی ئاگاداری کێشە قووڵەکانی بیرکردنەوە و زمان نییە، بەڵکوو لە ئاستی زمانی میللی چەقی بەستووە. ئەو مەودا گەورانەی بیرکردنەوە، کە لە ڕێگەی زمانەوە دادەهێنرێن و دەدۆزرێنەوە، گەورەترین بایەخ و بەرژەوەندیی نووسەری داهێنەرە. ئەوە نەریت و خەسڵەتێکی هاوبەشی بیریارانی گەورەی مێژووە. لەگەڵ ئەوەیشدا، مەرج نییە مرۆڤانی هێزدار و قووڵبین هەمیشە پەنا بۆ نووسین ببەن، چونکە نووسین ڕێگەیەکە بۆ بەرجەستەکردنی هۆشیارییان، نەوەک تاکە ڕێگە بێت. لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، ژمارەی قووڵبین و فەیلەسووفەکان لەڕادەبەدەرن، کە پەنایان بۆ نووسین نەبردووە وەک چۆن ژمارەی ئەوانەی ئێمە نایاناسین بە هۆکاری ئەوەی لە بێدەنگییە قووڵییەکانی خۆیان نقووم بوون، نەزانراون. ئەوەی فەیلەسووفێکی وەکوو (نیتشە) دەکات بە فەیلەسووف بۆ ئێمە نووسینەکانیەتی، بەڵام ئەو فەیلەسووفە نووسیبای یان نا، خاوەن هەمان وزە و ئاستە باڵایەی هۆشیاری دەبوو. بۆیە ئەو بۆچوونە نادروست و ناپێویستە، کە نووسین و ناوداربوون وەک تاکە پێوەری هۆشیاری دەزانێت؛ بە پێچەوانەوە، زۆرجار نووسین و ناوداربوونی نووسەران ئاماژەیە بە هەڵدێربوونیان کاتێک خواستی زۆر لەسەر بیرکردنەوەی داڕووخاو و پووکاوەیان هەیە.

٢

بۆ نووسین لەبارەی هەر دۆسییەیەک، بە تایبەت دۆسیەی ڕۆشنبیریی کوردی، کۆمەڵێک خاڵی ئۆنتۆلۆجی هەن، کە پێویستە ئێمە ڕەچاویان بکەین. مەبەستم لە ئۆنتۆلۆجیا لەو کۆنتێکستەدا سروشتی بوونی ئەو دۆسیەیەیە، کە خراوەتە ژێر ڕۆشنایی لەگەڵ پێوەندییەکانی بە دۆسیەی هاوشێوە. بۆ نموونە، تێگەیشتن لە بونیاد و مێکانیزمەکانی دەوڵەتی عێراق، ئەگەرچی زۆر جیاوازە لە دەوڵەتێکی دیموکراتی وەکوو سوید، هێشتا ئۆنتۆلۆجییانە یارمەتیمان دەدات لە دەوڵەتی سوید و هەر دەوڵەتێکی تری جیهان تێبگەین، چونکە لێرەدا خاڵ و دیاردەی هاوبەش دەوڵەت و پێکهاتەکانی ترن. ئێمە کاتێک لە دۆسیەی قوتابخانەی فرانکفۆرت تێبگەین، ئەو تێگەیشتنە یارمەتیمان دەدات لە پڕۆژەیەکی وەکوو ڕەهەند تێبگەین. بۆ ئەوەی بزانین پڕۆژەیەک هزری ڕەخنەیی هەڵگرتووە، دەبێت لە ڕێی ئەو چەمکانەوە بیخوێنینەوە، کە هێناونی و بە هۆیانەوە ڕووبەڕووی تێگەیشتنی میللیی کۆمەڵگە بووەتەوە. ئێمە ئەگەر ئەمڕۆ بمانەوێت بە مێژووی قوتابخانەی فرانکفۆرتدا بچینەوە، لەسەر ئەو چەمک و بەهایانەدا دەوەستین، کە هەر یەکێک لەو فەیلەسووفانە کاری پێ کردوون. قوتابخانەی فرانکفۆرت هێزی ئەوەی هەیە جارێکی دیکە لە دیدگەی ڕەخنەوە بە بەرهەمی بەشێکی زۆری ئەو فەیلەسووف، کۆمەڵناس، دەروونزان و زمانناسانەی پێش خۆی و هاوچەرخیدا بچێتەوە. ئەو بەگژداچوونەوەیە هێزی ئەو قوتابخانەیە لە تێکشکاندنی ڕاستەقینە یان واقیع و تێگەیشتنی باوی ئەڵمانیا. بەڵام ئەم قوتابخانەیە لە کوێوە دێت؟ هێزی ئەو قوتابخانەیە دامەزراندنی دایەلۆگە لەگەڵ فەیلەسووفەکانی پێش خۆی، لەوانە (ئیمانوێڵ کانت)، (ج.و. فردریک هیگڵ)، (کارل مارکس)، (فریدریک نیتشە)، (ماکس ڤیبەر) و بیریارانی هاوشێوە. سەرەڕای ئاڕاستەی هاوبەش، فەیلەسووفانی ئەو قوتابخانەیە هەم لە ڕووی کایەی ئیشکردنیان هەم لە دیدگا و ئەو چەمکانەی دایانهێناون، جیاوازن، چونکە جیاوازی بنەڕەتە بۆ ئەوەی پڕۆژەیەک خاوەنهێز بێت بەرانبەر بە ڕاستەقینە یان واقیع. ئێمە لە (کانت)ەوە بۆ (ماکس ڤیبەر) و (ڕۆی ڕام باسکار) فێر دەبین، کە تێگەیشتنی هۆش، یان ئەقڵ بەرانبەر بە ڕاستەقینە سنووردارە؛ هیچ کەسێک ناتوانێت گوتاری ڕەهای خۆی بەرانبەر بە ڕاستەقینە بەرز بکاتەوە. ئاڕاستە جیاوازەکان هەوڵێکن بۆ کەمکردنەوەی ئەو ناتوانستییەی هۆش لە تێگەیشتن لە سەرجەمێتیی بوون.

کێشەی گەورەی ئەو نووسەرانە ئەوەیە، کە خاوەن نەیار و بەرانبەری لاوازن، لەوانە کادیری سیاسی. بە نکۆڵیکردن لە بوونی ئەوان و دەستەڵاتداربوونیان، ئەو نووسەرانە ویستوویانە ئەو پێگە جەماوەرییەی بە کادیری سیاسی بەخشراوە، بە خوێندەواری وەکوو خۆیان ببەخشرێت.

قوتابخانەی فرانکفۆرت هەمیشە ئامادەییی هەیە بە هێزی ڕەخنە و ئەو چەمکانەی دایهێناون. ئەو کاریگەرییە سنوورە داخراوەکانی دەوڵەت دەبڕێت تا دەگات بە ئێمە، تا دەگات بە کۆمەڵگەکانی تر. پرسیاری بنەڕەتی ئەوەیە، کە ئایا ڕەهەند، جگە لە کوردستان، دەیتوانی لە هەر کۆمەڵگەیەکی تر، لەوانە ئەڵمانیا، وڵاتە سکەندەناڤییەکان و بگرە وڵاتێکی وەکوو تورکیا، خاوەنی پێگە بێت؟ وەڵامەکە نەخێرە، نەک لەبەر ئەوەی ڕەهەند تایبەتە بە کۆمەڵگەی کوردی، بەڵکوو لەبەر ئەوەی ڕەهەند لە بنەڕەتدا هیچ ئاڕاستە و چەمکێکی دروست نەکردووە، کە بۆ نموونە، توێژەرێکی ئەڵمانی، یان تەنانەت توێژەرێکی لوبنانی بتوانێت بۆ تێگەیشتن لە کۆمەڵگەکەی خۆی بە کاری بهێنێت. نەک هەر ئەو توێژەرانە، بەڵکوو ئەگەر هەر یەکێک لە ئێمە بمانەوێت لە کۆمەڵگەی کوردی تێبگەین، ئەگەر خاڵی دەستپێکردن و خاڵی سەرچاوەکانیشمان ڕەهەند و نووسەرەکانیان بن، ئێمە جگە لە بەرهەمهێنانەوەی تێگەیشتنە میللییەکان، ناتوانین هیچ دەستکەوتێک بەدەستەوە بدەین. فەیلەسووفێکی وەکوو یورگن هابرماس چ لە بارەی کۆمەڵگەی ئەڵمانییەوە بنووسێت، چ لە بارەی کۆمەڵگەی کوردی، خاوەنی هەمان زمان، مێتۆد و نووسینی ڕەخنەیی دەبێت. هەلومەرجەکان بڕیار لەسەر زمانی بیریاران نادەن، چونکە هەلومەرجەکان گۆڕانی دەرەکین. ئەوەی هێزی بیریارێک بەرانبەر بە جیهان شکۆدار دەکات، ئەو گۆڕانە گەورانەن، کە لە بیرکردنەوەکانی خۆییەوە دێن، نەک لە گۆڕانی هەلومەرجەکان. ئاوازی زمان و نووسینی ڕەهەندییەکان پێوەندیی بە هەلومەرجەکانەوە هەیە، بە تایبەت هەلومەرجی سیاسی. کێشەی گەورەی ئەو نووسەرانە ئەوەیە، کە خاوەن نەیار و بەرانبەری لاوازن، لەوانە کادیری سیاسی. بە نکۆڵیکردن لە بوونی ئەوان و دەستەڵاتداربوونیان، ئەو نووسەرانە ویستوویانە ئەو پێگە جەماوەرییەی بە کادیری سیاسی بەخشراوە، بە خوێندەواری وەکوو خۆیان ببەخشرێت. ئەوە جۆرێکە لە ململانێی سیاسی و کۆمەڵایەتی، لە سەرووی هەموو شتەکانیشەوە، ململانێن بۆ سەرچاوە و پێگە.

٣

ئێمە پێویستە ئەوە ڕەچاو بکەین، کە نووسەرانی ڕەهەند لە کۆمەڵگەیەکی ئیسلامییەوە سەر هەڵدەدەن و بەردەوامی بە نەریتی بیرکردنەوەی ئیسلامی دەدەن. ڕێکەوت نییە، کە نووسەرانی ڕەهەند هێندەی بانگخوازە ئیسلامییەکان خاوەنی پێگەی کۆمەڵایەتین. ئەو ناوبانگە لە دوای حەڤدەی شوباتەوە زیاتر کەڵەکە دەبێت، کە تێیدا بۆچوونی نووسەرانی ڕەهەند ڕاستەوخۆ لەگەڵ سەرچاوەکەی خۆی تێکەڵ دەبێتەوە. هەمان ئەوانەی شوێنکەوتووی بانگخوازەکان بوون، بە بۆچوونی ڕەهەندییەکانیش سەرگەرم دەبوون. لە تۆڕە کۆمەڵایەتی و کەناڵەکانی ڕاگەیاندنیش، بە ئاسانی بۆچوونێکی ڕەهەندییەکان لە تەنیشت فتوایەکی ئایینییەوە پەخش و بڵاو دەکرایەوە. من بە ڕێکەوتیش نەمدیوە و نەمبیستووە، کە ئیسلامیستێکی سیاسی بۆچوونێکی خۆی بە ئارگومێنتێکی مارکس یان نیتشە بەهێز بکات، بەڵام هەمان ئەو ئیسلامیستە سیاسییانەم بینیون، کە بۆچوون و باوەڕە بنچینەخوازییەکانیان بە نووسەرانی دامەزرێنەری ڕەهەند بەهێز کردوون. ئەوە ڕێکەوت و لەخۆوە نییە، بەڵکوو پێوەندیی بە هەمە یان هەمانچەشنێتیی پڕۆژەی ڕەهەندییەکان و ئیسلامیستییە سیاسییەوەکانەوە هەیە. ئەو هەمانچەشنێتییە دۆخێکی سروشتیی ئەو پڕۆژەیەیە بووە، چونکە ئەو پڕۆژەیە لە نەریتی ئەو بیرکردنەوانەوە هەڵقوڵاوە، نەک لە تێپەڕاندنی. ئەو جۆرە نەریتیە بە ئاسانی لە بیرکردنەوەی نووسەرانی ڕەهەند تێبینی دەکرێت. باسەکە ئەوە نییە، کە ئایا ئەو نووسەرانە موسڵمانن، یان نا، باوەڕیان بە بوونی خوایە، یان نا، چونکە ئەوەی باسی دەکەم سروشتی گوتاری ئەو ڕۆشنبیرانەیە، کە نەک نەیانتوانیووە ئەو گوتارە ئیسلامییە تێبپەڕێنن، بەڵکوو بەردەوامیان پێ داوە. هەتا ئێستا لای (بەختیار عەلی) نووسەرە گەورەکەی ڕەهەند، نەک هەر لە گوتارەکانی، بەڵکوو لە شیعر و ڕۆمانەکانیشی، جیهان یان ڕەشە یان سپی، یان شەیتانە یان فریشتە، یان شاعیرە یان سیاسی، یان دۆزەخییە یان بەهەشتی، یان ڕۆشنبیرە یان گەمژە، یان یارە یان دوژمن و چەندان دووانەی تر، کە لە بنەڕەتدا واتە یان باشە یان خراپ. تەواوی جیهانبینیی (ب. عەلی) لە گۆشەنیگای ئەو جۆرە لۆجیکە دوانییە (binary logic) کورت دەبێتەوە لەژێر دەمامکی ‘جاویدانی’ و جوانناسی شاردراونەتەوە. ئەو جۆرە جیهانبینییە، کە ڕەگە هەزارانساڵییەکەی بۆ ئایینی (زەردەشتی) دەگەڕێتەوە و بۆ زۆربەی ئایینەکانی تر درێژ بووەتەوە، بە تایبەت بۆ (مەسیحی) و (ئیسلام)، تا ئێستا پێوەرە سەرەکییەکەی ئەو نووسەرە گەورەیەی ڕەهەندە. کاتێک (نیکۆلا مایکاڤیللی) کتێبی (شازادە) دەنووسێت، ڕووبەڕووی هەڕەشەی مەسیحییەکان دەبێتەوە، چونکە زمانی ئەو هەڵگەڕانەوەیە لە تەواوی زمان واتە بیرکردنەوەی باڵادەستیی مەسیحی، کە لەبەر وەهم و چاکەخوازی، چاوی بینینی ڕاستەقینەی لەدەست داوە، بەڵام خودی (نیکۆلا مایکاڤیللی) کەسێکی مەسیحی و خواپەرست بوو. نموونەیەکی تر (سۆرێن کیەکەگۆرد)ە. ئەو ئەگەرچی مەسیحی دەکات بە خاڵی دەستپێک لە ڕاڤە فەلسەفییەکانی، بەو زمانە فەلسەفییەی دایدەهێنێت، ڕووبەڕووی دەستەڵاتی کڵێساکان دەبێتەوە. ئێمە هەرگیز ناتوانین بڵێین زمانی (کیەکەگۆرد) زمانی مەسیحییەکانە، چونکە ئەوەی (کیەکەگۆرد) دەکات بە فەیلەسووف، تێکشکاندنی ئەو زمانەیە و بەدەستهێنانی سەروەرێتیی فەیلەسووفبوونی خۆیەتی لە ڕێگەی زمانەوە.

٤

هەر پڕۆژەیەک بۆ ئەوەی ئاڕاستەی ڕەخنە و بیرکردنەوە بێنێتە دی، پێویست دەکات لانی کەم خاوەنی تێگەیشتن بێت بۆ چەمکەکان، بەڵام لە بنەڕەتدا قەیرانی زۆربەی نووسەرانی ڕەهەند، قەیرانی تێنەگەیشتنە لە چەمک. یەکێک لە هۆکارەکان ئەوەیە، کە نووسەرانی ڕەهەند، وەک پێشتر ئاماژەم پێی دا، بۆ خوێنەر و جەماوەرێکی تایبەت دەنووسن؛ ئەوانەی، کە لەژێر باری هەلومەرجی ئاستە ڕووکەشەکانی هۆشیاریدا دەژین. بۆ ئەو جۆرە خوێنەرانە، زانینێکی ڕووکەش و چەوت هێشتا باشترە لە هیچ. خودی ئەو زانینە دەبێت بە باوەڕ و چەقبەستنی بەهاکان. ئەوە لۆگیکێکە (نیتشە) لە تەواوی کتێبی (جینالۆجیای ئاکار) بە کاری هێناوە، وەک بۆچوونی وایە، کە بناغەی بەهای ئاکار لەسەر هەڵە دامەزراوە، بەڵام تێگەیشتن لەو ڕاستییە، مەرج نییە خودی ئەو بەهایە لەناو ببات. جیهانبینیی نووسەرانی ڕەهەند لە بناغەدا لەسەر هەڵە و بەها کۆمەڵایەتییە هەڵەکان دامەزراوە، بەڵام ئەوە وا ناکات خاوەنی پێگە نەبن، چونکە خودی ئەو بەها کۆمەڵایەتییانە پێویستیان بەو جۆرە دەنگانەیە بۆ سەقامگیرکردنی مانەوەی خۆیان. زانین کایەیەکی کۆمەڵایەتییە، لەسەرووی هەموو شتێکەوە، کایەی زمانە. نووسین ڕووبەڕووبوونەوەی زمانە، چونکە ئێمە زمان داناهێنین، بەڵکوو، وەک (فێردیناند دو سۆسێر) ئاماژەی پێ دەدات، زمان، وەک دەزگایەکی کۆمەڵایەتی، بە سەرماندا دەسەپێنرێت.²ئەو سەپاندنە زۆردارانەیە، بەڵام لە هەمان کاتدا لە دەرەوەی ئێمەدا بوونی نییە، چونکە هێزی داهێنەر لە تێپەڕاندنیدایە، نەک لە شێواندنی. (نیتشە) لە پەرتووکی (سەبارەت بە جینالۆجیی ئاکار)دا هەڕەشەکانی خۆی ئاڕاستەی ئەو دیاردەیە دەکات، ئەویش دیاردەی شێواندنی زمانە. زمان لە بنەڕەتدا لەسەر بنەمای پەیمانی کۆمەڵایەتی دادەمەزرێت. شێوێنەرانی زمان شێوێنەرانی ڕاستین. تەواوی فەلسەفە وەک کایەیەکی مرۆڤایەتی لەسەر زمان بونیادنراوە. بیرکردنەوەکانی ئێمە لەناو زماندان، بەو پێیەی زمان بیر دەکاتەوە. ئەو خەسڵەتەی زمان لەوە هاتووە، کە زمان لە ئاکامی بیرکردنەوە دادەمەزرێت و دەبێت بە دەستگەیەکی کۆمەڵایەتی لەسەر بنەمای پەیمانی کۆمەڵایەتی. بۆیە زمان وابەستەیە بە پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان. هەر کایەیەکی زانین کایەی زمانە؛ زانینە کۆمەڵایەتییەکان ناتوانن لە دەرەوەی زماندا هەبن، بەڵام لای ڕەهەندییەکان، زمان کەرەستەیەکە، کەرەستەیەکی هەژار بۆ گەیاندن، کە ناتوانێت گوزارشت لە دەربڕینە گەورەکانیان بکات. کاتێک نووسەرێکی وەکوو (بەختیار عەلی) ڕووبەڕووی ڕەخنەی ڕێنووس و خاڵبەندی دەکرێتەوە، بۆ ئەو ئاسانترە تەواوی کایەی زمان ڕەت بکاتەوە و لە جیاتیی ئەوە بڵێت، کە تەنیا “تەعبیر” گرنگە. یەکەم، ڕێنووس و خاڵبەندی بەشێکن لە زمان نەک تەواوی زمان؛ دووەم، ئێمە لە ڕێگەی زمانەوە “تەعبیر” لە خۆمان دەکەین. تەواوی نووسین و قسەکردنەکانی ئەو نووسەرە لەناو زماندایە. پرسیارەکە ئەوە نییە، کە چ لایەنێکی زمان گرنگە، چونکە زمان واتە یەکگرتووییی هەموو لایەنەکانی.

ئەم کێشەیە بە تەنیا تایبەت نییە بە (بەختیار عەلی)، بەڵکوو خەسڵەتێکی هاوبەشی ئەو نووسەرانەیە. لە دەرەوەی تێگەیشتن لە زمان و ئەو چەمکانەی زمان خاوەنیانە، ڕەخنە دروست نابێت و نووسین ناتوانێت ئاستی باوی واقیع تێبپەڕێنێت. بۆ ئەوەی نووسەرێک داهێنەر بێت، ئەو نووسەرە پێویستی بە تێکشکاندن یان تێپەڕاندنی زمانی باوە، چونکە تەنیا لەو ڕێگەیەوەیە، کە نووسەران، لەوانە بیریاران، فەیلەسووفان و ڕەخنەکاران، دەتوانن واقیعی باو و باڵادەست تێبپەڕێنن. نووسەرانی ڕەهەند، لە دەرکردنی گۆڤاری ڕەهەندەوە تاوەکوو ئێستا ئاوێنەی تێگەیشتنە باوەکانن. نووسەرانێک، کە خاوەنی زمانی باو بن، ناتوانن سەروەرێتیی نووسەربوون بەدەست بهێنن، چونکە ئەو نووسەرانە لە بنەڕەتدا شووێنکەوتووی تێگەیشتنە باوەکانن و بەو جۆرە شوێنکەوتووییەش بۆچوونەکانیان دادەمەزرێنن. ڕێگەم بدە نموونەیەک بهێنمەوە. کاتێک (نەوشیروان مستەفا) کۆچی دوایی دەکات، (مەریوان وریا قانع) و (ئاراس فەتاح) گەورەترین هەڵوێستیان بەرگریکردنە لە پاکێتیی (نەوشیروان مستەفا) لە گەندەڵی و گەندەڵکاران لە کاتێک گەندەڵییەکانی (ن. مستەفا) ئەگەر بە ڕێژەیی کەمتر بن، بەڵام لە چلۆنایەتییەوە هیچیان کەمتر نین لە هاوتاکانی خۆی. بەڵام هەر خۆیان دوای ماوەیەک لەسەر مردنی، دەستیان بە ڕەخنەگرتن لەو کەسایەتییە سیاسییە کرد، ئەویش دوای دامرکانەوەی سۆز و بەزەییی جەماوەر دوای مردنی (ن. مستەفا). تەنیا شوێنکەوتوو پاکانە بۆ سەردارەکانی خۆی دەکات. نووسەری دا‌هێنەر بیرکردنەوەکانی خۆی بەدەوری هیچ کەسایەتییەک و پڕۆژەیەک چەقگیر ناکات، بەڵکوو نووسین دەبێت بە ئامانج و پڕۆژەیەک بۆ گوزارشتکردن لە سەروەرێتیی هۆشیاریی نووسەر بەسەر خۆی و بەسەر جیهانی دەرەکیدا. ئەو سەروەریبوونە داخراوبوون نییە، بەڵکوو کراوەبوونە بۆ دایەلۆگ لەگەڵ جیهاندا، چونکە جیهان لە بوونی ئێمە دانەبڕاوە. ئەو جۆرە ئاڕاستەی ئیشکردنە مێکانیزمێکی جێگیری ناو کۆمەڵگەیە، بە تایبەت مێکانیزمی کاریزماخوازی. نووسەرێک پێویستە سەرەتا لەناو خۆیدا دروست بێت و لە دەرەوەی ئەوانی تر، کە سەر بە بیرکردنەوەی مێگەلین، بیر بکاتەوە، واتە زمانی خۆی دابهێنیت، بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی دەستەڵاتەکانی کۆمەڵگە و پێوەندییە ئاڵۆزییەکانیان ببێتەوە. بەڵام ئەو نووسەرانە هەمیشە خاوەنی بەرەی دیاریکراون. لۆگیکی هەرە باڵای ئەوان، کۆمەڵێک دۆست و کۆمەڵێک دوژمنن. دووبارە ئەوەی زاڵە لۆجیکی دوانەیییە. ئەوە نەریتێکە لە کاتی دەرکردنی گۆڤاری ڕەهەندەوە هەتاوەکوو ئێستایش پێڕۆ دەکرێت.

ئەو جۆرە زمان و هەڵوێستانە (مەریوان و. قانع) دەکەن بە نووسەر، بەڵام نووسەرێکی میللی، کە لە دەرەوەی ئەو واقیعە باوەی کۆمەڵگە بەسەر تاکەکەسەکانی خۆی دەسەپێنێت، ناتوانێت بیر بکاتەوە و بنووسێت. (مەریوان و. قانع) پێداگریی لەسەر ئەوە کردووە، کە (میشڵ فۆکۆ)ناسە و مێتۆدەکانی ئەو بە کار دەهێنێت، بەڵام کامانەن ئەو تێگەیشتنانەی ئەو نووسەرە سەبارەت بە (فۆکۆ) دایمەزراندوون؟ تێگەیشتنێک، کە ئێمە لەنێو هەموو تێگەیشتنەکان بۆ (فۆکۆ) بتوانین جیای بکەینەوە؟ من باسی ئەو تێگەیشتنانە ناکەم، کە دیدی (فوکۆ) بۆ هێز و دەستەڵات چین، بەڵکوو باسی ئەو دەکەم ئەو نووسەرە توانیوویەتی، جگە لە ڕۆڵی گواستنەوەی بۆچوونەکان، چ دایەلۆگێک لەگەڵ ئەو شیکاری و بۆچوونانە دابمەزرێنێت؟ ئەوە لە ئاکامی ئەوەیە، کە ئەو نووسەرە نەک هەر ئەوەی لە ئاستی ڕووکەش (فوکۆ) و هەر بیرمەندێکی تری خوێندووەتەوە، بەڵکوو لەو ئاستە ڕووکەشەدا کورتی کردوونەتەوە. پێشنیاز دەکەم لە گۆڤاری ڕەهەند، ژمارە (١٦-١٧)، بابەتەکەی (م. و. قانع) بخوێننەوە، کە لەژێر ناونیشانی (نەتەوە و ناسیۆنالیزم)دا بڵاوی کردووتەوە. هەموو ئەو شتانەی لەوێدا باسی کردوون، فێرخوازێکی تازەی بەکالۆریۆس لە بواری زانستە سیاسییەکاندا لەسەریەتی بیانزانێت و لەو ئاستە بەرزتر بنووسێت، بە تایبەت لە ئەوروپا. نەک هەر ئەوە، ئەو نووسەرە لەوێدا بەشێک لە شیکارییەکانی لەسەر بۆچوونەکانی (ماکس ڤیبەر) دامەزراندووە بەبێ ئەوەی بۆ یەکجاریش هیچ یەکێک لە کتێبەکانی (ماکس ڤیبەر)ی وەکوو سەرچاوە بە کار هێنابێت. واتە نووسەرێک تێگەیشتنی لە بیریارەکانەوە لە سەرچاوەی دووەم و سێیەمەوە هاتبێت، چۆن دەتوانێت دایەلۆگ لەگەڵ تیۆرەکانی ئەو بیریارانە دروست بکات؟ ئێستا ڕەوتێک لەو گەنجانە دروست بوون، کە بە هەمان مێتۆد کار دەکەن. باسی (هیگڵ)مان بۆ دەکەن، بەبێ ئەوەی توانیبێتان ڕاستەوخۆ تێگەیشتنەکانیان لە (هیگڵ)ەوە وەر بگرن، بەڵکوو لە سەرچاوەی سێیەم و چوارەم و بگرە دەیەم وەریان گرتووە. هەر بەڕاستی ئەوانە دەتوانن (هیگڵ) بخوێننەوە و لە کۆنتێکستی هزری و مێژووییی خۆیدا بیدۆزنەوە؟ من هیچ هەڵەیەک لەو جۆرە نووسین و خوێندنەوە ڕۆژنامەوانییانە نابینم، بەڵام ئەو جۆرە نووسینانە هیی بیریار و نووسەری داهێنەر نین، بەڵکوو هیی نووسەرانێکن کە ڕۆڵی گواستنەوەی بیر و بۆچوونی فەیلەسووفان لە دەستی سێ و چوارەوە دەبینن. (مەریوان و. قانع) لەو جۆرە نووسەرانەیە، بەڵام هێشتا زمانی ئەو نووسەرە لە هاوڕێکانی، لەوانە (بەختیار عەلی) و (ڕێبین هەردی) بەهێزترە و نووسینەکانی خاوەنی بنەمایەکی زانستی و ئەکادیمین. واتە ئەو نووسەرە خاوەنی تێگەیشتنێکە بۆ ئەو چەمکانەی بە کاریان دەهێنێت، بەڵام تێگەیشتنەکانی ئەو وایان نەکردووە ئەو نووسەرە خاوەنی هێزی بیرکردنەوەی خۆی بێت، بەڵکوو وای کردووە ببێتە توێژەرێک، بۆ نموونە توێژەرێکی ئەکادیمی. ئەوە لە خۆیدا دەستکەوتێکی کەم نییە، بەڵکوو گرنگ و جێی بایەخە، پێچەوانەی دیدی (بەختیار عەلی) بۆ مامۆستایانی زانکۆ، کە هەوڵی بێبایەخکردنی دەستکەوتی ئەکادیمی دەدات. بەڵام بوون بە مامۆستای زانکۆ واتای بوون بە داهێنەر و بیریار نییە، بەڵکوو ئەوە تێگەیشتنێکی میللی و باوە، نەک هەر لە کوردستان، بەڵکوو لە ئەوروپایش. (پیتەر سلۆتەردایک) بە تەنزەوە باسی ئەو دیاردەیە دەکات، بە تایبەت لە خستنەڕووی دیدی (میشڵ فۆکۆ) بۆ ئەکادیمیا، کە تێیدا کورسی یان پێگەی وانەگوتنەوە لە خودی وانەبێژ گرنگترە و خودی بەشی ئەکادیمیاش لە هەردووکیان.³ئەوەی کەسێک دەکات بە داهێنەر، خودی دروستبوونی خۆیەتی وەک ‘خۆ’یەکی سەربەخۆ لە دەرەوەی بیرکردنەوەی میللی. ئێمە بە ئاسانی دەتوانین دۆست و دوژمنەکانی ئەو نووسەرە بدۆزینەوە، واتە دۆست و دوژمنی بەرجەست و دیارن و لە سەرووی هەمووشەوە، ئەو دۆست و دوژمنانە کەسن، نەک تێگەیشتن لە دیاردە، نەک لە کێشە و نەک لە بونیادە قووڵ و ڕیشییەکانی کۆمەڵگە. هەر بۆیە ئەگەر ئەو نووسەرە خاوەنی تێگەیشتنی قووڵ بووایە، لە (فۆکۆ)، لانی کەم دەیزانی کە هەر جۆرە ئازادییەک لە پێوەندییەک یان چەند پێوەندییەکی ناو کۆمەڵگە، بۆ نموونە ئازادبوون لە دەستەڵاتێک بۆ دەستەڵاتێکی تر، دەشێت هەلومەرج بۆ سەربەستیی تاکەکەس خۆش بکات، بەڵام لە خۆیدا ناتوانێت ئەو سەربەستییە فەراهەم بکات. ⁴بۆ ئەوەی مرۆڤ بتوانێت لە دەستەڵات تێ بگات، لەسەریەتی لە پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان تێ بگات. ئەو دەستەڵاتەی ئەو نووسەرە دژیەتی و دژی بووە، هەمان دەستەڵاتە، کە (نەوشیروان مستەفا) و ڕەوتەکەی نوێنەرایەتیی کردووە، چونکە لە بنەڕەتدا دەستەڵات ئاکامی باڵادەستبوونی (مەسعود بارزانی) نییە بەسەر (نەوشیروان مستەفا)ەوە یان بە پێچەوانەوە، بەڵکوو ئاکامی پێوەندییە ئاڵۆزەکانی ناو کۆمەڵگەیە، کە (فۆکۆ) ناویان دەنێت “پێوەندییە ستراتیژییەکانی هێز”. ئەگەر (مەریوان وریا قانع) لەو جۆرە دیدگایە تێگەیشتبا، هیچ کاتێک بەرجەستەبوونی گۆڕانێکی ڕیشەییی کۆمەڵگەی لە سیاسییەک و هیچ سیاسییەکی تر نەدەبینیەوە، بەڵکوو لە گۆڕانی ڕیشەییی پێوەندییەکانی هێز لەناو کۆمەڵگەدا. هەر بۆیە (نەوشیروان مستەفا) جگە لە بەرهەمهێنانەوەی هەمان مێکانیزمی هێز، نەیتوانی هیچ شتێکی تر بکات. لە سەرووی هەموو شتەکانیشەوە، سەبارەت بەوە هۆشیار دەبوو، کە شەڕی ڕۆشنبیر دامەزراندنی گوتاری سەربەستییانەی خۆیەتی، نەک پاشکۆبوونی هیچ سیاسی و گرووپێکی کۆمەڵگە. ئەوە هەڵەیەک نییە، کە (مەریوان وریاقانع) تێی کەوتبێت، بەڵکوو ئەوە بەرجەستەبوونی هەمان ئەو تێگەیشتنەیە، کە ئەو بۆ جیهان هەیەتی. نووسەران هەڵە ناکەن، بەڵکوو نوێنەرایەتیی بیرکردنەوەکانی خۆیانن. بابەتەکە لێرەدا گۆڕینی هەڵوێست نییە، بەڵکوو لە بنەڕەتدا نەبوونی هەڵوێستێکی ئازادە. بۆیە من ناتوانم ئەو ئاکامە بەدەستەوە بدەم و بڵێم (مەریوان وریا قانع) کێشەی تێگەیشتنی لە چەمک هەیە و جیهانی وەهمی لە هۆشی خۆیدا وێنا دەکات. من ناتوانم بڵێم ئەو نووسەرە نازانێت واتای دەستەڵات، دەوڵەت، نەتەوە، نیشتیمان، بازاڕ و چەندان چەمکی تر چین، چونکە ئەو خاوەنی تێگەیشتنێکی ئەکادیمییە بۆ ئەو چەمکانە، کە وای کردووە نەکەوێتە ئەو هەڵە زەقانەی نووسەرانی تری ڕەهەند تێی کەوتوون. بەڵام ئێمە کاتێک باسی دروستبوونی بیریارێک دەکەین، ئەو جۆرە تێگەیشتنانە لە کایەی سیاسی، کۆمەڵناسی و کایەکانی تر پێشمەرجی بنەڕەتین. ئەوەی لە نووسینەکانی ئەو نووسەرە نائامادەیە، تێنەپەڕاندنی زمانی میللییە، دانەمەزراندنی زمانێکی سەربەخۆیە و قووڵنەبوونەوەیە لەو دیاردە و کێشانەی، کە پێشتر باسم کردن. ئەو زمانەی (م. و. قانع) مرۆڤێک دەکات بە مامۆستایەکی باشی زانکۆ، بەڵام نەک بە بیریارێک. داهێنەرەکان باکگراوند و بواری ئەکادیمی وەکوو مێکانیزمێک بۆ دەوڵەمەندبوون لە بواری ڕەخنە بە کار دەهێنن، نەک ئەوەی زانکۆ بەدوا خاڵی پەرەسەندنی هزری و ڕەخنەیی ببینن.

هەر بۆیە هەڵوێستی هاوشێوە و هەمەچەشن لە گۆڤاری ڕەهەند و پڕۆژەکانی دواتری ئەو نووسەرانە بە ئاسانی دەدۆزرێنەوە. لە چەند ژمارەیەکی گۆڤاری ڕەهەنددا، هەندێک (هەڵویستە) وەک پێشەکی لەو گۆڤارەدا بڵاو دەکرانەوە، کە ئەوانە بەیاننامەی سیاسیین لە هەمبەر پێشهات و ڕووداوەکانی سەردەمی خۆیان تا ئەوەی نووسینی هزری بن. ئەو جۆرە نووسینانە تەنیا ئاکامی کۆمەڵێک ئەگێندای گرووپین تا پڕۆژەی هزری، چونکە خاوەنی هەمان زمانی باوی کۆمەڵگەن. کێشەی بنەڕەتی ئەوەیە، کە ڕەهەندییەکان تەنیا مامەڵەیان لەگەڵ ئەو کێشە و قەیرانانە کردووە، کە سەریان هەڵداوە و دیاریکراو بوون. ئەو نووسەرانە چاوی شتە نەبینراوەکانیان نییە، چونکە بۆ ئەوەی کەسێک خاوەنی ئەو چاوە بێت، پێویستی بەوەیە خاوەنی زمانی خۆی بێت. کاتێک (بەختیار عەلی) و (مەریوان وریا قانع) دەکەونە مشتومڕەوە، هیچ ئاڕاستەیەکی ڕەخنەیی و هزری نوێ دروست نابێت، چونکە سروشتی زمان و مشتومڕەکانیان کۆمەڵایەتییانەیە وەک هەر جۆرە مشتومڕێکی تری کۆمەڵایەتی، کە کەسەکان لە ئاکامی گۆڕینی کیمیای هەستەکانیان لەگەڵ یەکتر ڕووبەڕووی یەکتر دەبنەوە. مشتومڕەکەی (فاروق ڕەفیق) و (بەختیار عەلی)یش بە دانیشتنێکی کۆمەڵایەتییانە و هاوڕێیانە دامرکێنرایەوە. وەک چۆن لە هەر پێوەندییەکی مرۆڤانە کیمیای هەستەکان کەسەکان لە یەکتر نزیک و دوور دەخاتەوە، هەمان ئەو کیمیای هەستە ئەو نووسەرانەی لە یەکتر نزیک کردووەتەوە و لە ئاکامیشیدا لە یەکتری دوور خستوونەتەوە. بۆیە ئەگەر یەکێک لە نووسەرەکانی ڕەهەند پێمان بڵێت، کە ئەوان هیچ کات وەک گرووپ ئیشیان نەکردووە و شتێک نییە بە ناوی ڕەهەندییەکان، لەسەرمانە بزانین ئەو نووسەر/نووسەرانە ڕاستییەکەی هەر لە سەرەتاوە باوەڕیان وابووە، یان ئەوەتا ئێستا کیمیای هەستەکانیان لەگەڵ یەکتر گۆڕاوە. ئێمە دەستەبژێری ڕەهەندییەکانمان هەر بەیەکەوە ناسیون و پڕۆژەی خۆیان بە کۆمەڵ دامەزراندووە تا ئەوەی ڕەهەند لە بنەڕەتدا جگە لە گۆڤارێک هیچی تر نەبووبێت. بەڵام لە دەرەوەی ئەوەیشدا، ئێمە چ ئەوەی هەر یەکێک لە نووسەرانە وەک گرووپ ببینین، یان تاکەکەس، هیچ لە باسەکە ناگۆڕێت، چونکە ڕەهەند و ڕەهەندییەکان لە بنەڕەتدا خاوەنی پڕۆژەیەکی هزری نین، بەڵکوو پاشکۆی بیرکردنەوە باڵادەستەکانی کۆمەڵگەن. ڕێککەوت نەبوو، کە تەواوی هەڵچوونە کەڵەکەبووەکانی پڕۆژەی ڕەهەند بە دروستبوونی بزووتنەوەی گۆڕان دامرکایەوە و نووسەرەکانی بوون بە پاشکۆی پشتگریکاری ئەو پڕۆژەیە و گوتارە زاڵەکانی، چونکە لە بنەڕەتدا ڕەهەندییەکان خاوەنی گوتارێکی ئازاد نەبوون و نین. باسەکە بزووتنەوەی گۆڕان نییە، بەڵکوو مادام ئەو نووسەرانە خاوەنی ئاڕاستەی خۆیان نین، هەمیشە ئەگەری پاشکۆبوونیان بەهێزە. ئێمە لە هیچ نووسینێکی (بەختیار عەلی)، کە لە ڕۆژنامەی (باس) بڵاو کراونەتەوە، ئەو توڕەییەی بەرانبەر بە دەستەڵاتی پارتی دیموکراتی کوردستان هەیەتی، تێبینی ناکەین، چونکە ئەو زمانێکی کۆمەڵایەتیی تری لەو پێوەندییەدا هەڵبژارد، کە لەگەڵ مەرجەکانی نووسین بۆ ئەو ڕۆژنامەیە گونجاو بوو. هەربۆیە، تێگەیشتنی ئەو نووسەرانەیش بۆ چەمکگەلێکی فەلسەفی، لەو تێگەیشتنە سیاسییە زاڵەکانی کۆمەڵگەوە هاتوون. وەک چۆن ئیسلامییەکان دژایەتی (کارل مارکس)یان کردووە، ڕەهەندییەکان بەردەوامیان بەو دژایەتییە داوە بەبێ ئەوەی لەهەمبەر هاوتەریببوونی زمانیان لەگەڵ ئیسلامییەکان کێشەیان هەبووبێت. هەر ئەو جۆرە ئاڕاستە دژەکارییە ڕووکەشە هەلومەرجێکی گونجاوی بۆ نەوەی ڕەهەندییەکان ڕەخساندووە لە ڕەتکردنەوەی هەرلەخۆوەی فەیلەسووفان. ئەوەی هەیە ڕەخنە نییە، بەڵکوو لەژێر ناوی ‘بە بۆچوونی من’ حوکمی پێشکات و لەخۆوەن. کەسێک دەبێت سەرەتا خۆی هەبێت، خاوەنی زمان، بیرکردنەوە و تێڕامانی قووڵی خۆی بێت تا بتوانێت ‘بۆچوون’ی هەبێت، واتە تا بتوانێت شتێک بنووسێت و بیڵێت، کە لە تێگەیشتنی میللییەوە نەهاتبێت.

بیرکردنەوەی باوی ئێمە تەنیا بە کێشە زەبەلاحەکان ڕاهاتووە، یان دروستتر بۆ ئەو کێشانەی زۆرترین جەماوەر بە دوای خۆیاندا کۆ دەکەنەوە. ڕۆشنبیرانی ڕەهەند ڕێک بەرجەستەی ئەو جۆرە بیرکردنەوەیە دەکەن. لە کوێدا کێشەی جەماوەری هەبێت، لەوێدا ئەوان ئامادەن. ئەو ئامادەیییە لەناو جەماوەر پێگە و ناوبانگی جەماوەری بۆ فەراهەم کردوون. بەڵام کەس لەناو بیرکردنەوە باوەکاندا نابێت بە داهێنەر. ئەوەی کەسێک دەکات بە داهێنەر هێزی تەنیاییی خۆیەتی. واتە دووربوون لە کۆمەڵ. ئەو دووربوونە مەرج نییە جەستەیی بێت، بەڵام هەزاران جار پێشمەرجە، کە دووربوون بێت لە بیرکردنەوەی مێگەلییانە و جەماوەرییانە، بە تایبەت کاتێک ئەو جەماوەرەی زۆرایەتییە سەر بە ڕێبازی بیرکردنەوەی وێرانکەر و پووکاوەیە. خودی ئەو لایەنە وای کردووە، کە هەم ڕەهەندییەکان دەرفەتەکان بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بقۆزنەوە، هەم خۆیان ببن بە کەرەستە و شت بۆ ئەو دەرفەتانە. جەماوەر بوونێکی داینامیک یان گۆڕاوی هەیە؛ ئەمڕۆ بە ئاوازەکانی تۆ مەست دەبێت و بەیانی نەفرەت لە دەنگەت دەکات، بگرە هەوڵ دەدات دەنگت بسڕێتەوە، بەڵام داهێنانەکان دەبن بە سەرچاوە بۆ شکۆدارێتی و سەروەرێتیی داهێنەر بەسەر هەلومەرجەکاندا، بەسەر شوێن و کاتە دوور و هێشتانەگەیشتووەکاندا و لە سەرووی هەمووشیانەوە لە بیرەوەریی ئەوانەی هەر لە سروشتەوە سەر بە گیانە مەزنەکانن، واتە بە ئاستە باڵاکانی تێگەیشتن و ئاگامەندبوون. بیرەوەریی ئەو جۆر مرۆڤانە گەورەترین و دەوڵەمەندترین مەودایە بۆ هەر داهێنەرێک، چونکە لەو جۆرە بیرەوەرییانەدا، داهێنەر لە دوای سەدان ساڵ لە مردنیشی، درێژە بە وزەی بیرکردنەوەکانی دەدات؛ ئەو وزە و بیرکردنەوانەی لە ڕەچەڵەکدا لە هەرێمە هەرە قووڵەکانی ئاگامەندییەوە هاتوون.  

٥

هەمان هۆکار ڕەگ و خەسڵەتی میللیبوونی نووسینی نووسەرانی ڕەهەندە. ڕیگەم بدە نموونەیەکت بۆ بهێنمەوە، کە لە ژمارەکانی (١٦-١٧)ی گۆڤاری (ڕەهەند) بڵاو کراوەتەوە. (بەختیار عەلی) لە گوتارێکی درێژی نازانستی و پڕ لە بۆچوونی دژبەیەک و ناڕێکخراو بۆ پیرۆزکردنی دیاردەی شەهیدبوون، لەژێر ناونیشانی (شەهید: لێکۆڵینەوەیەک لەسەر بەکارهێنانە سیاسییەکانی مەرگ)، سەبارەت بە جیاوازیی نێوان دەستەڵات و حیزب دەنووسێت: “جیاوازی نێوان دەسەڵات و حیزب لەوەدایە دەسەڵات بەشێکی هەمیشەیی پێکهاتی کۆمەڵگایە. لە زۆر پنت و شوێنگەدا دەسەڵات پێویستی بە بەهانەسازی نییە و شەرعییەتێکی سروشتی هەیە، بەڵام حیزب پێکهاتێکی کۆمەڵایەتییە.”⁵ ئەم تێگەیشتنە بەردەوام زاڵ بووە چ لە سەردەمی نووسینەکە و چ ئێستا. ئەگەر ئێمە ئەو تێگەیشتنە هەڵبوەشێنینەوە، دەبینین کە ئەو نووسەرە لە خودی چەمکی دەستەڵات تێنەگەیشتووە. یەکەم شت، دەستەڵات بەشێکی هەمیشەییی هیچ کۆمەڵگایەک نییە، بەڵکوو دەستەڵات بونیادێکی کۆمەڵایەتییە، کە لەسەر بنەمای پەیمانی هێزەکان پێک دێت و ڕەوایەت (legitimacy) وەردەگرێت. لەو ڕووەوە، هیچ دەستەڵاتێک نییە، کە ڕەوایەت (یان شەرعیەت)ێکی سروشتی هەبێت، بەڵکوو وەک (ماکس ڤیبەر)یش ئاماژەی پێ دەدات، ڕەوایەت هەمیشە پێکهێنراو و پەیمانلەسەربەستراوە. ⁶. لە زۆر پنت و شوێنگەدا دەستەڵات پێویستی بە بەهانەسازی نییە) – کێ ناتوانێت وەها حوکمێکی هەرەلەخۆوە و بێبنەما بدات؟ هەر دەستەڵاتێک بۆ ئەوەی ڕەوایەتپێدراو بێت، پێشمەرجە، کە بریکاری هەرە بچووکترین پێکهاتەی ڕەوایەتییەکەی بێت. لەو ڕووەوە، پێویستی بەوەیە، پاساو (justification) بۆ سەپاندنی هێزی خۆی بهێنێتەوە. ئەگەر ئەو ڕەوایەتە بە حیزب بدرێت، هەمان حیزب دەبێت بە خاوەنی دەستەڵاتێکی ڕەوایەتپێدراوە، وەک ئەوەی لە حیزبی کۆمیۆنیستیی دەستەڵاتداری (چین)دا هەیە. ئەگەر ئەو ڕەوایەتە بە حوکوومەت بدرێت، لێرەدا حوکوومەت دەبێتە بریکاری دەستەڵات، بۆیە شتێک نییە بە ناوی جیاوازیی نێوان دەستەڵات و حیزب وەک دوو چەمکی هاوتای یەکتر. ئەوانەی (بەختیار عەلی) تێکەڵی کردوون، حوکوومەت و حیزبن، نەک دەستەڵات و حیزب. بە گوێرەی بونیادە کۆمەڵایەتییەکان، دەکرێت لە شوێنێکدا حیزب دەستەڵاتی ڕەوایەتپێدراو بێت و لە شوێنێکی تردا حوکومەتی دەوڵەتی لەنێویدا هەرێمی. کە من باس لەو جۆرە ناتێگەیشتنە دەکەم، باسی جیاوازیی بۆچوون ناکەم، بەڵکوو باسی ڕەگوڕیشە و پێناسەی چەمکەکە دەکەم. کاتێک (میشیڵ فۆکۆ) لەبارەی هێز، لەوانە دەستەڵاتەوە دەدوێت، جیاوازییەکی گەورە لەگەڵ (ماکس ڤیبەر) دروست دەکات، بەڵام هەردووکیان خاوەنی تێگەیشتن و پێناسەی زانستین بۆ ئەو چەمکە. (فۆکۆ) باس لە هەمان ئەو هێزە دەکات، کە (ڤیبەر) پێناسەی کردووە، بەڵام تیۆریی ئەو بۆ دەستەڵات، جیاوازە. (ڤیبەر) باسی هەمان ئەو سەرمایەدارییە دەکات، کە (مارکس) ئێمەی لێ ئاگادار کردووەتەوە، بەڵام پێچەوانەی (مارکس)، بۆ (ڤیبەر) هەلومەرج و فاکتۆرەکانی سەرهەڵدانی سەرمایەداری بە تەنیا پێوەندییان بە بەرهەمێهان و ململانێی چینایەتییەوە نییە، بەڵکوو بە فاکتۆری تری فرەئاڕاستە، کە لە فەلسەفەی (مارکس) نائامادەن، بۆ نموونە، بەهای پیرۆزی ئیشکردن لە ڕێبازی (پرۆتێستانتیزم) بە فاکتۆرێکی گرنگی سەرهەڵدانی سەرمایەداری دەزانێت. بەڵام هەردووکیان خاوەنی هەمان پێناس و تێگەیشتنن بۆ چەمکەکان، لەوانە سەرمایەداری، جیاوازی چینایەتی و بەرهەمهێنان. پرسیارێکی تر ئەوەیە بە چ پێوەرێک دەستەڵات لە سروشتەوە دێت، بەڵام حیزب لە پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان؟ دەستەڵات وەک ئاماژەم پێی دا، بونیادێکی کۆمەڵایەتییە، کە لە ئاکامی پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، واتە پێوەندیی هێزەکان دروست دەبێت و ڕەوایەتی وەردەگرێت. ئەم دەستەڵاتە دەشێت سیاسی، ئایینی، حیزبی یان کولتووری بێت. ئەگەر (بەختیار عەلی) کەمێک لە سۆسیۆلۆجیای سیاسی شارەزا بووایە، نەدەکەوتە ئەو هەڵە لۆجیکییەوە، لە کاتێکدا لە هەرە زۆری بابەتەکانی خۆی لەو بوارە دەدات، گوایە ‘شەریعەتی’ ڕۆشنبیریی کوردی شتێکی تایبەت و جیاوازە. من ئەو خاڵانەم بە چڕوپڕی لە پەرتووکی (کایەکانی هێز: سەبارەت بە مرۆڤی سروشت) باس کردوون و بە پێویستی نازانم لێرەدا بیانخەمەوە ڕوو. ئەوە نموونەیەکی زۆر بچووک و بگرە زۆر باشترە لە چەندان نموونەی چەندبارەبووەوە و هاوشێوەی تر، کە لێرەدا ناپێوەندیدارن.

هەر لە هەمان ژمارەدا ئاراس فەتاح بابەتێکی لەژێر ناونیشانی (شوناس و ململانێ لە کۆمەڵگەی دوای جەنگ) بڵاو کردووەتەوە. بابەتەکە ئەگەرچی سەبارەت بە ململانێ و کۆمەڵگەی دوای جەنگە، کەچی زیاتر لەبارەی دەوڵەت و کێشەی دەوڵەتدارییەوە دەدوێت، بەبێ ئەوەی لەو بابەتەدا پێمان بڵێت دەوڵەت و دیاردەی دەوڵەت چین. جگە لەوە، بابەتەکەی ئەو زیاتر جۆرێکە لە پێشنیازخستنەڕوو بۆ کێشە سیاسییەکانی سەردەمەکەی تا ئەوەی بونیاد، میکانیزم و هەلومەرجەکانی دەوڵەتبوون و کێشەکانی بخاتە ڕوو. واتە ئێمە هیچ شتێک فێر نابین، بەڵکوو ئەو ڕووداو و ئاکامانەی هەن، دەخرێنەوە بەر دەممان بە دیدگا و بۆچوونی تاکەکەسی. بۆ نموونە، ئەو نووسەرە پێمان دەڵێت: “ئەزموونی ئەم چەند ساڵەی کوردستانی باشوور پێچەوانەی ئەو ڕاستییەمان پێدەڵێت؛ ئەو ڕاستییەی کە ئێمە دەبێت دان بە فەشەلی ئەزموونی بنیاتنانی بنەما سەرەکی و سەرەتاییەکانی دەوڵەت و نەتەوە بە مانا سیاسییەکەی بنێین.” ⁷

ئێمە چی لەو بۆچوونە فێر دەبین و کێ هەیە نەتوانێت بۆچوونێکی وا بخاتە ڕوو؟ ئەگەر شتێک شکستی هێناوە، ئەو شکستە لە کوێوە هاتووە و لەسەر چ بنەمایەکیش شکستە؟ “مانا سیاسییەکە” چییە و کامەیە؟ من ئەگەر ئەو “مانا سیاسی”یەم بۆ دیاری نەکرێت، چۆن بتوانم لە مەبەستی ئەو نووسەرە بگەم؟ هەموومان دەتوانین چەندان دەستەواژە و چەمکی لەو شێوەیە ڕێز بکەین، بەبێ ئەوەی بە یەکتر بڵێین مەبەستمان چییە. کاتێکیش خوێنەرێک لێمان تێنەگات، دەتوانین بەوە تۆمەتباری بکەین، کە ناهۆشیارە، بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە، کە کێشەی بنەڕەتیی زمانی ئێمە دەبێت نەک هۆشیاری و ناهۆشیاریی خوێنەر. من دەتوانم، بۆ نموونە، چەندان دەستەواژەی وات بۆ ڕیز بکەم، لەوانە کێشەی کۆمەڵگە بە مانا سایکۆلۆجییەکەی، تێگەیشتنی من بە مانا فیزیاییەکەی، بۆچوونی تۆ بە مانا (فرۆید)یەکەی، هێز بە مانا (نیتشە)ییەکەی و چەندان نموونەی تری لەژمارنەهاتوو. ئەوە جۆرێکە لە فڕێدانی چەمک بۆ ناو نووسین، بەبێ ئەوەی تێگەیشتن بۆ ئەو چەمکانە دیاری کرابن. لە زۆر ئاستیشدا، ئەو جۆرە نووسینانە مەڵاسدانی نەزانین و تێنەگەیشتنن لە ئاست چەمکەکاندا.

نموونەیەکەی تر، وتارێکی هاوبەشی (بەختیار عەلی)، (ئاراس فەتاح)ە، کە لەبارەی دەستەڵاتدارێتییەوەیە و ئەمە ناونیشانیەتی (دەسەڵاتدارێتی و پڕۆسەی بە کۆمەڵگابوون). لەوێدا پێناسەیەکی نازانستی و ناسۆسیۆلۆجیمان سەبارەت بە دەستەڵات بۆ دابین دەکرێت، وەک هاتووە: “دەسەڵات ستراتیژێکە و لە لایەن دەسەڵاتدارێتییەکی سیاسییەوە دەخرێتەگەڕ.”⁸ دەستەڵات ستراتیژ نییە، بەڵکوو بونیادێکە، کە ئاکامی پەیمانی ستراتیژیی هێزەکانە. ئەو بونیادە خاوەنی ستراتیژ و مێکانیزمی فرەچەشنە. دەستەڵات دەکرێت وەک ستراتیجێک بە کار بێت، دەشێت وەک مێکانیزمێک بۆ سەپاندن، بەڵام ئەوانە دەرکەوتەن لە دەستەڵاتدا، نەک ستراتیژ. بە پێچەوانەوە، ئامانجی ستراتیژێک دەشێت بەرفرەوانکردنی پێگە و هەژموونی دەستەڵات بێت. ستراتیژ بە دەربڕینێکی سادە واتە ئێمە لە خاڵی یەک دەمانەوێت بگەین بە خاڵی دوو. بۆ ئەو مەبەستە مێکانزیم، بەرنامەڕێژی و ئامانجمان دیاری دەکەین. لەو ڕووەوە، ستراتیژ کەرەستەیەکە بۆ گەیشتن بە ئامانجێک تا ئەوەی بونیاد و بنەڕەتی پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، واتە پێوەندیی هێزەکان، بێت. کارەکتەرەکانی ناو کۆمەڵگە دەشێت خاوەنی پێوەندیی ستراتیژی ئاڵۆز بن، بەڵام ئەوە بونیادێکی دەستەڵات. دەبینین ئەو گەورەنووسەرانەی ڕەهەند، کە زۆرترین دژایەتیی دەستەڵاتیان کردووە، خۆیشان لە چەمکی دەستەڵات نەگەیشتوون. نووسەری نەفرەتکار لە نیشتیمان، کە (بەختیار عەلی)یە، لە (قەسیدەی نیشتیمان)دا بە خرۆشەوە نەفرەت لە هەلومەرجێکی هەرە بنەڕەتیی ژیان دەکات، کە نیشتیمانە. ئەو قەسیدەیە، بە ڕەچاوکردنی ئەو سەردەمەی لێی نووسراوە، کە ساڵانی هەشتاکانە، گەورەترین خزمەت بووە بە گوتاری حیزبی بەعس، چونکە ئەوەی بەعس هەوڵی بۆ دەدا لە هۆشی کورددا بیسەپێنێت، بۆ نموونە لە ڕێگەی ئەشکەنجەدان، هەر نەفرەتکردن بووە لە نیشتیمان. کەسێک لە بنەڕەتدا بزانێت نیشتیمان واتە چی، نەک ئەوەی سەرچاوەی قووڵترین تێگەیشتنی لە نیشتیمان لە دروشم و هوتافی سیاسییەکانەوە بێت، ناتوانێت نەفرەت لە نیشتیمان بکات، چونکە نیشتیمان لە بوونی ئێمە دانەبڕاوە، بەڵکوو بە تەنیا ئاماژەدانە بەو هەلومەرجە سروشتییەی شوێن و کۆمەڵ، کە سەرچاوەیەکی خۆڕسکە بۆ ژیان، لەوانە ژیانی ئێمە.بۆیە دەبینین وەک چۆن (بەختیار عەلی) دەستەڵات و ئامرازەکانی دەستەڵات لە یەکتر جیا ناکاتەوە، چونکە لە بنەڕەتدا لەو چەمکانە بە دروستی نەگەیشتووە، بە هەمان شێوە، نیشتیمان، حیزب و دەوڵەتداریشی تێکەڵ کردوون و کردوونی بە یەک. نیشتیمان، بۆ نموونە، ئەو دارزەیتونانەی (عەفرین)ن، کە ئێستا لە (ئیزمیر) ئاوارەن. نەفرەتکردنی نیشتیمان واتە نەفرەتکردن لەو دار و درەختانە، لە چیا و دۆڵەکانی، لە ڕووبار و دەریاچەکانی، لە بوونەوەرەکان، لەوانە ئاژەڵ و مرۆڤی سروشت. جگە لەوە، چونکە زمانی (بەختیار عەلی)، وەک پێشتر ئاماژەم پێی دا، لە کۆمەڵگە، لەوانە لە ئایینی ئیسلامەوە هەڵقووڵاوە، بە هەمان کەرەستەکانی ئەو زمانەیش دەنووسێت. ڕەگی “نەفرەتکردن” لە هۆشی ئێمەدا لە ئایینەوە هاتووە و بۆ هوتافە سیاسییەکان درێژ بووەتەوە. بۆیە، مرۆڤانی هەستەبەرز، مرۆڤانی هێزدار، هەرگیز نەفرەت لە هیچ شتێک ناکەن و خاوەن ئەو دەربڕینە لاوازانەیش نین، چونکە خاوەنی هێزی تێگەیشتنن تەنانەت لە ئاست هەرە هەژێنەرترین کارەساتەکان. چ کۆمێدیایەکی گەورە دەبوو فەیلەسووفێکی وەکوو (مارکس) گوتبای ‘نەفرەت لە سەرمایەداران!’.

٦

لەو کۆنتێکستەدا، پێویستە جارێکی تر ئەوە بە تەواوەتی ڕوون بکەمەوە، کە مەبەستم لە تێنەگەیشتن لە چەمکەکان چییە بۆ ئەوەی خوێنەر بۆی ڕوون بێتەوە، کە ئەوەی من باسی دەکەم، جیاوازییەکان نین، بەڵکوو تێنەگەیشتنی سەرەتایی و پێشمەرجن بۆ چەمکەکان. بۆ نموونە، دەشێت جیهانبینیی ئێمە بۆ چەمکی مردن، ژیان، بوون، ئاکار و داهێنان زۆر جیاواز بێت لە جیهانبینیی بیریارێکی وەکوو (د. محەمەد کەمال). ئەو جیاوازییانە بۆ من بە تایبەت لە پەرتووکی (کایەکانی هێز) دامەزراون، بەڵام من ناتوانم بڵێم (د. محەمەد کەمال) لەو چەمکانە نەگەیشتووە. بە نموونەیەکی کۆنکریتتر بدوێم، (د. محەمەد کەمال) لە کتێبی (نیتشە و پاش تازەگەری)، پاش ئەوەی تێگەیشتنێکی تۆکمە بۆ چەمکی (گەڕانەوەی هەمیشەیی)ی (فریدریک نیتشە) دادەمەزرێنێت، ڕەخنە لەو بیریارە دەگرێت و هێنانەوەی ئەو باوەڕە بۆ ناو فەلسەفە بە ناپێویست دەزانێت. بۆچوون و تێگەیشتنی من بۆ چەمکی (گەڕانەوەی هەمیشەیی) جیاوازە لەوەی (محەمەد کەمال)، بەڵام ئەو جیاوازییە بنەڕەتە بۆ دروستبوونی ئاڕاستەی ڕەخنە. من ناتوانم بڵێم (محەمەد کەمال) چەمکی (گەڕانەوەی هەمیشەیی)ی یۆنانییە کۆنەکان و (دۆناودۆن)ی (هیندویزم) و (بوودیزم)ی تێکەڵ کردوون، چونکە ئەو بیریارە نەک ئەو چەمکانەی تێکەڵ بە یەکتر نەکردوون، بەڵکوو تێگەیشتنی تۆکمەی بۆ دامەزراندوون. لە دوای ئەو تێگەیشتنە تۆکمە و ڕەخنەیییانە، کە (محەمەد کەمال) بۆچوونەکانی خۆی لەسەر دادەمەزرێنێت، بوار بۆ ئەوە دەسازێت، کە جیاوازیی نێوان بۆچوونەکان دروست ببێت. هەر چەمکێک لای ئەو بیریارە لە بناغەوە ئیشی لەسەر دەکرێت و لەسەر ئەو بناغەیە ئاڕاستەی جیاواز دروست دەبن. ئەو جۆرە خەسڵەتە پێشمەرجە بۆ هەر نووسەرێک لە هەر بوارێک بێت. ئەو نووسینانەی زمانی میللی، واتە تێگەیشتن و بیرکردنەوەی میللی، لە نووسیندا دەسەپێنن، نەک هیچمان پێ ناڵێن، بەڵکوو زیادە و ناپێویستن. ئێمە لە نووسینەکانی (محەمەد کەمال)دا نەک هەر بەر زمانێکی میللی ناکەوین، بەڵکوو بەر لە هەر شتێک زمانی میللی تێ پەڕاندووە. ئەگەر (محەمەد کەمال) بە زمانێکی ئیسلامی لەبارەی چەمکی جیهان لە دیدی (مارتن هایدیگەر)ەوە دوابا، خزمەتێکی گەورەی بە خوێنەرانی هەواداری زمانی ئایینی دەکرد؛ زمانێکی پڕ لە حوکم و زیندان، کە هەمووان ڕۆژانە لە ئاستی میللیدا قسەی پێ دەکەن و پێی دەنووسن، بەڵام ئەوە وای دەکرد، کە هەرگیز نەتوانێت زمانێکی فەلسەفی دابهێنێت. ئایا دوالیزمی فریشتە و شەیتان، چاکە و خراپە، نووسەر و سیاسی، گەمژە و ڕۆشنبیر و چەندان دوالیزمی تر لە نووسینەکانی (محەمەد کەمال)دا ئامادەن؟ بیریاربوونی (محەمەد کەمال) لە بیریاربوونی (محەمەد کەمال) لە کوێدایە، ئەگەر وەها زمانێک بە کار بهێنێت؟ لە پێوەندییدا بە ڕەهەندییەکان، من باسی جیاوازیی بۆچوون و تێگەیشتنەکان ناکەم، بەڵكوو باسی نەبوونی بۆچوون و تێگەیشتن دەکەم. هەموومان بەردەوام دەتوانین بڵێین ‘بە بۆچوونی من’ یان ‘بە تێگەیشتنی من’ و چەندان دەستەواژەی تر، بەڵام ئەوە هیچ کاتێک ئاماژە نییە بەوەی ئێمە خاوەنی بۆچوونین. بۆچوون و تێگەیشتن لە قووڵاییەوە دێن، نەک ئەوەی نووسەرێک تێگەیشتنە میللیەکان لە نووسیندا بڕازێنێتەوە و پێی وابێت داهێنانی کردووە. کێشەی نووسەرانی ڕەهەند، لەوانە (بەختیار عەلی)، ڕێک ئەوەیە، کە ئەو چەمکانە لە تێگەیشتنی باوەوە وەردەگرن. ئەو تێگەیشتنە باوە مەرج نییە لەناو زمانی کوردییەوە بێت، بەڵکوو دەشێت هەر خوێندنەوەی وتارێکی ڕەخنەیی نووسەرێکی فارسی، ئەڵمانی، بەریتانی و هەر نووسەرێکی ترەوە بێت. لە تێگەیشتنی باوی زۆرێک لە نووسەرە ڕووکەشەکانی خۆرئاوا، تێنەگەیشتن بۆ چەمکە بنەڕەتییەکانی (نیتشە)، (هیگڵ)، (مارکس)، (فرۆید) و چەندان بیریاری دیکە بە ئاسانی تێبینی دەکرێن، چونکە ڕووکەشی پێوەندیی بە هیچ نەتەوە و زمانێکی دیاریکراوەوە نییە؛ مرۆڤانی هێزدار و خاوەنی تێڕامانی قووڵ لە هەموو کولتوور و نەتەوە جیاوازەکان بەرز دەبنەوە، بەڵکوو ڕووکەشی هەلومەرجێکی هاوبەشی هۆشیارییە، وەک پێشتر ئاماژەم بۆی کردووە. کاتێک (سلاڤۆی ژیژەک) دیبەیت لەگەڵ (جۆردان پیتەرسۆن) دەکات، (ژیژەک) لەو شوێنە دەست پێ ناکات، کە جیاوازیی هزری و ڕەخنەییی نێوان ئەو و (پیتەرسۆن)ە، بەڵکوو لەو شوێنەی، کە (پیتەرسۆن) تەواوی مارکسیزمی لە (مانیفێستۆ)دا کورت کردووەتەوە، لەوەی، کە ئەو تێگەیشتنەکانی ئەو کەسە لە تێگەیشتنی باو یان (main stream)ەوە هاتوون. لەوێدا (پیتەرسۆن) لە دیبەتکارێتەوە زیاتر دەبێت بە فێرخوازێک. بەڵام ئەگەر کەسێک ئەو تێگەیشتنە ڕووکەشانەی (بەختیار عەلی) بخاتە سەر ئاڕاستەیەکی دروست، ئەوەی لێی دەکەوێتەوە تووڕەیی و داهێنانی ئاوەڵناوی نوێترن لە لایەن ئەو نووسەرەوە، لەوانە (گەمژە)، (خۆگێلکەر)، (هیچنەزان) و چەندانی تر، کە من پێشتر نامەیەکم لەو بارەیەوە هەم بۆ خودی خۆی ناردووە هەم لە ساڵی ٢٠١٣ بڵاوم کردووەتەوە. ئەو بۆچوونە بنەڕەتیانە پێچەوانەی دیدگاکانی (بەختیار عەلی)یە بۆ مرۆڤی خۆرهەڵات و خۆرئاوا، یان بە واتایەکی تر سەروەرێتیی جۆری مرۆڤی خۆرئاوا بەسەر مرۆڤی خۆرهەڵات، کە ڕەگوڕیشەی ئەو تێگەیشتنە کەلتووری ئیمپریالیزمە. هەر لەو دوو چەمکەیشدا، خاڵی دەستپێکی ئەو نووسەرە تێگەیشتنی میللیە، واتە بە تەنیا خۆرهەڵاتی و خۆرئاوابوون جیاوازییەکی گەورەمان بۆ دروست دەکات. بیرکردنەوە و داهێنەربوون سەر بە هیچ نەتەوەیەک و گرووپێکی دیاریکراو نییە. هەر بەڕاستی (بەختیار عەلی) چۆن لە مرۆڤ تێگەیشتووە یان دروستتر تێنەگەیشتووە؟ بۆ نموونە، با سەیر بکەین و بزانین ئەو نووسەرە چۆن نەک بە تەنیا لە مرۆڤی کورد، بەڵکوو لە نەتەوەی کورد تێگەیشتووە.

کاتێک باسێک پێوەندیی بە کوردەوە هەیە، دیدی (بەختیار عەلی) جێگیرە: وەک لە چاوپێکەوتنێک لە کەناڵی کوردسات ئاماژەی پێی دا، کە بە شێوەیەکی جیاوازتر لە چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ کەناڵی (ئێن ئاڕ تی) لە ساڵی ٢٠١٢، پێداگری لەسەر کردەوە، ‘مردنی تەواوی کورد هێندەی سێ سەد ئەندازیار کاریگەری لەسەر جیهان نابێت (ئەگەر لایەنە مرۆڤایەتییەکەی لێ دەرکەین)’! (بەختیار عەلی) وەک کاڵایەک لە نەتەوە و کوردەکانی ڕوانیووە، بە بوونی خۆیشییەوە؛ کاتێک ئەو کاڵایە سوودی نەبێت، بوون و نەبوونی وەک یەکە. من لەو کۆنتێکستەدا تەنیا دەتوانم (بەختیار عەلی) بە (ئەدۆڵف هیتلەر) بەراورد بکەم، کە بوونی جووەکان هەراسانی کردبوو؛ خەسڵەتی ئەوانەی لە قووڵاییی بیرکردنەوەکانیاندا خواستیان سڕینەوەیە، چونکە لە بنەڕەتدا هۆشی خۆیان لەگەڵ ژیان و بووندا لە هاڕمۆنیادا نییە. کێشەکە لەوەدا نییە ئەو نووسەرە چ نیازێکی هەیە، بەڵکوو ئەوەیە، کە هەژاریی بیرکردنەوە چەندە ئاکامی وێرانکەری لەسەر مرۆڤ هەیە. ئەو گوزارشت لە جیهان ناکات، چونکە کەس ناتوانێت بە ناوی جیهانەوە قسە بکات؛ جیهان یەک بوونی جێگیر و هەمەچەشن نییە، تاوەکوو بۆمان بدوێت، بەڵکوو ئەوەی لێرەدا قسە دەکات جیهانبینیی نووسەرێکە، جیهانبینییەکی وێرانکەر و داڕووخاو. کاتێک (بەختیار عەلی) ئەو قسەیە دەکات، ئەو جیهانی لە هۆشی خۆیدا بەسەر بەرەی سوودبەخش و بەرەی بێسوود دابەش کردووە. دەبینێت، واتە لە هۆشی خۆیدا وای دەبینێت، کە کوردەکان هێندەی دوو سەد بۆ سێ سەد ئەندازیار سوودبەخش نین (ناشزانین بە چ پێوەرێک؟!). سوودبەخش بۆ چی و بۆ کێ؟ بۆ وەبەرهێنان. کاتێک ڕۆبۆتەکانیش لە مرۆڤ سوودبەخشتر بن، لەناوچوونی تەواوی مرۆڤایەتی هێندەی سێ سەد ڕۆبۆت کاریگەرییان لەسەر جیهان نابێت. ئەو جیهانە چ جیهانێکە کە تێیدا نەتەوەیەکی دەیانمیلیۆنی هێندەی ژیانی سێسەد ئەندازیار گرنگ نەبێت بە تەنیا لەبەر ئەوەی ئەو ئەندازیارانە خزمەت بە بواری بەرهەمهێنان دەکەن ئەگەر ئەو بەرهەمهێنانە وێرانکارترین جۆری بەرهەمهێنانیش بێت؟ بەڵام وەک ئەوەی لە چاوپێکەوتنەکەی لەگەڵ کەناڵی (ئێن ئاڕ تی) بۆی زیاد دەکات، ناگرنگێتیی لەناوچوونی کورد لەسەر “ئەم ئەستێرە”یە، نەک بە تەنیا گرنگ نییە لە ڕووی بەرهەمهێنانەوە، بەڵکوو هۆکارە بنەڕەتییەکە ئەوەیە کە هەر میللەتێک، لەوانە کورد، “ئامادەگی نەبێت لە دروستکردنی یان لە گەشەدان بە ئەقڵی ئینسانیەتا، وە بە رۆحی ئینسانیەتا”⁹، ژیانی هێندەی دوو سەد ئەندازیار لە بواری تەکنەلۆجیا گرنگ نابێت. ئەو جیهانە جیهانێکی نەخۆش و وێرانکەرە؛ شوێنی ئەو جیهانە ناو هۆشی (بەختیار عەلی)یە و مرۆڤ ناتوانێت لە هیچ شوێنێکی تر بیدۆزێتەوە. جگە لەوە، مەبەستی ئەو نووسەرە لە “ئەقڵی ئیسانیا” و “رۆحی ئینسانیەتا” چییە؟ واتە مرۆڤانێک هەن، لەوانە تەواوی کوردەکان، لە دەرەوەی ئەقڵ؟ لە دەرەوەی “رۆحی ئینسانیەتا”؟ من لەو بۆچوونانەی ئەو نووسەرە تێناگەم، نەک لەبەر ئەوەی ئاڵۆزن، ڕاستییەکەی زۆریش ڕووکەشن، بەڵکوو لەبەر ئەوەی نە پێمان دەڵێت “ئەقڵی ئینسانیا” واتە چی، نە “رۆحی ئینسانیەتا”. وەکوو تر، (بەختیار عەلی) دەیەوێت وێنەیەکی واقیعمان پێشان بدات، وێنەیەک، کە لە هۆشی خۆیدایە. مرۆڤ، وەک بە چڕی لە پەرتووکی (کایەکانی هێز: سەبارەت بە مرۆڤی سروشت) لەسەری دواوم، بەشێکە لە ململانێی هێزەکان. ¹⁰نەک بوونی هیچ مرۆڤێک بە تەنیا، بەڵکوو بوونی هیچ بوونەوەرێک، بە ڕووەکەکانیشەوە، نەک زیادە نین، بەڵکوو پێشمەرج و پێویستێتیی سروشتین بۆ ژیان. ئەوەی ئێستا تاکەکەسی لە کۆمەڵگەکان نامۆ کردوە، ئەو دابڕانەی مرۆڤایەتییە لە سروشتێتیی خۆی و کەمکردنەوەی بەهای مرۆڤ لە بەکارهێنانیدا. ئەوە ڕەوتێکە لە جیهاندا، بەڵام خودی جیهان نییە. ئێمە لە (کیەکەگۆرد)ەوە فێر دەبین، کە ‘کێشەی یەک تاکەکەس کێشەی تەواوی مرۆڤایەتییە و کێشەی تەواوی مرۆڤایەتی کێشەی تاکەکەسە’.¹¹ بەدرێژاییی مێژوو ڕەوتی و ململانێی جیاواز هەمیشە ویستوویانە گوتاری هێزی خۆیان زاڵ بکەن. لەو جۆرە زاڵکردنانەدا، ویستی سڕینەوەی ئەوانی تر بەشێک بووە لە مێکانیزمی هێز و ڕووبەڕووبوونەوە. ئەوەی بە دڕندەییەکانی (داعش) تۆقاوە، ڕەنگە نەزانێت لە مێژوودا چەندە ئایین و کەمایەتی بە داگیرکارییەکان یان ‘فتوحاتی’ ئیسلامی لەناوچوون. بەڵام تەنیا لەبەر ئەوەی ئەو کەمایەتی، نەتەوە و ئایینانە لە دیدی ‘موجاهیدان’ەوە زیادە بوون، پێوەری هیچێتی و ناپێویستێتیی ئەوان نییە، بەڵکوو ئاکامی هیچێتی و نەریتی وێرانکەری ئەو ئایدۆلۆجیا و گرووپانەیە، کە لە بنەڕەتدا لەسەر ویستی سڕینەوە دامەزراون. ئەو جیهانەی (بەختیار عەلی) لە هۆشی خۆیدا وێنای کردووە، جیهانێکی وێرانکەرە و لەسەر ویستی سڕینەوە دامەزراوە. ئەگەرنا، هەموو کۆمەڵگاکان جیهانین. چەندان کۆمەڵگەی جیهان لە دەرەوەی پەرەسەندنەکانی بواری تەکنەلۆجیا و زانستن، بەڵام تەکنەلۆجیا و زانست پێوەری بەهای بوون، ژیان و جیهانێتیی کۆمەڵگاکان نین؛ ئەوەی پێوەری ژیان و بوونە هێزی خۆڕسکی کۆمەڵگەکانە. کایەکانی هێز لە پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا پێشبینی نەکراون، چونکە هێز بەردەوام لە خۆگواستنەوەدایە. چەقی هێز، لەوانە هێزی ئابووری، تەکنەلۆجی و دارایی، دەشێت ئێستا خۆرئاوا بێت و لە ئاییندە هەرێمێکی تر، بەڵام ئەوانە تەنیا چەند فۆڕم و مۆدێکی هێزن، چونکە هێز هیچ کاتێک لە مۆد و فۆڕمەکانی کورت نابێتەوە، بەڵکوو پێوەندیی بەو سەرچاوانەوەیە هەیە، کە بەردەوامی و پەرەسەندنی بۆ فەراهەم دەکەن. لاوازیی دۆخێک ئاماژە نییە بە لاوازیی تەواوی دۆخەکانی ئەو هێزە.

ئەوەی من پێداگریی لەسەر نەکەم، لایەنی مرۆڤایەتییە. ئەو چەمکە خۆی جێگەی مشتومڕێکی گەورەیە و پێویستە لەو میللیبوونە ڕزگار بکرێت. چەمکی مرۆڤایەتی لە زۆر کۆنتێکستدا، کە بە کار دەهێنرێت، واتای بەزەیێتی دەگەیەنێت. ئەوەی من پێداگری لەسەر دەکەم ڕاستەقینەی بوونە؛ لە سەرجەمی جیهان و بووندا، هیچ بوونەوەرێک و نابوونەوەرێک نییە خاوەنی هێز نەبێت. ئەو هێزداربوونە وای لێ دەکات بوونی پێویستێتی بێت، چونکە هۆش، یان ئەقڵ ناتوانێت لە سەرجەمێتیی سروشتی بوون تێ بگات، هەر حوکمێک، کە دەیدات، ئاکامی ناتەواوەتیی خۆیەتی. قەیرانەکانی ئەقڵ لەڕادەبەدەرن. هەر خودی دامەزراندنی زانین لەسەر بنەماکانی ئەقڵ لای فەیلەسووفە گەورەکان، لە (نیتشە)ەوە بۆ (ڕۆم ڕای باسکار)، ڕووبەڕووی ڕەخنەی توند دەبنەوە. تەنانەت بۆ (نیتشە)، ئەو مرۆڤەی هێزدارە دەستبەرداری ئەقڵ دەبێت. من ئەو ڕەخنانەم بە چڕی لە نووسینەکانی ترم خستوونەتەڕوو، تەنانەت خودی (بەختیار عەلی)یم لەو هەڵە زەقانە و زمانە پڕ ئاوەڵناوەکانی، وەکوو “گەمژە”، “خۆگێلگەر”، “نەزان” و چەندانی تر، لە ڕێگەی نامەیەکی دۆستانە ئاگادار کردووتەوە، بەڵام ئەو لە وەڵامەکانیدا بەرگری لەو جۆرە زمانە میللیە و تێگەیشتنە ڕووکەشانە دەکرد.¹²بۆیە لێرەدا بە پێویستی نازانم ئەو ڕەخنانە دووبارە بخەمەوە ڕوو، بەڵام مەبەستمە پێداگری لەوە بکەم، کە خودی (بەختیار عەلی) تێگەیشتنەکانی سەبارەت بە ئەقڵ لە تێگەیشتنی میللییەوە هاتوون، نەک زانستی. وەک چۆن لە زمانی میللی، خەڵک هەیە بە یەکتر دەڵێن، گەمژە، خۆگێلکەر، ئاقڵ، زانا، زۆرزان و چەندین ئاوەڵناوی تر، بە هەمان تێگەیشتن چەمکی ئەقڵ بە کار دەهێنێت. بەڵام گریمان ئەو جیهانەی (بەختیار عەلی) جیهانی ڕاستەقینەی ئێمەیە. ئەو نووسەرە چۆن گەیشت بە وەها ئاکامێک؟ چەند توێژینەوەی لەو بارەوە کردوون؟ چەند نەتەوە و دانیشتووانی جیهانی وەکوو نموونە وەرگرتوون؟ لە چەند فاکتۆر و گۆڕاو (variable)ی کۆڵیوەتەوە؟ چەند جۆر ئابووریی جیهانی وەکوو پێوەر بە کار هێناوە؟ بە چەند کۆمەڵگە بەراوردی کردوون؟ کامانەن ئەو فاکتۆرانەی بوونی نەتەوەیەک بێسوود و بێبەها دەکات؟ بە چ لۆجیکێک؟ ڕاستییەکەی بۆ ئەوەی مرۆڤ بگات بە وەها حوکمێک سەبارەت بە جیهانێکی وەها وەهمی، پێویستی بە چەند سەدەیەک لێکۆڵینەوەی زانستی هەیە، تا وەها گریمانەیەکی بێبنەما بە لایەکدا بشكێنێتەوە. دەبینین خودی ئەو نووسەرەی ستایشی ئەقڵ دەکات، بە زمانێکی ئەقڵانی بیر ناکاتەوە و نانووسێت. گریمان تێگەیشتنەکانی (بەختیار عەلی) ڕەها و دروستن. خودی ئەو چ شتێکی پێشکەش بە مرۆڤایەتی کردووە؟ چەند ئامێری داهێناون؟ چەند چەمکی زانستی داهێناون و چەند لێکۆڵینەوەی زانستی پێشکەش بە جیهان کردووە؟ وەڵامەکە ئەوەیە هیچ یەکێک لەو شتانەی نەکردوون، بەڵام ئایا ئەوە وا دەکات، کە بوونی (بەختیار عەلی) لە جیهاندا زیادە بێت؟ وەڵامەکە نەخێرە.

ئەو جۆرە نموونانە لەژمارەنەهاتوون، بەڵام باسی بنەڕەتی ئەوەیە ڕەهەند، کە لەسەر ئەو جۆرە بیرکردنەوە میللییانە دامەزرا، دەیتوانی چیتر بکات جگە لە میللیبوون؟ با واز لە ڕەهەند بێنین، نووسەرە دامەزرێنەکانی ڕەهەند توانیویانە چ زمانێکی جیاواز دابهێنن جگە لە چەسپاندنی زمانی میللی لەناو نووسیندا؟ ئێمە لەناو ڕەهەند و لەنێو نووسەرانی ڕەهەند، قەیرانی نەبوونی بیریارمان هەیە. کاتێک بیریارێک بوونی نەبێت، داهێنەرێک بوونی نییە، واتە جگە لە زمانی میللی، زمانێکی تر نانووسێت و نادوێت. من هیچ کێشەیەکم لەگەڵ نووسەرانی میللیدا نییە مادام خواست لەسەر بەرهەمی میللی لەبرەودایە. بە هیچ شێوەیەک نکۆڵی لە ڕۆڵی گرنگی نووسەرە میللییەکان ناکەم بۆ خوێنەرانی هەوادار. گەورەییی جیهان و بوون لەوەدایە، کە هیچ شتێک نە زیادەیە نە کەم؛ دەشێت لە دیدی تۆ و منەوە زیادە بن، بەڵام دیدی ئێمە لە ئاست بوون و جیهاندا چییە؟ نەک بە تەنیا دیدی تۆ و من، بەڵکوو دیدی تەواوی مرۆڤایەتی لە ئاست ئاڵۆزیی و گرێداریی جیهان، ژیان و بووندا کەمتوانایە. کایەی زانین، واتە زانینێک، کە بۆ تێگەیشتن نییە لە بوون، بەڵکوو بۆ وەبەرهێنانە، وەک پێشتر ئاماژەم پێی دا، تەنیا کایەیەکی کۆمەڵایەتییە و ئەو کۆمەڵایەتیبوونە خەسڵەتی سروشتیبوونی پێ دەبەخشێت. ئەو مرۆڤەی دەچێتە سەر مانگ هیچ مەرج نییە هێندەی باڵندەیەک پێوەندییەکی خۆڕسک و سروشتیانەی لەگەڵ ژیان و بوونیدا هەبێت، واتە پێوەندییەکی هاڕمۆنی.

٧

هەموو ئەو شتانەی باسم کردوون، سەرەباسی کورتن، بەڵام وەک هەنگاوی سەرەتا گرنگن بۆ ئەوەی دەروازە و ئاڕاستەی ڕەخنە بەڕووی ئەوانی تردا بکرێتەوە و سەروەرێتیی بیرکردنەوەکانی خۆیان پێشەنگی هەر جۆرە وەهمێک بێت. ئاییندە ئاییندەی ئاڕاستەی ڕەخنەکارییە، بەڵام ئەو ئاڕاستەیە وا دەخوازێت ڕاستگۆی لە نووسیندا پێگەی خۆی بگرێت. ڕاستگۆیی لە نووسیندا نەک بە تەنیا پێشمەرجە، بەڵکوو پێویستییەکی هەرە بنەڕەتییە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو هەلومەرج و وەهمانەی ڕێگەی بیرکردنەوەی قووڵ و تێگەیشتنمان لێ دەگرن. ڕاستگۆیی (integrity) ڕێگەی ئەوەمان لێ دەگرێت، کە ئێمە نووسین وەک ئامرازێکی تاکەکەسی بە کار بهێنین. ڕاستگۆیی لە هەمان کاتیشدا دوورمان دەخاتەوە لەو مەترسییەی، کە ئێمە لەسەر خەرجیی ئەوانی دیکە پێگەی خۆمان بەهێز بکەین. بەڵام ئەو جۆرە ڕاستگۆییە ناکەسێتییە ڕێک ئەو شتەیە، کە (ڕەهەندییەکان) دژایەتییان بەرانبەر بەرپا کردووە، چونکە لە بنەڕەتدا ئەوەی (ڕەهەندییەکان) دەریان بڕیووە و دەری دەبڕن لە بیرکردنەوەی بەرتەسکیی کەسیانەی خۆیان تێنەپەڕیووە. بۆ ئەوانەی لە هێزی بیرکردنەوە تێگەیشتوون، هیچ بەربەست و دژایەتییەک ناتوانێت بیانترسێنێت. ئێمە دەبێت دەستبەرداری مردووەکانمان بین، چونکە مردن پاراستنی شکۆمەندیی و وزەداریی ژیانە.

پەراوێزەکان

The post هێزی تێگەیشتن لە وەهمی ڕەهەند و ڕەهەندییەکان appeared first on ژنەفتن.

پرسیارە ساکارەکان زۆر جار ئاڵۆزترین و گرنگترین باسەکان بەدوای خۆیاندا دەهێنن. لەژێر پێستی ئاشناترین پرسیارەکانیشدا دنیایەک باسی نووستوو بوونی هەیە کە دەکرێ لێک بدرێتەوە. پرسیارەکانی تەوەری فێمینیزم  لە لایەن ژنەڤتنەوە بەم ڕستانە دەست پێ دەکات: وا دەردەکەوێ نەک تەنیا لەنێو خەڵک بەگشتی بەڵکوو لەنێو نووسەران و خاوەن ڕا و چالاکان و تەنانەت ڕێکخراوەکانی ژنانیشدا فێمینیزم چ وەک چەمک چ وەک بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی و سیاسی و ڕەوتێکی خەباتکردن، هەروەها فێمینیست بوونیش بە لارێدا چووە. ئەم ڕستانە پیشاندەری ئەو ئاڵۆزییە کە تا ئێستاش لە ئێپیستمۆلۆژی چەمکی فیمینیزم و پێناسە و شیکردنەوەی لە کوردستاندا هەمانە. لەم وتارەدا دوو مەبەستی سەرەکی ڕەچاو دەکەم کە یەکەمینیان پۆلێنکاریی هەوڵەکانی لایەنگریی لە مافەکانی ژنانە بەم سەرنجەوە کە کاتێک باس لە لایەنگرانی ئەم قوتابخانە فکرییە دەکەین دەبێ ئەم پۆلێنکارییە بەم شێوە باس بکەین کە هەموو ئەندامانی ئەم گروپە ژنان نین، بەڵکوو ژمارێک لە پیاوانیش دەگرێتەوە و هەروەها گروپێک لە ئەندامانی سەر بە LGBTیش لەبەرچاو دەگرین کە هاوکات هەم بۆ مافەکانی خۆیان و هەم بەتایبەتی بۆ بزووتنەوەی فێمینیستی (ئەگەر بتوانین لە کوردستاندا پێناسەی بکەین) هەوڵ دەدەن. مەبەستی دووهەمیش نیشاندانی ئەو قەیرانە ئێپیستمۆلۆژییەیە کە لە دەڤەری پێناسەی ژن بوون و ئۆبژە-سۆبژەبووندا تووشی بووین.

فێمینیزم؟ نا، تکایە!

ریچارد ڕۆرتی لە فێمینیزم، ئیدئۆلۆژی و بنەماشکێنییدا ئەم باوەڕه شی دەکاتەوە کە ئەگەر لە ڕۆژگاری ئەمرۆماندا، مارکس و ئەنگڵس زیندوو ببوونایەوە، بە ڕاستی گاڵتەیان دەهات بە گەلێک لە تیۆرییەکانی فێمینیزمی هاوچەرخ و شێواز و ئامانج و کارکردەکانی بە هەمان شێوە کە بە فۆیەرباخ و هێگل و بۆئێر پێدەکەنین. دەیانوت تیۆریسیەنە فێمینیستەکان وشەی “فێمینیزم”یان کردووە بە بابەتێکی ڕەها و تا ئەو کاتەی کە نەبێت بە حزبێکی شۆڕشگێڕانەی داڕێژراو، چاوەڕوانی لەمە زیاتریشی لێ ناکرێت. ڕۆرتی پاشان باس لەوە دەکات کە ئەمڕۆکە فێمینیزم زیاتر لەوەی شۆڕشگێڕانە بێت بووەتە بزووتنەوەیەکی ڕێفۆرمیست و ئامانج گەلێکی دیاریکراوی هەیە و لە باری سیاسییشەوە خۆی یەکلا نەکردۆتەوە و مەبەستەکانیشی وەها پلانسازی کراوە کە بەدەستهێنانی ئەستەم نەبێت و کەمترین هەزینە و زۆرترین چێژ نەک دەستکەوتی هەبێت. لە ڕاستیدا ئامانجەکانی فێمینیزم زۆرترین هاوشێوەیی لەگەڵ بزووتنەوەی سڕینەوەی کوێلایەتی لە سەدەی هەژدەدا هەیە تاکوو بزووتنەوەی مارکسیزم لە سەدەی نۆزدەدا. هەمووان دەیانزانی کە سیستمی کۆیلایەتی لە ڕوانگەی ئەخلاقی مەزن چ کارەساتێکە و تا چ ڕادە دژە مرۆییە. لە هەمان کاتدا زۆرێک لە لایەنەکان لەم سیستمە ئابوورییە کەڵکیان وەرگرت و گەیشتنە قازانجیکی مەزن. ئەگەر قیاسەکەمان سادە بکەینەوە دەردەکەوێت کە ئەمرۆکە بۆ نموونە نایەکسانی مووچە بەرامبەر بە کاری یەکسان لەنێوان ژن و پیاودا و نەبوونی عەداڵەت بۆ خوێندن، دەستکەوتی ئابووری و دەرفەتی کار و خۆ پێگەیاندن لەنێوان ئەم دووڕەگەزە لە ڕوانگەی ڕای گشتییەوە چەندە بە ناحەز ناو دەبرێت لە هەمان کاتدا دیسان بەرهەم دێتەوە و ئەم سازکردنەوە بۆ چەندین هەزار و چەندین ملێۆن پیاو بەسوودە. باسی بنەڕەتی لەسەر ئەمەیە کە تێکدانی بنەماکانی نایەکسانی و پرسیارکردن لە چییەتی دەسەڵات و ئەو میکانیزمانەی کە عەداڵەت بەلاڕێدا دەبەن، دەبێ مەبەستی بزووتنەوەیەکی شۆڕشگێڕانە بێت نەک چاکسازیی لە هەمان سیستمی دروستکردنی کۆیلە و ژنی بندەستە یان وەرگرتنی بودجە لە دەسەڵاتێک کە خۆی پێکهێنەری هەڵاواردن و توندوتیژی ستراکچێری دژ بە ژنە. دەکرێ مەبەستی ڕۆرتی ئاوەها لێک بدەینەوە کە بۆ نموونە باس لە نەبوونی عەداڵەت بەرامبەر بە سزای کوشتنی ژن بە ناوی شەرەف دەکرێت، ئەم بابەتە بە دیاردەیەکی ناحەز و دژ بە ئەخلاقی گشتی ناو دەبرێت و ڕەخنە لە سیستمی دەسەڵات و یاسا دەگیردرێت کە بۆچی بۆ وێنە پیاوی بکوژ دوای سێ مانگ ئازاد دەکرێت؟ لە هەمان کاتدا هیچ هەوڵێکی بنەڕەتی و ڕادیکاڵ بۆ لابردنی ئەم مادە و تەبسەرە یاساییانە نادرێت کە پێکهێنەری ئەم دۆخەن یان ئەو میکانیزمە پتەوانە بۆ گۆڕانکاریی ڕادیکاڵ لەناو فەرهەنگدا ناچەسپێت کە ئەم بارودۆخە یەکلا بکاتەوە. کەواتە بەو لێکدانەوەی ڕۆرتی سەبارەت بە پیاوسالاریی دەیکات کە دەڵێت دێوەزمەیەکی زۆر بەهێز و گەورەیە، زۆر قەبەتر و توندتر لەوەی وێنا دەکرێت و هەر کەسیش کە “مێدۆسا” بێت، سەری دەبرێت و هەموو هێزەکەی لەناو دەبات. دەسەڵاتی مێدۆسا و گۆرگەن بوونی لە لایەن “پێرسێئۆس”ەوە تێکدەشکێت و سەری دەبڕدرێت. کەواتە هەموو باسەکان لەسەر فێمینیزمی بناغە هەڵوەشێن و دامەزرێنەری دووبارەی چەمکەکان بێئەنجامە و دەتوانین بیر لە سێبەری فێیمینیزم بکەین لەم کات و شوێنەی ئێستاماندا.

پۆلێنکاری هەوڵەکان

بە گەلێک تۆلێرانس و لێبوردەییەوە دەتوانین گشت هەوڵ و ئامانج و هیوا وپلانەکانی کەسانێک کە بە شوێن یەکسانی و دامەزراندنی بنەماکانی عەداڵەتن بە فێمینیزم ناو بەرین و بییخەینە خانەی تەواوی ئەو شتانەی کە لە ئێستادا هەمانە و دڵخۆشمان دەکات. خاڵی گرنگ لەم باسەدا ئەوەیە کە ئەم تێگەیشتنە لە فێمینیزم بەرەو لای دەرکێکی ڕیالیستیمان دەبات لە چەند لایەنەوە وەک نەژاد/نەتەوە، چین و جێندەر کە لە ڕوانگەی ئینتەرسێکشواڵیتەوە خاڵی سەرەکیین. ئەم خاڵانەش چ لە باری چییەتییەوە واتە (essential) و چ لە باری شیکارییەوە لێک جودا ناکرێنەوە. بابەت گەلێکن کە دەلالەتی ڕاستەقینەی کۆمەڵایەتی، سیاسی، فەرهەنگی و ئابووری و ئیدئۆلۆژیکیان هەیە لەناو چارتی تایبەتدا. هەموو ئەم بابەتانە کاریگەریەتی ماددی و کۆمەڵایەتی بەهێزییان هەیە کە ڕێگەی تایبەتی خۆیان دادەڕێژن. فێمینیزم ئەگەر لە هەوڵ بۆ سڕینەوە نایەکسانی و بێعەداڵەتیدا هاوبەش و یەک قەبارە بێت بەڵام لە ژێ-سیاسییەکانیدا لێک جودا دەبێتەوە و تایبەتمەندی ناوچەیی بەخۆوە دەگرێت. فوکۆ لە ١٩٧٠ دا چەمکی ژێ-سیاسی(بیۆسیاسی) بەربڵاوتر کرد و باسی لە سەپاندنی دەسەڵات بەسەر ژیاندا کرد. پاشان ئەو پرۆسە مێژووییانەی لێک داوەتەوە کە ژیان لەوێدا دەبێتە سەنتەر و خاڵێ ناوەندی ستراتێژییە سیاسییەکان و دەسەڵات چنگی دەخاتە ناو قورگی ژیانەوە. فۆکۆ ئاماژەی بە ڕۆڵی دەسەڵاتداوە لە بواری جەستە و حەشیمەت و پاراستن یان سڕینەوەی جەستەکان و هەروەها دەستەمۆکردنیان. چەمکی عەداڵەت، سیاسەت، دەوڵەت، ئاشتی و ئەمنییەت لەو ڕیزە چەمکانەیە کە فێمینیستەکان لێکدانەوەی جیایان بۆی هەیە و لە ناویاندا چەمکی دەوڵەت-نەتەوە بایەخ و قورسایی تایبەتی خۆی هەیە. لە ڕاستیدا پێوەندیی نێوان ناسیۆنالیزم و فێمینیزم یەکێک لەو پێوەندییە پارادۆکسیکاڵ و دژوازانەیە کە هەموو بابەتەکانی تر وەک عەداڵەت یان یەکسانی و بە تایبەت ژێ-سیاسەت دەخاتە ناو چەکمەجەی پۆلێنکاریی خۆیەوە. ناسیۆنالیزمی کوردیش تا ڕادەیەکی زۆر کاریگەریەتی لەسەر ژێ-سیاسەتی هەبوونی ژن دادەنێت. کەواتە ئەم ڕوونکردنەوە و بەرهەمەی کە لەم بەستێنەدا باسی لێ کرا، دەتوانین بنەمایەکی زانستی بۆ داڕێژین و بارودۆخی هەبووی هەوڵە فێمینیستییەکان پۆلێن بکەین. بەپێی توخمە سەرەکییەکانی تیوری جۆرج ڕیتزێر و هەروەها مانوئێل کاستێلز سەبارەت بە ڕوانین و لەم بنەما فکرییەدا بەپێی وڵامدانەوە بە دوو پرسیار تیۆرەکە دادەڕێژرێت. یەکەم ئەوەی کە: “چی سەبارەت بە ژنان دەزانین؟” و، هەروەها “بۆ چی بارودۆخی ژنان بەم شێوەی لێهاتووە؟” بەپێێ وڵامدانەوە بۆ ئەم پرسیارانەش سێ تیۆری بنەمایی لێکدانەوە و پۆلێنکاریی هەوڵە فێمینیستییەکانی داڕشتووە کە جیاوازن لەو پۆلێنکارییە جیهانی و قبووڵکراوە لە فێمینیزم کە هەموومان دەیزانین. لێرەدا ئێمە هەر لەم ڕوانگەیە کەڵک وەردەگرین و هەم تیۆرەکان و هەم پۆلێنکارییەکە دەخەینە بەر دەست. جیاوازیی جێندەری، نایەکسانی جێندەری و زوڵم و زۆری جێندەری.

وەک نموونە بۆ فێمینیزی مافخوازانە دەتوانین ئاماژە بە هەموو هەوڵەکانی پارێزەران و ڕاوێژکارانی یاسایی و هەروەها ئەو کەمپەینانە بکەین کە بۆ چاکسازیی لە دەڤەری یاسا و گۆڕینی مادە و تەبسەرەکانی دەقی یاسای باری کەسی و سزادانەکان بکەین بە تایبەت لە باشوور و ڕۆژهەڵاتی کوردستان. لێرەوە هەوڵی ئەم جۆرە لە فێمینیزم تووشی بنبەستێک دەبێت لەگەڵ ئەو مادانەی کە لە شەریعەتەوە هاتوونەتە ناو یاسا و ناکرێت بە ئاسانی بگۆڕدرێن. ئەو “قیمومیت” و هەروەها “حضانت” کە سپێردراوەتە پیاو، خۆی بنەما و پێکهێنەری هەڵاواردن و نایەکسانییە. بەپێێ تیۆرییەکانی گۆڕانکاریی بریجز، لە قۆناغی سێهەمی گۆڕان لە بارودۆخی هەبوودایە کە زۆرێک لە هەوڵەکان دەچێتە دەڤەرێکی بێکاریگەریەتی واتە نە دەتوانن پۆزەتیڤ بن نە نیگەتیڤ. یاسای ژمارە هەشتی بەرەنگاری توندوتیژی دژ بە خێزان لە هەرێمی کوردستان و هەروەها مادەی سێ لە لایەحەی ڕاگرتنی توندوتیژی دژ بە ژنان و خێزان لە ئێران کە ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش بەپێێ ئەو یاسایانە کار دەکات. وەک نموونە بۆ فێمینیزمی فەرهەنگی دەکرێ ئاماژە بەو گروپانە بدەین کە بە تایبەت لەناو تۆڕه کۆمەڵایەتییەکان و سایت و فەزای ئاکادیمیکی ئێمە داهێنەری دەقی تیۆریک و سەرچاوەی زانستین. بەشێکی زۆریان لە لقێکی کۆمەڵناسی، فەلسەفە، ماف یان دیکەی بابەتە پەیوەندیدارەکاندا خاوەنی بڕوانامەن و هەوڵی گۆڕانکاریی بنەڕەتیان هەیە. وەک نموونە دەکرێ ئاماژە بە چەندین وەفد و گروپی تایبەت بکەین کە لەنێوان ساڵەکانی ٢٠١٠ پاش دامەزراندنی ئەنجوومەنی باڵای کاروباری خانمان و بەر لەوەش هەتاکوو ئەم ماوەیە بانگهێشت کراون بۆ هەرێمی کوردستان بۆ چارەسەرکردنی گرفت و پرسەکانی تایبەت بە ژنان. لە حاڵێکدا کە هیچکامیان خاوەنی شاکلیلێک بۆ کردنەوەی درگا داخراوەکانی پرسی ژنان نەبوون . لە بوارێکی تریشدا چەندین کەس لە فێمینیستەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش بە دامەزراندنی سایت و گروپ لەناو سۆشیاڵ میدیاکاندا هەوڵی داڕشتنەوەی بنەماکانی یەکسانیخوازیی و چاکسازیی بواری کۆمەڵایەتی و فەرهەنگییان داوە پێوەندییەکانیان پێکەوە لەسەر بنەمای هاوڕێیەتی دامەزراوە. لە چەند دۆسیەی تایبەت بە باسی توندوتیژی جنسی ڕەفتاری دوو لایەن و دوو ڕوخساریان هەبووە و هێشتا لەسەر ئاسایترین پرەنسیپەکاندا ڕیک نەکەوتوون. سەرکەوتنەکان بەو گەڵاڵەی کە باسیان کردووە تا ئێستاش بەردەوامە بەڵام ئەم جۆرە لە فێمینیزم پێوەندیی لەگەڵ چینە خوارووەکان و بەستێنی مەیدانیی گروپە کۆمەڵایەتییەکان، قوربانییە جیاوازەکانی هەڵاواردنی جێندەری پچڕاوە و نەبوونی فیزیکی لەناو سەنتەری کێشەکان و جوگرافیای مەسەلەکان بەشیکی زۆر لە هەوڵەکان لە ئاستی ئاکادیمیک و تیۆریدا دەهێڵێتەوە. ئەم گروپە لە چالاکانی بواری فێمینیزمی فەرهەنگی زۆر جار پێوەندییان لەگەڵ کوردستاندا پێوەندییەکی ئێمۆشناڵ و عاتیفییە نەک حەقیقی.

وەک نموونە بۆ فێمینیزمی پراکتیکاڵ دەتوانین گشت پرۆژە و هەوڵەکانی ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی ناوبەرین کە مێژوویەکی دوور و درێژیان هەیە. کۆمەڵەی ژنانی ڕۆژهەڵات، یەکیەتیی ئافرەتانی دیمۆکراتی کوردستانی ڕۆژهەڵات ١٩٤٦، کۆمەڵەی ئافرەتانی کوردستان لە باشوور، ڕێکخراوەی پێوەندییەکانی ئافرەتانی کوردستان و هەروەها یەکیەتیی ژنانی وڵاتپارێزی کوردستان ١٩٨٧ لە باکوور، ڕێدۆزیا ڕزگاریا ژنانی کوردستان، پارتی ژنانی کرێکاری کوردستان، کوردیناسیۆنی ژنانی بەرێوەبەری سەربەخۆ لە ڕۆژئاوا، یەکیەتیی ژنانی گەنج لە ڕۆژئاوا و گەلێک ڕێکخراوی دیکە کە بە تایبەت لەدوای ٢٠٠٣ لە باشوور و دوای ١٣٧٦ لە ڕۆژهەڵات، ژمارێکی زۆر لە ڕێکخراوەکانی تایبەت بە بواری مافخوازی ژنان پێک هات. ئەم ڕێکخراوانە کە تۆمارکردنیان و کارکردنی پراکتیکی ئەوان لەژێر کاریگەریەتیی بارودۆخی ئابووری و سیاسیی وڵاتی لکاودایە، ڕۆڵی بەرچاویان هەیە لە پێشکەوتنی بزاڤی دەستەبەرکردنی مافەکانی ژناندا. گەلێک پرۆژەی کارامەیی و فێرکاریی و وەگەرخستنی تواناکانی ژنانیان بەڕێوە بردووە لە هەمان کاتدا ڕەخنەی گەورەشیان لە سەرە بۆ نموونە گەندەڵی ئابووری و نیگای کۆلۆنیالیستی سەبارەت بە پرۆژەکانی ژنان کە هیچ کات تەواوبوونی نییە. بەشێک لەم پرۆژانە کاتین و بۆ پڕکردنەوەی جەدوەلی چالاکی ڕێکخراوەکان پێویستن و بەشێکی تریان هەرگیز پراکتیکاڵ نابنەوە لە لایەن ژنانی چینی مامناوەندی بەرەوخوار.

وەک نموونە بۆ فێمینیزمی ئایینی دەتوانین گشت هەوڵەکانی لایەنگرانی ئایین ناو بەرین کە پێیان وایە دەکرێ لەنێوان فێرکارییەکانی دەقە ئایینی و شەرعییەکاندا لەگەڵ وانە فێمینیستییەکاندا پێوەندییەکی ساغ و پێویست ساز بکرێت واتە ئایین لەم مەجالەدا بابەتیکی فرێدراو واتەExclusion  نییە و دەتوانین ئەم پێوەندییە سەر لە نوێ پێناسە بکەین. دەیان گروپی حەقیقی و گروپی دامەزرێنراو لەناو ڕایەڵە مەجازییەکاندا ئەوەمان پیشان دەدەن کە کەسانێکی زۆر لەسەر ئەم باوەڕەن کە  دەکرێ ئاشتکردنەوەی فێمینیزم و ئایین بکەین بە جێژنێکی ڕاستەقینە و لەسەر ئەم باوەڕەن کە عورف و دابونەریت و بایەخە کۆمەڵایەتییەکانن کە بەریان بە یەکسانی جێندەری گرتووە نەک شەرع و ئایین.

وەک نموونە بۆ فێمینیزمی ڕادیکاڵ و بنەماشکێن دەتوانین بزووتنەوەی ژنانی ڕۆژئاوا ناو بەرین و هەروەها بابەتی پێناسەکراو لەژێر باس و کۆدی ژنۆلۆژی واتا و چەمکێک کە پارادایمی جێگری ژنانە و بۆتە ناوەندی ڕاستەقینەی هەوڵ و تیکۆشانی بزووتنەوەکانی ژنان. ژنۆلۆژی هاوکات کە لێکدانەوەیەکی مێژوویی هەیە لە بارودۆخی ژێردەستەبوونی ژنان، هەوڵ دەدات بۆ بنبڕکردنی ڕیشەکانی هەڵاواردنی دژ بە ژنان و چوونە ناو هۆکارەکانی پەراوێزخستنی ژنان. نادیە ئەلعەلی، لە دوای توێژینەوەکانی سەبارەت بە پێوەندیی نێوان ناسیۆنالیزم و فێمینیزم لە ئێراق و تورکیادا، گەیشتۆتە سوریا و لەگەڵ ئیزابێل کیسێر، گەلێک توێژینەوەی ئەتنۆگرافیکی بەڕێوە بردووە لە سێ بەشی کوردستاندا بێجگە لە ڕۆژهەڵات. ژێنۆلۆژی(بایۆلۆژی) چەمکی سەرەکی و توخمی سەرکەوتووی هەوڵەکانی ژنان بووە. هەر بەو شێوە کە باس کراوە خەساریی تایبەت بەم هەوڵانە، بەرتەسک کردنەوەیەتی لەناو جوگرافیا و زەمەن و شوینێکی تایبەتدا. واتە ژێنۆلۆژی وا وێنا کراوە کە بەستراوەتەوە بە بیۆ-سیاسەتێکی دیاریکراو لە حاڵیکدا کە وانەکانی دەکرێ بگوازرێتەوە بۆ هەموو شوێنەکان و هیوای ژیانەوەی بزووتنەوەکانی لێ دەکرێت. وەک پاندۆرا کە هەموو هونەر و نیعمەتەکانی پێ بەخشرا و لە ئاکامدا سەری ئەو سندووقەی کردەوە کە پێی وترا هەرگیز نەیکاتەوە. هەموو بەهرە و خۆشییەکانی جیهان یەک لەدوای یەک بوونە هەڵم و ڕۆیشتن بێجگە لە هیوا کە پاندۆرا لەناو سندووقە بچووکەکەدا هێشتییەوە. ژنۆلۆژی هەمان هیوای ئێمەیە لەناو دەستەکانی پاندۆرادا.

ڕوخساری ژانووسی پێگەی ژن

لەناو ئوستوورە ڕۆمییەکاندا ژانووس یان یانووس، خوداوەندی دەروازەکان، دەرگا و بان و ڕێگەکانی ناو دەریایە و لە هەمان کاتدا خوداوەندی سەرەتا و کۆتایییەکانە. دوو سەری هەیە و دوو ڕوخساری هەیە کە یەکێکیان دەڕوانێتە بەرامبەر و یەکێکی تریان دەڕوانێتە پشتی سەریەوە. ئەو هەموو شوێنەکان دەبینێت و هیچی لێ بزر نابێت بەڵام لە هەمان کاتدا دوو لایەن و دوو ڕوخسار و دوو ڕووی جیاواز لە یەکتری هەیە کە دژ بە یەکتر دەوەستن و ئەمەش ترسناکی دەکات و پارادۆکسیکاڵی دەکات. گێڕاویانەتەوە کە لەناو شاری فۆرۆمدا دەروازەیەکی تێدا بووە کە هیچ دیوارێکی نەبووە و هەرگیزیش بە کەس نەدەکرایەوە و هەر لێرەوە بووە کە ژانووس حوکمی دەکرد بەسەر هەموو شوێنەکاندا. ژانووس واتە پیاوێکی دوو سەر کە هەموو شوێنیک دەبینێت و هەموو کلیلەکانی بە دەستەوەیە و ئەوە خۆیەتی کە سۆبژەیە و شتەکان پێناسە دەکات. دوو ڕوخساری دژ بە یەک و دوور لە یەک و لە هەمان کاتدا پەیوەست بە یەک خوداوەند کە تووشی سەرسوڕمانت دەکات. دەتوانێ هاوکات هەم ژیان بێت و هەم مەرگ هەم دەرگای کراوە بێت و هەم دەرگای داخراو هەم ڕۆژ بێت هەم شەو، هەم ستایشتی ژن بوون بکات و هەم بیکوژێت، هەم ژن بکاتە خواوەند و ئیلهام و هەم بیکاتە بە وتەی خۆی سۆزانی و لەشفرۆش و پاشان حوکم بە کوشتنی بدات و ئاڵقەی گوڵ بکاتە گەردن بکوژەکەی. ‘لەناو کات-شوێنی ئێستماندا و بە فوکوس کردن لەسەر بارودۆخی ژن و ڕوخساری پارادۆکسیکاڵی هەبوونی ئەم کەسە، دروستکردنی دوو خوێندنەوەی جیاواز لە بارودۆخێکی یەکسان دەگەڕێتەوە بۆ هەمان ڕوخساری ژانووسی دیاردەکان. بارودۆخی ڕاستەقینەی ئێستا و پێگە و داتاکانی پەیوەست بە ناسینی بارستایی و کێش و قەبارەی هەبوونی ژن لەم کۆمەڵگەدا ئەو ئیمکانەمان پێ دەدات کە پرسی ژن و bio politics  یان ژێ-سیاسەتی هەبوونی ئەو بەو ڕوخسارە جیاوازە ژانووسییە بخوێنینەوە. دەکرێ بە هەمان شێوە کە لە گوتاری فوکۆدا و لە بەرگی یەکەمی مێژووی سێکسوالێتەدا باسی لێ کراوە ژێ -یەکسانی، ژێ-فەرهەنگ، ژێ- سەرمایە، ژێ- کۆمەڵ قبووڵی ژن واتە ئەو بەو پێناسانە زیاد بکەین. فوکۆ لە لێدوانی کۆلێژی دو فرانس لەنێوان مانگی ژانویە و ئاپریلی ١٩٧٨دا بەم شێوەیە باسی لێ دەکات: من ئێستا لەم تریبۆنەوە ئەوەتان پێ ڕادەگەیێنم کە بڕێک لە دیاردەکان و پێکهاتەکان زۆر گرنگ و بەرچاون. وا دیارە کە تایبەتمەندییە بایۆلۆژیکەکانی جۆری مرۆڤ دەکرێ ببێتە ئۆبژەی ستراتێژییەکی سیاسی، ستراتێژییەکی گشتیی دەسەڵات، ئەمە بابەتێکە کە من پێی دەڵیم ژێ-سیاسەت(بیۆسیاسەت). سیاسەتێکی ئاناتۆمی جەستەی مرۆڤ و کۆنترۆڵکاریی و سەپاندنی دیسیپلینییەکان کە دەکرێ بەسەر هەموو پێناسەکاندا زاڵ ببێت. داڕشتنی دابونەریتەکان، ڕاهاتنەکانی پەیوەندیدار بە سڵامەت و لەشساغی، سک و زاکردن، پێکهاتەی خێزان، خوێن و شێوەی ژیان، ئەمانە هەموو نموونەگەلێکن لە ژێ-سیاسەت. ئێمەش دەتوانین ئەم بوونە و ئەم ژن بوونە و ژێ-سیاسەتی لە دوو ڕوخساری ژانووسیدا بدۆزینەوە. ڕوخسارێک کە ستایشتی ژن بوون دەکات و ڕێز لە جەستەی خاوێن و بێگەردی  دەگرێت و بە فریشتە، ئازا، سەرکەش، خاوەنی متمانە بە خود و کارامە و لێهاتوو وەسفی دەکات یان بە ئۆبژەیەکی جوان و سەرنجڕاکێش لەناو تەوەری مەیل و ویستەکانی سۆبژەدا. لە هەمان کاتدا ڕوخسارێکی تر کە بێبەزەییە و سزا و ئەشکەنجەی جەستەی تاوانبار و لادەری ئەخلاق دەدات و بە هەمان شێوە کە مێری داگلاس باسی لێ دەکات ئەو “جەستە  پیس”ه، کە لە بۆهۆنییەکان واتە یاسا و چوارچێوەی پاکداوێنی لای داوە، فرێ دەداتە دەرەوە و حوکم  دەدات کە دەبێ بکوژرێت یان ڕیسوا ببێت. ئەم دوو ڕوخسارە ژانووسییە چۆن پێکەوە کۆ بوونەوە؟ کامیان حەقیقەتە و کامیان مەجاز؟

The Good Master, Good Slave

ئۆبژەی ژنی کورد لە هەمان کاتدا کە دەتوانێت ببێتە بابەتی ناسین و دیتنی سۆبژە، دەتوانێ پیشاندەری پێوەندییەکانی نێوان کەسەکانیش بێت و بنەمای پێوەندی و ڕەفتاری بەرانبەریان پێناسە بکات. فرۆید لە سەرەتادا، چەمکی ئۆبژەی لەناو پاڵنەرە غەریزییەکاندا و لەناو کۆنتێکستی پێوەندی دایک-منداڵ بەکار برد و پاشان ئەوەی گواستەوە بۆ زۆرێک لە پێوەندییە تاکی و کۆییەکان. لە ئێستادا دەتوانین باس لەو بەدواهات و پاشماوە دەروونی و فەرهەنگییانە بکەین کە لە ڕابردووە هەتا ئێستا بەجێماوە و ڕەفتارەکانی ئێستای تاکەکان دیاری دەکات و بە تایبەت لەسەر پێوەندیی نێوان ژن و پیاودا کاریگەریەتی دادەنێت. زۆرترین بارستایی وێنەکانی ژنی کورد کە بە تایبەت ڕوانگەی ناسیۆنالیستی پەسندی دەکات بریتییە لەم وێنانە کە ژنێکی کوردبوونی هەیە، جوانە، لەسەر بەرزایی شاخەکاندایە، لەناو ڕەشماڵ یان بە ئەسپێکەوەیە، خاوەنی متمانە بە خۆیە، خاوەنی داهاتی خۆیەتی، بێمنەتی پیاوه، پاک داوێنه، حیجابی هەڵبژاردەی خۆی هەیە، شێوازی ژیانی زۆرەملی نییە، ئازاد و ڕەهایە، خوێندەواره یان زیرەکە، پابەند بە ماڵ و منداڵە و لە ڕابردووە تا ئێستا جێی ستایشت و پێهەڵگوتن بووە. ئەم ئۆبژەیە ڕەگ و ڕیشەی لەناو مێژوودا هەیە و لە لایەکی تریشەوە بووەتە بەشێک لە ئەزموونی دەروونی و کۆمەڵایەتی ئێمە و بەو شێوە کە یۆنگ خستوویەتییە بەر باس بەشێکن لە collective unconscious بە واتای نەست و ناوشیاریی گشتی ئێمە کە لای خۆمان و لای کەسانی تر کە دەمانبینێت یان ناومان دەبیستێت و بیرمان لێ دەکاتەوە، ئەگەر خۆشمان غایب بین، دیسان ئەو ئیماژانە  ئامادەن و پێناسەمان دەکەن. ئەمە ڕوخساری ژانووسی میهرەبان و پرەسەندوو، ڕوو لە داهاتووی ڕووناکە کە هەموو ماتێریاڵە خراپەکانی سەرکووت کردووە و شتەکانی لەناو دیسیپلینی خۆیدا کۆ کردووەتەوە. کاتێک دەمانهەوێ باس لە ژن -کوردبوون بکەین ئەم ئیماژانە ئەوەندە زۆرن و ئەوەندە بێخەوشن کە ئێمە دەتوانن بۆ ماوەیەکی زۆر و بۆ گەلێک شوێنی جیاواز یارمەتی لێ بگرین. ئیماژەکانی ژنی کورد و بایۆسیاسەتی هەبوونی ئەو، لەم ڕوخسارە ژانووسییەدا هەموویان بێ هەزینەترین و جوانترین وێنەکان بەرهەم دەهێنێت کە بەدواهاتی سیاسی کۆمەڵایەتی و ئابووری و فەرهەنگی نییە و هیچ قەیرانێکی مەعریفی دروست ناکات و ئەو گشتە پارادۆکسانە پیشان نادات کە لەناو پێناسەکردن خودی ئۆبژە و پێوەندییەکانی نێوان ئەو و سۆبژەدا هەبوونی ئەو دەخاتە ژێر پرسیارەوە. لێرەدا ئەم نواندنەوە دوو قاڵبی گشتی و قەبەی هەیە یەکەمیان دەڤەری کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی ئۆبژەیە کە ئاخێندراوە بەم وێنانە و ڕۆژانە بەرهەم دێتەوە ئەوی تریشیان دەڤەری دەروونی و جیهانی ناوەکی نێوان ئەوانە کە دیسان لەژێر هێزی نواندنەوەدایە و سۆبژەیەکی گشتگیر و فرە ڕەهەند دروستی دەکاتەوە و ئایدیاڵ سازی کردووە. بەم شێوەیە کە خودی پیاو ناتوانێت ئامێرەکانی جۆرە ناسینێکی تر لای خۆی دەست بخات و ئەزموونی هاوبەش واتەshared experiences  لەگەڵ دیکەی پیاوەکاندا ئەم ئیماژانەیەکە کات-شوێن دەبەزێنێت و دەکرێ لە هەزاران ئەژماردا بەرهەم بێت. وێنەی تەشی ڕستن و منداڵ بەخێو کردن و هەنار دانکردن و کڵاش چنین و هەڵپەرکێی کوردی ئاوێتەی سانتیمانتالیزم و هاوکات لەگەڵ ئەوەدا پیشاندانی دوایین پرۆژەکانی ڕێکخراوەکانی تواناسازیی ئافرەتان، تەرخانکردنی بودجە بۆ سڕینەوەی جیاوازیی ڕەگەزیی لە ڕووکەشدا، پیشاندانی ئاستی متمانە بە خودی ژنان و نەبوونی توندوتیژی بە مێکەپکردنی میدیایی، پرۆژەکانی سێلێبریتیسازیی بە گشت لق و پۆکانییەوە، نمایشتکردنی ئێگزەجەرەی جەستەی ژنانە بە کامێرای واق وڕماویی پیاوانە، ڕاخستنی فەرشی سوور و دروستکردنی دەیان بۆنەی دەستکرد بۆ ئەو جەستانەی کە هێزی سێلیکۆن و نەشتەرگەریی جوانیمان نیشان دەدەن، ئەمانە گشتیی ئەو ئیماژانەن کە ژانووسی میهرەبان پیشانمان دەدات وێنەگەلێکی تازە کە پیشانی خۆمان و ئەوانی دی دەدات، ئەم وێنانە چ دەستکرد بن و چ  تایبەت بە جیهانێکی هاوتەریب، وەک پێشتر باس کرا، لەناو نەستی گشتیی ئێمەدا هاتوچۆ دەکات و بەتەواوەتی سۆبژە دەگەیەنێتە ترۆپکی چێژگرایی و کەمترین مەترسیی دروست دەکات.

ڕوانین بەم ڕوخسارەی ژانووس بۆ هەبوونی ژن و بایۆپۆلێتیکی ئەو، نموونەی لەناو دەقی ڕۆژهەڵاتناسەکاندا زۆرە کە لەسەر بناغەی کڵێشە، نیگای توریستی، تاکبێژیی، سیستمی دووانەسازیی، دروستکردنی خود-ئەوی دی پێک هاتووە. (ڕوانین بۆ ڕۆژهەڵتناسیی ئێدوارد سەعید، زانستی مەترسیدار، رۆژهەڵاتناسی و بەڵاکانی نووسینی ڕابێرت ئێروین). لێرەدا مەجالی ئەوە نییە و مەبەست کردنەوەی ئەو باسە قووڵ و زانستییەش نییە، ئەوەی پێویستمانە هێنانی چەند نموونەیەکە لەو جۆرە پێناسەکردن و پیشاندانی فیزیکی ژن کە تا ئێستاش بەرهەم دێتەوە و لە خوازراوترین وێنەکانە کە حەز دەکەین لە ئیمە بیبینن و خۆشمان بەردەوام ئاپدەیتی دەکەینەوە و نیشان خۆمانی دەدەینەوە. هەروەک

برۆگێش پۆلاک دەڵێت: ژنانی ڕەشماڵ و گوندەکان لەناو کورداندا بارودۆخێکی جیاوازیان بە نیسبەت ژنانی عەرەب و تورک هەیە، ئەوان دەموچاویان لە پیاوانێ بێگانە داناپۆشن و بە دیتنی ئەو پیاوانه ناشڵەژێن. هەروەها هێنری بایندێر دەڵێت “ئەوان زۆر جار لە بابەتە کۆمەڵایەتییەکاندا لەگەڵ مێردەکانیان قسە و ڕاوێژ دەکەن تەنانەت کوڕەکان بە ناوی دایکیانەوە بانگ دەکەن”. بارۆن دۆبێدن لە سەفەرنامەکەیدا دەنووسێت: ئەو متمانەی کە بە پاک داوێنی ژنی کورد کراوە بووەتە هۆی ئەوەی کە پلە و پێگەی باش ببەخشرێتە ژنی کورد و کەسایەتیی خودی ژنەکانیش ئەم ڕێزەی بۆ خۆیان دابین کردووە و ئەمەش ژنی کوردی کردووە بە ڕەفیق و یارێکی باشتر بۆ پیاو”. سێرجان مالکۆلم لە ١٨٠١دا کاتێک  لە کرماشانەوە ڕێ دەکەوت بۆ وەسفی سەرۆکی عەشیرەی ماهی دەشت نووسیویەتی: ئەم سەرۆکە ژنێکی ئازا و بەهێز و پتەوە و نزیکەی پەنجا ساڵی دەبێت، دەسەڵاتدارە و بڕیاردەرە هەروەک کاترین ئیمپراتۆری ڕووسیا. کلارا کۆلیۆرایس، بەڵام لە کتێبی دابونەریتی ژیانی ژناندا ئەمە باس دەکات “ئەوان لە کاتی نەبوونی مێردەکانیاندا، میواندارییان دەکرد. ژنانی کورد داوێن پاکن بەڵام ئەگەر هەڵەیەکیان بکردایە دەکوژران”، لاپەرەی ٧٦. ژانووسی میهرەبان کە ڕوو لە داهاتوو و ڕووناکییە و درگاکانی کراوە بوو، لێرەوە ڕوخسارەکەی تری دەردەخات.

گرێی مەدۆنا 

لە ئێپیستمۆلۆژیی چەمکی فێمینیزمدا گەلێک گرنگە کە بزانین خودی پیاوانی ئەو کۆمەڵگە و بەستێن جوگرافیایی-مێژووییە چ ڕوانینێکیان هەیە سەبارەت بەو باسە. ڕوخساری باش و ڕووناکی ژانووسیمان گێڕایەوە بەڵام هەر ئەم ڕوخسارە ڕوومەتێکی تری هەیە کە تاریک و توند و بێبەزییە. ڕوانینێک کە ئەسیری گرێی مەدۆنایە و هەموو ژنەکان یان بە شێوەی سۆزانی دەبینێت یان فریشتە. بە لای ئەوەوە ئەگەر ژنەکان شیاوی ئەو مەدح و گێڕانەوە مێژووییانە نەبن کە باس کراوە کەواتە کەسانێکی بێبایەخن و شایستەی هیچ جۆرە ڕێزگرتنێک نین. لەم حاڵەتەدا لە پێگەیەکی پارانوئید-ئێسکیزۆئیدەوە دەڕوانن واتە Paranoid-Schizoid Status کە هەموو چەمکەکانیش دەخەنە خزمەت ئەم پۆلێنکارییانەوە .لای ئەوان ژنەکان یان شیاوی پێ هەڵگوتن و هاوسەنگی پیاوان و جێگەی متمانە و کاریگەریەتی دانانن یان وەک حەوا بە ڕەوایەتی تەورات، فریودەری پیاو و ساحیرە و لادەر و تێکشکێنی یاسا و دیسیپلینن. دەکرێ لە ڕوانگەیەلی پۆست مۆدێرنیستییەوە هەموو مرۆڤەکان بە هاووڵاتییانی یەک جیهان بزانین و سنوورەکان بە دەستکرد دانێین بەڵام لە ڕوانگەیەکی سیاسی و ڕیالیستییەوە ئەم هاووڵاتییانە لەژێر دەسەڵاتی پێوەندییەکانی سیاسەت-ئابووری و سیاسەت-کۆمەڵگەدان و کاریگەریەتی ئەم دەسەڵاتە ژێ-سیاسییەکانیان  دەگۆڕێت. فێمینیزمیش لە وەها پێناسەیەک لە وڵات و دەوڵەت-نەتەوەدا خۆی گەلێک جیاوازی و هەوڵ و ڕێکخراو سیستمی لێ دەبێتەوە. یووال دیویز و فلۆریا ئانیتاس، هەبوون و مانەوەی ژنانیان لەناو بزووتنەوە نەتەوەییەکاندا بە پێنج شێوە دیاری کردووە: هۆکار و ژێدەری وەبەرهێنانی بایۆلۆژی ئەندامانی نەتەوە، هۆکاری وەبەرهێنانی سنووری نێوان گرووپەکانی ناونەتەوەیی، هۆکاری بەرهەمهێنان  و گواستنەوەی فەرهەنگی نەتەوەیی، پێوەری سەمبۆلیکی دژایەتییە نەتەوەییەکان و هەروەها بەشداری چالاک لەناو گرفت و کێشە نەتەوەییەکاندا.

هەر ئەم ڕوخسارە ڕوومەتێکی تری هەیە کە تاریک و توند و بێبەزییە. ڕوانینێک کە ئەسیری گرێی مەدۆنایە و هەموو ژنەکان یان بە شێوەی سۆزانی دەبینێت یان فریشتە

ناسیۆنالیزم هەر لە سەرەتاوە گوتارێکی جنسییەتی بووە و لە ناو ئەو بەستێنەدا دەخوێندرێتەوە. ئەم گوتارە پارادۆکسێکی بنەڕەتی لەگەڵدایە لە حالێکدا کە تیوریسیەنە پیاوەکان هەموو جیاوازییە جنسییەتیەکان لە بەرچاو ناگرن تەنها ئامانج لە وەدیهاتنی خواستی نەتەوەدا کۆ دەکەنەوە و نکۆڵی لە هەڵاواردن و سەرکوتکاریی جنسییەتی دەکەن. لە لایەکی دیکەشەوە ژنان لەناو بزووتنەوەکاندا هەر بەو شێوەیە کە ئاماژەی پێ درا هەڵگری بارێکی قورسی شوناس و نیشانە فەرهەنگییەکان و هێماکانی نەتەوەن و لادان لەم ئەرکانە هەر لەناو ئەو کۆنکرێتەدا سزا و بەدواهاتی پێناسە کراوە. وەک نموونە “اخلاص بسام”  ژنێکی تەمەن ٣٨ ساڵان کە کەمپەینیکی زۆر گەورە و بەدووسی ڕێکخست بۆ ئەوەی کە بتوانێت یارمەتیی زۆر و داهاتی ئابووریی باش دەست بخات بۆ گروپە دەرووزییەکان و خۆی کە نیشتەجێی نیۆیورک بوو لە کاتی گەڕانەوە لە سنووری نێوان خاکی فەلەستین و ڕێژیمی ئیسرائیل لە لایەن براکەیەوە کوژرا. بۆ چی؟ چونکە وەک بیانییەکان تەنوورەی لەبەر کردبوو و هەروەها سووراوێکی تۆخی هەبوو، قاقا پێکەنیوە و هەموو بنەماڵەکەیانی سەرشۆڕ کردووە. بابەتی سەرنجڕاکێش ئەوە بووە کە نە ئەو بڕە پارە زۆرە کە “اخلاص” کۆی کردەوە گرینگ بوو نە ئەو ئەکت و وزە و ژێدەرە کۆمەڵایەتییە کە خستییە ناو ڕێکخراوێک. پیاوانی بنەماڵە و عەشیرەکەی هیچ کات قاتڵەکە کە براکەی “اخلاص” بووە ڕادەستی پۆلیسیان نەکرد و تەنانەت پشتی ئەو پیاوەیان گرت لە کوشنیدا و تەنها خوشکەکەی “اخلاص” تووشی ترۆما و شۆک بوو لەدوای مردنی خوشکەکەی، بەڵام دیکەی پیاوانی هۆز و عەشیرەت و خێزانەکەی هەستیان بە شانازی کرد. سەرۆکی خێزان وتی ئێمە دەبێ پارێزگاری لە  دابونەریت و عورف و یاساکانی کۆمەڵگە ۆ هۆزەکەمان بکەین ئەو ئیتر پێی لە هەموو بنەماکان درێژتر کردبوو سزاکەی مەرگ بوو. واتە ئەم عەشیرە و ئێتنیک  و بزووتنەوە سیاسییە بە تەواوەتی پشتی قاتڵی پیاو دەگرێت ئەگەر تەنانەت کوژراوەکە (ژن) سوود و قازانجێکی و دەسکەوتێکی زۆریشی بۆ ئەو کۆمەڵگەیە بووبێت. “اخلاص” ‌بە هێمای سووککردنی نەتەوەیی ئەژمار کرا و ئەم سووکایەتی و بچووککردنه واتە “Humiliation”  جێی  لێبوردن و بەخشینی تێدا نەبوو. لە کوشتنی “دوعا ئەسوەد خەلیل” کچێکی ئێزیدی کە عاشقی کوڕێکی موسڵمان بوو، دوو برا و دوو ئامۆزاکەی ئەویان لە پەناگەکەی دەرهێنا و لە مەیدانی ئاواییدا یەکەمین بەردەکانیان پێدا کێشا و دوای ئەوانیش دیکەی پیاوان و منداڵان و چەند ژنێک بەردبارانیان کرد، لەبەر ئەوەی بە باوەڕی ئەوان ئەم شەرمەزارییە جێی بەخشش نییە و دەبێ سزاکان بسەپێندرێت. هەروەها کوشتنی “ماریە” و ” فادیمە” و”بەناز” و چەندین ژنی دیکە لە ئەوروپا بە ناوی پاراستنی نامووس ئەوەمان پیشان دەدات کە هیچ شوێنێک بۆ ژنان ئەمن نییە و دەکرێ شوێنە جیاوازەکان ببنە قوربانگەی کوژراوەکان. بەپێی پۆلێنکارییەکەی دیویز و ئانیتاس ئەم ژنانە کە لە کۆنکرێتێکی ناسیۆنالیستیدا هۆکاری وەبەرهێنانی سنووری نێوان گرووپەکانی نێوان نەتەوەیی، هۆکاری بەرهەمهێنان و گواستنەوەی فەرهەنگی نەتەوەیین، نابێ سنوورەکان ببەزێنن و ئەو دیسیپلینە سەپاوە تووشی داڕووخان بکەن. 

کوبێنا مێرسێر (١٩٩٠) باس لە چەمکی “بارستایی قورسی نواندنەوە” دەکات کە دەبێتە هۆکاری دروستبوونی شوناسە زۆرەملێکان. ئەم بارە قورسەش لەسەر شانی ژنانە کە دوو لایەنی تاکی و گشتی هەیە و بە هەڵگرانی سەمبۆلیکی شوناس و شەرەفی جەماعەتێک ناو دەبرێن.

لە بزووتنەوەی لاوانی هیتلەرخوازدا دوو وانە بۆ کچان و کوڕان داڕێژرابوو. بە کوڕانیان دەوت: “وەفادارانە بژین، ئازایانە شەڕ بکەن و بە پێکەنینەوە بمرن”.  بە کچانیش دەوترا: “بەوەفا بن، پاک بن و ئاڵمانی بن”. ئەرکی سەر شانی کوڕان ئەوە بوو کە ژیان و گیانیان بەخت بکەن بۆ نەتەوە و حزب بەڵام کچان پێویستیان بەمە نەبوو تەنها ئەوەی کە شوناسی نەتەوە بن بەس بوو. لە زۆربەی فەرهەنگەکاندا شەمایل و وێنەی ژنێک کە زۆر جار دایکە، دەبێتە سەمبۆلی نەتەوە و ڕۆحی جەماعەتێک. دایکی ڕووسیا، دایکی ئیرلەند، دایکی هیند و بگرە دایکانی تر. دەکرێ دایکی کوردیش بەم ناوانە زیاد بکرێت.

لەم بەستێنەدا دەتوانین باس لەوە بکەین کە ڕوانینی پیاوان بۆ ژنان و ڕوخساری سزادەری ژانووسی، ڕوانینێکی مازوخیزمی ئەخلاقییە، خودئازاردەرە بەرامبەر هەموو چەمکەکان و وینەکانی تایبەت بە ژن و بە ئەرکی سەر شانی خۆی دەزانێت کە  نمود و پێکهاتە و دەرکەوتەکان بگەڕێنێتەوە سەر جێگەی خۆی. وەک نموونە دەتوانین هەموو هەوڵەکانی پشت و بەرامبەری بزووتنەوەی “me too” یان نزیک بەوە ناو بەرین کە لە لایەن پیاوانەوە سەرکوت کرا. لە کەیسی “ک.ل” تاوانبار بە دەستدرێژی سێکسی بەرامبەر بە کچان و ژنانێک کە هەر ئەوانە هاوکاری خۆی بوون لە پرۆژە توێژینەوەکانی تایبەت بە بواری مافەکانی ژنان، بینیمان کە تەنانەت بە هەبوونی لانی کەم پێنج شایەتحاڵ و قوربانی لەم کەیسەدا، ڕای گشتی، کۆر و کۆبوونەوە پیاوانەکان، چالاکانی ئەم بوارە ئامادە نەبوون تاوانی سۆبژە قبووڵ بکەن و بە هۆی لایەنگریی ناسیۆنالیستی لە تاوانبار هێرشیان کردە سەر قوربانییەکان و پاکانەی ئەخلاقییان بۆ تاوانبار کرد. من وەک نووسەری ئەم وتارە دەتوانم ئەوە بسەلمێنم کە لانی کەم یازدە کەس مامۆستای زانکۆ، پارێزەر، چالاکی مافی مرۆڤ، بەرپرسی ئەنیستیتۆ، ڕۆژنامەڤان و نووسەری پیاو، لەگەڵ من گفتوگۆیان کردووە بۆ ئەوەی کە ئەنگی تاوانبار لەسەر ئەو کەسە لا بچێت تەنها لەبەر ئەوەی پیاوێکی کوردە و لەناو ئێراندا نەشیاوە کوردان بەم باسە تاوانبار بکرێن و ئەمە سیناریۆی خودی حکوومەتە  کە ئەم کەسەی بەو ئاوەڵناوە ناحەزەوە پێناسە کردووە. ئیمە ئەو سوبژەی کە بەم شیوە ڕەفتار دەکات بە قوربانی کار واتە Sacrifier ناو دەبەین. سوبژە هەندێ جار تەنها یەک کەس یان یەک ژنە، هەندێ جار حەشیمەت و گروپ و خێزانێک. هێنری ئۆبێر و مارسێل موس لە پێناسەکردنی قوربانی و ژێ-سیاسەتی ئەودا، ئەوەمان پیشان دەدەن کە هەندێ جار ئەم قوربانییە نوێنەر و دەنگ و سەمبۆلی دیکەی قوربانییەکانە لەم بوارەدا. کەواتە ئەو پێنج کەسە لە دۆسییەی “ک. ا”دا ڕوخساری دیکەی قوربانییەکانن و ئێمە هەموومان بێپشت و پەنا و بە داخکردنی کۆمەڵایەتییەوە بەجێ هێشتووە و دەستی تاوانبارمان کردووە. ئەمەیە لایەنی دیکە ژانووسی ئێمە. لەبەر ئەوەی بەپێی گرێی مەدۆنا، پێمان وایە هەموو ژنەکان دەبێ پاکیزە بن و هەر کەس دوور بێت لەم یاسایە کەواتە سۆزانییە، حوکمی کوشتنی ئەو ژنە دەدەین و گەر نەتوانین بیکوژین، بە شێوەیەکی سەمبۆلیک دەیکوژین. دەچینە پشت دەستدرێژیکارەکە و بە حوکمی ناسیۆنالیزم هەموو قوربانییەکان دەمکووت دەکەین.

روو لە فرانکێنشتاین، دووبارە دروستکردنەوەی دێوەکان

سوننەتە فەرهەنگییەکان و دووبارەسازکردنەوەیان یان داتاشینی ئەم دابونەریتانە بەشێکی کۆنکرێتن لە توێژینەوە فەرهەنگی و کۆمەڵایەتییەکان. لای ئێمە ئەم بابەتە دژە ژنانە هەموو کات لە ڕوخساری تازەدا خۆیان نیشان دەدەن. هەر وەک چۆن ئێرک هابسبام و ڕینجر و بە تایبەت هابسبام لە کتێبی “داهێنانی سوننەت(ترادیسیۆن)” باس لەوە دەکات کە زۆربەی دابونەریتەکان، جێژن و بۆنەکان بابەتگەلێک نین کە ڕاستەقینە بن بەڵکوو دەستکردن و هەر بەم شێوەیە دەکرێ سیاسەتگەلێک داڕێژین کە بۆ سەرکوتکاری و گوشار خستنەسەر ژنان بەکار دێن.

هابسبام سێ گروپ لە سوونەتە دەستکردەکان ناو دەبات: ئەو دەستە لە دابونەریتەکان کە یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی یان بوون بە ئەندام لەناو گروپ و تاقم و دەستە ڕاستەکان یان دەستکردەکان دابین دەکات و سەمبۆلیکیان دەکاتەوە. دووهەم ئەو دەستە دابونەریتگەلە کە دامەزراوە، پلە و پێگە یان پێوەندییەکانی دەسەڵات تەئید دەکەن و ڕەوایەتی پێ دەبەخشن. سێهەم ئەو دەستە لە دابونەریتگەلەی کە مەبەستی سەرەکییان کۆمەڵ قبووڵکردن، پەسندکردنی باوەرەکان سیستمە بایەخییەکان و ئادابی ڕەفتارکردنه. ئەم سازکردنەوەی بایەخەکان میکانیزمێکە بۆ دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی تازە کە لە ڕوانگەی هابسبامەوە   دابونەریتگەلێکی دەستکردن کە لەگەڵ نەتەوە، ناسیۆنالیزم و دەوڵەت-نەتەوە و هەروەها گشت سەمبۆل و هێما نەتەوەیی و مێژووییەکان لە پێوەندییەکی قووڵ و بنەڕەتیدایە. ئێمە لە هەر سێ جۆرەکەیدا تووشی بەرهەم هاتنی قەبە و فرانکینشتاین ئاسا بووین. ڕوخساری ژانووسی کە سۆزانی بوونی ژنان وێنا دەکات و تووشی گرێی مەدۆنایە، باوەڕی بەوە هەیە کە دەبێ گشت نەریتەکان بە پاڵپشتی ناسیۆنالیزمی کوردی سەر لە نوێ بەرهەم بێنەوە. کەواتە ناتوانین بەوە دڵخۆش بین کە دێوەکانمان کوشتووە و ئیترهیچ سوننەتێکی فڕێدراو لەناو مێژوو بەدواماندا نایەت. هەموو ژنەکانیش لەم کاتانەدا ڕوو دەکەنە میکانیزمە پارێزەرییەکانیان و ئەو دابونەریت و ستراتێژییە تایبەتانە دادەڕێژن ک دەتوانێت بیانپارێزێت. لە کۆتاییدا ئاماژە بەو باسە گرنگەی کاترین مەک کینۆن دەدەم کە دەڵێت مێژووی پێوەندییەکانی نێوان ژنان و پیاوان هیچ شوبهە و تاریکاییەکی نییە بەڵکوو لەژێر گشت ئەم دەریا و بیابان و جەزر و مەد و تۆفان و وشکەساڵییانەدا یەک شت نەگۆڕ بووە ئەویش بە ئەسیرکردنی ژنان و زاڵبوونی پیاوانە. ڕیچارد ڕۆرتی باسەکەی بەم شێوە تەواو دەکات و منیش حەز دەکەم ئاوا کۆتایی پێ بێنم کە: گروپێک لە پیاوەکان کە ماسولکەکانیان تۆزێک گەورەتر بووە بۆ گروپێک لە ژنەکان کە ماسولکەکانیان تۆزیک بچووکتر بووە، خۆیان  نواندووە و لە خۆیان بایی بوون. هەر ئەمە و هیچی تر.  

The post ڕوخساری ژانووسی ژنبوون لە کوردستاندا appeared first on ژنەفتن.

پێشەکی

ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ بەرهەمهێنانی تێگەشتنێکی داینەمیک و زیندوو لە چۆنێتی ئامادەیی فێمینیزم لە کۆمەڵگەی کوردستاندا لەنێو کار و خەبات و هەوڵی ڕۆژانەی ژناندا. هەروەها دەیەوێت تیشک بخاتە سەر فێمینیزمە جیاوازەکان لە کوردستان و پەیوەندیی نێوان ئەوان و ژنان لەنێو کۆمەڵگەدا. ئەم وتارە لە چەند بەشكێدا نووسراوە، لە سەرەتادا بە پشتبەستن بە پێناسێکی سادە و گشتی لە “فێمینیزم” دوو پێوەر بەکار دێنێت بۆ ڕوانین لە ئامادەیی فێمینیزم لە کوردستان. یەکەم؛ ناسینەوە و دەستنیشانکردنی نموونەکانی پراکتیسی فێمینیستانە لە ژیانی ڕۆژانەی ژنان و کۆمەڵگەدا و دووەم؛ ئاستی بەرهەمی تیۆری، هزر و بیرکردنەوەی فێمینیستی لە کوردستان. بە تێڕامان و سەرنجدانی ئەم دوو پێوەرە، تێگەیشتنمان دەدەنێ سەبارەت بە فێمینیزم لە کوردستان وەک بەشێک لە خەباتی بەردەوامی ژنان بۆ بەدەستهێنانی ماف و پێگەی زیاتر و ڕووبوڕووبوونەوەی ستەم وچەوسانەوە لەسەریان. 

لە بەشی دووەمدا ئەم وتارە گوزەرێک دەکات بەسەر جۆر و جیاوازەکانی فێمینیزم و گەشەکردنیان لە ئەوروپا و ڕۆژاوا لەگەڵ کاتدا. لێرەوە ئەو ڕاستییە دووپات دەکاتەوە کە فێمینیزم لە هیچ کات و سەردەمێکدا خاوەنی یەک گوتار و، پێناسێکی سادە و ڕاستەوخۆ نەبووە. بەم پێیەش هیچ کات یەک جۆری فێمینیزم نەیتوانیوە ئامرازێک بۆ خەباتێکی یەکگرتوو بۆ هەموو ژنان پێکەوە بەدەست بهێنێت. بەڵکوو ژنان وەک بەشێکی دانەبڕاو لە کۆمەڵگەی دابەش بوو بەسەر بەرژەوەندیی چینایەتیی جیاوازدا، ئەوانیش هەمیشە بەپێێ جێگا و ڕێگای چینایەتییان، بەپێی ئینتمایان بۆ بزووتنەوە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی تر، لە گروپی جیا جیادا جۆرەکانی فێمینیزمیان گەشەپێداوە و هەڵبژاردووە و، یان ڕەتیان کردۆتەوە، ڕێگای کار و خەباتی جۆراو جۆریان گرتووە بۆ بەدەستهێنانی ماف و ئازادی زیاتر، و وەستانەوە بە ڕووی هەڵاواردن و جیاکاری ڕەگەزی. لە بەشی کۆتاییی وتارەکەدا لە ڕیگەی چەند ئەنجامگیرییەکەوە، ڕەنگدانەوەیەی جۆرەکانی فێمینیزم و جیاوازییان لەنێو خەباتی ژناندا لە کوردستان ڕۆشنتر دەبێتەوە و، خاڵە هاوبەشەکانی کە دەتوانێت هەوێنی خەباتێکی یەکگرتووی ژنان بێت بەرجەستەتر دەردەکەوێت و پەیوەندیی خەباتی فێمینیستی لە کوردستان بە فێمینیزمەکانی ئەوروپی و جیهانییەوە ڕوونتر دەبێتەوە.

١.  پراکتیسی فێمینیستی لە کوردستان چییە؟

ئەگەر تێگەشتنێکی سادە و ئایدیاڵ لە پراکتیسی فێمینیزم بریتی بێت لە هەر هەوڵ و خەباتێکی بەردەوامی ژنان و “پیاوانی یەکسانیخواز” لە کات و شوێنێکی دیاریکراودا بۆ وەستانەوە بەرامبەر بە جیاکاری و هەڵاواردن لە دژی ژنان کە بە هۆی “ژنبوونەوە” ڕوو دەدەن، بە ئامانجی بەدەستهێنانی ماف و ئازادیی زیاتر لە بوارەکانی ژیانی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیدا. ئەوا کۆمەڵگەی کوردستان وەک هەر کۆمەڵگەیەکی تری زیندوو و داینەمیکی دنیا، خەباتی ژنان لە بەرامبەر بە نایەکسانی و بێمافیدا پێ بە پێی جۆرەکانی تری خەبات و تێکۆشانی نێو کۆمەڵگە، بوونی هەبووە.

هەندێک بەڵگەی کەم بەردەستن کە باس لە دەوری ژنان دەکەن لە سەرەتای سەدەی ٢٠دا کە پێ بە پێی گۆڕانکارییە سیاسییەکان هەوڵی باشترکردنی جێگا و پێگەی ژنیان داوە لە کۆمەڵگە و لەنێو خێزاندا. نموونەی زۆرتر بەردەستن لە دوای ساڵی ١٩٥٨ و، بە تایبەتتریش لە ساڵانی هەفتاکانی سەدەی بیستەوە هەتا ئەم سەردەمەش، کە دەکرێت وەک نموونەی خەباتی ژنان بۆ ئازادی و مافی زیاتر و ڕزگاری لە دەست پیاوسالاری، واتە وەک نموونەی پراتیکی فێمینیستی لە کوردستان بناسێندرێن.

کۆمەڵگەی کوردستان لە سەدەی بیستدا خەباتی دژە کۆلۆنیالیزم و دژە داگیرکاری، خەباتی چەپ و سۆشیالیستی حیزبی شیوعی ساڵانی پەنجا و شەستەکان، خەباتی چەکداری ناسیۆنالیزمی پارتی و یەکێتی دەیەی هەفتاکان و هەشتاکان و، لە نەوەدەکان خەباتی چەپ و کۆمۆنیسیشی بە خۆیەوە بینیوە، ژنانیش چ وەک تاک یان وەک گروپ هەمیشە لە تەنیشتی ئەم جووڵانەوانەی تر هەوڵیانداوە کە پێگە و جێگەی خۆیان لە بەرامبەر پیاواندا باشتر بکەن و فرسەتی زیاتر بە دەست بهێنن بۆ بەشداریکردن لەو بوارانەدا کە ئەم بزووتنەوانە ڕەخساندوویانە. ئەو هەوڵدانانەی ژنان لەژێر هەر ناوێکدا یان لەنێو هەر چوارچێوەیەکی سیاسیدا بووبێت نموونەی جۆری جیاواز لە پراکتیسی فێمینیستی ژنان بوون لەو مێژووانەدا. 

ئەوەی کە زۆر بەرجەستەیە لە هەموو ئەم دەورانەدا، ئەو ڕاستییەیە کە خەباتی ژنان بۆ ڕزگاری و یەکسانی و، پراتیکی فێمینیستی ئەوان زیاتر وابەستە و هەمیشە تێکهەڵکێش بووە بە خەباتی سیاسیی حیزب و گروپە سیاسییەکانەوە، بە بیر و بۆچوون و ئایدیۆلۆجیای جیاوازەوە. چەندە ئەم حیزب و گروپانە سیاسەتێكی پێشکەونخواز و یەکسانیخوازیان هەبووبێت، ژنانیش فرسەتی باشتر و زیاتریان بەدەستهێناوە کە خواست و ئامانجە فێمینیستییەکانیان بەرنە پێشەوە و جێگە و ڕێگەی خۆیان لەو چوارچێوانەدا باشتر بکەن.

بۆ نموونە، لە سەردەمی خەباتی حیزبی شیوعیی بەر لە ساڵانی هەفتاکان هەزاران ژن بەشداری خەباتێکیان کردووە بۆ بەدەستهێنانی یەکسانی و ئازادی و ڕزگاریی خۆیان. لەنێو ڕیزەکانی خەباتی چەکداری پارتی و یەکێتی(بەتایبەت یەکێتی)ی لە کۆتاییی هەفتاکان و  هەشتاکان لە خەباتی شاخ، سەدان ژن هەوڵیان داوە کە خەباتی چەکداری بکەن و بە ئامانجی ئەوە کردوویانە کە جێگە و پێگەی ژنان لە “شۆڕش”دا بکەنەوە. تەنانەت لەنێو یەکێتیی ژنانی حیزبی بەعسیشدا لە هەفتاکان و  سەرەتای هەشتاکان ژنانێك هەبوون کە هەوڵیانداوە بۆ زیادکردنی فرسەتی خوێندن و کارکردن و تەندروستی بۆ ژنان و بەهێز کردنی پێگەی ئابوورییان. لە ساڵی نەوەدەکان و دەرکەوتنی بەرجەستەتری ڕێکخراوەکانی ژنانی پارتی و یەکێتی و حیزبی شیوعی و ئیسلامییەکان، بە سەدان ژن و کچ لە ڕیزی ئەم حیزبانەدا کاریان کردووە و خەریکی بردنە سەری توانایی و پێگە و شوێنی ژنان بوون بەو مەرجانەی کە بۆیان دیاری کرابوو. تەنانەت هەر لەم سەردەمەدا ژنانی نێو پارتە ئیسلامییەکان هاتبوونە پێش و باسیان لە خەبات لە دژی توندوتیژی و دادپەروەری بۆ ژنان دەکرد.

هەر لەو دەیەیەدا ئەوەی کە پێشەنگی خەبات بوو بۆ یەکسانی و مافەکانی ژنان و دژی توندوتیژی و تیرۆری ژنان، بە سەدان ژنانی کۆمۆنیستی نێو ڕێکخراوی سەربەخۆی ئافرەتان بوون، کە ئەم ڕێکخراوەش لە باری سیاسی و ئایدیۆلۆجییەوە سەر بە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بوو. ئەم ژنانە توانیان نموونەی گەورە لە نەریتەکانی چەپ بۆ خەبات بۆ یەکسانی و ئازادیی ژنان زۆر ڕادیکاڵانە لە کۆمەڵگەی کوردستان بۆ یەکەم جار نمایش بکەن. پلاتفۆرمی ماف و داواکارییەکانی ژنان، نووسینەوەی یاسای یەکسانی، وەک بەدیلی یاسای باری کەسێتی، دانانی پەناگای داڵدەدانی ژنانی هەڕەشەلێکراو لە کوردستان و کارکردن بۆ یەکەم جار لەگەڵ ژنانی کرێکاری نێو کارگە بچووک و ئەهلییەکان، بەشێکی کەمن لەو جۆرانە لە چالاکی و خەبات. هەرچەندە ژنانی کۆمۆنیست هیچ کات بە خۆیان نەووت فێمینیست، لەبەر ئەو باوەڕەی کە بەدیهاتنی یەکسانیی تەواو بۆ ژنان لە خەبات بۆ سۆشیالیزم و بەدیهێنانی کۆمەلگەیەکی یەکساندا دەبینن، بەڵام ئەمە ناتوانێت ئەو ڕاستییە ڕەت بکاتەوە کە ئەم سەدان ژنە خەریکی خەبات بوون بۆ مافەکانی تایبەت بە ژنان و، وەستانەوە بەرامبەر ستەم و چەوسانەوەی ژنان.

لە دوو دەیەی ڕابردووشدا، بەتایبەت دوای ٢٠٠٣وە، بە سەدان ژن بە هۆی کۆتای سیاسی و کرانەوەی دەرفەتی بەشداری لە هەموو بوارەکاندا، چوونەتە نێو ڕیزی سیاسەت و لەوێوە خەریکی بەدەستهێنانی پلە و پۆستی حیزبی و سیاسی و پۆستی باڵای نێو دەسەڵات بوون و، هێشتا ساڵانە سەدانی تریش هەر خەریکی ئەو کارەن. لە بەشی خوارەوەی کۆمەڵگەدا، بە سەدان ژنانی چالاک لەنێو ڕێكخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی کار دەکەن، ڕێکخراویان دروست کردووە و، ڕۆژانە کار بۆ بەدەستهێنانی مافەکانی ژنان دەکەن و لە ڕیزی پێشەوەی خەباتن بۆ گۆڕینی یاسا بە قازانجی ژنان و دەستەبەرکردنی مافی زیاتر، چاودێریی یاسا، داڵدەدانی ژنان، پاراستنیان لە دەست توندوتیژی، دابینکردنی پارێزەر و ؛ جگە لە چەندین گروپی فشار و هەڵمەتەکانی هوشیاری و خۆپێشاندان و نووسینەوە و بڵاوکردنەوەی پلاتفۆرمی مافەکانی ژنان.

کەمپینە جۆراوجۆرەکانی ژنان بە درێژاییی ١٧ ساڵی ڕابردوو بەردەوام هەبوون، کە هەندێکیان جێگای گرنگیان لە خەباتی ژناندا هەیە. کەمپینەکانی دژی توندوتیژیی لەسەر ژنان، کەمپینەکانی دژی تیرۆری ژنان، کەمپینەکانی دژی بەردەبارانکردنی دوعا، کەمپینی “ناوی من ناوی دایکمە”..، هتد. سەدان کۆنفرانس و سیمیناری جۆرا وجۆر، بەرنامەی هوشیاری و تواناسازیی ژنان، نوێنەرایەتی و قسەکردن و بەشداریکردنی چالاکانی ژنان لە میدیادا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڵاواردن، سووکایەتی و هەڕەشە و توندوتیژیی لەسەر ژنان.

ژنانی کارمەند و کرێکار و چینی خوار مامناوەندی لە کوردستان، هەم وەک تاکەکەس و، هەم وەک گروپ لەسەر دوو تەوەرەی جیا خەبات دەکەن، یەکیان بۆ بژێوی و ژیان و گوزەرانی خۆیان هەموو ڕۆژێک وان لە ڕیزی پێشەوەی خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی، ئەمە بەشداری ئەوانە لە خەباتی چینایەتیی ئەوان بۆ بەدیهاتنی خواستە ئابووری و خزمەتگوزارییەکان. و لە سەر ئاستێکی تر هەموو ڕۆژ بەرەنگاریی دەستدرێژی سێکسی لە شوێنی کار دەبنەوە، بەرەنگاریی لەگەڵ جیاوازی کرێ و دەرماڵە دەکەن بە هۆی هەڵاواردنی ڕەگەزییەوە، دژی توندوتیژی دەوەستنەوە و، دژ بە کۆنەپەرستی دینی و خێڵەکی دەنگ هەڵدەبڕن.

ئەمانە هەمووی دەکرێت نمونەی پراکتیسی فێمینیستی جۆراوجۆر بن کە ژنان لە کوردستان کردوویانە و بەردەوامن لەسەری. ئەمانە تایبەتمەندییەکانی خەبات و پراکتیسی ڕۆژانەی ژنانی کوردستانن لەم سەردەمەی ئیستادا. جا چ بۆ قایمکردنی پێگەی ژنان بێت لەنێو دەسەڵاتی سیاسی و ئابووری و پۆست و پلە باڵاکاندا و، یان بۆ خواستە گشتییەکانی تری وەک بەدیهێنانی مافی زیاتر و یەکسانی و وەستانەوە بێت بە ڕووی جیاکاریی ڕەگەزی لە کۆمەڵگە و لە مەیدانی کار و ماڵدا. ئەوەی کە پێویستە بۆ تێورناسە  فێمینیستەکان، کە ئەم پراکتیسانەی خەباتی ڕۆژانەی ژنان، ببێتە جێگای تێڕامان و لێکۆڵینەوە و پێناسکردنەوە. لە جیاتی ئەوەی بە نامۆ لە “فێمینیزم” لێک بدرێنەوە، دەبێت لە پەیوەند بە “فێمینیزم”‘ و جۆرەکانییەوە، لەو مێژووە دیاریکراوانەدا پێناسە بکرێن و تێگەشتنی تێوری بەرامبەریان بەرهەم بهێنرێت.

ئەگەر کەسێک بپرسێت چۆن کرداری ژنانی “ئیتحاد نیسائی بەعس” بە فێمینیزم ناو دەبرێت؟ وەڵامەکەی ئەوەیە کە ئەوان خەریکی بەدەستهێنانی پلە و پۆستی باڵای سیاسی و ئابووری بوون بۆ خۆیان لەنێو پەیکەرەی ئەو دەسەڵاتەدا و، توانیشیان بڕێک فرسەت بۆ ژنانی تر بەدەست بهێنن کە بچنە بەر خوێندن و ببنە خاوەنی کار و ئابووریی سەربەخۆ، هەر ئەم ژنانەش لە هەمان کاتدا چاویان دەپۆشی لە سەرکوتی سیاسی و ئەنفال و جینۆسایدی خەڵکی کوردستان. ئایا ئەمە هەر نموونەیەکی تری ئەو بەشە لە فێمینیزم نییە کە لە زۆر جێگەی تری جیهاندا هەمیشە پاڵ دەسەڵاتی گرتووە و خەریکی کردنەوەی جێگای خۆیەتی لەنێو پۆست و پلە باڵاکاندا و، بۆ ئەمەش هەمیشە چاوپۆشی کردووە لە هەمو نەهامەتییەکانی ٪٩٩ ی ژنانی تر و خەریکی بەدەستهێنانی دەستکەوت بووە بۆ ژنانی ئیلیت و نێو چینی باڵادەست. لە ڕاستیدا ئەمەش جۆرێکە لە فێمینیزم کە لە بەشی داهاتوودا ڕۆشنتر دەبێتەوە.

٢– هەژاری تێوری فێمینیستی لە کوردستان:

پێوەرێكی تر بۆ ئاست و ئامادەییی فێمینیزم لە کوردستان بریتییە لە ئاستی بەرهەمی بیرکردنەوە و تێوری فێمینێستی لە کوردستان. بەرهەمی هزرێك کە بەرئەنجامی لێکۆڵینەوە و توێژینەوەی مەیدانی و لێکدانەوە و شیکاری بێت بۆ بارو دۆخی ژنان و سەرچاوەی ستەمی ڕەگەزی و هەوڵەکانیان بۆ ئازادی و یەکسانی، بێت. ئەمەش پێوەرێكی باشە چونکە هەم دەژمێردرێت و هەم لە باری چۆنایەتییەوە دەبینرێت، بۆ نموونە دەتوانین بڵێین چەند لێکۆڵینەوە و کتێب و وتارمان هەیە کە فۆکەسی لەسەر لایەنە گرنگەکانی ئەم بابەتەی بەردەستمان کردبێت؟

 بە گوزەرێکی خێرا بەسەر ئەوەی تا ئێستا بەرهەم هاتووە، لەم بارەوە کەلێنی گەورە هەست پێ دەکرێت، بەتایبەت لە بواری لێکۆڵینەوەی مەیدانی و لێکدانەوە و شیکاریدا سەبارەت بە ئەزموونی ژنانی کوردستان و پەیوەندیی بە تێوری فێمینیستی لە جیهاندا. هەڵبەت وەک زۆرێک لە بوارەکانی تری گەشەی کۆمەڵگە، لەم بوارەشدا کاری باش دەستی پێ کردووە لە چەند ساڵی ڕابردوودا، بە تایبەت کاری وەرگێڕان و گواستنەوەی ئەزموونی فێمینیزمی ئەوروپی و جیهانی. بەڵام ئاستی ئەم کارە لە کوردستان هێشتا زۆر سەرەتایییە. لێکۆڵینەوە مەیدانییەکان و لێکدانەوەی پشتبەستوو بە زانستەکانی وەک (مێژووناسی، کۆمەڵناسی، جێندەرناسی) لەسەر بارودۆخی ژنان و شێوازەکانی خەباتیان تا ئاستی نەبوون وایە.

هەژارییەک بەدی دەکرێت کە لە ژمارەی وتار و نووسینەکاندا نییە، بەڵکوو زیاتر لە کوالێتی و بەڵگە و ئاراستەکانیاندایە. کاتێک کەسێک دەگەڕێت بە دوای بابەتی فکری و لێکۆڵینەوە، بۆ نموونە سەبارەت بە میژووی ژنان، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی ئەوان، ئامارەکانی کارکردن و خوێندەواری و تەندروستی و.. هتد، پەیوەندیی هێزی ژن لە لادێ لەنێو خێزان و لە کێڵگە، هێزی ژن لە خێزانی ناو شار، بەشداری ئابووریی ژنی کرێکار، خەسڵەتەکانی ژنی ماڵەوە! بە دەگمەن بابەتی لەم جۆرانەی دەستکەوێت.  هەر بۆیەشە تا ئێستا تیۆرییەکی سیاسی و کۆمەڵایەتیی فێمینیستی نییە کە بە بنەما بە بەڵگە و ئامار و بارودۆخی تایبەت بە ژنانی کوردستان، تێگەیشتنێکی فراوانی لەسەر ژنان و خەباتی ڕزگاریخوازیان  دروست کردبێت. سەرباری بوونی چەند سێنتەری خوێندنی جێندەر و هەروەها چەند بەرهەمێکی ئەکادیمی لەسەر فێمینیزم لە کوردستان، هێشتا سەرەتای ئەو ڕێگایەیە بۆ پڕکردنەوەی ئەم کەلێنە.

پێویستە ئەوە ڕۆشن بێت کە بەرهەمهێنانی لێکۆڵینەوەی زانستی و فیکری و تێوریی تایبەت بە ئەزموونی خەبات و پراتیکی فێمینیستی ژنان لە کوردستان، کارێکی زۆر قورستر و درێژ خایەنتر و زۆر فراوانترە لە چاو گوتارێکی فێمینیستی کە ئێستا بوونی هەیە و، هەوڵی نوێنەرایەتی کردنی فێمینیزم لە کوردستان دەدات.

لەم بارەوە فێمینیزمی ڕۆشنگەری لە چەند کۆنفرانسێکدا بە گوتارێکی نیمچە سێکولارەوە بۆ نێو ژنان و پیاوانی سێکولار و شاری و ئیلیت دەبینین.گوتاری ئەم فێمینیزمە، دەبێت هەمیشە سەری نەویتر بێت لە سەقفی “پاراستنی پیرۆزییە ئایینییەکان”. واتە هەر لە سەرەتاوە ڕێگەی ڕەخنەی ڕادیکاڵانەی ئایینی لێ گیراوە. سەرباری پشتیوانی حیزبێکی نێو دەسەڵات و بوونی سەرچاوەی دارایی و  مرۆیی، بەم چالاکی و کۆنفرانسانە نەیتوانیوە ببێتە ئامرازی بەرهەمهێنانی تێورییەکی تایبەت بە فێمینیزم لە کوردستان و، تا  ئێستا گوتارێکی ڕۆشنی نەبووە سەبارەت بە فێمینیزم و خەبات بۆ ڕزگاریی ژنان، بەڵکوو خەریکی تێکەڵکردنی “دیموکراسی و ئایین و سیکولاریسم و کولتوور”ە و هەر لە سەرەتاشەوە دژایەتی خۆی لەگەڵ چەپ و سۆشیالیزم و ڕەخنەی مارکسیستیشان داوە.

 هەروەها گوتارێكی تری سەر بە بۆچوونی فێمینیزمی ڕادیکاڵ هەیە، کە دژی داگیرکاری پیاوانە بۆ هەموو کایەکانی زانین و کولتوور و نووسین و سیاسەت و .. هتد دەنگی هەڵبڕیوە، وە خەریکی گواستنەوەی ئەزموونی فێمینیزمی ئەوروپی و ڕۆژاوایە بۆ ژنان لە کوردستان. هەرچەندە ئەم گوتارە هەوڵی داوە کە دەنگێکی ئەرێنی بۆ فێمینیزم و ناساندنی لە کوردستان دروست بکات، بەڵام کێشەکە ئەوەیە کە لە هەوڵی سەپاندنی جۆرێک لە تێگەشتنی تایبەت لە فێمینیزم و چوارچێوەیەکی نامۆن بەسەر ژنان لە کوردستان، کە بەرهەمی خوێندن و تێگەشتنی کەسەکان خۆیانە لە فێمینیزمی ئەوروپایی و ڕۆژاوایی. بەشێک لەم گوتارە فێمینیزمی کردۆتە دەفرێكی نامۆی فڕیو بەسەر ئاسمانی کۆمەڵگەوە، ژنانی لە کوردستان، بەتایبەت ژنانی چالاکی نێو ڕێکخراوەکانی خستۆتە بەردەم تاقیکردنەوەی فێمینیست بوون، لەو ئاسمانەوە شەهادە دەبەخشێت و بڕیار دەدات کێ فێمینیستە و کێ فێمینیست نییە! ئەوە ڕاستە کە هەندێک فاکتەری جیهانداگر هەیە، لەوانە سەرمایەداری و پیاوسالاری کە لە هەموو جێگایەک، هەرچەندە بە شێوازی جیاواز، کاریگەرییان لەسەر نایەکسانی و ستەم لەسەر ژنان داناوە. بەڵام ژنان لە کوردستان بارو دۆخی ژیانی ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسیی تایبەت بە خۆیان هەیە، بەو پێیەش ئەزموونی خەباتی جیاوازییان هەیە دژی ستەمکاری.کاری لێکۆڵینەوە و هزر، تێوری فێمینیستی، ئەوەیە کە تێگەشتن لەسەر ئەمە دروست بکات، نەک ژنان و هەوڵەکانیان بە دواکەوتوو یان “نەزانی” یان نائاگایی تاوانبار بکات.

 گوتارێکی تری فێمینیزم لە کوردستان، کە ئەمیش وەک ئەوانی تر نامۆیە بە خەباتی ڕۆژانەی ژنان لە کوردستان، ڕێبازی ژنۆلۆجی عەبدوڵا ئۆجەلانە کە لەم سالانەی دواییدا هەوڵی پڕکردنەوەی ئەو کەلێنە فکرییەی خەبات بۆ ڕزگاریی ژنان دەدات. لەسەر دەستی ئەم دۆکتۆرینە، گەریلا ژنەکانی کۆبانی، کە نەبەردییەکی بێوێنەیان لە دژی داعش نیشان دا، کراونەتە نموونەی ئەم جۆرە فێمینیزمە. نموونەی ژنێکیی خەیاڵی و بەهەشتی، کە ئازادە، ئازایە، جەنگاوەرە، بەڵام بێ سێکسە، و هەموو خواست و ئارەزوویەکی سێکسی هەڵگرتووە بۆ دوای ئازادی و ڕزگاریی گشتی. ئاسۆ کەمال لە کتێبی ژنۆفۆبیای ئۆجەلان جەخت دەکات لەوەی کە “ئەم تێوریەی ئۆجەلان بۆ لادێکانی کوردستانی تورکیا،کە لە لایەن دەوڵەتی فاشیستی ڕەگەزپەرستی تورکیاوە لە دواکەوتویی ئابووری و کۆمەڵایەتیدا هێڵراوەتەوە، دەتوانێ “بەئاسانی خەڵکی سادە” لە دەوری خۆی کۆ بکاتەوە، بەڵام ناکۆکە بە ژیانی شارنشینی کۆمەڵگەی کوردستان.”

٣-جۆرەکانی فێمینیزم لە جیهان و جیاوازییەکانیان 

ناسینی فێمینیزم وەک بزووتنەوەیەکی فراوانی فرە ڕەهەند، بە هەموو ئاراستە و تێگەیشتنە جیاوازەکانییەوە یارمەتیمان دەدات کە ئەزموونی ژنان لە کوردستان لەبەر ڕۆشنایی ئەم ڕەهەندە جیاوازانە ببینین و پێناسیان بکەین. هەرچەندە لە چوارچێوەی وتارێکی لەم جۆرە، تەنها دەتوانرێت گوزەرێکی خێرا بکرێت بەسەر جۆرەکان و جیاوازییەکانی فێمینیزمدا. خۆشبەختانە ئەم کارە لەلایەن چەندین کەسی ترەوە کراوە و لەم بارەوە کتێبخانەی کوردی هەژار نییە.

مارتا ئێ گیمینزی، بە ڕەچەڵک ئەرجەنتینی و پرۆفیسۆری سۆسیۆلۆجی لە زانکۆی کۆلارۆدۆ،  دەڵێت، فێمینیزم یەک شت نییە، بەڵکو چەترێکە بۆ ڕێگای جۆراوجۆر. زۆرێک لە لێکۆڵەرانی بزووتنەوەکانی فێمینیزم هاوڕان لەسەر ئەوەی کە فێمینیزم هەرگیز نەبووەتە جەستەیەکی یەکخراوی فیکر، هەر بۆیە شێوازی فرەجۆری هەیە و، بەردەوام شێوازی تازەشی لێ بەرهەم دێت کە لە ئەنجامی دایەلۆگ و مشتومڕی فکری و پراکتیس و ئەزموونکردنی ژنان لەنێو جووڵانەوەکان و خەباتی ڕۆژانە لەکۆمەڵگەدا، فێمینیستەکان لێکۆڵینەوەی لێ دەکەن، بیری لێ دەکەنەوە و لێکدانەوەی بۆ دەکەن، هەر بۆیە بەردەوام گەشە دەکات و، تەنانەت جار جارە جۆرێکیان کە پاشەکشەی کردووە، لە جێگای جۆرێکی تر بەرهەم هاتووە.

یەکێک لە میتۆدە باوەکانی پۆلێنکردنی فێمینیزم جیاکردنەوەیانە بەپێی ئاراستەی سیاسی و ئایدیۆلۆژییان، چونکە یەکێک لە خاڵە جیاکەرەوە بەرجەستەکانانە. هەروەک جاکلین کۆک و مێگ لۆکستون دەڵێن ئەوەی فێمینیستەکان کۆ دەکاتەوە پێکەوە، پابەندبوونیانە بە دژایەتیکردنی ستەم لەسەر ژنان، بەڵام ئەوەی وای کردووە کە بوونی یەک تیوری فێمینیستی یەکگرتوو هیچ کات ئیمکانی نەبێت تێوەگلانی فێمینیزمە لەگەڵ تیۆری و سیاسەتی جۆراو جۆردا.

ئەم وابەستەیییە بە ئایدیۆلۆجیا و سیاسەتی ترەوە لە چەند مشتومڕی سەرەکیدا لەنێوان فێمینیستەکاندا ڕەنگیان داوەتەوە بە فراوانی؛ لەوانە جیاوازیی سەبارەت بەوەی کە ژنان جێگا و ڕێگای چینایەتی و بەرژەوەندیی جیاوازیان هەیە، یان گروپێکی هۆمۆجینیەسن بە هۆی سەرکوتی ڕەگەزییەوە. و یان جیاوازییان لە گەڕانەوە بۆ سەرچاوەی مێژووییی ستەم و چەوسانەوەی ژنان؛ لە ئەنجامیشدا هەمیشە گەیشتوونەتە ڕێگاچارە و شێوازی خەباتی جیاواز بۆ کۆتاییهێنان بە ستەمی ژنان. کۆک و لۆکستون خەجت لەوە دەکەنەوە کە هیچ کات ململانێ تیۆرییەکان لە دەرەوەی ململانێی چینایەتییەکاندا ڕوو نادەن، بەڵکوو جیاوازیی چینایەتی بەردەوام کاریگەریی لەسەر دابەشبوونی فێمینیستە تێوریسەنەکان داناوە.

بەپێی ئەم شیوازە لە پۆلێنکردن، مارتا ئێ گیمینزی، چوار ئاراستەی سەرەکیی فکری فێمینیزمی دیاری کردووە لەنێو بزووتنەوەی ژناندا:

یەکەم: لیبرال فێمینیزم، کە بە فیمینیزمی ژنانی چینی ناوەڕاست و باڵا دەستیش ناسراوە. ئەم جۆرە لە فێمینیزم ئاماجی سەرەکیی یەکسانکردنی ژنانە لە پێگا و جێگای دەسەلاتی سیاسی و ئیداریدا لەگەڵ پیاوان هەر لە چوارچێوەی سیستەم و نیزامی ئابووری و سیاسیی سەرمایەداریدا. کێشەی ئەم فێمینیزمە لەگەڵ بەربەستە فەرمییەکاندایە کە وان  لە بەردەم فەراهەمبوونی دەرفەتی یەکسان بۆ ژنان لە بوارەکانی پەروەردەیی و سیاسی و یاساییدا. بەرگریکارانی ئەم فێمینیزمەیە، پێیان وایە کە ژنان دەبێت بەردەوام لە هەوڵی ئەوەدا بن کە چۆن مافی زیاتری سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی لەنێو کۆمەڵگا و سیستەمی ئیستادا بەدەست بێنن.

دووەم: فێمینیزمی ڕادیکاڵ کە کێشەی سەرەکی بە باڵادەستی پیاو لە بوارەکانی ژیاندا دەزانێت، وە پیاوسالاری وەک هۆکاری سەرەکیی سەرکوت و ستەم لەسەر ژنان دەناسێنێت. فێمینیزمی ڕادیکاڵ تەواو بڕوای وایە هەموو کێشە و نایەکسانییەکانی تر پلە دوون لە چاو نایەکسانی ژن و پیاودا. گوتاری ئەم فێمینیزمە بە جۆرێکە کە هەندێک جار وا دەردەکەوێت کە هەموو پیاوان هەموو ژنان دەچەوسێننەوە.  پێویستە ئەوەش بوترێت کە فێمینیستە ڕادیکاڵەکان لە گەڕانیان بەدوای سەرچاوەی ستەم و پلەدووییی ژناندا، بوونەتە خاوەنی تێگەیشتن و هزری فراوان کە هەوێنی بەشێکی زۆر لە جووڵانەوە و خەباتی ژنانیان ئاراستە کردووە. بەپێی ئەم ئاراستەیە ژنان وەک گروپێکی چەوساوە، دەبێت لە پێناو ئازادکردنی خۆیان لە دەست ستەمکارەکانیان کە پیاوانن، تێبکۆشن.

سێهەم: فێمینیزمی سۆشیالیستی کە لە لایەک ڕەخنەگری سیستەمی ئابووریی سەرمایەدارییە و، تەواو بروای وایە کە یەکسانییەکی مانادار لەنێو کۆمەڵگەی چینایەتیدا بەدی نایەت، لە لایەکی دی ڕەخنەگرە لە لێکدانەوەی مارکسیستی بۆ سەرچاوەی ستەم و چەوسانەوەی ژنان. بەشیک لە فێمینیستە سۆشیالیستەکان وەک فردریچی، دەلا کۆستا و ماریا مایەس، پێیان وایە کە مارکسیزم بەشێك لە چالاکی و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی وەک (کاری سێکسی، دروستکردن و گرنگیدان بە منداڵان و کاری نێوماڵ، کە کاری ژنان بووە) بەبێ لێکدانەوە جێهێشتووە، لە کاتێکدا کە زۆر گرنگن بۆ بەرهەمهێنانی هێزی کرێکاران. لە بواری ئەکادیمیا و هزردا فێمینیزمی سۆشیالیستی، بە سوودوەرگرتن لە ماتریالیزمی مێژووییی مارکسیزم، کەوتنە لێکدانەوەی پەیوەندییە جێندەرییەکان. یەکێ لە ئەنجامە کاریگەرەکانی ئەم فێمینیزمە گەیشتن بوو بە تێوری “دووانەی سەرمایەداری و پاتریارکی” وەک سەرچاوەی ستەم و چەوسانەوەی ژنان. لە باری کردارییەوە ئەم فێمینیزمە لە ساڵەکانی هەفتاکان و هەشتاکاندا زۆر چالاکانە کاری کرد لەسەر کەمپینی “کرێ بۆ کاری نێو ماڵ”.

چوارەم: فیمنیزمی مارکسیستی، هەروەک سۆشیالیستی، بەرگری لەوە دەکات کە ئازادی و ڕزگاریی تەواوی ژنان پابەندە بە هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی سەرمایەدارییەوە. بەڵام جیاوازییان ئەوەیە کە خەریکی پەرەدان بوون بە توانایی تیۆری مارکسیستی بۆ لێکدانەوەی چەوسانەوەی ژنان بە هۆی سیستەمی سەرمایەدارییەوە، بەم جۆرەش ئەوان لە هەوڵی پڕ کردنەوەی ئەو کەلێنەدان کە وەک “کەم بەهاکردنی کێشەی ژنان لەنێو مارکسیزمدا” لە لایەن فێمینیستە سۆشیالیستەکانەوە ڕەخنەی لێگیرا . ئەم فێمینیستانە خەریکی ئەوەبوون کە پەیوەندیی نێوان چەوساندنەوەی ژنان و سەرمایەداری ڕۆشن بکەنەوە. لە هەمان کاتدا دژی ئەو فۆرمە لە مارکسیزمی سەدەی بیست بوون کە بە شێوەیەکی دۆگما دژی فێمینیزم دەوەستێتەوە.

ئەم چوار ئاراستەیەی فێمینیزم کە باس کران، بوونە خاوەنی هەزاران لێکۆڵینەوە و دراساتی مەیدانی، و چەندین تێوری و پراکتیس کە کەمپینی فراوان و بزووتنەوەی جۆراجۆری لێ هاتە دەر، هوشیاریی فراوانی بڵاو کردەوە، گۆڕانکاریی گەورەی دروست کرد تەنانەت لەنێو سیاسەت و پۆلیسیەکانی سەرانی دەوڵەت و سیستەمی سەرمایەداری، دام و دەزگاکانی وەک نەتەوە یەکگرتووەکان و بانکی نێودەوڵەتی و بەرنامەکانی گەشەپێدانی جیهانی. هەروەها کاریگەریی گەورەی لەسەر سیاسەتی هەردوو بلۆکی ئەوکاتەی ڕۆژاوا و ڕۆژهەڵات دانا، بە جۆرێك کە لە سەردەمی مۆدێرنیتەدا وڵاتانی جیهان کە لەنێوان ئەم دوو قوتبەدا دابەش ببوون، مەسەلەی گەشەدان بە تواناییی ژنان و دابینکردنی فرسەتەکانی خوێندن و کارکردن و تەندروستی باش ببووە یەکێ لە خاڵەکانی پیشبڕکێیان. ئەمانە هەرچەندە وەک دەستکەوتی ژنان دەرکەوتن، بەڵام لە هەمان کاتدا دەستکەوتی مۆدێرنیتە و ئەو ئاراستەیە بوون کە پێیان وابوو هەموو  وڵاتانی جیهان بە یەک ئاراستە دەڕۆن و گەشەکردنی ئابووری و تەکنەلۆجیا و بارو دۆخی ژنانیش لەگەڵیاندا بەردەوام بەرەو پێش دەچێت.

بەڵام ئەم شەپۆلەی فێمینیزمی ئەوروپایی – خۆراوایی بەرەووخامۆشی چوو .  هەندێک لە چاودێران باس لەوە دەکەن کە ئەم پاشەکشەیە لە لایەک بە هۆی کەوتنە بەردەم ڕەخنەی فێمینیزمی ڕەشپێست و فێمینیزمی کولتووری، بە پاڵپشتی تێورییەکانی پۆست – مۆدێرنیتە، ڕووی دا. فێمینیزمی ڕەش جەختی لەوە کردەوە کە سێکسیزم و چەوساندنەوەی چینایەتی و ناسنامەی جێندەری و ڕاسیزم تەواو پێکەوە گرێدراون و یەکتربڕن. بەو شێوەیەی کە ئەم چەمکانە پەیوەندییان بە یەکترەوە هەیە پێی دەوترێت یەکتربڕایەتی. فێمینیزمی کولتووریش جەختی لە جیاوازیی بنەڕەتیی نێوان ژن و پیاو کردەوە؛ لە ڕووی بایۆلۆجی و کەسایەتی و هەڵسوکەوتەوە ژنان وەک خاوەنی ڕەوشتێکی جیاواز و باڵا، هەمیشە هاوسۆزی و خوشکایەتی بناغەی ناسنامەیان دابین دەکات. ناوەڕۆکی ڕەخنەی ئەمانە ئەوە بوو کە ئەم فێمینیزم تەنها وەک بەرهەمی ئەزموونی ژنانی ئەوروپایی و خۆراوایی سپی پێست ناسراوە، لە کاتێکدا ئەوان ناتوانن ئەزموونی هەموو ژنانی جیهان نیشان بدەن و نوێنەرایەتی بکەن، ژنان لە شوێنە جیاجیاکان ئەزموونی جیایان هەیە، تەنانەت ژنان وەک تاکە کەسیش ئەزموونی جیایان هەیە.

بەڵام لە لایەکی ترەوە هەندێک لە فێمینیستەکان باس لە وە دەکەن کە فشاری کەوتنی بلۆکی خۆرهەڵاتی (سۆڤیەت) و، هەڵای “پاشەکشەکردنی مارکسیزم” و بیری چەپ و سۆشیالیزم بە گشتی، تەشەنەی نیولیبرالیزم بە ئایدیۆلۆجی ئیندیڤدوالیزم و بازاڕی ئازاد و ..هتد، هۆکاری گەورەی ئەم پاشەکشەیە بوون، ئەمەش بە تایبەت لە کۆتاییی دەیەی هەشتاکان و دەیەی نەوەدەکان. نانسی فرەیسەر باس لەوە دەکات کە لە کاتێکدا کە نۆلیبرالیزم دەیویست گرنگیی زمانی “یەکسانی و دادپەروەری” و مافە گشتییەکان بگۆڕێتە سەر فۆکەس خستنە سەر ‘ناسینەوەی ناسنامە و جیاوازی’،  لەو چوارچێوەیەدا فشار بۆ سەر فێمینیزم دروست بوو داوای ڕەخنەی کولتووری بکات و کەمتر بچێتە سەر شیکردنەوەی کێشە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان. هەر بۆیەشە بە ڕای نانسی فرەیسەر لە کۆتاییی سەدەی بیستەم مەیلێک هەبوو کە ڕەخنەی فێمینیستی گرنگ لە کایەی ‘ئابووری’ بگۆڕن بۆ ڕەخنەیەکی “کولتووری یەکلایەنەی یەکسان”

ئەم پاشەکشەیە، زیانی گەورەشی دا لە ڕێڕەوی گەشەی جیهانی فێمینیزم وەک بزووتنەوەی جیهانی ژنان، لە تێرمی کۆلێکتیڤیزم، واتە کارکردن وەک بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی و جەماوەری لە بەرامبەر فۆرمە جیهانییەکانی ستەم و چەوسانەوەی ژنان وەک پیاوسالاری، سێکسیزم و جیاوازیی چینایەتی، سەرمایەداری. واتە ئەم د ەورەیە بۆ ماوەیەک ئەم یەکگرتنەی لە خەباتی سەرتاسەری لە دژی سەرچاوەی ستەم و چەوسانەوەی ژناندا بردە دواوە. نانسی فرەیسەر دەڵێت کە لە کاتێکدا داهێنانەکانی فێمینیزمی شەپۆلی دووەم لە ئەو توانایدایە بوو کە نایەکسانی جێندەری لە سێ ڕەهەندی فراواندا لێک بداتەوە: ئابووری، کولتووری و سیاسی. کەچی لە ماوەی چەند دەیەی ڕابردوودا ئەو ڕەهەندە شیکارییانە نەک تەنها جیاکراونەتەوە لە یەکدی، بەڵکوو تەنانەت لە “ڕەخنەی کاپیتالیزمیش” دابڕێنراون. بە بڕوای نانسی جەختکردنەوەی فێمینیستەکان لەسەر ڕەخنەی کولتووری، ڕێکوپێک لەگەل هەوڵەکانی نیۆلیبرالیزم دەهاتەوە کە ئامانجی سەرەکیی سەرکوتکردنی هەموو بیرۆکە یەکسانیخوازییە کۆمەڵایەتییەکان بوو لەو سەردەمەدا. بەم شێوەیە جەختکردنی فێمینیستەکان لەسەر ڕەخنەی کولتووری، لە کاتێکدا بوو کە هەلومەرجەکە پێویستی بە دوو هێندە فۆکەس و سەرنجدان بوو لەسەر ڕەخنەی ئابووریی سیاسی.

جۆرە جیاوازەکانی فێمینیزم بەگشتی دابەش بوون بەسەر دوو بەرەدا و دوای دوو ئایدیۆلۆجی و ئاراستەی فکریی جیاواز کەوتوون، لیبرالیزم کە ئایدۆلۆجی و بونیادی فکریی سەرمایەداری پێک دێنێت و، مارکسیزم کە ڕەخنەی ڕیشەیی هەیە لە پێكهاتەی ئابووری سیستەمی سەرمایەداری

بەشێک لە فێمینیستەکان لەژێر ناوی فێمینیزمی ماتریالیستی، بە هاوکاری لەگەڵ فێمینیستە مارکسیستەکان، توانیان دەست بگرن بەو ڕەخنەگرتن لە ئەو کۆیانە کە کاریگەرییان لەسەر ژیانی ژنان هەیە لە هەموو جێگایەک، لەوانە: پاتریارکی و سەرمایەداری. ئەوان جەختیان کردەوە کە ژیانی ژنان لە هەموو شوێنێک کەوتۆتە ژێر کاریگەریی سەرمایەداریی جیهانی و پیاوسالارییەوە. ڕایانگەیاند کە لە باری سیاسییەوە کارێکی خۆکوژی دەبێت کە ئەم ڕەخنەی بونیادی لە سەرمایەداری و پاتریارکی، جێگەی بگیرێتەوە بە ڕەخنەی ستراتیجییە سیاسییە لۆکاڵییەکان و ڕوانگەی واقیعی کۆمەڵایەتیی پارچەپارچەکراو. لەم هەوڵانەدا میتۆدی شیکاریی ئینتەسێکشنالیتی سەری دەرهێنا، کە لە یەک کاتدا ڕەخنە لە جیاوازیی چینایەتی و ڕەگەزی و ئەتنیکی و هەموو سەرچاوەکانی تری سەرکوت دەگرێت. بەم جۆرە ئەم فێمینیستانە دەورێکی گرنگیان گێڕا لە جارێکی کە پێناسکردنەوەی تێوری فێمینیستی، و لێکدانەوەی پرسەکانی چین، جێندەر و ڕەگەز (race). ئەم جارەیان ئەم فێمینیزمە نەک تەنها بۆ ڕزگاری ژنان، بەڵکوو وەک بزووتنەوەیەک کە باس لە ڕزگاریی کۆمەڵگە دەکات، دژە سەرمایەدارییە و، ڕەخنەی بونیاتی لە سیستەمی ئابووریی سەرمایەداری و سیاسی نیولیبرالیزم هەیە.

لەدوای ٢٠٠٨وە، واتە دوای قەیرانێکی گەورەی سەرمایەداری و ئابووریی نیۆلیبرالیزم، فۆرمەکانی ئێکۆفێمینیزم، ترانسناشناڵ فێمینیزم، فێمینیزمی ڕەش و ئینتەرسێکشنال بە هێزەوە هاتوونەتەوە و خەریکی خەباتی فێمینیستین. فێمینیزمی ترانسناسیۆنالی یان جیهانی کە لە خۆیدا لە هەوڵی کۆکردنەوەی هەموو فۆرمەکانی فێمینیزمی دژە سەرمایەدارییە، بەتایبەت هاتۆتە مەیدان بۆ بڵاوکردنەوەی هوشیاری سەبارەت بەوەی کە چۆن جیهانگیری و سەرمایەداری کاریگەریی لەسەر هەموو خەڵک بەگشتی، بە جیا لە نەتەوە و ڕەگەز و سێکس و چین و جێگای نیشتەجێی خەڵك داناوە. ئەم فۆرمە لە فێمینیزم، فێمینیزمی دژە سەرمایەداری، دژە سیستەمی ئابووریی نیۆلیبرالیزم، بە دەستەوەگرتنی تێوری ئابووریی مارکسیستی و لێکدانەوەی چینایەتی خەریکە جارێکی کە خۆرێکخستننە و، بەرپاکردنی بزووتنەوەی فراوانی جەماوەری و کۆمەڵایەتی کە هەم داوای ماف و چاکسازی دەکات لە بارو دۆخی ژیانی ژنان و چینی کرێکاردا، هەروەها خۆی وەک بەدیلێکی شۆڕشگێڕانە نیشان دەدات کە خەریکە هەموو بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکانی تری وەک، دژە ڕاسیسزم، یەکسانی بۆ هۆمۆسێکسواڵەکان و گروپە کەمایەتییە سەرکەوتکراوەکانی تر لە دەوری خۆی کۆ دەکاتەوە و پێشەنگی خەباتێكی فراوانی دژە سەرمایەداری دەکات، بەبێ ئەوەی ئەو ئاسۆیە لەدەست بدات کە سەرچاوەی هەموو نایەکسانییەکان کۆمەڵگەی چینایەتی، سەرمایەدارییە.

پریشکی ئەم هەستانەوەیە لە ساڵی ٢٠١٧ لە خۆپێشاندانی سەدان هەزار ژن و پیاوی یەکسانیخواز بە بۆنەی ڕۆژی جیهانیی ژنانەوە لە ئەمریکا و چەندین وڵاتی تر نمایشی خۆی کرد. دواتریش مانیفێستی خۆی لە نامیلکەی فێمینیزم بۆ ٪٩٩ی خەڵك ڕاگەیاند کە تیایدا نیازی خۆی بۆ دژە سەرمایەداری بوون، ئیکۆ بوون، ئینتەرسێکشنال، پارێزەری مافی هەموو کەمایەتییەکان و ئێل جیبیتی… هتد ڕاگەیاندووە.

پێویستە باس لە جۆرێکی تری ترسناک لە “فێمینیزم” بکەین کە لە هەندێک ئەدەبیاتدا بە ناوی “فێمینیزمی نیولیبراڵ” باس کراوە. نموونەیەکی ئەم جۆرە لە فێمینیزم، شێریل ساندبێرگ دایهێنا لەژێر ناوی ‘لین ئین’، کە تیۆرییەکەی لەسەر ئەوە بونیاد ناوە کە بازاڕی ئازادیی سەرمایەداری چارەسەری نایەکسانی ڕەگەزیی بەرامبەر بە ژنان پێیە. ئەو بانگەوازی ژنان دەکات کە سەر دانەوێنن و هەوڵ بدەن و شەڕی تاکەکەسی بکەن لە بازاڕدا.

نموونەی تری ئەم فێمینیزمە، ئەو هەڵمەتەیە کە بۆ بەكاڵاکردنی جەستەی ژنان و، پارچەکانی جەستەی ژنان، قبوڵکردنی سێکسیزم وەک ڕاستییە نەگۆرەکان، پراکتیسی فێمینیستی کردۆتە ئەم بیرۆکە تاکپەرستانەیە کە بە ژنان دەڵێت بچۆ  لە ڕێگەی ئیستحقاقەوە دەستکەوتەکانت بە “هەر ڕێگایەک” بێت بەدەست بێنە. نموونەی بڵاوبونەوەی دەیان جۆری پیشەی مۆدێل، کۆسمەتیک، مەیکئەپ ئارتیست، کاری لاپ دانس و مەساج، ..هتد؛ لەبری ئەوەی ئەمانە وەک ئارەزوو و هەڵبژاردەی بەشێکی کەم لە کچان و ژنان وەک مافێکی ئازادیی هەڵبژاردن پارێزراو بێت، کەچی بوونەتە پیشەسازی گەورە و بەدیلێکی پیشە و کار و ڕێگای نان پەیداکردن و گەشتن بە ئامانجی و ئاواتی “دەوڵەمەندبوون” و کۆکردنەوەی سەرمایە بۆ ژنان

٤-کێشەی لیبراڵ فێمینیزم

جۆرە جیاوازەکانی فێمینیزم بەگشتی دابەش بوون بەسەر دوو بەرەدا و دوای دوو ئایدیۆلۆجی و ئاراستەی فکریی جیاواز کەوتوون، لیبرالیزم کە ئایدۆلۆجی و بونیادی فکریی سەرمایەداری پێک دێنێت و، مارکسیزم کە ڕەخنەی ڕیشەیی هەیە لە پێكهاتەی ئابووری سیستەمی سەرمایەداری. ئەم دوو بیرکردنەوەیە لەنێو خەباتی ژنان بۆ ڕزگاری و یەکسانی جگە لەوەی درێژترین تەمەنیان هەیە، هەروەها گەورەترین هۆکاری دابەشبوونی جۆرەکانی فێمینیزمن لە بواری تێوری و پراتیکدا .

لیبراڵ فێمینیزم، خاسیەتی تایبەتی ئەوەیە کە هەوڵ بۆ ئەوە دەدات کە ژنانی چینی باڵادەست بچن لەم سیستەمە نایەکسان و پڕ لە نەهامەتییەی سەرمایەداری بەشدار بن لە دەسەڵاتدا

لیبراڵ فێمینیزم، کە لە سەرەتای سەدەی بیستدا بە فێمینیزمی ژنانی بورژوازی ناسراوە، هەمیشە پاڵپشت و هاوکاری دەسەڵاتی سیاسی و ئابووری چینی دەسەڵاتداری سەرمایەدارییە لە هەموو جیهاندا. فۆرمی دەسەڵات هەرچی بووبێت، دیکتاتۆری، دیموکراسی، سەرمایەداریی دەوڵەتی، ئەم جۆرە فێمینیزمە لە نێویدا جێگەی بووەتەوە. لە سەردەمی ئێستادا، بە هۆی کۆتای سیاسی بۆ ژنان لە زۆربەی زۆری وڵاتانی دنیا، ئەم فێمینیزمە دەسەڵاتی پەیدا کردووە و خۆی کردۆتە نوێنەری هەموو ژنان لە دامودەزگا نێودەوڵەتییەکاندا و، هەموو سەرچاوە ماددییەکان دەبات بۆ خۆی وەک بەشی ئیلیتی ژنان.

لیبراڵ فێمینیزم، خاسیەتی تایبەتی ئەوەیە کە هەوڵ بۆ ئەوە دەدات کە ژنانی چینی باڵادەست بچن لەم سیستەمە نایەکسان و پڕ لە نەهامەتییەی سەرمایەداری بەشدار بن لە دەسەڵاتدا . ئیتر گرنگ نییە کە بە هۆی ئەم دەسەڵاتەوە ملیۆنان ژن بێکار دەبن، نانبڕاو دەبن، خوێندن و تەندروستی و خزمەتگوزاری تریان  نابێت. کەم نین ئەو فێمینیستە لیبراڵانەی کە بە شان و باڵی ژنانی وەک مارگرێت تاتشەر، هیلاری کلینتۆن و مادلین ئۆبرایت هەڵ دەدەن و وەک پێشەنگی دەستکەوتەکانی فێمینیزم باسیان دەکەن. ئەمە لە کاتێکدا کە بڕیار و سیاسەتەکانی ئەم ژنە سەرکردانە، هەمیشە هۆکاری نەهامەتی گەورە و هەژاری و بێکاری و ستەمی زیاتر بوون لەسەر ژنان. مێژووی فێمینیزم پڕیەتی لەم جۆرە کە خۆی کردۆتە خاوەنی هەموو دەستکەوتەکانی ژنان لە ئەوروپا و تەنانەت لە جیهانیشدا. ئەم دەستکەوتانەش بە ملیۆنان ژن دەفرۆشنەوە، گوایا ئەمانە بە قازانجی هەموو ژنانن. ئەم جۆرە فێمینیزمە دەتوانیت چاوپۆشی لە هەموو نایەکسانییەکانی تری زۆرینەی ژنان بکات و تەنها چاوی لەوەبێت کە ژمارەی لە ژنانی نێو چینی دەسەڵاتدار بخاتە نێو ناوەندەکانی بریاردان و سەرۆکی کۆمپانیاکان.

خەباتی ژنان و فێمینیزم، نە تەنها گوتارێكی میدیایی ڕادیکاڵی دژە پیاو ە و، نە تەنها هی ئەوانەیە بە دوای بەدەستهێنانی جێگای سەرکردە و بڕیاردانی ژنانن لەنێو پارتە سیاسییەکان و کۆمپانیا و دەسەڵاتدا.

لە سەردەمی ئێستادا  زۆربەی ئەو “پێشکەوتنە”انەی کە بە هۆی “جیاکاریی ئەرێنی”ەوە، بەدەست هاتوون، بوونەتە پەیژەیەک بۆ سەرکەوتنی ژنانی نێو چینی دەسەلاتدار . ئەم چینە دەسەڵاتدارە هەرچۆنێک بێت توانیویەتی سامان و جێگایەکی زیاتر بۆ ژنە پەرلەمانتارەکان، ژنە بەڕیوەبەرەکان، دادوەرەکان، بانکدارەکان، خاوەن کۆمپانیاکان دروست بکات. بەڵام کاتێک ئەم ژنانە کێشەی خۆیان لە نێو ڕیزەکانی دەسەڵاتدا چارەسەر دەبێت، ٪٩٩ ەکەی تری ژنان لە بیر دەکەن کە بە ترسناکترین جۆری ستەم و چەوسانەوەدا دەڕۆن. هەندێک لە لێکۆڵەران پێیان وایە کە دیاردەیەکی هاوشێوە لەگەڵ چینی ناوەڕاستی ڕەشپێستی ئەمریکا و ئەروروپادا ڕوویدا، کاتێك بە هۆی بزووتنەوەی دژە ڕاسیزمەوە  هەندێکیان خۆیان گەیاندە پلە و پۆستی باڵا، ئەمەشیان وەک دەستکەوتی گەورەی هەموو ڕەشپێستەکان نیشان دا. لەهەر دوو نموونەکەدا زۆربەی کات ئەو دەستکەوتانە بەناوی هەموو خەڵکەوە وەردەگیرێت، لە کاتێکدا بەرهەمەکەی ناچیتەوە لای جەماوەرە نایەکسانەکە، هەر بۆیە هیچ کات نە کۆتای ژنان و نە جیاکاریی ئەرێنی نابێتە هۆی چارەسەرکردنی کێشەی جیاکاری، بەڵکوو زیاتر هەڵاواردن و پشتبەستن بە تۆکنیزم زیاد دەکات.

لەگەل هەموو ئەمانەشدا، خەباتی ژنان و فێمینیزم، نە تەنها گوتارێكی میدیایی ڕادیکاڵی دژە پیاو ە و، نە تەنها هی ئەوانەیە بە دوای بەدەستهێنانی جێگای سەرکردە و بڕیاردانی ژنانن لەنێو پارتە سیاسییەکان و کۆمپانیا و دەسەڵاتدا. بزووتنەوەی ژنان و خەباتی ژنان هەروەها خاوەنی ژنانی چالاک و نووسەر و ئەکادیمی و گەنجانی تینوو بە ئازادی و یەکسانین. بۆیە دەبێت جۆرەکانی فێمینیزم بناسینەوە، لەیەکیان جیا بکەینەوە و، بەوردی هاوخەباتەکانی خۆمان دیاری بکەین.

٥-ئەنجامگیری

یەکەم: فێمینیزم لە کوردستانیش فرە لایەن و فرە ڕەهەندە

 فێمینیست لە کوردستان دەشێت ئەو ژنە شۆڕشگێڕە بێت کە ئامادەی گیان بەختکردن بووە بۆ ڕزگاری خۆی و هاوڕەگەزەکانی، هەروەها دەشێت ئەو ژنە پەرلەمانتارە بێت کە باس لە یاسایەکی باشتر بۆ مافی ژنان دەکات، بەڵام بەرژەوەندیی حیزبەکەشی دەپارێزێتک یان دەشێت ئەو ژنە موسوڵمانە بێت کە دەیەوێت تەفسیرێکی میانەڕەوتر لە ئیسلام بکات، یان ئەو ژنەی کە لە دام و دەزگایەکدا چاودێری ئەوە دەکات کە ژنان تەحەروشیان پی نەکرێت، مامۆستایەکی ئەکادیمی بێت کە خەریکی جێگیر کردنی خویندنی یەکسانیی جێندەرییە، ئەو کارمەندە بێت کە ڕۆژانە یارمەتیی ژنان دەدات بۆ پاراستنیان لە توندوتیژی، ئەو ژنەی کە خۆی بریار لەوە دەدات کە مافی خۆیەتی چ جۆرە جلێک لەبەرکات، کچانی گەنجانی زانکۆ بن کە دژی هێزە ئەمنییەکان دەوەستانەوە کە بە هۆی کچ بوونیانەوە سوکایەتیان پێ دەکردن و سێکسیت دەجووڵانەوە لەگەڵیان.

فێمینیزم لە کوردستانیش یەک شت نییە، یەک فۆرم نییە، یەک تێگەشتن و یەک پێناسی نییە.  لە کوردستانیش هەتا ئەم جیاوازییە سیاسییانەی نێو ڕەوتەکانی فێمینیزم نەناسینەوە، دەستنیشانیان نەکەین، مەحاڵە کە بەهیچ جۆرێک بکەوینە دایالۆگێکی تیوری جدییەوە لەسەر ڕزگاریی ژنان. هەروەک چۆن ناکرێت بەسەر جۆرە جیاوازەکانی فێمینیزمدا تێپەڕین و گرنگیان پێ نەدەین، بە پێچەوانەوە دەبێت ئەم جۆر و جیاوازییانە ببنە هەوێنی دایەلۆگ و لێكۆڵینەوە و کاری داهاتوو .

فێمینیزمی لیبراڵ بە فراوانی هەیە و نوێنەرەکانی لە کوردستان ژنانی سیاسی و نێو دەسەڵات و خاوەن پۆستە باڵا  و ئیدارییەکانن، ئەوانەی کە شارنشین و خوێندەوارن و لەپال یەکێ لە حیزبەکانی نێو دەسەڵاتدا یان ڕاستەوخۆ یان ناراستەوخۆ کار وچالاکی دەکەن، ڕەخنەی نەرم و نیان دەگرن و داوا و نەسیحەتی چاکسازی لە دەسەڵاتدا دەکەن و، هەوڵی پلە و پۆستی بەرز دەدەن. هەڵبەت بەشێکیش لەم لیبراڵ فێمینیزمە وان خەریکی کاری ڕێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی و لە بواری ئەکادیمیا کار دەکەن. ئەم جۆرە لە فێمینیزم دەبێت بناسینەوە، بەرپرسیاریان کەین و بیریان بێنینەوە کە یان باس لە ڕزگاریی ژنان نەکەن و بە ناوی ژنانەوە بەگشتی قسە نەکەن؛ یان دەبێت ئەو پێگە و دەسەڵاتەی پەیدای دەکەن دەستکەوتی گشتی تر بۆ ژنانیش بێنێت، وەک یاسای باشتر، مافی زیاتر، سەلامەتی و پاراستنی زیاتر لە توندوتیژی. 

 بەشێکی زۆر لە ژنان لە نێو ڕیکخراو و لەسەر ئاستێکی تر هەموو ڕۆژ ڕووبەڕووی توندوتیژی دەبنەوە و، دژ بە کۆنەپەرستی و هەڵاواردن و توندوتیژی دەوەستنەوە. ئەمە تایبەتمەندیی خەباتی ژنانی کوردستانە لەم سەردەمەی ئیستادا کە وەک پراکتیسێکی ڕۆژانە خەبات بۆ یەکسانی و دژی جیاکاری لە مەیدانی کارو ماڵدا دەکەن. هەرچەندە ئەم بەشەیان هێشتا سیمایەکی تێوری فێمینیستی نەداوە بە چالاکی و کاری خۆی لە خوارەوە دەیکات لە دژی سیستمی زاڵ، مەیدانێکی بەرفراوانی تێکەڵە لە فێمینیزمی جۆرا و جۆر ی ڕادیکاڵ، سێکولار و چەپ و سۆشیالیست و ڕادیکاڵەوە، تا دەگات بە ژنانی موسوڵمانی سێکولار. بۆیە کاری ڕێکخراوەکان و چالاکوانانی ژنان لە یەکتر جیاوازن، ناچنە ژێر یەک پێناسە و یان یەک جۆری فێمینیزمەوە .ناشکرێت خەباتی ڕۆژانەی سەدان ژن بخەینە یەک تای تەرازوو لەگەڵ لیبراڵ فێمینیزمێکی بەرژەوەندخواز، یان فێمینیزمێکی ئیسلامی کە زیاتر وا لە خەمی پاراستنی دینەکەی وەک لە ماف و ئازادییەکانی ژنان و، تێکەڵاویان کەین .

 کەوایە فێمینیزم لە کوردستان نەشێوێنراوە، بەڵکوو خۆی بەم جۆرەیە کە باڵ و تێروانینی جیاوازی لێ دەبێتەوە و خاوەنی یەک تێگەیشتنی یەکگرتوو نییە و هەروەها بواری لێک تێگەشتنی جیا جیا دروست دەکات. کەسێک کە وادەزانیت شێوێنراوە، ئەو فۆرمەی ئەو شێوێنراوە نەک فێمینیزم خۆی. ژنان لە کۆمەڵگەدا دەژین و زیندوون و بکەرن، هەموو ڕۆژ خەبات دەکەن بۆ یەکسانی بە شێوازی جۆراو جۆر . ئەوە ئەرکی تێوریسێنە فێمینیستەکانە لیکدانەوە بۆ ئەمانە بکات لە پەیوەند بە ئاراستە فکری و تیۆرییەکانی فێمینیزمەوە، جۆرەکانیان و تایبەتمەندییەکانیان جیابکاتەوە، تا بتوانێت تێورییەکی سیاسی و کۆمەڵایەتیی فێمینیستی کە تێگەشتنێکی فراوانی لەسەر ژنان لە هەرێمی کوردستان دروست کردبێت، بەرهەم بێنن لێرەشەوە ئاراستەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی خەباتی ڕزگاریی ژنان ڕۆشن کەنەوە. ئێمە وەک زۆریک لە بوارەکانی تری فکر و مەعریفە لەم بوارەشدا سەرەتایەکمان دەست پێ کردووە کە هێشتا تازەیە، پێویستی بە هاوکاری و کاری درێژخایەن و دایەلۆگ و گەشەکردنە.

کاتێك بەشێک لە ڕێکخراوەکان و چالاکوانانی بەرگریکردن لە مافەکانی ژنان بە خۆیان ناڵێن فێمینیست، کەچی هەر ئەوانیشن ڕۆژانە بە کردار لە بەردەم هەڕەشە و فشاری کۆنەپەرستی و پیاوسالاریدا خەبات دەکەن، ئەوە بابەتێکی پێویستی بە لێکۆڵینەوە هەیە. لە بارو دۆخێکی وەک کوردستاندا،  هۆکاری جیاجیا هەیە کە کەسێک یان گروپێک ڕاستەخۆ بە خۆیان نەڵێن فێمینیست. یەکێ لەوانە لەوانەیە ترس بێت، هەروەک چۆن  ترسیش هەیە ئەگەر ژنان لە شوێنی کاریان یان لەنێو دراوسێکانیان بە خۆیان بڵێن کۆمۆنیست، یان ئەنارکیست. هۆکاری ئەمەش لە یەکەم ڕامانیندا ئەوەیە کە هەموو ئەم بزووتنەوە و ئایدیایانە بە ڕادیکاڵ و مەترسیدار دادەنرێن لەسەر کۆمەڵگە و خێزان و بەها دینی و خێڵەکییە زاڵەکانی نێو کۆمەڵگە. لەسەر ئاستی گروپ و ڕێکخراوی ژنانیش، ئەوا دەسەڵاتی سیاسی و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانیش کە پشتیوانی ماددی ئەمانە دەکەن، ئەم جۆرە ئایدیا چەپ و ڕادیکاڵانەیان پێ خۆش نییە و هەر جۆرە ڕێکخراوێک یان چالاکێك ئیدعای ئەوانە بکات، پەراوێزیان دەخەن.

فێمینیزم لە کوردستان نەشێوێنراوە، بەڵکوو خۆی بەم جۆرەیە کە باڵ و تێروانینی جیاوازی لێ دەبێتەوە و خاوەنی یەک تێگەیشتنی یەکگرتوو نییە

بەڵام هۆکاری تریش زۆرن، لەوانە دابڕانێك کە لەنێوان گوتاری فێمینیزم و بارو دۆخی ژنان و خەباتی ڕۆژانەیان هەیە، ئاشنا نەبوونی ئەم گوتارە بە کار و کردەی فێمینیستی لە کوردستان، وەک پێشتر باس کرا. هۆکارێکی تر ئەو تێگەشتنەیە لە فێمینیزم کە بە بزووتنەوەیەکی “دژە پیاو “ی دەبینێت. نەیارانی ئازادی و یەکسانی ژنان ئەم مەسەلەیە بەکاردێنن وەک بەهانەیەک بۆ دژایەتی هەر هەوڵێک کە بەرگری لە ماف و یەکسانیی ژنان بکات. بەڵام ئەوەی کە ئەم کێشەیەی توندتر کردۆتەوە، دژە پیاوبوونی بەشێک لەگوتاری ئەو فێمینیستانەیە کەلە ئەوروپا دەژین و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی ژنان و پیاوان لە کوردستان لە لێکدانەوەکانیاندا ڕەچاو ناکەن. زۆرینەی ژنان نە خاوەنی داهات و ئابووریی سەربەخۆن، نە دەتوانن لە خێزان و پیاو داببڕێن و بە تەنها بژین، نە لە باری دەروونییەوە ئامادەییان بۆ هەنگاوگەلێکی لەو جۆرە هەیە. بۆ تێگەشتن لەمە دەبێت سەیری ئەم بەربەستانەی بەردەم ژنان و ڕێکخراوەکان بکرێت و شیکارییان بۆ بکرێت نەک وەک ڕق لە فێمینیزم یان ناهوشیاری ژنان لێك بدرێتەوە.

هەروەها ژنانی چەپ و کۆمۆنیست، کە بە پێویستی نازانن کە وەک فێمینیست خۆیان بناسێنن، چونکە بڕوایان وایە کە خەبات بۆ ئازادی و یەکسانیی ژنان بەشێکی دانەبڕاوە لە خەباتی ئەوان بۆ سۆشیالیزم. سۆشیالیزم دەتوانێت هەموو ئەو مافانە بەدەست بێنێت بۆ ژنان کە فێمینستەکان داوای دەکەن و، یەکسانییەکی مانادار لە کۆمەڵگەدا دروست بکات. بەڵام ئەمانە دژە فێمینیزم نین، خۆیان بە هاوپشت و هاوخەباتی فێمینیستەکان دەزانن کە هەوڵ بۆ یەکسانی و ئازادیی ژنان دەدەن، بەتایبەت هەموو ئەوە فێمینیستانەی کە ڕەخنەی بونیادی لە سیستەم و ئابووریی سەرمایەداری دەگرن.

دووهەم: کاریگەریی گۆرانکارییە ئابووری و سیاسییەکان و سەرمایەداریی گڵۆباڵ لەسەر فێمینیزم لە کوردستان

کرانەوە بە ڕووی دنیای دەرەوەدا لە ڕیگەی تەکنەلۆجیای جیهانییەوە، هەروەها سیاسەتە ئابوورییە نیۆلیبراڵەکانی حکومەتی هەرێم بە پاڵپشت و ڕێنوێنی بانکی نێودەوڵەتی، لە ١٥ ساڵی ڕابردوودا گۆڕانکاریی گەورەی بەسەر کۆمەڵگەی کوردستاندا هێناوە.

 یەکێ لەو گۆرانکارییانە لە ئەنجامی تێکەڵکردنی کۆمەڵگەی کوردستان لەگەڵ دنیای گڵۆباڵدا لە ڕێگەی تەکنەلۆجیا، و کراونەوەی بازرگانی و بازاڕی ئازاد، ئەم کۆمەڵگەیەی لە ماوەیەکی کورتدا خستە بەر لێشاوی دیاردەی بە “کاڵاکردن”. یەکێ لە کاریگەرییەکانی ئەم پرۆسەی بەکاڵا کردنە، کە پرۆسەیەکی جیهانییە، جەستەی ژنانیشی کردە مەیدانی بە کاڵابوون بۆ ئاڵوگۆڕ لە بازاڕدا، لێرەدا لەشفرۆشی ئاشکرا و نهێنی و کاری یانەی شەوان تەنها بەشێکی کەمی ئەم بەکاڵاکردنەیە، هەڵتۆقینی ژمارەی کچە مۆدیلەکان و بەکارهێنانی جەستە و جوانی ژنان بۆ ڕیکلام و کارکردن لە کۆمپانیا و یانە و مۆڵەکاندا و دەیان جۆری تری کار کە بەکارهێنانی جەستەی ژن وەک ئامرازی سەرنجڕاکێشانی کڕیار و گەرمکردنی بازاڕی ئاڵوگۆڕ، بەشێکی تری بازاڕی کۆسمەتیک و مەیکئەپ و کلینیکەکانی جوانکاری و ددان و ..هتد، هەمووی نموونەی ئەم بەکاڵاکردنەن .

ئەم دیاردەی بەکاڵاکردنەی جەستەی ژنان، لە لایەکەوە، بەشێكی زۆر لە بەها خێڵەکی و دینی و کۆنەخوازەکانی خستۆتە ژێر پرسیارەوە و تووشی تۆقاندنی کردوون . لە لایەکی ترەوە، کاردانەوەیەکی دژ بە ژنانی لیکەوتۆتەوە، کە لە ئەنجامدا پیاوانی ئایینی لە هەموو کات زیاتر فرسەتیان بۆ ڕەخساوە هێرش بکەنە سەر ماف و ئازادیی ژنان لە مینبەرەکانی میدیا و مزگەوت و بوارە گشتییەکاندا. لەنێو خێزانیشدا، ئەم ترسە بووەتە هۆی توندکردنەوەی سەرکوت لەسەر ژنان و کچان و زیاتر پارێزگاربوونی خێزان و توندکردنەوەی ژنانی لە بواری تایبەت و چوار دیواری ماڵدا پەرە پێداوە.

بەڵام ئەم کرانەوەیە هەروەها نەوەیەکی تریشی لە ژنانی ڕووناکبیر و ئازادتر دروست کردووە کە لە باری زمان و فەرهەنگ و ئاستی خوێندن و پەیوەندی بە دنیای دەرەوە، وەک هەر گەنجێکی تری جیهان لەم سەردەمەدا خاوەنی هوشیارییەکی باڵایە بە مافەکانی خۆی، کە نموونەیان لە خۆپیشاندانەکانی خوێندکاران و، وەرگێڕان و خوێندنەوە و مۆسیقا و هونەر و کاری کۆمەڵایەتی و سۆشیال میدیا دەرکەوتووە.

سێهەم: خاڵی هاوبەشی کارکردنی ژنانە بەیەکەوە

ئەم گۆڕانکارییە گلۆباڵ و ناوخۆییانەی دۆخی ژنانی کوردستان ڕووبەڕووی سیستمێکی خێڵەکی و پیاوسالاری و دینییە لە کوردستان. ئەمەش وای کردووە فێمینیستەکان سەرەڕای جیاوازی و فرە ڕەهەندیان خاڵی هاوبەشیان هەبێ لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دۆخ و سیستمە زاڵەی دژی ژنانە بەگشتی.

هێرش بۆ سەر ژنانی یەکسانی و ئازادیخواز و چالاکانی نێو ڕێکخراوەکان کە باس لە ڕزگاریی ژنان و مافی ژنان دەکەن، گەورەترین پریشکی ئەم ڕق و توڕەیییە کۆنەپارێزانی بەرکەووتوە. ئەم هێرشە ئایینی-خێڵەکییە کە بە پاڵپشتی دەسەڵاتی سیاسی دەکرێت، ناوێرێت یان نایەوێت ڕەخنە لە بەرژەوەندیی ئابووریی کۆمپانیاکان و دەسەڵاتی سیاسی بگرێت، یان دژی بەكاڵابوون بوەستێت. هەروەها ناشتوانن ڕێگری لە دەرکەوتنی کچە مۆدێڵەکان بکەن، بۆیە ئاسانترین نێچیر بۆیان ئەو ژنانەن کە وان لە بواری گشتیدا کار دەکەن. ژنانی چالاک کە هەموو ڕۆژێک وان لەسەر جادە و بەردەم داداگاکانیان گرتووە ئەم دەسەڵاتەیان هەراسان کردووە بۆ مافەکانی ژنان، پشکی شێریان بەرکەوتووە لەم هەڕەشانە. هەر بۆیە پریشکی ئەو کاردانەوانە بە توندی دەیدا لە هەر بیرۆکەیەکی ئازایخوازی، ژنانی چالاک، لەگەڵ ئەمانەشدا فکر و هزری یەکسانیخوازی فێمینیستی و سۆشیالیستی.

هەروەها پرسی فێمینیزم و خەباتی ژنان ڕووبەڕووی کۆنەپارێزیەکی ئاراستەکراوە کە لە ڕێگەی مینبەرەکانی میدیا و مزگەوتەوە پەخش دەبێتەوە بۆ نێو کۆمەڵگە. هێنانە سەر شاشە و زەقکردنەوەی ئەو بانگخوازە ئاینییانە کە بە ئاشکرا دژی مافەکانی ژنان و یەکسانی و ئازادی قسە دەکەن. یان دەرخستنی ئەوانەی باس لە جادووگەری، فاڵ و ترس و ڕیچوالە دینی و فیستڤالە خێڵەکییەکان دەکەن. ئەمانە خەریکی برەودانن بە هێشتنەوەی بەها دینی و خێڵەکییەکان،کە کۆنەپارێزترینن لە کۆمەڵگەدا، و زیندوو هێشتنەوەیان لەنێو کۆمەڵگەیەکدا کە تازە بە ڕووی دەرەوەدا کراوەتەوە، ناکۆکیی زۆری تێدایە و  هەژاری و بێکاری لە ڕاددە بەدەریش ڕووی تێکردوە . ئەمەش دووبارە ژنان و کچان دەخزێنێتە ماڵەوە، لەژێر چنگی پیاوسالاریدا، لە نەبوونی یاسای پارێزگاری و دامودەزگای توندوتۆڵ بۆ پاراستنیان لە دژی توندوتیژی.

لە ڕاستیدا ترس لە گۆرانکاری، ترس لە “بەرەڵایی” ژنان، ترس لە تێکچوونی خێزان، باجەکەی زۆرینەی ژنان و کچان دەیدەن . هەرچەندە ئەم ترسە بەرجەستەیە و دیارە، بەڵام هێشتا وەک ترسێکی کۆمەڵایەتی دەردەکەوێت . هەرچەندە نە فێمینیزم وەک ئەوەی کە ئیستا هەیە  وە نە شێوازی تری خەباتی ژنان بۆ یەکسانی و ڕزگاری لە کوردستان، نەببونەتە هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ لەسەر دەسەلاتی سیاسی. لەگەڵ ئەوەشدا ئەم پشتگیرییانەی دەسەڵاتی سیاسی لە کۆنەپارێزی، تەواو سیاسی و ئاراستە کراوە، چونکە مەسەلەی ئازادی و مافەکانی ژنان تەواو مەسەلەیەکی سیاسییە.

لە کۆمەڵگەی کوردستان بوار بۆ پراکتیسی فێمینیستی هەموو ژنان پێکەوە هەیە، چونکە خاڵێکی هاوبەش و دوژمنێکی هاوبەشیان هەیە لە ئێستادا، کە کۆنەپەرستی ئایینی و دەسەڵاتی پیاوسالارییە.

لەکۆتاییشدا پێویستە ئەوە بوترێت، کە ئەوانەی بەگشتی دژی فێمینیزم دەوەستنەوە،  هێزی پاریزگار و کۆنەپەرستن کە بەرژەوەندییان هەیە لە ڕاگرتن و هێشتنەوەی پێگە و جێگای ژنان لە پەراویزی کۆمەڵگەدا، وە ئامانجیان پاراستنی سیستەمی ئیستا و هێشتنەوەی دەسەڵاتی پیاوسالارییە لە هەموو بوارەکانی ژیانی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیدا. دەکرێت خەبات لە دژی ئەم کۆنەپەرستییە خاڵی هاوبەشی کارکردنی ژنان و فێمینیزمەکانیان بێت بەیەکەوە. لە کۆمەڵگەی کوردستان بوار بۆ پراکتیسی فێمینیستی هەموو ژنان پێکەوە هەیە، چونکە خاڵێکی هاوبەش و دوژمنێکی هاوبەشیان هەیە لە ئێستادا، کە کۆنەپەرستی ئایینی و دەسەڵاتی پیاوسالارییە.

ژنان دەبێت پێشەنگی خەبات بن بۆ یەکسانی و نەهێشتنی هەڵاواردن لە دژ جیاکاریی ڕەگەزی و پیاوسالاری لە هەموو بوارەکادا، بەڵام گەیشتن بە یەکسانییەکی مانادار نە بە تەنها ئەرکی ژنانە و نە بە تەنها بە خەباتی ژنانیش بەدەست دێت. بۆیە پیویستە ئەم خەباتە ئەرێنییە جەماوەری فراوانی ژنان لە خۆی کۆ بکاتەوە و و شان بە شانی خەباتی چین و تویژەکانی تری کۆمەڵگە بن کە لە پێناو یەکسانی هەمەلایەنە و خۆشگوزەرانی وکۆمەڵگەیەی خاڵی لە ستەم وچەوسانەوەی چینایەتی تێبکۆشین. لە ڕاستیدا ژنان بەشدارییەکی چالاک دەکەن لەم خەباتەی کۆمەڵگەدا .

دیسێمبەری ٢٠٢١

سەرچاوەکان:

Bhardwaj, Ananya. “Marxist Feminism and its Importance in Today’s.” Contemporary Literary Review India (February 2021): Vol.8 No.1 , p 43-51.

Bryson, Valerie. “Adjusting the lenses: Feminist analysis and.” Contemporary Politics, (1995): 1:1, 3-18,.

“Marxism and feminism: can the ‘unhappy marriage” be saved ? .” Journal of Political Ideologies (2004): 13–30.

Cock, Jacklyn, and Meg Luxton. “”MARXISM AND FEMINISM:’UNHAPPY MARRIAGE’OR CREATIVE PARTNERSHIP.” .” Cock, Jacklyn, and Meg Luxton. Marxisms in the 21st Century: Crisis, Critique & Struggle. 2016. 116-142.

Gimenez, Martha E. “What’s material about Materialist Femeinsim .” R a d i c a l P h i l o s o p h y 1 0 1 (2000).

Haines, Brigid. “Beyond Patriarchy: Marxism, Feminism, and Elfriede Jelinek’s “Die Liebhaberinnen”.” The Modern Language Review (Jul., 1997, Vol. 92, No. 3 (Jul., 1997), ): pp. 643-655.

Hartmann, Heidi I. “”The unhappy marriage of Marxism and feminism: Towards a more progressive union.” .” Capital & Class 3.2 (1979): 1-33.

Hatem, Mervat. “Class and Patriarchy as Competing Paradigms for the Study of Middle Eastern Women.” Comparative Studies in Society and History (Oct., 1987, Vol. 29, No. 4): pp. 811-818.

Haug, Frigga. “”Marxism-feminism.” .” Historical Materialism 24.4 (2016): 257-270. .

Heidi Hartmann, Ellen Bravo, Charlotte Bunch, Nancy Hartsock, Roberta Spalter Roth, Linda Williams, Maria Blanco. “Feminist Theory and Practice; A Collective Interview.” Signs, Vol. 21, No. 4 (1996): pp. 917-951.

“Historical-Critical Dictionary of Marxism.” Historical Materialism. 2016. 257–270.

“Marxist Feminist Dialectics for the 21st Century.” Source: Science & Society , Fall, 1998, Vol. 62, No. 3, Dialectics: The New Frontier .. (1998): pp. 400-413.

Nancy Fraser. “Feminism, capitalism and the cunning of history,.” New Left Review (2009): 97-117.

Orr, Judith. “Marxism and feminism today.” International Socialsm Issue: 127 ( June 2010).

Sandberg, Sheryl. Lean In. 2013.

WILLIAMS, CHRISTINE. “The Happy Marriage of Capitalism and Feminism.” Contemporary Sociology 43,1 (n.d.): 58-62.

Wright, Erik Olin. “Explanation and Emancipation in Marxism and Feminism.” Sociological Theory (1993): pp. 39-54.

رەئوف, لوقمان. “فێمێنیستی و هەستی گەڕان بە دوای شوناسدا.” ئایدیا (n.d.): ل. ٣٩-٤٣.

کەمال, ئاسۆ. ژنۆفۆبیای ئۆجەلان . London, ٢٠١٦.

The post پرسی فێمینیزم لە هەرێمی کوردستان appeared first on ژنەفتن.

ڕەنگە ئاشکرا بێت کە «مێژوو» خۆى قسەکەرى کۆتاییی شتەکانە، ئەوەى مێژوو تۆماری دەکات سەرووترە لە ویستى ئەم کەس و ئەو کەس. بۆیە قسەکردن لەسەر «ڕەهەند»، قسەکردنە لەسەر شتێک کە مێژوو پێشوەخت قسەى تیا کردووە، بۆیە ئێستا باسەکە دێتەوە بەردەم زۆرێکمان و ئێمە بە نێوانگریی مێژوو هاتووینەگۆ. دیارە هەر لە سەرەتاوە وشەى «مێژوو»م خستە کەوانەوە، چونکە لە شوێنانى تردا ڕێژەیەک گومانمان هەیە لەوەى ئەو «مێژوو»ـەى بەکاری دێنین، هەموو خەسڵەتەکانى مێژووى مۆدێرنى خۆراوایی هەڵگرتبێت. گریمانەکەمان ئەوەیە لێرەدا باییی ئەوە کەڵەکەبوونى ڕووداو و ڕابردوومان هەیە، کە لە کەوانەشدا بێت چەمکى «مێژوو» بەکار بێنین. لەمە بترازێت ئەوا چەمکى «مێژوو» گەلێک گرفتدارە و هەموو ئەم گرفتانەى ئێرەشى لەخۆ گرتووە کە بریتیین لە مۆدێرنە، پانتاییی ڕۆشنبیرى، ئەرکى ڕۆشنبیر و هتد، کە سەرتاپا لە هەناوى «مێژوو»ـى مۆدێرنەوە دێنەدەرێ. خاڵەکە لەوێدا ئاڵۆز دەبێتەوە بۆمان کە ناچارین ئەو چەمکە مۆدێرنە مێژووییانە لە خۆراواوە وەربگرین، لە کاتێکدا خودى گەشە مێژووییە سروشتییەکە لاى ئێمە ئامادەیی نییە. خۆراوا خۆى چەمکى «مێژوو» بەرهەم دێنێت، فەلسەفەى هیگڵ خۆى بەڵگەیەکى ڕوونە لە فیکریى مۆدێرندا. بەڵام ئەم چەمکە یان بگرە هەموو مۆدێرنەى خۆراوا بۆ دەرەوەى خۆى وەک سەنتەرێکى غایب(Absent center)ـى لێ دێت، بەتایبەتیش بۆ ئێمەى کورد. هەر شتێکى خۆراوا لێرە بێت، ئەوا مۆدێرنەکەى وەک ڕووداوێکى تاقانە لێرە نییە. دەبێت لە ڕێگەى هاوشوناسبوون و خۆهاوشێوەکردنەوە، لێى نزیک بینەوە. گەر پانتاییی ڕۆشنبیرى وەربگرین بەو فۆرمەى زۆر کەس مەبەستێتى، ئەوا چەمکێکى مۆدێرنە و سەر بە خۆراوایە. بەڵام کۆمەڵگاکانى تریش گواستوویانەتەوە و دوو سەدە زیاترە لە قەیرانەکانیدا دەژیین. ڕیشەى قەیرانەکەش، بە پلەى یەکەم هەر ئەوەیە کە سەنتەرە غایبەکە لێرە نییە، بەڵکوو لە جێیەکى ترە. هاوکات ئەمە ڕێى لەوەش نەگرتووە کە کۆمەڵگاکانى تر پانتاییی ڕۆشنبیرى دروست بکەن، بەڵکوو بە هەموو قەیرانەکانییەوە ناتوانن دانیشن و دروستی نەکەن. بەڵام ئیتر ڕوونیشە دەبێت دەستوپەنجە لەگەڵ ناهاوسەنگییەکى بنەڕەتییدا نەرم بکەن کە بەرهەمى ئەو سەنتەرە غایبەیە. هەمووان دەزانن مۆدێرنە ناوێکى تاقانەیە بۆ ڕووداوێک لە خۆراوا، بەڵام ژمارەیەکى زۆر فۆرمیشى لێ دەکەوێتەوە و هەریەکە چارەنووسى خۆى دەگرێتەبەر(بۆ نموونە لە خۆرهەڵاتى ناوەڕاست چارەنووسى جیاجیا و هاوکات هاوبەشیشى هەیە). جا لە خۆراوا مۆدێرنە لە ڕەوتى گەشەى خۆیدا بەرەو پۆستمۆدێرنە هاتووە و باس لە سستبوون و تەنانەت کۆتاهاتنى ئەرکەکانى مێژوو دەکرێت. بەڵام وێڕاى ئەمەش، مێژوو کۆمەڵێک ئەرکى ترى هەر دەمێنێت، چونکە سەرەنجام مرۆڤ وەک سوبێکت ناتوێتەوە، هەتا لەوپەڕى بێ‌ئاراستەیی و پشێوییشدا مێژوو جۆرە داوەرییەکى هەر دەمێنێت. بۆ ئەوەى لە باسەکە دوور نەکەوینەوە، ئاماژەکەمان لەسەر ئەم داوەرییەى مێژووە کە لە خۆراوا بێت یان نوسخە خۆرهەڵاتییە/کوردییەکەیدا، ئەوا لایکەمییەکەى دەنگێک و ئاسەوارێکى کاڵیش بێت هەر جێ دەهێڵێت. بۆ ئەوەشى چالاکییەکى تایبەت یان پرۆژەیەک لەناو کولتوورێکدا بخوێنینەوە، ئەوا پێم وایە هەرچەند گوماناوى و خەوشداریش بێت، ئەوا پێویست بەوە دەکات پێوەرەکە بەڕۆشنى بخەیتە ڕوو: واتێدەگەم «تەوقیت – کاریگەرى – بیرەوەرى» ئەو سێ توخمەن کە لە پرۆسەیەکى زەمەنیدا دەتوانن ناوى دیاردەیەک یان ڕووداوێک یاخود پرۆژەیەک تۆمار بکەن. واتە مێژوو جۆرە پاکانەحیسابێکى ناوەکی هەیە کە لەسەروو ویستى هەمووانەوە دەگوزەرێت. لە پانتاییی ڕۆشنبیریدا، زۆر جار قۆستنەوەى تەوقیتێک وادەکات کاریگەرى لە ئاستێکدا جێ بمێنێت و سەرەنجام ببێتە بیرەوەرى، واتە ئەم سێ توخمە شتێک تۆمار دەکەن. ئێستاش کە باسى گۆڤارى «ڕەهەند» دەکەین، پێم وایە بەرەنجامى ئەم سێ توخمەیە، بۆیە لە جێیەکى پانتاییە ڕۆشنبیرییەکەماندا تۆمار کراوە و ئەمڕۆ دێین قسەى لەسەر دەکەین. بەڵام قسە بکەین یان نا، «مێژوو» هەڵیکۆڵیوە و لەخۆیدا هێشتوویەتییەوە. ئەم داوەرییەى «مێژوو»، شتێکە لە دەسەڵاتى بکەرە مرۆییەکان بەدەرە. هەتا لە مانا پێشمۆدێرنەکەى مێژووشدا هەر بەم جۆرە بووە. دیارە ڕەنگە چینێک، توێژێک و بنەماڵەیەک کۆمەڵێک ڕاستى بەلاڕێدا ببەن، بەڵام هەموو ئەگەرەکانى ڕاستییەکە داناخەن و دەرفەتى دۆزینەوە و هەڵماڵینى هەر تیا دەمێنێت. ناڵێم «مێژوو» خوایەکى دادپەروەرە، بەڵکوو هیچ نەبێت کۆمەڵێک نۆرم و ڕێساى تایبەت بە خۆى هەیە کە تەوقیت و چرکەساتە مەرامدارەکانى خۆى تۆمار دەکات. جا بۆیە «مێژوو» گەرچى زۆر ڕەخنە کراوە و گوتراوە هەندێ لە ئەرکەکانى لەدەست داوە، بەڵام پێم وایە کۆمەڵێک ئەرکى ترى هەیە کە هەروا ئاسان لەناو ناچێت. مرۆڤەکان هەتا بەبێ ئاراستە و شێتانە و سوریالییانەش درێژە بە ژیانى کۆمەڵایەتیی خۆیان بدەن، ئەوا ڕێسایەکى مێژوویی دەمێنێت کە دادگایی کارەکانیان بکات. ئەم ڕێسایە لە ئاسمانەوە نەهاتووە، بەڵکوو گەر هەر وشەى ئاسمان خۆى بەکار بێنین لە ئاسمانى نێوسوبێکتى و پێکەوەیی مرۆڤەکانەوە خوڵقاوە. بەرەنجامى ئەو زێدەیاسایانەی ڕۆژانەیە کە کۆدەبنەوە و مەحکەمەیەک دروست دەکەن. مێژوو شتەکان تۆمار دەکات، بەڵام ئەو شتانەى کە پەیژە سروشتییەکانى گەشەیان بڕیوە. مێژوو خاڵى نییە لە چانسى کوێرانە، بەڵام چانسەکان تواناى ئەوەشیان نییە بۆ ماوەیەکى زۆر درێژ یاساکان بسڕنەوە و پەکی بخەن. چانس، ترازانێکە لە درزى یاساکانى ناو مێژوو خۆیەوە. ئەم یاسایانە، کۆمەڵێک یاساى پەستێنراون، هەزاران چرکەسات لێک دەدەن و چکاوەیەکى لێ وەردەگرێت. زۆر جار شتێک دەکەیت و پێت وایە گرنگە، بەڵام لە مێژوودا خاڵێکى زۆر بچوکیش نییە. مێژوو هەزاران خاڵ گرێ دەدات بە یەکترەوە و ساتێکى بچوکى لێ تۆمار دەکات. 

«ڕەهەند» چرکەساتێکى تۆماربووى ڕۆشنبیریمانە و بەر لەوەى ئاکارى مرۆیی تۆماری بکات، لە لایەن ئاکارە ناوەکییەکەى «مێژوو» خۆیەوە تۆمار کراوە.

بەنیسبەت پانتاییی ڕۆشنبیرییشەوە، سەربارى هەموو کزى و فەرامۆشى و ئاستەنگە کۆمەڵایەتى و کولتورییەکانى، دیسان جۆرێک لە فاکتى تاریخى هەیە چالاکییەکان تۆمار بکات. خاڵە فیکرییەکە لێرەدا بەسەریەکەوە بریتییە لەوەى کە «ڕەهەند» چرکەساتێکى تۆماربووى ڕۆشنبیریمانە و بەر لەوەى ئاکارى مرۆیی تۆماری بکات، لە لایەن ئاکارە ناوەکییەکەى «مێژوو» خۆیەوە تۆمار کراوە. دیارە «مێژوو» خۆى دیاردەیەکى بەتەواویى دەرەکى نییە، بەڵام کۆمەڵێک دیوى مرۆیی لەخۆیدا کۆدەکاتەوە و لە دەستى تاکەتاکەى مرۆڤەکان دەریدێنێت و هەر بەسەر خۆیشیاندا پیادەی دەکاتەوە. ئەم پیادەکردنەش، بە هۆى پرۆسەیەکى پاشەوپاش و ڕیترۆئەکتیڤانەوە تێدەگەین: پاش دوو دەیە زیاتر، ڕەهەند دەبێتە «ڕەهەند». هەمیشە کەمێک درەنگتر تێدەگەین چى ڕوویداوە. بە مانایەکى تر، لە کۆدا و بە چاوێکى گشتبینانەوە تێدەگەین چ ڕوویداوە. «مێژوو» لە بەشدا ناگیرێت و ناخوێنرێتەوە، تا ئەو کاتەى نەیبەستێت بە گشت و کۆى پرۆسەکەوە. ڕەنگە زەحمەت بێت لە نووسینێکى بچوک و سەرەتایی وەهادا، قۆناغێک هەڵسەنگێنین کە بەشێکى ئۆرگانى نەبوویت لێى، بەڵام پێدەچێت ئەو مافە سەرەتاییەمان هەبێت بەر لە هەرشت وەک جۆرە خوێنەرێکى «ڕەهەند» هەندێک جێکەوت و ئینتیباعى زەینیی خۆمان بخەینە ڕوو.

ناوى «ڕەهەند» جۆرە گەرمى و دڵگەرمییەکى ڕۆشنبیریى بە مرۆڤ دەبەخشێت. بەڵام ئێستا دۆخێکى هێند پەرت و ساردە، کە ئەو گەرمییە بە ڕێگایەکى کەمێک دووردا دەگاتەوە پێمان کە زمانە. زمان وێڕاى نزیکییەکەى، کەچى دوورییەکى تایبەت بە خۆیشى دروست دەکات. زۆر جار من لە “گەرمیی زمان” دەترسم. مەبەستم لە گەرمیی زمان ئەو ساتەیە کە دەست دەکەیت بە قسەکردن و لەگەڵ بەکارهێنانى زماندا ئەو فەزایە دەگۆڕێت کە کەمێک لەوەوبەر هەبوو. بۆ نموونە دەتەوێت واقیع و فەزا خۆى بدوێت، ساردى و نایەکانگیرییەکەى بگات، بەڵام کاتێک ملکەچى زمان دەبیت و دەتەوێت تەعبیرى لێ بکەیت ئیتر فەزاکە کەمێک دەشێوێت. ئەمە بۆ پرسى ڕۆشنبیرییش لاى خۆمان درووستە. بۆ نموونە کاتێک باسى ڕۆشنبیرى ناکەیت، شتێکى لەو جۆرە ئامادەییەکى ئەوتۆى نییە، باسى هەمووشت هەیە ڕۆشنبیرى نەبێت، ناوێکى سارد و پەراوێزى و غایبە. بەڵام کاتێک دێیتەگۆ و وشەى پانتاییی ڕۆشنبیرى بەکار دێنیت، ئیتر جۆرە وجودێکى سەیر دەگرێتە خۆى. وجودێک کە کەمێک لەوەوبەر هەستت دەکرد نییە، کۆمەڵێک ورتکەوێنەیە، خەیاڵێکە و هیچى تر. لە ساتى قسەکردندا، ئەم گەرمییەى زمان، فریودەرە. شتانێک دەنێت بەیەکترەوە کە لە دەرەوەى قسەکردنەکە خۆیەوە هێند یەکانگیر و بەهێزیش نین. بەڵام چاریشمان نییە ئەوە نەبێت لە ڕێى زمانەوە تەعبیر لە نەبوون و غیابى ئەو شتانەش بکەین کە نین یان هێجگار تەنک و لاوازن. ڕەنگە ئەم هەستە، نەک بۆ باسوخواسى ڕۆشنبیرى، بەڵکوو لاى زۆر کەس و بۆ زۆر بۆنەى تری ژیانیش لەئارادا بێت. بەهەرحاڵ، پێم وایە بمانەوێت و نەمانەوێت وشەیەکى وەک «ڕەهەندییەکان» گەر لە زۆر جێدا تەمومژ بێت و ماناى «نەبێت!»، ئەوا لە جێیەکدا هەر ماناى هەیە. ئەو مانایەش ئاماژەیە بۆ جۆرێک لە زەقێتى و کاریگەریى لە فۆرمدا، نەک گەیشتنى وردودرشتى ناوەڕۆکى گۆڤارێک و پرۆژەیەک. «ڕەهەند» یەکسان نییە بە تاکەتاکەى بەشداربووان و هەڵگرانى ئەم ناوە، بەڵکوو کەمێک لەوە زیاتر یان بگرە کەمتریشە. ناوێکە، بەبێ ئەوەى وردەکارییە حەرفییەکانى ناوەڕۆکەکەى تێبگەین، هەیە و لە “ئارەزووى ڕۆشنبیرى”يمان ئاڵاوە.

خاڵێکى بابەتى کە لە گفتوگۆکەى ئەم فایلەوە لاى “بەختیار عەلى” ورووژێنرا، کلیلێکە بۆ تێگەیشتن لەوەى پانتاییی ڕۆشنبیریى لاى ئێمە کەوتووەتە کوێوە؟ ئەو دەنووسێت هەر لە قۆناغى «دامەزراندن»داين. لە پێش ڕەهەنددا، گەر بەشێک لە کارەکانى “کۆڕى زانیارى” وەربگرین ئەوا ئەویش هەر جۆرە هەوڵێکى دامەرزاندن بوو، تەنانەت هەوڵى زۆرێک لە ڕۆژنامەوانانى سەدەى بیستى کورد و شاعیرانى نیوەڕۆشنگەر و سیاسییە ڕووناکبیرەکانیش هەر کۆمەڵێک هەوڵى پەرتەوازەن و نائاگایانەشن بۆ پێکەوەنانى کایەى ڕۆشنبیرى. ڕەنگە ڕۆژنامەى کوردى هەر لە سەرەتاکانى خۆیەوە لاى ئێمە ژێستێکى ڕۆشنبیرى بووبێت. کەرەستەى دەستى هەر قۆناغێک، کەرەستەیەکى جیاواز بووە. هەمووى پێکڕا جۆرە هەوڵێکى خەسڵەتپێدان بووە بە «مێژوویەک کە نییە». لە حەفتاکان بەدواوە، ئەو گرینگیدانە بە زمان و ڕێزمان و ڕێنووس و وشەناسى و هتد، لە ڕواڵەتدا جۆرێک لە خەم و خۆخەریککردن بووە بە دیوە تەکنیکى و ئاگاییەکەى کورد و زمانى کوردییەوە، بەڵام لەکۆدا و بەپێى دۆخى کورد، ڕۆڵێکى لەوە جیاوازترى گێڕاوە. دواتر لاى «ڕەهەند» و هەوڵى ترى ئەو قۆناغەوە، ئەم ئاگاییە بەرەو جۆرێک لە خودئاگایی و خۆناسین دێت لە ڕێگەى فیکریى مۆدێرنى خۆراواییەوە. لە قەڵەمبەدەستانى سەردەمى کۆڕى زانیاریی کورددا، جۆرێک لە باوەشکردن و هاوکات شیکردنەوەى زمانى کوردى هەبووە، جۆرێک لە خۆپاراستن و ڕزگارکردن و ئیشکردن لەسەر زمانەکە، بەڵام دواتر ڕەهەندێکى فیکرى بۆ سەر ئەم دیوە تەکنیکى و زانستییە زیاد دەکرێت و زمانى کوردى خۆى دەخرێتە خزمەتى شتێکى ترى جیا لە خۆیەوە. هەر لەم قۆناغەى نووسین و بڵاوکردنەوەدا، زمانى کوردى دیوى ترى خۆى دەناسێت کە تەعبیر و بەرکەوتنێتى بە ئەوی تر. ئەو شەپۆلە وردکردنەوە و توێژینەوەیەى لەپاش بەیانى ئازارى حەفتاوە بڵاو دەکرێتەوە، هەڵگرى خاڵێکە کە سەرووترە لە تەکنیکێکى زانستى: جۆرێک لە تاسە و بێزووە بۆ زیندووڕاگرتنى زمانێک کە پێشتر نکۆڵی لێ دەکرا. هەتا هەر خۆماندووکردنێک بەوەى فڵان دەنگ کوردییە یان عەرەبى، لە ناواخندا بەرهەڵستییەکى سیاسى و وجودى بوو لە ڕووبەرێکدا کە ڕاستەوخۆ چەک و تەقوتۆقى تیا نەبوو. خەڵکانێک سەریان کردبووە نێو زمانى کوردیدا و لەوێوە جۆرە خەباتێکى نەستەکیی تریان ئەنجام دەدا. واتە زمان ئەو ڕووبەرە بوو کە تەرکیزێکى شاقووڵی خرابووەسەر، کنەیەکى وردى تیا دەکرا، وەک بڵێى هەرچى لیبیدۆی سیاسییە لایداوەتەوە بەرەو ناو زمان و گەرەکە خەباتەکە لەوێدا بکرێت. کەمێک تیۆرییتر بیڵێین، دەبوو جەستەى کوردى لە ڕێى دیاردەیەکى زەینیى کوردییەوە ڕزگار بکرێت کە زمانە. گەر لە واقیعدا کورد ڕاکەڕاکى بوو بۆ بەدەستهێنانى حوکمى زاتى و تیمارکردنى پەرتەوازەییەکانى، ئەوا دەبوو لەنێو زماندا بوونێکى یەکانگیر بۆ کورد دروست بکرێت و نکۆڵییەکى شاراوە لە دۆخە سیاسییەکەى بکرێت. لە ئاستى ئەپستمۆلۆژیی ئەو سەردەمانەشدا، ئەو زەینە لەئارادا بوو کە کورد دەبێت لەڕێى خۆیەوە خۆى بناسێت نەک ئەوی تر. گەر ئاماژە بە سەرچاوەیەک یان ناوێکى فیکریی غەیرەکوردییش بکرایە، پتر زانیارى بووە نەک دەرگیربوون. دەبوو هەرچى زووە بوونێکى مەیلەو یەکانگیر و یەکگرتوو بۆ کورد لەنێو زمانەکەیدا دروست بکرێت، تا بکرێت سەرەتا خۆى ڕۆڵى ئەوی تر بگێڕێت بۆ ئەوانی تر. زانینێکى بێ‌نێوانگر بووە، کە لە ڕواڵەتدا کۆنکرێتى دەردەکەوێت بەڵام کارکردەکەى ئەبستراکتە، واتە دەرخستنەوەى ئەوە بووە کە هەبووە. هەر لەو میانەیەدا شەوق بۆ لێکدانەوە و گەڕانەوە سەر شاعیرانى کلاسیکى کوردیش، پتر پشتبەستوو بوو بەو خاڵە دەروونشیکارانەیەى کە کورد تا کوێ توانیویەتى ئارەزووى بوون بکات لە ڕێى زمانەکەیەوە؟ گەر نکۆڵى لە بوونى کورد دەکرێت، بەس «سەیرکەن کورد چی لەسەر بوون دەڵێت بەگشتى!». بە مانایەکى تر: ئاخۆ کورد چی وتووە و کەشف نەکراوە، لە قوڕگ و زەینى شاعیراندا چ توحفەیەک هەیە و دەرنەخراوە، زمانى کوردی لە کلاسیکدا چەند بە پارێزەوە لەپاڵ عەرەبى و فارسیدا خۆى گرتووە و نەشتواوەتەوە. بە دیوێکى تردا ساغکردنەوەى دیوانى شاعیرانیش، وێڕاى بارە تەکنیکییە-ڕۆشنبیرییەکەى، ڕزگارکردنى بەشێک لە بوون و ئەرشیفى کوردە، نەجاتدانى کۆمەڵێک گوتە و شایەتییە کە لە پاژێکى تاریخدا کورد گوتوونى. هەتا ئەلفوبێى کوردیى بۆ مناڵى کورد لە لایەن “ئیبراهیم ئەمین باڵدار”ـەوە، مانیفێستێکى پەروەردەیی و کۆمەڵایەتیی کۆى ئەو هەوڵانەیە کە زمانى کوردى بڕژێنێتە سەر زارى مرۆى کورد(باڵدار خۆى ئامادەییەکى لە گۆڤارەکانى کۆڕى زانیاریی کورددا هەیە). ڕەنگە شێوازى ئیشکردنى باڵدار کەمێک جیا بووبێت، بەڵام سەرەنجام مانیفێستێکى نەستەکی ترى ئەو هەوڵانەیە کە دەیانەوێت بیسەلمێنن کوردیش بوونەوەرێکى ڕەمزى و زمانى هەیە و دێو نییە و قسەش دەکات. زمان ئەو چرکەساتەیە کە مرۆڤ دۆخى قسەنەکردن و پێشڕەمزیبوون و لاڵێتى جێ دەهێڵێت. هەتا بە درێژاییی سەدەى بیست و هەموو هەوڵەکانى دەرکردنى گۆڤار و ڕۆژنامە، پتر ڕۆڵێکى فۆرماڵ و فۆرمەکی هەبووە تا ناوەڕۆک: واتە چاپەمەنییەکان فۆرمى بەرەنگارى بوون، بەرەنگاریی ڕووت، نەک ئەوەى سەرنجى تەواو لەسەر ناوەڕۆکى نووسراوەکان و گوتەکان و بڵاوکراوەکان بێت. تا ئەمڕۆش ئەم فۆرمالیزمە لاى ئێمە درێژەى هەیە و کایەى ڕۆشنبیرى باجەکەى دەدات، بەڵام لە پێناوى بەرەنگاریی نەتەوەیی و ئەوانەدا نا، بەڵکوو هەرچى دەکرێت و دەنووسرێت ڕۆڵێکى فۆرماڵ وەردەگرێتەوە- پتر وەک ناو دەمێنێتەوە نەک ناوەڕۆک.

گومانى تیا نییە هەموو ئەو هەوڵانە هەوڵى بەپێز بوون، زمانى کوردى ڕەنگە تا دیاردەیەکى سەر بە کورد بێت کە بەبێ گوێدانە دۆخى سیاسیی کورد، گەشە و ڕێسا و نوێبوونەوەى ناوەکیی خۆى دەبڕێت و زۆر باکى بە دۆخى بابەتى نییە. زۆر پرۆژە و گۆڤار لە پێشوودا و لە پاشیشدا، بەشێکن لە جووڵەى زمانى کوردى بەبێ ئەوەى چاوەڕێى واقیعێکى سیاسى بن. بەم پێیە، گەر ڕۆشنبیرانى پێش «ڕەهەند»، ویستبێتیان یەکانگیرییەک لە ڕێى زمانى کوردییەوە بۆ کورد دروست بکەن و وێنەیەکى کەمتازۆر فەنتازى دروست بکەن ئەوا «ڕەهەند» هەوڵى جۆرێک لە هەڵوەشاندنەوەشە، ڕەخنەى پایە کۆنکرێتى و ڕەقەکانى ئەم وێنەیە، گومان خستنە سەر پیرۆزیی نیشتمان و حیزبى کوردى و هەروابێتەوە ماناى دەق و خوێندنەوەش کە پتر لە بازنەى تەفسیردا بوو نەک تەفسیرى تەفسیر(هێرمیونۆتیک). ئەمڕۆ یەک لە پرسیارە سەرەکییەکان ئەوەیە ئاخۆ ئێمە «مێژوو»یەکى بونیادى و چوارچێوەدار و هێند تۆکمەمان هەیە هەوڵى هەڵوەشاندنەوە و بنکۆڵکردنى بدەین؟ گەر نیمانە ئەوا دەبێت ڕەخنە  بگرینە کوێ؟ گەر هەشمانە و تووشى چەقین و نەجووڵان هاتووە، بۆچى هەر بەردەوام ژیانێکى سنووردار بەرهەم دێتەوە؟ ڕەنگە ئەمڕۆ ئیتر پاراستنى زمانى کوردى بەو واتایەى سەدەى پێشوو بەس نەبێت، کوتان و لێکشیتاڵکردنى ئەو بڕە ڕەگەزەش کە هەن و دیارە چەقیون، هەر بەس نەبێت. بۆیە هەمیسان پرسیارێکى تر دێتەوە بەردەم ڕۆشنبیریی ئێمە: ماهیەتە مێژووییەکەى کورد چییە کە لەوێدا هەموومان چڕ دەبینەوە و دەپەستێنریین و لە هەمووشماندا وەک بووەوەرێک هاوبەشە؟ ئەو شتە چییە کە کورد دەکات بە کورد؟ ئەم پرسیارانەش پتر بۆ ئەوەیە لە زۆر بوارەوە کورد شیتەڵ بکرێت و ئەو توخمانە بدۆزرێتەوە کە ئێمە لەوانی تر جیا دەکاتەوە. ڕەنگە کورد یەک شوناسى یەکپارچەى نەبێت و لەناوەوە لە چین و وردەمێژووى تریش پێک بێت، ئەوەى کە مارکسیزم و هەندێ قوتابخانەى تر ڕەخنەی دەکەن، بەڵام پێم وایە ژێستێکیش هەیە لە کوردبووندا کە چەندە مێژوویی بێت، هەر خۆى نامێژوویی دەنوێنێت و تێکەڵ نابێت لەگەڵ ئەوانی تردا. بەسادەیی با دیقەتى حاڵەتێک بدەین: دەوترێت مۆدێرنە دەریخست فەڕەنسییەکان ڕووەو دەرەوە بوون و دەیانویست دونیا درک بکەن، ئەڵمانییەکان ڕووەو ناوەوەى عالەمى ئینسان شۆڕبوونەوە و دەیانویست ناخ تێبگەن. بەڵام سەیرى کورد دەکەیت جۆرێک لە بێباکى هەیە بۆ دونیا، جۆرێک لە تێپەڕین بەسەر ناوەوە و دەرەوەشدا، کورد ئەو کاتەى ڕوو لە دونیاى دەرەوەیە هەر تا سنوورێک تاقەتى وردبوونەوەى هەیە، ئەو کاتەشى بەسەر ناخدا کڕ دەکەوێت و بگرە شیوەن دەکات، هێشتاش تەواو شیوەنگێڕ و ناخەکى نییە، هێشتاش جۆرێک لە خۆنەدانەست دەمێنێتەوە. کورد وەک کۆیەک، وادەردەکەوێت نە نەخۆشە و نە تەندرووستیش. نەخۆشى ساتێکە مرۆڤ دەوەستێت و شتێک لە مرۆڤبوونى خۆى هەڵدەکۆڵێت، تەندرووستیش ئەوەیە کە ئەگەرەکانى چێژ و لەزەتى دونیا دەپشکنێت و خۆى لەبەرامبەر هەندێک ئیمکانى چێژدا هێند ڕەق ڕاناگرێت. ڕەنگە زۆر جار لەبەر خۆمانەوە بڵێین کورد خەمگینە، ئەمە تێرمان نەکات و بشڵێین کورد هەر خەریکى جووڵە و هەڵپەڕینە، بەڵام ئەمەش لە جێیەکدا زەینمان تێر ناکات و دەپرسین ئەى گەر شادە بۆچى وەک مرۆیەکى تەواو دونیایی ناژى؟ ئاخۆ ئێمە میتۆدێکمان نییە یان ونکردووە بۆ تێگەیشتن لە خۆمان لە پانتاییی ڕۆشنبیریدا یان چى؟

جا بەسادەیی مەبەستمان لە «ڕەهەند»، کۆمەڵێک قەڵەمى پاش ڕاپەڕینە لەژێر ناوێکدا، پاشتر قسەکردن لەسەر سەروو سەد کتێب و گۆڤار و نامیلکە کە وێڕاى هەموو جیاوازى و داوەرییە تایبەتەکان، بە ڕێیەکدا دەچنەوە سەر ئەم ناوە. بە قسەى دامەزرێنەرانى گۆڤارەکە، «ڕەهەند» سەنتێزى دوو هەوڵى ترى وەک گۆڤارى “یەکگرتن” و “ئازادی”یە. من تەنیا نوسخەیەکى “ئازادی”م دیوە و هیچى تر. چەند بەشێکى زۆرى ژمارەکانى «ڕەهەند»یش. بەڵام بەشێکى زۆرى ئەو کتێبانەم لە تەمەنى جیاجیادا خوێندووەتەوە کە کۆى ئەو نووسەرانە نووسیویانە. واتە جۆرێک لە وێنەم لەسەر کارەکانیان هەیە. بەرمەبناى ئەم وێنەیەشە دەتوانین هەندێک هەڵێنجانى سەرەتایی بخەینە ڕوو.

«ڕەهەند» لە بۆشاییەکدا تەوقیتى گونجاو دەدۆزێتەوە و قسەى خۆى دەکات، بۆیە وەک بیرەوەرییەکى ڕۆشنبیرى دەمێنێتەوە بۆمان. واتە وەک ناو هەیە، بەڵام وەک ناوەڕۆک زۆر گفتوگۆى دەوێت بزانین چییە و چیی وتووە و وانەکانى بۆ ئەمڕۆمان چییە. نەک هەر ڕەهەند، بەڵکوو وادەردەکەوێت پانتاییی ڕۆشنبیریى کوردى لە سەد ساڵى ڕابردوودا بە هەموو هەوڵە سەرەتاییە پەرتەوازەکانەوە، تەنیا وەک ناو گەیشتوون نەک ناوەڕۆک.

«ڕەهەند» لە بۆشاییەکدا تەوقیتى گونجاو دەدۆزێتەوە و قسەى خۆى دەکات، بۆیە وەک بیرەوەرییەکى ڕۆشنبیرى دەمێنێتەوە بۆمان. واتە وەک ناو هەیە، بەڵام وەک ناوەڕۆک زۆر گفتوگۆى دەوێت بزانین چییە و چیی وتووە و وانەکانى بۆ ئەمڕۆمان چییە. نەک هەر ڕەهەند، بەڵکوو وادەردەکەوێت پانتاییی ڕۆشنبیریى کوردى لە سەد ساڵى ڕابردوودا بە هەموو هەوڵە سەرەتاییە پەرتەوازەکانەوە، تەنیا وەک ناو گەیشتوون نەک ناوەڕۆک. هۆى ئەمەش بە شێوەیەکى سەرەکى ئەو سەنتەرە غایبەیە کە باسمان کرد(خۆراوا)، چەند هۆکارێکى لاوەکیش کە پەیوەندیی بە بەرکەوتنى ئێمە و مۆدێرنەوە هەیە کە پانتاییەکى ڕۆشنبیریی تەواو سرووشتی نەخوڵقاندووە. زۆرێک لە مەرج و پێناسە و میکانیزمەکانى پانتاییی ڕۆشنبیریى لاى ئێمە لە سەرەتادان و زۆرێک لە ئەرکەکانى ناڕوونن و پێناسەکانیشى خەفەکراون. هۆکارەکان هەرچى بن، ئەوا ئەنجامەکان هەن و لەمسیان دەکەین. بۆ نموونە، ئەوەى لە ڕابردووى ڕۆشنبیرى دەمێنێتەوە لاى ئێمە پتر دەنگێکە، ناوێکە، وێنەیەکى کپە، بۆیە ناوەڕۆک و گوتراوەکان و نووسراوەکانیش دەبنە قوربانی. ئاخۆ چەمکى نوخبە، خوێنەر، ڕەخنەگر، دەق، دەقئاوێزان، داوەریی بابەتى، گەڕانەوە و هەڵدانەوەى میرات کە کۆمەڵێک توخمى سەر بە پانتاییی ڕۆشنبیریین، چەندە گەشەى سرووشتییان لاى ئێمە بڕیوە؟ ڕەنگە هەر ئەو گومانە بێت وابکات، بڵێین «ڕەهەند» پتر وەک ناوێک گەیشتووە نەک ناوەڕۆکێک، وەک چرکەیەکى تۆمارکراوى مێژوو دەگاتە لامان نەک کاریگەرییەکى هەڵسەنگێنراو و جێگرتوو لە هەموو پانتاییەکانى ترى ژیانماندا. زۆر جار وا هەست دەکەم چەمکى کاریگەرى(influence)، بەو واتا مۆدێرنە خۆراواییە لێرە لەدایک نەبووە. مەبەستم لە کاریگەرى، ئەو وەڵامە مێژووییەیە کە دیاردەکان وەریدەگرنەوە و چەشنى ئارەزوویەکى تاریخى تێر دەبن. واتە، کار و کاردانەوەکان لەناو چوارچێوەیەکدا دەگەنە ئەنجام و ئەوەى دەکرێت و دەوترێت و دەنووسرێت، بە زایە ناچێت. کاریگەرى، وزەیەک نییە زوو بەتاڵ بێتەوە، بەڵکوو شوێنەوارێکى مێژوویی و بابەتییشە کە دەتوانێت لە چەندین ڕێگاوە بێتەوە بەردەممان. کاتێک چەمکێکى لەم جۆرە بەتەواوى حازر نەبێت، ئەوا ئاساییە چاوەڕێى ئەوە بین پرۆژەکان و چرکەساتە تاریخییەکان وەک ناوێک بگەنە ئێمە نەک ناوەڕۆکێک. گەر سەبارەت بە «ڕەهەند» نموونەیەک بێنمەوە، باسکردنى ئەوەى کە کاریگەرییان لەسەر بزووتنەوەى گۆڕان هەبووە، خۆى دەریدەخات هێشتا چەمکى کاریگەرى لە سیاسەتەکەشدا تەواو لەدایک نەبووە. چونکە هەر جووڵە و دیاردەیەکى سیاسییش زوو لەبار دەچێت و گەشەى سرووشتیى خۆى نابڕێت. بۆیە ڕەنگە هەڵە نەبین گەر بڵێین ئەو کاریگەرییەى لە سیاسەت و هەموو پانتاییەکانى تریشدا هەیە، پتر کارتێکردنێکى مەیلەو فیزیاییە و خاڵییە لە ڕەهەندە مێژووییە مۆدێرنەکانى و هەمیشە بەر لە دروستبوون، دەپوکێتەوە. بۆ نموونە هەرئەوەى کە پەیوەندیی سیاسەت و «فیکر» لاى ئێمە غایبە، بە پلەى یەک دەریدەخات سیاسەت پێویستى بە «فیکر» نییە. سیاسەتێک هێشتا شەڕ بێت لەسەر پێویستییە سەرەتاییەکان، ئەوا دیارە پێویستى بە «فیکر» نییە. خەڵکێکیش کە دەرگیرى سیاسەتێکى وان دیسان پێویستیان بە «فیکر» نییە. «فیکر» کاریگەرییەکى هێواش و ڕاوێژکارانەى لە پشتخانى مێژوودا هەیە. بەڵام لاى ئێمە شەڕێکە لەسەر هێزى ڕووت و کاریگەریى ڕووت. بۆیە خاڵى یەکتربڕینى «فیکر» و سیاسەت و حیزبایەتى لە جێیەکدا، تەنیا بۆ هەڵمژینى ئەو بڕە کاریگەرییە ڕووتەیە و هیچى تر. لەبرى «فیکر»، قسە و قیژە و نمایشێک هەیە کە تەنیا بۆ دەرخستنى کاریگەریی فیزیایی و ڕووتن. لەبرى «فیکر»، حیزبەکان لە کوردستان و عێراقیش، کادرى خۆیان دەنێرنە بەر خوێندنێک تاکو لە ڕێیەکى ترەوە و بەبێ سەرێشەتر، کاریگەریی ڕووت و هێزى ڕووت بۆ خۆیان دەستەبەر بکەن. «فیکر» شتێکە دەبێت تێکەڵى پەروەردەى کۆمەڵایەتى بووبێت و مرۆڤەکان پێشوەخت باوەڕیان پێهێنابێت. واتێدەگەم ئەم پرسە ڕیشەیەکى تیۆلۆژى و دینییشى هەبێت لە واقیعى کولتوورەکانى ئێمەدا. تا چەمکێکى دەرەکاتى وەک “قیامەت” لە کۆنەستى خەڵکدا ئیش بکات، ئەوا چەمکى «کاریگەرى» و ژیانکردنى دونیاییش دروست نابێت. «کاریگەرى»، چەمکێکە لەخۆیدا هەر جۆرە دونیایەکى دووقات و جووت-نهۆم و ئێرە و ئەوێ تێک دەشکێنێت. ناکرێت دونیایەکى ترت هەبێت و هەموو وجودیشت بۆ ئێرە تەرخان بکەیت. چەمکى «کاریگەرى»، پێویستى بە جۆرە نیشتەجێبوونێکى تایبەتە لەم دونیا. جا بیرى خۆمانى دەخەینەوە کە خۆراوا وەک سەنتەرێکى غایب، ناهێڵێت بەتەواوى بزانین چى لەسەر خۆمان دەڵێین. ئەمە لەلایەک، لەلاکەى تریشەوە، پێویستمان بە جۆرە خۆڕەخنەکردن و پیاچوونەوەیەکە کە ستراتیژمان بەم سەنتەرە غایبەوە ڕێکخەین: ئەرکێک کە کات و مشتومڕ و تەرحى بێشومارى دەوێت.

گۆڤارى «ڕەهەند»، و زۆر کاروچالاکیی تریش لە ڕابردووى ڕۆشنبیریی ئێمەدا بەشێکن لە پرۆژەى مۆدێرنیزە، مۆدێرنیزەیەکى ڕۆشنبیرى و کولتوورى. کاریگەرییەکەى چ بووە یان لێڵ بوو یاخود لە عەدەمێکى کۆمەڵایەتیدا ژیاوە، هیچ لەو ڕاستییە ناگۆڕێت کە بەپێى پێوەرەکانى ڕۆشنبیرى هەڵگرى سیماى مۆدێرنەن. بە مانایەکى تر، «ڕەهەند» گەر لەسەر فیکرى پۆستمۆدێرنەش هەڵوەستەى کردبێت، ئەوا هەر دەبێتەوە بە بەشێک لە پرۆژەى مۆدێرنیزە. واتە بۆشاییەک هەبووە، هەر ئایدیا و پرۆژەیەکى خۆراوایی تێ بخرایە، ئۆتۆماتیکى لێرە ڕۆڵى پرۆژەیەکى بەمۆدێرنکردنى وەردەگرت. مەبەستم ئەوە نییە هەروا بەئاسانى گۆڤارێک ژیانى ئێمەى لەبنڕا مۆدێرن کردبێت، بەڵکوو باسى ئەو بۆشاییە ڕۆشنبیرییە دەکەین کە وەک بۆشاییەک بۆ بەرکەوتن بە مۆدێرنە هێڵراوەتەوە. ئەو بۆشاییەى کە شوێنى هەڤدژى و بەرکەوتن و نوێبوونەوە و تەنانەت ناکامییەکانیشە بە مۆدێرنە. پێم وایە لەپێش «ڕەهەند»ـەوە و لەپاش «ڕەهەند»یشەوە ئەم پرۆسە درێژخایەنەى بەمۆدێرنکردن هەر بەردەوامە. تۆ ئەگەر باسى هابەرماس و دێریداش بکەیت، ڕۆڵەکەى جیایە لەو ڕۆڵەى وا لە خۆراوا گێڕاویەتى. لێرە ئەم دوو دژە، هەردووک دەبنەوە بە بەشێک لە مۆدێرنیزەکردنى ڕۆشنبیرى. ئەم خاڵە، خاڵى گرێدانى هەموو نەوە ڕۆشنبیرییەکان و پرۆژە جۆراوجۆرە کولتوورییەکانى تریشە. واتێدەگەم مۆدێرنە ئەو پرسیارەیە کە بۆ چەندین دەیە دەتوانێت پانتاییەکى ڕۆشنبیرى بەخۆیەوە سەرقاڵ بکات. تا قۆناغێک و ڕەنگە هەتاهەتایەش هەر پێویستمان بە فیکریى مۆدێرن و باسوخواسى مۆدێرنە بێت(ئە ڕووداوە هەردەم لە ڕوودانەوەدایە و ماهیەتە گەردوونییەکەى لە کرژى و فراوانبوونەوەیەکى بەردەوامدایە). چەمکى سوبێکت چەمکێکى ناو فەلسەفەى مۆدێرنە و بۆ مرۆى مۆدێرن و خوێندنەوەى مرۆڤ لە ساتە مۆدێرنەکەیدا بەکار دێت. من هەر لە سەرەتاوە چەند ساڵێکە پێم وایە دەبێت لە چەند لاوە بڕۆینە گیانى باسى مۆدێرنە. هەتا ئەفلاتوون و پێشمۆدێرنەکان و دیکارت و هیگڵ و ژیژەک و فرۆید و کێ و کێ، جگە لە هەندێ ڕووکارى مۆدێرن بۆ من هیچى تر نین. بۆ نموونە، ژیژەک چەپە و ئایدۆلۆژییە و ئەم قسانە لاى من کورتکردنەوەن، ژیژەک نەیشاردووەتەوە کە فەیلەسوفێکى مۆدێرنە. هەتا ماوەیەک گەڕامەوە سەر ئەوەى کە کێ دەرگیربووە لەگەڵ کێشەى سوبێکت و زاتدا لە ڕابردووى مەدا. یەکێک لە گرنگییەکانى «ڕەهەند» بۆ من لێرەوەیە. بەر لەوەى بچمە سەر تەوەرى دواتر، جێى خۆیەتى لەسەر ناوى «ڕەهەند» بوەستمەوە و بڵێم ئەم ناوە خۆى گشتێکە کە لە بەشى جیاجیا پێکهاتووە. لە جێیەکدا دەتوانیت وەک کۆ بەکاری بهێنیت و لە جێیەکى تریشدا هەر نووسەرێکى ئەو چەند دەیەیە بە جیا بخوێنیتەوە و داوەریی عەقڵانی لەسەر بدەیت. پێم وایە ئەوە هەر ئیشى «مێژوو»شە کە پرۆژەیەک بە هەردوو قەوارەى گشت و بەش دەخاتە ڕوو. بۆ نموونە، کامۆ یان سارتەر یاخود هایدێگەر کۆک نەبوون لەگەڵ ئەوەى بە «بوونگەرا» ناو ببرێن، بەڵام دیوە عامییانەکەى «مێژوو» سەرەتا ناوەکان یەکدەخات و تۆماری دەکات و زەحمەتە کەس بتوانێت لێى دەربچێت. ئەوە هەنگاوى دووەم و دواترە کە دەکرێت کەسەکان جیا بکرێنەوە و بە جیا وردبکرێنەوە. هەموو دەزانین فیکرى کامۆ و سارتەر و هایدێگەر لە وردەکارییدا تەواو جیان، بەڵام سەرەتا و لاى خوێنەرێکى ئاسایی، هەر وەک بوونگەرایەک وەردەگیرێن. زۆر جار تایبەتمەندیی نووسەران لەو شوێنە ورد و بچوکانەدایە کە مێژووى گشتى نایبینێت، بەڵام خاڵە هاوبەش و گشتییەکانیش جەبرێکن مەحاڵە لێى دەربچین- چونکە بڕیارە هەموومان لەناو زەمەنێکى مێژووییدا بژین. ناونان پرۆسەیەکە بەشێکى لە دەستى ئێمەدایە، بەڵام دواتر دەکەوێتە دەست «مێژوو» و دواتر بە ڕێژەیەک دەکەوێتەوە ژێر ڕکێفى ئێمە- بەڵام بەتەواوەتى نا. ڕەنگە یەک لە ئەرگۆمێنتەکان ئەوە بێت، بۆ نموونە، بەختیار عەلى یان هەر نوسەرێکى ترى ڕەهەند، شتێک بۆ جێیەکى تر بنووسێت و بەشدار بێت، بەشدارییەکە جەوهەرى نییە، واتە بەختیار عەلى لەو قۆناغە مێژووییە جیا ناکاتەوە کە تێیدا بووەتە بەختیار عەلى. ئەو هەر بەو قۆناغەدا دەناسرێتەوە کە ماهیەتە مرۆیی و مێژووییەکەى کردەکی بووەتەوە. دیارە مەبەستم ئەوە نییە ماهیەتەکەى شتێکى نەگۆڕ بێت، بەڵکوو مەبەستم لە جێیەکدا لکاوە بە ناوێک و قۆناغێکەوە کە بەتەواوى یەکسان نییە بە قۆناغێکى تر. ئەو لە پنتێکى زەمەنی‌دا ئەکچواڵ بووەتەوە کە هەمیشە بۆ ئەو پنتە دەگەڕێینەوە. وەکچۆن کولتوور ناو لە مناڵەکان دەنێت بەر لەوەى بەئاگا بێنەوە کێن، لە گەورەییشدا کولتوور و مێژوو دەستمان لێ هەڵناگرن لەوەى بەبێ ویستى خۆمان ناومان لێ بنێن.

«ڕەهەند» و خاڵەکانى داکوتانى

هەر دیاردە و گۆڤار و پرۆژەیەک، کۆمەڵێک سنوور و سیماى خۆى هەیە. دەتوانین ئەم سنوور و سیمایانە ناو بنێین خاڵى داکوتان، واتە کۆمەڵێک تەقەڵى ڕەمزى و ڕووبەرى مانا و سیفەتى جیاکەرەوەن کە وەک بونیاد(ستراکتۆر)ێکى لێ دێت(گۆڕانکارییەکان و فراوانبوونەوەکان و هەمەڕەنگییەکان لەسەر بنەماى کۆمەڵێک ڕێساى شاراوە دووبارە دەبنەوە کە زۆر جار بە بونیاد ناو دەبرێت). باسەکەمان بونیاد و بونیادگەرى نییە، بەڵکو دیاریکردنى کۆمەڵێک خەسڵەتە کە دەشێت لەپشت هەمەڕەنگییەک و فرەییەک و کۆمەڵێک نووسین و گوتەوە بدۆزرێتەوە و بەشێک لە دیاردەیەکمان پێ بناسێنێت. خاڵەکانى داکوتانى «ڕەهەند»، ئەو خاڵانەن کە وادەکەن «ڕەهەند» هەر «ڕەهەند» بێت و شتێکى «تر» نەبێت.

یەکەم؛ بەر لەهەر شت پێم وایە بوونى هەوڵێکى وەک «ڕەهەند»، خۆى تێستێکى تاریخى بوو تا کۆمەڵێک کێشە و گرفتمان بە خۆراواوە تێبگەین. واتە «ڕەهەند» جۆرە قوربانیدانێکیش بوو لە کارکردندا، تاکوو بزانین چەندە دەتوانین لە خۆمان ڕامێنین و دەکەوینە کوێى بیرى ئەوی ترەوە و خۆراواش چەندە دەستمان دەگرێت لە خۆمان تێبگەین. بۆیە ڕەتکردنەوەى خێراى «ڕەهەند» گوایە سەر بە ئێرە نین، هەڵەیەکى تیۆرییە، چونکە گەر «ڕەهەند» خۆى نەبووایە ئەوا دەبوو بە ئەزموونێکى تردا بمانزانیایە کێشەکانمان چین. بە زمانێکى ئاسانتر، تا کار نەکرێت، نازانین کێین و ئاریشەمان چییە. گەر کەسانێک بەهەڵەدا نەچن، ئێمە نازانین فڵان شت هەڵەیە. بۆیە لێرەدا و بەر لەوەى بچینە سەر هەندێک وردکردنەوە، ئەوا ڕەهەند وەک کۆیەک و وەک فۆرمێک ڕۆڵێکى ڕوونکەرەوەى هەبووە بۆمان. دیارە لەپاڵ «ڕەهەند»دا چالاکی تر هەبووە، ڕەنگە لە هەندێ جێگەشدا کارى ورد و گرنگ کرابێت، بەڵام لەبەر کۆمەڵێک هۆى تایبەت بە مێژوو خۆى، ئاراستەى ترى وەرگرتبێت. پێم وایە لە کولتوورى ئێمەدا، کۆمەڵێک جەبر هەن تاکو تاقی نەکرێنەوە بڕواى پێ ناهێنین. نموونەیەکى سیاسى کە زۆر جار دەهێنرێتەوە، بزووتنەوەى گۆڕان بوو. گوایە وزەى خەڵکى بەفیڕۆداوە و نائومێدییەکانى لەبار بردووە. بەڵام گەر بە چاوێکى گشتبینانەوە سەیرى خۆمان بکەین، ئەوا دەبوو تێستێکى ماتریاڵیی دۆخەکە بکرێت بۆ ئەوەى بزانین ئومێدەکە خۆى گەورە نەبووە. «مێژووەکە» خۆی بەماهیەت شکستێکى هەڵگرتووە کە بەپێى ئەو هەلومەرجەى کە تێیداین هەردەم ئیمکانى دووبارەبوونەوەى تیایە. واتە هەر خۆمان بەشێکین لەو سیناریۆ تاریخییەى کە پێمان وایە تێیدا فریودراوین. تا بوونەوەرێکى سیاسى و ڕۆشنبیرى بەناو تاقیکردنەوەیەکدا نەڕوات، نازانین دەرەنجامەکانى ئەو تاقیکردنەوەیە چییە(مرۆڤ ئەودەم بوارى ڕەخنەى بۆ دەکرێتەوە کە بپرسێت بۆچى هەمووکات لە یەک جێوە تووشى هەمان هەڵە دەبین). بەپێى ئەم لۆژیکە، «ڕەهەند» تێستێک بووە بۆ هەموومان تا ئەو دیوانەى ڕاکێشین کە بەرهەمێکى پۆزەتیڤترى هەیە بۆمان. ڕەنگە ئەمە ئەمڕۆ بۆ زۆرکەس گرنگ نەبێت، هەر بیریش نەمابێت، بەڵام یەک لە پرسە زیمنییەکانى مێژووى ڕۆشنبیرییە. «ڕەهەند» یان هەر پرۆژەیەکى «x»ـى تریش بووایە، بەشێک لەو تێستە تاریخییە پێک دەهێنێت کە پێم وایە بە چەندین جۆرى تریش پێوستمان بە دووبارەکردنەوەیەتى تا پەیوەندیی خۆمان بە خۆمان و پاشان خۆراواشەوە بناسین. بەر لەوەى لە بەش(جزء) و وردەکارییدا بزانین فڵان ژمارەى «ڕەهەند» بەدەقیقى چیی وتووە و لەکوێدا پیکاویەتى و کام جۆرە میتۆد و ئەرگۆمێنتى گرتووەتەبەر، ئەوا لە گشت(کل)دا ئەزموونێک خۆى بە ڕووماندا دەکێشێت کە باش و خراپى، بەشێکە لە چارەنووسى پانتاییە ڕۆشنبیرییەکە هەمووى. ئەم تێستە، شتێکە دەکەوێتە ئەودیوى دۆستایەتى و دوژمنایەتییشەوە، چونکە دوژمنایەتییەکانیش لە کۆدا دەبنەوە بە بەشێک لە پرۆسەى تێگەیشتنەکە. مەبەستم ئەوەیە گەر دوژمنایەتى و بگرە دۆستایەتییەکى ساویلکانەى «ڕەهەند»یش هەبێت، هەموو جێى خوێندنەوەن کە ئەم تێستە جێى ‌دێڵێت و کۆى سەمپتۆم و نەخۆشییە کۆمەڵایەتى و کولتوورییەکانمان پێ دەناسێنێت. لەوێشەوە بەرەو پەیوەندیی ئەخلاق و ڕۆشنبیرى، ڕەخنە و ڕۆشنبیرى، نوخبە و ئەخلاق و زۆر پرسى دیکە دەچین. هەندێک پرۆژە بۆیە فراوانتر و جێگیرتر لە «مێژوو»دا دەمێننەوە چونکە پەیوەندیی بە ڕووبەرى زۆر کەسى تریشەوە هەیە بە یار و نەیارەوە. لە کۆتاییی ئەم خاڵەدا با نموونەیەکى کۆنکرێتیی ئەو تێستە وەربگرین کە سوودبەخش بوو: با یەکێک لە ڕووەکانى ئەم تێستە وەربگرین کە سوودى خۆى هەبوو: «دزيى ئەدەبى(کە هەموو جۆرە وەرگرتنێکى فیکرى و تیۆرییشى تیا مەبەستە)»، بە شێوەیەکى سەیر واقیعێک بوو نەک تۆمەتێک. لەو قۆناغەدا، بەحوکمى ئەوەى بە ڕووى دونیادا نەکرابووینەوە، ئەوا پێمان وابوو هەر لێکچوونێکى سەرەتایی لەنێوان دوو دەقدا بریتییە لە دزى. پاش کرانەوەمان، زانیمان سەرتاپاى جیهان خۆى لە «دزی»یەکى سەرتاپاگیر و مێژووییدا دەژى. واتە دەقەکان درێژکراوە و کارلێک و دەرهاویشتەى یەکترن. هەموو دەقەکان کۆپیی یەکن، داهێنەریش لە پنتێکى بچوکدا وەک داهێنەر دێتەبوون. دەق ئەوە نییە سەرتاپا نوێ بێت، بەڵکوو نوێبوون لە بەشێکدا دەتەقێنێتەوە کە تەناقوز(هەڤدژى) لەگەڵ دەقەکانى تردا دروست دەکات. داهێنان لە شوێنە گەورەکاندا نییە، پرۆسەیەکى پڕاوپڕیش نییە، بەڵکوو لە جێیەکى بەشەکى(جزئى)دایە کە زۆر جار کۆیەک و کۆپەیوەندییەک هەڵدەگێڕێتەوە. دەربڕینى دزیی ئەدەبى، بەر لەوەى مەبەستێکى سەلبى بووبێت، جۆرێک لە ساویلکەیی بوو لکابوو بەم مەبەستەوە. ئەم ساویلکەییەش ڕەنگە وێنەیەکى لە دینەوە بۆ ئێمە هاتبێت کە دەبێت داهێنان لە عەدەم و سفرەوە بخوڵقێت. «ڕەهەند» تێستێکى نیمچەحەتمى بوو تا هەندێک شتمان بۆ ڕوون بکاتەوە. دیارە ئەم تێستە لە فۆرمى جۆراوجۆردا هەر هەیە و بەر لە «ڕەهەند»یش بە قەبارە و هەلومەرجى خۆى هەبووە. ڕەنگە هەڵە نەبین گەر بڵێین لە هەموو بوارەکانى ژیاندا، خەریکى تێستێکى دەستەجەمعین، ئەویش نەک بەو مانایەى کە بە ئیرادەى خۆمان و بە شێوەیەکى خودئاگایانە دەمانەوێت خۆتاقیکەینەوە و بگۆڕێین، بەڵکوو هەر بوونمان لەناو زەمەنى مۆدێرندا خۆى تێستێکە و بەسەرماندا سەپێنراوە. تێستى پانتاییە ڕۆشنبیرییەکە کەمێک لەو ڕووەوە جیاوازترە کە بکەرى ڕۆشنبیری تیایە و سەروکارەکە لەگەڵ فیکر و ئاگاییدایە. ئەم تێستە بۆ چالاکییەکى ڕۆشنبیرى لەو ڕووەوە دەبێتە خاڵى داکوتان، کە سنوورى لە تێستێکى تر جیا دەکاتەوە.

دووەم؛ زمان خۆى هەمیشە یەکێکە لە خاڵەکانى داکوتان و جیاکردنەوەى کەسێک لە کەسێکى تر، نووسەرێک لە نووسەرێکى تر، پرۆژەیەک لە پرۆژەیەکى تر و هتد. بەڵام ئەو زمانەى لێرەدا باسی دەکەم، تەنیا زمان نییە وەک ستایلى نووسین بەڵکوو باسکردنە لە کۆمەڵێک خاڵ کە لە جێیەکدا یەکتردەبڕن و ئەو جێیەش زمانە. گەر لە ئاستە سەرەتاییەکەوە دەست پێ بکەین، «ڕەهەند» جۆرە کەشوهەوایەکى زمانەوانیی تایبەتى هەبوو. ڕەنگە زۆر نووسەرى جیا تێیدا نووسیبێتیان، بەڵام سەرەنجام دۆخێکى زمانییمان هەیە هى «ڕەهەند»ـە. کاریگەریی ئەم جۆرە زمان و گوزارشتە لەکوێوە هاتووە باسێکى ترە، بەڵام زمان لە کارى «ڕەهەند»دا، کۆمەڵێک تایبەتمەندیی خۆى هەیە وەک: وەسفکردن، ڕوونێتییەکى ڕێژەیی لە دەربڕیندا، گوڕخواردنەوە بۆ گوتەیەک کە دەبێت بگوترێ، تەماسى کۆنکرێتیی بە دونیاى کوردەوە، و هتد. سیفەتى یەکەم جێى سەرنجمانە: لە «ڕەهەند»دا دیاردەیەک یان باسێک لە ڕێى وەسفەوە دەخرێتە ڕوو، ڕستە لەسەر ڕستە دەرگیربوونێک دروست دەبێت، جۆرێک لە لێزمەى تەعبیر و وێنە کە بەشێکیان مورادیفى یەکترن. خۆم وەک خوێنەرێکى ناوەڕاستى دووهەزارەکان، ئەم ڕەهەندە وەسفییەى زمان کارى تێکردم. لەوێوە ئەو شتەى پێ ناساندم کە زۆر جار بە شێوەیەکى گشتى پێى ‌دەڵێین فیکر. فیکر کەمێک گشتیتر و جیایە لە زمانى فەلسەفى کە نەفەسگیرتر و ئەبستراکتتر و چەمکبارترە. هێندەى ئاگادار بم، بەر لە «ڕەهەند» کۆمەڵێک ئیمکانى ترى وەسف هەبووە لە پەخشان و نووسینى کوردیدا کە جیاوازترە. ڕەنگە بتوانین بڵێین وەسف پێشتر وێنەى سەرڕاست هەبوو بۆ وەسف، بەڵام دواتر ئەو وێنەیە تێکشکێنرا و وەسف وردکرایەوە. بۆ نموونە دەوترا ئادەمیزاد قەرزاربارى مەرگە. ئەمان کردیان بە: ئەگەرێک لە ئەگەرەکانى بەردەم مرۆڤ، پشتگوێخستنى ئەگەرى مردنە. خۆم ئەو زمانە وەسفییەم هەڵگرتەوە و ڕەهەندێکى کەمێک تیۆریتر و شیکاریترم بۆ زیاد کرد و هەستم دەکرد دەتوانێت وەک نیمچەستایلێکى لێ بێت بۆم. وەک زمانێک کە ڕستەکانى خۆى بە دەلالەتى چڕ بار بکات. لەم ڕووەوە زۆرکەسمان قەرزارى ئەو زمانە وەسفییەین. لێرەدا دەمەوێت لە ئاستێکى شاراوەترى زمان بدوێم کە «ڕەهەند» پێیدا تێپەڕیوە، ئاستێک کە لە ڕواڵەتدا پەیوەندیی بە مەسەلەى زمانەوە نییە: ژێست.

«ڕەهەند» جۆرێک لە ژێستى نووسەربوونى هێنایەگۆڕێ کە لە کایەى ڕۆشنبیریدا بە ڕۆشنبیر دەناسرێتەوە. لەپاش «ڕەهەند»ـەوە زۆر گەنج حەزى نووسەربوونیان تیا دروست بوو.

ژێست یەک لەو چەمکانەیە دەتوانین لەپاڵ ژمارەیەکى زۆر چەمکى تردا بۆ نوێکردنەوەى کایەى ڕۆشنبیرى و زمانەکەى بەکاری بێنین. ژێست لە تێگەیشتنى مندا ئەو جۆرە گوڕخواردنەوەیەیە کە بۆ ئەنجامدانى کارێک دەیخۆیتەوە، ئیدى ئەنجامەکە هەرچى بێت، ژێستەکە جۆرێک لە حوکم و نواندن و بەجێگەیاندنیشە. دەکرێت لە پرسى ژێستدا حسێب لەسەر خودى گوڕخواردنەوەکەش بکەین، نەک هەر ئەنجامەکە. ئەوەى دەگاتە زەینى ئێمە، تەنیا ئەنجامى کردارەکان نییە، بەڵکوو ئەو پرۆسە و ژێستە پێشوەختەشە کە لە ئێمە دەوەشێتەوە و لە ئێمەدا هەڵدەگیرسێت. «ڕەهەند» لەم ڕووەوە جۆرێک لە ژێستى نووسەربوونى هێنایەگۆڕێ کە لە کایەى ڕۆشنبیریدا بە ڕۆشنبیر(intellectual) دەناسرێتەوە. لە کۆمەڵگایەکدا کە قورسە زمان و جووڵە و بیرکردنەوەى خۆت جیا بکەیتەوە، و دواییش ڕۆڵى نووسەر بگێڕیت تەنیا بۆ ڕێژەیەک لە خەڵک هەرس دەکرێت. لەپاش «ڕەهەند»ـەوە زۆر گەنج حەزى نووسەربوونیان تیا دروست بوو. ئیدى جیا لەوەى ئاخۆ دەتوانن دیسپلینە قورسەکانى نووسەربوون هەڵبگرن یان نا. بە ئێستاشەوە، ڕقێکى شاراوە لە مرۆى نووسەر لە زەینى زۆرینەدا هەیە. خاڵێکى فیکرى لێرەدا هەیە: زۆر جار کەسانێک تا دواسنوور دواى فیکر و فەلسەفە و تەنانەت ئەدەبیاتێکى قووڵیش ناکەون، ئەو تارماییە کۆمەڵایەتییەیە کە لەپشتەوە هیچ توێژێکى جیاوازى پێ قبوڵ ناکرێت. خاڵەکە ئەوەیە کەسەکان خۆشیان بە شێوەیەکى نەستەکى و کۆنەستەکى، بە لاى کایە ئاسانەکانى تردا دەڕۆن، ئەوانەى کە ڕاستەوخۆ ستایشى ڕەشەخەڵکە. ژێستى نووسەربوون لەپاش «ڕەهەند»ـەوە ڕێخۆشکەر بوو بۆ شکاندنى هەندێک لەو تابۆ کۆمەڵایەتییە. بەڵام هێشتا وەک بونیاد ماوە و شەڕى گەورەترى دەوێت. بۆ ئەمەش ئاڵنگاریی شەخسى، ڕۆڵى خۆى هەیە. نووسەر دەبێت پێشوەخت لە کولتوورى فلیستەر دەرچێت، سەرەتا شەڕى تەنیایی فیزیکى و پاشان تەنیاییە ئێستاتیکى و مەعریفییەکەى خۆى بکات. کتێبگەلى وەک ترسان لە فەلسەفە(ڕێبوار سیوەیلى)، بەختەوەرى و بێدەنگى(مەریوان وریا) لەو کتێبانە بوون ناڕاستەوخۆ ڕەخنەى ئەم تابۆیانەیان کردووە. لێرەدا هەوڵدەدرێت زمانى تابۆیەک بشکێنرێت، دیوێکى تر بۆ زمانى کوردى بکرێتەوە کە کەسايەتییەکى نوێى وەک “نووسەر” بگرێتەخۆى، ڕەهەندێکى کۆمەڵایەتى ئاوەڵا ببێت تا نووسەرى تیا لەدایک ببێت. لێرەدا زمان کۆمەڵێک ڕستە و مەدلول و هتد نییە، بەڵکوو جۆرێک لە دەقگرتنى کۆمەڵایەتییە بە یاسا مردووەکانى خۆیەوە. لێرەدا دیسان ئێمە هێشتا لە بەردەم ناوداین نەک ناوەڕۆک، دەبوو سەرەتا نووسەربوون وەک ناوێک دەرکەوێت بەجیا لەوەى ناوەڕۆکەکەى دەگات یان نا. ئێمە زۆر جار پێویستمان بە گۆڕینى هەندێ دەربڕین و ڕستەى ناو زمان نییە، بەڵکوو دەبێت کۆى ئەو باگراوەندە بخەینە ژێر پرسیارەوە کە زمانى ڕۆژانە و ڕێساکانى تیا ئیش دەکات. هاوشوناسبوون لەگەڵ هەندێک ناوى ڕەهەندییەکاندا، کە وەک خراپە سەیر دەکرا، سەرەتاى ژیانێکى نوێى ڕۆشنبیرى بوو، بەڵام دەرکەوت خراپە ڕاستەقینەکە ئەوەیە تا کۆتاییی ئەم وێنەیە ڕانەکێشیت. مێژووى مۆدێرنى خۆراوایی، مێژووى ڕاکێشانى وێنەکانە تا دواسنوورى لۆژیکى و ئەقڵانیی خۆى.

خاڵێکى ترى داکوتانى «ڕەهەند»، کە پەیوەندییشە بە پرسى سیاسەتەوە، بریتییە لە حیزب. ڕەخنەکردنى حیزب لە لایەن «ڕەهەند»ـەوە، خاڵێکى بنەڕەتییە. ئەوان لەبرى چین(class)، ڕەخنەى حیزبیان کرد. ڕەخنەکەش لە زۆر دیوى حیزب بوو کە دەتوانین ناوی بنێین “پان‌حیزبى”، واتە ئەو دەسەڵاتە گشتگیرەى حیزب بەسەر ژیان و زمان و کایەى ڕۆشنبیرى و ئاسایشى مرۆى کوردیشەوە. ڕەنگە یەکێک بپرسێت کۆمەڵگا لە چین پێک دێت نەک حیزب، ئەرگۆمێنتەکەشى ئەمە بێت: چایچییەکى ناو حیزب چەوساوەیە، بەڵام کەسى ناحیزبیش هەیە چەوسێنەرە. بەڵام پێم وایە دەتوانین ئەو ڕەخنانە لەسەر “پانحیزبییەت” درێژ بکەینەوە و بڵێیین: حیزب لاى ئێمە ڕۆڵى چینایەتییش دەگێڕێت. لانیکەم وەک قۆناغێک کە تێیداین و ئەزموونی دەکەین. ئاشکرایە حیزب تەنیا وەک فۆرم مۆدێرنە لاى ئێمە، گەرنا وەک ناوەڕۆک چیرۆکێکى ترى هەیە و ئاخنراوە لە قەیرانى خۆماڵى. واتێدەگەم «ڕەهەند» لە ڕێگەى ڕەخنەکردنى پانحیزبییەتەوە، ویستبێتى هەرسێ بازنەى پێکداچووى “حیزب و خێڵ و دین” ڕەخنە بکات. ئەمڕۆ بەراورد بەو قۆناغە، کێشەکانمان لە هەندێ ڕووەوە هەر بونیادیین و هەندێک نۆرمیش هەن پتر مردەڵە و ڕەقهەڵاتوون. تەنیا جووڵەیەک هەبێت لەسەر بژێوییە و ڕەهەندە زەینییەکانى مرۆى کورد بە جۆرێک لەبیرچووەتەوە. پرسى مووچە و بژێوى کەم نین، بەڵام کۆى کێشەکان نین. هەتا ئەمڕۆ کە خەڵک بایکۆتى هەڵبژاردن دەکات، پتر لە ئیرەییەکەوە دێت کە نابێت هەروا ئاسان کەسانى تر دەوڵەمەند بن، نەک بەرەنجامى مەدەنییەتێکى ڕسکاو و گەشەکردوو. ئیرەیی ڕۆڵى لە هۆشیاریی سیاسیدا هەیە، بەڵام هۆشیاریی سیاسى هەمووى لە پێناوى ناندا نییە. ڕەخنەکردنى حیزب تەنیا لە پێناوى ناندا نەبوو، بەڵکوو لەو پێناوەدا بوو تا ڕەهەندێکى نوێى کۆمەڵایەتى بکرێتەوە کە زۆر چەمکى ترى وەک ئازادى، تاکێتى، کەرامەت و هتد گەشە بکەن. هاوکات ڕەخنەکردنى حیزب، زەمینەیەک بوو بۆ لەدایکبوونى ڕۆشنبیر بە واتا کەمتازۆر ستانداردەکەى کە مەوداى خۆى لە دەسەڵات دەپارێزێت.

هەر لە پەیوەند بەم ڕەخنەکردنە پانحیزبییەوە، خاڵێکى ئەرێنیی «ڕەهەند» و بە پلەى یەک بەختیار عەلى، پاراستنى ئەو ڕووبەرە بوو کە ڕۆشنبیرى لە سیاسەت و زمانى سیاسیدا کورت نەبێتەوە و نەتوێتەوە. ئیتر سیاسەت لێرە بە چ مانایەک هەیە، فەرق ناکات. ڕەنگە بگوترێت هەموو شت سیاسییە و سیاسەت هێزى کاراى بن هەموو کایەکانە. ئەمە ڕاستە، هەر ئەم باڵکێشییەى سیاسەتە کە دەبێت لێى بترسین. ئێمە کە کەلەپوورى نووسین و عەقڵانیەت تێماندا لاوازە، بۆیە پاراستنى ئەم ڕووبەرە خۆى لە قۆناغى تردا ڕەنگە خزمەت بە سیاسەت بکاتەوە. سیاسەت چۆنە و جڵەوى دەسەڵات لاى کێیە، هەقى بەسەر ئەوەوە نییە ک پانتاییی ڕۆشنبیرى دەبێت لەلاوە ئیشى خۆى بکات. پانتاییی ڕۆشنبیرى هەمیشە شتانێکى زۆرتر لەوەى لەخۆیدا هەڵگرتووە کە یەکسان بێت بە واقیع و سیاسەت. ئایدیا هەر لە کۆنەوە لە فەلسەفەدا، شتێکى سەرووترە لە واقیع. ئەمە جگە لەوەى کە فیکر خۆى دیاردەیەکى گەردوونییە و مرۆڤ ناچار نییە هەموو چرکەیەک خەریکى فیتکردنى واقیع و فیکر بێت. وەک خۆم هەندێ ساتەوەخت هەیە هیچ ئینتیمایەکم بۆ واقیعى خۆم نییە. ناکرێت خۆم لە چێژى فیکرێکى گەردوونى بێبەش بکەم هەر لەبەر ئەوەى لێرە ڕیشەى نییە و دیاردەیەکى پێ ناخوێنرێتەوە. وردتر بیڵێم، فیکر هەمیشە زۆرتر و ئاوستر و دەوڵەمەندترە لە واقیع. واقیع ناوى جۆرە مەنگى و سنوردارێتییەکە کە مرۆڤەکان بە هۆى هەندێک میکانیزمى دووبارەوە شاردوویانەتەوە و خستوویانەتەگەڕ. بەڵام هەر ئەم واقیعە مەنگ و سنووردارەیە کە بێشومار شتى لەسەر نووسراوە. ئەمەش وادەکات پێشوەخت بەشێکى فیکر بە واقیع نەخوات، یان ڕاى جیاواز دروست بکات. سیاسەت کە یەکێکە لە خانە هەڵسوڕێنەرەکانى واقیع، خاوتر و ڕووکەشترە بەراورد بەو هەموو ئایدیایەى لە دونیاى فیکر و ڕۆشنبیریدا هەیە. بەڵام خاڵە سەیرەکە لەوێدایە کە هەر ئەم سنووردارێتییەى واقیعە وایکردووە بە شێوەیەکى بێسنوور شتى لەسەر بگوترێت و بنووسرێت. لەم کۆمەڵگایانەى ئێمە شتەکە ئاڵۆزتریشە. دەکرێت عومرێک خەریک بیت و واقیعى سیاسى بەرەو خراپتر بڕوات(بۆ نموونە جۆرج تەرابیشى پاش بەهاى عەرەبى لە سوریا و بەر لە مردنى، نائومێدبوونى خۆى لە دەرەوەى سوریاوە ڕاگەیاند). هەتا لەوەش سەمەرەتر، دەشێت کۆمەڵگاکەت بخوێنیتەوە و بایی سەرەدەرزییەک سوودى پراکتیکی نەبێت و ئەگەرى پیادەکردنى نەبێت.

«ڕەهەند» وەک گفتوگۆیەکى تەواونەکراو

«ڕەهەند» چ لەگەڵ خۆیدا و چ بۆ دەرەوەى خۆیشى گفتوگۆیەکى تەواو نەکراوە. مەبەستم لە گفتوگۆ یەک گفتوگۆى دیاریکراو نییە، بەڵکوو کۆى ئەو پرسیارانەیە کە دەرهەق بە کایەى ڕۆشنبیرى و کۆمەڵگاکە بەکراوەیی جێیان هێشتووە. «ڕەهەند»، وەک دیاردەیەکى ڕۆشنبیرى ڕۆڵى گفتوگۆیەک دەگێڕێت. خەڵکانى بەر لەوانیش دیسان هەر لە گفتوگۆدان لەگەڵمان. لێرەدا نموونەیەک لەسەر ئەم پرسەى گفتوگۆ دێنمەوە: ئێمە چەند ساڵێکە کێشەیەکى وەک “سوبێكت(سەبجێکت)” بووەتە پرس بۆمان. بۆ ئەمە هەم کتێبێکى وەک “سێوى سێهەم” ڕۆڵى هەبوو لە گەڵاڵەبوونەکەدا، هەم گەڕان و بەدواچوونى خۆیشمان. سوبێکت چەمکێکى مۆدێرنە و بۆ پێناسەکردنەوە و نوێکردنەوەى مرۆڤ بەکار دێت. مادام کایەى ڕۆشنبیرییش کایەیەکى مۆدێرنە، ئەوا هیچ ڕۆشنبیرییەک ناتوانێت خۆى لەم پرسە تیۆرییە سەرەکییە لابدات. سوبێکت سەرەتا کۆمەڵێک گفتوگۆى درێژە لە هەناوى هەر ڕۆشنبیرییەکدا. بەو دواییە گەڕانەوەیەکى بچوکم هەبوو بۆ خوێنەوارەکانى سەدەى پێشوو تا بزانم کێ پتر خۆى لەم کێشەیە خولقاندووە. ئەوەى بەریکەوتم، ئەوە بوو کە “مەسعود محەمەد” بەپێى کەرەستە و ئیمکانى خۆى و لەژێر باسى «زات و مەوزووع»دا بە جۆرێک دەرگیرى کێشەکە بووە. لەوێوە دەبوو بچینە گفتوگۆوە لەگەڵ ڕۆشنبیرێکى وادا تا بزانین لەبن ئەم چەمکەدا چۆن مامەڵەى بە زۆر کێشەى مۆدێرنى ترى وەک دیموکراسى، هاووڵاتى، مێژوو، هتدەوە کردووە. سەرەنجام لەو دەرەنجامە نزیک بوومەوە کە بە مانا مۆدێرنەکەى، مەسعود محەمەد دۆزەرەوەى قاڕەى مێژووە لە ڕۆشنبیریی کوردیدا. هەر ئەوەى کە ئاڵتۆسێر مارکس بە دۆزەرەوەى قاڕەى مێژوو دادەنێت و لە زەینى خەڵکیشدا کۆڵۆمبس بە قاڕەى ئەمریکا، لاى ئێمەش نووسەرێکى ئەودەم لەناو نەریتى ڕۆشنبیریدا نەک سیاسى، پێداگرییەکى تایبەت لەسەر پەیوەندیی کورد و مێژوو دەکات. بەم مانایە، ئێمە لە گفتوگۆیەکى تەواونەکراوداین لەگەڵ هەموو ڕابردووماندا. نامەوێت بڵێم ئێمە بەرامبەر بە هەر بیرکەرەوەیەکى خۆراوایی، دانەیەکى خۆماڵیمان هەیە، بەڵکو لە هەندێ چەمکى گشتیی مۆدێرندا دەکرێت ڕۆڵى کەسێک لەوەدا لەبەرچاو بگرین کە دەستى بۆ پرسێک بردووە و “تەوقیت” ڕۆڵێکى مێژوویی بەسەردا داوە.

چەمکى «نەوە» هەرچى بێت، تەمەن و بایۆلۆژیا بێت، کاتمەندى و جەبرى کات بێت، داهێنان و تەوقیتى درووست و دەسپێشخەرى بێت، هیچ لەوە ناگۆڕێت کە گفتوگۆکان بۆ ئێمە بەکراوەیی دەمێننەوە. ڕەنگە هەر نەوەیەک بە ناوێک و پرسیارێک و کێشەیەکى تایبەت دەست پێ بکات، بەڵام ئەم دەسپێکە کۆتاییی یەکجارەکیی ڕابردوو نییە، بەڵکوو سەرلەنوێ چالاک کردنەوە و ڕاکێشانەوەى ڕابردووشە. بۆ کورد کە زنجیرەیەکى مێژوویی پەیدەرپەی نییە، ئەوا کایەى ڕۆشنبیرى وەک کایەیەکى خۆنشین(ئیمانێنت) دەمێنێتەوە. واتە پرسەکان و پرسیارەکانى یەک لەناو یەکتردان، لە لۆچ و هاوکات بنبەستى تایبەتیشدا دەژین. هێند هەیە گفتوگۆ بەرەنجامى ئەم بنبەستانە بێت.نەوەکان دەکرێت سەربارى هەر چالاکییەکى تر، هەمان کات خەریکى یەک کێشەش بن. بۆ نموونە کێشەیەکى مەیلەو نەگۆڕى وەک کورد، بەناو چەند نەوەیەکدا تێدەپەڕێت. کورد کە ناگۆڕێت، تۆ چەندە ڕوانین و میتۆدیشت بگۆڕیت، ئەو جارێ هەر وەک نەگۆڕێک دەمێنێتەوە. لێرەوەیە هیچ ڕۆشنبیرێکى ناو کایەکە لە ڕابردووى ئێمەدا وەک ئۆنتۆلۆژیا تێناپەڕێت، بۆیە وشەیەکى وەک “تێپەڕاندن” وشەیەکى ئیرادەگەرا و سادەیە. کات خۆى تێدەپەڕێت، بۆیە هیچ تێپەڕاندنێک لەوەى کات سەرووتر نییە. ڕەنگە لە وەڵامى پرسێکدا کەمێک تێپەڕین، بچینەپێش، بەڵام ئەگەرى هەیە لە پێچێکدا ناچار بین بگەڕێینەوە بۆ سەرەتاى سەرەتاکان. بگرە ئەمە نەک هەر خەوش نییە، بەڵکوو کۆتاوێنەى پانتاییی ڕۆشنبیرییە کە بکرێت دروست بکرێت. ئەمڕۆ گەڕانەوە بۆ ئەفلاتوون، واتاى کامڵکردنى ئێستایە لە فیکری خۆراوادا.

دەکرێت یەک لە ڕەخنەکان ئەوە بێت کە بەشێک لە«ڕەهەند» کەمێک پەلەیان کرد لە بەکارهێنانى چەمکى نوێبوونەوە. ئەو نوێبوونەوانەى لێرە ڕوویانداوە پتر عەرەزیین نەک جەوهەرى، پتر لەناو کاتدان نەک مێژوو، زیاتر میکانیکین و لەژێر فشارى تردا دروستبوون نەک دیالەکتیکى و بەرهەمى ناوەکیی خۆمان بن.

دەکرێت یەک لە ڕەخنەکان ئەوە بێت کە بەشێک لە«ڕەهەند» کەمێک پەلەیان کرد لە بەکارهێنانى چەمکى نوێبوونەوە. ئەو نوێبوونەوانەى لێرە ڕوویانداوە پتر عەرەزیین نەک جەوهەرى، پتر لەناو کاتدان نەک مێژوو، زیاتر میکانیکین و لەژێر فشارى تردا دروستبوون نەک دیالەکتیکى و بەرهەمى ناوەکیی خۆمان بن. سەیرکە مرۆى ئێمە دەمێکە لەناو جیهاندایە بەڵام بەجەوهەر زۆر نەگۆڕاوە. گۆڕان پەیوەندیی بە چەمکێکى وەک ئەوی ترى گەورە(The Big Other)وە هەیە، نەک جوگرافیا. ئەوی ترى گەورە ئەو نیگا گریمانە کۆمەڵایەتى و زەینییە کە زۆر لە جوگرافیاکان قایمتر و فراوانترە. پۆرنۆى بەناو کوردى لەبەر ئەوی ترى گەورەى کوردى ڕەتکرایەوە، گەرنا ئەو کچە خۆى لە کولتوورێکى تردا گەورە ببوو. نوێبوونەوە بەرهەمى جۆرە کۆنییەکى دیالەکتیکە، بەس ئاخۆ ئێمە کۆنیی لەم جۆرەمان هەیە؟ بۆچى پرۆژەکان بەتەواوى لەناو کۆنییە مێژووییەکەدا ناڕسکێن و بیر بهێنرێنەوە و ونیش دەبن؟ “مەریوان وریا” لە کتێبێکى کۆنیدا شتێکى شیاو دەڵێت کە پێدەچێت دواتر لەبیر کرابێت. ئەو دەنووسێت مارکسیزم باسى گۆڕان دەکات، بەڵام پرسیارى من ئەوەیە بۆچى دنیاى ئێمە ناگۆڕێت؟ لەسەر ئەم ڕیتمە دەپرسین: بۆچى وەڵامێکى تۆکمە و پرۆژەئاسا و ڕەخنەیی بە واتا مۆدێرنەکەى دەرهەق بە ڕەهەند دروست نەبوو؟ چونکە خەلەلێک هەیە، خەلەلێکى گەورە. ڕەخنە بەدیاریکراوى بە نموونە وەربگرە. بۆچى هیچ مرۆیەکى کورد، بە ئاڵنگارییەوە ئەم حوکمە دەدەم، ڕەخنەى قبوڵ نییە؟ چونکە پرسەکە شەخسى نییە. ڕەخنە پەیوەندیی بە ڕەخنەلێگیراوەوە نییە، وەک چۆن ڕەخنەى”ڕەخنەگر”ـەکەش لە زۆر شتى پەنهان ئاڵاوە. ڕەخنە پەیوەندیی بە ئەوی ترەوە هەیە، کۆى نیگاى ئەوی ترى گەورە، ئەو پانتاییە ڕەمزى و کۆمەڵایەتییەى کە ئاڵوگۆڕە ڕەخنەییەکەى تیا ڕوودەدات. ئێمە بایی ئەوە مێژوومان نییە بتوانین قسە لە قسەکەر جیاکەینەوە، بۆیە قسەکەر و قسەلەسەرکراو دەچنە پەیوەندییەکى گرژەوە کە پتر بریتییە لە ناپەیوەندى. مرۆى مۆدێرن، بە هەموو تەنگژەکانى خۆیەوە واتە پەیوەندى. ڕەخنە جۆرێکە لە خەسڵەتپێدانى مێژوویی، واتە هێند قسە و دەق کەڵەکە دەکەیت کە دەبێتە مێژوو، مێژووش قسەکان و دەقەکان دەخاتە پەیوەندییەوە و گرژییەکە شەخسییەکان کەم دەبنەوە. دیارە مەبەستم لە چەندایەتى و ژمارە نییە، بەڵکوو مەبەستم ئامادەیی و یادەوەری و جێگیربوونى کۆمەڵایەتییە کە بایی ئەوە «مێژوو» بسازێنێت کە مرۆڤ کەمێک بەبابەتى ڕەخنە وەربگرێت. مێژوو گەرچى خۆى دیاردەیەکى تەواو بابەتى و دەرەکى نییە، تەواویش ناوەکى و سوبێکتیڤ نییە، بەڵکوو پرۆسەیەکى دیالەکتیکى و بگرە کەمێک ئاڵۆزتریشە. لاى ئێمە هێشتا شتەکان ئەو هێزەیان نییە ببنە ئۆبێکتیڤ، ببنە بابەتى مێژوویی، ببنە شتى ناشەخسى بەڵکوو لەسەر شەخس و کەسەکان چڕ دەبنەوە و ئەوانیش ناتوانن گوژمى ڕەخنە قبوڵکەن و ئەو بینەرانەشى لەناو ئەو زمان و پانتاییەدا بینەرن، هەمان دۆخ بەرهەم دێننەوە. لە فیکرى مۆدێرندا گەرچى “سوبێکت” جێى چەمکێکى کۆنترى وەک “جەوهەر” دەگرێتەوە، بەڵام دۆخى بابەتى و پانتاییی ئۆبێکتیڤیش دروست دەبێت. مرۆف کە ناوى سوبێکتى بەسەردا دەبڕدرێت، دەشبێتە بەرهەمى ئەو پانتاییەى وا لە دەرەوەى ئەوەوە دەگوزەرێت و ناچارە وەڵامگۆى ڕەگەزەکانى ناو ئەو پانتاییە بێت. لێرەشەوە ناوێکى وەک «ڕەهەند» زیاتر هەر وەک ناوێک دەمێنێتەوە. ناوێک کە ناوەڕۆکەکەى تەواو ڕووناک نەبووەتەوە و زۆر جار نووسەرەکانى خۆیان ناچارن باسى نووسینەکانى خۆیان بکەن. ئەمە چارەنووسى کۆى پانتاییەکەیە.

بەختیار عەلى بۆ من تا ئێستاش جۆرێک لە تاقانەیی تیایە، بەڵام دەشکرێت کۆمەڵێک شت ببرێتە نێو گفتوگۆ و مشتومڕەوە. یەک لە گرفتە تیۆرەکانیان ئەوەیە کە پێیانوایە گەر تۆزێک پێداگرییت لەسەر مارکس یان فرۆید یان هایدێگەر و هەرکەسێکى تر کرد، ئیتر تۆ ئایدۆلۆژیت. پێم وایە ئەمە حوکمێکى ورد نییە. کۆکم کە فەزاکەمان هێند ورد و عەقڵانى نییە بوارى حوکمدانى وردتر بکاتەوە، بەڵام دەشکرێت جۆرێک لە ئەرگۆمێنتى کراوە بهێڵرێتەوە. بۆ نموونە من کە پێداگرى لەسەر فرۆید یان بگرە سارتەر یان هەتا نووسەرێکى خۆماڵى دەکەم هەمووکات ماناى ئایدۆلۆژیبوون نییە، بەڵکوو جۆرێک لە پێداگریی هێرمیونۆتیکییە. واتە سووربوونە لەسەر ئەوەى بتوانین لەو بیرمەندە تێبگەین، چەمکەکانى بە دیاردەکان بپێوین، ناکۆکیی بە بیریارانى ترەوە دەربخەین. بۆ نموونە لاکان کە نەیارى دۆڵوز بووە شتێک نییە ئێمە کەشفمان کردبێت، بەڵکوو واقیعێک بووە لە خۆراوا قسەى زۆرى بەدواى خۆیدا هێناوە. من بڕوام بە کراوەیی و گەڕانى بەردەوامە، بەڵام کەمێک گومانیشم لەو فرەییە هەیە کە بەشێک لە ڕەهەندییەکان بەردەوام دەیڵێنەوە. خۆراوا خۆى کە لانکەى ئەم بیرانەیە، تا دواسنوورەکان شەڕ و پێکدادانى فیکرى ڕوویداوە بەبێ ئەوەى شەخسى بێتەوە، بەڵام لێرە یەک تۆز پێداگریکردن بۆ ناسینى بیریارێک وەک ئایدۆلۆژیبوون لێکدەدرێتەوە. پێم وایە ئەم حوکمە خۆى لە جێیەکدا ئایدۆلۆژییە، ئایدۆلۆژیاى نەناسین و نەگیرسانەوە و وەفادارنەبوون بە هیچ فیکرێکەوە. هەر بیریارێک سنوورێکى چەمکایەتی هەیە کە لەوە زیاتر بترازێت چیدى هى ئەو نییە. بۆیە ناسینى ئەو سنوورە، ناسینێکى ئەپستمۆلۆژى و هێرمیونۆتیکى و تەنانەت ئەخلاقییشە. ناکرێت بە خەیاڵى خۆت هەمووشت لەسەر بیریارێک باربکەیت. هەر بیریارێک لە ناوەوە دنیایەکى چەمکایەتیی زۆر دەوڵەمەندى هەیە، ناتوانیت بڵێیت ئەوە بەرتەسکبوونە و خۆگەمارۆدانە. هەر ئەو دونیا ناوەکییە دەوڵەمەندەیە کە وادەکات لە خۆراوا بێشومار تێکست و شەرح و ڕاڤە لەسەر بیریارێک بێتەدەرەوە. ئێمە تا دەرگیر نەبین، ناشتوانین دڵنیابینەوە لەوەى کرۆکى ئایدیاى بیریارێک چییە. ناڵێم تا ئەبەد لە مەنهەجێکى وشکدا بچەقیت، بەڵکوو پێویست دەکات لەوە زیاتر دەرگیرى فیکر بین کە هەیە. من خۆم لە ڕێى جۆرە دەرگیربوونێکى سەرەتاییەوە بۆم دەرکەوت کە ئەوە ئەدەبیاتى بەختیارعەلییە بە پلەى یەک باوککوژە نەک شێرزاد حەسەن. گەر مەبەست لە ئایدۆلۆژیاش خولیاى وەرگێڕانە لەسەر بیریارێک یان دەروونشیکارێک، ئەوا دەبێت هەڵوێستمان لەسەر یەک ڕوون بێت: وەرگێڕان هیچ نووسەرێکى خۆماڵى ناسڕێتەوە، بەڵکوو زۆر جار ڕێخۆش دەکات ڕۆشنتر بیبینین و نرخ بۆ کارەکانیان بگەڕێنینەوە. واتە مەزەندەیەکى تیۆرییمان بکەوێتەدەست تاکو بیانناسین و مافى ئەو کارانەشى بدەین کە نەبینراون. قسەیەک کە نووسەرێکى خۆجێى و کوردزمان دەکات، زۆر جار لە تێزێکى دەرەکى گرنگتر دەکەوێتەوە. لە هەندێ جێدا قسەیەکى مەسعود محەمەد یان بەختیار عەلى بۆ من لە هەر نووسەرێکى خۆراوایی گرنگترە، چونکە دەمەوێت خودئاگایی هاوزمانەکەم بپشکنم و تێبگەم و دەرگیر بم. لە یەکێک لە سەروتارەکانى «ڕەهەند»دا هاتووە کە هیچ ڕۆشنبیرییەک بەتەنیا لەسەر وەرگێڕان ناژى و دروست نابێت، ئەمە درووستە. وەرگێڕان تەنیا یەکێکە لە چالاکییە ڕۆشنبیرییەکان. وەک خۆم حەز دەکەم زەینم ئازاد بێت و شوێن پرسیار و وەسوەسەکانم بکەوم. زۆرتر بخوێنمەوە و بگەڕێم، شت یاداشت بکەم و دایانڕێژمەوە، بەڵام وەرگێڕان لە ئاستى کاتبردندا وەک دیلێتییەکى زەینى وایە بەخۆیەوە دەتبەستێتەوە. دایم لە خەمى زنجیرەکەتدایت، خەمى کارەکە، نیگەرانى و دیقەت، بەراوردى چەندین دەق و زمان، هەوڵدان بۆ جێکردنەوەى لەناو کوردیدا و چەندین سەرێشەى تر. بەڵام سەرەنجام هەریەکە لە نووسین و وەرگێڕان لەو پێناوەدان پرسیارەکانى ناو کایەى ڕۆشنبیرى چین و دەبێت چى بن؟ لەکوێدا و چۆن ڕاى گشتى دروست دەبێت؟ گەر ڕاستەوخۆ ڕایەکە دروست نەبێت، چۆن دەتوانیت پشتێنەیەکى مەعریفى و زمانێکى مەعریفى بۆ دەربڕینى ڕایەکە ئامادە بکەیت. دەکرێت لە کایەیەکى ڕۆشنبیریدا چەندین پرس و چەندین ڕا بەتەنیشت یەکەوە بژین و بەدواى وەڵامدا بگەڕێن. لەم ڕووەوە نووسین و وەرگێڕان دەتوانن لەو خاڵەدا یەکترببڕن کە ئاریشە زەینییەکان و کێشە فیکرییەکانمان چین و چۆن بیانکەین پرس و پرسیار؟

هەست دەکەم لەپشت باسى فرەییەوە، جۆرێک لە لەبەرڕۆیشتن و نەزیفى ئەدەبى هەیە کە پەیوەندییەکى زاتیی بەوەى خۆراواوە نییە. زۆر جار دیقەتى ئەوە دەدەم ئاخۆ لەپشت دیاردە کۆمەڵایەتى و ڕۆشنبیرییەکانمانەوە، چەندە ڕیشەیەکى کوردییانە نوستووە. بۆ نموونە لێرە لەجیاتیی فرەیی، فرەییەک هەیە بەرەنجامى نامۆبوون نەک ناسینى یەکتر. پەرتییەکى ئۆنتۆلۆژى لەناو کورددا هەیە کە جیایە لەو پەرتییە بەماهیەت ڕێکخراوەى لە خۆراوا هەیە. لێرە فرەحیزبى بەرهەمى پەرتییە نەک فرەییە بەماهیەت ڕێکخراوەکەى ئەورووپا. لەوێ هەرچەند باسى فرەیی بکرێت، ماناى فەوزا نییە، و گشتێک هەیە پەیوەندیی بەشەکان ڕێک دەخات. لێرە هێشتا لەنێو بونیادى قسەکەى هێمن موکریانیداین کە دەشێت دەرهەق بە هەموو کورد شمول بکات. شوکر مستەفا لە کۆتاییی گفتوگۆیەکى درێژدا کاتى خۆى ئەم دێڕەى هێمن دێنێتەوە: «خۆشەویستی گۆشەکەی تەنیایی، هەر ئەژنۆکەمە/بۆیە ڕۆژ و شەو. وەها گرتوومەتە نێو باوەشم». لە ڕاستیدا کورد وەک پێکهاتەى کۆمەڵایەتى و زەینى، توخمێکى کەمتازۆر سەمەرەیە. هیچ شتێک بەتەواوى نابێتە بونیادى ئەم پەرتییەى. بۆ نموونە، مارکسیزم هەمیشە تەماسێکى بە ڕۆشنبیریی کوردییەوە هەبووە لە سەدساڵى ڕابردووى ڕۆشنبیریدا بەڵام دواتر کاڵ بۆتەوە و ون بووە. کورد زۆر جار تاقەتى بارى مێژووى نییە و پرۆژەیەکى ناسیۆنالیی ڕوونى نییە. لە ڕووى فیکرییەوە، زۆر لەگەڵ ئاڵۆزیدا نایەت و لە جێیەکدا داڵغەى تاک و کۆیشى دەڕوات. بۆیە ئاساییە هەندێجار پەیوەندییەکى ئەوتۆ لەنێوان فیکر و واقیعدا نەمێنێت و ڕۆشنبیر ئەو مافەى هەیە لەسەر ئایدیایەکى گەردوونى بوەستێت و چێژى لێ ببینێت و ئەو چێژە لە خۆى مەحرووم نەکات کە مادام لەگەڵ واقیعەکەیدا نەگونجێت ئیتر دەستهەڵگرێت. ئەمە هیچ پەیوەندییەکى جەوهەریی بە چەمکى فرەییەوە نییە، بەڵکوو جۆرە تاکتیکێکى مەعریفییە مرۆڤ دەتوانێت لەگەڵ خۆیدا بینوێنێت.

سەرەنجامیش لە یەک جێدا کەمێک هاوڕایی و تێگەیشتنم بۆ ئەو دیدە هەیە کە واقیعى خۆمان ساکار و جیاوازترە و پێداگرى لەسەر بیریارێک ئەگەرى کۆمەڵێک مەترسییە کە دەشێت زۆر حاڵەتى وەک کورتکردنەوە، دەمارگیریی دەرەتیۆرى، تەمەڵى و هتدى لێ بکەوێتەوە. بەڵام ناشتوانم ستایشى ئەو پێداگرییە نەکەم کە بیریارێک پێم دەبەخشێت. هەر بیریارێکى خۆراوایی مودەتێکى باشى دەوێت تێى بگەیت، زۆر جار ناشڵێم تێگەیشتن بەڵکوو ناوی دەنێم نزیکبوونەوە. ئینگڵیزەکان کە وشەى approach بەکار دێنن، مەبەستیان نزیکبوونەوەیە لە چەمکێک یان بیریارێک. ئێمەى کورد و خۆرهەڵاتى چەندیش هەوڵبدەین هەر لە پرۆسەى نزیکبوونەوەداین لەوان، چونکە ١) ئەو فیکرە لە مێژوویەکى تردا ڕسکاوە و من لە ڕووى ئۆنتۆلۆژییەوە بەشێک نیم لەو مێژووە. ٢) گەر وەک مرۆیەکى گەردوونى، مافى خوێندنەوە و تێگەیشتنى ئەو بیریارەشم هەبێت، ئەوا پێویستم بە کات و پێداگرییە. پێداگرییش هەمیشە لەسەر ئەو بیرمەند و نەریتە نییە، بەڵکوو گەشتە بەناو فیکرى تریشدا تا دوورى و نزیکیی بیریارەکە بەوانی ترەوە تێبگەین. جا پێم وایە سیفەتگەلى وەک ئایدۆلۆژى، زۆر ورد نیە و بگرە هەڵەیەکى تیۆرییشە. چونکە زۆرجار باییی ئەوە فاکتمان دەستدەکەوێت تێبگەین مرۆى کورد بەئاسانى ناتوانێت ئایدۆلۆژى بێت، ئایدۆلۆژیا هەم فۆرمە و هەم ناوەڕۆک، هەم مێژووییە و هەم کۆمەڵێک بەهاشى لەپشتەوەیە کە لە ڕابردوویەکى تەواو تیۆرییەوە دێت. ئەوەى لێرە هەیە تەعەسوبێکى زۆر جار ڕووکەشە بۆ بەرژەوەندییەک یان بەهایەکى خێڵەکى. ئایدۆلۆژیا، بەتایبەت لەناو پانتاییی ڕۆشنبیریدا شتێکە پەیوەندیی بەوەوە هەیە ڕابردوویەکى دوورى نووسین و فیکرت هەبێت و یەکێک لە فیگەرەکانى مێژووەکەت بووبێتە بت. من کاتێک بتەکانى فرانسیس بیکەن دەخوێنمەوە، هەست ناکەم کورد بت و ئایدۆلۆژیاى ڕۆشنبیری هەبێت. بیکەن کە ڕەخنەى ئەرستۆ دەکات و وەک بتێک سەیری دەکات، ئەوە دەریدەخات ئەرستۆ کاریگەرییەکى فیکرى و مێژوویی لەسەر زەینى مرۆى خۆراوایی جێهێشتووە. بەڵام ئاخۆ ئەم دۆخە لەرزۆک و ناجێگیرەى کورد توانستى ئەوەى هەیە کە بت و ئایدۆلۆژیاى ڕۆشنبیرى دروست بکات؟ سەردەمانێک دەوترا فڵان خوێنەر دەروێشى فڵان نووسەرە، بەڵام ئاخۆ شێخێکى هێند جێگیرمان لەناو مێژوودا هەیە دواى بکەوین و لەوەش گرنگتر ئاخۆ هێند پشوودرێژیمان تیایە هەموو گوتراوەکانى شێخێک ڕاکێشین و شیتەڵیکەین و وازى لێ نەهێنین؟ باسەکەم دین نییە، بەڵکوو پرۆسەیەکە لە ڕاکێشان و درێژکردنەوەى عەقڵانى کە گوتە بەسەر گوتەبێژدا زاڵ دەکەیت و بیر دەکەیتەوە و ڕەوتێکى ڕەخنەیی دەخەیتەڕێ. بۆیە دەکرێت بەردەوام بپرسین ئاخۆ ئەوەندە خەڵکت هەیە لە دەقى نووسەرەکاندا بچەقن و ڕۆبچن و ئەرگۆمێنتى لێ دروست بکەن و درێژەى پێ بدەن؟ لە ڕاستیدا، لاى کەمییەکەى، گومانم لەم مەسەلەیە هەیە. ئێمەى کورد، تێکڕا زەینێکى پەرتمان هەیە کاتێک ڕووبەڕووى فیکر دەبینەوە، بۆیە هەر ئەم پەرتییە تووشى کۆمەڵێک چەمکمان دەکات کە بەڕواڵەت فیکرییە بەڵام ناواخنەکەى حوکمێکى بەهاییە و هەڵگرى سەمپتۆمەکانى کوردبوونمانە و هیچى تر. چەمکى ئایدۆلۆژیا زۆر جار یەکێکە لەو چەمکانەى کە لە لایەن بەشێکى نوسەرانى ڕەهەندەوە بەکار هاتووە. لەلایەکەوە پێمان وایە لە سەرەتاى شتەکاندا دەژین و لەلایەکى تریشەوە پێمان وایە فڵان و فیسار قۆناغ و کەس ئایدۆلۆژیین. هەتا لە ڕووى سیاسیشەوە حیزبى کوردى(بۆ نموونە لە باشوور کە تیا ژیاوین) خاوەنى ئایدۆلۆژیایەکى ڕوون و مێژوویی نییە، هەتا لە کۆى ئەم کولتوورانەى ئێرەدا ئایدۆلۆژیا بە ماناى تەواوى وشەکە ئیش ناکات. هەمیشە دەق و پەیڕەو هەیە، بەڵام بەتوندى لە واقیع جیا دەبێتەوە. ئایدۆلۆژیا لەناو دنیاى ڕۆشنبیریدا بە مەرجێکەوە بەستراوەتەوە کە دەبێت کاریگەرییەکەى لەسەر واقیع ببینیت. لە کۆمەڵگاى ئێمەدا گەر ئەو شتەش بسڕیتەوە وا بەحسێب نوخبەیە، پێم وانییە شتێکى ئەوتۆ ڕووبدات. نوخبە چەمکێکى مێژووییە و کارلێکێکى دیالەکتیکیی بە واقیعەوە هەبووە. هەتا زۆر جار کە باسى نالى و مەحویش دەکرێت، هەست دەکەم خەڵکانێک بوون لە سووچێکدا بەبێ ئەوەى دەرهاویشتەى واقیعێک بن و بگرە زۆربەى خەڵک هەر نەیناسیون. لە یۆنان کەسێکى نوخبەیی بەناو بازاڕدا دەگەڕا و پرەنسیپەکانى دایالۆگى دادەڕشت، لێرە هەرکەس شتى وابکات دەکرێتە گاڵتەجاڕ. ئەمە خۆى دەلالەتە لەوەى کە تا نوخبە و پانتاییی ڕۆشنبیرى و چەمکەکانى ناو ئەم پانتاییە بەوردى نەخوێنرێنەوە، ئەوا تۆمەتگەلى وەک ئایدۆلۆژى شتێکى زۆر ڕوونمان پێ ناڵێت. هەتا ئەوەى بە ئایدۆلۆژیاى چەپ دادەنرێت لەم کەلتورانەدا، واتێدەگەم لە ناوەڕۆکدا ڕەقهەڵاتنى دەمارگیرییە خیڵەکییە خۆماڵییەکە بێت و هەر ئەوەى واقیع بوارى پیادەکردنى نادات، هەندێک لە باوەڕدارەکانى تووشى متبوون و ڕەقبوونى دەروونى دەکات کە هیچى لەو چەپە ناچێت لە خۆراوادا بە کۆمەڵێک قۆناغى گەورەتر و مێژووییتردا هاتووە. گەر لێرە ئایدۆلۆژیاش هەبێت، کۆمەڵێک تایبەتمەندیی خۆى هەیە کە کارکرد و دەرەنجامى ترى لێ دەکەوێتەوە. زۆرجاریش ماهیەتى شتێک بریتییە لە کارکرد و دەرەنجامەکانى. گەر بڕیار بێت ئەو مانا فۆرماڵە سەرەتاییەى ئایدۆلۆژیا بەسەر شتەکاندا پیادە بکەین، ئەوا پێم وایە کەسى لێ دەرناچێت: ئەدەب و ژۆرنالیزمى سیاسى و زۆر بوارى تریش ئایدۆلۆژیاى تایبەت بە خۆیان بەرهەم دێنن. گەر نەشڵێم ئایدۆلۆژیا، کڵێشە بەرهەم دێنن. مرۆڤ دەتوانێت یەک کتێب لەسەر ئەو کڵێشانە بنووسێت کە ئەدەب لە واقیعى ئێمەدا ڕایاندەگرێت و لقەکڵێشەى تریشیان لێ دروست دەکات و ئەرکەکانیشان تازە دەکاتەوە و لە هەندێ جێگاشدا لەگەڵ دیندا یەکتر دەبڕن. تاکە مەبەستم لەم قسانە ئەوەیە پێم وایە پێویست دەکات بچینە ئاستێکى ترى گفتوگۆوە کە چەمکەکانى وردتر و مافبەخشتر بن. ئایدۆلۆژیا لەم حاڵەتەدا و زۆر جاریش لە دونیادا وەک میکانیزمێکى بەرگریی دەروونی لێهاتووە و دژ بەو ساتانە بەکار دەهێنرێت کە کۆئەندامى دەروونیی کەسەکە پێ وەڕسە. واتە جۆرێک لە دەرهاوێژیی تەنگژەیەکى دەروونى تا لە خۆ دووربخرێتەوە. ئەم باسانە زۆریان دەوێت و خەون بەوەوە دەبینم ڕۆژێک دۆخێکى ئۆبێکتیڤ و بابەتى و عەقڵانى بڕەخسێت تا هەموومان سەرنجى عەقڵانیی خۆمان بخەینە ڕوو. لە فەزایەکى وەک ئەمڕۆ هەموو ڕەخنە و سەرنجێک یەکسەر وەردەگەڕێتە سەر خراپە(evil)، سەر کورتبوونەوە و نەگەیشتن، سەر دەرگیربوونى شەخسى.

من بڕوام بە فرەیی هەیە وەک ئاشتییەکى کۆمەڵایەتى، بەڵام ژیان خۆى فرەیی ڕووت نییە. ژیان هەمیشە تراومایەک و فرەییەکە. واتە لە بن فرەییەکاندا سنورێکى توندوتیژ نوستووە، جۆرێک لە شۆرتى بەزەبر، شێوازێک لە تێکدانى فرەییەکە. زۆر جار کەسێک بۆیە داکۆکى لە فرەیی دەکات تاکوو خاڵێک لەو نێوانەدا ون ببێت. ئەم ونبوونە زۆرجار ئاساییە و مافى هەرکەسێکە، بەڵام هەندێ جار شتى چارەنووسساز ون دەکات. گەر نمونەیەک بێنمەوە: کە دەوترێت وەستان لەسەر یەک فەیلەسوف دۆگم و دین دروست دەکات، ئەوا ڕێک خۆمانین دینى بیردەکەینەوە. چونکە تووشى شوبهاندنێکى دینى-ئەدەبى هاتووین و هەر جۆرە هەڵوەستەیەکى شاقووڵى بە دۆگم و دین دادەنێین. لە کاتێکدا فرەییەکى تایبەت لە هەناوى فیکرى هەر فەیلەسوف یان بیریارێکدا نوستووە. فرەییەک کە بێگومان سنوورى جیاکەرەوەى بە فرەیی ناو سیستەمێکى تیۆریی ترەوە هەیە. وا گومان دەکەم ئەم فرەییەى لێرەدا باس دەکرێت پەیوەندیی بەو فرەییەى خۆراواوە نەبێت، بەڵکوو فرەییە کوردییەکەیە و تێکەڵ بە زمان و زارى قسەکەرەکە بووە. واتە جۆرە فرەییەکە کە هەڵهاتنە لە خۆکۆکردنەوە و تێگەیشتن لە بیرمەندێک. فرەییی ڕاستەقینە ئەوەیە بتوانیت فرەییە چەمکایەتییەکەى بیرمەندێک لە هەموو دیاردەکانى ژیاندا بدۆزیتەوە و تێى بگەیت. ئەم جۆرە حوکمدانەى سەرەوە ناهێڵێت ڕێیەکى وا بگریتەبەر، چونکە لە ئەسڵدا داکۆکى لە زەینێکى ئەدەبى دەکات کە ئەم زەینەش لە سەروەختى تراوما و بنبەستەکاندا لەبرى دانپیانان، کەچى بۆ لایەکى تر دەگوازێتەوە و چرکەساتەکە ساڕێژ دەکات. هەتا تێگەیشتن لە مارکس بە ماناى چەقبەستن نایەت، بەڵکوو توانایەکى زۆرى دەوێت مرۆڤ تا کۆتاییی بیرى مارکس بڕوات و جیهان لە ساتە وردەکانیدا تێبگات. مارکس تووشى کورتکردنەوە هاتووە کە یەکسەر دەبەسترێت بە شەڕى بۆرژوا و پرۆلیتارەوە، گەرنا مارکس بەئیمتیاز فەیلەسوفە، ئیش بە چەمکانێکى پەیوەست دەکات، میتۆدێک بۆ تێکشکاندنى دژەچەمکەکان بەکار دێنێت، ئەو ئەنجامەى لێرەدا پێى گەیشتووە هەڵیدەگرێت تا لە جێیەکى تردا و لەناو فرەییەکى چەمکایەتیدا بیانلکێنێت بەیەکترەوە. فرەییی بیرمەندان، بەگشتى فرەییەکە لەناو یەکدا، نەک وەک ئەم فرەییە شیعارییەى ئێمە کە فرەییەکە لە فەزایەکى ئەبستراکت و بێ‌چوارچێوەدا.

«فۆرم»ـى کەسایەتى لە بێشومار ڕەگەز پێکهاتووە، شتانێک کە بەشێکى بۆ کەسەکە خۆیشى نەبینراوە. کەسایەتیی شەخسى و کەسایەتیی ڕۆشنبیرییش. پێم وایە کەسایەتى لەسەر کۆمەڵێک هێڵى پانى و درێژى گەشە دەکات. هەیە بە هێڵێکى هەڵەدا شۆڕدەبێتەوە و گەشە سەرەتاییەکەى خۆیشى تێک دەدات. نووسەرمان هەیە بە چەند کارێکى باش هێناى، بەڵام ئێستا کەوتووەتە ناو هێڵێکى هەمەپەسەند و بەربادەوە کە وردەوردە وێنەى ڕابردووى خۆیشى کاڵ دەکاتەوە. نووسەربوون خزمەتکردنى ئەو هێڵانەیە کە لە مێژووى نووسین و سانسۆرەکانى دوور ناکەونەوە. هەر دوورکەوتنەوەیەک، باجى خۆى هەیە. ئەم خاڵە ڕەنگە لەلاوە تێپەڕێنرابێت، بەڵام ڕۆڵى هەبووە لەوەى نووسەرانى «ڕەهەند» بمێننەوە. ئەو چەند ساڵەش فەزاى مەجازى، لە هەندێ ڕووەوە پانتاییی ڕۆشنبیری بەرەو سادەیی و ژۆرنالیزمێکى گشتى برد، بەڵام بەشێک لە کارى «ڕەهەند» وەک کاغەز مایەوە و پەیوەندیی بە واقیعەوە نەپچڕا. ڕۆشنبیرى لە کرۆکى حۆیدا، سەرەنجام لەسەر کتێبى کاغەز دروست دەبێت نەک فەیسبوک. لە کۆتاییدا خاڵێک هەیە، تەکنیکى دەردەکەوێت، بەڵام ناوەڕۆکێکى سیاسى و ڕۆشنبیرى و کۆمەڵایەتییشى هەیە. مەبەستم بۆ فیکر و کارى ڕۆشنبیرى دەبێت دیسپلینت هەبێت، قوربانیدان و یەکلابوونەوە، ژیانت دابین بێت، مەودا کۆمەڵایەتییەکەت زۆر گرژ نەبێت، جۆرێک لە تەنیاییت هەبێت. سپێنۆزا کاتى خۆى وتى تەنیاییەکم لە سووچێکدا بدەنێ و هەموو شت بۆ ئێوە. ماهیەتى نووسەر، بە مانایەک، نووسینە. لەم ڕووەوە گۆڤارى «ڕەهەند» زیاد لە جارێک هەڵوێستى ڕوون و ئەرێنی هەبووە. داواکراوە کەمینەیەک لە خەڵکى نووسەر لە کارى لاوەکى و دەوامى زیادە و وەزیفەى سیاسیی بێکەڵکدا بەهەدەر نەدرێت. ئەمە خۆى دەلالەت لە کێشەیەکى گەورەتر دەکات، ئەوەى کە نوخبە شوێنێکى کۆمەڵایەتیی جێگیرى لە سیاسەتدا نییە. ژیانى کۆمەڵگایەک، بە هەموو پەرتییە ناوەکییەکانیەوە، هێشتا ناچارمان دەکات وەک کۆیەک لێى بڕوانین.

تێبینی: بەشێک لە نووسینێکی درێژتر

The post چۆن «ڕەهەند» بخوێنینەوە؟ appeared first on ژنەفتن.

ڕەوایە ئەگەر بڵێین کە ژنان بە هەمان ئەندازەی پیاوان ڕۆڵیان هەیە لە کۆمەڵگەدا و بەشدارن لە هەموو لایەنەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی و دروستکردنی شارستانیەتەکاندا. بەڵام مێژووی نووسراو زۆر کەم ئەم ئامادەییەی ژنان لە کایە جیاوازەکاندا تۆمار دەکات، هۆکارەکەشی ئەوەیە کە کۆی ئەو کایانە لە لایەن پیاوانەوە قۆرخکراون، تەنانەت نووسینەوەی مێژووش، زۆر جار چەواشەکارانە و شێواندراوە، چونکە لە قازانجی سەردەستەکان نووسراوە. مێژوونووس و فێمینیستی ئەمریکاییی “گێردە لێرنەر” لەو باوەڕەدایە کە مێژووی تۆمارکراو و وەرگێردراوی ڕابردوو تەنها بۆ نیوەی مرۆڤایەتی نووسراوە و ناتەواوە، چونکە مێژوو و ڕابردووی نیوەی مرۆڤایەتی کە ژنن شێواندووە.[1] بە هەمان شێوە، بەشێکی زۆر لە سەروەری و ئامادەییی پیاوان، لەسەر بنەمای خزاندنی ژنان بۆ ناو ماڵ بەدەست هاتووە. کە هەموو ئەرکی ماڵ و منداڵ دروستکردن و بەخێوکردنیان لە ئەستۆیە، لە کاتێکدا پیاوان کاتەکانیان لە کایەکانی ئابووری، جەنگ، کولتووری، سیاسەت و داهێناندا تەرخان دەکەن. هەر بۆیە لە هەموو کایەکاندا پیاوان دەرکەوتووترن، ئەمەش دەکەن بە ئیمتیاز و منەت و خۆبەگەورە زانین بەسەر ژناندا.

لێرەوە بەهای کاری دەرەوە و کرێگرتە فەزڵی دەدرێتێ بەسەر کاری ناوماڵ و بەخێوکردن و پەروەردەی منداڵدا. “سیلڤیا فرێدرێچی“ی فێمینیستی ئیتاڵیایی-ئەمریکایی کاری ناوماڵی ژنان وەک (کرێکاری بێ مووچە) هەژمار دەکات و لەو باوەڕەشدایە کە سیستمی پیاوسالاری بەمە دەڵێت؛ (خۆشەویستی)ی ژن بۆ ماڵ و منداڵ و هاوسەرەکەی، لە کاتێکدا ئەمە سەپێندراوە و لەسەر بنەمای جیاکاری ڕەگەزی بنیاتنراوە، نەک خۆشەویستی.[2] لێرەوە خۆشەویستی وەک خورافەیەک بەکار دێت بۆ گرێدانی ژن بەکاری تاقەتپڕوکێنی ماڵ و منداڵدارییەوە. ئەمەش زۆرێک لە ژنانی قەناعەت پێهێناوە کە ئەوە سروشتی ئەوانە کە میهرەبان و سۆزدار و پڕ لە خۆشەویستی بن، سەرەڕای ئەو زوڵم و توندوتیژییەی بەرامبەریان ئەنجام دەدرێت. لە کاتێکدا ئەم ئەرک و بەرپرسیارێتییە دەکرا لەنێوان پیاو و ژندا دابەش بکرێت، بۆ ئەوەی هەردوو ڕەگەز ئامادەییان هەبێت لە بەرپرسیارێتیی ناوماڵ و لە کایە جیاوازەکاندا.

سیستمی پیاوسالاری بۆ هەموو شتێک خورافەیەک و قاڵبێک دروست دەکات کە ژن قەناعەت پێبهێنن کە ئەوە چارەنووسی ئەوە و سروشتی ژن وایە. خورافاتی جیاواز لە دژی ژن، چەندین سەدە لە میتۆلۆژی و ئاین و سیستمە حوکمڕانییە جیاوازەکاندا تاوەکو دەگاتە ئێستای سەرمایەداری درێژەی بە خۆی داوە. دیارە فۆرم و ماناکان و شێوازەکانی دەگۆڕێت بەپێی سەردەم. ئەم دابەشکردنی ڕۆڵە، ژنان بۆ ماڵەوە و پیاوان بۆ ناو فەزای گشتی، ناهاوسەنگییەکی گەورەی دروست کردووە لەوەی کە ژنان داهێنان و تواناکانیان بفەوتێت بە هۆی ئەوەی کاتی کەمتریان بۆ دەڕەخسێت کە گەشە بەخۆیان بدەن. بۆیەش دەبینین بە کەمترین دەرفەت کە بۆ ژنان دەڕەخسێت، زۆر زوو دەدرەوشێنەوە و لە هەموو بوارێکدا دەیسەلمێنن، کە هەموو ئەو خورافاتەی لەسەر لاوازی و ناعەقڵانیی بوونی ژن هەڵچنراوە هیچ بنەمای زانستی و لۆجیکی نییە.

لەدەستدانی پێگەی ژن

یەکێک لە تێزە کلاسیکە گرنگەکان سەبارەت بەوەی ژنان بۆ دەخرێنە پەراوێزەوە و بێدەسەڵات کراون، تێزێکی بیریاری ئەڵمانی کۆمۆنیست “فرێدریک ئەنگلس”ـە کە پێی وایە؛ ژنان لە بنەڕەتدا یەکسانن بە پیاو، ئەگەر بەهێزتریش نەبن لەو پیاوانەی کە لە کاری هەروەزیدا و لە فۆرمی (خێزانی ماتریلینیال) دایک سەروەریدا، کاری وەبەرهێنانیان پێکەوە کردووە. دواتر ژنان دەسەڵاتیان لەدەست دەدەن چونکە پیاوان کۆنترۆڵی موڵکی تایبەتی دەکەن و توانای قازانج کردن دێتە دەستیان. هەر بۆیەش ئەمە فۆرمی خێزان دەگۆڕێت بۆ باوکسالاری، کە ژنان و کۆیلەکان دەبنە موڵکی باوک یان هاوسەرە پیاوەکە.[3] کەواتە پەیبردنی پیاو بە خاوەندارێتی موڵک و ماڵ و بەرهەمهێنان بۆ قازانج، تەماحی داگیرکاری ژن و کۆنتڕۆلکردن و بەکاڵاکردنیشی دەکاتە پڕۆژە.

هەرچەند (باوکسالاری) بە مانا کلاسیکەکەی کە (باوک) سەروەرییە وەک گەورە و سەردەستەی خێزانێک، گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە، بە هۆی تیۆریزەکردنی فێمینیستەکانەوە ئەم تێرمە چیتر ئەو مانا سنووردارە ناگرێتەوە. بۆ نموونە “سیلڤیا وەڵبی“ی فێمینیستی بەریتانیایی، باوکسالاری؛ وەکوو سیستمێک لە سترەکتوری کۆمەڵایەتی و چالاکی دادەنێت کە تیایدا پیاو باڵادەستە، ژن دەچەوسێنێتەوە و بەکاری دەهێنێت.[4] باوکسالاری، کە پێشتر تەنها هەژموونی فیگوری باوکی دەگرتەوە بەسەر خێزاندا، بەڵام دەکرێت ئێستا وەک (پیاوسالاری) بە گشتی هەژماری بکەین، وەک سیستمێک کە خۆی درێژ دەکاتەوە بۆ ناو هەموو جومگەکانی دەسەڵات و سترەکتوری کولتووری و کۆمەڵایەتی و ئابووری. هەروەها بەردەوام لە خۆتازەکردنەوەدایە بە جۆرێک کە بووەتە نۆرم. “کەیت میللێت“ی ڕادیکاڵ فێمینیستی ئەمریکایی دەڵێت؛ ئێمە ڕانەهێنراوین لەسەر ئەوەی پیاوسالاری گرێ بدەینەوە بە زەبرەوە-هێزەوە، چونکە پاتریارکی ئەوەندە بە کارامەیی مرۆڤی سۆسیالایزە کردووە و بەهاکانی خۆی وەکو جێگیر و یونیڤێرساڵ جێ کردۆتەوە لە کۆمەڵگەدا، کە چیتر پێویستی بە توندوتیژی نییە بۆ سەپاندنی خۆی.[5] بەو واتایەی؛ پیاوسالاری بە جۆرێک نۆرماڵ بووە، کە ژن و پیاویش وەک یەک، چوونەتە ئەو ڕۆڵانەوە کە بۆیان دیاری دەکرێت.

فۆرمی دەوڵەتداری لە زۆربەی وڵاتانی دونیادا کە کاپیتاڵیزمە، هۆکارە بۆ جیاکاری چینایەتی، هەروەک چۆن کارڵ مارکس دەڵێت (مێژوو، تا ئەم ساتەش، مێژووی کێشمە کێشی چینەکانە)[6]، لەم ناوەشدا ژنان کە سەر بە چین و توێژی جیاوازن، بەرژەوەندی و پێگەکانیان دابەشیان دەکات بەسەر چینەکاندا. بۆ نموونە؛ ئەوەی بۆ ژنێکی سەرمایەدار و چینی مامناوەند دەڕەخسێ، بۆ ژنێکی چینی کرێکار و هەژار و بێکار ناڕەخسێت. لێرەوە تەنانەت گەر بە خێرایی چاوێک بە مێژووی خودی خەباتی ژناندا بخشێنینەوە، کە هەر لە سەرەتای دروستبوونی بزووتنەوەی مافی دەنگدانەوە کە لە بەریتانیا و ئەمریکا زۆر بەهێز بوو، لە ڕێگەی ئەو مێژووە نوسراوەی لەبەردەستە، زۆرتر نموونەی ژنانێکی سپی و سەر بە چینی باڵایان تۆمار کردووە. لە کاتێکدا بە دەیان ژنی کرێکار و ڕەش پێست لە شوێنە جیاوازەکاندا چالاکبوون و خەباتیان کردووە، بەڵام ناویان نەهێنراوە. لەم دواییانە کە ئەو مێژووە هەڵدراوەتەوە، هەوڵ و خەباتی ژنانی ڕەش پێست و ئاسیایی و کۆچبەرەکانی تر زیندوو کراونەتەوە.[7] کەواتە ڕژێمی سەرمایەداریش کە درێژەپێدەری سیستمی پیاوسالارییە، بە شێوازی جیاواز ژنان بەخۆیان نامۆ دەکات و تەنها ئەو ژنانەی سەر چینە دەسەڵاتدارەکانن پێگەیان دەبێت و مێژوویان بۆ دەنووسرێت. بە هۆی ئەم جیاکارییە چینایەتییەی کۆمەڵگەوە هەر لە کۆنەوە ژنان، خواست و داواکاری و خەباتیشیان فۆرمی جیاوازی وەرگرتووە.

فێمینیزمەکان و فۆبیای فێمینیزم

ڕای جیاواز زۆرە هەر لەسەر سەرەتای دەرکەوتنی فێمینیزم، وەک چەمک تا دەگاتە، ئەوەی ئایا دەکرێت فێمینیزم بەسەر سێ یان چوار شەپۆلدا دابەش بکرێت؟ کە باس لە فێمینیزم دەکەین، دەبێت باس لە (فێمینیزمەکان-Feminisms) بکەین. بە واتایەکی تر، فێمینیزم یەک ئایدیا و هزر و پراکتیک ناگرێتەوە، بەڵکوو جۆرە جیاوازەکانی فێمینیزم دەگرێتەوە کە سەر بە قوتابخانە و بنەمای هزریی جیاوازن کە هەڵقوڵاوی واقیعی ژیانی ژنان و دونیابینییانە سەبارەت بە ژن. ژنان بە سوود وەرگرتن لە ڕێبازی فیکریی (لیبراڵیزم، مارکسیزم، سۆسیالیزم، ڕادیکاڵ فێمینیزم، پۆست مۆدێرن، پۆست ستراکچەڵیست، پۆست کۆلۆنیال، فێمینیزمی ڕەش، ئیکۆفێمینیزم و هتد.) پرسی ژن تیۆریزە دەکەن.گرنگی ئەم تیۆریزەکردنە کە لە سیمۆن دو بۆڤوار و کتێبی ڕەگەزی دووهەمەوە درێژ دەبێتەوە بۆ ئێستامان، لەوەدایە کە بۆ یەکەجار ژنان بوارەکانی خوێندن، مێژوو، فەلسەفە و تیۆلۆژی و میتۆلۆژی، هونەر و کولتووریان ڕەخنە کرد، هەروەها ژێردەستەیی ژنیان تیۆریزە کرد لە ڕوانگەی فێمینیستییەوە. پێشتر زۆربەی لە دونیابینی و ڕوانگەی پیاوانەوە نووسرابوو، ژیان و بەریەک کەوتنەکان و جیهانبینیی مرۆڤ، یەک لایەنە بوو، واتە پیاوانە بوو.

لە دونیادا تا ئەم ساتەش دژایەتی کردنی فێمینیزم و فێمینیستەکان بوونی هەیە چ لە لایەن پیاوەوە، چ لە لایەن هەندێک لە ژنان خۆشیانەوە. ئەمە بە بڕوای من هەڵەتێگەیشتن نییە، بە قەد ئەوەی ڕقە و لە هەمان کاتیشدا ترسە لە هەر هزر و فەلسەفەیەکی ڕزگاریخوازانە کە دەیەوێت ڕەگەزی مێ لە کۆی کۆتوبەندی سیستم و پیاوسالاری و سێکسیزم ڕزگار بکات.

پێناسەیەکی کلاسیک و باوی فێمینیزم ئەوەیە کە هەر کەس کار و چالاکی بکات لە بواری ژناندا ئەوە فێمینیستە. هەڵبەت ئەمە سادەخوازییە و بۆ ئەم دونیا ئاڵۆزەی ئەمڕۆ چیتر بڕ ناکات

فێمینیست کێیە و فێمینیزم چییە؟

فێمینیست بە کەسێک دەڵێن کە هەڵگری هزری فێمینیزمە (لە چوارچێوەی یەکێک لەو قوتابخانانەی کە لەسەرەوە باسم کردن)، هەروەها فێمینیزم، خودی هزر و تیۆر و سیاسەتی فێمینیزمەکە دەکرێت لە چوارچێوەی یەکێک لەم ئایدیۆلۆژیانەدا خۆی ببینێتەوە؛ (ڕادیکال، سۆسیالیست، ماتریاڵیست، مارکسیست، لیبراڵ، پۆستمۆدێرن ، فێمینیزمی ڕەش، فێمینیزمی پۆستکۆلۆنیال و ئیکۆ فێمینیزم و هتد).

پێناسەیەکی کلاسیک و باوی فێمینیزم ئەوەیە کە هەر کەس کار و چالاکی بکات لە بواری ژناندا ئەوە فێمینیستە. هەڵبەت ئەمە سادەخوازییە و بۆ ئەم دونیا ئاڵۆزەی ئەمڕۆ چیتر بڕ ناکات. ئێمە تەنها لەگەڵ دەسەڵاتدا بە تەنها بەرەوڕوو نین، بەڵکوو لەگەڵ بەهاکانی سەرمایەداریی جیهانی و نیۆلیبراڵی لە تایبەتکردنی کەرتی گشتی و هەموو سێکتەرەکاندا لە کوردستاندا بەرەوڕووین. هەر لە نەخۆشخانە، قوتابخانە، زانکۆ، دایەنگە، کەرتی خانووبەرە، ئاو و کارەبا و هەموو خزمەتگوازرییەکانی تر کە ژیانی زۆرینەی مرۆڤی ئێمەی کردۆتە دۆزەخ تا دەگاتە بەکاڵاکردنی ژنان لە ڕێگەی میدیاکان و کۆمپانیاکانی ڕیکڵام. ئەوەی زەرەری زۆری لێدەکەوێت ژنانن کە بەشی زۆریان دەکەونە ژێر هێڵی هەژارییەوە. کەواتە جۆرێک لە فێمینیزم و دونیابینیی ژنانە گرنگە بۆ ئەم دۆخە، کە نەبێتە بەشێک لە سیاسەتی نیۆلیبراڵ، دژی سیستمی هایراکیەت و بیرۆکراسی و سیاسەتی پرایڤەتایزکردن بێت. فێمینیزمێک پێویستە کە هەڵگری هزرێکی ڕادیکاڵانە بێت و ئەڵتەرناتیڤەکەی بەگەرخستنی هێزی لەبن نەهاتووی ژنان خۆیان بێت. هەر بۆیەش گرنگە  ژنان یەکبگرن  و باوەڕیان بە هێز و توانای خۆیان هەبێت لەدەرەوەی ئەو دەسەڵاتخوازی و پێگە پەرستییەی ئێستا هەیە لە کوردستان.

شێواندنی هزری فێمینیزم؛ فێمۆکرات یان فێمینیست

کێشەیەکی سەرەکی هەیە، ئەوەیە کە ئەوانەی چەواشەکارن و ناڕۆشنی دروست دەکەن و (فێمۆکراتی سپۆنسۆر کراون)، زۆرترین پلاتفۆرم و دام و دەزگا و میدیایان لە بەردەستە.“ فیمۆکرات” بەو ژنانە دەڵێن کە لە دامودەزگاکانی دەوڵەت و دەسەڵاتداراندا کار دەکەن و ئیدیعای فێمینیست بوون دەکەن. لە کاتێکدا بوونی ئەوان لەو دام و دەزگایانەدا لەسەر بنەمای پاسیڤبوونی فیکری و نەبوونی دونیابینیی فێمینیستییە، هەروەها پایەکانی پیاوسالاری بەهێزتر دەکەن. ئەم جۆرە ژنە هیچ هۆشیارییەکی نییە بەرامبەر بە پایەکانی چەوساندنەوەی ژنان، هەر بۆیەش توانای هیچ پلاندانان و بەرەنگاربوونەوەیەکی عەقڵانی نییە بۆ سازدانی ژنان، ئەو چینەی کە ئەوان پێیان وایە کاریان بۆ دەکەن. هەر بۆیەش دەنگە جیدی و سەربەخۆ و کاراکان نابیسترێن یان دەنگیان لاوازتر دەردەکەوێت لەچاو ژاوەژاوچییەکان و ئەوانەی کە کەمترین زانیارییان هەیە لەم بارەیەوە. لێرەوە وا دەردەکەوێت کە ئەم کۆنسێپتانە هەڵەن یان خراپن یان ئەوەیە پێویستە ڕاستکردنەوەی بۆ بکرێت. لە کاتێکدا بە بڕوای من، کێشەکە ئەوەندەی زاڵکردن و گەورەکردنی دەنگی فێمۆكراتەسپۆنسۆرکراوەکانە، نیو ئەوەندە کێشەکە لە ڕاستکردنەوەدا نییە.

دەتوانین بەرەو ئەوە بڕۆین بزانین کێن ئەوانەی دژایەتی دەکەن و کێن ئەوانەی خۆیان بەم پرسەدا هەڵواسیوە، کە ساڵانێکی زۆرە نەیانوێراوە بە خۆیان بڵێن فێمینیست

ئەزموونی کەسی

ڕاستە ئێمە ژمارەیەکی زۆر کەم لە ژنانی کوردستان و تاراوگە لێرە و لەوێ بە وتار و سیمینار و نووسین هەوڵمان داوە فێمینیزم ئاشنا بکەین بە خوێنەری کورد. بیرمە لە سەرەتای دووهەزارەکاندا بوو، لە هەولێر کۆڕێکم کرد لەسەر فێمینیزم و جێندەر، خانمێکی هاوڕێم کە لەناو ڕێکخراوی ژناندا بوو، پێی گووتم؛ هۆزان تۆ لەو باوەڕەدایت بتوانیت بە هزر و تیۆری فێمینیستی کار لەسەر پرسی ژن بکەیت لە کوردستان؟! وەک ئەوەی پێم بڵێت تۆ لە چ خەیاڵێکدا دەژیت؟ ئەمە لای من ئاسایی بوو، چونکە لەو کاتەدا باسکردن لە فێمینیزم وەک ئەوە وابوو نەوت بکەیت بە ئاگردا. ڕاستە دەیان و سەدان ڕێکخراوی ژنان هەبوون، تا ئێستاش هەن، هەروەها هەندێ لێکۆڵەر هەبوون لەسەر پرسی توندوتیژی و کوشتنی ناموسی کاریان دەکرد، بەڵام دەتوانم بڵێم ئەمانە بە دەگمەن کاریان لەسەر ناساندنی فێمینیزم کردبێت یان وەکوو فێمینیستێک خۆیان نەدەناساند. بێگومان سەرەتا زۆر سەخت بوو کارکردن لەسەر ناساندنی فێمینیزم، هەڕەشە و سووکایەتی و جنێو و ڕێگریی زۆر دەکرا، بەڵام خۆشحاڵم کە ئێستا دەبینم کەسانی زۆرتر خۆیان بە فێمینیست دەزانن و بە چاک یان خراپ باسکردن لە فێمینیزم بووەتە پرسێکی گرنگ لە کۆمەڵگەدا. لەو کاتانەدا خەڵک پەنجەی بۆ ڕادەکێشاین کە ئەمە فێمینیستە، وەک جۆرێک لە سووکایەتی و گاڵتەپێکردن، چونکە ژمارەیەکی زۆر کەم بووین. تەنانەت لە لایەن هەندێک ژنانی حیزبییەوە لەسەریان دەنووسین و دژایەتی فێمینیزمیان ڕادەگەیاند بە پشتیوانی پیاوانی حیزبەکانیان… هەڵبەت لەمەوە دەتوانین بەرەو ئەوە بڕۆین بزانین کێن ئەوانەی دژایەتی دەکەن و کێن ئەوانەی خۆیان بەم پرسەدا هەڵواسیوە، کە ساڵانێکی زۆرە نەیانوێراوە بە خۆیان بڵێن فێمینیست، بەڵام ئێستا بۆ شێواندن و کەمڕەنگ کردنەوەی ئەم پرسە فیکرییە پەیدابوون و دۆزەکەش بە لاڕێدا دەبەن و دەیکەنە بوارێکی پیشەسازی و لەوێوە سێنتەر و ڕێکخراوەکانیان دەبێتە شوێنی فەند و کارمەند و سەرۆک و چایچی و سایەق و فەراش. ئەگەر وردتر سەیری دۆخی ئەمانە بکەین، دەبینین کە لە بنەڕەتدا ڕێگەپێدراوی دەسەڵاتن و تا ئەو شوێنە دەڕۆن کە بۆیان دیاری کراوە، زۆر جاریش بۆ بەلاڕێدابردن و کۆنترۆڵکردنی دۆزی ژن بەکار دەهێنرێن.

شێواوی ئایدیۆلۆژی

یەکێک لە کێشە سەرەکییەکانی کۆمەڵگەی کوردی وێران بوونێتی لە هەموو ڕوویەکەوە، وای لێهاتووە دەنگی (ڕاستڕەو و چەپ و لیبراڵ و ئیسلامی و عەلمانی) فەرقێکی زۆری نییە و، زۆر جار تێکەڵن لەگەڵ یەک. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ کەسانێک کە بەرژوەندیی کەسیی خۆیان لەسەروو هەموو پرەنسیپ و بەهایەکەوە دادەنێن. بۆ نموونە خەڵکت هەیە خۆی بە عەلمانی و فێمینیست دەزانێت لەو لاوە پێی وایە دەبێت سوود لە (فێمینیزمی ئیسلامی) وەرگرێت بۆ تەفسیر و تەحلیلی قورئان بۆ مافی ژن. ئەم دووفاقییە تەنها لەم جۆرە بەناو فێمینیستە کوردانەدا دەبینی کە بە خاتری پێگەی خۆیان دەیانەوێت دڵی کۆنەپارێز و عەلمانی و چەپ و لیبراڵ وەک یەک ڕاگرن. کەست هەیە خۆی پێ چەپ و کۆمۆنیستە بەڵام کۆی کار و چالاکییەکانی لە چوارچێوەی سیاسەتەکانی نیولیبڕالیزمدایە و بانگەشەی ئەوەش دەکەن کە گوایە ئەوان کار دەکەن لە دۆزی ژندا! ئەمە لە کاتێکدایە کە دۆزی ژنیان کردۆتە پرسی خێرخوازی و کەیس و مەلەف و فۆڕم پڕکردنەوە. کاتێک خەڵک ئەم هەڵوێستە دژ بەیەکانە دەبینێت، پێت وایە دەبێت فێمینیزم چ واتایەکی هەبێت بۆی؟

لە کۆنەوە تا ئێستا کۆی ئایدیۆلۆژیاکانی وەکوو (لیبراڵیزم، سۆسیاڵیزم، ناسیۆنالیزم و ئیسلامیزم هتد) زۆرتر وەک لەیبڵ وەرگیراون، نەک وەک ئەوەی  کرۆکی هزر و دونیابینی بێت و ببێتە بەشێک لە بەها و پرەنسیپی تاک، ئەمەش جۆرێکە لە کۆپیکردنێکی کوێرانە. خراپترین نموونە لە مرۆڤی کوردیدا کە کۆی ئەم دیمەنەمان نیشان دەدات، سەنگەر گۆڕینی ئەندام حیزبەکانە، لەنێوان حیزبە جیاوازەکاندا بۆ دەستکەوتی کەسیی زیاتر. کارەساتە تۆ جیاوازی نەکەیت لەنێوان حیزبەکاندا و هەر ڕۆژە و ئەندامی لایەک بیت مادام نرخێکی زیاترت لەسەر دانێین. ئەمە شۆڕبۆتەوە بۆ ناو هەموو کایەکان، بۆ نموونە تەرەف لە یەک کاتدا باسی تیۆری مارکس دەکات، و لەولاوە بۆ خۆی کۆلکە موسوڵمانە، لە هەمان کاتیشدا باس لە فێمینیزم دەکات. ئەم کۆکتێلە لە بیروڕای هەڵپڕوکاو تەنها پەیامی تێکەڵ و هەڵەتێگەیشتن دروست دەکات. هەڵبەت بە تێپەڕبوونی کات، ئەم ناڕۆشنییانە و ئەم کەسە هەلپەرستانە زیاتر ماهیەتیان بۆ خەڵک دەردەکەوێت. هەر بۆیەش بەشێک لەو فێمینیستانەی کە باوەڕی تەواویان بە تیۆر – هزر و پڕاکتیکە لەیەک کاتدا، لەو باوەڕەدان کە بەشێک لەو چالاکی و فێمینیزمەی لەژێر سایەی دامودەزگاکانی دەسەڵات و فەندی نیۆلیبراڵیدا بەرهەم دەهێندرێن ئەوەندەی بە سوودی دیسکۆرسی دەسەڵاتە، ئەوەندە لە بەرژەوەندەی دۆزی فێمینیزمدا نییە.

ڕێکخراوەکانی ژنان وەک لەمپەر لە بەردەم دۆزی ژن و فێمینیزمدا

لە سەرەوە ئاماژەم بەوەدا کە کۆمەڵگە یەک ڕەنگ نییە و بەرژوەندی و دەسەڵاتی چینی باڵا هەیمەنەی کردووە بەسەر کۆی کایەکاندا. نزیکترین نموونە؛ ژنانی گەڕەکێکی هەولێر بوون کە چەند ڕۆژ لەوەپێش بە کوتەک و بەردەوە ئەو کارمەندانەیان ڕاونا، کە هاتبوون پێوەری زیرەکی كارەبا ببەستن بۆ ماڵەکان. ئەمە نیشانیداین، چ جیاوازی و مەودایەکی دوور هەیە لەنێوان ژیان و خواستە سەرەتاییەکانی زۆینەی ژنانی کورد. بە هەمان شێوەش بەرژەوەندیی ژنانێک کە لە سایەی حیزب و سەرکردەکاندا و لە ڕێگەی بردنی سامانی گشتی بوونە خاوەن کارەکەر و ڤیلا و سەیارە و کارەبا و ئاوی بیست و  چوار سەعاتە، هیچ شتێک گرێیان ناداتەوە لەگەڵ زۆرینەی ژنە هەژارەکانی کۆمەڵگەی کوردیدا.

لێرەدا گرنگە ئەوە لەبەرچاو بگرین کە ڕێکخراوەکانی ژنان بێلایەن نین، هەر کامێکیان سەر بە حیزبێکی سیاسییە و لایەنگری و هەڵوێستیان دەبێت یەک بێت لەگەڵ ئەولەویاتی حیزبەکەیان. هەندێکی تر لە ڕێکخراوی ژنان، دروستکراوی وڵاتانی ئەمریکایی و ئەوروپایین و سەرچاوەی دارایی و موچە و پرۆگرام و کارەکانیان بەپێی ئەولەویەتی سیاسەتی دەرەوەی ئەو وڵاتانەیە کە دروستی کردوون. ئەمانە بەشێکن لە نێتۆرکێکی گڵۆبال، کە وڵاتانی سەرمایەداریی جیهانی ڕایگرتوون، بۆ لێدان لە دروست بوونی بزووتنەوەی ڕەسەنی سیاسی و ڕادیکاڵ و چەپ. لێرەوە بەشێکی زۆری ئەمانە خزمەت بە ئەجێندای ئیمپریالیزم دەکەن لەم ناوچەیەدا[8].. لە ڕێگەی فەندی زۆر و ملیۆنان دۆلارەوە ئەمانە مەشغوڵ دەکەن بە پڕۆگرامی وەکوو (ئاشتی و بەشداری ژنان لە بنیاتنانەوەدا، کۆتای ژنان و بەشداری سیاسی ژنان، ژنی سەرکردە و گەنجی سەرکردە،  ١٣٢٥، و پرۆژەی بچوکی ئابووریی بۆ تاکەکەس لێرە و لەوێ، هتد..).  کە لە ڕاستیدا ئەگەر سەیرێکی کوردستان بکەین زۆر بە ڕۆشنی دەبینین کە ئەم هەموو پرۆگرامە سوودێکی نەبووە لە دروستکردنی هۆشیاریی کۆمەڵایەتی، ڕزگاریی ژنان، یان باشترکردنی دۆخی ژنان. بۆیەش ئێمە لێرەدا بەرەو ڕووین لەگەڵ کۆمەڵێک ژن کە هەرکامە و بە ئەجێندای لایەنێکەوە کار دەکات، جا خۆی بەمە بزانێت یان خۆی لە گێلی بدات، ئەوە واقیعی کوردستانە، پێم وابێت زۆریش ڕوون و ئاشکرایە، من شتێکی تازە ناڵێم لێرەدا. زۆرینەیان وەکوو کارمەند و موچەخۆر لەوێدا کار دەکەن، زۆر کەم خۆیان بە فێمینیست دەزانن و هەر لە بنەڕەتیشدا هەڵگری هزری فێمینیستی نین. تەنانەت گەر جار و بارە لەبەر عەیبەش بێت باسی فێمینیزم بکەن زۆر بە لاوازی و بێ ئاگاییەوە قسە دەکەن، کە نەیکەن باشترە، چونکە زەرەری زیاترە لە قازانجی. لێرەوە ئەمانە نەیانتوانیوە جوڵەیەکی فێمینیستی بەڕێخەن کە ژنانێکی زۆری کۆمەڵگەی کوردیی بۆ ماف و خواستەکانی خۆیان ڕێک بخەن. هەر بۆیەش وەک لەمپەرێکن لە بەردەم دروستبوونی جوڵەیەکی ژنانەی کوردیدا کە سەربەخۆ و لە دەرەوەی دەسەڵاتخوازی و بەکارهێنانی دۆزی ژن بۆ دەستکەوتی کەسی، خەبات بکەن.

کوردستان؛ بزووتنەوەی فێمینیستی یان فێمۆکراسی و هایڕاکی؟

لە ساڵانی ١٩٩١ بە دواوە کە ڕێکخراوی ژنان دروست بوون، زۆرینە سەر بە حیزبە جیاوازەکان بوون تا ئەم ساتە، هەروەها هیچکات پەیڕەو و پڕۆگرامیان لەسەر بنەمای هزری فێمینیستی دانەمەزراوە. بەڵکوو زۆرینەی پەیڕوەکانیان پیاوی حیزبەکانیان نووسیوێتی، یان هەر پەیڕەوییان نییە، بەڵکو حیزب بودجەی بۆ تەرخان کردوون و ئەو ژنانەی پەسەندی پیاوە سەرکردەکانن، دەکرێنە سەرۆک و بەڕێوەبەر بەسەر ڕێکخراوەکاندا. سیستمێکی هایڕاکی دەسەڵاتخوازییان دروست کردووە و چالاکییەکانیان فۆرمێکی ڕۆتینی وەرگرتووە. هەڵبەت هەڵەیە بەم ڕێکخراوانە بڵێین فێمینیستی، یان بە کۆی ڕێکخراوەکان بووترێت، بزووتنەوەی فێمینیستی. دەکرێت وەکوو کۆمەڵێک دام و دەزگای تایبەت بە (مەلەفی ژنان) سەیریان بکەین کە لەژێر سایەی حیزبەکان و حکومەتەوە کاروچالاکی دەکەن. لەدەرەوەی ئەمانەش بەتایبەت لە ٢٠٠٣ بەدواوە، بە دەیان و سەدان ڕێکخراوی تر دروستبوون کە هەندێکیان تایبەت بە مەلەفی ژنن، ئەوانیش سپۆنسۆرکراوی دەوڵەتانی سەردەستەی ئەمریکایی و ئەوروپایین، پرۆگرام و چالاکییەکانیان بەپێی داواکاری فەندەر دەگۆڕێت. کەواتە هزر و فەلسەفەی فێمینیستی دەکەوێتە کوێی ئەم دوو جۆرە لە ڕێکخراوی ژنانەوە؟ من لەگەڵ ئەوەدا نیم بەم تێکەڵەیە بوترێت بزووتنەوەی فێمینیستی، ئەمە سەپاندنی شتێکە کە لە بنەڕەتەوە خۆی بوونی نییە. ناشکرێت لەسەر میراتی فێمینیزم هەژمار بکرێن چونکە لە بنەڕەتەوە هیچ کات کاریان بۆ نەکردوە.

بزووتنەوەی فێمینیستی ئامانجی هەیە، پێگەی کۆمەڵایەتی هەیە لەناو ژناندا، ئایدیا و دونیابینی هەیە، ستراتیژی درێژخایەنی هەیە و لەسەر کۆمەڵێک پرەنسیپ کار دەکات، نەک ئەوەی هەر ڕۆژە و چەند کەسێک ناونووس بکەن بۆ کۆمەڵێک وۆرکشۆپی جیاواز و لە هۆتێلی پێنج ئەستێرەدا کۆمەڵێک وێنە بۆ فەندەر بگریت و پێتوابێت ئەمە فێمینیزمە. یان پێیان وایە فێمینیزم وۆرکشۆپ و ڕاهێنانە و ئیدی تەواو. دەکرێ وەهمی فێمینیزم دروست بکەن بەڵام لەسەر بنەمایەکی بەتاڵ و دوور لە ڕاستییەوە.

من تا ئێستا نەمدیوە لەناو ڕێکخراوەکانی ژنانەوە بە بوێرییەوە کەسێک یان کەسانێکیان وەکوو فێمینیست و بە هزر و دونیابینیی فێمینیستانەوە کار و چالاکی بکەن و قسە بکەن. بەڵام وەکوو تاک لە دەرەوەی ڕێکخراوەکان و دامەزراوە حیزبی و حکومییەکان، چ لەناو گەنجاندا و چ لەناو ژناندا لە کوردستان و تاراوگە هەن و ڕاشکاوانە وەکو فێمینیستێک دەنووسن و قسە دەکەن و کار دەکەن.

فێمینیزم وەک بەها و پرەنسیپ

فێمینیزم بەر لەوەی هزر بێت، هەڵوێست و بەهایە. ناکرێ تۆ بەخۆت بڵێیت فێمینیست بەڵام لەناو حیزبێکی پیاوسالار و دژە ژندا پۆست و پێگەت هەبێت. ناکرێت بە خۆت بڵێیت فێمینیست و بەشێک بیت لە دامودەزگای دەسەڵات و حیزب و سەرکزانە و کۆنەپارێزانە لەسەر پرسی ژن کار بکەیت. ناکرێت بە خۆت بڵێیت فێمینیست و بە موچە و سەروەت و سامانی گشتی لەسەر دۆزی ژن، لە دەرەوەی شار، مەزرەعەت هەبێت، لەناو شار ڤیلات هەبێت، سەیارەی ئاخر مۆدێلت لە ژێردا بێت و جلوبەرگی مارکە لەبەرکەیت و لە ماڵیشەوە کارەکەرێکی فڕێندراوی ئەفریقایی یان نیپاڵیت هەبێت و خۆیشت لێ ببێتە شۆڕشگێڕ و فێمینیست. ئەمانە بەها و شێوە ژیانی ژنانێکی فێمینیست نین. لە ڕاستیدا پرسی ژن لە زۆر شوێنی دونیا ئێستا وەکوو پیشەسازی لێهاتووە، پێشبڕکێ لەسەر دەرامەت و سامان بۆتە سیمایەکی دیاری هەموویان نەک هاوپشتی و هاوسۆزی لەگەڵ ژناندا.

تێپەڕاندنی مێنتاڵیتی زەعیفە

بۆ دەربازبوون لەم دۆخە چەقبەستووەی ئێستای دۆزی ژن، بە بڕوای من بە پلەی یەکەم هۆشیارکردنەوەی ژنان، باوەڕبەخۆبوون، خۆناسین و دونیابینیی ژنانە بنەمای دەرچوونی ژنی کوردە لە ژێردەستەیی و پیاوبێژی و بەکارهێنانیان لە لایەن حیزب، دام و دەزگاکان و کۆمپانیای ڕیکلامەکان و میدیاکانەوە. ژنی کورد گرنگە مێنتاڵیتی زەعیفە تێپەڕێنێت، بەو واتایەی هەست بە بوونی خۆی بکات و لە بڕیاردان و کارەکانیدا پشت بە هزر و تواناکانی خۆی ببەستێت. تا ئەم ساتەش زۆرێک لەو ژنانەی لە ڕێکخراوەکاندان، بۆ هەموو کار و چالاکیەک پەنا بۆ پیاو دەبەن، وەک ئەوەی دەبێت بەردەوام پیاوان دانیان پێدابنێن، ئەگەر نا، خۆیان و کارەکانیشیان شەرعیەتیان نییە. پاساویان ئەوەیە، پێویستە پیاو پشتیوانیان بکات لە کەمپینەکانیاندا. بە بڕوای من ئەوەندەی پێویستە ژن لە خۆیان کۆ بکەنەوە نیو ئەوەندە پێویست نییە پەنا بۆ پیاو بەرن بۆ دانپێدانان بە کار و کەمپینەکانیاندا. بە داخەوە ئەمە هەمان ئەقڵیەتی خۆ بە زەعیفە زانینەیە کە هێشتاش پێویستی بە دانپێدانان و پاڵپشتی هەیە، بۆ ئەوەی بوونی خۆی هەست پێ بکات. بەشێکیشی ترسە لەوەی پێیان بوترێت دژە پیاو.

پیاوان لە جیاتی ئەوەی ئامۆژگاری ژنان بکەن چۆن خەبات بکەن و باسی ئەوەمان بۆ بکەن فێمینیزم چییە و چی نییە، با بێن و قسە لەسەر (توندوتیژیی پیاوانە) بکەن.

ڕۆڵی پیاوانی ئازادیخواز لە دۆزی ژندا

لە ڕاستیدا ئێمە پێویستمان بەو پیاوانەیە کە هۆشیارن بەرامبەر بەو توندوتیژییەی کە پیاوان بە درێژایی مێژوو کردوویانە بەرامبەر بە ژنان، نەک ئەوەی ئەوان بێن و ببنە واعیز بەسەر ئێمەی ژنانەوە. ژن پێویستی بە پیاو نییە، باسی ماف و ئازادی ژنی بۆ بکات، پێویستی بەو پیاوەیە کە سەرەتا پیاوە توندوتیژ و پیاوسالارەکەی ناوخۆی فڕێدابێتە دەرەوە. زۆر گرنگە پیاوان لە جیاتی ئەوەی ئامۆژگاری ژنان بکەن چۆن خەبات بکەن و باسی ئەوەمان بۆ بکەن فێمینیزم چییە و چی نییە، با بێن و قسە لەسەر (توندوتیژیی پیاوانە) بکەن. با قسە بۆ پیاوانی هاوڕەگەزی خۆیان بکەن و هەوڵبدەن هەم خۆیان و هەم پیاوانی تریش لە پیاوبێژی، پیاوسالاری، توندوتیژی و کۆنترۆلکردن ڕزگار بکەن. ئەوە کارێکە کە هیچ پیاوێکی کورد بە خوێندەوار و ڕۆشنبیر و ئەکادیمی و نووسەرەوە ئامادەنین خۆیانی لێدەن، بەڵکو دێن و فەزای ئێمەش داگیر دەکەن بەوەی مافی ژن چییە و تەنانەت ئێستا دەیانەوێت فێمینیزم لە ڕوانگە و دونیابینیی ئەوانەوە فێربین. من خۆم ئەمە بە سوودبەخش نازانم بۆ دۆزی ژن، چونکە بە هۆی ئەو زوڵمە مێژووییەی بەرامبەر ژنی کورد کراوە، چ لە لایەن پیاوی کورد و چ لە لایەن پیاوی سەردەستەوە، وایکردووە ژنی کورد زۆر بە ئەستەم بتوانێت خۆی بناسێت و ببێتە خاوەن ڕوئیا و دونیابینیی خۆی، هەر بۆیەش زۆر جار دەبینین، پەنا دەبەنەوە بەر پیاو و تەنانەت لەسەر پرسی ژنیش ئەوەندەی قسەی پیاو دەچێت بەگوێیاندا ئەوەندە قسەی ژنانی تر ناچێت بە گوێیاندا. زۆر جار لە ژن بوون و بیرکردنەوە لە زوڵم و چەوسانەوەی خۆیان ڕادەکەن و لەژێر پاساوی ئەوەی ژنیش مرۆڤە، دەبێت خەبات بۆ مافی مرۆڤ بکرێت. ئەم پاساوانە ئەوەندەی ڕاکردنە لە ڕاستییەکی تاڵی ژن بوون و چەوسانەوە، ئەوەندەش ڕاکردنە لە بیرکردنەوە و قوڵبوونەوە لەم زوڵمە مێژووییە. دیارە من دەزانم ئاسان نییە بۆ هەموو ژنێک، ڕاشکاوانە بنووسێت و کار بکات و قسە بکات لەسەر ئەم پرسە، چونکە ئەوەندەی دوژمنی بۆ دروست دەبێت لەناو پیاوان و ژنانیش نیو ئەوەندە لایەنگری بۆ دروست نابێت، ئەمەش بە هەموو ژنێک تەحەمول ناکرێت. چونکە تێپەڕاندنی مێنتاڵیتی زەعیفە و کۆیلە، کاتی زۆر دەوێت.

بەرەو ئایندەیەک بۆ لەیەک تێگەیشتن و خەباتی سەرتاسەری

مێژووی توندوتیژی و سەرکوتی ژنان، نابێت ئێستا و ئایندەی ژیان و پەیوەندییەکانمان تاریک بکات، بەڵکوو بە ئاوڕدانەوەیەکی ڕەخنەگرانە و پێشنیاری ئەڵتەرناتیڤی ڕادیکاڵانە، دەکرێت بەردی بناغەی ئایندەیەک دانێین کە لەسەر بنەمای تێگەیشتن و هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی بێت لە لایەن هەردوو ڕەگەزەوە.

من لە دژی کردنەوەی بەرەیەکم لە دژی پیاو، یان بەرەیەکی ژنانە بە تەنها، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ناکرێت هاوسەنگی دروست بکەین بۆ کار و خەباتی هاوبەش، ئەگەر نیوەکەی تری کۆمەڵگە کە پیاون، هیچ پرسیار لەسەر پیاوگەرایی و ئیمتیازاتی پیاوانەی خۆیان دانەنێن. خەباتی ئێمە نوقسان دەبێت ئەگەر بە ڕاشکاوی و ڕاستگۆیانە بە پیاوەکان نەڵێین کە کاتی ئەوەیە ئێوەش بە ئەرکی خۆتان هەڵستن و لەجیاتی ئەوەی لە کۆڕ و سیمینار و سۆشیال میدیادا نەسیحەتی ئێمە بکەن و باسی مافی ژن بکەن، تکایە باسی توندوتیژیی پیاوانە بکەن، باسی ژەهرەکانی پیاوسالاری بکەن بۆ هاوڕەگەزەکانتان. بۆ ئازادبوونی هەردوولا پێویستە پیاویش لەناو هاوپیشە و هاوبیر و هاوڕەگەزەکانی خۆیاندا بکەونە دیبەیتکردنی ئەو دەردانەی کە سەدان ساڵە ژن و پیاوی کردۆتە دوژمن لەیەک، کە ئیمتیازی پیاو بوون، پیاوگەرایی و توندوتیژیی پیاوانەیە کە زادەی ئاین و سیستمە ئابووری و سیاسییە یەک لەدوا یەکەکانن. لێرەوە هەڵبەت ئێمە خەباتێکی گەورەترمان لە پێشە کە ئەویش شەڕە لە دژی کۆی سیستم، خەبات لە دژی بەتایبەتیکردنی هەموو سێکتەرەکانی خزمەتگوزاری، لەناوبردنی جیاوازی چینایەتی و ڕەگەزی، بۆ ئەمەش پێویستمان بە هەموو کەسێکە، هەموو ڕەگەزەکان.

ژنان و پیاوان بەتایبەت کاتێک کە پیاوانیش بە ئەرکی خۆیان هەڵسان و هۆشیارییان لای خۆیان و هاوڕەگەزەکانیشیان دروست کرد لە دژی ژن-ئازاری و توندوتیژی، ئەو کات ئەم دوو مرۆڤە دەتوانن لە پەیوەندییەکی کۆمەڵایەتی، سیاسی، کولتووری و ئابووریی مەدەنییانەدا بە ئاشتییانە هەڵبکەن.

سەرچاوەکان:

[1] Lerner, Gerda. The Creation of Patriarchy. Oxford University Press, 1987.

[2] Federici, Silvia. Wages against Housework. London: Power of Women Collective, 1975. Print.

[3] Engels, Friedrich, 1972, The Origin of the Family, Private Property and the State, in the light of the researches of Lewis H. Morgan, New York: International Publishers [1942]

[4] Walby, S. 1990. Theorizing Patriarchy. Blackwell Publishers Ltd.: Oxford, UK and Cambridge USA

[5] Millett, Kate. Sexual Politics. Urbana: University of Illinois Press, 2000. Print.

[6] Marx, Karl, 1818-1883. The Communist Manifesto. London ; Chicago, Ill. :Pluto Press, 1996.

[7] Schuessler, Jennifer؛ The Complex History of the Women’s Suffrage Movement, 2019 The New York Times,:https://www.nytimes.com/2019/08/15/arts/design/the-complex-history-of-the-womens-suffrage-movement.html

[8] Petras, J (1999) NGO’s: In the Service of Imperialism; Journal of Contemporary Asia 29(4):429-40.

The post فێمینیزم؛ دونیابینییەکی ژنانە لە جیهانێکی پیاوانەدا appeared first on ژنەفتن.

فێمینیزم؛ بەر لە هەموو شتێک بریتییە لە بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی کە گرێدراوی بوارە جیاجیاکانی تری وەک؛ سیاسی، ئابووری، یاسایی و کولتوورییە هتد و، فێمینیزم لەو شوێنەدا بوون و گرنگێتی ئەبێ کە نایەکسانی و جیاکاری و نادادپەروەریی ڕەگەزی هەبێت کە بە داخەوە تا ئیستا لە سەرتاسەری جیهاندا ئەو دیاردانە بە شێواز و ئامرازی جۆربەجۆر درێژەی هەیە؛ هەریەک بە شێوەیەک ئەوەش؛ زیاتر بە هۆی کولتوور و عەقڵیەتی  باوکسالاری و پیاوسالارییەوە پیادە دەکرێ لە ڕەگەزی پیاوەوە بۆ ژن، بوونی ئەو کولتوورە جیاکارییە نەک تەنها لە عەقلیەتی پیاودا چەکەرەی کردووە، بەڵکوو لە بەشێک لە ژنانیشدا هەیە و بە هۆی پەروەردەی جیاوازەوە، دەستەمۆیی بۆ خۆی و باڵادەستی بۆ پیاو بە گونجاو و راست دەزانێ؛ لەو ڕوانگەیەوە تا  چەوساندنەوە، زاڵێتی و سەپاندن و چەپاندنی ڕەگەزێک هەبێ بۆ ئەوی تر، بزووتنەوەی فێمینیزمی درێژەی دەبێت تا هێنانەدی ئەو ئامانجەی ژن وەک مرۆڤ سەیر دەکرێ و ڕەفتار و هەڵسوکەوت و مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێ لە گشت نێوەندەکانی خێزان و دەرەوەیدا، بۆ ئەمەش هۆشیاری تاک، پەروەردەی فیکری و هزریی هاووڵاتی پێویستە، ئەمەش لە ڕێی کارکردنەوە دەبێت لەسەر پێگە و بوارە کۆمەڵایەتییەکە، واتە شۆڕشی کۆمەڵایەتی بۆ گۆڕینی هزر و رەفتار و مامەڵەکردنی مرۆڤەکان تا ئەو ئەندازەیەی بەها مرۆییەکان دەبێتە شێوازی ژیانیان پێویستییەکی واقیعی گرنگە کە بێگومان ئەوەش پرۆسەیەکی بەردەوامی درێژخایەنە کە بەدوای خۆیدا گۆڕینی سەرجەم بوارەکانی سیاسی و ئابووری و هتد دێنێتە ئاراوە؛ هەرئەوەیشە وای کردووە کە لە پێناسەکردنەکەمدا بە بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی ناوزەندی بکەم.

گۆڕینی عەقڵ بۆ؟

وێناکردن و سەیرکردنی ژن و کورتکردنەوەی تەنها وەک بوونەوەرێکی سێکسی کە ئەرکی لە منداڵبوون و خۆشی و چێژی پیاودا کورت بکاتەوە، ڕەفتارکردن لەگەڵ ژندا وەک کاڵایەکی جەستەیی کە کڕین و فرۆشتن و سوڵح و چارەسەری کێشەی کۆمەڵایەتی و خێڵ و هۆزی لێبکەوێتەوە، مامەڵەکردن بە ژنەوە لە ڕووی عەقڵی سەرمایەداری و بۆرجوازی کە هەمیشە وەک کاڵا و شتومەک بۆ جوانکاری و ڕازاندنەوە و سەیرکردنی وەک؛ بووکەڵەیەک و نمایشکردنی لە لایەن کەناڵەکانی ڕاگەیاندنەوە وەک دەستکەوتێکی ڕیکلامی مادیی و بازرگانی و بەبازارکردنی لە دونیای بەناو علمانییەکاندا لە ڕێی تیڤی و بەرنامە جۆربەجۆرەکان و ڕیکلام و کورتکردنەوەی تەنها لە جەستە و جوانکاری و ڕووکەش، بەدوور لە بایەخدان پێی و سەیرکردنی لە ڕووی هزری و ناوەڕۆک و ناخ و بیرکردنەوەی، هەموو ئەوانە وێناکردن و ئامادەکردنێتی بۆ ڕازیکردنی مەیلی پیاوان، هەروەها بایەخدانی زۆریک لە ژنان بە نەشتەرگەریی جوانکاری نەک تەنها لە ڕووکەش و سیما و ڕواڵەتیان بەڵکوو رۆچۆنە نێو دەستکاریکردنی ناو لەش و جەستەیان، بۆ؟ 

هەموو ئەو وێناکردن و دەرئەنجامانە بزووتنەوە فێمینیستییەکان دەیخەنە ژێر پرسیار و بەرپرسیارێتی و لێکۆڵینەوە لە هۆکار و کاریگەری و ئاسەوارەکانی، چونکە بێکارکردن لە گۆرینی هزری تاکەکانی کۆمەڵ و دروستکردنی مرۆڤی سەربەخۆی هزری و بە کولتوورکردنی لەنێو خێزانەکان و کۆمەڵدا، گۆڕانکارییەکانی دیکە هیچ کاریگەرییەکیان نابێت ، بێگومان ئەو گۆڕانکارییەش، بێ گۆڕینی سستمی گشتیی حوکمڕانی و دامەزراوەکانی بەڕێوەبردنی وڵات نایەتە بوون.

ڕاستە قوتابخانە فێمینیستییەکان زۆر و جیاوازن، بەڵام سەرچاوە و ئامانجی سەرهەڵدانی فێمینیزم دەگەڕیتەوە بۆ کۆتاییهێنان بە ژێردەستەیی ژن و باڵادەستی پیاوان نەک بە ئامانجی سەندنەوەی دەسەڵات لە پیاوان و ئاڵوگۆڕکردنی بە ژنان و هەمان ڕۆڵبینینیان کە هەمان پێگەیان هەبێ بەڵکوو ڕاگرتنی باڵانسی جێندەری و نزیکبوونەوەی تەرازووی هێزە لەنێوان مرۆڤەکاندا، ئیدی تەنها شتێک هەبێ کە ئەرک و مافەکان بێ و لەسەر بنەمای توانا و لێهاتوویی و شارەزایی مرۆڤەکان بوونی هەبێ نەک؛ ڕەگەزی و مافدان بە ڕەگەزێک لەسەر حسابی ڕەگەزێکی تر.  فێمینیزم؛ گەڕانە بەدوای گێڕانەوەی سەنگ و بەهای مرۆڤەکان، نەهێشتنی توندوتیژی و کۆیلایەتی و ژێردەستییە، نیشاننەدانی هێزی ڕەگەزێکە لەسەر بنەمای لاوازیی ڕەگەزێکی تر، کەمنەبوونی مووچەی ژنانە لە پیاوان تەنها لەبەر ئەوەی ژنن، بە نموونە؛ وەک ئەوەی لە وڵاتی سویددا بوونی هەیە و لە ڕێی وەزارەتی یەکسانییەوە کاری لەسەر دەکرێ، کاری ژن کەمبایەخ نەبێت و کرێی کەمتر وەرنەگرێت بە بەروارد لە پیاوان، چانسی کارکردن و هەلی پیاوان زیاتر نەدرێ وەک لە ژنان تەنها لەبەر ئەوەی دووچاری سکپڕی دەبنەوە و منداڵیان دەبێت، ڕێگە لە کچان و ژنان نەگیرێ بۆ خوێندن  لەبەر زوو بەشوودانیان، کڕین و فرۆشتنیان پێوەناکرێت لەکاتی هاوسەرگیریدا، خەتەنە نەکرێن لەبەر دامرکاندنەوەی ئارەزووی سێکسییان، لەبری خوێن و گەورە بە بچوک و مارە بە جاش و شیربایی و سوڵحیان پێوە نەکرێت؛ بە هۆی دامرکاندنەوەی شەڕ و بێبەهاکردنیان، لەشفرۆشی  و کڕین و فرۆشتنیان پێ ئەنجام نەدرێ بۆ پەیداکردنی پارە و ژیانکردنیان. لە کاتی دابەشکردنی میراتدا یەک بە دوو نەکرێت و  بە نیو مرۆڤ دانەنرێن لە کاتی شاهیدیدا،  خەسڵەتی بەهێزی و سەربەخۆیی، ئازادی، ئازایەتی و عەقڵی و ژیری و بەتوانایی نەخرێتە پاڵ پیاو و عەیبە و شەرم و بێهێزی و لاوازی و کەم عەقڵیش ببێتە ناسنامەی ژنان، پیاوان نەبنە بڕیادەر و ژنانیش بڕیاربۆدراو؛ باڵادەستی بۆ پیاوان و ژێردەستەیی و دەستەمۆیی بۆ ژنان نەبێت؛ بەهای ژن کەمتر و هی پیاو زیاتر نەبێ، جیاوازی و نایەکسانی و نادادپەروەریی کۆمەڵایەتی لەسەر بنەمای جیاوازیی بایەلۆجی بینا نەکرێ، لە ڕووی یاساییەوە جیاوازی نەکرێ تەنها لەبەر ئەوەی ڕەگەزی ژنە، بە زۆر منداڵی پێ لەبارنەبرێت، یان مافی منداڵ لەباربردنی لێبسەندرێتەوە، بەبیانووی پاراستنی شەرەفی بنەماڵە و خێزانەکەی ڕەوایەتی کوشتنی بەسەردا نەدرێت، دەستدرێژیی سێکسی بەڕەوا نەبینرێت بۆی، و ژن چەوساوە و پیاویش چەوسێنەر نەبێت.

ئیدی فێمینیزم؛ کارکردنە بۆ نەهێشتنی هەموو نموونانەی سەرەوە و ڕەتکردنەوەی جیاوازی و جیاکارییەکانە کە لەنێوان ڕەگەزەکاندا دەکرێ چ لە ڕووی ئاینییەوە بێت چ لە بواری زانکۆ، سوپا، خێزان، یاسا و نێوەندەکانی تری کاردا بێت. واتە داننانە بە یەکسانیی ڕەگەزەکان و سەیرکردنیانە وەک مرۆڤ و یەکسانییە لە ڕووی ئەرک و مافەوە.

مێژووی فیمینیزم

لە سەدەکانی شانزە و هەڤدە و هەژدەدا سەرەتای سەرهەڵدانی بزووتنەوەی فێمینیزمییە و ژنان لە بەریتانیادا هەوڵی گۆڕینی ئەو وێناکردنە خراپەی ژنیان دەکرد  کە بە هۆی کولتوور و کاریگەریی ئاینەوە بوونی هەبوو لە کۆمەڵدا و بووبوو بە بەشێک لە زەینی مرۆڤەکان و نایەکسانی هاتبووە کایەوە؛ بە واتایەکی تر سەرەتای سەرهەڵدانی خەباتی  فێمینیزمی لە ڕووی کولتووری و ئاینی و کۆمەڵایەتییەوە بوو و دواتر گەشەی کرد بۆ بواری یاسایی و فیکری، ئیدی لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەوە شەپۆلێکی تری فێمینیزمی دەستی پێ کرد بە ئامانجی گۆڕینی یاساکان و بەدەستهینانی مافە یاساییەکانی ژنان تا بتوانن مافی دەنگدان، تەڵاق، بەخێوکردنی منداڵ و مافی سەربەخۆیی ئابووری و داهاتی یەکسانیان لەگەڵ پیاواندا هەبێت و، دواتر لە ساڵی ١٩٦٠ شەپۆلی دووەمی فێمینیزمی درێژەی هەبوو لە وڵاتانی ئەمریکا و بەریتانیا کە ئامانج لێی سەربەخۆیی و ئازادیی ژنان بوو.

سەرهەڵدانی فێمینیزم لە باشووری کوردستان

گەر بێینە سەر باسێکی باشووری کوردستانیش دەتوانرێت بوترێت کە سەرەتا پێش ساڵی ١٩٩١ خەباتی ژنان بۆ ڕزگاریی نەتەوەیی بوو، کەمتر وەک ئەوەی بۆ سەرخستنی بزووتنەوەی فێمینیزمی گۆڕانخوازی کۆمەڵایەتی و کولتووری بێت و، دواتر پاش ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ لەپاڵ خەباتی نەتەوەیی؛ خەباتی فێمینیزمی بۆ ئازادی و یەکسانی دریژەی هەبوو لە ڕێی گۆرینی یاساکان و هۆشیاریی کۆمەڵایەتی و دەرفەتی یەکسانی و ڕاگرتنی باڵانسی جێندەریی لەنێو کایە سیاسی و ناوەندەکانی بریاردا، بەڵام وێڕای هەموو ئەو گۆڕانکارییانەی بەتایبەت لە ڕووی یاساییەوە ئەنجامدرا بە دەرکردنی بڕیاری ٥٩ و ٦٢  کە تایبەت بوون بە مامەڵەکردن لەگەڵ بکوژانی ژن بە بیانووی شەرف وەک تاوانبار و قوتارنەبوونی لە یاسا و هەروەها ڕێگرتن لە فرەژنی و، وێرای دەرکردن و هەموارکردنەوەی چەندین یاسای تایبەت بە ژنان لە بواری توندوتیژی خێزانی و تەڵاق و… هتد. سەرەڕای کارکردنی ڕێکخراوەکانی ژنان و کەسانی ئازادیخواز لەسەر گەیشتنی ژنان و بەشداریکردنیان لە کایە سیاسییەکاندا و چەسپاندنی سستمی کۆتا لە پەرلەمانی کوردستان و ئەنجومەنی پارێزگاکان بە شێوەیەک کە لە ٣٠٪ کەمتر نەبێت و بوونیان لە پارتە سیاسییەکاندا بە شێوەیەک بە ڕێژەی ٢٠٪- ٢٥٪  بچەسپێ بەڵام لەگەل هەموو ئەوانەشدا ژنان دەکوژرێن، دەستدرێژی دەکریتە سەریان، توندوتیژییان بەرامبەر دەکریت، جیاوازی و جیاکاری و چەوساندنەوەیان لە ئاستدا هەیە، بوونی هەموو ئەوانەش بە جێگیرنەبوونی دامەزراوە و سەربەخۆنەبوونی یاسا و مانەوەی دەسەڵاتی پیاوسالاری و باوکسالارییە بەندە لەنێوەندی عەقڵیەتی حوکمڕانی دامەزراوە تەشریعی و تەنفیزی و دادوەرییەکانە؛ سەرەڕای نێوەندی ڕاگەیاندن و پارتە سیاسییەکان بەگشتی، بەدەر لە هۆکاری نەگۆڕینی کولتووری کۆمەڵایەتی بە شێوەیەکی بنەڕەتی و ڕیشەیی و مانەوەی هزریی پیاوسالاری و زاڵێتی لە بەڕێوەبردن و پەروەردەکردنی تاکەکانی خێزاندا.

خەباتی فێمینیزمی بۆ کێ؟

ماوەتەوە بڵێم خەباتی فێمینیزمی تەنها ئەرکی ژنان نییە و تەنها بۆ ژن نییە و تەنها بە ژنانیش ناکرێ بەڵکوو خەباتێکی گشتگیری هەمەلایەنەی فرەبوارە کە بە هەردوو ڕەگەزی ژن و پیاو دەکرێ و بەڕێوەدەچێت، گرنگ عەقڵ و هزریانە بەوەی وەک مرۆڤ بڕواننە یەکتری و کار بۆ گۆڕینی عەقڵی مرۆڤەکان بکەن تا مرۆڤدۆستی و بەها باڵا مرۆییەکان ببێتە بنەمای پەیوەندی و پێکەوەژیان و قبوڵکردنی یەکتری بەدوور لە باڵادەستی و سەپاندن و چەپاندن. ئەوەش لە پێناو هێنانەدی کۆمەڵگەیەکی مرۆیی و دادپەروەریی کە چەقی کارەکان بۆ خزمەت و گەشەکردن و برەودان بێت بە خودی مرۆڤەکان بێ جیاوازی ڕەگەزی، ئاینی، ئایدۆلۆجی و هتد. بێگومان بە دیوێکی دیکەشدا ئەرک و بوونی سستمێکی دیموکراسیی مەدەنیی حوکمڕانیشە کە بەتایبەت بنەمای دامەزراوە پەروەردەییەکانی  لەسەر ئەوە بنەمایانە بێت لە پێناو خزمەتکردن بە کۆمەڵ و هاوڵاتییاندا بێت بێ جیاوازی.

The post فێمینیزم چییە و بۆ؟ appeared first on ژنەفتن.

بەرایی

ماڵپەڕی ژنەفتن لە دەستپێکی تەوەرێکیدا لەبارەی (نێوەندی ڕەهەند بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی)؛ بە پێویستی زانی پانۆرامایەک لەسەر بڵاوکراوە و چالاکییەکانی نێوەندی ڕەهەند ئامادە بکات. لە پانۆرامەکەدا پێشەکی (خۆیان ناویان ناوە هەڵوێستە)ی هەموو ژمارەکانی ڕەهەند تایپ کراوەتەوە لەگەڵ پێرستی بابەتەکانی هەموو ژمارەکان و دەستەی نووسەرانی ئەو ژمارانە. تێبینی دەکەن کە لە دەستەی نووسەران و شیوازی کارکردن لە هەندێ لە ژمارەکاندا گۆڕانکاری کراوە. بە هیچ شێوەیەک دەستکاری ڕینووس نەکراوە و تەنیا تایپ کراوەتەوە.

ئەمەی بەردەستتان بەشی دووەمە لەو سێ بەشەی پانۆراماکە:.

ژماره‌ ٧ /١٩٩٩

ئەنفال

ڕەهەند: لە لایەن (نێوەندی ڕەهەند بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی) بڵاودەکرێتەوە

بەڕێوەبەری گۆڤار: هیوا قادر

دەستەی نووسەران (ئاراس فەتاح، بەختیار عەلی، بەرزان فەرەج، فاروق ڕەفیق، ڕێبین ئەحمەد هەردی، مەریوان وریا قانع، هەڵکەوت عەبدوڵڵا)

تایپ: عەبدوڵلا قادر دانساز

ناوخن

هەڵوێستە

کۆنفرانسێک بۆ ئەفال لە زانکۆی ئەمستردام. ئامادەکردنی: ئینگا ڕۆگ

جینۆساید، هاوتاوانی، بێدەنگبووب. نووسینی: یۆست هیلتەرمان. وەرگیرانی: کاوە ساڵح

عێراق و ئۆتۆنۆمییە کۆمەڵایەتییەکان. نووسینی: سامی زوبەیدە. وەرگێڕانی: مەریوان ووریا قانیع

ئەنفال و مۆدێرنە: ڕوداوێک لە دوامانەوە یان ئەگەرێک لە پێشمانەوە. نووسینی: مەریوان ووریا قانیع

ئەنفال قۆناغێکە لە پراکتیککردنی جینۆساید، نووسینی: مارف عومەر گوڵ

لە ئەنفالەوە بۆ خوێندنەوەی ڕوویەکی تاریکی ناسیۆنالیزمی عەرەبی. نووسینی: بەرزان فەرەج

ئەنفال؛ جینۆسایدکردنی کورد لە عێراق. نووسینی خالید ساڵح. وەرگێڕانی: کاوە جەمال

لە ئەنفالەوە بۆ ئەنفال. نووسینی: عەبدولکەریم هەڵەدنی

هەشت قۆناغ لە سیستمێکی کوشتن و سێ بۆچوون. نووسینی: ئاراس فەتاح

جینۆسایدێک لە ئاییندا بۆ ڕەوایەتی خۆی دەگەڕێت. نووسینی: ئارام کاکەی فەلاح

لە ئارەزووی کوشتنەوە بۆ ئارەزووی فەرامۆشکردن. نووسینی: بەختیار عەلی

دەوڵەتی هەرزەکار و ئایدۆلۆژیای قەیران. نووسینی: هۆشەنگی وەزیری

هونەر و یادکردنەوە. نووسینی: ڕیبوار سیوەیلی

چاوپێکەوتنیک لەگەڵ یۆست هیلتەرمان. ئامادەکردنی: ئاراس فەتاح

گفتوگۆیەک لەگەڵ سوزان مەیسێلان. ئامادەکردنی: هیوا قادر

چاوپێکەوتنێک لەگەڵ د. کەمال مەزهەر. ئامادەکردنی: شیلان ئەحمەد

ئاوێنە بچکۆلەکان

هه‌ڵویسته

ئه‌نفال، بۆ؟

له‌گه‌ڵ ده‌رچوونی یه‌كه‌م ژماره‌ی ڕه‌هه‌نددا، ده‌ركردنی ژماره‌یه‌كی تایبه‌ت به‌ ئه‌نفال یه‌كێك له‌ خه‌ونه‌ گه‌وره‌كانمان بوو، نه‌ك له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌نفال ڕوداوێكه‌ پێویستی به‌ یادخستنه‌وه‌ هه‌یه، یان ته‌ماحمان له‌وه‌بێت، به‌كارێكی له‌و جۆره‌، ئه‌و قه‌رزه‌ ئه‌خلاقی و ویژدانییه‌ قووڵه‌ بده‌ینه‌وه‌ كه‌ به‌رامبه‌ر قوربانییه‌كان هه‌ستیپێدەكه‌ین، به‌ڵكو له‌به‌رئه‌وه‌ی قسه‌كردن له‌سه‌ر ئه‌نفال ده‌شێت ئه‌و ده‌روازه‌ گه‌وره‌ و ترسناكه‌ بێت كه‌ له ‌ڕێگایه‌وه‌ جارێكی دیكه‌ تیشك بخه‌ینه‌ سه‌ر چه‌نده‌ها ڕووبه‌ری له‌ یادكراو و پشتگوێخراوی مێژوومان، كه‌ تا ئه‌مرۆ هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆ له‌ بوون و مانه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌كه‌مان ده‌كه‌ن. سه‌ره‌تا به‌ر له‌ هه‌ر شتێك ڕێزی قووڵی خۆمان ده‌رهه‌ق به‌ هه‌موو ئه‌و هه‌وڵانه‌ نیشانده‌ده‌ین كه‌ بۆ پاراستنی ڕاستییه‌كانی ئه‌نفال و بۆ ئه‌نفالكراوان كراون، هه‌تا ئه‌گه‌ر شتێكی كه‌میش بێت، هیواشمان وایه‌ ئه‌م ژماره‌ تایبه‌ته‌ی ڕه‌هه‌ند به‌شداربێت له‌ كردنه‌وه‌ی ده‌رگای دیالۆگێكی ده‌وڵه‌مه‌ندتر و قووڵتر، دیالۆگێك كه‌ له‌ زمانی كڕوزانه‌وه‌ و بالۆره‌كردنەوە بگوازێته‌وه‌ سه‌ر لیكۆڵینه‌وه‌ و تێگه‌یشتن له‌ ئه‌نفال، كه‌ تاكه‌ زه‌مینه‌یه‌كی ڕاسته‌قینه‌یه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ سه‌رده‌مێكی گرنگی مێژووی تازه‌مان. ئه‌مه‌ جگه‌له‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ باوه‌ڕمان وایه‌ كه‌ ئه‌نفال یه‌كێك له‌ كه‌ناڵه‌ گرنگه‌كانی قسه‌كردن له‌سه‌ر پێكهاتی سیاسی ئه‌مڕۆ و داهاتوومان پێكده‌هێنێت. كردنه‌وه‌ی ته‌وه‌ری ئه‌نفالیش ته‌نیا كردنه‌وه‌ی مه‌له‌فی به‌عس نییه‌، به‌ڵكو كردنه‌وه‌ی مه‌له‌فی كردنه‌وه‌ی پاشه‌ڕۆژی سیاسی ووڵاتی ئێمه‌شه‌.

دیارده‌یه‌ك کە له‌سه‌ره‌تاوه‌ سه‌رنجمان ڕاده‌كێشێت، بێده‌نگی و خامۆشی ڕۆشنبیریی ته‌قلیدیی ئێمه‌یه‌ ده‌رهه‌ق به‌ ئه‌نفال. ئه‌م ڕۆشنبیرییه‌ كه‌ هه‌رگیز جگه‌ له‌ نیشتیمانپه‌روه‌ریی و كوردپه‌روه‌ریی سیفه‌تی دیكه‌ی نه‌بووه‌ خۆی پێوه‌ هه‌ڵكێشێت، كه‌چی به‌ درێژایی ده‌ساڵه‌ ئیفلیجه‌ له‌ پێشكه‌شكردنی شتێكی گرنگ ده‌رباره‌ی ترسناكترین كاره‌ساتی نه‌ته‌وه‌یی له‌م سه‌ده‌یه‌دا. ئه‌م بێده‌نگییه‌ ڕێكه‌وت نییه،‌ به‌ڵكو ڕاسته‌وخۆ ئه‌وه‌ ئاشكراده‌كات كه‌ خۆشاردنه‌وه‌ی ڕۆشنبیریی ته‌قلیدیی ئێمه‌ له‌ژێر هه‌ندێ دروشمی سیاسیدا، ته‌نیا هه‌وڵدانێكه‌ بۆ خۆشاردنه‌وه‌ و خۆدزینه‌وه‌ له‌ وه‌زیفه‌ فیكری و مه‌عریفییه‌كان. ئه‌نفال ئاشكرایكرد كه‌ ئه‌م ڕۆشنبیرییه‌ دروشمپه‌روه‌ره‌ له‌ جه‌وهه‌ردا كه‌مته‌رخه‌مییه‌كی قووڵی به‌رامبه‌ر كۆمه‌ڵ و ئازادی و مرۆڤ له‌ كوردستان شاردۆته‌وه‌. ئه‌م بێده‌نگییه‌ دوور و درێژه‌ پتر له‌هه‌ر شتێكی دیكه‌ به‌یانكه‌ری ڕووی ڕاسته‌قینه‌ی ئه‌و ئیفلاسه‌ سیاسی و فكرییه‌یه‌ كه‌ سه‌له‌فییه‌تی ڕۆشنبیریی و سیاسی تیاده‌ژین. له‌دوای ئه‌م بێده‌نگییه‌، له‌دوای ئه‌و فه‌رامۆشكردنه‌ بوارێك نامێنێته‌وه‌ بۆ باوه‌ڕهێنان به‌وانه‌ی كه‌ به‌ ناوی كورد و شۆرشگێڕێتی و ئازادیه‌وه‌، ده‌یانه‌وێت شورایه‌ك به‌ده‌وری حوجره‌ تاریكه‌كانی خۆیان بكێشن، ئه‌م حوجرانه‌ی كه‌ ئه‌مڕۆ ئاشكرایه‌ چه‌نده‌ له‌ كورد و لە مرۆڤدۆستی خاڵییە و چەندەش لە شێواندنی دەستەئەنقەستی ماناکانی کوردبوون و ئازادبوون لێوان لێوه‌. كه‌مته‌رخه‌می ده‌رهه‌ق به‌ ئه‌نفال، ئه‌وه‌ی ده‌رخست كه‌ زۆر له‌ ڕۆشنبیرانی ئێمه‌، هه‌تا هه‌ندێك له‌وانه‌ش كه‌ دروشمی نه‌فره‌تلێكردنی واقعی سیاسی ئه‌مرۆیان به‌رزكردۆته‌وه‌. له ‌ته‌ك كۆمه‌ڵێك ناوه‌ندی سیاسیدا به‌شدارن له‌ گۆڕینی قوربانییه‌كانی كورددا بۆ كڵێشه‌یه‌ك كه‌ خوتبه‌چییه‌كان له‌ پێناوی پته‌وكردنی هه‌رچی زیاتری پایه‌كانی واقیعی سیاسی و ڕۆشنبیرییدا به‌كاریده‌هێنن. ده‌ ساڵه‌ ڕۆشنبیریی ئێمه‌ نه‌یتوانیوه‌ ئه‌نفال له‌ وشه‌ی ناو خوتبه‌كانه‌وه‌ بكاته‌ ئه‌و كلیله‌ی كه‌ جه‌وهه‌ری قۆناغێك و هه‌ره‌سی سه‌رده‌مێكی سیاسی ئاشكراده‌كات. ڕۆشنبیرییه‌كیش نه‌توانێت ئه‌نفال له‌ خوتبه‌كان ده‌ربهێنێت و بیكاته‌ كه‌ره‌سته‌ی له‌دایكبوونی دونیابینییه‌كی نوێ، یان بیكاته‌ به‌هانه‌ی له‌دایكبوونی گومان و پرسیاری نوێ، ئیدی شایسته‌ی لێخۆشبوون نییه‌.

بێتوانایی ڕۆشنبیریی ئێمه‌ له‌وه‌ی ئه‌نفال بكاته‌ سه‌ره‌تای له‌دایكبوونی ئه‌خلاقێكی سیاسی نوێ، ته‌نیا له‌ سستبوونی واقیعی ڕۆشنبیریدا ڕه‌نگینه‌داته‌وه‌، به‌ڵكو له‌ ژیانی هه‌موو ئه‌و خێزانانه‌شدا ده‌بینرێته‌وه‌ كه‌ له‌ ئه‌نفالكراوان جێماون. ئه‌نفالییه‌كان تائه‌مرۆ وه‌ك هه‌میشه‌ له‌ په‌راوێزی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی ئێمه‌دا ده‌ژین، هه‌ر گروهێكی ده‌ركرا و بێبایه‌خ و فه‌رامۆشكراون. ئه‌و هه‌وڵدانه‌ بچوكه‌ی ئێمه‌ش، ته‌نیا هه‌وڵدان نییه‌ بۆ ئاشكراكردنی ڕووه‌ دزێوه‌كانی ئه‌و تراژیدیا گه‌وره‌یه‌، به‌ڵكو هه‌وڵدانیشه‌ بۆ یادهێنانه‌وه‌ی ئه‌و قوربانییه‌ زیندوانه‌ی ئه‌نفال كه‌ تائێستا گروهێكی په‌راوێزكراو و بێده‌نگ و بێبایه‌خن.

له‌ڕاستیدا ده‌زگا ئیداری و سیاسی و ڕۆشنبیره‌كانی ئێمه‌ ته‌نها له‌وه‌دا كه‌مته‌رخه‌منین كه‌ نه‌یانتوانی ئه‌نفال بكه‌نه‌ بابه‌تێكی فیكری و مه‌عریفی، به‌ڵكو بایه‌خیشیاننەدا بە پاراستنی ئه‌رشیفه‌ ڕاسته‌قینه‌كانی ئه‌نفال و مۆزه‌یه‌كی تایبه‌تیان بۆ پاشماوه‌كانیان و یادگارییه‌كانیان دروستنه‌كرد، واتا ئه‌گه‌رچی هه‌رچییه‌ك له‌و بواره‌دا كراوه‌ له‌ سنووری كاری ئه‌رشیف و دۆكۆمێنت تێناپه‌رێت، به‌ڵام ئاشكراشه‌ كه‌ كاری ئه‌رشیفكردن له‌گه‌ڵ هه‌موو گرنگییه‌كیدا، ئاراسته‌یه‌كی تایبه‌تی وه‌رگرتووه‌ كه‌ هێنده‌ی مه‌به‌ستی به‌ ده‌ستهێنانی شه‌رعییه‌ته‌ بۆ هه‌ندێ كرده‌ی سیاسی دژی ڕژێم، به‌ هه‌مان ئه‌ندازه‌ بایه‌خنادات به‌ خودی قوربانییه‌كان. كاری ڕاسته‌قینه‌ی ئه‌رشیف ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ته‌نها دیكۆمێنته‌كانی تاوان بپارێزێت، به‌ڵكو له‌ هه‌مانكاتدا ده‌بێت ئاوێنه‌ی ئه‌و ئه‌و ژیانانه‌ش بێت كه‌ له‌ده‌ستچوون و به‌ربه‌ریانه‌ زه‌وتكراون. ئه‌وه‌ی بۆ ئێمه‌ زۆر گرنگه‌ هه‌وڵدانی تێپه‌راندنی سیاسه‌تی مامه‌ڵه‌كردنه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌نفالدا، وه‌كو كێشه‌یه‌كی تایبه‌ت به‌ دۆكۆمێنتكردن و به‌ڵگه‌پارێزیی. ئه‌نفال به‌ته‌نها كاری ئه‌رشیفكردن و چاپكردنی هه‌ندێك به‌ڵگه‌ نییه‌، به‌ڵكو جه‌وهه‌ری ئه‌نفال مه‌سه‌له‌ی هه‌ڵدانه‌وه‌ی لاپه‌ره‌كانی تاوانی سیاسییه‌ له‌ مێژووی ئێمه‌دا، به‌ هه‌موو ڕه‌هه‌ند و چه‌مكه‌كانییه‌وه‌. ئه‌نفال ئه‌وه‌ ئاشكراده‌كات، ئایا‌ جه‌لاده‌كان تا چ ئه‌ندازه‌یه‌ك ده‌توانن له‌ ڕابوردووی خۆیان ده‌رچن و قوربانیش تا چ ئه‌ندازه‌یه‌ك له‌ داهاتوودا نه‌بێته‌ جه‌لاد.

 له‌مڕودا كه‌ قسه‌كردن له‌سه‌ر دیالۆگی عه‌ره‌بی-كوردی، بابه‌تێكە زووزوو دووباره‌ده‌بێته‌وه‌، مافی خۆمانه‌ به‌ سازده‌ران و به‌شداریكه‌رانی ئه‌و جۆره‌ دیالۆگانه‌ بڵێین: (هەر‌ دیالۆگێك له‌و چه‌شنه‌، له‌سه‌ره‌تاوه‌ تا كۆتایی، گه‌ر نه‌بێته‌ دیالۆگ له‌سه‌ر ئه‌نفال، ئه‌وا دیالۆگێكی درۆزن و بێئه‌نجامه‌). ئه‌مڕۆ یه‌ك كه‌ناڵ هه‌یه‌ كه‌ ده‌شێت ببێته‌ سه‌ره‌تای ڕاسته‌قینه‌ بۆ ئه‌و دیالۆگه‌، ئه‌ویش داننانی عه‌ره‌به‌ وه‌كو ده‌وڵه‌تان و ڕێكخراوان و ڕۆشنبیران به‌ ئه‌نفالدا، وه‌كو تراژیدیایه‌كی ئینسانی كه‌ به‌ده‌ستی سوپایه‌كی عه‌ره‌بی ئه‌نجامدراوه‌ و ڕیشه‌كه‌شی له‌ناو ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌بییه‌وه‌ سه‌ریده‌رهێناوه‌. دیالۆگ مانای بونیادنانه‌وه‌یه‌كی ئه‌خلاقیانه‌یە بۆ په‌یوه‌ندی مرۆڤی كورد و عه‌ره‌ب. بونیادنانه‌وه‌ی ئه‌خلاقیش به‌بێ داوای لێبوردنکردنێكی به‌رفراوان و ڕاستگۆ له‌ قوربانییه‌كانی ئه‌نفال و كورد نایه‌ته‌دی، داوای به‌خشینێك كه‌ له‌گه‌ڵ خۆشیدا قبوڵكردنێكی ته‌واوی بژاردنه‌وه‌ی هه‌موو زیانه‌ مادیی و مه‌عنه‌وییه‌كانی هه‌ڵگرتبێت. ئێمه‌ پێمانوایه‌ هه‌ر بێده‌نگبوونێك له‌ مافی ئه‌نفالكراوان، هه‌ر كه‌مته‌رخه‌مییه‌ك له‌داواكردنه‌وه‌ی ته‌رمه‌كانیان، هه‌ر فه‌رامۆشكردنێكی دۆزینه‌وه‌ و ده‌رخستنی هه‌موو ڕاستییه‌كان ده‌رهه‌ق به‌ سروشتی تاوانه‌كه‌ و ئه‌نجامده‌رانی، ڕاسته‌وخۆ ئه‌و سیاسه‌تمه‌دارانه‌ ته‌حه‌مولیده‌كه‌ن، كه ‌به‌بێ مه‌له‌فی ئه‌نفال ده‌چنه‌ سه‌ر مێزی دیالۆگ و دانوستان. بۆیه‌ له‌ ئێستاوه‌ ئومێدمان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌هه‌موو دیالۆگه‌كان و هه‌موو دانوستانه‌كاندا ئه‌نفال نه‌بێته‌ بابه‌تێكی لاوه‌كی و تێپه‌ر كه‌ له‌سنووری گله‌یی سیاسه‌تمه‌دارانی كورد و عه‌ره‌بدا له‌ یه‌كتر گیربخوات.

گۆڕینی ئه‌نفال بۆ بابه‌تێكی سه‌ره‌كی و ستراتیژی له‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی ڕاست و درۆی دروشمه‌ سیاسییه‌كاندا زۆر خاڵی ئاڵۆزمان بۆ ڕوونده‌كاته‌وه‌، بۆیه‌ هه‌ستیاریی و هۆشیاریی هه‌رچی زیاتر به‌رامبه‌ر به‌ ئه‌نفال به‌ دڵنیایه‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌و مه‌حەكه‌ سیاسییه‌ گرنگانه‌ی كه‌ نابێت نە ڕۆشنبیران و نە هاوڵاتیانی ساده‌ له‌ ئاستیدا بێده‌نگ بن، هه‌ر حیزبێكی سیاسی كه‌ خوازیاره‌ حوكمی كوردستان بكات، مه‌به‌ستێتی له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی داهاتوودا (ئه‌گه‌ر هه‌ڵبژاردنی داهاتوو ئه‌نجامدرا) بروایه‌كی زیاتر به‌ده‌ستبهێنێت، ده‌بێت به‌رنامه‌یه‌كی ئاشكراو دیاریكراوی له‌سه‌ر ئه‌نفال و كاركردن بۆ ئه‌نفال و مامه‌ڵكردن له‌گه‌ڵ تاوانباره‌ گه‌وره‌كانی هه‌بێت، ئه‌وه‌ی پێویسته‌ به‌رنامه‌یه‌كی به‌رجه‌سته‌ و كاركردنی چالاكانه‌یه بۆ هه‌موو لایه‌نه‌كانی بابه‌تی ئه‌نفال، نه‌وه‌كو هه‌ندێ دروشمی دووباره‌ و سه‌دباره‌ بووه‌وه‌. ئه‌وه‌ی هه‌ڵوێستی له‌سه‌ر ئه‌نفال نه‌بێت، واته‌ هه‌وێستی له‌سه‌ر پاشه‌رۆژی سیاسی نییه‌ و نیگایه‌كی ڕوونی نییه‌ بۆ سبه‌ی.

ده‌ساڵه‌ سیاسه‌تمه‌دارانی ئێمه‌، چاوه‌ڕوانی وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكان، تۆڵه‌ی ئه‌نفالیان بۆ بكاته‌وه‌. به‌ڵام ئاشكراشه‌ ئه‌مه‌ریكا له‌به‌ر سه‌ده‌ها هۆ نایه‌وێت، سه‌دام حوسه‌ین، وه‌ك تاوانبارێكی ڕاسته‌قینه‌ی ئه‌م سه‌ده‌یه‌ بناسێنێت، به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ سیاسه‌ته‌ چه‌وت و درندانه‌كه‌ی ئه‌مه‌ریكا ئه‌مڕۆ بوو به‌ هۆیه‌ك ڕژێمی عێراقی دووباره‌ ناوبانگی ئه‌خلاقی خۆی بونیادبنێته‌وه‌، ئه‌و گه‌مارۆ دڕندانەیە‌ی ئه‌مه‌ریكا، ئه‌و موشه‌كبارانكردنه‌ی شوێنانی مه‌ده‌نی، ئه‌و ده‌ستپاراستنه‌ له‌سه‌رانی ڕژێم، كه‌ بڕێكیان ئێستا وه‌كی ئۆپۆزیسیۆن چالاكن، هه‌موو بوونه‌ زه‌مینه‌یه‌كی گه‌وره‌ كه‌ پیاوكوژێكی وه‌ك سه‌دام حوسه‌ین درێژه‌ بداته‌ ده‌سه‌ڵاتی خۆی و زه‌مینه‌ی ئه‌خلاقیانه‌شی هه‌بێت بۆ ئه‌و ڕاوه‌ستان و مانه‌وه‌یه. فه‌رامۆشكردنی ئه‌نفال وایكرد له‌سه‌ره‌تاوه‌ سزاكانی سه‌ر ڕژێم ته‌نیا لایه‌نی ته‌كنیكی بگرێته‌وه‌ و له‌ سنووری دامالینی چه‌كه‌وه‌ نه‌گوازێته‌وه‌ بۆ سنووری داماڵینی شه‌رعییه‌تی ئه‌خلاقی. هه‌رئه‌وه‌شه‌ واده‌كات تا ئه‌مرۆ ئه‌مه‌ریكا نه‌توانێت به‌ زمانێكی ئاشكرا و به‌ كۆنكرێتی له‌سه‌ر گه‌وره‌یی تاوانه‌كانی ئه‌م ڕژێمه‌ بێته‌ ده‌نگ. به‌لاوه‌نانی ئه‌نفال، تا ئه‌م ساته‌ش ئه‌م زه‌مینه‌ گه‌وره‌یه‌یە كه‌ ڕژێم له‌سه‌ری وه‌ستاوه‌، به‌بێ هاتنه‌ده‌نگیش له‌سه‌ر ئه‌نفال ڕووخاندنی ڕژێمی به‌عس ئه‌گه‌ر ئه‌سته‌م نه‌بێت، ئه‌وا كارێكی قورسه‌. بۆیه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و په‌رده‌پۆشی و بێده‌نگییه‌ی ئه‌مه‌ریكا و ده‌وڵاتانی ڕۆژئاوا و ڕۆژهه‌ڵات ده‌رهه‌ق به‌ ئه‌نفال، وه‌كو به‌ڵگه‌یه‌كی تری ڕاسته‌قینه‌ی درنده‌یی له‌م سه‌ده‌یه‌، پێداویستییه‌كی ئه‌خلاقی و سیاسییه‌ كه‌ ده‌زگا و ڕێكخراوه‌ مه‌ده‌نییه‌كانی كورد خۆیان ده‌ستبه‌كاربن، چونكه‌ چیدی ناكرێت هه‌یئه‌ته‌ یاسایی و دادگاییه‌كانی كورد هێنده‌ ئیفلیج بن، نه‌توانن وه‌زیفه‌كانی خۆیان ببینن.

***

له‌كاتی ئاماده‌كردنی ئه‌م ژماره‌یه‌ بۆ چاپ، هه‌واڵی ده‌ستگیركردنی نایاساییانای سه‌رۆكی پارتی كرێكارانی كوردستان له‌ پایته‌ختی(كینیا)، بوو به‌ ده‌نگوباسی سه‌ره‌كی ناو ده‌زگاكانی ڕاگه‌یاندن و شه‌پۆلی ناڕه‌زایی كۆمه‌ڵانی خه‌ڵكی كوردستان له‌ هه‌موو جیهاندا دژ به‌و چه‌ته‌گه‌رییه‌ نێونه‌ته‌وه‌ه‌ییه‌ هه‌موو كونج و قوژبنێكی گرته‌وه‌ و قه‌یرانێكی سیاسی و ئه‌خلاقیشی له‌ ئه‌وروپادا دروستكرد.

گومانی تێدا نییه‌ كه‌ ئه‌مه‌ یه‌كه‌مجار نییه‌ له‌ له‌ مێژووی خه‌باتی ڕزگاریخوازی كوردستانی باكووردا كه‌ سه‌رۆكی بزقوتنه‌وه‌كه‌ی ده‌ستگیرده‌كرێت و ده‌ربێته‌وه‌ بۆ (ئه‌ستانه‌). یه‌كه‌مجار نییه‌ له‌ مێژووی ئه‌و میله‌ته‌ كه‌ پێشره‌وه‌ و پێشمه‌رگه‌كانی وه‌كی (له‌ یاسا لاده‌ر) ته‌ماشائه‌كرێن و سزا و ڕقی ده‌وڵه‌ت و (نه‌ته‌وه‌ی پیرۆزی) توركیان به‌سه‌ردا ده‌بارێت. ئه‌مه‌ یه‌كه‌مین جار نییه‌ له‌ مێژووی كورد كه‌ ده‌وڵه‌تێكی دراوسێ له‌ ترسی به‌رژوه‌ندی و ئاساییش و ده‌ستكه‌وتی نه‌ته‌وه‌یی خۆی ده‌ستبه‌رداری به‌كارهێنانی كورد ئه‌بێت و پاشان به‌ ده‌ره‌نجامی ترسناك و كاره‌ستاوی بۆ پێشره‌وان و بزووتنه‌وه‌كه‌ و گه‌لی كورد ئه‌كه‌وێته‌وه‌.. ئه‌مه‌ یه‌كه‌مجار نییه‌ كه‌ به‌رژوه‌ندییه‌ ده‌وڵه‌تی و ناوچه‌یی و نێونه‌ته‌وایەتییە‌كان له‌سه‌ر خاكی كوردستان و له‌سه‌ر ئێسقانی خه‌ڵكی كورددا یه‌كتری ده‌برن به‌رژەوه‌ندی و هێز به‌سه‌ر عه‌داله‌ت و لێپرسراوێتی ڕه‌وایه‌تی خه‌باتی میله‌تێكی چه‌وساوه‌دا زاڵ ئه‌بێت.

به‌ڵێ ئه‌مانه‌ و چه‌ندان نموونه‌ی دی، ئه‌زموونی نوێ نین بۆ سه‌رانی كورد و بزووتنه‌وه‌كانی. ئێمه‌ لێره‌دا قسه‌مان له‌سه‌ر دووباره‌بوونه‌وه‌ی ئه‌زموونه‌كان نییه‌، ئه‌وه‌ی له‌م دۆخه‌شدا گرنگه‌، ده‌ستنیشانكردنی مانای ئه‌م تراژیدیایەیه‌ له‌ناو دیارده‌ و به‌رئه‌نجامه‌ نوێكانی ئه‌م جیهانه‌دا كه‌ پێیده‌گوترێت(دونیای گڵۆباڵ). دیارده‌یه‌ك كه‌ به‌ ئاشكارا ڕه‌هه‌ندێكی دووفاقه‌یی له ‌خۆگرتوه‌ و ئاسۆكانیشی بۆ كورد گه‌ر له‌ چه‌ند په‌نجه‌ره‌یه‌كه‌وه‌ به‌سه‌ر دونیادا كراوه‌بێت، ئه‌وا له‌ چه‌ندین ده‌رگاشه‌وه‌ داخراوه‌.

ئه‌وه‌ی نوێیه‌ له‌م جیهانه‌دا بۆ كورد تاراوگه‌بوونی سێ نه‌وه‌ی كوردییه‌ به‌سه‌ر ئه‌وروپا و جیهاندا. نه‌وه‌ی یه‌كه‌میان له‌ په‌نجا و شه‌سته‌كانی ئه‌م سه‌ده‌یه‌ له‌ پێناوی دۆزینه‌وه‌ی شانسی ژیانێكی نوێ، وه‌ك كارگه‌ر ڕوویان له‌ ئه‌وروپا كرد. نه‌وه‌ی دووه‌میشی وه‌كو خوێندكار و نه‌وه‌ی سێیه‌میش له‌ هه‌شتاو نه‌وه‌ده‌كاندا وه‌كی په‌ناهه‌نده‌ی سیاسی له‌م وڵاتانه‌ نیشته‌جێبوون. ئه‌م به‌شانه‌ی ناو كۆمه‌ڵگای كوردی بێبه‌ری نه‌بوون له‌ كاریگه‌ری و گۆڕانكارییه‌ سیاسییه‌كانی وڵاته‌كه‌یان، بۆیه‌ ئه‌مڕۆ چه‌نده‌ به‌سه‌ر سیاسه‌تی ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی كه‌ كوردیان تیادا ده‌چه‌وسێنرێته‌وه‌ چاودێرن، ئه‌وه‌نده‌ش له‌ده‌ره‌وه‌ی وڵاتیش بونه‌ته‌ (گروپی فشار) به‌سه‌ر ویژدان و ده‌زگاكانی ڕاگه‌یاندنی نێونه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌. ئه‌مه‌ ئه‌گه‌رچی ڕه‌هه‌ندێكی كاره‌ساتاوی میلله‌تێكی په‌رته‌وازه‌ ئاشكراده‌كات، به‌ڵام زه‌مینه‌یه‌كیشه‌، كه‌ ئاسۆ و ماناكانی مه‌سه‌له‌ی كورد له‌ ئاستی نێونه‌ته‌وایه‌تیی به‌رفراوانتر و قووڵترده‌كاته‌وه‌.

هه‌ربۆیه‌ ڕێكه‌وت نییه‌ كه‌ ده‌ستگیركردنی”ئاپۆ”(بۆ دووه‌م جار دوای هه‌ڵه‌بجه‌)، كوردی هه‌موو به‌شه‌كانی له‌ده‌وری مه‌سه‌له‌كه‌یان كۆكرده‌وه‌. له‌م شه‌پۆلی ناڕه‌زاییه‌دا، جارێكی تر ڕه‌چاوی ئه‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ ناكۆكییه‌ سیاسی و ئیقلیمی و ئایدۆلۆژییه‌كان، به‌رامبه‌ر به ‌گه‌وره‌یی كاره‌سات و پیلانه‌كان ده‌كه‌ونه‌ په‌راوێزه‌وه‌. ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای كۆششی ده‌زگاكانی ڕاگه‌یاندن و ناوه‌نده‌ سیاسیه‌كانی ئه‌وروپی بۆ پارچه‌پارچه‌كردنی كێشه‌كه‌ و نیشاندانی پارتی كرێكاران، وه‌كو ڕێكخراوێكی تیرۆرست و وێناكردنی به‌وه‌ی كه‌ به‌شێك نییه‌ له‌ بزووتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كورد، له‌ دواجاردا ئه‌م هه‌وڵ و خواستانه‌ هه‌موویان بێده‌ره‌نجام كه‌وتنه‌وه‌، چوونكی ئه‌زموونه‌كان ئه‌وه‌ به‌ كورد ده‌ڵێن، كه‌ ڕۆژێك له‌ ڕۆژان خۆرئاوا هه‌نگاوێكی ڕاسته‌قینه‌ی نه‌ناوه‌ به‌ ئاراسته‌ی تاوانباركردنی جه‌نه‌ڕال و سیاسییه‌ ناسیۆنال- شۆڤێنییه‌كانی توركدا و به‌ ڕوونی ده‌نگی هه‌ڵنه‌بریوه‌ بۆ داكۆكیكردن له‌ مافه‌كانی كورد. ئه‌م شه‌پۆلی توڕهی‌یه‌ی خه‌ڵكی كوردستان، ئه‌وه‌ی ده‌رخست، كه‌ له‌ناخی مرۆڤی كورددا ئیراده‌یه‌كی گه‌وره‌ هه‌یه‌، ئیراده‌یه‌ك گه‌ر سیاسییه‌ دووڕووه‌كان و سیاسه‌تی ئیقلیمچێتی و هاریكارانی داگیركه‌ران لێگه‌رێن، ئه‌وا توانای ده‌ره‌نجانی كاری مه‌زنی هه‌یه‌.

ئه‌وه‌ی له‌م كاره‌ساته‌ نوێیه‌، بریتییه‌ له‌ به‌شداربوونی یه‌كه‌مجاری تۆڕێكی گه‌وره‌ له‌ لێهاتووترین ده‌زگا ئیستخباراتییه‌كانی جیهان، بۆ ده‌ستگیركردنی سه‌رۆكی ڕێكخراوێك و خنكاندنی بزووتنه‌وه‌ی ڕزگاری پارچه‌یه‌ك له‌ پارچه‌كانی كوردستان و پێشكه‌شكردنی، وه‌كی (دیاری)یه‌كی پێكه‌وه‌كاركردنی نێونه‌ته‌وه‌یی دژ به‌(تیرۆریزم) به‌ ده‌وڵه‌تێك كه‌ بۆخۆی نموونه‌یه‌كی نوێی وه‌حشیگه‌رییه‌ له‌م دونیای مودێرنه‌دا.. ئه‌وه‌ی نوێیه‌، بریتییه‌ له‌وه‌ی كه‌ چیدی سه‌رده‌می ئه‌وه‌ به‌سه‌رچوو بزووتنه‌وه‌یه‌كی كوردی پشتئه‌ستور به‌ ناكۆكی ناوچه‌ییەكانی نێوان ده‌وڵه‌ته‌كان زه‌مانه‌تی بوونی خۆی و ڕێكخراوه‌كه‌ی بكات… ئه‌وه‌ی نوێیه‌، بریتیه‌ له‌ نه‌بوونی بستێك زه‌وی بۆ هیچ كه‌سێك له‌م جیهانه‌ گڵۆباڵه‌، كاتێك كه‌ به‌رژوه‌ندی و ئاساییشی ئه‌م سیسته‌مه‌ جیهانییه‌ بخاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌و حوكمه‌كان و ده‌ستووری یارییه‌كانی بێقه‌یدوشه‌رت قه‌بوڵ نه‌كات. “ئاپۆ” ده‌شێت لێره‌دا تاكه‌ سه‌رۆكی بزوتنه‌وه‌یەكی ڕزگاریخواز بێت، كه‌ یاساكانی ئه‌م جیهانه‌ نوێیه‌ی به‌سه‌ردا جێبه‌جێكرا. ئه‌وه‌ی نوێیه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ی كه‌ دوای (ئه‌زموونی ئاپۆ) هه‌موو حیزب و سیاسه‌تمه‌داره‌ كورده‌كان ده‌بێت تێبگه‌ن، گه‌ر پشتیوانی سه‌ره‌كییان ئیراده‌ی خه‌ڵكی كورد نه‌بێت و ڕێزیان بۆ ئه‌و ئیراده‌یه‌ش نه‌بێت، ئه‌وا پشتبه‌ستنی ڕه‌ها به‌ لایه‌نێك له‌ وێنه‌ی ئه‌مه‌ریكا، یان ڕێکكه‌وتنه‌ ئیقلیمییه‌كان، مانای ئه‌وه‌یه‌، ئه‌وان هه‌میشه‌ له‌سه‌ر مینێك وه‌ستاون، یان بۆبمێكی كاتی له‌ژێر كورسییه‌كانیاندایه‌. بۆیه‌ تاكه‌ ڕێگایه‌ك بۆ ده‌ربازبوون له‌م قه‌یرانه‌ سیاسییه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ی ئه‌مرۆی كورد، داكۆكیکردنه‌ له‌مافه‌ ڕه‌واكانی گه‌لی كورد و دروستكردنی ئیجماعێكی (كۆنزێنس) سیاسییه‌ كه‌ له‌ساتی قه‌یرانه‌ سه‌خته‌كاندا ڕوبه‌رێكی به‌رگریان بۆ بهێڵێته‌وه‌.

كورد له‌سه‌رده‌می جه‌نگی سارددا قوربانی ململانێی خۆرهه‌ڵات و خۆرئاوا بوو. ئه‌مرۆش كه‌مته‌رخه‌می و نه‌بوونی خواستی سیاسی له‌ ئه‌وروپا، له‌وه‌ی چالاكانه‌ هه‌تا به‌شدارییه‌كی بچوكیش بكه‌ن له‌ فشارهێناندا بۆ سه‌ر حوكمرانه‌كانی ناوچه‌كه‌، ڕووی ئه‌و هه‌ره‌سه‌ ئه‌خلاقییه‌ نیشانده‌دات كه‌ سه‌ره‌تاكانی به‌گڵۆباڵبوونی جیهان له‌گه‌ڵ خۆیدا هه‌ڵیگرته‌وه‌. (ئاپۆ) له‌ گه‌شته‌ (ئۆدیسێ)یه‌كه‌ی خۆیدا له‌ ئه‌وروپا و ڕوسیا و ئه‌فه‌ریقادا، زۆربه‌ی ئه‌و ئه‌گه‌رانه‌ی تاقیكرده‌وه‌ كه‌ له‌ دونیای ئەمڕۆی سیاسەتدا باوه‌… پاش نائومێدبوون و سه‌رنه‌كه‌وتنیشی له‌م هه‌نگاوه‌نه‌دا، ئاماده‌ی ڕووبه‌رووبوونه‌وه‌ی دادگایه‌كی نێوده‌وڵه‌تی بوو، كه‌ تیایدا هه‌موو تاوانه‌كان بخرێنه‌ڕوو، تاوانی پارتی كرێكاران و تاوانه‌ جه‌نگییه‌كانی ده‌وڵه‌تی توركیاش، به‌ڵام دیاره‌ خۆرئاوا بۆئه‌وه‌ی تیشك نه‌خاته‌ سه‌ر كێشه‌ی كورد و زیان له‌ به‌رژوه‌ندییه‌كانی خۆیان نه‌كه‌وێت، هه‌ر(ئاپۆ)یان پێشكه‌ش به‌ سێداره‌كانی تورك كرد، به‌ڵكو سڵ له‌وه‌ش ناكه‌نه‌وه‌ كه‌ سه‌رجه‌می پرۆتێسته‌كانی(موعاره‌زه‌) كورد به‌ پرۆتێستی تیرۆرستی ناوبه‌رن. هه‌رلێره‌وه‌ ئێمه‌ پێمانوایه‌ ئه‌و داواكارییانه‌ی خۆرئاوا ده‌یكات له‌ دادگا خوێناوییه‌كانی توركیا، بۆ دادوه‌رییه‌كی عادیلانه‌ی (ئاپۆ) كه‌ تاكه‌(مه‌رحه‌مه‌تێكه‌) ده‌زگا سیاسییه‌كانی ئه‌وروپی بۆ كوردی بنوێنن، درۆیه‌كی گه‌وره‌ و ناشرینه‌.

دیاره‌ ئه‌وه‌ ڕاستییه‌كه‌ كه‌ هاوكاریكردنی نێونه‌ته‌وایه‌تی له‌ گرتنی چه‌ته‌ئاساییانه‌ی (ئاپۆ) و چاوبه‌ستكردنی بۆ زیندانی توركان، كۆشتنێكی ڕه‌مزییانه‌یه‌ بۆ گه‌لی كورد به‌گشتی و بۆ كوردستانی توركیاش به‌ تایبه‌تی، كولتوورێكه‌ له‌م چه‌ند ساڵه‌ی ڕابردوودا به‌رامبه‌ر به‌ سه‌رانی كوردستانی ئێرانیش به‌ به‌رچاوی ڕای گشتی جیهانییه‌وه‌ له‌ ئه‌وروپا پیاده‌كرا… بۆیه‌ دوای ته‌سلیمكردنه‌وه‌ی(ئاپۆ) به‌ دوژمنه‌كه‌ی، چاوه‌ڕوانكردی ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تانی ڕۆژئاوا بێن و زه‌مینه‌ی كۆنفراسێكی نێونه‌ته‌وه‌یی بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی كورد خۆشبكه‌ن، به‌قه‌د دووری نێوان(نیرۆبی) و (مه‌ڕمه‌ڕه‌)، كه‌ ئێستا(ئاپۆ)ی تیادا زیندانه‌، له‌ واقیع بینییه‌وه‌ دووره‌. ئه‌و ڕاستییه‌ش مانای ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ خۆمان ته‌سلیمی ڕادیكالییه‌تێکی ناعه‌قڵانی بكه‌ین. واقیعی سیاسی ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێت، كه‌ چه‌نده‌ سیاسه‌تی پراگماتیكی ئۆپۆرتۆنیستانه‌ی ده‌وڵه‌تانی ڕۆژئاوا به‌بێ فشاری مه‌ده‌نی كورد و ڕای گشتی جیهانی، ناتوانێت ئه‌لته‌رناتیڤ به‌رهه‌مبهێنێت بۆ چاره‌سه‌ری مه‌سه‌له‌ی كورد، ئه‌وه‌نده‌ش ته‌سلیمبوون به‌ ڕادیكالیزمێكی ناعه‌قڵانی ناتوانێت ببێت به‌ ئه‌لته‌رناتیڤی ئه‌م دۆخه‌. لێره‌دا زۆر گرنگه‌ ئه‌و سۆزه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ ڕاچه‌نیوه‌ له ناو سه‌رمایه‌ی هیچ حیزبێكدا دیل نه‌كرێت و نه‌كرێته‌ هه‌وێنی تاودانی هه‌رچی زیاتری ململانێی دوژمنكارانه‌ی گروپی به‌ پارچه‌پارچه‌بوونی پتری ناو بزاوتە سیاسییه‌كانی كورد و دروستكردنی سیناریۆی نوێ بۆ شه‌ری ناوخۆ. لێره‌دا چه‌نده‌ هه‌ڵوێستی ڕه‌ق ده‌رهه‌ق به‌ داگیركه‌ران پێویسته‌، هێنده‌ش نه‌رمی و دیالۆگ له‌ناو خۆیدا گرنگی ستراتیژانه‌ی خۆی هه‌یه‌. پێویسته‌ ئه‌و ئازاره‌ ڕاچه‌نیوه‌ نه‌بێته‌ مایه‌ی دروستكردنی وه‌همی خواردنی حیزبه‌كانی كوردستان بۆ یه‌کتر و نه‌بێته‌ مایه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ یه‌كێك له‌ ڕێكخراوه‌كان وه‌همی (تاكه‌ نوێنه‌ر) و خه‌یاڵی (پارتی سه‌ركرده‌) له‌سه‌ری خۆیدا گه‌وره‌بكات، كه‌ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ به‌ كاره‌ساتی گه‌وره‌تر دواییدێت. ئه‌م تراژیدیایه‌ و ئه‌م ڕاپه‌رینی نائومێدییه‌ ده‌بێت وه‌كو ده‌روازه‌یه‌كی ده‌رچوون له‌ تراژیدیا هه‌ڵسوكه‌وتی له‌گه‌ڵدا بكرێت، نه‌وه‌كو ده‌روازه‌ی كردنه‌وه‌ی كاره‌سات و دروستكردنی تراژیدیای سیاسی دیكه‌.‌

لێپرسراوانی ئەم ژمارەیە:

بەختیار عەلی، ئاراس فەتاح 

ژمارە: ٨ /١٩٩٨

ڕەهەند: لە لایەن (نێوەندی ڕەهەند بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی) بڵاودەکرێتەوە

بەڕێوەبەری گۆڤار: هیوا قادر

دەستەی نووسەران (ئاراس فەتاح، بەختیار عەلی، بەرزان فەرەج، فاروق ڕەفیق، ڕێبین ئەحمەد هەردی، مەریوان وریا قانع، هەڵکەوت عەبدوڵڵا)

لێپرسراوانی ئەم ژمارەیە: فاروق ڕەفیق، هەڵکەوت عەبدوڵا

ناوخن

لەبری هەڵوێستە …… فاروق ڕەفیق

ئەخلاقناسی لە دنیای پۆست مۆدێرنەدا…… مەریوان وریا قانیع

خۆرئاوا و ئەوەکانی، موسڵمان وەکو ئەوی خۆرئاوا….. فاروق ڕەفیق

بەشێک لە پڕۆژەی ووشەکان و جیاوازی…… ڕزگار حمەڕەشید

فەلسەفەی زانستی هاوچەرخ و خوێندنەوەیەک بۆ

پێوەندیی نێوان فەلسەفە و زانست…….. دارا محەمەد

ڕۆشنگەری و تازەگەری…… وەرگێڕانی: هەڵکەوت عەبدوڵا

دڵنیابە- مەرگی تاقانەی دووەمت نەخوێندۆتەوە….. بەختیار عەلی

کتێبێکی نەدۆزراوە دەربارەی مێژووی کوردستان….. وەرگێڕانی: عەبدوڵا مەردۆخ

ئاوێنە بچۆلەکان

لەبری هەڵوێستە

ئێمە و خۆرئاوا

لە ژمارە (٥)ی ڕەهەنددا ڕامانگەیاند کە نیازمان هەیە ژمارەیەکی تایبەتی لەمەڕ خۆرئاوا و فیکری خۆرئاوا دەربکەین. هەرچەندە ئەم ژمارەیەی کە دەیخەینە بەردەمتان مەلەفێکی تایبەتی لەسەر خۆرئاوا تێدایە، بەڵام دەبێت ڕاستگۆبین لەگەڵ خوێنەرانی هێژای ڕەهەند و لەگەڵ خۆشمان و بڵێین کە نیاز و خواست و تێگەیشتنی ئێمە بۆ ژمارەیەکی تایبەتی لەسەر خۆرئاوا زۆر لەوە گەورەتر و بەرفراوانتربوو کە لەم ژمارەیەدا هەیە. ئێمە لێرەدا وێڕای ڕێز بۆ ئەو دۆستانەی بەتەنگ بانگەوازەکەمانەوە هاتن، دەڵێین بەشێوەیەکی گشتی ڕۆشنبیرانی کورد وەک پێویست بەهانای بانگەوازەکەمانەوە نەهاتن و باس و لێکۆڵینەوەی بەدەست نەگەیشت. دیارە دەتوانین پەنجە بخەینە سەر چەندین هۆ، بەڵام گەر بەهەڵەدا نەچووبین هۆی سەرەکی ئەوەیە کە ڕۆشنبیرانی کورد گرنگی نادەن بە خوێندنەوەی فیکری خۆرئاواو تێڕامان لە شارستانیەتی خۆرئاوا، ئەوەش خۆی لەخۆیدا ئیشکالیەتێکە کە دەبێت ببێتە شوێنی مشتومڕ.

   لەسەرەتای ئەم سەدەیەوە بەچەندان شێوەی جیاواز ئێمەی کورد لەگەڵ خۆرئاوا، وەک شارستانیەت و وەک سیاسەتی کۆمەڵێ ووڵاتی خۆرئاوایی، دەرگیرین و بگرە زیادەڕۆییمان نەکردووە بڵێین هەندێ جار بووینەتە قوربانیی هەندێ سیاسەتی ناعادیلانەی هەندێ ووڵاتی خۆرئاوایی. لە بۆمبابارانکردنی شاری سلێمانییەوە لەلایەن هێزی کۆڵۆنیالیستی ئینگلیزەوە، لە ڕاپەڕینی شێخ مەحمود و گرتنی شێخ مەحمودەوە، لە پەیمانەکانی سیڤەر و لۆزان و دابەشکردنی کوردستانەوە، هەر لە پاڵپشتی بێ قەیدومەرجی خۆرئاوا بۆ ئەو ڕژێمانەی کورد لەسەرەتای ئەم سەدەیەوە دەستەویەخەیە لەگەڵیان، هەر لە چاونووقاندنی خۆرئاواو بێدەنگبوونی ویژدانی خۆرئاوا لەبەردەم ئەو تاوانە گەورانەی دەرهەق بەمیللەتی کورد کراون و دەکرێن، لە سەرکوتکردنی شێخ سەعیدی پیران و کوشتاری دەرسیمەوە تا ئەیلولی ڕەش و تا لە سێدارەدانی قازی موحەمەدی پێشەوا، تا پیلانەکەی کیسنجەر لە کورد ساڵی ١٩٧٥، تا هەڵەبجە و هۆڵەکۆستی کورد (ئەنفال) و ترۆرکردنی عەبدولڕەحمان قاسملۆ و شەرەفکەندی، تا نەخشەی (CIA) بۆ دەستگیرکردنی ئاپۆ بەچەندان شێوەی جیاواز ئێمە بووینەتە قوربانیی سیاسەتەکانی خۆرئاوا، بگرە نەتەوەیەک نییە لەسەر ئەم گۆی زەوییە هێندەی ئێمە ناپاکیی بەرانبەر کرابێت لەلایەن خۆرئاواوە، بەڵام نەتەوەیەکیش نییە هێندەی ئێمە چاویبڕیبێت لە خۆرئاوا وەک ڕزگارکەر. ئالێرەوە قسەکردن لەسەر خۆرئاواو تێڕامان لە عەقڵی خۆرئاوا خۆیمان بەسەردا دەسەپێنێ و کارێکە ڕۆشنبیری کورد بەناچاری دەبێت لەسەری سەرەوەی ئەجێندا فیکری و کولتوورییەکەی خۆی دایبنێ. کەواتە ناسینی ئەو کیانەی پێیدەڵێن خۆرئاوا و خوێندنەوەی ڕەخنەییانەی ئەو عەقڵەی کە پڕۆژەی مۆدێرنەتی سەرڕێگاخستووە، خوێندنەوەی سیاسەتی میکافیلیانەی خۆرئاواو بەدەرخستنی ستانداردی دووفاقە و سیاسەتی نائینسانیانەی خۆرئاوا لەمەڕ ئێمە و جیهانەوە دەبێت لە ئارەزووی ئەم یان ئەو ڕۆشنبیر بچێتە دەرەوەو خۆی وەکو بەشێکی گرنگ لە پڕۆژەی ڕۆشنبیریی کوردی نیشانبدات. خوێندنەوەی واقیعی کوردی بەهەموو ڕەهەندەکانییەوە پڕۆژەیەکی کامڵ نابێت بێ ناسین و خوێندنەوەی (ئەوان)ی کورد کە خۆرئاوا یەکێکە لەوانە.

   لەڕوویەکی تریشەوە قسەکردن لەسەر خۆرئاوا گرنگییەکی تریشی هەیە، ئەویش ئەوەی کە خۆرئاوا خاوەنی کۆمەڵێ دەستکەوتی زانستی و فیکری و سیاسی و کۆمەڵایەتی و تەکنۆلۆژیی گرنگە کە ئێمەی کورد بەناچاری نەک بەتەنیا دەبێت لەو دەستکەوتانە بدوێین و ڕابمێنین، بەڵکو هەندێ لەو دەستکەوتانە خۆماڵیبکەین و بیانکەینە بەشێک لە دنیابینی کوردانەی خۆمان، ئەمە جگە لە ئاشکراکردنی ئەو ڕاستییەی کە هەندێ لەو دەستکەوتانە دەستکەوتی هەموو مرۆڤایەتین و بەشێوەیەک لە شێوەکان بەشداریی شارستانیانەی ئێمەش لە بەدەستهێنانی ئەو دەستکەوتانەدا هەیە. ئالێرەوە بوونی جڤات (کۆمیونیتی) کوردی و بوونی ژمارەیەکی زۆری ڕۆشنبیرانی کورد لە خۆرئاوا هەلێکی مێژووییە لەبەردەم کوردا لە کۆمەڵێ ڕووەوە بۆ سەرڕێگاخستنی ڕێنسانسێکی کوردی و بۆ سەرڕێگاخستنی دیالۆگێ لەگەڵ عەقڵی خۆرئاوادا. ئەمجارە لەماڵی خۆرئاوا خۆیدا ئێمە بەبەهاکان و هۆکارەکانی خۆرئاوا خۆی دەتوانین داکۆکی لە مافەکانی خۆمان بکەین وەک دانیشتوانی ئەو ووڵاتە خۆرئاواییانە و هەروەک هەر جڤاتێکی تریش دەتوانین مەسەلە بنەڕەتیەکەمان، کە مەسەلەی کوردە، زیندوو ڕابگرین و کاریگەریشمان هەبێت لەسەر سیاسەتی دەرەوەی هەندێ لەو ووڵاتە خۆرئاواییانە. یەکێک لەو وانانەی دەبێت ئێمەی کورد لەو جڤاتە نا-خۆرئاواییانەی ترەوە، کە پێش ئێمە لە خۆرئاوابوون، فێریبین ئەوەیە کە بەلانی کەمەوە لەسەر دووئاست دەتوانین مانا بە ژیانی دوورەووڵاتیمان ببەخشین و کاریگەریی تایبەتیمان لەسەر مەسەلەی نەتەوەکەمان هەبێت. لەلایەکەوە بەسوودوەرگرتن لە هەلومەرجی لەبار لە بوارەکانی ئابووری و بیسنز و ئەکادیمیادا هەڵپەی خۆمان هەبێت و خەونی گەورە ببینین چ وەک تاکەکەس و چ وەک جڤات.لەلایەکی دیکەوە ھەستی ھاوکاری و بەتەنگەوەھاتنمان بۆ یەکتر و بۆ جڤاتی کوردی لەجاران زیاتربکەین. بەم شێوەیەش نەک دەنگی خۆمان دەبێت، بەڵکو دەسەڵاتێک بۆ ئەو دەنگە وەک پاڵپشت دروستدەکەین و ئیدی تەنیا کۆمەڵە خەڵکێک نابین پەرتەوازە و بێدەسەڵات و بێخەون و بێڕێکخستن. زمانی دەسەڵات تەنیا زمانێکە کە خۆرئاوا لێی حاڵیدەبێت، ئەم دەسەڵاتەش تەنیا لە کۆکردنەوەی تواناکان، ھێزەکان و بەھرەکان لەدەوری یەکتر گەڵاڵەدەبێت، نەک بەنیازی دروستکردنی حیزبی سیاسی، بەڵکو بەنیازی دروستکردنی جڤات و گروپی کولتووری کە لەیەک کاتدا چاو لە پاراستنی مافەکانی جڤاتی کوردی ببڕێ لە مەنفا و بەدەنگیش بێت لەسەر ئەو ناعەدالیەتەی ڕۆژانە میللەتەکەمان ڕووبەڕوویدەبێتەوە. بەدەنگ بێت لەو پێشێلکردنەی مافەکانی میللەتەکەمان لەلایەن داگیرکەرانی کوردستانەوە. بەھۆی بوونی جڤاتی کوردییەوە لە دەرەوەی کوردستان و لە خۆرئاوا ئیدی دەبێت ئەو سەردەمە بەسەرچووبێت کە تێیدا کورد قەتڵوعامبکرێ و کەسێ پێینەزانێ و ویژدانی کەسێ تەکان نەخوا، کاری ئێمە ئەوەیە کە ویژدانەکان ڕاچڵەکێنین، گۆمەکان بشڵەقێنین، دیواری بێباکی (Indifference)ی خۆرئاواییانە ھەڵتەکێنین. زیاتر لەمە نووسەری ئەم چەند دێڕە لەو باوەڕەدایە کە ئیمڕۆ ئێمەی کورد، بەتایبەت ئەوانەمان کە لە دەرەوەی کوردستان ئاوارەین، ئەرکێکی مێژووییمان لەسەرە، بانگکراوین بۆ ئەرکێک کە ڕەنگە زیادەڕۆییمان نەکردبێت بڵێین تەنیا ئەرکی ئێمەی کوردە، ئەویش دوای کارەساتی کۆسۆڤۆ و جەنگی ناتۆ دژبە یۆگۆسلاڤیا تاقیکردنەوەی ئەو گریمانکارییەی کە ئەو جەنگە پشتی بەستبوو بەو بەھایانەی کە ناتۆ بانگاشەی بۆ کرد و دەیکا، بانگاشەی ئەوەی گوایە ئەو جەنگە جەنگێ بوو ئەخلاقی و لەبەر خزمەتگوزاریی مرۆڤایەتی و بەتەنگەوەھاتنی مرۆڤدۆستانە بوو بۆ ئیتنیکێ کە ڕووبەڕووی سیاسەتی پاکخوازیی ئیتنیکی بووەوە لەلایەن ناسیۆنالیزمێ کە بەدواپلەی دڕندەیی و دێوانەیی گەیشت، ناسیونالیزمی سیڕبی. ئەو تاقیکردنەوەیەش بەم شێوەیە دەبێت کە ئێمە بەجیھان بڵێین، بە خۆرئاوا بڵێین کە حوکمی جیھان دەکا، سەدساڵە وەکو میللەتێ کە ڕووبەڕووی نکۆڵیلێکردن لەسادەترین ماف و سیاسەتی نکۆڵیکردن لە شوناس و بوونمان دەبینەوەو یەکێ لەو ھێزانەش، دەوڵەتانەش کە لە حەفتاوپێنج ساڵی ڕابردوودا شێلگیرانە دژی ھەموو خواستێکی سادەی میللەتی کورد بۆتەوەو بەتوندی ھەموو داواکارییەکی ڕەواو مرۆڤانەی کوردی سەرکوتکردووە، دەوڵەتی تورکیایە کە ئەندامێکی یانەی ناتۆیە. دەبێ بڵێین وێڕای سەدساڵ لە کوشتار و قوربانیدان، ئەو ناعەدالەتیەش قبووڵدەکەین کە دوای کۆسۆڤۆ کێشەی کورد بخرێتە سەر مێزی قسەکردن و ببێتە بەشێک لە ئەجێندای دامودەستگا نێودەوڵەتیەکان، بەتایبەت ناتۆ. دیارە ھێندە ھوشیاریمان ھەیە لەو ڕاستییە بگەین کە بەنێونەتەوەییکردنی کێشەی کورد کارێک نییە خودبەخود بکرێ یاخود ھێزێکی ناکوردی پێیھەستێ، وەک چەکفرۆشەکان و پیاوانی بیسترو کۆمپانیا گەورەکان، بەڵکو ھوشیارین لەوەی کە پڕۆسەیەک لەو جۆرە دەیەھا ڕێگری گەورەی لەبەردەمدایەو جگە لەو ڕژێمانەی کوردستانیان داگیرکردووە، ڕێگری گەورە (بەموفارەقەیەکی زۆرەوە) خودی پڕۆسەی گڵۆبەڵایزەیشنە. بەڵام وێڕای زانینی ئەو ڕاستییەش بەنێونەتەوەییکردنی کێشەی کورد و سەپاندنی ئەو کێشە لەسەر ئاستی جیھانی و خزاندنی ئەو کێشە بۆ نێو ئەجێندای دامودەستگا نێودەوڵەتیەکان تەنیا ڕێگایەکە بۆ سنووردانان بۆ ئەو جینۆسایدەی سەدساڵە ئێمەی کورد ڕووبەڕوویدەبینەوە، ئەوەش کارێکە تەنیا کورد خپی دەتوانێ پێیھەستێ بەئامادەبوونی لە ھەموو مەحفەلەکانی جیھاندا، لەسەر شەقامەکان، لە ئەکادیمیاکاندا، لە کۆنفرانسەکاندا، لەبەردەم دەرگای ھەموو دامودەستگایەکدا. سەدەی بیست ویەکەم یا ئەوەتا سەدەی قبووڵکردنی جیاوازی و ڕاگرتنی جینۆسایدی کورد دەبێت، یا ئەوەتا ھەروەک سەدەکانی تر لەکەیەک دەبێت، شەرمێک بەنێوچەوانی مرۆڤایەتیەوە لە نکۆڵیکردن لە جیاوازی بەھۆی جینۆساید و قەتڵوعامی ئیتنیکە جیاوازەکانەوە. ئا لێرەوەیە کە ڕۆڵی مێژووییانەی کورد دەردەکەوێ، ئەویش لە ڕووبەڕووکردنەوەی خۆرئاواو مرۆڤایەتی بەرانبەر ئەو ڕاستییەی تا میللەتێک مابێت لەسەر ئەم گۆی زەوییە کە جینۆسایدبکرێ و نکۆڵی لە بوونی بکرێ و ئازادنەبێت، ئەوا نەک بەتەنیا قسەکردن لەسەر ئازادی و عەدالەت درۆیەکی گەورە دەبێت، بەڵکو مرۆڤایەتی سەرجەم ناتوانێ ئازادبێت.

ئەوەی لە کۆسۆڤۆدا ڕوویدا تراژیدیایەکە تا چەندین دەیەی تر دەشێ لە کاریگەرییەکانی بدوێین، لە قووڵی ئەو تراژیدیایە بیربکەینەوەو وانەی لێوە فێربین. بەڵام با لێرەدا تا ئەو شوێنەی پەیوەندیی بە ناتۆوە ھەیە سەرنجێک دەربڕین. دەستێوەردانی ناتۆ لە کاروباری یۆگۆسلاڤیا و بەتەنگەوەھاتنی ناتۆ بۆ کۆسۆڤییەکان و بۆمبابارانکردنی یۆگۆسلاڤیا بۆ ماوەی ٧٩ ڕۆژ لەسەر ئەو پرنسیپە بوو کە دواجار ناونرا (پرنسیپی کلنتۆن) بەناوی بۆچوونێکی بێڵ کلنتۆنی سەرۆک کۆماری ئەمریکاوە کە دەڵێ (ھیچ کەسێ نابێ سزابدرێ یا بکوژرێ یاخود لە ڕێشە ھەڵبکەندرێ بەھۆی میراتی ئایینی و ئیتنیکییەوە، بەھۆی شوناسییەوە کە جیاوازە). لەگەڵ ئەوەشدا کە ئەم بۆچوونە مانایەکی ئەخلاقی قووڵی ھەیە و دەبێت وەکو سیاسەت و وەک یاسا بچەسپێنرێت بۆ پاراستنی کەمایەتییە ئایینی و ئیتنیکییەکان، لەگەڵ ئەمەشدا سزادان و کوشتن و لە ڕیشە ھەڵتەکاندنی ئینسانەکان بەھۆی جیاوازبوونیانەوە لەڕووی ئیتنیکییەوە ئەو حاڵەتەیە کە لە کۆمەڵێ شوێنێ ئەم دنیایەدا ڕۆژانە ڕوودەدا، لە کوردستانی عێڕاق، کوردستانی ئێران، کوردستانی تورکیا، لە چین (کێشەی موسڵمانەکان و تبتییەکان)، لە ئەفریقا، لە ئەمریکای لاتین، لە مەکسیک (ناوچەی چیاپس)، لە جیھانی عەرەبدا، لە ووڵاتە ئیسلامیەکاندا، ھۆی چیبوو ناتۆ کۆسۆڤۆی ھەڵبژارد بۆ چەسپاندنی ئەو پرنسیپە؟ وەک ئاماژەمان بۆ کرد، بەھانەی ناتۆ بۆ بۆمبابارانکردنی یۆگۆسلاڤیا و کۆسۆڤۆ پشتئەستووربوون بوو بە پرنسیپێکی ئەخلاقی و مرۆڤدۆستانە. بەڵام ئەو پرنسیپە لەبەردەم سادەترین پرسیاردا خۆی بۆ ناگیرێ، ئەویش پرسیاری ناوچەکانی دی جیھان چی؟ خۆرئاواو نەتەوە یەکگرتووەکان لە کوێ بوون لەکاتی ڕوودانی ھۆلەکۆست (ئەنفال)ی کوردیدا؟ لەکاتی کارەساتی ڕاوەندادا؟ بۆ خۆرئاوا شانی خۆی تەکاند و لە لێپرسراوی لەبەردەم کارەساتی ڕاوەندادا و بۆچی خۆرئاوا بێدەنگە لە سیاسەتی پاکژخوازیی ئیتنیکی کە لە تورکیا دژبە کورد و چەندین ساڵە بەردەوامی ھەیە؟ بارتەقای ١٠ بلیۆن دۆلار فرۆشتنی چەکی ئەمریکی بە تورکیا یانی چی؟ ساڵانە بەخشینی ٥ بلیۆن دۆلار کۆمەک بە ژەنراڵەكانی تورکیا یانی چی؟ بێدەنگی خۆرئاواو بەتایبەتی ئەمریکا لە ڕووداوەکانی ناو تورکیا خۆی نیشانەی پرسیارە لەبەردەم بەھانەی مرۆڤدۆستانەی خۆرئاوا بۆ جەنگی کۆسۆڤۆ دادەنێ. پێش جەنگی کۆسۆڤۆ کۆماندۆکانی تورکیا بەپێچەوانەی یاسای نێودەوڵەتیەوە عەبدوڵا ئۆجەلانیان لە کینیا فڕاند و زیندانیانکرد و لە مانگی چواریشدا، لەو کاتەدا کە جەنگی کۆسۆڤۆ لە گەرمەیدابوو، لە تورکیا ھەڵبژاردن دەکرا کە ھیچ نەبوو جگە لە شەرم، جگە لە گاڵتەجاڕییەکی بێشەرمانە بەھەموو پرنسیپێکی دیموکراسیانە. لە سەردەمی ئەو ھەڵبژاردنەدا پۆلیس و دامودەستگا سەرکوتکەرەکانی تری تورکیا بەھەموو شێوەیەک و ڕێگایەک پارتی دیموکراتی خەڵک (HADEP) یان لەناوچەی کوردستانی تورکیا ھەراسانکرد، بەناوچەکانی کوردستاندا گەڕان، بەتایبەتی ناوچە گوندنشینەکان، ھەڕەشەیان لە خەڵک دەکرد گەر بێتو دەنگ بۆ (HADEP) بدەن ئەوا ماڵەكانیان خاپووردەکەن، لە زیندانیان دەھاون، گووندەکانیان دەسووتێنن. ھەر لەو سەردەمەدا شەش ھەزار کەس لە تورکیا دەستگیرکران و ھەر ھەموو ئەمانەش بوونە بابەتی میدیا، کەچی لەگەڵ ئەمەشدا نەیارییەکی ئەوتۆمان لە خۆرئاواوە گوێ لێ نەبوو دژ بەو بارودۆخە نادیموکراتی و نائینسانییە، نەک ھەر ئەوەندە، بەڵکو ھەر لەو سەردەمەدا قسەکەرێکی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا زۆر بێشەرمانە چەند جارێک لە کۆنفرانسە ڕۆژنامەگەرییە ڕۆژانەکەیدا جەغدی لەسەر ئەوە کرد کە تورکیا ووڵاتێکی دیموکراسییە و ووڵاتی یاسا و چەند جارێکیش زۆر بێشەرمانە خەباتی ڕەوای کوردی بە ترۆریزم لەقەڵەم دا. ئیدی پێویستیمان بە بلیمەتێ نییە تا پێمان بڵێ جەنگی کۆسۆڤۆ لەبەر خاتری خەڵکی کۆسۆڤۆ نەبوو، لەبەر پرنسیپی مرۆڤدۆستانە نەبوو. خۆرئاوا بێدەنگە بەرامبەر دەیان کارەسات و تراژیدیا کە لە جیھاندا ڕوودەدەن، چەنکە بەرژەوەندیی ئابووری و سیاسی واپێویستدەکات. کەواتە دەبێت بۆ ھۆی تر بگەڕێین تا لە نیازەکانی ناتۆ بگەین لەدەستێوەردانیدا لە یۆگۆسلاڤیا.

ھەروەھا لەڕوویەکی تریشەوە جەنگی کۆسۆڤۆ شوێنی پرسیارە. وەک دەزانین ئەو جەنگە تەنیا بە ھێزی ھەوایی و مووشەکی مەدای دوور کراو ھەر لەسەرەتاوە ناتۆ بەتایبەت ئەمریکا ئیختیاری بەشداریکردنی ھێزی زەمینی لە گەمەکە کردە دەرەوەو بەمەش ھەم ماوەی بۆمبابارانکردنەکە درێژەیخایاند و ھەم لەم ماوەیەشدا پڕۆژەی پاکژخوازیی ئیتنیکی جێبەجێکرا. لەو کاتەدا کە لە ئاسمانە دوورەکانەوە فڕۆکەکانی ناتۆ بۆمبابارانی کۆسۆڤۆ و یۆگۆسلاڤیان دەکرد، پۆلیس و سەرباز و میلیشیا فاشیەکانی سیڕبیا لە کۆسۆڤۆ سەرقاڵی کوشتن و بڕین و جینۆسایدی خەڵکی کۆسۆڤۆ و دەرپەڕاندنی خەڵکی کۆسۆڤۆ بوون. لەڕێگای تەکنەلۆژیای زۆر پێشکەوتووەوە ناتۆ لە ئاسمانەوە وێنەی گۆڕە دەستەجەمعیەکانی دەگرت، بەڵام بێ نیشاندانی ئامادەیی پەلاماردانی کۆسۆڤۆ لەڕێگەی سوپای زەمینییەوە. زۆربەی لێکۆڵەرەوە جیدی و خاوەن ویژدانەکان، نەک شەکەرۆکەکانی بیستەم، لەسەر ئەوە تەبان کە گەر بھاتبایە ئەو ئیختیارە لەسەرەتاوە لە ئەجێندای ناتۆ نەخرایەتە دەرەوە، ئەوا ئەو قەتڵوعامە بەو ئاستە ترسناکەی نەدەگەیشت، بگرە ھەر زۆر زوو ئەو جەنگە بەو ئەنجامەی دەگەیشت کە گەیشت، واتە ملکەچکردنی ڕژێمی یۆگۆسلاڤی، بەم شێوەیەش دنیا نەدەبووە شاھیدی ئازار و میحنەتی یەک ملیۆن پەنابەری کۆسۆڤۆیی. بەڵام بۆ بەشداریکردنی سوپای زەمینی لەو جەنگەدا لەو ئەجێندایە خرایە دەرەوە؟ لەبەرئەوەی لە دوای جەنگی دووەمی کەنداوەوە ئیدی ستراتیژیەتی ئەمریکی بریتییە لە سوودوەرگرتن لە تەکنەلۆژیا و تەنیا شەڕکردن بەدواتەکنەلۆژیا بێ دانی ھیچ قوربانییەک. لەڕاستیدا جەنگی کۆسۆڤۆ جەنگێک بوو خاڵی لە قوربانی لەلایەن ناتۆوە، ئەمەش ئیدی شێوازی جەنگەکانی داھاتووی ناتۆ و ئەمریکا دەبێت. باشترین وەسفێکی ئەم ستراتیژە ئەو ناوە بوو کە برژینسکی، کۆنە ڕاوێژکاری کۆشکی سپی، لەم ستراتیژییەی نا، ئەویش (ڕەگەزپەرستیی تەکنەلۆژی). بەپێی ئەم ڕەگەزپەرستییە گیانی سەربازێکی ئەمریکی بەھای زۆر زۆرترە لە دەیان، بەڵکو ھەزاران کۆسۆڤۆیی. لەلایەکی دیکەشەوە، ئیدی جەنگ گۆڕانێکی بنەڕەتی بەسەردادێ و ئیدی تۆ دوژمنەکەت نابینی و نازانی دوژمنەکەت کێیە، ئەوەندە ھەیە چاو لە ئاسمان دەبڕی و چاوەڕواندەبیت ئاخۆ کەی خودای دیکارتی بۆمبەکانی خۆی، ڕق و کینەی عەقڵانیەتی خۆی بەسەرتا دەبارێنێ، تۆ دەبیتە خاڵێک لەسەر شاشەی کۆمپیوتەر و ئیدی چەمکەکانی جەنگاوەری و شەرەف و ئازایەتی و دلێری و خوێن و ڕووبەڕووبوونەوەی مەرگ و ترس لە مەرگ و لێخۆشبوون لە دوژمن ھەرھەموو دەبنە داستانەکانی ڕابووردوو، ئیدی لەلایەکەوە تۆ ھەیت و چاوەڕوانی ڕەحمەتی عەقڵانیەتی دیکارتی و چاوەڕوانی لە ئاسمانێک کە ھەموو مانایەکی ڕۆحانی لەدەستداوە و تەنیا چەند ھێڵێکی ھەوایی و ھێڵی جاسووسییە، لەلایەکی دیکەوە تەکنەلۆژیای مۆدێرن و کۆمەڵێ فڕۆکەوان و مووشەکھاوێژ و کۆمەڵێ دایەن و خزمەتکار کە شانوملی ئەو فڕۆکەوانانە و ئەو مووشەکھاوێژانە دەشێلن، بەڵام ئەفسووس تۆ نایانبینی، چونکە لە ھیچ شوێنێکدا نین، ھەروەک چۆن تۆ بوویتە خاڵێ لەسەر شاشەی کۆمپیوتەر، ئاواش ئەوان لە بوونە مرۆڤی کەوتوون، سوپاس بۆ بەربەریزمی عەقڵ.

لەکاتی ئامادەکردنی ئەم ژمارەیەدا ھەموومان شاھیدی دادگاییەکەی ئۆجەلان بووین، ئەو دادگاییەی وەک ھەمیشە ناعەدالەتی و نادیموکراسیەتی تورکیا و سەرسەختیی ژەنەڕاڵەکانی تورکیای نیشاندا. ھەموو ئەو داواکاری و پاڕانەوەو بانگەوازانەی کە کران لەکاتی فڕاندنی ئۆجەلاندا بۆ دادگاییکردنی عادیلانەی ھەرھەموو بەباداچوون. سەرەتا بەپێی بەڵگەنامە ئەوروپییەکانی مافی مرۆڤ دەوڵەت تەنیا دەتوانێ بۆ ماوەی چوار ڕۆژ و چەند سەعاتێک لەکەسی تاوانبارکراو تەحقیقبکا بێ بینینی پارێزەر یا پارێزەرەکانی، کەچی تورکیا بۆ ماوەی دە ڕۆژ ڕێگەی نەدا بە پارێزەرەکانی ئۆجەلان تا بیبینن، ئەوکاتەش کە ڕێگای پێدان و تا کۆتایی دادگاییەکەش پارێزەرەکانی ئۆجەلان بەھیچ شێوەیەک ئازادنەبوون لە ڕاپەڕاندنی ئەرکەکەیاندا کە ئامادەکردنی داکۆکیکردن بوون لە ئۆجەلان. سەرەتا ھەفتەی یەکجار بۆیان ھەبوو ئۆجەلان ببینن، ئەویش بۆ ماوەی چارەکە سەعاتێک، بەڵام بێ ئەوەی بۆیان ھەبێت قەڵەم و کاغەز لەگەڵ خۆیان بەرنە ناو زیندانەوەو بێ ئەوەی بۆیان ھەبێت سەرنج یاداشتبکەن، بێ ئەوەی بۆیان ھەبێت ئازادانە لە ستراتیژیەتی داکۆکیکردن لەگەڵ ئۆجەلاندا بدوێن، ئەویش لەبەرئەوەی لەو چەند دانیشتنە کەمەدا کە لەگەڵ ئۆجەلان سازیاندا ھەمیشە دوو پاسەوانی ڕووپۆش و حاکمێکی سەربازی ئامادەبوون. ئەمە جگە لەو ھەموو سووکایەتیپێکردنەی کە ڕووبەڕووی پارێزەرەکان بووەوەو بگرە لە ڕووداوێکدا لەناوەڕاستی شاری ئەنقەرە بەڕۆژی ڕووناک فەلاقەی چەند پارێزەرێکی ئۆجەلانیان کرد. دادگایی ناوبراو بەسروشت دادگاییەکی سەربازی بوو بەھۆی سروشتی ئەو دادگایە و بەشداربوونی حاکمێکی سەربازییەوەو ئیدی لێرەوە کۆمیدیای ئەو دادگاییە دەستیپێکرد. ئەوەی لەو ھۆڵەدا و لەو دوورگە چۆڵکراوەدا ڕوویدا یەک کۆمیدیاو یەک سێرکی پێشوەخت ئامادەکراوبوو. بەدرێژایی ئەو دادگاییە، کە چەند ڕۆژێکی زۆرکەمی خایاند، پارێزەرانی ئۆجەلان ئەو مافەیان لێ زەوتکرا کە خێزانی شەھیدانی کورد بانگکەن، ئەمە لەکاتێکدا ھۆڵەکە پڕیبوو لە خێزانی تورکەکان، ئەوانەی کوڕەکانیان پۆلیس و سەربازبوون و لە شەڕی کوردستاندا کوژراون. بەدرێژایی ئەو دادگاییە تەنیا ناڕەزاییەک کەلە ئەوروپاوە گوێمان لێبوو، دیارە گەر ناڕەزاییەک ھەبێت ھەر لە ئەوروپاوە دەبێت، چونکە چ کەنەدا و چ ئەمریکا دوو پاسەوانی بەرژەوەندییەکانی تورکیان و ھێندەی مەبەستیانە چەک بە تورکیا بفرۆشن ھێندە لە بیری مافی مرۆڤدا نین چ جای دەگا بە مافی کورد، ئەو ناڕەزاییەش سەبارەت بەبەشداری ئەو حاکمە سەربازییە بوو. ئیدی تورکیا ڕۆژێک پێش تەواوبوونی ئەو کۆمیدیایە ئەو حاکمەی لابرد، بەڵام دوای ئەوەی ئەو حاکمە ئەجێندای دادگاییەکەی ھەر لەسەرەتاوە دیاریکرد و ژەنەڕاڵەکانی تورکیاشی لە ئەنجامەکەی دڵنیاکردەوە کە حوکمکردنی ئۆجەلان دەبێت بە مەرگ. لەڕاستیدا یەکەم دەستەوتاقمێ کە ھەر لەسەرەتاوە حوکمی مەرگیان بەسەر ئۆجەلاندا دا ڕۆژنامەنووسەکان و میدیای تورکی بوون. میدیای تورکی ھیستیریایەکی گەورەی سازکرد و ڕای گشتیی تورکی بەو شێوەیە داڕشت کە ھەرھەموو وەک منداڵکوژ سەیری ئۆجەلان بکەن. لێرەوە میدیای تورکی و کۆمەڵێ ڕۆژنامەنووس خۆیان بەنزمترین ئاستی ڕۆژنامەگەریانە، ئاستی زەلکاو، ھەموو پرنسیپێکی ئەخلاقی و بابەتگەراییان ژێرپێخست و بوونە شەکەرۆکەکانی بارەگای سوڵتانێکی نەخۆش. لە بیست ونۆیەمی مانگی شەشدا، لەو ڕۆژەدا کە ھەفتاوچوار ساڵ بەر لەئێستە شێخ سەعیدی پیران و یارانی لە سێدارەدران، تورکیا حوکمی مەرگی بەسەر ئۆجەلاندا دا، واتە لەماوەی ھەفتاوچوار ساڵدا عەقڵییەتی سەربازی حوکمکەری تورکیایە و شۆڤێنیزمی کەمالیزم بارتەقای گەردێک نەگۆڕاوە.

ھەرچی پەیوەندیشی بەخودی ئۆجەلان و تاکتیکی داکۆکیکردنەکەی لەخۆوە ھەیە شوێنی تێڕامانەو بگرە نائومێدی. سەرەتا دەبێت ئەوە بڵێم کە داکۆکیکردن لە ژیانی ئۆجەلان پێویستییەکی نکۆڵی لێنەکراوە، چ وەک ئینسانێ چ وەک سەرکردەیەکی کورد، ئۆجەلان وەک کاریزمایەک ژیان و بوونی تێکەڵ بە مەسەلەی کورد بووە لە تورکیا. وێڕای ئەوەش من لەو باوەڕەدام کە ئەوەی لەو دادگاییەدا بینیمان و گوێمان لێبوو ھیچ نەبوو جگە لە مەرگی کاریزما. ئەوەی بینیمان سەرکردەیەک بوو دوای شەھیدبوونی ھەزارەھا لاو تاکتیکێکی گرتەبەر بۆ پاراستنی گیانی خۆی. دیارە ئۆجەلانیش وەک ھەر تاکەکەسێکی دی مافی ئەوەی ھەیە بەرگری لەخۆی بکا و کارێ بکا کە پێش لەوە بگرێ لەسێدارە بدرێ، بەڵام دەبێ لەیادمان بێت کە ئۆجەلان سەرکردەیەکی کاریزمییە و لە شەقامەکانی تورکیا و ئەوروپا و جیھاندا خەڵکانێکی زۆر بۆ ئەو کەسایەتیە ئاگریان لەخۆ بەردا و ئێستاش سەدانی تر ئامادەن ئاگر لەخۆ بەردەن یاخود بتەقێنەوە بۆ ئۆجەلان. ھەڵسوکەوتی ئۆجەلان لەو دادگاییەدا ھەڵسوکەوتی کەسێ نەبوو کە ئامادەبێت لەپێناو مەسەلەیەکدا بمرێ، نەک ئەوەندە، بەڵکو گورزێکی گەورەشی لە مەسەلەی کورد دا بەوەی کە مەسەلەی کوردی لە سەربەخۆیی و ئازادییە سیاسی و مەدەنیەکانەوە کورتکردەوە بۆ ھەندێ مافی کولتووری، وەکو ئەوەی زمانی کوردی ئازادبێت و ڕادیۆ و تەلەفزیۆن بە زمانی کوردی پەخشبکرێنەوە. نەک ئەمەندە، بەڵکو ھەموو خەباتی سەدساڵەی کوردی لە تورکیا خستە ژێر پرسیارەوە، بەوەی گووتی (ئەنجامێک کە ئەمڕۆ من پێیدەگەم بریتییە لەو ڕاستییەی کە بەدترین شتێ بۆ خەڵکێک یاخیبوونە). ئەمە یەکەمین جار نییە سەرکردەی کورد و قارەمانی کورد دادگاییدەکرێن و ڕەوانەی سێدارە دەکرێن، ھەر لە شێخ سەعیدی پیران و شێخ ڕەزاوە تاکو چوار ئەفسەرەکەی کوردی عیراق و تا قازی محەمەدی پێشەوا و قارەمانەکانی نێو زیندانەکانی دیاربەکر و ئەنقەرە و دیمەشق و قامشلی و بەغدا و موسڵ و تاران کە ھەرھەموو دلێرانە بێ سازشکردن و بێ داواکردنی بەخشین و پاڕانەوە ڕووبەڕووی مەرگ بوونەوە. ھەڵسوکەوتی ئۆجەلان دەبێت ناچارمانبکا کە زۆر بەجیدی قسە لەسەر سەرکردەی کورد و ڕۆڵی سەرکردە و سیاسەتمەدارانی کورد بکەین لە ڕەوتی خەباتی نەتەوەکەماندا، گەر بمانەوێت خەباتی ڕەوای نەتەوەکەمان لە خەوشی خێڵەکی پاکبکەینەوە، گەر بمانەوێت ئەو خەباتە ڕەوایە لە پۆخڵەواتی ئەو سەرکردانە پاکبکەینەوە کە وەک مەڕوماڵات و وەک گایەک سەیری ئێمە دەکەن. ئەو سەرکردانەی چاوەڕوانی ئەوە لە ئێمە دەکەن کە گووتیان شۆڕش ئێمەش بڵێین شۆڕش، کە گووتیان قوربانیدان ئێمەش بڵێین ئەمە ژیانی ئێمە، کە گووتیشیان سازش و ڕێککەوتن و مامەڵەکردن لەگەڵ دوژمن ئێمەش بڵێین بەڵێ بۆ دوژمن، کە گووتیان چەکەکانتان دابنێن ئیدی ئێمەش چەکەکانمان دابنێین و نەپرسین بۆ؟ خوێنی ھەزارەھا کەس بۆ؟ لەڕاستیدا ئێمە لەسەر دووڕیانێکین، یا ئەوەتا سەرکردەی کورد فێردەکەین کە ڕێز بۆ ژیانی کورد دابنێ، فێری سیاسەتی دەکەین و پاکیدەکەینەوە لە خێڵ و عەقڵیەتی خێڵەکی و پەتریارکی و فێریدەکەین کە چۆن کاتی خۆی ھات پێویستە بمرێ یا لە سیاسەت بکشێتەوە، یا ئەوەتا وەک ھەمیشە ئێمە ئەو جەستەیەین کە خوێن دەدەین و سەرکردەکانیشمان سازشی بەسەرەوە دەکەن. تۆ بڵێی سەدەی بیست ویەکەم سەدەی ڕژانی خوێنی کورد بێت بێ لێپرسینەوە لە سەرکردە و سیاسەتمەداری کورد؟

فاروق ڕەفیق

ژمارە ٩-١٠/ ١٩٩٩

نەتەوە و کۆمەڵگە

ڕەهەند: لە لایەن (نێوەندی ڕەهەند بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی) بڵاودەکرێتەوە

بەڕێوەبەری گۆڤار: هیوا قادر

دەستەی نووسەران (ئاراس فەتاح، بەختیار عەلی، بەرزان فەرەج، فاروق ڕەفیق، ڕێبین ئەحمەد هەردی، مەریوان وریا قانع، هەڵکەوت عەبدوڵڵا)

تایپ: عەبدوڵلا قادر دانساز

لێپرسراوانی ژمارە:مەریوان وریا قانیع، ئاراس فەتاح

ناواخن

هەڵوێستە

مۆدێرینی: لە خەونی گۆڕانەوە بۆ خەونی مردن. نووسینی: ڕێبین هەردی

مەلەفی ژمارە: نەتەوە و کۆمەڵگە

دەسەڵاتدارێتی و پرۆسەی بەکۆمەڵگابوون. نووسینی: ئاراس فەتاح

ناسیۆنالیزمی دوورمەودا، “کورد لە دەرەوەی کوردستاندا” دۆخی هۆڵەندا. نووسینی: مەریوان ووریا قانع

بەربەریەت و قارەمان. نووسینی: ڕیبوار سیوەیلی

سەدەی ناسیۆنالیزم. نووسینی: بەختیار عەلی

ئایا نەتەوە شێوەی وشەی هەیە؟ نووسینی: دکتۆر ساتو گروێندال. وەرگێڕانی: هاشم ئەحمەدزادە

گووتاری مافەکانی مرۆڤ و ترادسیۆنی ئیسلامی. نووسینی: فاروق ڕەفیق

کۆچکردن، ململانێ ئەتنییەکان و سیستمی نوێی جیهان. وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: لاوک صلاح

کورتە مێژوویەکی تازەگەری لە هونەری شێوەکاری ڕۆژئاوادا. بەشی سێهەم: نوێکردنەوەی شێوە. نووسینی: گارا

لە وەڵامی فاروق ڕەفیقدا. نووسینی: گۆران باباعەلی

مەلەفی چاوپێکەتن

چاوپێکەوتن لەگەڵ فەیلەسوفی ئۆکسفۆردی جۆن هایمەن. سازدانی: چۆمان هەردی

کورد و ساڵی دوو هەزار. بەشداران: هاشم ئەحمەدزادە، دانا سۆفی، ئارام کاکەی فەلاح. ئازاد حەمە، ئەحمەدی مەلا، ئەنوەر ڕەشی عەوڵڵا، دلاوەر قەرەداغی، ئیسماعیل حەمەئەمین، بەختیار عەلی، ئەحمەد ئەسکەندەر، بەرزان هەستیار. ئامادەکردنی: هیوا قادر

ئاوێنە بچکۆلەکان

هەڵویستە

پتر لە نۆساڵە بەشێكی گەورەی نیشتیمانی ئێمە ئازادە و بەعس ناچاركراوە لە دوورەوە بۆن بە كۆمەڵگا و مێژوو و ئیرادەی ئێمەوە بكات. لە بیست ساڵی ڕابردوودا ئەمە یەكەمینجارە كۆمەڵگای ئێمە لەژێر فشاری جەستەیی و سایكۆلۆژی بەعس دەرچووبێ و خۆی خەریكی ڕێكخستنی ماڵی خۆیبێت. یەكەمینجارە وەرزی ئازادی لە نیشتیمانی ئێمەدا ئەوەندە هەناسەی درێژبێت. جگە لەمانە ئەمە یەكەمینجارە ئێمە ماڵئاوایی لە سەدەیەك بكەین و بچینە ناو سەدەیەكی دیكەوە بەبێئەوەی هەموو نیشتمانمان لێسەندرابێتەوە. بێگومان ئەم وەرزی ئازادییە وەك چۆن ڕۆژگاری بەروبوومی ئیرادە و سەركەوتنی خەبات و سەقامگیربوونی ڕاپەڕینی بێوچانی میللەتی ئێمە بووە، ئاواش لە هەمانكاتدا ڕۆژگاری وێرانكردنی چەندەها خەون و هەڵەی بێوێنە و پێشێلكردنی هەموو ڕۆحییەت و فانتازیایەكی نەتەوەییش بووە. ئێمە لێرەدا نامەنەوێت جارێكی دیكە بەناو ئەو سەفەری برین و خوێنەدا بچینەوە كە كورد خۆی جەستەی خۆی پێ وێران و مەحكومكردوە. بە درێژایی تەمەنی ڕەهەند ئێمە بەردەوام لەسەر جەنگ و هەڵە و ناكۆكییەكانی كورد لەگەڵ خۆی و لەناوخۆیدا دواوین و سەدەها لاپەڕەشمان بۆ لێكۆڵینەوە و ڕاڤەكردن و دۆزینەوەی هۆكار و دەرەنجامەكانی ئەم كارەساتە تەرخانكردوە. بۆیە لەم هەڵوێستە خێرایەی ئەم ژمارەیەدا دەمانەوێت پێ لەسەر ئەو ئومێد و خەون و ئەگەرە دیار و نادیارانە داگرین، كە دەشێت سەدەی بیست و یەكەمی مێژووی ئێمە بكاتە سەرزەمینی ئاسوودەبوونمان وەك میللەتێك كە مێژووو وەك نەهرۆ دەڵێت، ڕۆژگارێكی درێژ هەتیوی خستبوو.

بێگومان ئەمە یەكەمینجارە لە مێژووی ئێمەدا دوای هەموو هەڵە و خوێن و كارەساتە ناوەكییەكانی خۆمان، هێشتا سنوور و هەلومەرجی خەونبینین كراوەبێت و هیشتا بوێرین باس لە ئەگەری گۆڕان و هەلی هاتنەكایەی ماڵێكی نوێ بكەین، ماڵێك بۆ نیشتەجێكردنی ئازادی بۆ تاك و گروپەكانی كۆمەڵگای كوردی. ڕەنگە هێزی سەرەكی مێژووی ئێمە لەبەردەم هەزارەی سێهەمدا لە بوونی ئەم ئیرادە گەورەیەی خەونبینیندا بێت، لەو پەیمانە نهێنییەدابێت كە ئینسانی ئێمە لە قووڵاییەكانی خۆیدا لەگەل خەون و لەگەڵ ئەگەرە ئەفسووناوییەكانی گۆڕاندا بەستویەتی.

   ئەوەی ئەم مافی ئومێدەمان پێدەبەخشێت، بوونی ئەو پەراوێزە دیموكراتییەیە كە ئەمڕۆ لە كوردستاندا مێژوویەكی جیاواز لە مێژووی ناوچەكە بەگشتی و مێژووی عێراق بەتایبەتی دەنوسێتەوە: مێژوویەك تیپەڕ بە ناو ڕاڕەوە ڕووناكەكانی دیموكراسیەت و كوچەكانی فرەدەنگی و فرەڕەنگیدا. مێژوویەك، هەوڵئەدات لە پەلكەزێڕینە بچێتە لە ناوچەیەكدا دیكتاتۆرەكان بە ترس چاندویانە و بە زەبروزەنگ ووشك و برینگیان كردۆتەوە.

لە ڕاستی دوورناكەوینەوە گەر بڵێین مەترسی گەورە لە كوردستانی ساتەكانی یەكەمی هەزارەی سێهەمدا لە وێرانكردنی ئەو پەراوێزە دیموكراتییەدایە كە كۆمەڵگای ئێمە ڕۆژانە شەڕی پاراستن و فراوانتركردنی مەودا و سنوورەكانی دەكات. ئێمە یان ئەوەتا بەردەوام دەبین لە بە دیموكراسیكردنی هەموو ڕەهەندەكانی ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگیمان، یان دیسانەوە نووقمی ئەو مێژووە ئەبینەوە كە بەعس نزیكەی چارەكەسەدەیەك خەتە باریك و ئەستوورەكانی لە نیشتیمانی ئێمەدا كێشابوو. لە نێوان ڕاوەستان یان بەردەوامبوونی پرۆسەی دیموكراتیزەكردن لە نیشتیمانی ئێمەدا هیچ مەسافەیەك نییە، ئەوەی دەوەستێت دەكەوێتەوە ناو تۆڕەكانی بەعس و مێژووییەكی بەعسییانەوە، ئاخر دنیای ئێمە تا ئەم ساتەی ئێستاشمان لێوانلێوە لەو كەلەپوورە بەدەی بەعس كە بۆ كووشتنی دەنگی ئازاد و بۆ پایەداركردنی دەسەڵاتێكی خوێناوی بەرهەمیهێنابوو. تەنا دیموكراسییەتی بەردەوام ڕانەگیراو لەخاڵێكدا توانای شۆرینەوە و پاككردنەوەی نیشتمانی ئێمەی هەیە، هەم لە گازە كیمیاوییەكانی بەعس، هەم لەو كولتوورە سیاسی و كۆمەڵایەتییە ستەمگەرەی كە مەترسییەكەی لە مەترسی گازەكان كەمتر نییە. بەم مانایە وەستانی پرۆسەی بە دیموكراسیكردنی ڕەهەندە جیاجیاكانی ژیانی كۆمەڵگای ئێمە، مانای دووبارەكردنەوەی ئەزموونی بەعس و لەوێشەوە دووبارەكردنەوەی هەموو ئەو كارەساتانەی بەعسن كە تەمەنی نەوە جیاكانی میللەتی ئێمەی پێدەنووسییەوە.

بێگومان ئەم وەرزی ئازادییە بەر لەوەی بەرەنجامی هۆكارێكی دەرەكی بێت، زیاتر دەسكەوتێكی گرانبەهای خەباتی سیاسی گەلی كورد خۆیەتی. ڕاستە هەلومەرجی دوای جەنگی كەنداو بارودۆخێكی ناوەكی و ناوچەیی و نێودەوڵەتی لەباری هێنایەكایەوە، بەڵام ئەوە ئیرادەی قایمی میللەتی ئێمە بوو مێژووی ناچار بە بەرهەمهێنانی چەندەها ڕووداو دەكرد كە وەرزی ئازادی ئێمەی نزیك و نزیكتر دەكردەوە. ئەم ئیرادەی بەرهەمهێنانی مێژووە مێژوویەكی درێژی هەیە و ساتەوەختە ئەفسوناوییەكانی ڕاپەڕین لووتكەی بەرجەستەبوونی كاری ئیرادەگەرانەی ئەم ئیرادە تووڕەیە بوو. ڕاپەڕین قەسیدەیەكی ئەفسانەیی بوو كە بە ناوەرۆك و چێژ و ئیستاتیكایەكی دیكەوە سەدەی بیستەمی مێژووی ئێمەی بە وەرزەكانی سەدەی بیسویەكەم دەسپارد. ئەم قەسیدەی ئازادییە لە جەوهەردا قسەیدەی بە قسەهاتنی كۆمەڵگای ئێمەبوو لەدوای چارەكەسەدەیەك لە بێدەنگكردنێكی ناحەزانە و بەعسییانەی كۆمەڵگای ئێمە، تابووی هەرەگەورەی بەعس لە نیشتیمانی ئێمەدا، تابووی قسەكردن و دەنگدەربڕین بوو، كوشتنی مافی تەعبیركردنی مرۆڤی ئێمە لە خۆی وەك تاكەكەس وەك ئەندامی گروپێكی تایبەت، یاسای یەكەمی بەعس بوو بۆ ڕێگرتن لە وێناكردنی مرۆڤی ئێمە بۆ خۆی وەك بوونێكی جیاواز و مانادار و ئینسانی. بەم مانایە ڕاپەڕین شەڕی سەرسەختی مرۆڤی ئێمە بوو بۆ وەرگرتنەوەی مافی قسەكردن، ڕاپەڕین قەسیدەی دیموكراسیەت و فرەدەنگی و داننان بە مافی جیاوازی و فرەڕەنگی و فرە دەنگیدا بوو، پەلكەزێڕینەیەكی تەڕبوو لە زەوییەكدا بەعس دەیویست بە ووشكوبرینگی ئەبەدیی مەحكومی كات. لێرەوە پاراستن و گەشەپێدانی ئەم پەراوێزە دیموكراسیەیە بەوەفابوونە بۆ جەوهەری ڕاپەڕین و بۆ ناوەرۆكی بزوتنەوەی ڕزگاری نیشتیمانی كوردستان خۆشی كە زیاد لە سەدەیەكە بە هەموو شتێك دەنووسرێتەوە، لە مەرەكەبەوە بۆ خوێن، لە عارەقە و ڕەنجەوە بۆ گیانفیدایی و ژیانبەخشین، لە هەوڵی ژنانەوە تەقالای پیاوان.

بێگومان زۆرن ئەو شتانەی لە كۆمەڵگای ئێمەدا تەعبیریان لە ڕۆحی دیموكراتیانەی ڕاپەڕین دەكرد. لە پێش هەمووشیانەوە هەڵبژاردنەكەی ساڵی ١٩٩٣، هەڵبژاردنێك كە تێیدا چارەنووس و مژدەكانی مێژووی ئێمە بە سندوقەكانی دەنگدان دراو لەم ڕووەوە سەرەتایەك لە نیشتیمانی ئێمەو دروستكردنی ناوچەكەدا دروستدەبوو كە ئاماژەی بۆ داهاتوویەكی پڕلە ئاسودەیی دەكرد. دروستكردنی پەرلەمانی كوردی بە هەموو كەموكوڕییەكانیەوە، گەر لە سیاقی ناوچەكە و مێژووی ئەو ڕژێمانەی لە ناوچەكەدا بەرقەران، تاماشایكەین، ئەزمونێكی سیاسی و دیموكراسییانەی گرنگ بوو. ئەزموونی هەڵبژاردنی پەرلەمان یەكەمین ئەزمونی نوێی كۆمەڵگای ئێمە بوو بۆ بنیادنانی كۆمەڵگایەكی سیاسی كە دووربێت لە كەلەپووری بەدی عەسكەرتاریەت و تاكحیزبی و زەبروزەنگ كە بەعس لە خانە خانەی جەستەی سیاسی و كۆمەڵایەتی و كولتووری نیشتیمانی ئێمەدا چاندبووی. ئەم ئەزموونە دەكرا دەرەنجامی زۆر گەورەتری هەبوایە لەوەی لە ئێستادا هەیەتی، گەر هاتبا هێزە سەرەكییەكانی ناوی بە گیانێكی دیكەوە مامەڵەیان لەگەڵ دەستكەوتەكانیدا بكربایەز ئەو هەوڵە سەرەتاییانەی لە دوای ڕاپەڕینەوە بۆ دروستكردنی جیهانێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی نوێ درا، جیهانێك لەسەر پرنسیپەكانی مەدەنیەت و عەقڵانیەت و دیموكراسیەت و تازەبوونەوە كاربكات، گەر هاتبا درێژەی هەبایە و بەردەوامبوایە، ئێستا كۆمەڵگای سیاسی ئێمە وێنەیەكی دیكەی دەبو و لە قۆناغێكی دیكەی كامڵبوون و عەقڵانیەتی خۆیدا دەژیا.

ئەو خاڵەی ئێمە لێرەدا دەمانەوێت جەغدی لەسەر بكەین ئەو ڕاستییەیە كە هەموو دەسكەوتەكانی ڕاپەڕین بەشێكی دانەبڕاوی خەباتی چەندساڵەی كورد بووە بۆ هانەكایەی دنیایەكی دیموكراسییانە و چەسپاندنی بەها دیموكراسییەكان. ئەو بەهایانەی كە مانا مرۆییەكان بە تاك و بە گروهەكان دەبەخشننەوە و كەرامەتی ئینسان لەسەرووی هەموو شتێكی دیكەوە دادەنێن. دیموكراسیەت بەم مانایە ڕێزگرتنێكی تەواوەتیە لە جیاوازی و كولتوورێكی نوێە لە پراكتیكی سیاسی. لەم كولتوورەدا ململانێكان لەناو ڕێسا و بەها دیموكراتیەكاندا دەچن بەڕێوە و عەقڵانیەتێكی دیالۆگی كراوە دەبێت بە بناغەكەی. بناغەیەك كە ژیانی تاك و گروپەكان تێیدا پارێزراوە و كولتووری مشتومڕ و دیالۆگ جێگای بە كولتووری جەنگاوەرانە چۆڵكردوە.

كولتووری دیموكراسیانە كولتوورێك نییە نوخبەیەكی بچووك لەسەرەوەڕا بەسەر جەماوەردا بیسەپێنێت، دیموكراسیەت جەدوەلی زەرب نییە و لە سەرەوەڕا جەماوەر ناچار بە لەبەركردنی بكرێت، وانەیەك نییە كە سەردارەكان فێری خەڵكی بكەن، پرۆسەیەك نییە كە دەسەڵاتداریەتیەك بە موڵكی خۆی بزانێت، بەڵكو دیموكراسیبوون پرۆژەیەكی كۆمەڵایەتی و سیاسی و كولتوورییە، خواستێكی كۆمەڵایەتی هەموو ئەو گروپ و لایەن و تاكانەیە كە بەرژەوەندیان لە بوونی كۆمەڵگایەكی كراوەدایە تاوەكو تێیدا بتوانن داكۆكی لەخۆیان و مافەكانیان و ئازادی و پاراستنی جیاوازی خۆیان بكەن. بۆیە ڕێكەوت نییە كە بۆ كورد، وەك ئەتنیەكی هەڕەشەلێكراوی ناو دەوڵەتی عێراقی و بێبەش لە هەر مافێكی سەرەتایی، دیموكراسیەت بوبێتە خواستێكی گرنگ لە خواستە سەرەكییەكانی و بوبێتە ئامانجێك و فۆرمێك بۆ ڕێكخستنی ژیانی لە كوردستاندا. بەدەنگەوەهاتنی خەڵكی كوردستان بۆ هەڵبژاردن و بەشداریكردنی بەرفراوانی زۆربەی زۆری كۆمەڵانی خەڵك تیایدا هێمایەكی گەورەی ئەو ڕاستییەیە كە دیموكراسیەت موڵكی هیچ حیزب و لایەن و ڕۆشنبیرێك نییە بە تەنها، دیموكراسییەت وانەی هیچ دەسەڵاتدارێك و تاقمێك نییە، بەڵكو خواستێكی بەرفراوانی كۆمەڵایەتیە.

     كاتێك جەنگی ناوخۆش دەستیپێكرد، یەكەمین شەهیدی ئەو جەنگە خواست و ویست و عەقڵانیەتی دیموكراسیانە بوو، ئەو خواستانەی خەڵكی كوردستان لە حوكومەتەكەی هەبوو تەنها پاراستنی دەسكەوتەكانی ڕاپەڕین نەبوو، بەپێچەوانەوە پەرلەمانی كورد ڕووبەڕووی ئەركی گەورە كرابووەوە كە چەندەها ئاستی جیاجیای هەبوو، لە ئاستی سیاسیەوە بیگرە تا بە ئاستی كولتووری و ئابووری و پەروەردەیی و زانیاری دەگات. شەڕی ناوخۆ هەموو چاوەڕوانیەكانی خەڵكی ئێمەی لەدروستكردنی حوكومەتێكی عەقڵانی كە یاسا و پاراستنی نەگۆڕە نەتەوەییەكان و نەگۆڕە ئینسانیەكان بناغەكەی بێت، وێرانكردز خەڵك چاوەڕوانی ئەوەیان دەكرد بناغەی یاسایەكی مەدەنی نوێ داڕێژرێ كە ڕێز لە هەمەجۆری كولتووری حیزبی بگرێت و كۆتایی بە دەسەڵاتدارێتی تاكحیزبی و بیرۆكەی حیزبی سەركردە بهێنێت، بەتایبەتی لە نمونە بەعسییە بەدناوەكەیدا. خەڵكی كوردستان چاوەڕوانی ئەوەبوون حوكومەت پلانێكی گشتگیر بۆ ئاوەدانكردنەوەیەكی مادی و مەعنەوی كوردستان و بۆ ئامادەبوونێكی دیبلۆماسییانەی نەتەوەیی و ئەكتیڤ لە سیاسەتی نێونەتەوەییدا دابنێت و لەم ڕێیەوە كۆتایی بە سیاسەتێك بهێنرێت كە بە چەرخ و فەلەكەكانی حیزبەوە بەسترابێتەوە و تێیدا كوردستان كورتكرابێتەوە بۆ ئەو ناوچەیەی حیزب حوكمی تێدادەكات. بێگومان هەموو ئەم ئەركانەی حكومەت، كە لە جەوهەردا خواستی خەڵكی كوردستانن، تائێستاش گرنگێتی خۆیان نەدۆڕاندوە و تائێستاش هەلی كاربۆكردن و ڕاپەڕینیان ئامادەیە.

     با ئەوخاڵە تەواو ئاشكرابێت كە دابەشكردنی كوردستانی عێراق بۆ ناوچەی دەسەڵاتدارێتی ناوچەیی مانای بوونی دوو ئەزمونی دیموكراسی نییە، مانای زۆركردنی كولتووری دیموكراسی نییە، مانای زیادكردنی هەلومەرجی چەسپانن و سەقامگیركردنی دیموكراسیەت نییە. ئەم دابەشكردنە بەپلەی یەكەم بچووككردنەوە و شپرزەكردن و شێواندن و بێماناكردنی پرۆسەی بە دیموكراسیبوون لە كوردستاندا دەگەیەنێت. یەكێك لە مەرجە هەرەسەرەكییەكانی سیستمێكی دیموكراسی بوونی ئیجماعێكی سیاسی نەتەوەییە. واتە بوونی چوارچێوەیەكی یەكگرتوو تا لەناویدا پرۆسە دیموكراسیەكان جێگیركرێن، ئەوەی ئەم دابەشبوونە دەیكوژێت و وێرانیدەكات بوونی ئەو چوارچێوە نەتەوەییە یەكگرتوەیە. كوردستان پێویستی بە دوو سیستم نییە هەریەكێكیان خۆی بە دیموكرات بزانێت، بەڵكو پێویستی بە یەك سیستم هەیە بتوانێت هەموو جیاوازییەكان لە ئامێزبگرێت. ئاخر دیموكراسییەت مانای پێكەوەژیانی ئارام و ئاشتیانەی چەندەها جیاوازی لەپاڵ یەكدیدا. لە دنیادا هیچ سیستمێكی دیموكراسی بوونی نییە بەشداربووەكانی ناوی چوارچێوەیەكی نەتەوەیی گشتییان قبووڵنەكردبێت بۆ نیشتەجێكردنی جیاوازییەكانیان، بەبێ بوونی ئەم چوارچێوە گشتییە قسەكردن لە دیموكراسییەت زیاتر لە قسەكردن لەسەر سەرابێكی سیاسی دەچێت تا واقیعێكی سیاسی بەرجەستە. لەڕاستیدا بوونی دوو سیستم لە كوردستاندا مانای بوونی دوو پەڵە سەرابی گەورە نەك بوونی واقیعێكی سیاسی كە لە قازانج و بەرژەوەندی دیموكراسیەتدا بێت.

  لەناو ئەو هەلومەرجەی سەرەوەدا هەڵبژاردنی شارەوانیەكان لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٠دا لەناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی یەكێتی نیشتیمانی كوردستاندا مانایەكی دووفاقی هەیە، لەلایەك بەشداربوونی هەمو ڕێكخراوە سیاسییەكان لەو هەڵبژاردنانەدا و چۆنیەتی بەڕێوەچوونی هەڵبژاردنەكان دیاردەیەكی دڵخۆشكەر و پۆزەتیڤە و هێما بۆ بوونی ئەتمۆسفێرێكی دیموكراسی لەو ناوچانەدا دەكات. لەلایەكی دیكەوە ئەم هەڵبژاردنە هێمایە بۆ بێبەشبوونی نیوەكەی تری كۆمەڵگای ئێمە لەو هەلە دیموكراسییە. دیموكراسی نیوەچڵ مانای نییە، سەندنەوەی مافی هەڵبژاردن لە نیوەكەی دیكەی خەڵكی كوردستان، سەندنەوەی یەكێك لەسەرەتاییترین ماف و پرنسیپەكانی دیموكراسییەتە. لە دیموكراسییەتێكی ڕاستەقینەدا هەموو كەسێك مافی ئەوەی هەیە لەڕێگای دەنگدانەوە جۆری ڕژێم بۆ وڵاتەكەی هەڵبژێرێت، واتە فۆرمی پەرلەمان دیاریبكات، یان لە شارەكەیدا فۆرمی شارەوانی دەستنیشانكات. ئەم مەسەلەیە مافێكە و دەشێت هەركەسە و بەجۆرێك بەكاریبێنێتو بۆنمونە دەشێت یەكێك بۆ هەڵبژاردنی پەرلەمان لایەنێك و بۆ هەڵبژاردنی شارەوانی لایەنێكی دیكە هەڵبژێرێت. خەڵكی كوردستان وەك گشتێك، دەبوایە ئەو مافەیان لێنەسێندرایەتەوە.

 مانەوەی كوردستان بەدابەشكراوی زۆربەی هەوڵ و تەقالاكان كەم بایەخ دەكاتەوە، چونكە بەبێ بوونی چوارچێوەیەكی گشتی بۆ هەموو هێزەكان پێكەوە زەحمەتە بیر لەهیچ پرۆژەیەكی سیاسی گرنگ و مانادار بكرێتەوەز لێرەوە مەسەلەی پاراستنی ئەو پەراوێزە دیموكراسییەی كە ئەمڕۆ لە كوردستاندا بەرقەرارە، بەپلەی یەكەم وابەستەی ئەوەیە تاچەند ئیرادە سیاسییە جیاوازەكان ئامادەن چوارچێوەیەكی گشتی بۆ ململانێ و مشتومڕی سیاسی دیموكراسییانە دروستبكەن. ئەو كەشە دیموكراسییەی ئەمڕۆكە لە كوردستاندایە تەنها لەنێو ئەو چوارچێوە گشتییەدا مانای هەیە، هەلی مانەوە و پاراستنیشی تەنها لەناو ئەو چوارچێوە گشتییەدایە. ئەوەی خەڵكی كوردستان چ لەناوەوە و چ لەدەرەوە پێویستیان پێیەتی، هەستكردنە بەوەی سەر بە وڵاتێكن نەك بە حیزب و لایەنێك، زێدی مێژوویەكی نەتەوەیین، نەك مناڵی ناو كۆبوونەوە حیزبییەكان. ئەوەی ئێمە ئەمڕۆكە وەك نان و ئاو پێویستمان پێیەتی فەزایەكی دیموكراسیە، گەورەتر لە فەزای حیزبەكان، خەونێكە گەورەتر لە خەونی سیاسەتێك كە وابەستەی دیالێكتێ لە دیالێكتەكانی زمانی كوردی بێت. ئێمە پێویستمان بە سیاسەتێكە كە بتوانێت لەیەككاتدا بە هەموو دیالێكتە كوردییەكان بدوێت و لە هەموو زمانە زیندوەكانی دنیاش تێبگات، ئەوەی ڕازینەبێت دنیا و كۆمەڵگا و سیاسەت لەم بەرینییەدا ببینێت، دواجار دەكەوێتەوە ناو ئەوخانە بچووكانەی بەعس جیهانی لێوە دەبینی. دنیایەك، ئەمڕۆ وردە وردە دەخوازێت مێژووی بەعس و سەركردەكانی بە دادگا بدات.

ئاراس فەتاح، مەریوان وریا قانیع

ژمارە ١١- ٢٠٠٠

ڕەهەند: لە لایەن (نێوەندی ڕەهەند بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی) بڵاودەکرێتەوە

لێپرسراوانی ئەم ژمارەیە: بەختیار عەلی- ئاراس فەتاح

لێپرسراوی ئاوێنە بچکۆلەکان: هیوا قادر

بابەتەکانی ئەم ژمارەیە:

-هەڵوێستە

– د. کەمال محەمەد: چۆن لە بەرهەمی هونەری بگەین؟

– مەریوان وریا قانیع: لە نێوان مۆدێرنە و ئیسلامی سیاسیدا

– ڕێبین هەردی: ڕؤشنگەری، تێزێکی ئایدۆلۆژی یان تێزێکی ڕەخنەگرانە

– مەهاباد قەرەداغی: زمان و ناسنامە

– ڕیبوار سیوەیلی: سیاسەت لە نێوان “ئاڵوگۆڕ” و “لێدان”دا

– گارا: کورتە مێژوویەکی تازەگەری لە هونەری شێوەکاری ڕۆژئاوادا

– مارتن هایدگەر: گەڕانەوە بۆ بناغەی میتافیزیک. و: بەکر عەلی

– نیکۆلا بانسێل، باسکال بلانشار، ساندرین لۆمێر: پیشانگای ڕەگەزپەرستانەی ئەورووپییەکان شەیدادەکات. و: ئەحمەدی مەلا

– سعدالدین ابراهیم: ڕۆشنبیر و میر. و: هەڵکەوت عەبدوڵا

– ن.ح. ئەبوزێد: کێشەی ژن لەنێوان گوتاری ڕێنیسانس و گوتاری تایفەگەیدا. و:جەمال غەمبار

– محەمەد ئارکۆن: ڕۆشنکردنەوەی ڕابردوو بۆ تێگەشتنی ئێستا و بنیاتنانی ئایندە. و: نەوزاد ئەحمەد

هەڵوێستە

لە دونیای سیاسەتدا ترسناکترین ساتەوەخت، ساتەوەختی شکستە. تێکشکاوترین سیاسەتیش بۆ کۆمەڵگا ئەو سیاسەتەیە کە بەرژەوەندی تاک و گروپەکانی لەبەرچاونەگرێت و تێرکردنی خواستەکانیان نابێتە ئامانجی. ئەمڕۆ پاش نزیکی دەساڵ لە دوای ڕاپەڕین، یەکێ لەو ئیشکالییەتە گەورانەی بەرامبەری دەوەستین، پرسیارە دەربارەی ئەو ئاڕاستە نادیارانەی سیاسەت لە کوردستاندا گرتوونیەبەر. ئایا دەتوانین بڵێین سیاسەتی کوردی لەقووڵترین و تاریکترین قۆناغەکانی بونبەستی خۆیدا دەژی؟ ئایا دەتوانین بڵێین لەماوەی ئەو دە ساڵەدا واقیعی سیاسی کوردستان بەردەوام لە شکستێکەوە بۆ شکتێک و لە هەرەسێکیشەوە دەگەوازرێتەوە بۆ هەرەسێکی تر؟ ئەگەر وایە ئایا ئەم شکستانانە تەنیا لە ڕوخانی شێوە دەزگاییەکانی دەسەڵاتی کوردی و گەیشتنی ئەم دەسەڵاتە بە قووڵترین قەیرانی خۆیدا بەرجەستەدەبێت؟ ئایا سەرنەکەوتنی ئەم ئەزموونەی ئەمڕۆی کوردستان، جیاوازییەکی لەگەڵ شکستەکانی دیکەدا هەیە؟ گومانی تێدا نییە تا ئەو چرکەساتەی کوردستان لەژێر دەسەڵاتدارێتی بەعسیزمدا نییە، ناکرێت باس لە شكسی تەواوەتی ئەم ئەزموونە بکەین، بەڵام بەوەشدا چەندین نیشانە لەبەردەستدایە کە پێماندەڵێت، دیسان ئەم ئەزموونە بەرەو باوەشی فاشییەت ڕێگای گرتۆتەوە بەر. لێرەوە بەبێ پەکخستنی ئەگەری گێڕانەوەی بەعس و بەبێ سەقامگیرکردن و پتەوکردنی ئەزمونی دیموکراسی ناوخۆ، ئەستەمە باس لە سەرکەوتنی بکەین.
گەر هاتوو باسمان لە شکست کرد، ئەوا نیوەی ڕاستییمان وتووە گەر بڵێین: ئەم شکستە شکستی بکەرە سیاسییەکانی کوردە لە نووشوستیاندا بۆ پیادەکردنی سیاسەتێكی دیموکراسییانە و ناوکۆییانەی کوردی.

شکستی ئەمجارە، شکستێکی هێمن، ناوەکی، خۆکردە. شکستێکە بکەری ڕاستەقینەی کورد خۆیەتی. شكستێکە لەناو خودی واقیعی کوردییەوە، لە ستراکتوری کۆمەڵایەتی و سیاسی و ڕۆشنبیریمانەوە هەڵقوڵیوە. گرێدراوی کارەکتەری سیاسەتمەداری کورد و پەیوەستی کارەکتەری سیاسی و ڕۆشنبیریی مرۆڤی کوردە. ئەم شکستەیان شکستێکە بکەرەکانی وەک بکەری هەرەسەکانی دی پۆستاڵ و خودەی داگیرکەرانیان لەسەردا نییە، بەڵکو بکەرانی ئەوانەن، کە بەرگی قارەمانی نەتەوەیان لەبەردایە. ئەم شکستەیان شکستێکە لە ڕێگای گریانەوە بۆ بێکەسی کورد لەبەردەم داگیرکەراندا تەفسیرناکرێت، تەنیا لە ڕێگای شکایەتەوە لە زوڵم و چەوسانەوەی دەرەکی، چەمکەکانی ڕوننابێتەوە؛ ئەمجارەیان ڕووبەڕووی جۆرە شکستێک دەبینەوە، کە بێڕەحمانە دەمانخاتە سەر پرسیارو گەڕان لە ناو خودی خۆماندا. شکستی ئەمجارە هاوڕێی بانگەوازێکە بەرەو تەماشاکردنی ڕەخنەییانەی خود. شکستێکە پێماندەڵێت، قۆناغی بەنەفرەتکردنی دونیاو خۆتەماشاکردن وەک (قوربانییەکی ئەزەلی) مانایەکی نەماوە، ئەوەی ئێستا دەبێت بێتە زمان ئەو گووتارەیە کە بەقووڵی بەرەو زامەکانمان ڕادەکێشێت و پێماندەڵێت، ئەو ماسکانەی بە دەموچاومانەوەیە، دەبێت فڕێبدرێن. ئەوەی دەبێت ببینرێت ئەو بەشەیە لە واقیعی کوردی کە ئەندازیاری شكستە. نیوەی ڕاستییە گەر ئێمە باس لە شكست بکەین و مەبەستمان تەنها سیاسەت بێت، چونکی ئەویە کە ئەندازیاری شكستە تەنیا سەرکردەکان و حیزبەکان نین، بەڵکو هەموو ئەوانەن کە ساڵ دوای ساڵ و ڕۆژ دوای ڕۆژ مکیاجی شكستیان کردووەو مکیاجی دەکەن و برینەکانی دەشارنەوە، هەموو ئەوانەن کە ئەو چەواشەکردنە فیکری و زانستییە دەخوڵقێنن، ئەوانەن کە ناهێڵن دونیا ڕوون ببینین، چونکی دەستکەوتەکانی ڕاپەڕینیان بە دەستکەوتی حیزب گەمارۆداوە، هەمو ئەوانەن کە لە ڕێگای حیزبەوە و لەکەناڵەکانییەوە و لە تەنیشتییەوە و هاوتەریب و هاوشان بەو، مەکیاجی ئەو هۆکارانەدەکەن کە شكست بەرهەمدەهێنن. هەموو ئەوانەن کە قارەمانی وەهمییان لە ناقارەمانەکان تاشیوە، ئەوانەن کە جورئەتیان نییە بەبێ بارکردنی واقیع بە وەحمی جوان بژین، ئەوانەن کە لەدوای هەرەس بەتاڵبوونەوەی دونیاش، دوای ئەوەی کە بەچاوی خۆیان تاریکی ئاسۆکان دەبینن، هەڵەی قارەمانەکانیان دەبینن، لێواری ڕەشی کۆتاییەکان دەبینن، بەتاڵبوونەوەی ئەفسانە دێرینەکان دەبینن، ناتوانن بە چاوێكی کراوەتر و دیدەی یەکێکەوە کە پێویستی بە ئاسۆی تر هەیە بۆ ژیان و تێڕامان، ببینن و بیربکەنەوە. ئەم شکستە، شکستی ئەوانەیە کە دەزانن تێگەیشتن لە شکست دەیانخاتە بەر خانەی حیساب و لێپرسینەوە قورس و گەورەکان، شکستی ئەوانەیە کە دەزانن تێگەیشتن لە شکست چ کۆمەڵە ڕآستییەک دەسەلمێنێت کە ئەوان هەمیشە لێیهەڵهاتوون، هەمیشە لدوای تاوانتاشی بوون بۆ ئەوانەی کە پێشتر ئاسەوارو بوون و نیشانەکانی شکستیان بینیوە؛ هەموو ئەوانەن کە دەزانن قسەکردن لە شکست، قسەکردن لە تراژیدیا بەشێکە لەو کولتورەی ئەوان ساڵگەلێکە دەیانەوێت خەفەیبکەن و سەرکووتیبکەن. لێرەوە ئەم هێزانە دەیانەوێت شکست تێپەڕێت، بێئەوەی واقیعی ئێمە گەردبگرێت. دەیانەوێت واقیع هەرەسبهێنێت، بەڵام دیدو بۆصوون و تەماشاکردنمان بۆ شتەکان هەروەکو خۆی بێت. دەیانەوێت ماڵاوایی لە ئومێدەکان بکەین، بەڵام هەر لەسەر خەونەکانمان بژین. دەیانەوێت هەموو ژەهرێک هەڵمژین و هەموو تاریکییەک بنۆشین و هێشتا گەشبینبین. دەیانەوێت بونبەستی هەموو شتەکان ببینین، بەڵام گەرومان هەر پڕبێت لە گۆرانی خۆش. دەیانەوێت لە کارەساتەکاندا بژین، بەڵام پرسیار لە هۆکانی نەکەین. خوێنەکان ببینین و پرسیار لە ماناو سوود و هودەیان نەکەین. دەیانوێت بەرەو شەوەزەنگی بڕۆین و باوەڕ بەتلیاکی گەشبینییان بکەین.

ئەوەی شکستی دروستکردووە، ئەو چاوانەن کە پەردەیەک بەسەر هۆکانی شکستدا دەدەن، ئەوانەن کە زمانی حیزبی گەشەپێدەدەن، لەسەر ستایشی پەراوێزەکان دەژین، لەسەر یاسای لەیادکردنی کێشە جەوهەرییەکان دەژین.

واقیعی ئێمە لە بونبەستدایە. ئەمەش ڕاستییەک نییە کە هەر ئێمە دەرکمان پێکردبێت، چونکی ڕۆژانە مرۆڤی کورد لەژێر ڕەحمەتی جەنگەکانی حیزبدا دەژی و چاوەڕوانی ئاشتییەکە کە لەو دۆخە ناکاوەی وەدەریبهێنێ، تاوەکو تیایدا کۆمەڵگا و ئابووری و ڕۆشنبیریی لە سیاقە سروشتییەکانی خۆیاندا گەشەبکەن. ئەو ئازادییەی لەگەڵ ڕاپەڕیندا هەڵهات، لەبەردەم فشاری کۆتایی و لەپێشدەم و گوشاری دوا نەفەسەکانی خۆیدا دەژی. هێزەکانی کوردستان لەپێشدەم دەرگا داخراوەکاندان، لەنێو ئەو دیوار و گومۆکە (متاهة) سیاسییە تاریکانەدا دەسوڕێنەوە کە خۆیان دروستیانکردووە. سایسەتی کوردی بۆتە سیاسەتێکی بێ ئاڕاستە، سیاسەتی ئەگەرە کراوەکان، سیاسەتی چاوەڕوانکردنیک دونیا، سەیرکردنی ڕووداوەکان و هەڵوێست وەرگرتن لەسەر ڕۆشنایی و ڕەفتاری ئەوانی دی. ساسەتی کوردی بووتە ساسەتی تەماشاکردنی لەسەردەمێکدا، کە تەماشەکەران تیایدا هەمیشە دەدۆڕێن. سیاسەتی فەرامۆشکردنی مرۆڤی کورد بە ئاموزشێکی قەدەرئاسا، دروستکردنی وێنەیەک لە عەقڵی ئەم مرۆڤەدا کە پەیوەستی ئەو بە داگیرکەرانییەوە ئەزەلییە؛ سیاسەتی گواستنەوەی جوگرافیاکانی دابەشکردن بۆ ناو عەقڵییەتی سیاسییانەی مرۆڤی کورد. ساسەتی قبوڵکردنەوەی داگیرکەر و جەلادەکانی وەکی سەرۆک و سەرکردەی شەرعی، سیاسەتی تێگەیاندنی مرۆڤی سادەی کورد بەوەی کە واقیعییەتی سیاسی ئەوەی دەستبدەینەوە دەست بەعس بۆ مافەکانمان، دروستکردنی ئەو وەهمەی کە دەشێت بەعس ماف بداتە ئێمە یان هەرعێراقییەکی دی. ئەم جۆرە سیاسەتداڕشتنە هیچ پەیوەندیەکی بە سەرەتا ساناکانی زانست و فەلسەفەی سیاسییەوە نییە، تا سیاسەتمەدارانی کورد پێمان بڵێن ئێمە وەلائەتمان بۆ دەوڵەت، وەکی دەزگایەکی سەرەووی بەرژەوەندی گروپی و ئەتنی و ئایینی هەرماوە، بەڵکو پابەندی نەبوونی تێگەیشتنەیە لە چەمکی دەوڵەت و سیستەمی سیاسی. سیاسەتێک کە هێشتا فێرنەبووە وەلائی بۆ دەوڵەتی عێراق وەک پێکهاتێکی دەزگایی سیاسی – جوگرافی (کە ئەمەشیان بۆ خۆی وەلائێکی پڕئیشکالییەتە و شوێنی قسەیە) لەوەلائی بۆ سەرۆکێکی تۆتالیتار و فاشی جیابکاتەوە، کە گەورەترین هەڕەشە لەشەرعییەتی دەوڵەت خۆی دەکات، لێرەوە هەمیشە وەلائی خۆی بۆ عێڕاق لە ڕێگای وەلائییەوە بۆ سەرۆکێکی فاشی بەرجەستەدەکات. کۆی ئەمانە ئەو فەرهەنگەن کە ڕۆژانە سیاسەت لە وڵاتی ئێمەدا بەرهەمیدەهێنێ. هەربۆیە جێی خۆیەتی بڵێین کە سیاسەتی کوردی سیاسەتی شتی کوتوپڕە و مفاجەئاتە. بۆیە هەموو ئەو شتانەی کە چاوەڕوانکراونین، دەشێت ببن بە ڕووداو و هەموو ئەو شتانەشی کە لێی چاوەڕێدەکرێن، دەشێت لە هەموو ساتێکدا ببن بە نائومێدی.
دونیا دەسوڕێتەوە و حیزبە کوردییەکان هێشتا سەرگەرمی شەڕە بچوکەکانی خۆیانن، لە پشت ئەم جەنگانەشەوە ماشینێکی ڕاگەیاندنیان خستۆتە کار کە دونیای بۆ سەر سنووری جەنگ و دەستکەوتەکانی حیزب بچوککردۆتەوە. ئەم واقیعەش هوشیارییەک دروستدەکات کە لەهەموو لایەکەوە وێنەیەکی هەڵە بە مرۆڤی کورد، دەربارەی دونیا و حەقیقەتی ڕووداوەکان، دەبەخشێ؛ لەسەر زەوییەکی ڕەش وەهمی سەوز دەچێنێت. لە کاتێکدا هەموو هەلومەرجەکانی بێماناکردنی مەسەلەی کوردی لە ئاستی دونیادا خستۆتەگەڕ، کەچی لە ڕاگەیاندندا بە درۆ بە مرۆڤی کورد دەڵێت کێشەکەت لە ئاستی جیهاندا تەقیوەتەوە. ڕۆژانە فەرامۆشی و پاشەکشێی مەسەلەکەی دەبینێت، پشتهەڵکردنی دونیا لە کێشەکەی ئەزموون دەکات، بەڵام بە درۆ بە مرۆڤی کورد دەڵێت ئێمە وەک جاران نەماوین و دونیا هەمووی دۆستمانە. ڕۆژ لەدوای ڕۆژ کوردستان هەنگاوێک لە جەنگ و کارەسات و دواهەرەس نزیکتردەبێتەوە، کەچی بە خوێنەر و گوێگران و بینەرانی دەڵێت، ئێمە لەبەردەم دەرگاکانی ئازادیداین و هەنگاوەکانمان بۆ ئاوەدانکردنەوەی کوردستان ڕۆژ لەدوای ڕۆژ گەورەتردەبێت، ئەمە لە کاتێکدا ڕۆژ لە دوای ڕۆژ ژمارەی (NGO)کان بەرەو نەمان دەچن و ژمارەی گەنجانی کوردیش لە کوردستان کەمتر دەبنەوە.

ئەمڕۆ حیزبە باڵادەستەکانی کوردستان، بەرەو شوێنێكی تر، شوێنێكی ترسناک هەنگاودەنێن، دوای مۆنۆپۆڵکردنی هەموو شتەکان، لە هەمووشیان ترسناکتر مۆنۆپۆڵکردنی هەڵوێستە لە بەعس (کە دەبێتە سەد دەر سەد بخرێتە بەر ڕاپرسی خەڵکی کوردستانەوە و بەبێ ڕاپرسییەکی گشتی هیچ هێزێکی سیاسی ئەو مافە نەداتە خۆی بڕیاری دانیشتن وڕێکەوتن لە کۆمەڵێک دانیشتنی داخراو و جەلسەی نهێنی و ئاڵوگۆڕی وەفددا بە دەستوری ڕێکەوتنەکانی لەمەوبەربدات). دوای ئەم هەموو مۆنۆپۆڵکردنانە، کە کۆی ژیانی کۆمەڵایەتی و ئینسانی و ئەخلاقی گرتۆتەوە، ئێستا هەندێ لەدەسەڵاتدارەانی سیاسی ئێمە هەنگاو بۆ مۆنۆپۆڵکردنی بەرهەمهێنانی مەعریفی دەنێن، بەرەو شوێنێک کە فیکری کارکاتێری تیایدا هەق دەداتە خۆی فیکری ڕاستەقینە بکاتە کاریکاتێر، ستوونی ڕۆژنامەگەرەکانی حیزب ببنە کەرەستەی دەرکردن و تەشویهکرن و ڕاونان و تەشهیرکردنی هەموو دەنگێکی سەربەخۆ. شوێنێک تیایدا تەقلیدییەت هەموو کولتوورە ڕەمزی و بێکەڵکەکەی خۆی دەهێنێتە دەروە. ڕەفتارە دێرینەکانی خۆی دەکاتەوە ستاندارد. ڕەمزەکانی وەک جاران لەبری کار بۆ گەشکردن و فراوانکردنی ڕووبەڕی مەعریفە و زیادکردنی دەرگاکانی بیرکردنەوە بکەن، دەبنە گوڵی ناو دیوەخان و سەرمێزی سیاسەتمەدارەکان. ڕەمزەکانی ئەم ڕۆشنبیرییە وایان لێهاتووە هەمیشە بە ستایشی سیاسەتمەدارەکان دەستپێدەکەن و بە ستایشی ئەوان کۆتایی بە وتارەکانیان دەهێنن، پەلاماردانی هەموو ڕۆشنبیرییەکی سەربەخۆی دەرەوەی گۆتارەکانی حیزبیش، ئەو سیاسەتە ڕۆشنبیرییە ڕەسمییەیە، کە هەمووان لەسەر یەک خوان کۆدەکاتەوە. بەو دیوەشدا کێشەی سەرەکی ئەو ڕۆشنبیرە تەقلیدییانە ئەوەیە کە چۆن ڕۆڵی پیاوماقووڵانی کۆن ببینن، چۆن ڕۆڵی مەلای گوند ببینن. لێرەدا فیکر دەبێتە وەعزێکی ئەخلاقی نزم، کێشەی ڕۆشنبیرو کۆمەڵگاو، ڕۆشنبیر و ڕۆشنبیر کرتدەبێگتەوە بۆ کێشەی یەکێتی نەووسەران و یەکێتی هونەرمەندان و هەموو ئەو یەکێتییانەی تر کە دواجار جگە لەوەی شوێةی شەڕی هەیمەنەی حیزبین، نە هیچیان بۆ ڕۆشنیریی ئێمە زیادکردووەو نەهیچیشی بۆ زیاددەکەن. کێشەی ئەم ڕۆشنبیرانە بەهەزار فەرسەخ لە کێشەی ڕۆشنبیرەوە بە دوورە و کورتبۆتەوە سەر غەمی سازدانی بۆنەو کۆبوونەوەی ئەوتۆ مردو تەقلیدی کە بوار بەوانە بدات بچنەوە سەر مینبەرو بەهرەی خۆیان لە بواری ئینشانووسیندا نیشانبدەنەوە، حکایەتە بەتاڵەکانیان بگێڕنەوە دەربارەی پەیوەندییەکانی پەیوەندییەک لەگەڵ خوالێخۆشبوویەکدا بەسبێت، ئەم بەڕێزانە بکاتە بلیمەتی زەمانی خۆیان.
دووبارە ئەم سیاستە کە ڕۆشنبیرەکانی ژێرباڵی حیزب پێویستیان پێیەتی سیاسەتی ئەوەیە کە ڕووداو و بۆنەو قەیرانی دەستکرد و(مفتەعەل)، شوێنی بۆنەو قەیرانە ڕاستەقینەکان بگرنەوە.
لە کاتێکدا نەوەیەک لە سیاسەتمەدار و نووسەر خەریکی داپۆشینی ڕووکارەکانی شکست و کۆتایین، خەریکی هونەرسازیین لە داپۆشینی ئەو ئاستە تراژیدییەی کە کێشەی کوردی تیاچەقیوە؛ بەودیودا، نائومێدی هەموو ڕؤژێک نەوەیک ئاوارەی دەرەوەی وڵات دەکات، نەوەیەک بە ڕۆحی خۆی هەست بە نزیکبوونەوەی زیاترو زیاتری تراژیدیا دەکات، نەوەیەک گەیشتۆتە ئەو قەناعەتەی کە لە شانۆیەکی بێیاساو بێڕێسادا دەژی. نەوەیەک لەبەر کاراکتەرە پیرەکان شوێنێكی نەماوە داگیریبکات و ئومێدێکی نەمواە بۆی بژی. دەرچوونی مانگانەی سەردان بگرە هەزاران کەس، کە بەشی هەرە زۆری ئەو گەنجانەن کە دەکرا پشتوپەنای ئازادی و ووزەی دروستکردنەوەی کوردستان بن، باشترین دەنگدانی سیاسییە لەسەر واقیعی ئەمڕۆی نیشتیمان و تراژیدیترین فۆڕمی پێکۆڵکردنی نەوەی نوێیە دژ بە واقیعی دوای ڕاپەڕین و دونیای جەنگ و بەرژەوەندی حیزبی لە کوردستان.

بەدەر لە هەموو ئامۆژگارییەک، چاکترین ڕێگا بۆ دەرچوون لەم قەیرانانە کردنەوەی دەرگایە بۆ قسەکردن لەسەریان و پەنجەخستنی بێڕتووشانەیە بۆ سەر زامە سیاسی و کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکانمان، نەوەک تاشینی ڕۆشنبیرییەکی وەهمی وەک ئەلتەرناتیفی کێشە ڕاستەقینەکان. هەوڵدانی شێواندن و تەشویهکردنی ئەو دەنگانەش کە دەیانەوێت پەردە نەنرێتە سەر گرفتە قووڵەکان، ئەو پێنووسانەی هەوڵدەدەن مەعریفە لە ناو ڕاگەیاندنی حیزبیدا نەتوێتەوە یان لایەنی کەم تێکەڵاونەکرێت و دەزگای ڕاگەیاندنی حیزبی و نووسەرەکانی ئەو وەهمەیان لاسەوز نەبێت فیکر بە پێوانەی ململانێ کورتبڕو ڕۆژانە و هەفتانەکانی حیزب بپیۆن. جگە لەتەسککردنەوەی ئاسۆکانی تێگەیشتن و سستکردنی ئیمانی مرۆڤی کورد بە ئازادی و ماناکانی هیچی تر نابەخشێت.

پێوانەکردنی فیکر بە پێوانەکانی قازانج و زیانی حیزبی سەرەتایەکی ترسناکە بەرەو ڕەفتاری گەلەک ترسناکتر. سەرەتاکانی ئەم هەوڵدانە بۆ مۆنۆپۆڵکردنی فیکر، لەو هەوڵانەدا دەردەکون کە ئەمڕۆ دوای زنجیرەیەک شێواندنی گەورە، هەوڵدەدرێت هەموو هەوڵێکی زانستی سەربەخۆ لە دەرەوەی حیزب بکرێتە دوژمن و بەم لۆژیکەش بەرەو قۆناغێک دەچین نزیکمان دەکاتەوە لە دانانی شێوازێکی نوێ لە (دادگا)ی ڕانەگەیەنراوی (تەفتیش) دەرهەق بە فیکر، کە پێویستە بەر لە هەر کەس هێزە دیموکراسەکانی ناو حیزب هەست بە مەترسییەکانی بکەن.

لە کۆتاییدا ئەوەی گرنگە بیڵێین ئەوەیە کە هەموو ئەم گەمانە لەدواجاردا لە خزمەتی داپۆشین و شاردنەوەی ڕووە تراژیدییەکانی واقیعی ئێمەدا کاردەکەن، ئەوەی لە پشت ئەم یارییەوە وەستاوە، هونەری شاردنەوەی قسەیە لەسەر ئەو بونبەستە سیاسی و ئەخلاقییەی کە سیاسەتی کوردی تیاچەقیوە. هونەرێک، دواجار وەک هەموو شتەکانی دی ناچارین بیبینین و قسە لەسەر ئاڕاستە بینراو و نەبینراوەکانی بکەین. ڕزگاربوونی تەواوەتی لە تارمایی و مۆتەکەی بەعس گرێدراوە بە قووڵکردنەوەی دیموکراسییەتی سیاسی و فیکرییەوە، وەک چۆن گەورەبوونی ڕووبەری ئازادییە سیاسی و فیکرییەکان تاکە دەروازەشە بۆ چەسپاندنی قەناعەتێك بتوانێت لە فاشیزم بمانپارێزێت.

لێپرسراوانی ژمارە

*بەشی دووەمی پانۆراماکە لە لایەن هەریەک لە هاوڕێیانمان (حەمە هیوا، ژیار ئەسوەد، دیار عەزیز، شکار شابان)ەوە تایپ کراوەتەوە.

دەقی تەوەرەکە و بەشی یەکەمی پانۆراماکە لەم بەستەرانەی خوارەوە بخوێنەرەوە:

The post پانۆرامای (ڕەهەند) appeared first on ژنەفتن.

ماڵپەڕی ”ژنەفتن” دەیەوێت لە پرۆژەیەکدا کار لەسەر ئەو ناڕۆشنییەی ناسنامەی ڕەوت یان نێوەندەکە لە ڕۆشنبیریی کوردیدا بکات و چوارچێوەیەکی ڕۆشنتر بە دەوری ئەو چەمک و دەستەواژانەدا دروست بکات تا یارمەتیی خوێنەرانی خۆی بدات تێگەیشتنێکی کۆنکرێتتر و پێناسەیەکی واقیعیتریان بۆ ماهییەتی ئەو ڕەوت و نێوەندە دەست بکەوێت.  

لەم پرۆژەیەدا هەم مێژووی ئەو ڕەوتە دەپشکنین، هەم هەوڵ دەدەین لەو سیاقە کۆمەڵایەتی-سیاسی-ڕۆشنبیرییە تێبگەین کە سەرهەڵدانی ئەو ڕەوتە لەو سەردەمەدا دەکاتە واقیع، هەمیش لە بەشداریی ئەو ڕەوتە بکۆڵینەوە لە سێ دەیەی ڕابردووی ڕۆشنبیری و ئەکادیمیا و سیاسەتی کوردیدا.

لەم پێناوەدا، لە چوارچێوەی ئەو پڕۆژەیەدا ماڵپەڕی ”ژنەفتن” سەرەتا چاوپێکەوتنی لەگەڵ ژمارەیەک لەو نووسەر و فیگەرە سەرەکییەکانی ئەو نێوەند و گۆڤارە[کە پاشتر وەک “رەهەندییەکان” ناسران]دا ساز داوە. لە درێژەدا بۆ ئامادەکردنی پێرسپێکتیڤێکی دەرەکی بۆ ڕەوتەکە و خۆپاراستن لەوەی کە تەنها کەسانێک ڕا بدەن کە بۆی هەیە سەبجەکتیڤانە هەڵسەنگاندن بۆ ڕەوتێک بکەن کە خۆیان بەشداربوون تیایدا، ژمارەیەک وتاری خاوەن ڕا و نووسەرانێک[کە ژنەفتن داوایان لێ دەکات] بڵاو دەکەینەوە و، ئینجا دیمانە و چاوپێکەوتن لەگەڵ نووسەرانێکی تردا دەکەین کە ”ژنەفتن” دەزانێت دەتوانن بەشدار بن لە ڕۆشنکردنەوەی زیاتری ناسنامە و ماهییەتی نێوەندەکە و، وەک چاوێکی دەرەکیی دەرەوەی ئەو ڕەوتە، شیکاری و خوێندنەوە لە پێرسپێکتڤێک و ڕوانگەی ترەوە بخەنە بەردەستی خوێنەر.

هیوای ئێمە ئەوەیە دوای تەواوبوونی پرۆژەکە و بڵاوبوونەوەی هەموو دەقەکان، خوێنەر و ناوەندی ڕۆشنبیریی کوردی کەرەستەی دەست کەوتبێت بتوانێت ئاسانتر دەستی لە تێرم و چەمکەکانی «ڕەهەندییەکان»، «ڕەوتی ڕەهەندی»  و.. هتد، گیر بێت و بیرۆکەیەکی ڕۆشنتری هەبێت لەسەر ناسنامە و ماهییەتی ئەو ڕەوتە و مێژووەکەی.

بۆیە وەک پێویستییەکی ڕۆژنامەوانی لەگەڵ ڕاگەیاندنی ئەم تەوەرەدا بیبلۆگرافیای بابەتەکانی سەرجەم ژمارەکانی گۆڤارەکە و پانۆرامای هەڵوێستە(پێشەکی)کانی سەرجەم ژمارەکانی ڕەهەندی لە سێ بەشدا ئامادە کردووە، بڵاو دەکەینەوە.

لە ڕۆژانی داهاتوودا چاوپێکەوتنەکانی هەریەک لە (مەریوان وریا قانع)، (ڕێبین هەردی)، (هیوا قادر) و (بەختیار عەلی) بڵاو دەکەینەوە.

لە ماوەی ئەو چەند مانگەدا کە تەوەرەکە بەردەوامە، ئەو وتار و توێژینەوە و دیمانانەی دیکەی نووسەرانی دەرەوەی نێوەندەکە بڵاو دەکەینەوە.

The post تەوەرێک دەربارەی<br> «نێوەندی ڕەهەند بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی» appeared first on ژنەفتن.

خەباتی ژنان و هەوڵەکانی ژنان لە پێناو ئازادی و ڕزگاربوون لە کۆتوبەندی پیاوسالاری مێژوویەکی زۆر دوور و درێژی هەیە بە درێژای ژیانی مرۆڤایەتی و دروستبوونی شارستانییەتەکان ژنان بەرانبەر بە ستەم و توندوتیژییەکانی دەسەڵاتی پیاوسالاری بێڕۆڵ و کاریگەر نەبوون و بە ئاسانی ئەم زیهنییەتە نەیتوانیوە ببێتە کولتوور و سیستەمی کۆمەڵایەتی ژیانی مرۆڤ. لەگەڵ ئەوەی  هەموو دەزگا، سیاسەت، بیر و باوەڕ و ئایینە تاک خوداییانەی ڕەوایەتی بەم زیهنییەتە داوە و بەردەوامن، بەڵام هێشتا ژنان لە هەوڵدان دانەبڕاون و هەمیشە کاریان کردووە بۆ شکاندن و ڕاستکردەوەی هەڵەکان کە بەرانبەریان کراون و دەکرێن لە جیهاندا و ئەگەر ژنانی وڵاتانی ڕۆژئاوا بە نموونە وەربگرین، ئەو بزوتنەوانەی کە لە ماوەی سێ نەوەی دوالەدوای یەک لە دەیەی ١٨٥٠ تا دەیەی ١٩١٠، بوونیان هەبوو، بەگوێرەی بارودۆخی سەردەمەکانیان ئامانج و پلان و پرۆگرامی تایبەت بە خۆیان هەبوو بۆ دۆزینەوەی ڕێگە چارەیەک سەبارەت بە خراپی دۆخی ژنان. لەگەڵ ئەوەشدا ئامانجێکی بنەرەتی هەموو چالاکوانان بەیەکەوە دەبەستێتەوە کە ئەویش: ژنان دەبێت ئامانجی خۆیان هەبێت لە ژیانیاندا و توانای بڕیاردان و کۆنترۆڵکردنی خۆیان و ژیانیان لە دەستی خۆیاندا بێت. ئەم داواکارییە سەرەتاییە بنەڕەتیانەی ژنان لەو مێژووەوە کە دەستی پێ کردووە تا ڕۆژی ئەمرۆش کە لە سەدەی ٢١دا دەژین ناتوانین بڵێین لە بەشێکی بچوکی ئەم سەرزەمینەشدا ژنان گەیشتبن بە ئەو ژیانەی کە سەربەخۆ و  ئازاد بن و ژن بوونیان نەبێتە بەربەست لەبەردەم کارەکانیان یان ڕەفتار و خواستەکانیاندا.

ئەوەی کە ئێستا ئێمە دەتوانین لە هەندێک ڕووەوە باشتر بژین لە نەوەی پێش خۆمان بەرهەمی هەوڵەکانی ژنانە، نەک ئەوەی دیارییەکی دەستی پیاوان بێت و بە ژنان بەخشرابێت.

لە هەرێمی کوردستان ژنانێکی زۆر ماندوون و هەوڵ بۆ بەدەستهێنانی مافی ژنان و باشترکردنی ژیانی ژنان دەدەن و بەرهەمیشیان هەبووە. بۆ نموونە ئەوەی کە ئێستا ئێمە دەتوانین لە هەندێک ڕووەوە باشتر بژین لە نەوەی پێش خۆمان بەرهەمی هەوڵەکانی ژنانە، نەک ئەوەی دیارییەکی دەستی پیاوان بێت و بە ژنان بەخشرابێت. لەگەڵ ئەوانەشدا هەوڵەکانی ژنان بەبێ رەخنە نین و ناتوانین بڵێین کاری زۆر باش کراوە، بێگومان ئەمەش هۆکاری خۆی هەبووە. بە بڕوای من هۆکارێکی سەرەکی دەگەرێتەوە بۆ ئاشنا نەبوون بە فێمێنیزم و چەمکی فێمێنیزم و دروستبوونی کەسایەتی فێمێنیست لەناو ژنانی کوردستاندا.

فێمینیزم و بزووتنەوەی فێمینیستی لە كوردستان لە هەژاری تیۆریدایە و ژنانی کۆمەڵی کوردستان نەیانتوانیوە خۆیان وەك بزووتنەوەیەكی گشتگیر و بەهێزی فکری بخەنە ڕوو

فێمێنیزم لە كۆمەڵی كوردیدا نوێیە، وەك چەمك لە لای كورد، چوار دەیەیە كاری پێ دەكرێت و پێشتر بە ئەدەبیاتی سیاسی و كۆمەڵایەتیمان نائاشنا بووە. جۆرێك ناتێگەیشتن لەم چەمكە دەبینین، سیستمی پیاوسالاری چەمکی فێمێنیزم وەک فکرەکەی بە بزووتنەوەیەكی دژەپیاو پێناسە دەكات لە حاڵێكدا بە پێچەوانەی ئەم بیركردنەوەیەوەیە فێمێنیزم دژ بە زیهنییەتی پیاوسالاری و ئیمتیازەکانی پیاوسالاریيە کە بەخشراون بە پیاوان بۆ پەراوێزخستنی ڕۆڵ و کەسایەتی ژنان.

یەکێکی تر لە  كێشەكانی بەردەم بزوتنەوەی فێمینیستی لە كوردستان كێشەی تیۆریيە. بەو مانایەی فێمینیزم و بزووتنەوەی فێمینیستی لە كوردستان لە هەژاری تیۆریدایە و ژنانی کۆمەڵی کوردستان نەیانتوانیوە خۆیان وەك بزووتنەوەیەكی گشتگیر و بەهێزی فکری بخەنە ڕوو و تەنانەت لەوەش دەترسن بە خۆیان بڵێن فێمینست، لە کاتێکدا فێمینیست بوون واتای ناڕازی بوون بەو ژیانە سەپاوەیە کە ژنان تیایدا بێ ناسنامە و بێ کەسایەتی سەربەخۆن.

بەشێک بڕوایان وایە مادام فێمینیزم و قوتابخانە فێمینیستییەکان بەرهەمی بیری ژنانی ڕۆژئاوایە، کەواتە ئەم بیرۆکەیە ناگونجێت لەگەڵ کولتوور و داب و نەریتی کۆمەڵگای کوردستاندا! کەسانێکیش هەن کە هەر لە بنەڕەتدا پێیانوایە سرووشتی ژن بۆ ئەوە نابێت هەموو ئەو ماف و دەرفەتانەی پیاو هەیەتی پێی بدرێت. ئەمجۆرە لە بیرکردنەوەش بەشێکی لە ئایینی ئیسلامەوە سەرچاوە دەگرێت. جیا لەمانەش کەسانێک هەن کە پێیانوایە مافی یەکسانی ژن لەگەڵ پیاو دژایەتی هەیە لەگەڵ کۆمەڵی کوردستان چونکە ئایینی ئیسلام لەم کۆمەڵگایە پێڕەو دەکرێت و داخوازی فێمینیستەکان و مافی یەکسانی دژایەتی لەگەڵ هێڵە سەرەکییەکانی دینی ئیسلام هەیە، چونکە بە بڕوای ئەوان ئایینی ئیسلام هەموو مافێکی یەکسانی بەخشیوە بە ژنان و پیاوان!

ئەم هۆکارانە و چەندین هۆکاری دیکەش وای کردووە هەستی ناڕازی و هەوڵەکانی ژنان دژ بە زیهنییەتی پیاوسالاری و سیستەمی باڵادەستی نێرانە لەناو کۆمەڵ و داب و نەریت، سیاسەت، زمان، میدیا و حزبەکاندا زۆر بەهێز نەبێت و هەوڵەکانی ژنان لە چوارچێوەی چالاکی و یادکردنەوەی بۆنەکان و بەشداری کردن لە کۆڕ و سمینارەکاندا بمێننەوە و نەبن بە ڕێگەچارەیەکی ڕیشەیی بۆ چارەسەری دۆخی ژنان و دروستکردنی ژیانێک کە مرۆڤەکان تیایدا ئازاد بن و ژنان خاوەنی کەسایەتی و ناسنامەی سەربەخۆی ژن بوونیان بن.

The post ژنانی کورد و فێمینیزم appeared first on ژنەفتن.