پ: لە دوا کتێبدا، تۆ “ڕیتواڵەکان” وەک نەریتێکی ڕەمزی پێناسە دەکەیت کە بەشداری لە پێکهێنانی گروپێک دەکات بەبێ ئەوەی پێویست بکات پەیوەندی هەبێت لەنێوان ئەندامەکانیدا. لەلایەکی ترەوە دەبینی کە کۆمەڵگا مۆدێرنەکان سەرەڕای پەیوەندیی توند لەنێوان ئەندامەکانیان کۆمەڵگا پێک ناهێنن، چۆن وێنای کۆمەڵگایەکی بێ پەیوەندی دەکەیت؟ ئەو نموونانەی دەیانخەیتە ڕوو، شتێکە لە ڕابردوو یان ئاماژەیان پێدەکەن بۆ گروپە لادێییە بچووکەکان و سوورن لەسەر ئەوەی کە نیۆلیبرالیزم هۆکاری ئەم وێرانکارییەی کۆمەڵی کۆمەڵگاکانە، ئایا ئەمە مانای ئەوە دەگەیەنێت کە لە قۆناغەکانی پێشودا لیبرالیزم کراوەتر بوو بۆ نەریتەکان؟ ئایا ناکۆکی لەنێوان مۆدێرنیتە و کۆمەڵگەدا هەیە، یان هیچ کۆدەنگییەک لەنێوان سەرمایەداری و کۆمەڵگەدا نییە؟

هان: نەمانی نەریت و ڕیتواڵەکان لە ئێستادا نیشانەی نەمانی کۆمەڵگایە، ئەو شۆڕشە پەیوەندییەی کە بە هۆیەوە ئەو تەقینەوە دیجیتاڵییەی ئێستا دروست بووە، لە کاتێکدا زیاتر پەیوەندی بە یەکەوە دەکەین، ئەو پەیوەندییە لە یەکتر نزیکتری نەکردووینەتەوە. تۆڕە کۆمەڵایەتییە مۆدێرنەکان، ڕەهەندی کۆمەڵایەتیی پەیوەندیی نێوان ئەستێرەکانی لا بردووە چونکە ئیگۆی کردووە بە ناوەند و سەنتەری بەرژەوەندییەکانی. سەرەڕای ئەو شۆڕشەی پەیوەندی لە دنیای دیجیتاڵیدا ، هەستکردنمان بە تەنیایی و گۆشەگیری گەشە دەکات ئەمڕۆ هەموو جارێک بانگهێشت دەکرێین بۆ دەربڕینی بۆچوون و پێداویستی و ویست و هەڵبژاردن و تەنانەت باسکردنی ژیانی تاکەکەسیمان، هەریەک لە ئێمە دووبارە ناساندنەوە و نوێنەرایەتی و نمایشی خۆمان دەکەین. ئێمە هەموومان ڕاهێنان بە خۆشەویستی و پەرستن دەکەین. بۆیە لە کتێبەکەمدا وتم ئەگەر نەریتەکان بەشداری لە بەرهەمهێنانی کۆمەڵگایەک بکەن تەنانەت بەبێ پەیوەندیش لەنێوان ئەندامەکانیدا، ئەمڕۆ ئێمە لە کۆمەڵگایەکی پەیوەندیدا دەژین بەبێ ئەوەی ئەندامەکانی پارچەیەکی بەکۆمەڵی تواوە پێک بهێنن. ئەمڕۆ، ئێمە چیتر گرینگییەکی زۆر بە چالاکی و کردارە کۆمەڵەییەکان نادەین. ئێمە کاتە تاکییەکانمان پێ باشترە. ئێمە دەبێت ئازاد بین لەو وەهمەی کە لەلایەن کۆمەڵگای بەکاربەرەوە دەخولێنرێتەوە، کە بانگەشەی ئەوە دەکات کە بەختەوەری لە تەواوبوونی بەردەوامی ئارەزوو و هەوەسە شەخسییەکانمان پێک دێت، کردارە کۆمەڵەییەکان هیچ پەیوەندییەکی بە ئارەزووە تاکییەکانەوە نییە، لە هیچ یارییەکی کۆمەڵییدا خودی بەشداربووەکە سەرنجی بەرژەوەندیی خۆی نادات، بەڵکوو پابەندە بۆ یاساکانی یارییەکە. ئەمە واتای ئەوە نییە کە من داوای گەڕانەوە بۆ ڕابردوو دەکەم، بەڵکوو من داوای دروستکردنی فۆرمی نوێی چالاکی و ڕاهێنان دەکەم کە (ئیگۆ) تێدەپەڕێنێت، بۆ بەدەر لە ئاواتی خواست و بەکارهێنان.. لە کۆتاییدا، کۆمەڵگایەک دروست دەکات. بەم مانایە، کتێبەکەم بەرەو کۆمەڵگەی داهاتوو دەڕوات. ئێمە چاوپۆشیمان لە ڕاستییەکی گرنگ کردووە، ئەویش ئەوەیە کە کۆمەڵگا سەرچاوەی دڵخۆشییە. ئێمە چاومان لەو ڕاستییە گرنگە پۆشیووە کە کۆمەڵگا سەرچاوەی دڵخۆشییە. ئەمڕۆ ئێمە ماناکانی ئازادی لە ڕوانگەی تاکەوە پێناسە دەکەین، ئەمە لە کاتێکدا کە بنچینەی وشە (فرایهیت) لە زمانی ئەڵمانیدا واتە (بۆ ئەوەی لەگەڵ هاوڕێدا بیت)، پەیوەندییەکی ئاماژەیی هەیە لەنێوان ئازادی و هاوڕێیەتیدا لە کۆتاییدا، ئازادی دەرخەری پەیوەندییە یەکخراوەکانی کۆمەڵە ئەمە ئەو شوێنەیە کە دەتوانین ئازادی پێناسە بکەین لە ڕوانگەیەکی کۆمەڵەوە.

پ: شیکارییەکانی تۆ بۆ دنیای ئەمڕۆ زیاتر لە ڕیتواڵەکان دوورکەوتووەتەوە. بەیەکدادان دروست دەکات لەگەڵ ئەو هەڵوێستەی وای دەبینێت سەرمایەداری زیاتر کۆمەڵگا مۆدێرنەکانی دروست کردووە لە بۆنە نەریتیی و ڕیتوالەکان، لەم ڕوانگەیەوە ڕەخنە دەکرێیت، هەڵسوکەوتی بەکاربەر ڕەهەندێکی ڕیتواڵی بەهێز هەڵدەگرێت. لە دواجاردا بازاڕە گەورەکانی بازرگانی و یاریگا وەرزشییە گەورەکان وەک پەرستگان بۆ مرۆڤی ئەمڕۆ. بۆچی ناگونجێت سەرمایەداری وەک شێوەیەک لە شێوەکانی ڕیتوالە پراکتیکییەکان لێک بدرێتەوە؟

هان: من پشتگیریی ئەو تێزە ناکەم کە سەرمایەداری وەک دین یان باوەڕ دەبینێت. دوکانەکانی بازاڕکردن زۆر جیاوازن لە شوێنی پەرستن: لە بازاڕە بازرگانییەکاندا، وەک لە سەرمایەداریدا بەگشتی، جۆرەها ئارەزووی تایبەت زاڵن، سەرجەمیان بە دەوری(Ego)دا دەخولێنەوە، حەز و مەیلە کەسییەکان دەنگی ڕۆحە، وەکوو فەیلەسوفی فەڕەنسی (نیکۆلاس مالبرانش) دەڵێت، لە کاتێکدا لە پەرستگاکاندا ئارەزوویەکی تەواو جیاواز زاڵ دەبێت، بایەخدان بەو شتانەی کە (Ego) درکیان پێ ناکات. ڕیتواڵەکان ئێمە بەدوور دەگرن لە ئیگۆی کەسیمان، لە کاتێکدا بەکاربردن ئارەزووەکانمانی پێ بەهێز دەکەین. ئەمڕۆ، ئێمە بە شێوەیەکی جیاواز مامەڵە لەگەڵ شتەکاندا دەکەین. تا ڕادەی فیتنە و لەناوبردن دەیبەین… ئەمە لە کاتێکدا لە ڕیتواڵ و ڕێوڕەسمە کۆمەڵییەکاندا بە میهرەبانییەکی تەواوەوە بەردەوام دەبین وەک ئەوەیکە ئەو هاوڕێی ئێمە بێت.

خەسڵەتی ڕیتواڵ و ڕێوڕەسمەکان بە شێوەیەکی گشتی دووبارەبوونەوەن، بەڵام دووبارەبوونەوەیەکی بیرۆکراسی و ئۆتۆماتیکی نین بەڵکوو چالاک و زینددوون. ئەمڕۆ ئێمە بەردەوام بەدوای داواکاری و هەست و ئەزموونی نوێدا ڕادەکەین لەگەڵ ئەوەشدا ئێمە بەتەواوی بێئاگاین لە هونەری دووبارەبوونەوەی چێژەکان و لە دەستیان دەدەین. هەموو شتێکی نوێ بە خێرایی دەبێتە دڕندەیەک و دەگۆڕێت بەبێ ئارامی و بێ پشوویی، هەتا زیاتر بیخۆین و بەکاری بهێنین، زیاتر حەزی ئێمە بۆ بەکارهێنانێکی نوێ زیاد دەکات. ئەو ژیانە توندەی کە سیستەمی لیبرالیزم بانگەشەی دەکات هیچی تر نییە جگە لە چڕکردنەوەی بەکارهێنان بێ زیاد و کەم. شێوازی تر هەیە ئەوە دووبارەبوونەوەیە ئەم چڕییە خوازراوە بەدەست دەهێنێت بۆ نموونە، من ‘سێباستیان باخ’م خۆش دەوێت، وە بە هەزاران جار پارچە جوانەکەی ‘گۆڵدبێرگ’م ژەنیوە و هەر جارە خۆشییەکی جیاوازم ئەزموون کردووە کە پێویستم بە هیچ شتێکی نوێ نییە. من دووبارەبوونەوەم خۆش دەوێت، وە لەگەڵ ئەواندا حەزم لە سرووتی تاکڕەوییە.

ڕاستە کە ئێمە هەموومان بە دیجیتاڵی لە پەیوەندیداین، بەڵام ئێمە ئەو پەیوەندییە جەستەییەمان نییە کە بە شێوەیەکی فیزیکی کۆمەڵگە بەرجەستە دەکات

پ: بیرۆکەیەکی سەرنجڕاکێش لە کتێبەکەتدا هەیە، تۆ باسی ئەوە دەکەیت کە ریتواڵەکان بەهای جەستەیی کۆمەڵ دەنوێنن. پێم وایە ئەم بیرۆکەیە نزیکە لەو شتەی پاسکال کاتێک گوتی: (خۆ ئەگەر ئیماندار نەبوویت، بکەوە سەر ئەژنۆ وەک ئەوەی بڵێیت باوەڕت هێناوە و باوەڕ خۆی دێت.) لە لایەکی ترەوە دەبینیت کە ئەمڕۆ ئێمە لەو کۆمەڵگایانەدا دەژین کە ئارەزووەکان بەڕێوەیان دەبەن شوێنکەوتەی مەیلێکی نێرجسییەتی قووڵی تاکگەرایین.

هان: ریتواڵەکان کۆمەڵگا بە توندی لە جەستەیەکدا دەبەستێتەوە و ئێمە نزیکی جەستەیی زۆرمان لەدەست دا. ئەوە ڕاستە کە ئێمە هەموومان بە دیجیتاڵی لە پەیوەندیداین، بەڵام ئێمە ئەو پەیوەندییە جەستەییەمان نییە کە بە شێوەیەکی فیزیکی کۆمەڵگە بەرجەستە دەکات. ئەو تاکە جەستەیەی کە ئێمە ڕاهێنانی پێ دەکەین لە ناو هۆڵەکانی وەرزشدا دابڕاوە. ئەوە ئەم ڕەهەندە کۆککەرەوەی نییە…. بەڵام ڕیتواڵەکان کۆمەڵگا دەگۆڕێت بۆ شانۆ و بۆ نیشاندانی نهێنی و پێشبینی و خەونە بەکۆمەڵەکان. نیۆلیبرالیزم کولتوورێکی پاوانکراوی دروست کردووە کە ئیگۆ دەکاتە ناوەندی هەموو شتێک. ئەم کولتوورە بەشداری کردووە لە لاوازبوونی ڕەوتەکە بەرەو شێوەکانی دیکەی کارلێکە کۆمەڵایەتییەکان و بۆنە ڕیتواڵییەکان.

پ: ئایا وای نابینیت کە بانگەوازەکەت بۆ گەڕانەوەی نەریتەکان بۆ کۆمەڵگا لەگەڵ مەیلەکانی راسترەوە ڕادیکاڵەکان هاوڕاییە؟ چ جیاوازییەک هەیە لەنێوان تێگەیشتنی تۆ لە “کۆمەڵگا” و ئایدیۆلۆجیای ڕاسترەوە ڕادیکاڵەکان؟

هان: گروپێک هەمیشە بە پێوەری ڕەتکردنەوەی ئەوی تر پێناسە ناکرێت، ئەوان دەتوانن کراوەتر و قبووڵکەری ئەوانی تر بن. ئەو گروپانەی کە لەگەڵ ڕاستڕەوەکان لە پەیوەندیدان ناوەڕۆکیان نییە، بۆیە بۆ خۆیان بەدوای مانادا دەگەڕێن، بە دوورخستنەوەی ئەوی تر. ئەمانە ئەو گروپانەن کە ترس تیایاندا نیشتەجێیە و ڕق خۆراکیانە.

پ: لە پێشەکیدا، بەڕاشکاوی ڕایدەگەیەنی کە ئەم کارە کتێبێکی نۆستالژی نییە، بەڵام بە بەردەوامی پەنا دەبەیت بۆ ئەنجامدانی بەراوردێک کە حەزی لە ڕابردووە بەسەر ئێستادا. لەو بەشەی کە تەرخان کراوە بۆ جەنگ، بۆ نموونە، تۆ بەبێ ئومێدی بەرگری لە بەها کۆنەکانی جەنگ دەکەیت لە دژی هاوتاکانیان لە شەڕی میکانیکی هاوچەرخدا. ئایا تۆ بەم شێوەیە بیرۆکەیەکی نموونەیی لە جەنگە کۆنەکاندا پێشکەش ناکەیت؟ بە درێژاییی مێژووی مرۆڤایەتی زنجیرەیەکی درێژ لە قەتڵوعامە ترسناکەکانی مرۆڤ هەیە لە کۆتاییدا، موتڵەقی نەبەستراو و بێپاساو هەموو ئەوانەش کوشتنە بێپێچ و پەنا و بێپاساوەکان داهێنانێکی سەرمایەداری نین؟

هان: لە سەرەتادا پێویستە ئاماژە بۆ ئەوە بکرێت کە کولتوورێک لە ڕێگادایە بۆ هەڵوەشاندنەوەی نەریت و ڕیتواڵە کۆمەڵایەتییەکان. گۆڕانی بەرهەمهێنان و قازانجکردن بۆ بەها ڕەهاکان بەشداری لە لەناوچوونی بەها کۆمەڵییەکان کردووە. بۆ نموونە لە بەها سوارچاکییەکانی ئەوروپادا لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ئامانجی سەرەکیی ڕووبەڕووبونەوەی سەربازی، کوشتنی ڕکابەرەکە نەبوو بەڵکوو شتی گرنگتری وەک شەرەف و شکۆ بوو لە کاتێکدا لە شەڕی مۆدێرنی “بێفڕۆکەوان”دا سڕینەوەی ڕکابەر وەک تاوانبار بوو بە ئامانجی یەکەم و کۆتایی. دوای تەواوبوونی سەرکەوتووانەی ئەرکی کوشتنەکە، فرۆکەوانی بێفڕۆکەوان تۆماریان ژمارەی مردنەکانیان پێ پشتڕاست دەکرێتەوە کەواتە تەنانەت لە حاڵەتی کوشتندا، گرنگترین شت بەرهەمەکەیە. بە ڕای من ئەمە پیس و ئابرووبەرانەیە. ئەمە بۆ ئەوە نییە بڵێین شەڕەکانی ڕابردوو لە ئێستا باشتر بوون، دەمەوێت جەخت لەسەر ئەوە بکەمەوە کە ئەمڕۆ هەموو شتێک نەک هەر لە شەڕدا، بەڵکوو لە پراکتیکی ژیاندا بەتەواوی دەکەوێتە بەر پێوەری قازانج و بەرهەمهێنان.

پ: لە کتێبەکەتدا، پەیوەندییەکی نزیک لەنێوان گەشانەوەی(داتا گەورەکان) و، گەشەسەندنی زانین لە تێگەیشتنماندا دادەنێی کە ئێمە ئێستا وا تێدەگەین کە وەک شێوەیەکی میکانیکی ڕوو دەدات، بەو ئەنجامەی کە گۆڕانی ئێستای “داتا” لەگەڵ گۆڕانی “ئەنترۆپۆلۆجی” کە ئەوروپا لە سەردەمی رۆشنگەرییدا ئەزموونی کردووە، دەگونجێت. ئایا ئەمە مانای ئەوەیە کە (داتا) کۆتاییی ڕێگای حەتمییە کە ڕەگەکانی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی مۆدێرنە؟

هان: “داتا” شێوازێکی بەدی زانینە، چونکە بەسادەیی بیرکردنەوە هەڵدەوەشێنێتەوە. هیچ بیرکردنەوەیە پشت بە بنەمای داتا نابەستێت. تەنیا ژماردنەکان و پرۆسە بیرکارییەکان لەسەر بنەمای داتان. مەعریفە سروشتێکی ئیرۆتیکی هەیە، بۆیە فەیلەسوفی ئەڵمانی هایدگەر بە (ئیرۆس)ی خودای چوواندووە کاتێک کە پەلی باڵەکانی پاڵ دەنێت هەر جارێک هەنگاوێکی نوێ دەنێت لە بیرکردنەوەدا و هانی دەدات بۆ ناو جیهانێکی نادیار. هەروەها شەفافیەت بانگەشەیەکی فریودەرانەیە، وەک پیتەر هاندکە لە هەندێک لە نووسراوەکانیدا دەنووسێت: (کێ دەڵێت جیهان ئاشکرا بووە؟) جیهان زۆر نادیارترە لەوەی کە ئێمە وێنای دەکەین.

دوورکەوتنەوەی کۆمەڵایەتی هەموو ئەگەرێکی پەیوەندیی جەستەیی لەناو دەبات، پەتاکە خەڵکەکەی گۆڕیوە بە کۆمەڵگەی دابڕاو و جیاکراوە.

پ: هیچ گومانێک لەوەدانییە کە پەتای (کۆڤید ١٩) کاریگەری و کاردانەوەی نەک تەنها لە بواری تەندروستی و ئابووریدا، بەڵکوو لە بوونی بەکۆمەڵی هاوبەشیشماندا دەبێت. تەنها لە چەند ڕۆژێکدا، چەمکی بایۆپۆلەتیک دەردەکەوێت. پێت وایە ئەم پەیوەندییە ونبووەیە کە لە ڕوانگەی تۆوە کۆمەڵگاکانی ئەمڕۆ جیا دەکاتەوە، ئەمە هەمان تاریکایی سەر ئەو ڕێگایەیە کە ئێمە لەم قەیرانە پەتایەی ئێستا دەژین؟.

هان: قەیرانی کۆرۆنا بەتەواوی ریتوال و نەریتە کۆمەڵییەکانی لا برد. ناتوانین چیتر دەست بۆ تەوقەکردن درێژ بکەین. دوورکەوتنەوەی کۆمەڵایەتی هەموو ئەگەرێکی پەیوەندیی جەستەیی لەناو دەبات، پەتاکە خەڵکەکەی گۆڕیوە بە کۆمەڵگەی دابڕاو و جیاکراوە. ڕاستە پەیوەندیی دیجیتاڵی ئێمە پەیوەندیمان لەگەڵ یەکتردا لە دەست نەداوە، بەڵکوو پەیوەندیەکی دوور لە هەر قووڵییەکی کۆمەڵە کە دڵنیایی و دڵخۆشیمان بێت. ئەو ڤایرۆسە خەڵکی ناچار کردووە گۆشەگیری بکەن و تەنانەت تەنیایی خۆیان دوو هێندە بکەن کە تایبەتمەندیی کۆمەڵگا مۆدێرنەکانن، کۆرۆنا بەشداری کرد لە دیارنەمانی نەریتە کۆمەڵەکان، وە کاتێک پەتاکە کۆتایی هات، من پێشبینی دەکەم کە ئێمە کار بکەین بۆ دووبارە دۆزینەوەیان.

پ: ئایا پێت وایە ئەو پەتایەی ئێستا وەرچەرخانێکی مێژووییە هاوشێوەی قەیرانی ساڵی ٢٠٠٨ و لەبەر ئەوە دەبێتە هۆی گۆڕانکاریی سیاسیی دوور؟ ئەگەر وا بێت، پێت وایە قەیرانی کۆرۆنا دوواتر چ جۆرە گۆڕانێکی کۆمەڵایەتی دروست دەکات؟

هان: قەیرانی کۆرۆنا وامان لێ دەکات کە بەرەو سیستەمی چاودێری بایۆپۆلەتیک بڕۆین. پەتاکە یەکێک لە لاوازییە سەرەکییەکانی سیستەمی سەرمایەداری ئاشکرا کردووە ڕەنگە بوترێت ئەو “بایۆپۆلەتیکە” دیجیتاڵییەی کە گشت تاکەکانی کۆنترۆڵ کردووە، بەسە بۆ ئەوەی سیستەمی سەرمایەداری لە بەرانبەر لێدانی ڤایرۆسەکان لاواز بێت. ڕژێمی کۆنترۆڵکردنی بایۆپۆلەتیک واتە کۆتاییی لیبرالیزم، بەم مانایە لیبرالیزم تەنیا لینکێکی کورت بوو لە زنجیرەیەکی درێژ لە گۆڕاندا. من چاوەرێی چاودێریی بایۆپۆلەتیکی ناکەم بۆ لەناوبردنی ڤایرۆسەکە. پەتاکان بەرهەمی دەستێوەردانی دڕندانەی مرۆڤن لە دژی ئیکۆسیستەمێکی ناسک. ئەنجامەکانی گۆڕانی کەشوهەوا خراپتر دەبێت لە نەخۆشیی پەتاکە، هێرشەکانی مرۆڤ بۆ سەر سروشت، کارەسات و ناخۆشی زۆر خراپتری بۆ دەهێنێت. مرۆڤ لە جاران زیاتر لە مەترسیدایە.

The post “تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و کۆرۆنا” و “کاریگەریی ڕیتواڵە کۆمەڵایەتییەکان” appeared first on ژنەفتن.

خۆ هەر پەژراندنیش کیفایەت نییە. ئەو دەمەی لایەنی گوماناوی و جێی تێڕامانی تکنۆلۆژی بەدیار دەکەون، نووسەر دەبێ بوێریی ئەوەی هەبێت کە بە پاڵپشتیی بنەما مرۆڤدۆستییەکان ڕەخنە بگرێت و ناڕەزایەتی دەرببڕێت.

زانست لە بنەڕەتیترین بنەماکاندا دەمانخاتە ژێر کاریگەریی خۆیەوە، چونکە شێوەی بیرکردنەوەمان دیاری دەکات. کە زانستمەندێکی وەکوو کۆپرنیک ئایدیایەکی نوێی زانستی دێنێتە ئاراوە، بە تێپەڕبوونی زەمان شۆڕشێکی کۆپرنیکی لە فەرهەنگدا ڕوو دەدات. ئەو دەمەی شێوەی بیرکردنەوە بگۆڕێت، زمان و شێوەی نووسینیش گۆڕانی بەسەردا دێت. مۆدێلە زانستییەکانی سەدەکانی نۆزدە و بیست گرینگترین ستراتیژییە ئەدەبییەکانیان خستە ژێر کاریگەریی خۆیانەوە. زانستی نوێ بە شێوەی تەکنیکێکی دیار ئاشکرا دەبێت و تەکنیکیش بە دزەکردنە نێو گۆڕەپانی ئەدەبیاتەوە، نەک هەر نێوەرۆک، بگرە فۆرمەکەیشی دەگۆڕێت. دیتنی ئەوە دژوارە کە ڕێگای ئاسن، ئەلەکتریک. تەلەفۆن، فڕۆکە، وێنەگرتن بە تیشکی ئیکس و فیلمی بێدەنگ چۆن کاریگەرییان لەسەر پێشەنگەکانی ئەدەبیاتی مۆدێرن؛ وەکوو مارسڵ پرۆست، جێیمز جۆیس و جۆن دۆس پاسۆس داناوە. مۆدێلە زانستییەکان دەبنە کاتالیزۆری هزرە ئەدەبییەکان.

لە ئاستانەی هەزارەی نوێدا پێم باشە باسی دوو تکنۆلۆژی بکەم کە لە بانەڕۆژدا گرینگایەتییەکی زۆر پەیدا دەکەن. هەردووکیان پێشتر بە شێوەی ئاوەلمەیی هەبوون، بەڵام لە دەیەی ١٩٧٠دا هێندە بەلەز فراژی بوون کە لە چاوەڕوانیی کەسدا نەبوو. مەبەستم تکنۆلۆژیی مایکرۆبیۆلۆژی و تکنۆلۆژیی دیجیتاڵە و، بە هەڵپەوە گوێقوڵاغم کە چ شێوەبیرکردنەوەیەک، یان وردتر بێژم، کێهە جیهانبینی و چ وێنەیەکی مرۆڤ لەو تکنۆلۆژییەدا نهێنە. چ شتانێک نووسەر شەیدا و شۆپاژۆی خۆیان دەکەن و چ شتانێکیش دەکارن جێی تێڕامان بن.

بەگوێرەی باو، لە نێوان تکنۆلۆژیی زاڵ بەسەر هەر سەردەمێک و خواستنی بنەڕەتیی ئەو سەردەمەدا پێوەندییەک هەیە. مەبەستم لە خواستنی بنەڕەتی، ئەو خواستنەیە کە چرکە دیارەکانی ئەو سەردەمە فەرهەنگییە لە خۆیدا چڕ دەکاتەوە. لە سەردەمی کەوناردا ”کر” خواستنێکی لەو جۆرە بووە. لە خۆوە نییە وشەی ئینگلیزیی ‘’Text’’ لە کرداری ”تەنین و چنین” وەرگیراوە. لە سەردەمی مۆدێرنیشدا ”شار” بوو بە خواستنێکی لەو جۆرە. ئێستاش لە سۆنگەی تکنۆلۆژیی دیجیتاڵەوە دەشێ بێژین خواستنی هەرەدیار، تۆڕی ئینتەرنێت (Net)ە. لەوانەیە وشەی نێت لە سەدەی بیست و یەکەمدا هەمان ڕۆڵ بگێڕێت کە وشەی ئەتۆم لە سەدەی بیستدا گێڕای.

دەرباری ئەو دوو تکنۆلۆژییەی ناومان هێنان، دەتوانین باسی تۆڕی کرۆمۆزۆم و تۆڕی زانیاری بکەین. ئەم جووتە تۆڕە کەرەستەیەکن بۆ هەڵنانی زانینێکی نوێ سەبارەت بە مرۆڤ و جیهان. بەڵام ئەگەر لە ڕوانگەیەکی دیکەوە بڕوانین، لەوانەیە هەر ئەم تۆڕانە وەکوو پەردەیەک، یان وەکوو چاویلکەیەک بەرچاومان بگرن، ئیتر کە ویستمان بەدوای زانینێکی نوێدا بگەڕێین، ئەوان دیاریی دەکەن، دەبێ چی و چۆن ببینین. 

تکنۆلۆژیی دیجیتاڵ Bit و Bit1 وەکوو تۆڕێکی جیهانگیر تێک دەتەنێت و کەشی سایبێری/ فەزای مەجازی (Cyberspace)بەدی دێنێت. تکنۆلۆژیی ژێنێتیکی لە جووتە جووتەی مۆلۆکۆلە بیۆکیمیاییە بنەڕەتییەکان تۆڕێکی بیۆلۆژیک دەتەنێت کە هەمان یەکەی بنەڕەتیی بۆماوەییی مرۆڤە. ئەم دوو تکنۆلۆژییە، یەکیان دەخوازێت دنیایەکی نوێ بەدی بێنێت و ئەوی دیش دەیەوێت مرۆڤێکی نوێ بئافرێنێت.

تکنۆلۆژیی ژێنێتیکی

مەبەستم لە تکنۆلۆژیی ژێنێتیکی، ئەو تکنیکەیە کە بوارمان دەدات ”ژێن” لە ئۆرگانیزمە جۆراوجۆرەکان جودا بکەینەوە و دەستیان تێ وەردەین و لە بەریان بگرینەوە و تێکەڵیان بکەین. یەکێک لە بەرزەفڕانەترین بەرنامەکانی سەردەمی ئێمە پڕۆژەی genome project humanــە. مەبەستی ئەم پڕۆژەیە ئەو سێ ملیارد یەکەیەی ژیانە کە وا دیارە مۆلۆکۆلە بنەڕەتییەکانی مرۆڤ (DNA)، یان ”ژێن”ـەکان پێک دەهێنن. بە زمانێکی دیکە، ئامانجی ئەم بەرنامەیە دۆزینەوەی یەکەم خشتەکان و دیاریکردنی زنجیرەی پلەبەندی و دوابەدوایی و تەرتیبی ئەو خشتانە (گنۆمەکان) لە پێکهاتەی بۆماوەییی مرۆڤدایە. دەڵێن لە چەند ساڵی ئایندەدا ٨٠١٠٠٠٠٠ ژێنی جودا جودا دەدۆزرێنەوە.

ئەوەی کە ئەندازیارانی ژێنێتیک بەئاسانی وشەگەلی وەکوو “پیتەکان”، ”وشەکان” و ”ڕێزمان” لەکار دەکەن، ئەم بابەتە بۆ نووسەر گۆڕەپانێکی زۆر سرنجڕاکێشە. بەڕواڵەت کۆمەڵەی ژێنێک وەکوو زمانی نووسین وایە کە تەنیا لە چوار پیت پێک دێت: A.C.G.T. پاشان بەم ئەلفبێیەی DNA کۆمەڵێک وشە ساز کران (ئەو سێ پیتەی کلیلی دانانی کۆدن). سەرەنجام ئەگەر وشەکان بە درووستی بێژە بکرێن، بە یارمەتیی یەک ملیارد پیت، چیرۆکی مرۆڤ دەنووسرێتەوە.

گەڕان بەدوای ڕیز و دوابەدواییی ڕێک وڕاستدا کۆنجکۆڵیم دەجووڵێنێت. ئەم گەڕانە ئەو کێشانەم بیر دێنێتەوە کە لە کاتی نووسیندا دەستەویەخەیان دەبم. لە کاتێکدا کە بیۆلۆژی بە ژێنەکان کار دەکات، منی نووسەریش بە کورتەچیرۆکەکان کار دەکەم. من بە جۆرێک وێڵی ئەو چیرۆکانەم کە باسی دەزگای بۆماوەییی مرۆڤیان تێدایە و بە هیچ شێوەیەک چۆنایەتیی ڕیزکردنی ئەو چیرۆکانە بە لامەوە یەکسان نییە. لە کاتێکدا کە خوێنەر بەشێکیانی پێ بێ‌واتایە، لەوانەیە بەشێکی دیکەیانی پێ ڕووداوی زۆر تەکاندەر بێت، ئەوەی کە یۆنانییەکان پێیان دەگوت ”پاکبوونەوە” (Katharsis).

لەلایەکی دیکەوە من زۆر نیگەرانم. تکنۆلۆژیی ژێنێتیکیش وەکوو هەر زانستێکی دیکە، چیرۆکێک دەربارەی مرۆڤ دەگێڕێتەوە، بەڵام ئەو چیرۆکە زۆر سنووردارە. بناغەی ئەو تکنۆلۆژییە لەسەر داشکاندن و کەمکردنەوە (Reduktion) هەڵچنراوە. ئاواتی ئەوەی کە ڕێ دەرکەینە نێو گۆڕەپانی دەستکاریی ژێنەکانەوە، ئەو خاڵەی لێ دەکەوێتەوە کە ئێمەی مرۆڤ شتێکی لە مەکینەی ئۆرگانیک زیاتر نین کە بەو تکنۆلۆژییە نوێیە دەکرێ چاک بکرێتەوە. کە دەچینە پێشترەوە زاراوەیەکمان دێتە بەردەم وەکوو ”تەندروستیی ڕەگەزی” و بانەڕۆژێکی وا کە ڕەنگە بتوانین منداڵەکانمان بەو ژێنانەوە بێنینە دنیاوە کە دڵمان دەخوازێت. با کورتی ببڕینەوە: خولیای ئافراندنی مرۆڤی کامڵ. ئەم خولیایە، خولیایەکە ساڵانی ڕابردوو زۆرمان لەبارەیەوە بیستووە، ئەو خولیایەی بووەتە ئاواتی ملیۆنان مرۆڤ.

تکنۆلۆژیی زانیارییەکان

بنەمای پیشەسازیی دیجیتاڵیش وەکوو مایکرۆبیۆلۆژی لەسەر ئەو بناغەیە دانراوە کە دەستکاریی پاژە بچووکەکانی (Bit) بکەین. سەرباری پێشکەوتنی کۆمپیوتەر و Hypertext و BBS(Bulletin Board Systems)، هیچکەس -تەنانەت دە ساڵ پێش ئێستا- نەیدەتوانی ئەو شتە پێشبینی بکات کە ئەمڕڕۆ پێی دەڵێین ئینتەرنێت.

من وەکوو نووسەر لەو شتەیدا کە پێی دەگوترێت ”کۆمەڵگەی زانیاری”، توخمی زۆر ئەرێنی دەبینم. لە سەردەمی ئێمەدا کە زۆر چین و توێژی بەربڵاو پێکەوە لە پێوەندیدان، وشە بووەتە کاڵایەک کە لەگەڵ ڕابردوو جودایە. وشەکان تا ڕادەیەکی زۆر بوونەتە ماددەی خاو؛ وەکوو ئاسن، دار، بەرد. پرێستیژ و جێمتمانەییی نووسەر زۆر لە ڕابردوو پترە. بوردومانی ڕۆژانە بە زانیارییەکان و وردەزانین ئەو دەرفەتەم پێ دەدات کە دەقی وا بنووسم، پانایی و داپەستراویی پاژەکانی زۆر لە هی ڕابردوو پتر بێت -نەک هەر لەبەر فاکتەکان، بەڵکە بەهۆی زۆر کەرەستەی کاریگەری ئەدەبییەوە. لەوەیڕا کە زانیارییەکان لە کۆمەڵگەدا هۆکاری سەرەکیی بەرهەمهێنانی بەهان، دەکرێ لە دابینکردنی بانەڕۆژێکی ڕووناک بۆ کتێب  ئەرخەیان بین. ئەو هزر و ئایدیا و چیرۆکانەی لە کتێبە ئەدەبییەکاندا جێ دەگرن، کتوپڕ بەهای زێڕ پەیدا دەکەن.

یەکێک لە درەوشانەوە بەپێزەکانی تۆڕی نێت لە سیستمی Hypertextدا ئەوەیە کە گۆڕەپانێکی بەرینە و هەموو دەقەکان پێک دەبەستێتەوە و پێوەندییان پێکەوە گرێ دەدات. هەر دەقێک لە ئاستی جودا و بە تەرتیبی جۆراوجۆر لەگەڵ دەقەکانی دیکە پێوەندیی هەیە. نێت ئەو دەرفەتەمان پێ دەبەخشێت کە دەقەکان پارچە پارچە بکەین و لەو پارچانەی کە بەتەواوی لێک جودان دەقێکی نوێ دابهێنین. تەنانەت زنجیرەی وەبیرهێنانەوە پەراکەندە و زۆر ناسک و دوانەبڕاوەکەی مارسڵ پرۆست لە بەراورد بەو ئیمکاناتەی تۆڕی نێت دەیخاتە بەردەستمانەوە، درەوشانەوەیەکی ئەوتۆی نییە. تۆڕی نێت پێمان نیشان دەدات کە پێوەندیی شتەکان بە یەکەوە زۆر لە خودی شتەکان گرینگترە. ئەو دەرفەتانە نووسەر ڕادێنن بەوەی دەقی نوێ بئافرێنێت.

لەو چیرۆکەدا کە تکنۆلۆژیی IT دەیگێڕێتەوە، گۆیا مرۆڤ بوونەوەرێکی وایە کە گەلێک پێویستیی بە زانیاری هەیە. پێش هەموو شتێک ئاژەڵێکە بەردەوام بەدوای زانیندا مڵومۆیەتی، هەبوویەکی وایە کە پێویستییەکی دوانەبڕاوی بە تێکەڵی و زانیاری هەیە. ڕەخنەی من لەو تکنۆلۆژییە سرنجنەدانی بەگوتەزای ڕێژەییبوونە. ئەم تکنۆلۆژییە لە زانیاریدا نوقممان دەکات بەبێ ئەوەی هاوڕیزی و لێکنەچووییی تێدا بەستە بێت. لە wwwدا هەموو شتێک یەکدەست و لەپاڵ یەکدییەوە جێیان گرتووە.

پێکهاتەی ئەم تکنۆلۆژییە -کە وەکوو هەموو پێکهاتەیەکی سیستماتیک پێی وایە زۆر پتەوە و گومانی تێ ناچێت- ئەو عەیبەی هەیە کە پلە و بابەتێکی نێوەندیی تێدا نییە. هەموو زانیارییەکانی گرینگ، بەڵام یەکسانن. بابەتی سواو و زانیارییە بنەڕەتییەکان لە تەنیشت یەکەوەن. جاری وایە مرۆڤ وا بیر دەکاتەوە کە لەنێو حەسارێکی پڕ لە بابەتی سواو و بێکەڵکدا زیندانی کراوە. وێ دەچێت هەڵاواردنی ڕاست و درۆ، یان ڕووداوی گرینگ لە دەنگۆ مومکین نەبێت، وەکوو The truth is out there لە زنجیرەی تەلەڤزیۆنیی Xfilesدا، بەڵام کاتێک کە تۆ نازانی لەسەر ”ئۆتۆبانی بانەڕۆژ”ی، یان لەنێو سیستمێکی ئاوەڕۆی پڕ لە دەنگۆ و درۆدا گیرت خواردووە، دۆزینەوەی ڕاستی زۆر دژوارە. ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە پڕانی و فرەییی زانیارییەکان بووە بە شێوەیەکی نوێی نەزانی.

ئەو تۆڕی نێتەی ئێمە لەگەڵی دەستەویەخەین، تانوپۆیەکی فشەڵۆکی هەیە. ئەم تۆڕە هەموو شتێک وەردەگرێت، کەچی هیچ شتێکیش ناپارێزێت.

ئەو تۆڕی نێتەی ئێمە لەگەڵی دەستەویەخەین، تانوپۆیەکی فشەڵۆکی هەیە. ئەم تۆڕە هەموو شتێک وەردەگرێت، کەچی هیچ شتێکیش ناپارێزێت. تەحەمولی پلۆرالیزمیش سنوورێکی هەیە: چ شتێک گووە و چ شتێک زێڕە؟ ئەگەر ئەو دنیایەی کە ژێنێتک دەینوێنێت لەگەڵ دیکتاتۆریی قەدەرخوازی(Determinism) شیاوی بەراورد بێت، کەوایەتکنۆلۆژیی زانیارییەکان جیهانێکی ئانارشیستییە کە بە هیچ شتێکەوە دەروەست نییە. دەچمە تۆڕی نێتەوە بۆ ئەوەی بۆ وێنەیەکی خەیاڵی بگەڕێم؛ بۆ نموونە، بۆ Darth Vaderلە زنجیرەی ”جەنگی ئەستێرەکان” دەگەڕێم و ٢٨٠٩٠ وێنە دەدۆزمەوە. من بۆ Lu Xun، نووسەری چینی دەگەڕێم و ١٠٤٦ ناوی هاوشێوەی ئەو دەدۆزمەوە.

من وەکوو نووسەرێکی ئەدەبیاتی گێڕانەوە دەتوانم لە بەرانبەر ئەو جیهانەدا تۆڕێکی پێکهاتوو لە چیرۆک بچنم. من ئەو کارە بە دانانی سیستەمی پلەبەندی (هیرارکییەتی) دەکەم. لەبەر ئەوەی کەشی کتێب سنوودارە، بە شێوەی ڕاستەوخۆ، یان ناڕاستەوخۆ دەڵێم کە چ شتێکی تایبەت لە پێش شتەکانی دیکەوەیە. مرۆڤی ئەم سەردەمە بە گڵۆڵەیەکی ئاڵۆزکاوەوە سەرقاڵە، هەم لە باری ئەخلاقییەوە و هەم لە باری هەبوونەوە. گرفتە سەرەکییەکە لەوەدایە کە ناکرێت هاوکات هەم لە ڕووکارەوە پێشڕەوی بکەیت و هەم بە قووڵاییدا ڕۆ بچیت. ناکرێ هایداری هەموو شتێک و هەموو زانیارییەکان و هەموو سەربردەکان بیت و ناکرێ لە هەموو زانستەکاندا مووئەنگێوی بکەیت و تێیدا پسپۆڕ بیت.

بۆ مرۆڤ لە ئاستانەی چوونە نێو هەزارەی نوێوە فڕێدان لە کۆکردنەوە دژوارترە. من وەکو نووسەر ئاوا دەکەم: زۆر شت فڕێ دەدەم لە خوێنەرەکانمیان دوور دەخەمەوە. نیشانیان دەدەم کە چ شتێک زبڵە و چ شتێک بەهادار و شیاوی پاراستنە؛ لە کاتێکدا کە ئینتەرنێت بە کردەوە تۆڕێکی ئاڵۆزە و سەرەڕۆیانە کۆمەڵێک وێنەی گومڕاکەر وەسەریەک دەنێت، نووسەر لە بوار و بابەتی فرەجۆراوجۆردا وێنەیەکی بەتەواوی دیار دەخاتە ڕوو.

کتێبی ”ڕۆمان”یش وەکوو وێبگەڕی ئینتەرنێت وایە؛ وەکوو Vista, Alta, Yahoo. شوێنێکە مرۆڤ دەچێتە ناوی بۆ ئەوەی لەبارەی زانیارییەکانەوە زانیاری بەدەست بێنێت. بەڵام بەپێچەوانەی وێبگەڕی خۆبزێو (ئۆتۆماتیک)ەوە بە سیستمێکی پلەبەندیکراو (هیرارکی) کار ناکات. نووسەر، بەها دیاری دەکات و دەربارەی بەهاکان هەڵوێست دەگرێت. لە کتێبدا خوێنەر بە کۆمەڵێک زانیارییەوە خەریکە کە بەوردی هەڵبژێردراون، واتە بە جیهانێکەوە سەرقاڵە لەنیو دێڕەکاندا دیار دەکەوێت.

من لەسەر ئەو باوەڕەم کە ئەم ستراتیژییە ڕاستە، چونکە لە بانەڕۆژدا ئەوەی کە تینوویەتیمان دەشکێنێت، بەبێ گومان زانیارییەکان نابێت، بەڵکە مووئەنگێوی و وردبینی لە بابەتەکاندا دەبێت و، نووسەر بە داهێنانی چیرۆکی وا کە چۆنایەتییەکی دەگمەنی ئەخلاقی و جوانیناسانەی هەیە، دەتوانێت وردبینی و سرنجی خوێنەر ڕاکێشێت و تامەزرۆی بکات.

هێز و دەسەڵاتی کتێب لەوەدایە کە شوێنێک، یان بوارێک بێت بۆ ئەوەی نووسەر بتوانێت تێیدا زانیارییەکان شی بکاتەوە و پێوەندییەکی وایان لە نێواندا هەڵبەستێت کە ببێت بە زانست و لە باشترین باردا ببێت بە زانین (مەعرەفەت؛ ئەپیستمە). ئەدەبیاتی گێڕانەوە بۆ ئەوە ناخوێندرێتەوە کە زانیاری لەبارەی فاکتەکانییەوە وەربگیرێت، بەڵکە بۆ درکی واتا دەخوێندرێتەوە. کتێب، گۆڕەپانی واتایە، خستنەڕووی تێکەڵییەکانە و؛ بە زمانێکی سادە، کتێب، لێکدانەوەی دنیای هەبوونە. ئەدەبیاتی گێڕانەوە -لە شێوەی کتێبدا بە واتا سەرەکییەکەی- نەرمامێرێکە، یان ئەگەر رادیکاڵتر بیڵێین: ڕۆمان بەرزترین نەرمامێری سەردەمی ئێمەیە.

پێوەندییە کۆمپیۆتەرییەکانیش دنیایەکی ڕواڵەتیی دەستکردی بە کرێکی لە خەیاڵاتی ناڕاست تەنیوە کە زۆر کەسی ئەم سەردەمە لەگەڵ دنیای ڕاستەقینە لێیان تێک دەچێت. کە ڕاستەقینە دەبێتە ناڕاست

من وەکوو ڕۆماننووسێک لەسەر ئەو باوەڕەم کە چیرۆک و تۆڕێکی گێڕانەوە، زانینێکی وەها دەربارەی مرۆڤ بەدەستەوە دەدات کە بە شێوەی دیکە بەدەست ناکەوێت. من بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو تۆڕەی بە کەڵکوەرگرتن لە مایکرۆبیۆلۆژی لە ژێنەکان درووست کراوە و ئەو تۆڕە دەستکردەی زانیارییەکانیش کە بە کەڵکوەرگرتن لە کۆمپیۆتەر ئافرێنراوە -کە یەکیان بەرتەنگە و ئەوی دی بەرفرە- تۆڕی خۆم لەو چیرۆکانە دەچنم کە مەتەڵۆکەی مرۆڤ بەنرخ و بەرز و پارێزراو ڕادەگرێت و، ئیدیعای ئەوەش دەکەم کە بەشێک لە زانینەکان لەوانی دیکە گرینگترە.

مایکرۆبیۆلۆژی، خەیاڵپڵاو و بیری خاوی مرۆڤی دەستکردی نوێ و بەرنامەبۆداڕێژراوی داهێناوە. پێوەندییە کۆمپیۆتەرییەکانیش دنیایەکی ڕواڵەتیی دەستکردی بە کرێکی لە خەیاڵاتی ناڕاست تەنیوە کە زۆر کەسی ئەم سەردەمە لەگەڵ دنیای ڕاستەقینە لێیان تێک دەچێت. کە ڕاستەقینە دەبێتە ناڕاست، بەپێچەوانەکەیەوە، ئەرکی ناڕاستەقینە (خەیاڵ) دەبێتە ئەوەی کە مرۆڤ وەهۆش خۆی بێنێتەوە و بیگەڕێنێتەوە نێو جیهان.

———————–

شۆپاژۆ: شوێنکەوتوو/ پیرو

خواستن: میتافۆر/ استعارە

کر: ڕایەڵی جۆڵا/ بافت

—————————————
سەرچاوە:

کارنامە، ماهنامە فرهنگی اجتماعی ادبی، شمارە ٣١، آبان ١٣٨١.

The post تکنۆلۆژیی ژێنێتیک، تکنۆلۆژیی زانیارییەکان و ئەدەبیات appeared first on ژنەفتن.

ھێرشە مووشەکیی و ھەواییەکان لە ئاسمانەوە ئاڕاستەی ئەو خاڵانە دەکرێن وا کاریگەر و کوشندەن. ئەوەی دەتوانێت ئەم ھێرشانە بەڕێوە ببات، ھەمووانن. واتە ئەوانەی بیر لە بەدەستهێنانی تەکنەلۆژیای سەربازیی پێشکەوتوو دەکەنەوە، جا کەم یان زۆر، گرنگ دەتوانێت ئەنجامێک بەدەست بخات، بۆیە ئەم شەڕانە گۆڕەپانەکانیان جیاوازە و ئەنجامەکانیشیان جیاوازتر. گەر لە کۆندا شەڕەکان بە زۆریی لەسەر زەوی و لە ڕێی بەرانبەرکێ و یەکلایی­کردنەوەی ھاوپەیمانیی و بەرەکانەوە بەڕێوە دەبرا. ئەوا لەم سەردەمە نوێیەدا لە ڕێی بەردەوامیی پێکەوەیی و ناکۆکییەوە بەڕێوە دەچێت. واتە لایەنە شەڕکەرەکان ھەم پێکەوەن، ھەم دژی یەکن. بە گوزارشتێکی تر لەسەر بنچینەی ‘پەیوەندیی و ناکۆکیی’ـە.

گەر شەڕەکانی جیھانیی یەکەم و دووەم لەنێوان وڵاتان و کارتێلە ئابوورییەکانی ناوەندی قازانج و سەرمایەدا بەڕێوە دەبرا، ئەوا ئێستا لەنێوان پێکھاتە جیاوازەکانی سیستەمی مۆدێڕنیتەی سەرمایەدارییدا وەک یەکەیەکی گرێدراو پێکەوە و لە بەرانبەر کۆمەڵگەشدایە. ئەمە دێتە واتای ئەوەی، کە شەڕەکانی جاران بە داگیرکردن، یان سڕینەوە و لەناوبردنی یەکێک یان بەرەیەک لە لایەنە شەڕکەرەکان تەواو دەبوو. سەرکەوتن بۆ لایەک، بە گوێرەی لایەنی براوە دەسکەوتەکانی شەڕ دابەش دەکرا. واتە کێکەکە بە زۆریی بۆ لایەنە براوەکان دەبوو! بەڵام بەھۆی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیای پیشەسازیی جەنگییەوە، لە ئەتۆمەوە بۆ نایترۆخین و نانۆ و زۆر شتی تر، ئاستی شەڕەکان و ھاوکێشەی ھێزی لایەنە شەڕکەرەکان ئاڵوگۆڕی بەسەردا ھاتووە. گەیشتووەتە ئەو ئاستەی ناوەندەکانی بەڕێوەبردنی دەستگرتن بەسەر ئەوانی تردا، نەتوانن وەک جاران بە تاک یان بەرەو هاوپەیمانیی زۆرترینی بڕیارەکان بدەن، بەڵکوو بەو ئاستە گەیشتووە کە بووەتە سیستەمێکی بەڕێوەبردنی دەسکەوت و قازانج، ئەمەش بە شێوەی پێکەوەیی نەک سڕینەوە، ئەوشەڕانە بەڕێوە ببەن و دابەش بکەن. سەیری ئێراق و سووریا و لیبیا و… بکەن، دەبینین لایەنەکان ھەم پێکەوەن ھەم دژن، ھەم هاوپەیمان ھەم ناکۆک!

دەسکەوتە زانستیی و تەکنەلۆژییەکان کەوتوونەتە خزمەتی چاوچنۆکیی قازانجپەرەستیی و دەسکەوتەوە و بوونەتە ھێزی ھەڕەشە بۆ سەر یەکتری

ئەوە بەو واتایەیە شەڕە ناوخۆییەکانی سیستەمی قازانج – سەرمایە کە ناوەندی ئابووریی – سیاسیی جیاواز بەڕێوەی دەبرد و دژی یەک لە شەڕدا بوون! ئێستە بەوە گەیشتوون ھیچ ناوەند و کارتێلێکی ئابووریی ناتوانێت ئەوی تر بەڕێوە ببات و ناوەندە جیاوازەکان بە ئاوازی خۆیان بخوێنن. ھەر ناوەندێکیش بە تەنیا کارەکانی بەڕێوە ببات. بەو ھۆیەی دەسکەوتە زانستیی و تەکنەلۆژییەکان کەوتوونەتە خزمەتی چاوچنۆکیی قازانجپەرەستیی و دەسکەوتەوە و بوونەتە ھێزی ھەڕەشە بۆ سەر یەکتری. کەواتە ئەم دەسکەوتەی پیشەسازیی سەربازیی چی بەدوای خۆیدا ھێنا.

ئەوەی بەدوای خۆیدا ھێنا کە سیستەمی مۆدێڕنیتەی سەرمایەداریی نەک لەناو خۆیدا، کە ئەوە سرووشتەکەیەتی، بەڵکوو لە دەرەوەی خۆیشی، وەک کۆمێکی پێکەوەیی دابەشکاریی لە بەرانبەر کۆمەڵگەدا بکەن و پێکڕا ئەو شەڕانە بەڕێوە ببەن. بۆیە ئێستە سرووشتی شەڕەکان جیاوازە و پێکەوە و بە دابەشکاریی بەڕێوەی دەبەن. سیستەمی مۆدێڕنیتەی سەرمایەداریی، لە دوو لایەنەوە بەو ئاکامە گەیشتووە کە چۆنییەتی شەڕ و دەسکەوتەکان شڕۆڤە بکات:

 یەکەمیان: وەک ناوخۆی سیستەمەکە، کە ناتوانێت بە شێوەی کۆن بەڕێوە بچێت.

دووەمیان: وەک سیستەمی کۆمەڵگە، کە دژ وەستانەوەیەکی کۆمەڵگەیی و بەسیستەم­بووی مۆدێڕنیتەی دیموکراتیک “ھەرچەندە وەک بەسیستەم­بوونی کۆمەڵگە لە قۆناغە سەرەتاییەکانیدایە” لە بەرانبەر خۆیدا دەبینێتەوە.

١. دواگورزی مۆدێرینتەی سەرمایەداریی:

بۆیە لەو گریمانەیەوە، سەرەڕای ناکۆکیی و سرووشتە خۆپەرستەکەی، ناوەندەکانی سەرمایە-قازانج گەیشتوونەتە ئەوەی وەک سیستەمەکە لە بەرانبەر سیستەمی کۆمەڵگەدا پێکەوەییەک درووست بکەن. بۆیە شەڕەکانیان شەڕی دواگورزی مۆدێڕنیتەی سەرمایەدارییە لە کۆمەڵگەبوون و تەفروتووناکردن و دەستبەسەرداگرتنی. واتە شەڕەکان لێدانە لەو دەرکەوتنەی سیستەمی مۆدێڕنیتەی دیموکراتیک، کە وەک مۆتەکەی ترس لە مەرگی مۆدێڕنیتەی سەرمایە دەرکەوتووە و خۆی نیشان داوە، ئەویش واتە ژیانەوە و فەژینی کۆمەڵگەبوونی سرووشتیی و پێکەوەیی و ھەرەوەزیی مۆدێڕن. بۆیە شڕۆڤەی دیاردەی ترامپ – بایدن و سەرھەڵدانی سیستەمی خۆبەڕێوەبەریی ڕۆژئاوا و کاریگەرییە جیھانییەکانی لەسەر بزوتنەوەی ڕەشپێستەکانی ئەمریکا و بزوتنەوەی ئەنتیفا، فێمینیست، ئازادیخوازەکان پڕمانا دەبێت.

لێرەوەیە سیستەمی مۆدێڕنیتەی سەرمایەداریی لە ڕێی چەکە پێشکەوتووەکانییەوە لە ناوەندی ئەو ھێزانە دەدات وا دەیەوێت ڕامیان بکات، بەبێ ئاڵۆگۆڕی کۆمەڵایەتی. چونکە دەترسێت ئەو ئاڵوگۆڕە کۆمەڵایەتییانە بە قازانجی ئامانجەکانی نەشکێتەوە. وەک چۆن لە دیاردەی داعشدا بەھۆی کوردی ئازادەوە تووشی شکستی جەرگبڕ بوو. ئەگەر سەیری ئاڕاستە مووشەکییە ئەمریکییەکانی دژی ئێران بکەین، جوانتر ئەو شڕۆڤەیەمان بۆ ئاسان دەبێت. شەڕێکی بەرەیی ئاشکرا لەنێوان ئەمریکا –ئێراندا نییە! بەڵام لە ڕێی ھێرشی مووشەکییەوە بڕستی لە پیشەسازیی ئەتۆمی ئێران بڕیوە و لە سەرچاوەکانی وزەی کارەبا دەدات. بەوە ھەموو پیشەسازیی ئێرانی تووشی کۆسپی گەورە کردووە. لەم ڕۆژانەدا، ئێران پێشکەشکردنی خزمەتگوزاریی کارەبای لەسەر پیشەسازیی چیمەنتۆ و ئاسن بڕی، کە بنچینەی پێشکەوتنی قازانجی ئابووریی ئێران بوو.

ئەو شەڕە، کە شادەماری ئابووریی ئێرانی پچڕیوە و تووشی ھێز و وزە لەبەر ڕۆیشتنی کردوە، بە ئاستێک گەیشتووە، کە گۆڕەپانەکانی شەڕ بۆ دەرەوەی ئێڕان و فراوانتر بکرێت. بۆیە خۆێندنەوەی ھێرشە درۆنییەکانی سەر ھەولێر، ھەم پەیامە بۆ ڕایەدارانی کوردی دەسەڵاتخواز، ھەم لێدانە لە بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا. بۆیە زۆرترین شەڕەکان لە ڕێی چەکی پێشکەوتووی ئاسمانییەوە بەڕێوە دەبرێت و لەسەر زەوی ئەنجامی پێ بەدەست دەخرێت.

٢. مۆدێڕنیتەی سەرمایەداریی ترسنۆک نییە؛ کۆتێزی کوردی ئازاد:

ئەم سیستەمە ھێندە دڕ و چاوچنۆک بووە لە ڕێی چەکە ئەتۆمیی و ھێزە دڕندە سەربازییەکەیەوە دەیەوێت لە کۆمەڵگە بدات و تەفروتوونای بکات. بۆیە وێستگەکانی ھەبوونی بەرخۆدانی کۆمەڵگەیی بە بناغە گرتووە و لە ڕێی تۆڕە دڕندە توندڕەوەکانەوە لە دژی ناوەندە کۆمەڵگەییەکان ھێرشەکانی دەکات. لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، لێدان لە ئەفغانستان و ئێراق، لەو چوارچێوەیەدایە. لەناو ئەو چوارچێوەیەشدا لێدان لە ھەندێ پنت بۆ خۆی سەرنجڕاکێشە. بۆ نموونە لێدان لە فەلوجە لە ئێراق، شەڕ لە شەنگاڵ و ھێرشە قڕکەرەکانی سەر ڕۆژئاوا، ھەرێمەکانی پاراستنی میدیا و ئیمراڵی بۆ خۆی ترسی مۆدێڕنیتەی سەرمایەیە لەسەر سەرلەنوێ بنیاتنانەوەی کۆمەڵگەی ئازاد. کە تاک و کۆمەڵگە بۆ ئازادیی بە بناغە دەگرێت.

ھەندێ چەمکی تەسکبینی ڕاستڕەو، ڕادیکال، چەپگەرا، ئانارشیست و پۆزەتیڤیست ئەو پێشکەوتنانەی مۆدێڕنیتەی دیموکراتیک نابینن کە چەند گەورە و گران لەسەر مۆدێڕنیتەی سەرمایەداریی تەواو دەبێت. پێشکەوتنی تێکۆشانی فێمینیستی بۆ ژنۆلۆژیست، کۆمەڵگەی ھەرەوەزیی و ڕەخنەگرتنی ناوەندێتیی مرۆڤ و گێڕانەوەی ئەم مرۆڤە بۆ یەکێک لە بوونە زیندووە سرووشتیی و گەردوونییەکان، لێدانێک بوو لە چەمکی قازانجپەرەستی سەرمایەداریی، بۆیە ئێستە ئەو شەڕانەی بەڕێوە دەچن دوو جۆرن؛

یەکیان: ئەو شەڕانەیە بۆ لێدان لە ڕێگرییەکانی قازانجپەرستی سەرمایەی فینانسە.

دووەمیان: شەڕی مۆدێڕنیتەی سەرمایەدارییە بەرانبەر مۆدێڕنیتەی دیموکراتیک.

جاران دەوترا سەرمایە ترسنۆکە و لەو شوێنانەی شەڕ و ئاژاوەی لێبێت ھەڵدێ. بەڵام پێشکەوتنی تەکنەلۆژیی سەربازیی ئەو وتنەشی ھەڵگێڕایەوە.

جاران دەوترا سەرمایە ترسنۆکە و لەو شوێنانەی شەڕ و ئاژاوەی لێبێت ھەڵدێ. بەڵام پێشکەوتنی تەکنەلۆژیی سەربازیی ئەو وتنەشی ھەڵگێڕایەوە. ئێستە لە ڕێی تەکنەلۆژیی سەربازییەوە سەرمایە باشترین کایەی بەرھەمھێنانی قازانجی دەستەبەر کردووە. بیھێنە بەرچاوت جۆرە چەکێک بە ملیۆن یان ملیۆنەھا دۆلار دەفرۆشرێت و قازانجەکەشی سەرسووڕھێنەرە. تەکنەلۆژیای دەنگ و زانیاریی ھەم تەکنەلۆژیای سەربازیی دەیپارێزێت ھەم گەورەترین قازانج بەدەست دێنێت. ئەگەر سەیری ئامارەکانی قازانجی ئەو بوارانە بکەیت و لەگەڵ ڕێژەی ھەبوونی ھەژاری و برسێتیی و بەرزبوونەوەی ھەژاریی بەراوردی بکەیت! ئەو کات دەبینیت دڕندەیی ئەم سیستەمە قازانجپەرەستە لە چ ئاستێکدایە کە ئەقڵ و ئاوەزی مرۆڤ ھێشتا نەگەیشتوەتە پەژراندنی، بۆیە ئەم سیستەمە قازانجپەرەستە دەتوانێت درێژە بە تەمەنی خۆی بدات.

بەرەوپێشچوونی بواری زانست و تەکنەلۆژیا و پیشەسازیی سەربازیی وای کردووە گۆڕەپانی شەڕ و ھاوکێشەی ھێز ئاڵوگۆڕی بەسەردا بێت. زانستی سەربازیی تەنیا پەیوەندیی بە پێشکەوتن و پیشەسازیی سەربازییەوە نییە. بەڵکوو دونیابینیی و چۆنێتیی بەکارھێنانی لەگەڵ ئیرادەدا هێژای لەسەر ڕاوەستانە. بۆیە کاتێک لەگەڵ تێکۆشانی ئازادیی گەلی کورد و دونیابینی و ئیرادەکەیەوە گرێی دەدەی، دەبینیت، چۆن لێگەڕینی تێکۆشانی ئازادیی سەرەڕای دەرفەتە کەمەکانی، بەڵام چونکە بۆ ئامانجێکی مەزن بەکاری دێنێت، بەرانبەر بە سیستەمی پێشکەوتوی ناتۆ – تورکیا چەند ئەنجامگیرترە.

The post سەرمایەداریی ترسنۆک بوو، مۆدێڕنیتەی سەرمایەداریی ترسنۆک نییە! appeared first on ژنەفتن.

هەروەها ئەدۆرنۆ و هۆركهایمەر پێشتر لە كتێبی (دیالێكتیكی ڕۆشنگەریدا) ڕایانگەیاند، كە لەگەڵ پێشكەوتنی عەقڵانیەتدا گەوجیش بە هەمان بڕ و قەبارە گەشەی خۆی دەكات[2]، ئەگەرچی مۆدێرنەدا بۆ ئێمە جگە لە هەندێك شتی ڕواڵەتی وەك تەكنەلۆژی و كاڵای بیانی، كە بە هۆی جیهانگیرییەوە گەیشتە ئێرە هیچی تر نییە، گەرنا هاتنی ڕواڵەتەكانی مۆدێرنە و پۆست مۆدێرنە هاوشانی پێشكەوتنی ژێرخان و سەرخان نەبوو، بگرە لە زۆر دۆخدا هەڤدژی خەلق كردووە، واتە بە مانایەكی تر كۆمەڵگەی ئێمە زۆركەم بەر مۆدێرنە كەوتووە و باش دەست و پەنجەی لەگەڵ نەرم نەكردووە، بەڵكو هێشتا كۆمەڵگەیەكی نەریتی و سوننەتی داخراوە و بەشێكی زۆری ژێرخانمان زیاتر نەریت و كولتوورێكی ئایینیی خێڵەكییە بە تێكەڵی، نەك ئابوورییەكی پوخت و كۆنكرێتی بێت. ئێستاش ئەو گەوجییەی تەكنەلۆژیا هێناویەتی تێكەڵی گەوجییە سوننەتی و نەریتییە كولتوورەكە بووە و كۆكتێلێكی عەجیب و غەریب و شەڕانگێز و داخراوی دروست كردووە.

لێرەوەیە، كە بۆدریار پێیوایە مۆدێرنە كاتێك هەوڵدەدات خۆی گەردوونی و یونیڤێرساڵی بكاتەوە، ئەوا وردوخاش ئەبێت و وەردەگەڕێت بۆ پۆست مۆدێرنە. واتە وەردەگەڕێت بۆ جیهانێك، كە پاشماوەكانی دونیای دێرین و فۆلكلۆر و كولتوور و نەریتی گوندیتێیدا ئامادەیە، ئەمەش مۆدێرنە پارچە پارچە ئەكات. هەروەها بە جۆرێك پۆستمۆدێرنە هەڵوەشان و ترازان دروستدەكات، تەنانەت سوبێكت خۆیشی لە سەنتەر دادەماڵرێت لەنێو ڕەوتە فەلسەفییەكاندا پارچە پارچە دەبێت و لە هەندێك ڕووشەوە دەبێتە بەرهەمی زمان و دەسەڵات[3]. پێموایە ئەمە چەندە سیفەت و ماكی قۆناغ و سەردەمەكەیە وەك دۆخێكی جەبری و زاڵی یونیڤێرساڵی، هێندەش پلانی سیستمەكانیشە بۆ برەودان بە ئامراز و میكانیزمەكانی پۆست مۆدێرنە بۆ زیاتر دیسپلینكردن و هێشتنەوەی دۆخی شل و مەنگ لە شوێنی خۆیدا. هەروەكو چۆن هۆركهایمەر پێیوابوو (عەقڵی ئامرازی) ئامانجەكەی بریتییە لە خزمەتكردن بە هێزە هەژموونگەرا و باڵادەستەكان، نەك ڕزگاریخوازەكان، هەروەك چۆن ماكس ڤێبەریش پێیوابوو عەقڵی ئامرازی (كۆمەڵگەیەكی دیسپلینكراو) خەلق دەكات[4] كە تێیدا ئازادییە گشتییەكان لەژێر ڕەحمەتی تەكنەلۆژیادا لە قاڵب دەدرێت.

ئەمرۆ كەوتوینەتە بەر ئەو فەرمانە گشتییەی كە لە هەموو پنتێكی جیهانی سەرمایەدارییەوە هەڵدەقوڵێت، كە بەردەوام بانگمان ئەكات: هیچ مەكە و تەنها چێژ وەرگرە

كۆتایی حیكایەتە گەورەكان واتە كۆتایی گۆڕانی ڕیشەیی و شۆڕش و ڕادیكالیزمی كولتووری: یەكەم لە ئاستی لیبرالیزمدا، واتای بێ دەروەسی و بێ باكی تاك لە ئاستی قەیرانە سیاسییە جدییەكان، لە هەمان كاتیشدا دەرگیربوون لەگەڵ حیكایەتە بچووكەكانی نێو ژیانی شەخسی خۆت و نغرۆبوون و ڕۆچوون لە ژویسانس و زیادە چێژدا. كە بە زمانی سڵاوڤۆی ژیژەك ئەمرۆ كەوتوینەتە بەر ئەو فەرمانە گشتییەی كە لە هەموو پنتێكی جیهانی سەرمایەدارییەوە هەڵدەقوڵێت، كە بەردەوام بانگمان ئەكات: هیچ مەكە و تەنها چێژ وەرگرە[5]. دووەمیان لە ئاستی ئایینی و خێڵ و كۆمەڵگەی داخراوی وەك ئێمەدا بەرگریكردن لە كولتووری بچووكی خێل و دابونەریت و كۆنەپارێزی باوكسالارانەی كوردی دژ بە ئیستاتیكا و هونەر و جوانی و مۆسیقا و سەماكردن، واتای فەرزكردنی كولتووری خێڵ و نەریتی لۆكاڵە بەسەر گڵۆباڵدا لەنێو فەزای مەجازدا، لەلایەن سۆبێكتی غەمگین و فشۆڵ و مەست و داوەشاوی نێو زەمانی پۆست مۆدێرنەوە.

بۆیە لە كۆمەڵگەی داخراوی وەك كۆمەڵگەی ئێمەدا لەلایەك تەكنەلۆژیا و هەندێك ڕواڵەتی مۆدێرنە و لەلایەكی تر ئایین و نەریتی خێڵ ــ كولتوور، بۆتە هۆی ئەوەی لە سوبێكتدا نەهێلیزمی پاسیڤی خێل ــ كولتوورە كە لەگەڵ نەهێلیزمی تەكنەلۆژی ئاوێتەی یەكتر ببێت، بە زمانی فۆكۆ: ئەوە سیستمە سوبێكتەكان دروست دەكات، ئالتۆسیر گوتی ئایدۆلۆژییەكان لە نائاگاییدا بانگمان ئەكەن. ئەمڕۆ تاكەكان هەر وەك چۆن لەنێو كاڵا و زێدە مەسرەفگەریدا نغرۆ بوون، ئاواش لەنێو میدیا و فەزای مەجازدا كەساس و نغرۆ بوون، بە زمانی مارتن هایدێگەر تەكنەلۆژیا كەمئەندامی كردوون، وەك ئێستا ئاكامەكەی دەبینین عەوامێك لێرە بەر غیابی عەقڵی خۆیان كەوتوون، هەڵبەت بۆدریار پێیوایە لە داهاتوودا تەكنەلۆژیا مرۆڤ معەوق(کەمئەندام) دەكات وایلێدەكات وزە و پۆتێنشیەڵی تێدا ناهێڵێت، بە جۆرێك كە لە داهاتوودا دەیەوێت ئەو ئەندامە لە دەستچووانە بەكار بهێنێتەوە، بەڵام بەر غیابی خۆی دەكەوێت[6]. وەك دەبینین لەم فەزایەدا ئێستا ئەوەی غیابە عەقڵە، بەڵكو زیاتر عاتیفە زاڵە، زمانیش تا ئاستی سوان و هیچ نەگوتن نزم و بازاڕی بۆتەوە بۆ جوێن و لێشاوێك لە نووشتەنووسی فەیسبووكی پەروەردەکراوی میدیا و ژورنالیستەكان بە عەقڵێكی خێڵ ــ فاشیستی و حەماسی كڵۆڵەوارەوە ڕەخنە و هەڵكۆڵین دەربارەی ئەخلاق و سەما و هونەر و مۆسیقا ئەكەن و خەریكی ڕشانەوەی سایكۆلۆجین.

ئەمە لە كاتێكدا كۆمەڵگەمان بە دەست فەسادی سیاسی و نادادی و قەیرانی گەورەی جۆراوجۆرەوە دەناڵێت، كەچی وازیان لە گشت و كولیات هێناوە لەگەڵ جوزئیات و نەریت و ویستی خێڵەكیانەی بچووكی خۆیاندا دەرگیر بوونەتەوە. وەك بیۆنگ چۆل هان دەڵێ: تاكی ئەمڕۆ بەهۆی ئەو هەموو سەعاتانەی ئیشكردن لەبەردەم شاشە و تابلێتەكاندا تووشی جۆرەها نەخۆشی بووە، وەك خەمۆكی و هەرەسی دەروونی و نێرسیتی و ئیگۆ سەنتەری و عەوداڵی گەڕان بەدوای سەركەوتنی مەجازیدا، بە جۆرێك كە ئەو ناوی لێناوە (سوبێكتی عەوداڵی سەركەوتن)[7]

لەبەرئەوە ئەمڕۆ ئەبینین بە زمانی بۆدریار ئەم دۆخە بە هۆی زۆری زڕەوێنە و سیمولەیشنەوە شل بۆتەوە، بە جۆرێك واقیع خۆی لەنێو كۆپی زۆروزەبەندی خۆیدا ون بوو، واتە ئەسڵ و ئۆرجیناڵ لەنێو كۆپی زۆری زڕەوێنەدا ون بووە، كە ئەو لە بری پۆست مۆدێرنە ناوی لێناوە مۆدێرنەی شل، بە شێوەیەك تێیدا هەموو شتێك دەشێت دەستبدات، لە پاڵ هەموو قەیرانەكادا دۆخێكی نادڵنیایی و هەست كردن بە نەزانینی ئەوەی كە ڕوودەدات[8]، لە میدیاش بەرەكەت، كە ئەمڕۆ كێچێك ئەكاتە فیلێك، بۆیە بۆدریار لە شوێنێكدا وتی: تەنها ئەو ڕووداوانە ڕوو دەدەن، كە لە تەلەفزیۆندا ڕوودەدەن!. وەك دەبینین ڕووداوەكان دەكەون بەسەر یەكتردا و هێندە بە خێرایی دێن و دەڕۆن فریا ناكەوین چاو و دەممان بكەینەوە ڕوانگە و سەرنجی جدی لەسەریان بدەین، لێرەوە دەكرێت بپرسین ئایا سەما هێندە پاسیڤ و بەدە وەك خەڵكێكی سوننەتی و نەریتی ئەوە چەندین جارە دژی دەوەستنەوە، هەڵبەت مەبەستمان لە سەمایەكە (بێ نمایش و ژێستی سێكسی) بە داخەوە ئێستا مۆسیقا بە گشتی لە فەزای دیجیتالیدا بۆتە ئەو مۆدە و بازاڕەی، كە هەموو شتێك بە مەدلولی سێكس بار دەكات[9]، هەڵبەتە پێشتر ئاشكرایە خەڵكێكی سوننەتی لەم فەزایەدا بە هەمان شێوە هەر دژی كلێپ و سەماكەی ماریا هەورامی بوون، ئەمە لە كاتێكدا نە ڕەمەزان بوو، نە كلیپەكە ژێستی و نمایشی سێكسی لە خۆیدا هەڵگرتبوو. هەڵبەت بە چاوپۆشین لەوەی كلیپەكەی ماریا هەورامی لە جۆری هونەری نزمی شەعبی بوو، بە پێوەرە ئەفلاتوونییەكە لە ئاستی تموح و زەوق و چاوەڕوانی چێژی ئێمەشدا نەبوو.

سەماكردن دەشێت لەسەر شەقامەكان دژ بە دەسەڵات دژ بە نەریت و كولتووری باوكسالارانە ڕادیكاڵ بكەوێتەوە،

لێرەوە دووبارە پرسە سپینۆزایەكە گرینگە، جەستە دەتوانێت چی بكات؟ بێگومان جەستە دەتوانێت خۆی نیشان بدات (خۆپیشاندان دژ بە سیستم) دەتوانێت شۆڕش بكات و سەماش بكات، واتە سەماكردن دەشێت لەسەر شەقامەكان دژ بە دەسەڵات دژ بە نەریت و كولتووری باوكسالارانە ڕادیكاڵ بكەوێتەوە، وەك بینیمان لە تونس و مسیر (موبارەك و زەینە العابدبن) هەر بە سەما و گۆرانی و چەپڵە لە تەخت و دەسەڵات هێنرانە خوارەوە و دوور خرانەوە، لە مەیدانی تەحریری میسردا لە كاتێكدا گروپێك سەمایان ئەكرد، ئیخوانەكانیش لەو بەرەوە نوێژی جەماعەتیان ئەكرد، كەسیش بە كەسی نەدەگوت بەری چاوت كلی پێوەیە، هەروەها لە مسیر لە نزیكەوە هەندێك لە ژنە ئیخوانی و سەلەفییەكانم بینیوە بە نیقابەوە سەمای شەعبیی و جۆراوجۆریان لە ئاهەنگە گشتییەكان و بۆنەكاندا لەسەر شەقام كردووە، كەچی سەیر ئەوەیە لە كاتێكدا ئیخوان و سەلەفییەكانی ئێمە دژی سەمان، هەڵبەت زۆرجار لە كولتووری ئێمەدا سەمای شەعبی ئەوان، وەك ئەوەی كە لە فیلمەكانیاندا دەبینرێت، بە سەمای سۆزانی و قەحبە ناوزەد كراوە.

لە هەر بزوتنەوەیەكی كۆمەڵایەتیدا بە ناچاری جەستە دەبێت بهێنرێتەوە پێشەوە، بۆ نێو دروشم و كۆڕ و كۆبوونەوەكان.

 ئەگەرچی ئێستا بە داخەوە بە هۆی تاتۆ و ساچم لێدان لە جەستە و لەشجوانی و نەرمە وەرزشی باوی سەردەمی نیۆلیبرالیزمەوە، نەك تەنها لە ڕۆژئاوا لێرەش هێدی هێدی جەستە ئەكتە ڕادیكاڵەكەی خۆی لە دەستداوە. تەنانەت پێشریش لە ڕۆژئاوا ڕاپەڕینی خوێندكارانی 68 لە فەرەنسا ڕووتبوونەوەی ژن دژ بە دەسەڵات و بەكارهێنانی سنگ و جەستەی ڕووتیان بۆ نووسینی دروشم و تابلۆ و قەتعە بەكارهێناوە، كە تاكە ڕووتبوونەوەیەكە لە مێژوودا، كە لە پێناوی نادادی شۆڕشدا ڕادیكاڵ كەوتبێتەوە. هەوروەها پێویستە جەستە ئازاد بێت، گەڕانەوە بۆ جەستە بە مانای ئازادانەی شەهوەتبازی  و چێژ نییە، بەڵكو ئەوەیە جوانییەكەی نەشارێتەوە، هەروەها لە مەلهاكاندا بە هەدەر نەدرێت، بە تلیاك و وێنەی سێكسی و پۆرنۆگرافیا و تاتۆ وێران نەكریت، بەڵێ جەستە دەتوانێت سەما و شۆڕش و داهێنان بكات، لە هەر بزوتنەوەیەكی كۆمەڵایەتیدا بە ناچاری جەستە دەبێت بهێنرێتەوە پێشەوە، بۆ نێو دروشم و كۆڕ و كۆبوونەوەكان. پێویستە بە هونەر و مۆسقا و سەما هەمووان بەرەنگاری ئەو عەقڵە كۆنەپارێزە سەلەفییانە بینەوە، كە دژی سەما دەوەستێتەوە.[10]

ئەوەی ئەمڕۆ هەیە سوبێكتێكی بێ سەنتەر و فشۆڵە، لە خراپترین شێوەی خۆیاندا هیچ نین جگە لە بووكەڵەیەك بەدەست هێزە باڵادەستەكان و ئایدۆلۆژیا زاڵەكانی سیستم و جیهانەوە

وەك ئەبینین لە ئێستاشدا كەمپینی گروپ و هێزە كۆنخوازەكان و سیستم پارێزەران، كە دەستیان بە گوتاری مانەوەی نەریتی خێڵەوە گرتووە، لە بری ئەوەی دژ بە دەسەڵات بوەستنەوە، تا ماف و قوتی خەڵكی بگێڕنەوە، كەچی دێن كەمپین دژ بە سەماكردن دەكەن، لە كاتێكدا ئەكتی ڕادیكاڵ ئەوەیە ڕووبەڕووی مشەخۆران و سیاسییەكان ببنەوە.  بۆیە بە زمانی ژیژەك ئەوەی ئەمڕۆ هەیە سوبێكتێكی بێ سەنتەر و فشۆڵە، لە خراپترین شێوەی خۆیاندا هیچ نین جگە لە بووكەڵەیەك بەدەست هێزە باڵادەستەكان و ئایدۆلۆژیا زاڵەكانی سیستم و جیهانەوە[11] هەڵبەت ئایین و كولتوور هەمیشە لەلایەن دەسەڵاتە نیۆلیبرالیزمەوە كەم تا زۆر موجامەلە كراوە، مەگەر پێشتریش دەسەڵات بۆ ڕازیكردنی عەوام لەلایەك و بەدەستهێنانەوەی متمانەیان و پاراستی ئادابی گشتی بەدناودا لە لایەكی ترەوە هۆمۆسێكشواڵەكان زیندانی نەكرد و پۆلیسی ئەخلاقی بۆ سەماكەرەكە ڕەوانەی سەهۆڵەكە نەكرد، تاوەكو بە حساب ڕووی خۆی سپی بكاتەوە، هەڵبەتە دیارە، كە دەسەڵات بە هۆی زۆری نادی و بوونی یانە شەوانەكان و مەساج و برەودان بە مۆدێلستەكان لە میدیاكانیدا چەندە دەستی ڕەشە.

كوردیش لە مێژوودا وەك ئێستا بە هۆی شەپۆلی سەلەفیزم و ئیخوانیزمەوە هێندە داخراو كۆنەخواز نەبووە و سەما و هەڵپەركێ بەشێك بووە لە نەریت و كولتووری، تەنانەت وەك ڕۆژهەڵاتناسەكان باسی ئەكەن ژن لە لادێكاندا وەك پیاوان كاری هەرەوەزی كردووە و سەربەستییەكی ڕێژەیی هەبووە،

هەڵبەتە گەر كەسێك سەردانی هەندێ لە وڵاتانی ئیسلامی کردبێت، هەندێ جوانی لەو وڵاتانەدا لەوەدایە، كۆمەڵگەكەیان كراوەترە، هەموو كاتێك ڕەمەزان بێت یان نا، هەموو جۆرە گروپێكی سەما و گۆرانی تێدایە، جا نێوخۆیی بێت یان بیانی، لەسەر شەقام و شوێنە گشتییەكان ئەبینرێن، سەما دەكەن و گۆرانی ئەڵێن و مۆسیقا لێدەدەن، مۆڵتی كولتوورێكیان بۆ خۆیان دروستكردووە، بۆیە سەدان هەزار گەشتیار ساڵانە ڕوو لەو وڵاتانە ئەكەن و بۆتە داهاتێكی باش بۆیان. دیارە كوردیش لە مێژوودا وەك ئێستا بە هۆی شەپۆلی سەلەفیزم و ئیخوانیزمەوە هێندە داخراو كۆنەخواز نەبووە و سەما و هەڵپەركێ بەشێك بووە لە نەریت و كولتووری، تەنانەت وەك ڕۆژهەڵاتناسەكان باسی ئەكەن ژن لە لادێكاندا وەك پیاوان كاری هەرەوەزی كردووە و سەربەستییەكی ڕێژەیی هەبووە، بۆ نموونە كاتێك پیاوەكەی لە ماڵ نەبووە لە جیاتی پیاوەكەی پێشوازی لە میوانی پیاو و ژن وەك یەك كردووە. هەروەها لە كاتی جەنگەكاندا بۆ ڕووخانی ورەی دوژمن و داگیركەران سەمایان كردووە، تەنانەت مێژوونووسان ئەگێڕنەوە، ئەو كوردانەی كە لەنێو تیپە سەربازییەكانی قزلباشەكاندا سەرباز بوون لە بەرەی سەفەوییەكان دژ بە دەوڵەتی عوسمانی، بۆ دابەزینی ورەی دوژمن لە شەڕی چاڵدێراندا ساڵی 1514ز. هەڵپەركێیان كردووە[12]، ئێستاش ئەم ژێست و ئەكتە لای پەكەكە كەم تا زۆر وەك بەرخودان بەرەنگاری ئەبینرێتەوە.

ژیژەك لە وتارێكدا باس لەوە دەكات پیاوانی كۆنەپارێز و نەریتپارێزی كۆمەڵگە سوننەتی و داخراوەكان كاتێك دوور لە چاوی خەڵك و كامێران، لە ژیانی نهێنییاندا وەك ئوبێكتێكی سێكسی لە ژن ئەڕوانن، ئیدی ئەوەش لە ڕێگەی تەحەڕووشی سێكسییەوە بێت یان توندوتژی و دەستدرێژی سێكسی جۆراجۆرەوە بێت لە هەمبەر ژندا، بەڵام كاتێك ژنی چەتوون و زیتەڵە لە بەرامبەر ئەم جۆرە پیاوانەدا بە دەستی خۆی، خۆی دەكاتە ئوبێكی سێكسی: بۆ نموونە لە ڤیدیۆیەكی فەزای مەجازدا ژنێكی محاجەبە لە بری فالۆسی پیاو یاری بە مۆزێك دەكات لەنێو دەمیدا، خێرا پیاوەكان توڕە ئەبن وەك ئەوەی قیامەت هەستابێت[13]، كەواتە دەرهاوێشتن و قسەكە لێرەدا ئەوەیە گریمان سەماكە نمایش و ژێستی سێكسی نواندۆتەوە (كە من وای نابینم) بەڵكو وەك نەریت و جۆرە سەمایەكی كولتوورێكی تر، لە جۆری سەمای تانگۆیە، ئەوا كاردانەوەكەشی جۆرێك بوو لە دووڕووی و نیفاق و ڕیاكاری ئەخلاقی، لە كاتێكدا دوور لە چاوی كامێراوە ئەوانەی توڕە بوون و هاتنە دەنگ، تێیاندا نییە بە نهێنی تەماشای سایتە سێكسی و پۆڕنۆگرافیییەكان یان ژن و كچی سفوری خەڵكی تری نەكردبێت.

پاشان توراس و نەریتێك هێندە تاریك بێت، دەیان ساڵە ژنكوشتن و كولتووری ژنكوژی هەستی ناسكیان بریندار ناكات، نادادی دەسەڵات و كۆی غەدری حیزبەكانی ئەم سیستمە هەستیان بریندار ناكات، كە هەموو چوار ساڵ جارێك دەنگییان پێدەدەنەوە، ئەمە لە كاتێكدا ئەم حیزبانە پێكەوە چینایەتیان لەم وڵاتەدا خەلق كردووە، سیستمێكیان خەلق كردووە خەڵكی دووچاری برسیەتی و هەژاری و نەهامەتی كردووە، كە زۆرینە لە سایەیاندا داد و بێدایەتی، بەڵام سەمای دوو گەنج كە جێی داخە خەڵكی ئەم وڵاتەش  نەبوون! هەستی بریندار كردن.

پەراوێزەکان:

[1] ڕامین جەهانبەگلو، مۆدێرنیتە دیموكراسی و ڕۆشنبیران، موكرایانی، چ1، هەولێر، 2002، ل84-85

[2] ئەم پەرەگرافە وەرگیراوە لە : دیالێكتێك، وەلید عومەر، كتێبی دووەمی نێگەتیڤ.

[3]وەرگیراوە لە پێشەكی وەرگیێڕ لە كتێبی: چۆن تا ئێستا هەموو شت ئاوا نەبووە، ژان بودریار: و: وەلید عومەر، چاپخانەی ڕەهەند، سلێمانی، 2019، ل55،12.

[4] ئەنفال و خوێندنەوەی ژانووسیانە بۆ مۆدێرنە، و: نێگەتیڤ، كتێبی چوارەمی چەپ و مۆدێرنە، ناوەندی رەهەند، سلێمانی، 2019،ل249-251.

[5] ئەم پەرەگرافە وەرگیراوە لە وتارێكی: وەلید عومەر، بەداخەوە ناونیشانی گوتارەكەم لە یاد نییە.

[6] ئەم تێڕوانینەی بۆدریار لە سەرنجێكی  پەیجی نێگەتیڤ وەرگیراوە.

[7]فەیلەسوفی فەیسبووك: پێشەكییەك بۆ فەلسەفەی بیۆنگ چۆل هان و دوا سنوورەكانی پەیوەندیگرتنی مۆدێرن، ئادریان نتان وێست، و: وریا ئەحمەد، كتێبی چوارەمی چەپ و مۆدێرنە، ناوەندی ڕەهەند، سلێمانی، 2019، ل282.

[8] دیسانەوە مۆدێرنەی شل، زیگمۆند باومان، و: شاڵاو خالید، كتێبی چوارەمی چەپ و مۆدێرنە، ناوەندی رەهەند، سلێمانی، 2019،ل279.

[9] ئەم دێڕەم لە وتارێكی هاوار محەمەدەوە بە هەندێك دەستكارییەوە وەرگرتووە، بەداخەوە ناونیشانی وتارەكەم لە یاد نییە.

[10]بڕوانە: هاوار محەمەد، وتاری زانكۆ دژ بە مزگەوت لە  بلۆگی نۆماد.

[11] بڕوانە: تۆنی مایەرز، فەلسەفەی سلاوڤۆی ژیژەك، و: وەلید عومەر، چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانی، 2014، ل75.

[12] لە بارەی شەڕی چاڵدێران بڕوانە كتێبەكەی: شەمسی محەمەد ئەسكەندەر، مێژووی كورد لە سەدەی شانزەدا، و: شوكر مستەفا، وەزارەتی رۆشنبیری، هەولێر، 1998.

[13] ئەم پەرەگرافە بە هەندێك دەستكارییەوە وەرگیراوە لە: سڵاوڤۆی ژیژەك، وانە بنەڕەتییەكانی دەروونشیكاری فرۆیدی و ئەودیویشی: سێكسواڵیتە، خەسڵەتپێدان و تراوما، و: ڕوشدی جەعفەر، نێگەتیف.

The post سەما دژ بە سیستم دژ بە خێڵ appeared first on ژنەفتن.