لە ناوەندی مانگی بووری، مردنی ژینا ئەمینی، کچە کوردی تەمەن 22 ساڵ ڕاگەیەنرا، دوای ئەوەی “پۆلیسی ئەخلاق (گشت ارشاد)” بە تۆمەتی لەبەرنەکردنی باڵاپۆشیی ئیسلامی وەک پێویست، گرتبوویان. ماڵپەڕێکی ئێرانی وێنەی تیشکی ئێکسڕای بڵاوکردەوە کە لای ڕاستی کەلەسەری شکاوە و گوترا کە بەهۆی لێدانی پۆلیسەوە بووە. ئەم ڕووداوە، شەپۆلێکی فرەوانی خۆپیشاندانی لە زۆربەی شارەکانی ئێراندا بەدوای خۆیدا هێنا و ژنانیش پێشەنگی ئەو خۆپیشاندانانە بوون و بە سەتانیان لەچکەکانیان لە سەریاندا فڕێ دا و لە گۆڕەپانە گشتییەکاندا سووتانیاندن و هەندێکیش لەپێش چاوی کامێرادا بۆڕەتکردنەوەی لەچک، قژیان تراشی.

دوو مانگ پێش ئەو هەڵمەتی خۆپیشاندانانە، ڕژێمی ئێران “ڕۆژی نیشتمانیی باڵاپۆشی و پاکیزەیی” ڕاگەیاند و لە بەرپەرچدانەوەیدا، چەند کۆمەڵەیەک لە ژنانی ئێران، هەڵمەتێکیان بۆ هەڵماڵینی باڵاپۆشی بەرپا کرد و دژی هەڵمەتەکەی ڕژێم وەستانەوە کە پێیان وا بوو، بەشێکە لە چەوساندنەوەی نوێی ژنان. پاشان لەناو ئێران و دەرەوەی ئێرانیش، هاشتاگێک بۆ دژایەتیی باڵاپۆشی ڕاگەیەنرا. دەتوانین بڵێین ساڵ نییە بەسەر ئێراندا بڕوات، بەبێ ئەوەی هەڵمەتی جۆراوجۆ لە دژی باڵاپۆشی بەڕێوە نەبرێت، وێڕای ئەو یاسا توندانەی لەو وڵاتەدا هەن و سزای توند و گرتنی چەندان ساڵیشی پێوەیە. لەوەتەی کۆماری ئیسلامیی ئیران هەیە، بە یاساک هەموو کچێکی لە تەمەنی ١٣ ساڵییەوە ناچار کردووە باڵاپۆش بن و لەو کاتەوە لادانی لەم یاسایەی بە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی نیشتمانی و بڵاوبوونەوەی ئاکاری ڕۆژئاوایی و بەڕەڵایی هەژمار کردووە.

لە ئەفغانستان، وێڕای ئەو ترسە زۆرەی بزووتنەوەی تاڵیبان دروستی کردووە و بە ئاسانی فیشەکێک بە سەری هەر کچێکەوە دەنێن کە بەرگەکەی بەپێی پێوەرەکانی ئەوان نەبێت، کەچی لە مانگی ئابی ڕابردوودا، ژنانی شاری کابوول خۆپیشاندانیان کرد و دروشمی “دادپەروەری دادپەروەری، لە جەهالەت بێزار بووین”یان بەرز کردەوە. هەروەها لە مانگی ئایاردا ناڕەزایییان دژی ڕووپۆشی زۆرلەملێ دەربڕی. لە سەرەتای ئەمساڵیشدا، ژنان بۆ ناڕەزایی لە بڕیارەکانی “وەزارەتی فەرمان بە چاکە و ڕێگری لە خراپە” چوونە سەر شەقامەکان بەڵام هەر زوو سەرکوت کرا. یەکێک لە ژنان بە کورتی دۆخی ژنی لەو وڵاتە باس کرد: “وا هەست دەکەم تەنیا لەبەر ئەوەی ژنم، ئەمە خۆی لە ئەفغانستان تاوانێکە لە تاوانەکان.”

لە تورکیا دۆخەکە جیاوازە. پاش دوو دەیە لە دەسەڵاتی ئیسلامی سیاسی و کۆنتڕۆڵکردنی هەموو جومگەکانی کۆمەڵگە لەلایەن گرووپە محافزکارەکانەوە و بەکارهێنانی لەچک وەک هێمایەک بۆ پێبەندکردنی ژن، ئەمساڵ شەپۆلێکی هەڵماڵینی باڵاپۆشی دەستی پێ کرد و لەسەر تۆڕەکانی کۆمەڵایەتیدا ژنان گرووپێکیان بە ناوی “بەتەنێ نیت”یان دامەزراند، تێیدا هاوکاریی ئەو ژنانە دەکەن کە دەیانەوێت لەچکەکانیان لە سەریان لا ببەن. لە وتارێکی ڕۆژنامەی “واشنتن پۆست”ـدا هاتووە: “ناتوانین بزانین ژمارەی ئەو ژنانەی دەیانەوێت لەچکەکانیان فڕێ بدەن چەندن، بەڵام وا دیارە ئەو ئامانجەی ئەردۆغان هەیبوو کە نەوەیەکی پێبەند دروست بکات، بە شێوەیەکی پێچەوانەی ویستی ئەو دەڕوات.” یەکێک لە خانمانی تورکیا دەڵێت: “کاتێک بۆ یەکەم جار لەچکەکەم فڕێ دا، وام هەست دەکرد لە هەموو لایەکەوە سەیر دەکرێم، بەڵام ئەو هەستەی کە هەوا یاری بە تاڵەکانی قژم دەکات، زۆر جوان بوو.” ئەو خانمە باسی لەو پەستانە خێزانییانە کرد کە ژنان ناچار دەکات بێ ویستی خۆیان لەچک بکەن، تەنانەت دایکان چەندان مانگ لەگەڵ کچەکەیان قسە ناکەن، تەنیا لەبەر ئەوەی لەچکەکەیان فڕێ داوە. باوکان کچەکانیان لە قوتابخانە دەهێننە دەرەوە و لە ماڵەوە بەندیان دەکەن و تەنانەت لێشیان دەدەن، تەنیا لەبەر ئەوەی بیریان لە فڕێدانی لەچک کردووەتەوە. هەر لە تورکیادا نموونەی کچێک هەیە کە بەهۆی ئەو ئەشکەنجانەی ماڵباتەکەیەوە خراوەتە نەخۆشخانەی دەروونییەوە، ئیدی بە ناچاری دایبابی ڕازی بوون لەچکەکەی لا ببات.

“کاتێک بۆ یەکەم جار لەچکەکەم فڕێ دا، وام هەست دەکرد لە هەموو لایەکەوە سەیر دەکرێم، بەڵام ئەو هەستەی کە هەوا یاری بە تاڵەکانی قژم دەکات، زۆر جوان بوو.”

پاش بەهاری عەرەبی لە توونس، بە شێوەیەکی فڕەوان باڵاپۆشی بڵاو بووەوە، ئەویش وەک دژەڕەفتارێکی ڕژێمی پێشوو بوو، چونکە لەچکی قەدەغە کردبوو، بەڵام پاش ١٠ ساڵ، ئیدی دیاردەی لەچککردن کەوتە پاشەکشە و کچان بۆ دۆخی خۆیان دەگەڕێنەوە. خانمێک دەڵێت: “بەهۆی باڵاپۆشییەوە، نەمدەتوانی مێیەتی و جوانیم دەربخەم، هەستم دەکرد زۆر لە تەمەنی خۆم پیرترم، بەڵام کاتێک لەچکەکەم فڕێ دا، هەستم کرد لەکۆڵ قورسایییەکی گەورە بوومەوە کە خەریک بوو سینگمی دەتەقاند.” یەکێکی دیکەش دەبێژێ: “ئەو ویستەی بۆ باڵاپۆشی هەمبوو، ئیدی توایەوە، چونکە سروشتی خۆم لەدەست دابوو، ناچاری کۆمەڵێک کۆتی کردبووم کە بەهۆی باڵاپۆشییەکەوە نەدەبوو بۆ زۆر شوێن بڕۆم، بۆم نەبوو هەڵبپەڕم، یان تەنانەت بە قووڵی پێ بکەنم، چونکە پێکەنینی قاقا بۆ لەچکبەسەر نامۆیە، بۆیە بڕیارم دا خۆم ئازاد بکەم و بتوانم وەک هەر مرۆڤێک خۆم لەو شتە سروشتییە سادانە حەرام نەکەم. مامۆستایەکی زانکۆ لەو وڵاتە پێی وایە، دیاردەی باڵاپۆشی تەنیا بۆ ڕەتکردنەوەی ڕژێمی پێشوو بوو، ئێستەش دیاردەی هەڵماڵینی باڵاپۆشی بۆ ڕەتکردنەوەی ئەزموونی ئیسلامی سیاسییە.

کاتێک باشی ناڕەزاییدەبڕینی ژنان لەمەڕ باڵاپۆشیی بەزۆر دەکەین، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ سەتەی ڕابردوو، کاتێک ساڵی ١٩٢٣ سەفییە فەهمی، هاوسەری سەعد زەغلوول و هودا شەعراوی، پێشەنگی بزووتنەوەیەکی ژنانە بوون و یەکەم خۆپیشاندانی خانمانی میسریان لە گۆڕەپانی ئازادی بەرپا کرد و هەر لەوێدا لەچکەکانیان فڕێ دا و سووتانیان، کە وەک ڕەتکردنەوەی سەردەمی جەهالەت و تاریکی ئەم جووڵەیەیان بەکار هێنا، لەمەوە ڕەتی هەموو شتێکی ئەمپریالیزمی عوسمانییان کردەوە، ئیدی لەم چالاکییەوە ڕۆشنگەری سەری هەڵ دا و بۆ ماوەی دەیان ساڵ میسر لە گەشەی ڕابوونێکی کۆمەڵایەتی و کولتووری و فیکری و هونەریدا بوو؛ تەنانەت لە ساڵی ١٩٥٨ ڕۆژنامەی یونایتد پرێس نووسیویەتی: وەک بڵێی چیتر باڵاپۆشی لە میسردا کۆتایی هاتبێت.

لە ساڵانی هەشتای سەتەی ڕابردوودا، جارێکی دیکە باڵاپۆشی بۆ میسر گەڕایەوە و خرایە ژێر بەرهەڵسکاریی ڕژێمی حوسنی موبارەکەوە. لە ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمزدا هاتووە: ڕێژەی باڵاپۆشی لە دەیەی یەکەمی ئەم ستەیە گەیشتووەتە ٩٠%، بەڵام لە ماوەی ساڵەکەی دەسەڵاتی ئیخوان موسلیمیندا، ڕێژەی باڵاپۆشی پاشەکشەی کرد، چونکە ڕێژەیەکی زۆری گەلی میسر دژی جۆری دەسەڵاتەکەیان بوون، کەچی جارێکی دیکە لە سەردەمی سیسیدا، شەپۆلی باڵاپۆشی دەستی پێ کردووەتەوە، بە تایبەتی لە گەڕەکە میللی و گوندەکاندا کە ئاستی بژێوی کزە. ئەمیش هەر بۆ بەرهەڵستیی حوکوومەتەکە دەگەڕێتەوە.

ئەم گەڕانەوە نوێیەی میسر بۆ باڵاپۆشی، بۆ بەرژەوەندیی ئیخوان موسلیمین ناگەڕێتەوە، بەڵکوو لە بەرژەوەندیی ئەزهەرە، چونکە ئیخوان جەماوەریان لەدەست داوە. ئێستە لەناو خەڵکیدا وا باوە، ئەزهەر بۆ داکۆکی لە بنەماکانی ئیسلام، لەگەڵ ڕژێمی سیسی، لە ڕکەبەرییەکی بەهێزدایە، تەنانەت خۆشیان دەیانەوێت ئەم بۆچوونە بڵاو ببێتەوە حەز دەکەن ڕۆڵی پۆلیسی ئەخلاق ببینن کە لە ئێراندا هەیە، واتە چاودێریی ئاکاری خەڵکی کۆمەڵگەی میسری بکەن.

لە ماوەی ئەزموونی دەیەکانی ڕابردوودا سەلماوە، ئەو هەوڵانەی دەگیرێنە بەر بۆ ئەوەی پیاوانی ئایینی تێ بگەیەنرێن کە باڵاپۆشی بنەمایەکی بنەڕەتیی ئایین نییە و داهێنراوە، سوودی نییە، هەروەها ئەوەش سەلماوە، ڕەوتە ئیسلامییەکان، میانڕۆ بن یان توندڕۆ، لەمەر بابەتەیلی ژناندا وەک یەک بیر دەکەنەوە؛ لە تێگەیشتنی هەمووشیاندا، ژن ئامێرێکە بۆ سێکس و بەخشینی چێژ بە پیاو، هەروەها هەموویان کۆکن کە پیاو دەبێت بەسەر ژندا زاڵ ببێت، پیاو وەلی ئەمری ژن، بەخێوکەر، پەروەردەکەر و چەتری سەری بێت و هەموو بڕیارێکش لای ئەوە. وێڕای ئەوەی دەشبینن، چەندان وڵات ژن بەڕێوەیان دەبات و زۆریش سەرکەوتوون. هەروەها ئەوەش سەلماوە، هەڵوێستی داعش، ئیخوان موسلیمین، ئەزهەر، ڕژێمی ویلایەتی فەقیهی ئێران، لە بابەتەکانی مامەڵە لەگەڵ ژناندا، کتومت وەک یەکن، ئەگەرچی لە شێوازەکانی ئەو مامەڵەیە گۆڕانیش هەبێت. بۆ نموونە، لە ئەفغانستان بە شێوەیەکی زۆر سەرەتایی ئەو چەوسانەوانە دەکەن، لە کۆماری ئیسلامیی ئێران، بە پەستانێکی جڤاکیی چڕ و فرەجۆر، لە میسریش بە شێوەی فەتوا و جۆری دیکە.

ڕەوتە ئیسلامییەکان، میانڕۆ بن یان توندڕۆ، لەمەر بابەتەیلی ژناندا وەک یەک بیر دەکەنەوە؛ لە تێگەیشتنی هەمووشیاندا، ژن ئامێرێکە بۆ سێکس و بەخشینی چێژ بە پیاو

هەموو ڕەوتە ئیسلامییەکان لە چوارچێوەی شەریعەتەوە دەڕواننە ژن و هیچیان ددان بەوەدا نانێن کە ئەو شەریعەتەی پێبەندین، لە گشت ڕوویەکەوە ستەم لە ژن دەکات. فرەژنی و نایەکسانی لە میرات و دوو شایەتی ژن بە پیاوێک، تەنیا چەند نموونەیەکی بچووکی ئەم ستەمەن. ئەگەر لەم ڕوانگەیەوە سەیری بکەین، دەزانین کە لەچک، تەنیا پارچە قوماشێک نییە بۆ سەر و داپۆشینی قژ، بەڵکوو قاوغی ئەو کولتوورە پڕاوپڕەیە لە بەکەمتر سەیرکردنی ژن لە هەموو ڕوویەکەوە.

هیچ ڕێگەیەک نییە ژنان بتوانن خۆیان لەم ستەمە پێ ڕزگار بکەن و ئازادی بگەڕێننەوە، جگە لە کاری پێکەوەیی و یەکگرتوویییان لە هەڵمەت و پرۆژەی ڕێکخراودا، هەر بۆیە نابێت پێمان سەیر بێت کە یەکەم هەنگاو دەیگرنە بەر، بریتی بێت لە داماڵینی لەچکەکەیان و سووتاندنی، ئاخر سەرەتا دەبێت ڕووکەشی ستەمەکە لەناو ببەیت، وەک چۆن ئێستە ژنانی ئێران لەژێر دروشمی ژن ژیان ئازادی، دەیگرنە بەر.

*تێبینی/ بە سوودوەرگرتن لە گوتارێکی “د. عیماد بوزۆ”

The post بۆچی ژنان لەچکەکانیان فڕێ دەدەن؟ appeared first on ژنەفتن.

ترس لە فەوتان و لەناوچوون و نەمان، وای کردووە کورد تا کاتێک نەکەوتووەتە بەر مەترسیی ڕاستەوخۆی تێداچوون، کەناری ئارامی جێنەهێشتووە و لە پێویستیشدا تەنیا ئەوەندە لەو لێوارە دوورکەوتووەتەوە کە مەترسییەکە بۆ ماوەیەک بڕەوێنێتەوە. بەکورتی گوتاری مانەوەی کورد هێندەی ترسی لە فەوتان و نەمان بەرهەم هێناوە و دەهێنێت، ئەوەندە ڕێنوێنی کورد نەبووە بەرەو ئارامی و ئاسایش و حەسانەوە. ژیان لە لێوار هەمیشە مەترسیی کەوتنەخوارەوەی لەسەرە.

سەرهەڵدانی بزووتنەوەی بەرینی جەماوەریی ئەمجارەی ئێران، لە کوردستانەوە دەستی پێ کرد و یەکەمین گیانبەختکردوو و یەکەمین کۆبوونەوە و یەکەمین خۆپیشاندان و یەکەمین درووشمەکانیش لە کوردستان بوون و لەوێوە زۆر زوو پەلی هاویشتە زۆربەی ناوچە و هەرێمەکانی دیکەی ئێران. پەرەسەندنی خێرا و بێوێنەی درووشمەکانی ڕاپەڕینەکە لە کوردستانەوە بۆ هەموو ئێران، جیا لە بەخشینی ڕواڵەتێکی سیکۆلار و داخوازیی ڕوون و ئاشکرا بە بەراورد لەگەڵ خۆپیشاندانەکانی ساڵانی پێشتر، زۆر خێرا کوردی خستە ناوەندی خرۆشی ئەمجارەی ئێران و پێگەیەکی بێوێنەی بە کورد بەخشی. یەکەم ڕۆژەکانی سەرهەڵدانەکە ترۆپکی هاوپشتی و شانۆیەکی نوێ بوو لە هەنگاوی جەماوەر بەرەو یەکگرتوویی و پاڵپشتبوون بۆ یەکتر. درووشمی پشتیوانی لە کوردستان، خۆپیشاندانەکانی تاران و تەورێز و باکووری ئێران و زۆر شار و ناوچە و هەرێمی گرتەوە. بانگەوازی مانگرتنی گشتی لە کوردستان و ڕژانە سەرشەقامی شارەکانی ئێران بۆ پشتیوانیی مانگرتن و خۆپیشاندانی کوردستان، دەریخست درووشمە سەرەتایییەکانی بەرگری لە کوردستان، بەرهەمی هەڵچوونێکی لەناکاو و نەخوازراو نەبووە. ئەم دیاردەیە لە ئێران کە بە پێچەوانەی پڕوپاگاندای هەردوو ڕژێمی پاشایەتی و ئیسلامی بە درێژاییی نزیک بە سەد ساڵی ڕابردوو، شتێکی نوێ و چاوەڕواننەکراو بوو، هاوکات لەگەڵ شۆک و وڕبوونی هەموو پان ئێرانیست و سەڵتەنەتخواز و ناسیۆنالیستی ئێرانخوازی بەڕواڵەت چەپ و هەموو ئەوانەی سوود لە پێشێلکردنی مافە ئیتنیکی و نەتەوەیی و کولتووری و سیاسییەکانی پێکهاتەکانی ئێران دەبینن، سەرکردایەتیی سیاسیی کوردستانی بەجۆرێک کرد بە ڕێنیشاندەری خەبات لە دەرەوەی کوردستانیش. ترۆپکی ئەم پشتیوانییە کاتێک بوو، دوای بۆردوومانی شوێن و جێگەی حیزبەکانی کوردستان لە باشوور لەلایەن سوپای پاسدارانەوە، ناوەندی هاوکاری مانگرتنێکی گشتی لە کوردستان ڕاگەیاند و داوای پشتگیریی ناوچەکانی دیکەی ئێرانی کرد بە خۆپیشاندان. هەر بەپێی هەواڵەکان، هاوکات لەگەڵ مانگرتنی گشتیی کوردستان، بەرینترین ئاستی خۆپیشاندان لە ئێران لەو کاتەدا ڕوویدا و ئەمە وەڵامێکی ڕوون بوو بۆ داواکەی سەرکردایەتیی سیاسیی کورد. لێرە بەدواوە هەڵوێستی مەیلە سیاسییە جۆراوجۆرەکانی کورد لە ناوخۆ و دەرەوە وردە وردە دەردەکەوێت و دوای شۆکی ڕۆژانی یەکەم، بەرەو بیچم گرتن و خۆڕێکخستن و کاری پڕوپاگاندا دەڕوات.

هێزی ساتەوەختە مێژوویییەکانین یان نا؟

من پێم وایە یەکێک لە گرینگترین ئامرازەکانی هەڵسەنگاندن و شرۆڤەی هێزە سیاسییەکان، شیکردنەوەی هەڵسوکەوتی ئەو هێزانەیە لە ساتەوەختە مێژوویییەکاندا؛ ئەو ساتەوەختانەی تێیاندا هێزێک و ڕەوتێکی سیاسی دەبێت بڕیاڕ بدات و تێڕوانینی خۆی بۆ ئەو ساتەوەختە لە ڕێی هەڵوێست و چۆنیەتیی مامەڵەکردنیەوە ئاشکرا بکات. لە وڵاتانی دیکتاتۆری و داگیرکراودا، ئەوە ئەو ساتەوەختانەیە کە چالاکیی سیاسیی ڕێکخراو و پیشەیی، لە حەشارگەی شانە و دەستە و گرووپە نهێنییەکانەوە دەگوازێتەوە سەر شەقام. لێرەوە هەر ڕەوتێک هەوڵی ئاراستەکردنی ساتەوەختەکە و کارتێکردنی دەدات بەپێی بەرژەوەند و بنەما فکرییەکانی خۆی.

بینین و خوێندنەوەی گۆڕانکارییە لە چاو ون بەڵام گرینگەکانی ژێر توێژی ڕووکەشی کۆمەڵگا، فاکتەری هەرە گرینگی چۆنیەتیی هەڵوێست و کردەی سیاسییە لە ساتەوەختە مێژوویییەکاندا. لە چرکەساتی یەکەم چەخماخەدا ئیتر دەرفەتی شیکاری و هەڵدانەوەی لاپەڕە و لێکدانەوەی هۆ و بەرهۆ نامێنێت و یەکەم هەنگاو لەسەر خوێندنەوەکانی پێشووتری کاتی کش و ماتی و بێجووڵەی ئاشکرا، دەنرێت.

هێزی ساتەوەختە مێژوویییەکان، بەردەوام بە خوێندنەوە و شیکاریی توێژی نەدیوی کۆمەڵگا، گۆڕانکارییە بەڕواڵەت ونەکان شی دەکاتەوە و توانستی ئەم گۆڕانکارییانە بۆ بەرەوپێشبردنی خەبات تاوتوێ دەکات. یەکەم نیشانەکانی ساتەوەختەکە دەناسێتەوە و هەر بۆیە لەگەڵ ساتی ڕووداندا ناشڵەژێت و تۆکمە و ئامادە، لە کەمترین کاتدا هێزی مادی و مەعنەویی خۆی بەڕیز دەکات و دەکەوێتە سەر ڕێڕەوی کرداری. یەکەم نیشانەکانی ناسینەوەی ئەم هێزانە هەوڵەکانیانە بۆ ڕێکخستنی جووڵەی جەماوەری و مەدەنی و گوشارخستنە سەر لایەنی بەرامبەر بۆ سەندنەوەی توانای پەرچەکرداری خێرا و دامرکاندنەوەی ڕاسانەکە. هاوکات بە بینین و لێکدانەوەی نیشانە سەرەتایییەکانی ساتەوەختەکە، کار بۆ پەرەپێدان و بەرینکردنەوەی دەست پێ دەکەن و ڕێگای پەرەپێدانی تا سنووری مومکین دەگرنە بەر. لە نموونەی ڕاسانی ئێستای کوردستان و ئێراندا، هێزی سیاسیی سەرەکیی کوردستان (لێرەدا ناوەندی هاوکاری) بە وشیارییەوە خواستیی هاوپشتی و داکۆکیکردن لە کوردی، لە ناو جەماوەری ناوچەکانی دیکەی ئێران بینی و هاوکات لەگەڵ بەرجەستەکردنەوەی ئەم نیشانە گرینگە، هەلی بۆ ڕاکێشانی شەپۆلی پشتیوانی لە کورد قۆستەوە. پەرەسەندنی درووشمی پشتیوانی کردن لە کوردستان لە تارانەوە بۆ ناوچەکانی دیکە و لەوانە باکووری ئێران و بەتایبەت بۆ تەورێز و هەرێمی ئازەرییەکان، گورزێکی کاریگەر بوو لە جەستەی نەیاران و دژبەرانی کوردستان درا. بۆمبارانکردنی ناوەندەکانی حیزبەکان لە باشوور و بەدەنگەوەهاتنی بەرینتری خەڵکی دەرەوەی کوردستان بۆ داوای پشتگیرییەکەی ناوەندی هاوکاری، سەلماندی کە سیاسەتی دووبەرەکی نانەوە لەنێوان پێکهاتە جۆراوجۆرەکانی ئێران، لەناو نەوەی نوێدا گۆڕاوە بۆ هەستی هاوپشتی و یەکترویستن. سڵاڤۆی ژیژەک زۆر بە درووستی ئاماژە بەوە دەکات کە خەڵکی ئێران تێگەیشتوون بەبێ ڕزگاربوونی کوردستان لەژێر ستەم، هیچ کەس لە ئێران بە ئازادی ناگات. ئەمەش بەڵگەیەکی دیکەیە بۆ ڕەوابوونی هەڵوێستی سەرکردایەتیی سیاسیی کوردستان.

ئەمجارەیان کورد، خۆویست یان نەخوازراو، خراوەتە ناوەندی گەمەکەوە و هێزی سیاسیی سەرەکی لە کوردستان بە خوێندنەوەی زانایانەی ساتەوەختە مێژوویییەکە، بڕیاری دوورکەوتنەوە لە لێواری داوە و قۆڵی بۆ ڕەواندنەوەی یەکجارەکیی ترسی مان و نەمان هەڵماڵیوە. پێداگریی ئەم هێزە لەسەر درێژەدان بە خەباتی مەدەنی و تێکەڵنەکردن و بەلاڕێدانەبردنی بە خەباتی چەکداری، نیشانەی خوێندنەوەی درووستە بۆ خواستی هێشتا ساوا بەڵام لەگەشەی هاوپشتی و یەکگرتووییی نێوان هەموو پێکهاتەکانی ئێران بۆ ڕاماڵینی ستەم بە هەموو جۆرەکانییەوە.

هاوکات بەرەیەکی سیاسیی دیکە لە مەیداندا هەیە کە بەجۆرێکی دیکە لەگەڵ ساتەوەختە مێژوویییەکاندا بەرەوڕوو دەبێتەوە. ئەم بەرەیە کە بەگشتی تەنیا خۆی و فکری هاوشێوەی خۆی بە هێزی گۆڕانکاری و کار و چالاکی دەبینێت، لە ناسینەوەی نیشانەکانی بەر لە هاتنی ساتەوەختەکە کڵۆڵە و هەر بۆیە لەگەڵ سەرهەڵدانی یەکەم شەپۆلەکان دەتاسێت و سەرەتا بە بێبایەخکردن و نەگونجاندنی لەناو بەرنامەی هەرە لەپێشی ڕۆژانەیدا، هەوڵی نکۆڵیکردن و حاشالێکردن و لەم ڕێگەیەوە دامرکاندنەوەی دەدات. لەگەڵ بەردەوامبوونی دۆخەکە، ئەم هێزە ئامرازی خوێندنەوەی پێشوەختی ساتەوەختەکە و ڕووداوەکانی دواتری پێ نییە و تاسان و حاشاکردنەکەی سەرەتاش هێندەی وزە پێ نەهێشتووە کە بپەرژێتە سەر خۆڕێکخستن لەگەڵ ڕووداوەکان. لێرەوە هەوڵ بۆ بەلاڕێدابردنی ڕەوتی ڕووداوەکان و وەبیرهێنانەوەی باوەڕەکانی خۆی دەدات وەک تاکە ئەڵتەرناتیڤی گەیشتن بە مەبەست. ئەم هێزە دژ بە ساتەوەختە مێژوویییەکان دەوەستێتەوە و دەکرێت لە خانەی هێزە کۆنسەرڤاتیڤەکاندا پۆلێن بکرێت کە بوون و مانەوەیان لە مەیین و چەقبەستووییدا دەبیننەوە و گۆڕانکاری، گۆمی مەندی ئاسوودەیییان دەشڵەقێنێت. نائامادەبوونی ئەم هێزە بۆ ئەو ساتەوەختانە لە ئەنجامدا دەیخاتە سەر دژایەتیکردنی نائاشکرا و ناڕاستەوخۆی ڕەوتی ڕووداوەکان لە ڕێگەی جۆراوجۆرەوە. بەرژەوەندیی تاقم و دەستە و حیزب لەناو ئەم بەرەیە، پاڵنەرێکی بەهێزە بۆ دژوەستانەوە. لە ڕاپەڕینی ئێستای کوردستان و ئێراندا، کۆماری ئیسلامی و سەڵتەنەتخواز و پان ئێرانیست و ناسیۆنالیستە ئێرانییەکان لەم بەرەیەدان. ترسی سەرەکیی ئەوان هەمان دیاردەی سەرەکیی ڕاپەڕینەکەیە کە بریتییە لە درووشمی هاوپشتی و یەکگرتوویی و پێویستیی قبووڵکردنی یەکتر. فەلسەفەی سەرەکیی بوون و مانەوەی ئەم هێزانە هەتا ئێستا بڵاوکردنەوەی ڕووحی دژبەیەکی و ناتەبایی و بێمتمانەیی بووە لەناو خەڵک و بەتایبەت نەتەوەی باڵادەست. نەوەی ڕاپەڕیوی ئێستا لە درووشمەکانیدا وەڵامی تەواو ئاشکرا و ڕوون و بێنیاز لە ڕاڤە و تەفسیر، بە سیاسەتی دووبەرەکی نانەوە دەداتەوە. ئەم نەوەیە بە دەنگی بەرز خوازیاری لەگۆڕنانی هەموو ستەمگەرێکە لە هەر چوارچێوەیەکدا: مەرگ و نەمان بۆ ستەمگەر، جا چ شا بێت و چ ڕێبەر. ئەمە لە چەندین درووشمی دیکەشدا هەتا ئێستا ڕۆژانە و لە شوێنی جیاواز دەوترێتەوە.

ئەم تێڕوانینە بۆ ساتەوەختی مێژوویی، تەنیا تایبەت بە هێزی داگیرکەر و چەوسێنەر نییە. بەشێک لە کوردیش هاوکات لەگەڵ پەرەسەندنی ڕاپەڕینەکە، لەسەر جیاکردنەوەی ڕێڕەو و ئاراستەی خۆپیشاندانەکانی کوردستان لە شوێنەکانی دیکەی ئێران پێدادەگرێت. ئەم پێداگرییە هەندێک جار تا ئاستی هەوڵ بۆ دامرکاندنەوە و لە خشتەبردنی داخوازییەکانی سەر شەقامیش دەڕوات. ئەم بەشە لە کورد بێ بڕوا بەو هاوپشتی و پشتیوانی و یەکڕیزییەی لە ئاستی ناوخۆدا سەری هەڵداوە و لە درووشم و هەڵوێستی بەشێکی زۆری چالاکانی ناوخۆدا ڕەنگی داوەتەوە، لە ڕاستیدا ترسێکی گەورەی لە بەجێهێشتنی لێواری مانەوە هەیە و بە زەقکردنەوەی کۆمەڵێک ڕەخنەی ناو ڕاپەڕینەکە، هەوڵ دەدات کورد لە ناوجەرگەی یارییەکە دوور بخاتەوە و لە باشترین حاڵەتدا لە پەڕاوێزی ڕووداوەکاندا بیهێڵێتەوە. ئەو ترسەی گوتاری مانەوەی مێژووییی کورد، لەو بەشەدا هێندە بەهێزە کە بەسەر هیوای ڕزگاری و ئازادی لە ڕێگەی یەکڕیزی و هاوپشتی لەگەڵ باقیی پێکهاتەکانی دیکەی ئێراندا زاڵە. ئەم هێزە مانەوە لە لێواری مان و نەمان و خۆحەشاردان لە بەستێنێک دوور لە چەقی ڕووداوەکان و بەرهەمهێنانەوەی ترسی لەناوچوون، بە باشتر دەزانێت لە دابەزینە ناو چەقی ساتەوەختەکە و بەهێزکردنی ئەو لایەن و تایبەتمەندی و خەسڵەتەی کە مەیلی ڕەواندنەوەی ستەمی هەیە و خەونی گەیشتن بە ئارامی و ئاسوودەیی دوور لە ترسی مان و نەمان، لەگەڵ ئەودا ئەگەری وەدیهاتنی زیاترە.

هێزی سەرەکیی ئەم بۆچوونە لەناو کوردی تاراوگە دەبینرێت، ئەگەرچی بەشێک لە هێزی ئینسانیی لایەنە سیاسییە کانی کوردستانیش پێک دەهێنن. بەشداریی کەم و نابەرچاو و شەرمنانەی کوردی تاراوگە لە کۆبوونەوە و خۆپیشاندانی هاوبەش بۆ پشتیوانیکردن لە ڕاپەڕینەکە، دەرفەت و مەودای لەباری بۆ نەیارانی کورد و لەوانە سەڵتەنەتخواز و پان ئێرانیست و ئیستەکانی دیکە ڕەخساندووە و دوای شۆکی سەرەتای هاواری نەویستنیان لە ناوخۆ، خەریکن ڕوخساری ڕاپەڕینەکە و خواستەکانی، بەجۆرێک بە ڕای گشتیی ڕۆژئاوا نیشان دەدەن کە دوورە لە ڕاستیی ڕووداوەکان و تەنیا ئامانجە ئایدیۆلۆژیکی و سیاسییەکانی خۆیان دەپێکێت.

پێداگری لەسەر پەڕاوێز مانەوە و لە لێواردا بەردەوام بوون، لە هەلومەرجی ئێستادا کەمترین سوودی بۆ دۆزی کورد لە ڕۆژهەڵات نییە و ئەگەرچی زۆریش نەخوازراو و بەپێچەوانەی ویستی هەڵگرانی ئەو بۆچوونە، بەڵام سوودەکەی دەچێتە گیرفانی بەرەی دژ بە هاوپشتی و هاودەنگی و یەکڕیزیی نوێ و ڕوو لە گەشەی نەوەی ڕاپەڕیوی ئێستا.

زۆرترین زیانی هاتنە ناو ناوەندی ڕووداوەکە و دوورکەوتنەوە لە لێواری مان و نەمان، شکست و گەڕانەوەمانە بۆ هەمان لێوار بە ئەزموونێکی زیاترەوە، بەڵام کەمترین دەرکەوتەی مانەوە لە لێوار، بوونی بەردەوامی ترسی کەوتنەخوارەوەیە بە دیوی لەناوچوون و فەوتاندا.

کاتی ئەوە هاتووە لەو لێوارە دوور بکەوینەوە.

The post کورد و زەروورەتی دوورکەوتنەوە لە لێواری مان و نەمان appeared first on ژنەفتن.

 دەقی بەیانەکە بە هەرسێ زمانی کوردی، فارسی، ئینگلیزی

پەیامی پشتگیریی ٨٨مین کۆنگرەی نێونەتەوەییی پێن بۆ ژنان و خەڵکی ئێران

مەرگی مەهسا(ژینا) ئەمینی، کچە کوردی ٢٢ ساڵانی ئێرانی، چەخماخەی ناڕەزایەتییەکی گشتی و بەردەوامی لە سەراسەری ئێران لێ دا، دوای ئەوەی کە لەلایەن “پۆلیسی ئەخلاق”ی ئێرانەوە گیرا.

مەهسا لە ١٣ی سێپتامبر لە تاران لەبەر ئەوەی گوایە قژی بە تەواوەتی دانەپۆشراوە، گیرا. بەپێی وتەی ڕاپۆرتی میدیاکان، لە کاتی دەستبەسەرکردنیدا ئەشکەنجە دراوە، بەڵام پۆلیس حاشای لێ دەکات. مەهسا دەگوێزرێتەوە بۆ نەخۆشخانەی کەسرا لە تاران ، لەوێ چوار ڕۆژ لە کۆما دەمێنێتەوە و دوایی مەرگی ڕادەگەیەنن.

پۆلیس بەردەام لە سەر ئەوە پێ دادەگرێت کە مەهسا جەڵدە یان سەکتەی دڵ لێی داوە، داستانێک کە بنەماڵەی مەهسا لەگەڵی نین.

کاتێک کە تەرمی دەبریتەوە شارکەی خۆی لە سەقز، خەڵکی شار بۆ پشتیوانی بنەماڵەکەی لە گۆڕستان چاوەڕیی دەکەن. ئەم کۆبونەوەیە خاڵی دەستپێکی خۆپیشاندانە گشتییەکان لە سەراسەی ئێران بوو. خۆپیشاندەران لە شەقامەکاندا پۆستەر بە دەست درۆشم دەدەن، “ژن، ژیان، ئازادی”، و “نەمان بۆ دیکتاتۆری!”

رژیم دڕندانە هێرشی کردووەتە سەر خۆپیشاندەران- بە پێی ڕاپۆرتە نافەرمییەکان خەڵكێکی زۆر کوژراون و هەزاران کەسی تر گیراون. حەفتەی رابردوو راپۆرتە میدیاییەکان نیگەرانی خۆیان سەبارت بە بچڕان و بەرتەسککردنەوەی ئێنتێرنێت دەربڕی کە دەستڕاگەیشتن بە زانیاری سەبارەت بە سەرکوتی بێبەزییانەی دەوڵەت بەسەختی بەرتەسک دەکاتەوە.

بەپێی راپۆرتە سەرەتایییەکان بە هۆی هێرشی مووشەکی و درۆنی ئێران بۆ سەر هەرێمی کوردستانی عێراق لە ٢٨ی سێپتامبر، بە لانی کەمەوە ١٣ کەس کوژراون و ژمارەیەکی تریش بریندار بوون. بەرپرسانی ئێران دەڵێن گوایە ئەم هێرشانە بۆ سەر گرووپە کوردییەکان بوە کە لە پشت نارەزایەتییە بەربڵاوەکانن کە لە دوای مەرگی مەهساوە درێژەی هەیە.

لە ماوەی چڵ ساڵی رابردوودا رژێمی ئیسلامی ئێران دەسەڵاتی خۆی لە رێگەی کۆشتنی بەکۆمەڵ، ئەشکەنجە، زیندانیکردن، سانسۆڕ و یاساخ کردنی زۆر لە ئازادییەکان راگرتووە. چالاکوانانی سیاسی، نووسەران، شاعیران، هونەرمەندان، کرێکاران، مامۆستایان و قوتابیان گیراون، ئەشکەنجە دراون و کوژراون.

ئێمە ئەندامانی پێنی نێونەتەوەیی لە کۆنگرەی ٨٨ی خۆماندا لە ئۆپسالای سوید، پێکەوە بە توندی دڕەندەیی رژیمی ئێران لە سەرکوتکردنی ئازادی دەڕبڕین سەرکۆنە و محکوم دەکەین. ئێمە بۆ هاوپشتی لە خەباتی ژنان و خەڵکی ئێران بۆ ئازادی و یەکسانی و عەدالەت، رادەوەستین و لە داواکارییەکانیان بۆ داهاتوویەکی بەبێ ستەمگەر و دیکتاتۆر پشتیوانی دەکەین.

ئێمە داوا دەکەین کە کۆتایی بە سەرکۆتکردنی ئازادی دەربڕین لە ئێران بهێنرێت و بکوژانی مەهسا بەرەوڕوی عەدالەت بکرێنەوە و بە خێرایی هێرشی سەربازی ڕابگێرێت .

٣٠ی سێپتامبری ٢٠٢٢

پیام حمایت هشتاد و هشتمین کنگره پن بین‌الملل 

به زنان و مردم ایران

مهسا(ژینا) امینی زن ۲۲ ساله‌ی کرد ایرانی است که مرگ وی در زندان پس از بازداشت بوسیله “پلیس اخلاق” ایران جرقه‌ی اعتراضات گسترده و مداومی را در سراسر ایران زد.

مهسا در ١٣ سپتامبر به دلیل گویا رعایت نکردن حجاب در تهران بازداشت شد. بنا به گزارش رسانه‌ها وی در زمان بازداشت شکنجه شد، ادعایی که پلیس آن را انکار می‌کند. وی به بیمارستان کسرا در تهران انتقال داده می‌شود پس از آنکه چهار در کما باقی می‌ماند در ١٦ سپتامبر مرگش را اعلام میکنند.

پلیس اصرار دارد که مهسا بر اثر حمله قلبی درگذشته است، داستانی که خانواده وی قبول ندارند.

هنگامی که جنازه مهسا به شهرش، سقز منتقل می‌شود، مردم شهر برای حمایت خانواده در محل دفن منتظر بودند. این تجمع نقطه آغاز اعتراضات عمومی در ایران بود. معترضان در خیابان‌ها تجمع کرده و پوسترها را حمل کرده و شعار سر دادند، “زن، زندگی، آزادی” و “مرگ بر دیکتاتور!”

رژیم به طور وحشیانه ای به تظاهر کنندگان حمله کرده است. گزارشات غیر رسمی حاکی از آن است که شماری از مردم کشته مجروح و هزاران نفر بازداشت شده‌اند. هفته‌ی گذشته گزارش‌های رسانه‌ای نگرانی در مورد قطع و محدودیت گسترده‌ی اینترنت ابراز داشته است که دسترسی به اطلاعات در مورد برخورد بیرحمانه‌ی رژیم را به شدت تحت تاثیر قرار داده است.

بر اساس گزارشات اولیه در ٢٨سپتامبر، حداقل ١٣ نفر بر اثر حملات موشکی و پهپادی ایران به اقلیم کردستان عراق کشته و شماری دیگر زخمی شده‌اند. مقامات ایرانی ادعا کرده‌اند که آنها گروه‌های کرد را هدف قرار داده‌اند که در پس اعتراضات بعد از مرگ مهسا هستند. 

در چهار دهه‌ی گذشته، رژیم اسلامی ایران از طریق کشتار جمعی، شکنجه، زندانی کردن، سانسور و ممنوع کردن بسیاری از آزادی‌ها قدرت خود را بر کشور حفظ کرده است. فعالان سیاسی و نویسندگان، شاعران، هنرمندان، کارگران، معلمان و دانشجویان دستگیر، شکنجه و کشته شده‌اند. 

ما اعضای پن بین الملل در کنگره‌ی ٨٨ خود، دراپسالای سوِئد، همصدا، قویأ سبعیت رژیم در سرکوب آزادی بیان در ایران را محکوم می‌کنیم. ما درهمبستگی با زنان و مردم ایران در مبارزه‌ی آنها برای آزادی و برابری و عدالت ایستاده و از خواسته‌های آنان برای آینده‌ای فارغ از ستمگری و دیکتاتوری، حمایت می‌کنیم. 

ما خواستار پایان سرکوب آزادی بیان در ایران و آوردن قاتلان مهسا به پای میز عدالت و توقف فوری حملات نظامی هستیم.

٣٠ سپتامبر٢٠٢٢

PEN International 88th Congress: 

A Message of Solidarity with the Women and People of Iran

Mahsa (Zhina) Amini was a 22- year-old Kurdish Iranian woman whose death in custody following her arrest by Iran’s “morality police” has sparked continuing mass protests across Iran. 

Mahsa was arrested on September 13 in Tehran for allegedly not following the country’s dress code for women. According to media reports, she was tortured while in custody, an allegation the police deny. She was taken to Kasra Hospital in Tehran where she remained in a coma until pronounced dead on September 16.

The Iranian authorities maintain that Mahsa suffered a heart attack, an account that is not accepted by her family.

When her body was taken to her hometown of Saqqez, people were waiting to support the family at the funeral. This gathering was the starting point for the mass protests across Iran. Protesters gathered in the streets carrying posters and shouting the slogans, “Woman, Life, Freedom”, and “Down with the Dictator!” 

The authorities have brutally cracked down on protests — unofficial reports claim many people have been killed or injured and thousands have been arrested. Last week, media reports raised concerns over widespread internet outages and restricted internet services which severely affected access to information regarding the government’s brutal response.

According to the initial report at least 13 were killed and many others were injured following Iranian missiles and drones’ attacks on the Kurdish region of northern Iraq on 28 September. Iranian authorities claim that the attacks targeted Kurdish groups behind the widespread protests that followed Mahsa’s death.

For the past four decades, Iran’s regime has maintained its grip on the country through mass killing, torture, imprisonments, censorship, and curtailing of essential freedoms. Political activists, writers, poets, artists, workers, teachers, and students have been arrested, tortured, and killed. 

We, the members of PEN International at the 88th Congress, together in Uppsala, Sweden, strongly condemn the brutal crackdown on freedom of expression in Iran. We stand in solidarity with the women and people of Iran in their fight for freedom, equality and justice and support their demands for a future without tyranny and dictatorship. 

We call for an end to the crackdown on freedom of expression in Iran, and demand that Mahsa’s killers be brought to justice we also call for an immediate halt to military strikes.

30 September 2022

The post پەیامی پشتگیریی ٨٨مین کۆنگرەی نێونەتەوەییی پێن بۆ ژنان و خەڵکی ئێران appeared first on ژنەفتن.

نەوید گورگین

سلاڤۆیی خۆشەویست
هەروەها کە ڕەنگە ئاگادار بیت دوای مردنی ژینا (مەهسا) ئەمینی (#MahsaAmini) لە کاتی دەستگیرکردنیدا لە لایەن پۆلیسی ئاسایشی ئەخلاقییەوە، بزووتنەوەیەکی سەرووپێشکەوتنخوازانە لە ئێراندا سەری هەڵداوە کە بە میلیۆنان کەس پشیوانیی لێ دەکەن. ئەم بزاڤە دروشمی ژن، ژیان، ئازادی (بە فارسی زن، زندگی، آزادی)ی بۆ خۆی هەڵبژاردووە. کۆی هێزە پێشکەوتنخوازەکان بە تەواوی لەم تێگەیشتنە پشتیوانییان کردووە. دەتوانین ئەمە بە یەکەم بزووتنەوەی سیاسیی ژنانە بە درێژایی مێژوو بزانین کە لەسەر ئیرۆس و ژیان دژ بە تاناتوس و ئایدیۆلۆژیای مەرگ چڕ بووەتەوە. زۆرێک لە هاوڕێیان تامەزرۆ بوون ڕای تۆیش بزانن.
ڕێزم
نەوید

سلاڤۆی ژیژەک:
لەبەر نەخۆشی و ماندووێتی تەنها شتێک لە دەستم دێت جارێ هەر ئەم بۆچوونەیە.
ئەوەی لە ئێراندا ڕوو دەدات ڕۆڵێکی دیاریکەری لە مێژووی جیهانیدا هەیە: بزاڤێک کە کۆمەڵەخەباتێکی جیاواز لە یەکگرتووییەکی ئۆرگانیکدا تەڤلی یەک دەکات (خەباتی دژ بە سەرکوتکردنی ژنان، دژ بە فەندەمەنتالیزمی مەزهەبی و خەبات بۆ ئازادیی سیاسی لە بەرانبەر تیرۆری دەوڵەتیدا). ئێران بە بەشێک لە ڕۆژئاوای پەرەسەندوو نایەتە ئەژمار، هەر بۆیە دروشمی «ژن، ژیان، ئازادی» جیاوازییەکی زۆری لەگەڵ بزووتنەوەی می‌توو ( (#metooلە وڵاتە ڕۆژئاواییەکاندا هەیە: ئەم بزاڤە ئێرانییە بە میلیۆنان ژن، کە ڕاستەوخۆ مامەڵەی هەموو دژوازییەکان دەکەن، هەروەها پیاوانیشی خستۆتە جووڵە- بگرە ئەم ڕەوتە بە پێچەوانەی ئەوەی کە زۆرجار لە فێمێنیزمی ڕۆژئاواییدا دەبینرێت، هیچ خەسڵەتێکی دژەپیاوانە یان دژەنێرانەی نییە. ژنان و پیاوان لە کەنار یەکتردا بەشداریی تێدا دەکەن و دژ بە دوژمنە هاوبەشەکەیان واتە فەندەمەنتالیزمی مەزهەبی، کە لە لایەن تۆقاندنی دەوڵەتییەوە پشتگیریی لێ دەکرێت، یەک دەگرن. ئەو پیاوانەی لە بزاڤی ژن، ژیان، ئازادیدا بەشداری دەکەن بە باشی دەزانن کە خەبات لە پێناوی مافەکانی ژناندا ڕێک خەباتە لە پێناو ئازادیی خۆیاندا: ستەمی دژ بە ژنان بە هیچ شێوەیەک بابەتێکی ئاوارتە نییە، بەڵکوو ئەمە هەمان ئەو چرکە و ساتەیە کە ئەو ستەمەی دزەی کردووەتە ناو هەموو ڕەهەندەکانی کۆمەڵگا، لە ئاشکراترین شێوەدا دێتە بینین.
لەم قۆناغەدا ئەو خۆپیشاندەرانەیش کە کورد نیین بە ڕوونی دەبینن کە ئەو ستەمەی لە کوردان دەکرێت بەشێکە لە هەمان ئەو ستەمەی کە ئازادییەکانی خۆیشیانی بەرکورت کردووەتەوە: هاوپشتی لەگەڵ کوردەکاندا تاکە ڕێگایە بەرەو ئازادی لە سەرتاسەری ئێراندا. جیا لەمە، خۆپیشاندەران بە ڕوونی دەبینن کە فەندەمەنتالیزمی مەزهەبی تەنها تا ئەو کاتە ئەتوانێت کۆنترۆڵی دەسەڵات بکات کە هێزی ئاشکرای دەوڵەتی بە کۆمەڵە کەرەستەیەکی وەک ئەوەی لە ئێراندا پۆلیسی ئاسایشی ئەخلاقیی پێ دەوترێت، پشتیوانی لە فەندەمەنتالیزم بکات- ئەوەی ناڕازییان و خۆپیشاندەران دەیبینن ئەوەیە کە حکوومەتێک کە بۆ درێژەدان بە ژیانی خۆی پێویستی بە وەحشیگەریی پۆلیسی ئەخلاقییە، لە ڕاستیدا خەریکە خیانەت لەو ئەزموونە مەزهەبییە دەکات کە بۆ وەرگرتنی ڕەوایەتیی خۆی کەڵکی لێ وەردەگرت.
ئەوەی ئێستە لە ئێراندا ڕوو دەدات بە هیچ شێوەیەک شتێک نییە هیی ڕابردوو بێت، بەڵکوو هەمان ئەو شتەیە کە ئێمەیش لە دونیای وڵاتانی پەرەسەندووی ڕۆژئاواییدا (واتە ئەو شوێنەی هەنووکە توندوتیژیی سیاسی، فەندەمەنتالیزمی مەزهەبی و سەرکوتکردنی ژنان خەریکە وردەوردە پەرە دەستێنێت) چاوەڕێی دەکەین. ئێمە لە ڕۆژئاوادا هیچ مافێکمان نییە ئێران وەک وڵاتێک لە قەڵەم بدەین کە دەبێ دواکەوتووییەکانی خۆی لە ڕۆژئاوا [لە ڕووی ئابووری، سیاسی و کولتوورییەوە] قەرەبوو بکاتەوە. بە پێچەوانەوە، ئێمە دەبێ لە ئێرانەوە فێر بین، ئێمە بەم نزیکانە ئەوە دەبینین کە کۆمەڵێک بزووتنەوەی هاوشێوە لەگەڵ ئەوەی ئێراندا لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئامریکا، لە پۆڵۆنیا، لە ووسیا و لە زۆرێک لە وڵاتانی تردا سەر هەڵدەدەن.
دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی ئەم ناڕەزایەتییانە هەرچی کە بێت، گرنگ ئەوەیە کە ئەم بزاڤە زیندوو ڕابگیرێت، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر بنەمای ئەو دروست بکرێن و تەنانەت ئەگەر سەرکوتکاریی حکوومەت بتوانێت بە شێوەی کاتی پاشەکشەی پێ بکات، لەژێر پێستی کۆمەڵگادا درێژە بە ژیانی خۆی بدات و بناغەیەک بۆ ڤەژینێکی دووبارە ڕۆ بنێت.
ئیدی نابێ تەنها قەناعەت بەوە بکەین کە هاوخەمی و هاوپشتی خۆمان لەگەڵ چالاکانی ئێراندا ڕابگەیەنین؛ پرسی ئەوان بە هیچ شێوەیەک شتێکی دوور لە ئێمە و گرێدراوی کولتوورێکی جیاواز یان ئێگزۆتیک نییە. بە پێچەوانەوە، ئێستاکە هەموو درێژدادڕییە پێوەندیدارەکان بە تایبەتمەندیخوازیی کولتوورییەوە (کە زۆربەی کات لە لایەن هێزە پاشڤەڕۆکانەوە بۆ پاساودانەوەی ستەمە ئەتنیکی و مەزهەبییەکان بە کار دەبرێت) واتای خۆیان لەدەست داوە: بگرە ئێستاکە دەتوانین ببینین چلۆن خەباتی ئێرانییەکان خەباتی هەموو ئێمەیە.
ئاگات لە خۆت بێت
سلاڤۆی

The post سلاڤۆی ژیژەک: لە خەڵکی ئێرانەوە فێر بین appeared first on ژنەفتن.

بۆ وەڵامی ئەم پرسیارانە، دەشێت لە چەند لایەنێکەوە بڕوانینە ئەم پرسە، بەش بەش و لێکدابڕاو، تا بتوانین زیاتر و نزیکتر لە ڕەهەندە جوداکانی بابەتەکە تێبگەین، هەڵبەت هۆکاری دیکەش هەن لە پشتی ئەم بێدەنگی و دژبوونە باشوورییەوە و بەشێکی گەورەشیان سیاسین، بەڵام من لێرەدا تەنها ویستوومە بەدووی وەڵامی بەشێک لەو پرسیارانەدا بڕۆم کە زیاتر پەیوەستن بە کولتوور و دونیابینیی کۆمەڵگەی کوردییەوە لە باشوور. هەڵبەت ئەم پرسیارانە پرسیارگەلێکن لەم ڕۆژانەدا بوونەتە جێی سەرنجی زۆرێک لە ڕۆژهەڵاتییەکان، بەتایبەتی کاتێک لە ڕێی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە بەر پەلاماری ئەو عەقڵیەتە باوەی باشوور دەکەون و له ناخەوە ئازاریان پێ دەگات، چونکە نازانن چ تارمایییەک باڵی بەسەر دونیابینیی باشوورییەکاندا کێشاوە و ئاسۆکانی ڕۆژهەڵاتی لێ شاردوونەتەوە.

    
١.  بێئاگایی لە مێژوو:

کوردی باشوور لەبەر ئەوەی گەلێکە تا ناوەڕاستی سەدەی بیستەم بیری لە نووسینەوەی مێژووی دێرینی خۆی نەکردبووەوە، دواییش کە هەندێک کەسی تیا هەڵکەوتن و چەند بەشێکی ئەو مێژووە نەنووسراوەیان نووسییەوە، ئەم گەلە ئاوڕی لە هەوڵی ئەو کەسانە نەدایەوە و بەلایەوە نەبووە جێی سەرنج؛ بۆیە گەلێکە لە دەرەوەی ئاگاییی مێژوودا دەژی. گەلێکە تا ئێستاش ئاشنای مێژووی دوور و نزیکی خۆی نییە، ڕووداوەکانی ڕووداوگەلێکن زوو ڕوو دەدەن و زوویش بیر دەچنەوە؛ کارەسات و شۆڕش و ڕاپەڕینەکانی کاتێک سەر هەڵدەدەن زۆر بە خێرایی ڕوو دەدەن و بە هەمان ئەو خێرایییە و بێ ئەوەی هیچ پەندێکیان لێوە فێر بن، ڕاگوزەرانە تێپەڕ دەبن و ناویان لەناواندا نامێنێت. ئەمەش وا دەکات کە مرۆڤی ئێرە هیچ کات وەها سەیری خۆی و دەوروبەرەکەی و ئەو خاکەی لە سەری دەژێت نەکات، کە خودان بنەچەیەکی دێرینترە و دەبێت داکۆکی لەو بنەچە دێرینەی خۆی بکات، وەک دارێکی بێڕیشەیە و بە ئاسانی بای دەوروبەر لق و پۆپەکانی تێک دەشکێنێت. نازانێت و بێئاگایە لەوەی مێژووی ئەم گەلە لە خاکێکەوە دەست پێ دەکات کە سەردەمانێکی زۆر خاوەندارێتی کردووە و لە ڕێی زمان و کولتوور و سروشتێکی تایبەت بە خۆیەوە پاراستوویەتی، بەڵام وردە وردە و بەهۆی زاڵبوونی گەلانی دەوروبەرییەوە، بووەتە کۆڵۆنیایەکی نێودەوڵەتی (بە دەربڕینە تایبەتەکەی ئیسماعیل بێشکچی). مرۆڤانی نێو ئەم کۆڵۆنیا نێودەوڵەتییە کە کوردن، بە زەبری هێز و جەهلێکی موقەدەس، دابڕێنراون لە ڕابردووی دوور و نزیکی خۆیان و بەتەواوی لە ئێستایەکی بێ سەروبەردا دەژین. ئەوان لە بری ئەوەی مێژوو بخوێننەوە و ئاشنای ئەو دابەشکارییە مێژووییە بن که وای کردووە لە پارچەکانی دیکە دابڕێن، کەچی تازە خەریکی نوێکردنەوەی ِوشەگەلی پڕ لە کێشەی وەک ڕۆژهەڵات بە ئێرانی کردنەن! کوردی باشوور سەرباری ئەوەی کە پشتی کردووەتە مێژووەکەی و ئاوڕ لە ڕابردووی خۆی ناداتەوە، بیانووی ئەوەیە کە خەریکی تێگەیشتن و ڕاڤەکردنی کێشەکانی ئێستای خۆیەتی و کاتی ئەوەی نییە بیر لە ڕابردووی بکاتەوە و نایپەرژێتە سەر کێشەی پارچەکانی دی و پشتی کردووەتە ئەو ڕابردووە هاوبەشەی لەگەڵیاندا هەیبووە، کەچی ئەم پشتکردنەی نەبووەتە هۆی ئەوەی بیکاتە هەبوویەکی بەئاگا لە ئێستا، ئاخر ئەو ئاگاداری ئەوە نییە کە هەموو ئێستایەک ئێستایەکی بنەچەدارە و توند گرێدراوەتە مێژوویەکی دوورترەوە، کە تۆ خۆتت لە مێژوو دابڕی، ئیدی ئەستەمە بتوانیت لە ئێستا وەک ئەوەی کە هەیه تێبگەیت و لەنێو بەدحاڵیبوونێکی گەورەدا گێنگڵ دەدەیت.

٢.  داڕمانی ئومێد و خەونە گەورەکان:

ئەوەی سەیری دۆخی ئێستای باشوورییەکان بکات دەزانێت ئەوەی هەیە دەرئەنجامی نائومێدبوونێکی گەورەیە، نائومێدبوون له خۆزگە و خەونە گەورەکانی پێشین، ئەمەش وای کردووە کە باشوورییەکان گاڵتە بەو ڕابوونە مەزنەی ڕۆژهەڵات بکەن و پێیان وابێت مانەوە لە ژێردەستەیی داگیرکەر زۆر باشترە لە چوونە ژێردەستی ستەمکاری خۆماڵیی! ئەم داڕمانە؛ ئەم پشتکردنە گەورەیە لە خەونە گەورەکانی نەتەوە؛ لە خۆبێگانەبوونێکی سەیری هێناوەتە ئاراوە، بە جۆرێک کە بووەتە هۆی ئەوەی کوردی باشوور سڵ لە هەموو شتێکی خۆییانە بکاتەوە و هەمیشە بە ڕووی ئەوی دیکەی بێگانەدا بکرێتەوە، بەدەم بانگەواز و بیروباوەڕ و دروشمەکانی ئەوی ترەوە بچێت و بە تەواوی پشت بکاتە ناسنامە کوردییەکەی خۆی، پشت بکاتە بانگەواز و بیروباوەڕ و دروشمە ڕەسەنەکانی خۆی. سیماکانی ئەم داڕمان و پشت لە خۆکردنە بە تەواوی لە سەرجەم بوارەکانی ژیانی باشوورییەکاندا ڕەنگی داوەتەوە، گەر تەماشای شێوازی بیناسازی باشوور بکەیت، هیچ مۆرکێکی ڕەسەنانەی پێوە نابینیت، تەنانەت تابلۆ و ناوی شوێنە گشتییەکانیش سەر بە کولتووری هاوردەکراوی ئەوی دیکەن. لە ڕووی هونەرییەوە، فیلمە تورکی و فارسییەکان بە تەواوی بوونەتە پڕ بینەرترینەکانی باشوور و تیڤییەکانیان مۆنۆپۆل کردووە و لەم نێوەندەدا ئەوەی پێی دەوترێت هونەری ڕەسەن لە پاشەکشەیەکی گەورەدایە، ئەم هەژموونە هونەریەی تورک و فارس بە ئاشکرا بە سەر ئەو ناوچانەوە دەبینرێت کە نزیکی هەریەک لەو دوو وڵاتە داگیرکەرەن، کاریگەرییەکە بە جۆرێکە کە لە شێوازی قژ داهێنان و جلپۆشین و قسەکردنیشدا ڕەنگی داوەتەوە و لاسایییان دەکەنەوە. لە باشوور حیزبایەتی کردنیش بە هەمان ئاڕاستەدا براوە و بە ئاشکرا ملکەچبوون بۆ ئەوی دیکەی بێگانە و داگیرکەر هەستی پێ دەکرێت. تەنانەت هەژموونە هاوردەکراوەکە چۆتە بەرگی بچووکترین وردەکارییەکانی ژیانەوە، لەوانە شێوازی دینداری و پەرستشە کەسییەکان، کە گۆڕانی ڕووکەشانەی زۆری بەسەردا هاتووە و بووە بە دیندارییەکی تەواو جیاواز لەو دیندارییەی کە پێشتر لە کوردستاندا هەبوو، هەژموونی عەقڵیەتی ئەوی دی بە تەواوی بەسەر تاکی کوردەوە دیارە لە باشوور. وەنەبێ باڵادەستی ئەم هەژموونانە توانیبێتیان لە ناخەوە کەسەکان بگۆڕن، بەڵکوو تەنها شەیدابوونێکی ڕووکەشانەیە و لە ناخەوە هەمان خودە سەرلێشێواو و ونبووەکەن کە پشتی کردووە لە مێژووی خۆی، کە هەڵهاتووە لە ناسنامە ڕاستەقینەکەی خۆی. شەیدابوونی ئەمان بەدووی ئەزموونی ڕامنەکراودا، بە تەواوی مەترسیداری کردوون، چونکە شتەکان وەک ئەوەی کە دەبێت لێیان تێبگەن، لێی ناگەن و ڕووکەشانە پراکتیزەی بڕوا کوێرانەکانی خۆیان دەکەن، شتێک کە وادەکات ئاسانتر دەستەمۆ و ڕام بکرێن و بۆ ئەجێندای جۆراوجۆری دەوروبەر خێراتر سوودیان لێ وەربگیردرێت.

٣. شەیدابوون بە ئەزموونە ڕامنەکراوەکان، ئەوەی کە تاقی نەکراوەتەوە:

کوردی باشوور زۆرێک لە شێوازەکانی حوکمڕانی بەسەردا تاقیکراوەتەوە، بەڵام لە کاتی پراکتیزەکردنی بەشی هەرە زۆری ئەو شێوازانەدا، هیچ کات هەوڵی گۆڕینی کولتوور و بیرکردنەوە وشک و دۆگماکانی نەدراوە و هەمیشە گۆڕانکارییەکانی لە ئاستی ڕووکەشدا ماونەتەوە، ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە ئەم گەلە هەرگیز گۆڕانکاریی ڕیشەیییانەی بەخۆوە نەدیوە. کاتێک کوردایەتی وەک دوایین شێوازی حوکمڕانی تاقی دەکرێتەوە و دەبێتە هۆی کەڵەکەبوونی نادادی و ستەم و چەوساندنەوە و برسێتی، ئیدی خەڵکی هەوڵی دۆزینەوەی ڕێگەچارەی دیکە دەدەن، لەو نێوەندەشدا ئەو ڕێگەچارەیەی کە تاقی نەکراوەتەوە فۆرمە دینییەکانی حکومڕانییە. باشوور وا بەرەو ئەو ئاڕاستەیە دەچێت، هەر کەسێک سەیری عەقڵیەت و دونیابینیی ئێستای خەڵکی باشوور بکات، تێدەگات لەوەی کە ئایندە خەریکە دەکەوێتە دەستی ڕابەرانی ئەو حوکمە تاقینەکراوەوە. لە کاتێکدا ڕۆژهەڵات ڕێک بەپێچەوانەی باشوورەوە، حوکمی دینی تاقی کردووەتەوە و لێی هەڵدێت، چونکە ئەو حوکمە بووەتە هۆی کەڵەکەبوونی نادادی و ستەم و برسێتی و سەرکوتکردنی ئازادییە فەردییەکان، بەڵام ئەوەی لە ڕۆژهەڵات تاقی نەکراوەتەوە کوردایەتییە کە وەڵامدەرەوەی خواستە نەتەوەیی و ئینسانییەکانی تاکی کورد بێت ( ئەمە بۆ باشوورییەکان بڕێکیش مایەی پێکەنینە!). بەشێکی زۆری ئەو لێکتێنەگەیشتنەی نێوان باشوور و ڕۆژهەڵات پەیوەستە بەم دوو ئاڕاستە جیاوازە لە ئەزموونکردنی ژیاندا. کاتێک یەکێکیان بڕیار دەدات ئاڕاستەکەی بگۆڕێت چونکە دەزانێت بە هیچ کوێی ناگەیەنێت، ئەوی دی بەرەو ئەو ئاڕاستەیە دەچێت کە ئەم بەجێی هێشتووە و پێی وایە لەوێوە دەگاتە ئامانجە سەرەکییەکانی خۆی، لەمەشدا هەردوو پارچەکە بۆ تاقیکردنەوەی ئەزموونی ڕامنەکراو تا ڕادەیەکی زۆر لە یەک دەچن و تا ڕادەیەکی زۆریش لە ئاڕاستەکانیاندا ڕووەو داهاتوو پێچەوانەی یەکدی جووڵاونەتەوە.

٤. کێشەی لەچک و ئازادی:

کاتێک ستەم و زۆرداری دەگەنە ترۆپک، ئیدی خەڵکی بە دووی بچووکترین دەرفەت و بیانوودا دەگەڕێن تاکوو تۆڵە لەو ستەمکارانە بکەنەوە کە بوونەتە هۆی چەوساندنەوەیان. ئەمە شتێکە کە هوشیاری باشوورییەکان، لە دەرئەنجامی بێئاگایی لە مێژوو، تێنەگەیشتن لە ئێستا، داڕمانی ئومێدە گەورەکان و شەیدابوون بە ئەزموونی ڕامنەکراو، درکی پێ ناکات. باشوور وادەزانێت لەچک کرۆکی بابەتەکەیە و ئامانجیش لەم ڕابوونە لێدانە لە پیرۆزییەکانی ئاینی ئیسلام، لەمەشدا هەم ئەوانە تاوانبارن کە هەوڵ دەدەن ڕابوونەکە زیاتر بەرەو ئەو ئاڕاستە ئایدۆلۆژییە ڕووتە ببەن و لە مافی نەپۆشینی لەچکدا کورتی بکەنەوە، هەمیش ئەو هەژموونە خۆسەپێنە و ویستە خۆمەڵاسدەرەی هەندێک هێزی باشوور کە نیازیانە ئەم ڕابوونە مەزنەی ڕۆژهەڵات بە تەنیا لە لەچکدا کۆ بکەنەوە و ئەمە بکەنە دەرفەتێک بۆ داخرانی زیاتری کۆمەڵگە و کۆکردنەوەی زیاتری خەڵک لە دەوری ویستە لەمێژینەکەی خۆیان. ئەوە ڕوونە کە داوای ئازادی کرا دەبێت ئازادی لە پۆشیندا بەشێکی جیانەکراوە بێت لێی، بەڵام ئەوە تەنها ڕوویەکی پرسەکەیە و کێشەی کورد لە ڕۆژهەڵات زۆر لە پۆشینی جلوبەرگ و لەچک گەورەتره، کورد لەوێ ئینسانێکی بێ ماف و چەوسێنراوە، گەلێکە زمان و خاک و هونەر و کەسێتییەکەی بە بەردەوامی دەشێوێنرێت و خراوەتە بازنەی کۆڵۆنیا نێودەوڵەتییەکەوە و دەبێت خۆی لەو کۆت و بەنده زۆرانە ڕزگار بکات.

ڕابوونی ڕۆژهەڵات دژ وەستانەوەیە لەگەڵ هەموو ئەوانەی دەیانەوێت کورد دەستەمۆ بێت، یان خەباتەکەی بچووک بکرێتەوە لە چەند داواکارییەکی سەرەتایی بۆ بەدەستهێنانی هێندێک ئازادیی ڕووکەشانە. گەر لەچک بە تەنیا کێشە هەرە گەورەکەی کورد بێت، خۆ ئەوەتا باکوور ساڵانێکی زۆر بە پرۆسەی بە سێکۆلارکردندا تێپەڕی و لە زۆر شوێندا لەچک فڕێدراوە، کەچی هێشتاش کورد هەر دەستەمۆ و داگیرکراو و ستەملێکراوە! ئەم وێناکردنە شێواوه بۆ خەباتی ڕۆژهەڵات، هەڵەیەکی ئێجگار گەورەیە و شەڕێکە دژ بە کێشە ڕاستەقینەکانی کورد، کورد ناتوانێت لە یەک کاتدا هەم شەڕی دژ بە ئایین بکات و هەم شەڕی نەتەوەییش، لە کاتێکدا لای بەشێکی هەرە بەرچاوی ئەم گەلە هەم ئیسلامبوون و هەم کوردبوون دووانەیەکی لێکدانەبڕاون و وەک یەک پیرۆزن. شەڕ دژ بە بیروباوەڕە پیرۆزەکانی خەڵکی لە ئان و ساتی ڕابوونی دەستەجەمعیدا، لەبری یەکخستنی هەوڵەکان بۆ سەرخستنی ئەو ڕابوونە، پەرتەوازەیی زیاتر چێ دەکات و ئەوەندەی تر ململانێ ناپێویستەکان زەق دەکاتەوە، کە ئەمەش زۆر بە ئاسانی بە قازانجی دەسەڵاتی ستەمکار دەشکێتەوە. با ئەوە ڕوونتر بگەیەنین، ڕۆژهەڵات ئازادی دەوێ، نایەوێت کەس بیچەوسێنێتەوە، بۆ ژیانێکی باش و شایستە و ئازادانە تێدەکۆشێت، ژیانێک کە جێی هەمووانی تێدا بێتەوە و لەچک بەسەر و بێ لەچک وەک یەک تێیدا خاوەن ماف بن. ئەمە شەڕ نییە دژ به پیرۆزییە ئاینییەکانی گەلێک، ئەمە شەڕە دژ بە داگیرکەرێک کە بە بیانووی ئاینەوە دەستی ناوەتە بینەقاقای ئازادییەکان، خەڵکی ئازادیخوازی کورد کە ڕژاونەتە سەر شەقامەکان، ئازادیی کوردستانیان دەوێ، لەچک تەنیا بیانووە، ناکرێت بە پێوەری توندڕەوانی باشوور خەباتی ئەو بەشەی کوردستان بپێورێت، ئەو توندڕەوانەی دەیانەوێت لە ڕێی وروژاندنی پرسی لەچکەوە، ڕێگا بۆ بە کابولکردنی زیاتری ئێرە خۆش بکەن. لێیگەڕێن ڕۆژهەڵاتییەکان بە ڕێی خۆیاندا بەرەو ئەو ئاسۆیە بچن کە لێیانەوە دیارە و  گوێ بە تارمایییەکانی باشوور نەدەن، دێر یان زوو ئەو ئاسۆیە لێرەش بەدەردەکەوێت و تارمایییەکان ڕادەماڵێت.

The post تارماییەکانی باشوور، ئاسۆکانی ڕۆژهەڵات appeared first on ژنەفتن.

چەند خاڵێک لە پەراوێز و سیاقی ناڕەزایەتییەکانی ئێستادا

١

ئەو ناڕەزایەتییانەی بەدووی مردنی مەهسا (ژینا) ئەمینی-دا بە خێرایی پانتاییی سەرتاسەری و گشتییان گرتەوە لە لایەکەوە بەردەوام و فراوانبوونی ناڕەزایەتییەکانە دژی حیجابی زۆرەملێ لە چەند ساڵی دواییدا و لە بەردەوامی ناڕەزایەتییەکانی کچانی شەقامی ئینقلاب و جۆرەکانی دیکەی سەرپێچیی مەدەنیی هاوشێوە لە چەند دەیەی ڕابردوودا و لەلاکەی دیکەوە پەیوەندی بە ناڕەزایەتییەکانی نۆڤەمبەری ٢٠١٩ (ئابان ماهی ١٣٩٨)ەوە هەیە لە ئێران. سەرەڕای سەرکوتی فراوان، دوو هۆکاری دەرەکی کاریگەرییان لەسەر دروستبوونی مەودای زەمەنی نێوان ناڕەزایەتییەکانی ئێستا و ناڕەزایەتییەکانی نۆڤەمبەر (و دیسێمبەری ٢٠١٩ وەک ناڕەزایەتیی بەرانبەر کەوتنەخوارەوەی فڕۆکەی گەشتیاری) هەبوو. یەکەم هۆکار گرژبوونەوەی قەیرانی جیۆپۆلەتیکی بوو بەدووی دەرچوونی ئەمریکا لە بەرنامەی گشتیی هەنگاوە هاوبەشەکان (بەرجام) کە لە بڕگەیەکدا ئێران و ئەمریکای تەنانەت تا بەردەم پێکدادانی سەربازی برد و هۆکاری دووەم ئەو قەیرانە بوو لە بڵاوبوونەوەی پەتای کۆرۆناوە دروست بووبوو کە لە واقیعدا توانای پێکەوەیی و هاوپشتی و کۆبوونەوەی تاکەکان و پێکهێنانی ناڕەزایەتیی سەرتاپاگیری شاریی تەواو سنووردار کردبوو. جگە لەمە، زۆرێک لە ڕووداوەکانی دوو ساڵی ڕابردوو بە ئەگەرێکەوە دەیانتوانی زۆر زووتر مەشخەڵی ناڕەزایەتییە شارییەکان هەڵبکەن. ئەگەرچی ناڕەزایەتییە کۆیی و کۆمەڵایەتییەکان بە فۆرمی جۆراوجۆری ناڕەزایەتییە کرێکارییەکان، مامۆستایان، خانەنشینان و ژنان بەفراوانی بەردەوام بوون.

٢

ڕەگەز و نەتەوەی ژینا دوو هۆکاری کاریگەریی ناو ئەم ناڕەزایەتییانەن. ئەوەی ژینا دوای دەستگیرکردنی لەلایەن پۆلیسی ئەخلاقەوە دەمرێت، ناڕەزایەتییەکانی دوای مردنی ئەوی بە بزووتنەوەی ژنانی ئێرانەوە بەستەوە و ئەوەی کە ژینا خەڵکی کوردستان بوو، بووە هۆکاری ئەوەی خەڵکی کورد کە ئەزموونگەلی زۆرتریان لە مەیدانی خەباتە کۆمەڵایەتییەکاندا هەیە پێشڕەوی ئەم ناڕەزایەتییانە بن. گرێدانەوەی ناڕەزایەتییەکان بە بزووتنەوەی دژە حیجابی زۆرەملێ خواستێکی خستە نێو کارنامەی ناڕەزایەتییەکانەوە کە تا ئاستی جۆرێک ناڕەزایەتیی دژە سیستەم بەرزی دەکاتەوە. هەروەها کوردبوونی ژینا و ناڕەزایەتییەکانی سەرجەمی خەڵکی جۆراوجۆر و فراوانی ئێران، کەش و فەزای هاوپشتیی نەتەوەیی (لە سەرووی کورد و تورک و فارس و گیلەک و لوڕ و هتد) دروست دەکەن. ئەو فەزایەی لە ساڵانی پێشوودا تەواو زیانی بەرکەوت بوو و فۆرمگەلی جۆراوجۆری ئایدیۆلۆژییە «پان»ەکانی وەرگرتووە کە هاوشێوەی ناسیۆنالیزمی «سەنتەرخواز» لە تەنها دەریچە هەنووکەیییەکان دەبەستن.

٣

خواستی هەڵوەشاندنەوەی فەرمانی حیجابی زۆرەملێ یاخود خواستی زۆر نەرمتری وەک هەڵوەشاندنەوەی پۆلیسی ئەخلاق، ئاکامی زۆر گرنگی لە مەیدانی خەباتە دژە-هەژموونییە جەماوەرییەکاندا دەبێت. بەدیهێنانی تەواوەتیی ئەم خواستە هەژموونی حاکمییەت لە مەیدانە شارییەکاندا لەناو دەبات، کە لە دۆخی بەدیهاتندا، هەنگاوی زۆر بەرزتری ناو خەباتە دیموکراتییەکانی چوار دەیەی ڕابردوو دەبێت. بەم جۆرە، لە پراکتیکدا فەزای بنچینەییی ژیانی ملیۆنان کەسی هاووڵاتییانی ئێران لەژێر هەیمەنەی هەژموونی کولتووریی حاکمییەت ڕزگاری دەبێت. ئەو هۆکارە بنچینەیییەی کە حاکمییەت بەرگەی خواستێکی وەها ناگرێت و گۆڕانێکی ڕادیکاڵ بە «ڕیفۆرمێکی یاسایی» ڕوواڵەتی دەبەخشێت، هەر ئەمەیە. لە هەلومەرجی وەهادا، جگە لە ژینگەی خێزان (کە لە بەشی گەورە و ڕۆژانەی خێزانەکاندا، حاکمییەت هیچ کاتێک نەیتوانیوە هەژموونی کولتووریی خۆی لە چوار دەیەی ڕابردوودا پیادە بکات)، میدیاکان و سۆسیال میدیاکان (کە بەهۆی ئەو توانایەی شۆڕشە تەکنیکییەکانی زانیاری دەیخەنە بەردەستی نەیاران، حاکمییەت هەژموونی خۆی لە دوو دەیەی ڕابردوودا وردە وردە لەدەست داوە) و کۆمەڵگەی مەدەنی (کە بەهۆی بێتوانایی حاکمییەت لە پیادەکردنی هەژمووندا لە ڕاستیدا بە سنووردارکردنی هەرچەند زیاتر هەوڵی داوە لاوازی بکات)، لە مەیدانی فەزای شاریشدا هەژموونی حاکمییەت لەنێو دەچێت. بەم جۆرە تەنها پانتایییەکی پیادەکردنی هەژموونی حاکمییەت دامەزراوە سیاسییە فەرمییەکان دەبن و هەر ئەمەش حاکمییەت دەخاتە ناو ناسکترین بارودۆخەوە.

٤

هەڵبەت هەمان خواستی ڕەتکردنەوەی حیجابی زۆرەملێ چەندین بەربەرستیش دەخاتە بەردەم فراوانبوون و سەرتاپاگیربوونی ناڕەزایەتییەکانەوە بەوەدا کە خواستێکی هاوسەنگ و یەکسان نییە بۆ هەموو چین و توێژە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکانی کۆمەڵگە. بۆ هەندێک کەس ئەولەوییەتێکی یەکلاکەرەوەیە، بۆ هەندێکی دیکە خواستێکە بە ئەولەویەتێکی کەمترەوە و بۆ گروپەکانی دیکەش هەر لە بنەڕەتدا بابەت نییە. بەم هۆیەشەوە ئامادەیی ڕیزی چینە جۆراوجۆرترەکانی خۆپیشاندەرەکانی ناو شارە گەورەکان پێویستی بە گرێدانەوەی ئەم خواستە بە خواستە دیموکراتی و دادپەروەریخوازییەکانی دیکەوە هەیە.

٥

ئەو هۆکارانەی بوونە بەربەست لە بەردەم سەرکەوتن و بەردەوامیی ناڕەزایەتییەکانی دیسەمبەری ٢٠١٧ و نۆڤەمبەری ٢٠١٩ کەموزۆر هەر ماون و لێرەن: پەنابردنە بەر میکانیزمەکانی سەرکوت و بێباکیی ڕووت بەرانبەر بە خواستە کۆمەڵایەتییەکان بەبێ بیرکردنەوە لە ئاکامە وێرانکارەکانی لەسەر بوونی درێژماوەی «ئێران» [نووسەر خۆی ئێرانی خستووەتە ناو کەوانەوە وەک نیشانەیەکی مشتومڕساز-وەرگێڕ]. لە ساڵانی دوای بەربەستی پێکهاتەیی و بەتایبەت لە چەند ساڵی دواییدا، دوو هۆکار کۆمەکیان بە بەردەوامیی دۆخی باڵادەست کردووە. یەکەم چڕبوونەوەی هەرچی زیاتری دەسەڵات لە دەستی دامەزراوەیەکدا و دووەم پەنابردنە بەر ململانێ جیۆپۆلەتیکییەکانی ناو پەیوەندییە جیهانییەکان. هۆکاری یەکەم جۆرێک کارایی لە سەرکوتکردندا دروست کردووە و هۆکاری دووەمیش جۆرێک هەڵاتنی کاتی بۆ ڕووبەڕوبوونەوە لەگەڵ فشارە جیهانییەکان و بەردەوامیدان بە بارودۆخی باڵادەست. بەڵام هەردوو هۆکارەکە لە هەمان کاتدا پاژنەی ئەخێلی دۆخی باڵادەستن. واتا چڕبوونەوەی دەسەڵات لە دەستی دامەزراوەیەکی تایبەتدا دەبێتە هۆکار کە ساتێکی پچڕانی نێو میکانیزمەکانی سەرکوت بە ئەگەرێکەوە ساتی کەوتنی ڕەهاش بێت و هۆکاری دووەمیش، لەجیاتی سوودوەرگرتن لە سیاسەتە هاوسەنگە ئەرێنی یان نەرێنییەکانی ناو پەیوەندییە جیهانییەکان، تەنها هاوڕایی لەگەڵ یەکێک لەو دوو جەمسەرە تازە دەرکەوتووە هەڵبژاردووە، لە ڕاستیدا بە دانانی هەموو هێلکەکان لەناو سەبەتەیەکدا، ئەگەری مەترسیی دۆخی باڵادەست بۆ حاکمییەت بەتەواوی زیاد دەکات و ژیانی درێژماوەی بەگشتی دەکاتە وابەستەی گەمەکانی زلهێزەکانی ناو مەیدانی جیهانی.

٦

زۆرینەی ڕەهای ئەکتەران و چالاکوانانی بزووتنەوە هەنووکەیییەکان نە چاوەڕوانی بۆمبارانی ئەمریکییەکان و نە «هیومانیستە» جەنگوازەکانی دیکەن و نە هێمای یەکێتیخواز و پاشا و سەرۆک کۆمار دەخوازن. ڕاستگۆیی بانگەشەکارانی ئۆپۆزیسیۆن لە ڕۆڵی دروستکەرانەیان وەک پشتیوان و هاوڕێ دایە نەک ڕێبەرایەتیکردن. بەردەوامیی بزووتنەوە هەنووکەییەکان لە بنەڕەتدا وتەبێژ و قسەکەرانی خۆیان دروست دەکەن و هەر ئەوەی پێیان لەسەر زەوی واقیعییەتە باڵادەستەکان هەیە لە بنەڕەتدا فۆرم بە ڕێنمایییە پراکتیکییەکانی ئۆپۆزیسیۆنی نەزمی باڵادەستیش دەبەخشن.

٧

بەردەوامیی دۆخی باڵادەست، ئاسۆیەک جگە لە بەردەوامیی پرۆسە وێرانکارەکان بەدووی خۆیدا ناهێنێت. خێرابوونی وێرانبوونی ژینگە و لەناوچوونی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان لە درێژماوەدا ئەم وڵاتە دەکاتە بیابانێک کە تێیدا نە توانای ژیانی ناسراوی مرۆیی بوونی دەبێت و نە ژینگەیەکیش بۆ ژیانێکی بەردەوام. قەیرانە ژینگەیییەکان لە پێکهاتە و بەرنامە و سیاسەتە دژە-سروشتییەکانەوە خێراتر دەبن و بەشی زۆری سنووری ژیان بە ئاستی شوێن و دەروازەی ناشایستەی ژیان دەگەیەنن. ئەو قەیرانە مرۆیییەی لە قەیرانە ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکانەوە سەرچاوەی گرتووە بۆ بەشی زۆری دانیشتوانی ئەم دەریچەیە جگە لە داوەشان و لەناوچوونی لەسەرخۆ و مردن یان کۆچ هیچی دیکە نامێنێتەوە و تەنها بیابانێک دەمێنێتەوە بەرژەوەندی و کەرەستە ژێرزەوییەکانی بۆ کۆمپانیا فرەنەتەوە خۆرهەڵاتی و خۆرئاوایییەکان دەبن.

٨

تەنها هیوا، تەنها جەوهەری ژیانبەخش بتوانێت پرۆسە وێرانکارە هەنووکەیییەکان بووەستێنێت، بەردەوامی و فراوانبوون و هەڵکشانی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکانە. لە وەها بەستێن و پانتایییەکدا «ژینا» چیتر ڕەمزی ژیان نییە، بەڵکوو خودی ژیانە.

The post ژینا واتا ژیان appeared first on ژنەفتن.

دوێنێ، ڕێكەوتى ١٨ .٠٦ .٢٠٢٢ لە شارى كاسڵ لە ئەڵمانیا پانزەیەمین پێشانگاى هونەرى “دیكۆمێنتا” Documenta دەستى پێ كرد. دیكۆمێنتا پێنج ساڵ جارێك دەكرێتەوە و لەسەر ئاستى جیهان بە گەورەترین ڕووداوى هونەریى شێوەكاری دادەنرێت كە خەڵاتەكەى بۆ هونەر دەكرێت بە نۆبڵى ئەدەبیات و ئۆسكارى سینەما بەراورد بكرێت. كارەكان لەم پێشانگایەدا لە ڕووبەرێكى گەورەى ناوەندى شارەكەدا، لە ٣٢ شوێنى بەرفراوانى كراوە و داخراودا، پیشان دەدرێن و ماوەى سەد ڕۆژ بەردەوام دەبێت. بە گوێرەى داتاكان لەو ماوەیەدا زیاتر لە یەك ملیۆن كەس لە ناوخۆى ئەڵمانیا و جیهانەوە سەردانى شارەكە دەكەن. جگە لە نمایشى كارە شێوەكارییەكان چەندین چالاكی تر بەڕێوە دەچن، وەكوو كۆڕ و سیمینار، پێشانگاى كتێب، كۆنسێرتى میوزیك، سەما. لە بنەڕەتدا ئەم پێشانگایە ساڵى ١٩٥٥ لەلایەن ئارنۆڵد بودەى هونەرمەندەوە بۆ یەكەمجار ڕێك خراوە بە ئامانجى ناساندنى ئەو ستایل و بەرییانە هونەرییانەى كە لە ماوەى دەسەڵاتدارێتیى نازیدا دەرفەتیان پێ نەدرابوو تێكەڵ بە كۆمەڵگەى ئەڵمانى ببین.

لە چواردەیەمین پێشانگاى دیكۆمێنتادا (٢٠١٧) خەڵاتى یەكەم بەخشرایە هونەرمەندى كورد “هیوا ك.” بۆ كارى When We were Exhaling. ئەم جارەیان پتر گرنگى بە كارى دەستەجەمعى دراوە و یەكێك لە ئامانجەكانى پێشانگاى ئەمساڵیش هەر ئەوەیە كە هونەرمەندانى وڵاتانى جیهان لە كارى پێكەوەییدا لێك نزیك ببنەوە. بەڵام هەوڵێك دەستبەجێ دژ بەم بانگەشەیە وەستایەوە، ئەویش ناڕەزایەتى بەشێك لە لایەنگرانى زایۆنیزم بوو دژ بە پێشانگاكە. لێرەدا تەنیا سەرنجێك لەسەر ئەم پرسە دەردەبڕم و لە ڕۆژانى داهاتوودا ڕەنگە چەند كارێكى هونەرى بخەمەڕوو.

پوختەى ئەم مەسەلەى ناڕەزایەتییە ئەمەیە كە كارگێڕیى پێشانگاى پانزەیەمینى دیكۆمێنتا سپێردراوە بە ڕوان گروپ Ruangruppe كە گروپێكى هونەریى ئەندۆنیزین. گروپە دژە دژە-سامییەكان لەبەر دوو هۆكار لەم كارە ناڕازیین:

یەكەم: هونەرمەندى موسوڵمانى ئەندۆنیزى و فەڵەستینى بانگهێشت كراون و كارەكانیان لە شوێنە بەرچاوەكاندا نمایش دەكرێن، لە كاتێكدا هیچ هونەرمەندێكى ئیسرائیلى بانگهێشت نەكراوە.

دووەم: هەندێك لە ئەندامانى ڕوان-گروپ مەیلى پۆستكۆلۆنیالیزمیان هەیە. جا لەم بارەدا كە ئەوان دژ بە كۆلۆنیالیزمن، ئیسرائیلیشیان لە ڕیزى دەوڵەتانى كۆلۆنیالیستدا حسێب كردووە بەو پێیەى وەك كۆلۆنى خۆى دەستى بەسەر بەشێك لە خاكى فەلەستیندا گرتووە. بەلاى هەندێك لە گروپە بەرەنگارەكانى دژە-سەمەتیزمەوە، ئەم هەڵوێستە بە واتاى جووبێزى و ڕاسیزمە.

بەم ناڕەزایەتییەوە پێشانگاكە دەستى پێ كرد، تەنانەت سەرۆكوەزیران “شتاین مایار” دوودڵى خۆى بەرامبەر پێشانگاكە دەربڕى، بەشێكى بەرچاویش لە ڕۆژنامەگەریى ئەڵمانى هێندەى تر حەشۆیان دا و كردیان بە باسى گەرمى ڕۆژ؛ تەنانەت ڕۆژنامەى Bild بە “سكانداڵ” ناوى برد. هێندەى بزانم هێشتا شتێكى جددى بۆ بەرگریكردن نەنووسراوە جگە لە یەك دوو ڕوونكردنەوەى ناڕاستەوخۆى كارگێڕیى پێشانگاكە و شارى كاسڵ، وەك بڵێى هیچ كەس ناوێرێت خۆى لە قەرەى ئەم پرسە بدات، بۆ ئەوەى بە “دژە-سامى” و “لایەنگرى موسوڵمان” تۆمەتبار نەكرێت. بەلاى منەوە ئەم هێرشە بۆ سەر دیكۆمێنتا عادیلانە نییە، لەبەر ئەوەى خۆى بڕێك مەیلى ڕاسیستى تێدایە. چۆن؟

گومانى تیا نییە كە بزووتنەوەى دژە ڕاسیزم كاریگەریى گەورە و بەرچاوى هەبووە لەسەر كۆمەڵگەى ئەڵمانى دواى نازیزم تاوەكوو ئێستا. ئەو هەمەڕەنگییەى لە كۆمەڵگەى ئەڵمانیدایە و ئەو پێشوازییەى لە دە ساڵى ڕابردوودا لە پەنابەران، بە پەنابەرانى موسوڵمانیشەوە كراوە، بەرهەمى ئەو خەباتە درێژەیە. لەگەڵ ئەوەیشدا ڕاسیزم هێشتایش بەرچاوە، بەم پێیەى خەباتى دژە ڕاسیزم گرنگییەكەى هەر وەكوو خۆیەتى، بەڵام ئێستا هەندێك شت گۆڕاون. جووەكان توانیوویانە تاڕادەیەك ژیان و سەلامەتى نەك ئەوانەى كە لە ڕۆژئاوا دەژین، بەڵكوو جووەكانى نێو چوارچێوەى دەوڵەتى ئیسرائیلیش گەرەنتى بكەن. ئەوان دەزانن هێشتایش لە كۆمەڵگەى ڕۆژئاواییدا دژایەتیى سامى بنەبڕ نەبووە، بۆیە تەواو هەستەوەرن بەرامبەر هەر كردە و گفتارێك كە بە ئاستەم بۆنى جووبێزیى لێ بێت بۆ ئەوەى نەهێڵن بە هیچ جۆرێك زەمینەى هۆڵۆكۆستێكى تر بسازێتەوە. لە بەرامبەردا فیگورێكى تر هەتا بێ سەلامەتى ژیان و كەرامەتى زیاتر لەدەست دەدات، ئەویش فیگورى مرۆڤى موسوڵمانە، بەتایبەت لە دواى جەنگى ئۆكرانیاوە پەنابەرى ڕۆژهەڵاتى زۆرینە موسوڵمان “پلەى دوو”ى نەك كۆمەڵگە، بەڵكوو پلەى دووى پەنابەرانیشن؛ زیادەن و ڕێیان لە ئەوروپییەكانى دیكە گرتووە. ئەوە ڕاستە كە بەشێكى بەرچاو لە پەنابەرانى موسوڵمان كێشەى زۆریان بۆ كۆمەڵگە ئەوروپییەكان ناوەتەوە، هەر لە توندڕەوییەوە تاوەكو پەچە، لە نەریتگەرایییەوە تاوەكوو كارى ڕەش، بەڵام لە ئێستادا هەر گوتارێك دژ بە “موسوڵمان” لە ڕۆژئاوا، تەنانەت ئەگەر لاى جوویشەوە بێت، دەچێتە خزمەتى ڕاسیزمى دژە موسوڵمانەوە. ئەو جووانەى كە پتر لەم هێڵە ڕاسیستییە نزیك دەبنەوە زایۆنیستەكانن؛ جووە دەمارگیرەكان بۆ دەوڵەتى ئیسرائیل كە هەر ڕەخنەیەك لە دەوڵەتەكە وەك دژایەتیى سامى لێك دەدەنەوە. ئەم ناڕەزایەتییەى وا ئێستا بەرامبەر دیكۆمێنتا هەیە ڕێك گوتارێك هەڵگریەتى كە “دەوڵەت” و “گەل”ى ئیسرائیل هاوشوناس و تەبا دەبینێت، واتە نەك خۆى هیچ كارێكى دەوڵەتەكەى سەركۆنە ناكات، بەڵكوو هەر سەركۆنەیەك بە ڕاسیزم بەرامبەر هەموو گەلى جوو لێك دەداتەوە.

دوێنێ زایۆنیستەكان بەرامبەر ئەو بینایەى كە لە فریدریش پلاتزى شارى كاسڵ بۆ بەرێوەبردنى پێشانگاكە تەرخان كراوە، بە ئاڵاى ئیسرائیلەوە خۆپیشاندانیان كرد و هەندێك لە دروشمەكانیان ئەمانە بوون: “ئیسرائیل بۆ زایۆنیزم”؛ “نابێ هیچ سەكۆیەك بۆ ئەوانە هەبێت كە دژى ئیسرائیلن”، “هاوپشتى بۆ سەروەرێتیى [دەوڵەتى] جوو”، “دژ بە بە هەر دژە زایۆنیستێك”. بەلاى منەوە ئەم پرسە وەك “دژایەتیى سامى” قابیلى داكۆكى نییە. میشێل وۆڵف-زۆن لە وتارەكەیدا زۆر هەوڵ دەدات پاساوى ئەم ناڕەزایەتییە بەوە بدات كە دەوڵەتى ئیسرائیل پارێزەرى گەلى جووە، لەبەر ئەوە هەركەس ئەم مافە بۆ جوو بە ڕەوا نەبینێت ئەوا ڕاسیستێكى دژە سامییە. ئەو هەندێ لە هونەرمەندانى ڕوان-گروپ بە بەشدار لە كەمپەینى Boycott, Divestment and Sanctions (BDS)ـى نەیار بە ئیسرائیل تۆمەتبار دەكات؛ هەروەها دەڵێت ئەو ئەندامانە سەركۆنەى كۆلۆنیالیزمى ڕۆژئاوایى و ئیسرائیلییان كردووە، بەڵام سەركۆنەى كۆلۆنیالیزمى چینى، ڕووسى، عوسمانى و ئەندۆنیزییان (!) نەكردووە. هەڵبەت دەشێت وا بێت ئەگەرچى هەرگیز ناشێت كۆلۆنیالیزمى فەرەنسى بە هى ئەندۆنیزى بەراورد بكرێت، بەڵام هێشتا ئەم پاساوە بەس نییە و خۆیشى پارادۆكسیكاڵە: وۆڵف-زۆن هەموو فەڵەستینییەكان لەوێوە بە دژە سامى تۆمەتبار دەكات كە دان بە دەوڵەتى ئیسرائیلدا نانێن، بەڵام ئەو جووەى وا هیچ شتێك، نە دەوڵەت و نە خاك و نە ژیان بۆ فەڵەستینییەك بە ڕەوا نابینێت، بە ڕاسیزم تۆمەتبار ناكات. لە لایەكی تر ناوهێنانى چەندبارەى “موسوڵمان” لە وتارەكەیدا، هەر وەك لە زۆربەى ئەو وتار و ڕاپۆرتانەى تردا وا دەربارەى ئەم پرسەن، ئەنقەستە و زەمینەسازییە بۆ شتێك كە دەكرێت بە “موسوڵمانبێزى” ناوى ببرێت.

دژایەتیى ڕاسیزم تەنیا لەو هاوسەنگییەدا كاریگەر و حەقیقییە كە بەسەر خۆیدا هەڵنەگەڕێتەوە، كە دژایەتیى ڕاسیزم بێت لە هەموو فۆڕمەكانیدا. دژایەتیى ڕاسیزم ئەو كاتە بەهاى هەیە كە توندڕەوى بۆ نەتەوە/دەوڵەت/نەژاد تا ئەو ڕادەیە تۆخ نەكاتەوە كە خۆراك بە توندڕەویى دیكەى ڕاسیستى بدات. دژایەتیى ڕاسیستى بەرامبەر جوو گەر بە واتاى دەرمارگیری بێت بۆ نەتەوەیەك، بۆ raceـێك بە ناوى “جوو”، ئەوا بە واتاى دژایەتیى ڕاسیزمە لەپێناو ڕاسیزمدا نەك لەپێناو نا-ڕاسیزم.

جگە لەو وێنەى كارەكەى هیوا كە لە چواردەیەمین پێشانگاى دیكۆمێنتا، ساڵى ٢٠١٧ گیراوە، سەرجەم وێنەكانى دیكە كارى پێشانگاى دیكۆمێنتاى پانزە ٢٠٢٢ن و لەلایەن نووسەرى ئەم یاداشتە كورتەوە چركێنراون.

The post پێشانگاى هونەریى دیكۆمێنتا و سەرنجێك appeared first on ژنەفتن.

بە دیاریكراوی لە ڕۆژی ٦/٥/ ١٩٦٨زیاتر لە بیست ھەزار خوێندكاری زانكۆكانی فەرەنسا لە پاریسی پایتەخت كۆبوونەوە و ڕێپێوانێكی ناڕەزایەتییان دەست پێ كرد لە دژی نادادی و خراپ بەڕێوەبردنی وەرگرتنی خوێندكاران لە زانكۆكانی فەرەنسا، بەڵام دەستتێوەردانی پۆلیس بە شێوەیەكی توندوتیژ بۆ بڵاوەپێكردنی ڕێپێوانەكە كاردانەوەی زیاتری خوێنكارانی لێكەوتەوە و لە ڕۆژانی دواتر ڕێپێوانەكە بوو بە خۆپیشاندان و وردە وردە ھەموو چین و توێژەكانی فەرەنسای لە خۆی گرت بە تایبەتی چینی كرێكاراران، ئیدی گرژی و پشێوییەكی ھەڵەشەیی و خۆپیشاندانی زۆرتری بێ بەرنامەی سەرتاسەریی بەدواداھات و ھەموو فەرەنسای گرتەوە كە ماوەی (٤٢) ڕۆژی خایاند، بە ڕادەیەك چارەنووسی دەوڵەتی فەرەنسی حكومتەكەی بكەوێتەبەر لەناوچوون و جەنگی ناوخۆ دروست بێت، تەنانەت (شارڵ دو گول)ی سەرۆك كۆماری ئەوكاتەی فەرەنسا بە دزییەوە ڕایكرد بۆ ئەڵمانیا.

ئەم خۆپیشاندانانە كە بە ڕووداوەكانی ئایاری ١٩٦٨ ناسراوە كاریگەری مەزنی لەسەر ھەموو بزووتنەوە خوێندكاری وكرێكارییەكانی جیھان دانا.

***

لە سەرەتای مانگی پێنجی ساڵی ١٩٦٨، كۆمەڵێك گرژیی مەدەنی كەوتە نێو شارەكانی فەرەنساوە كە نزیكەی حەوت هەفتەی خایاند، لەو ماوەیەدا خۆپیشاندان و مانگرتنێكی زۆر لە زانكۆ و كارگەكان بەڕێوەچوو، كە بووە ھۆی وەستانی جوڵەی ئابووریی فەرەنسا، ئەو خۆپیشاندانانە لە فەرھەنگی سیاسیدا بە (ڕووداوەكانی مایۆ) ناسرا و بە ڕادەیەك فراوان و بەھێز بوو كە سەرۆكە سیاسییەكانی فەرەنسای تۆقاند لەوەی كە دەشێت خۆپیشاندانەكان پەرەبسێنن بۆ شۆڕش و جەنگی ناوخۆیی لە فەرەنسا دەست پێ بكات، بەم ھۆیەشەوە دوای ڕاكردنی سەرۆكی فەرەنسا (شارڵ دو گول) بۆ وڵاتی ئەڵمانیای ڕۆژئاوای ئەوكات، حكومەتی نیشتمانی فەرەنسی بۆ ماوەیەكی كاتی لە كار كەوت و ئیدی ئەم خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییانە بووە ھاندانێك بۆ ھەموو بزووتنەوە ناڕەزایەتییەكانی تری جیھان و دروشم و پۆستەر و گۆرانی و چالاكییە ھونەرەكانیشی بە جیھاندا بڵاو بووەوە.

سەرەتا گرژییەكان بە ھۆی زنجیرەیەك مانگرتنی خوێندكارانی زانكۆكان لە دژی سیستمی سەرمایەداری و كەڵكەڵەی بەرخۆری و ئیستیھلاكی و ئیمپریالیزمی ئەمەریكی و دامەزراوە تەقلیدییەكان دەستی پێ كرد، بەڵام سەركوتكردنی توندوتیژانەی پۆلیس بۆ ئەو مانگرتنانە بووە ھۆی ئەوەی كە یەكێتیی سەندیكای كرێكاران بچێتە پاڵ داواكارییەكانی خوێندكاران و بەمەش خۆپیشاندانەكان ھێندەی تر پەرەیان سەند و كار گەیشتە ئەوەی كە یانزە ملیۆن كرێكار بەشدارییان تێدا كرد واتە لە ٪‏٢٢ كۆی ھاووڵاتییانی فەرەنسا لەو كاتەدا.

بەڵام، بزووتنەوەكە ڕێكخستنێكی ھەڵەشە و ناجێگیری نامەركەزی ھەبوو لە لایەن كرێكارانی یەكگرتووی سەربەخۆ كە نەدەچوونە ژێر ڕكێفی ھیچ سەرۆكێك، ئەمەش بووە ھۆی جیاوازی و ناكۆكی لەنێوان سەندیكا كرێكارییەكان و حیزبە چەپەكان، ئەوە گەورەترین مانگگرتن بوو لە ھەموو مێژوویی دەوڵەتی فەرەنسادا و یەكەم مانگگرتنی سەرتاسەریی كرێكارانی یەكگرتووی سەربەخۆ بوو لەسەر ئاستی وڵاتەكە.

ناڕەزایەتییەكانی خوێندكاران و مانگرتنە سەرتاسەرییەكان بە سەركوتكارییەكی بەھێز لە لایەن كاربەدەستانی زانكۆكان و پۆلیس و ھێزەكانی ئەو وڵاتەوە مامەڵەكران.

ھەوڵەكانی حكومەتەكەی (دو گول) بۆ ئارامكردنەوەی دۆخەكە بە پشت بەستن بە ھێزی پۆلیسی دژە ئاژاوە ھێندەی تر دۆخەكەی خراپتر كرد و بووە ھۆی دروستبوونی پێكدادان لەنێوان خوێندكاران و پۆلیس لە ھەموو شەقامەكانی پاریسدا بە تایبەتی لە گەڕەكی (لاتین)دا.

ڕێكاری ڕووداوكان لە كۆتاییەكانی مانگی پێنجدا گۆڕانكاری بەسەر ھات و بەھۆی چەند ڕێكکەوتنێك كە لەنێوان حكومەت و خوێندكاران و سەندیكای كرێكاران كرا كە بە ڕێكکەوتنەكانی (گرۆنێل) ناسراوە لە ٢٧/٥/ ١٩٦٨ واژۆ كرا، تیایدا كرێكارەكان بە ڕادەیەكی باش كرێكانیان زیادی كرد.

بەڵام (یەكێتیی دیموكراتخوازان لە پێناو كۆماری)دا كە حیزبەكەی (دو غول)ە لە خۆپیشاندانێكی پێچەوانەدا لە ڕۆژی ٢٩/٥/١٩٦٨ لە ناوەڕاستی پاریس كردیان و متمانەیان بۆ سەرۆك (دو گول) گەڕاندەوە، تا بتوانێت پەرلەمانی فەرەنسی ھەڵبوەشێنێتەوە و بانگەشە بۆ ھەڵبژاردنی پەرلەمانی بكات لە ٢٣/٦ ی ھەمان ساڵدا.

ئیدی دوای ئەم ڕێککەوتە ڕادەی گرژییەكان بە ھەمان ڕادەی خێرایی دەستپێكردنیان خاو بوونەوە و كرێكارەكان چوونەوە سەر كارەكانی خۆیان و حیزبەكەی (دو گول)یش لە دوای ھەڵبژاردنەكان بەھێزتر بوو.

كاریگەری ڕووداوكانی ١٩٦٨ تا ماوەیەكی زۆر لەسەر كۆمەڵگەی فەرەنسی دیار بوون، ئەو ماوەیە بە خاڵی  گۆڕانكاریی كولتووری و كۆمەڵایەتی و ئەخلاقی لە مێژووی وڵاتەكە دیاریكراوە و تەنانەت یەكێك لە سەرۆكەكانی خۆپیشاندانەكان كە ناوی (گیمار) ە دەڵێت: “خۆپیشاندانەكان شۆڕشێكی كۆمەڵایەتی بوو نەك سیاسی”.

لێرەوە ئەو لادانە فیكرییە دەستی پێ كرد كە ناوی دەبەین بە (پۆست بونیادگەری) كە ڕاستەوخۆ ڕابەرایەتی (خود)ی ھەڵوەشاندنەوە و دیكۆنسترەكتی مەدلول و مانای كرد و یاری بە دەلالەتەكان كرد و سەنتەریزمی لەناو برد و بەیانی مەرگی مرۆڤی دەركرد.

خۆپیشاندانەكانی خوێندكارانی ١٩٦٨ شۆكێكی كولتووری مەزن بوو كە بووە ھۆی لێپرسینەوە لە فەلسەفەكانی (بوونگەرایی، ماركسیزم و فەلسەفە مرۆیی وعەقڵانییەكان بەیەكەوە).

پۆست بونیادگەری ئەو كەلەپوورەیە كە ئێستا گەیشتۆتە ئێمە و بەھۆیەوە چەمكی مەعریفی نوێی داھێناوە وەك ( پۆست مرۆڤگەری، ترانس ھیومانیزم، واتە دوورتر لە مرۆڤ، یاخود ئەو مرۆڤە پەرەسەندووەی كە بە نیازی نەمرییە)، سایبۆرگ (واتە ئەو مرۆڤەی كە بەشێكی جەستەی ڕۆبۆتە)، كە لە ھەندێك دروشمی خوێندکارانی فەرەنسای ساڵی ١٩٦٨ دەگوترایەوە.

كارێكی سەختە کۆکردنەوەی ھەموو دروشمەكانی ئەو ساڵە كە بزووتنەوەی خوێندكاران و كرێكارانی فەرەنسا لەسەر  قوماش و پالێت و دیوارەكان دەیاننووسی، چونكە سەرەڕای گەورەیی و فراوانی  بزووتنەوەكە بەڵام خۆڕسكانە بوو، ھەڵەشەیی و بێ بەرنامە بوو ھەروەھا ئەو دروشمانەش كە لە دوو سێ ساڵی دوای كۆتاییھاتنی خۆپیشاندانەكان ھەر دەخرانە سەر بزووتنەوەكە.

لێرەدا زۆرینەی دروشمەکان دەکەینە کوردی؛ دروشمەکان وەک دەبینن بەشێکیان وتەی فەیلەسوف و نووسەر و شاعیرەکانە و، هەندێ جار بەرپرچدانەوەی وتە و باوەڕێ نووسەر و فەیلەسوفەکانیشە.

بەشی یەکەم لە دروشمەكان:

– بڕووخێت كەوڵەكۆنی ستالینیزم.

– بڕووخێت كۆمەڵگەی بەرخۆر.

– بڕووخێت كۆمەڵگەی نمایش و بازرگانی.

– بڕووخێت ڕیالیزمی سۆشیالی.

– بژی سوریالیزم.

– بڕووخێن ڕۆژنامەنووسان و بەڕێوەبەرەكانیان.

– بڕووخێت دەوڵەت.

– بڕووخێت سادەكاری.

– بژی ئەو شتانەی  زوو كۆتاییان دێت. [واتا: شتەكان لەسەر یەك فۆرم نەمێننەوە].

– بژین لاوانی ماركسی ڕەشبین.

– بژی یەكێتیی كرێكارانی جیھانی.

– بڕووخێت جیھان و دنیای كۆن.

– بڕووخێت كوتلە پەرلەمانییەكان، زیرەكی لایەنگری بۆرجوازەكانە و ئەفراندن لایەنگری جەماوەرە ئیدی دەنگ مەدەن بە ھەڵبژاردنەكان.

– بڕووخێت كۆمەڵگەی چینایەتی.

– كردەوە نابێت كاردانەوە بێت، بەڵكو دەبێت ئەفراندن بێت.

– دەبێت كردەوە، جیاوازییەكان وەلانێت و چارەسەرەكان بدۆزێتەوە.

– ئەوەی كە جەخت لەسەر شتەكان دەكاتەوە دەستدرێژیكەرە.

– ئەوەی سەركوتكاری دەكات دەستدرێژیكەرە.

– سێكس بكەن و یەكترتان خۆش بوێت.

– مەی خراپە، ئێل ئێس دی[مادەیەكی ھۆشبەرە] باشە.

– چاخی زێڕین ئەو چاخە بوو كە تیایدا زێڕ حوكمی نەدەكرد، ھەمیشە زێڕ لە پیسییەوە دێت.

– كاتێك سیاسییەكان بڕیاری لێخۆشبوون دەردەكەن بۆ ئەوەیە كە تاوانی فەرمانڕەواكانی پێ بشارنەوە.

– دەوڵەت سزای ئەو لادەر و پیاو خراپانە نادات كە سزاكەیان تێچووی زۆری دەوێت.

– ئانارشی منم.

– ئەگەر خوێندكار لە ھەموو بوارەكاندا خۆی بە خەباتگێڕ بزانێت، خوێندكارێكی بێ توانایە.

– ئەوكاتە ڕەخنە چەكە، كە ڕەخنە لە چەك بگرێت.

– جیھان بوەستێنن، دەمەوێت دابەزم.

– ھونەر مرد،  تەنانەت “گۆدار[1]“یش ھیچی پێ ناكرێت.

– ھونەر مرد ئیدی با ژیانی ڕۆژانەمان ئازاد بكەین.

– ھونەر مرد لاشەكەی مەخۆن.

– ئاگاداربن ھەلپەرستەكان لە پێستی سۆشیالیزمدا خۆیان دەردەخەن.

– “ئاگاداربن، گەمژەكان دەوریان داوین با زوو بەرپەرچی نمایشی درۆزنەكان بدەینەوە”.

 (لە “ئەندرێ بریتۆن“[2]ەوە سروودێك بۆ “شارل فۆرییە“)[3].

– بەڕێوەبەرێتی خۆسەر بۆ ژیانی ڕۆژانە.

– جاران خاش خاش[4]مان ھەبوو ئێستا شۆستەكان.

– پێش ئەوەی بنووسن فێری بیركردنەوە بن.

– چاكەتی چەرم بۆ فرۆشتن تایبەتە بە خۆپیشاندان، گرەنتی دژە پۆلیس نرخی١٠٠ فرەنك.

– ببنە خاوەن فیكر.

– لەناو خۆتاندا سێكس بكەن باشترە لەوەی ئەوان لاقەتان بكەن.

– چەپڵە لێ مەدەن، نمایشی درۆینە زۆر بووە.

– بەرد و بلۆك شەقام دەگرن، بەڵام ڕێ دەكەنەوە.

-پەروەردە بە دار[هەڕەشە] نابێت، دار تەنھا كەمتەرخەمی دروست دەكات.

– چەند جوانە ژیان لە دژی مانەوە. [واتە؛ مەژی بۆ مانەوە بژی بۆ گۆڕان]

– ڕەنگی شین ھەر ڕەساسی دەنوێنێت ئەگەر سەرلەنوێ دروستی نەكەینەوە.

– دڵخۆشی بیرۆكەیەكی نوێیە.

– سەرۆكێكی باش و شیرینمان دەبێت ئەگەر ھەریەك لە ئێمە سەرۆكی خۆمان بین.

– ئیشی بۆرژوازیەت تەنھا ڕیسواكردنی مرۆڤە.

– ھەڤاڵان ڕۆژی پێنج سەعات بنوون پێویستمان بە ئێوەیە بۆ ئەم شۆڕشە.

– ھەڤاڵان سیخوڕەكان لاقە بكەن.

– ھەڤاڵان با “سیجی”[5] لە سێدارە بدەین.

– تەنازولێكی كەم واتە خۆ بەدەستەوەدانێكی زۆر.

– میرات كردن مەترسیدارە، ئێمە ھەر ژیری باو باپیرمان میرات نەكردووە بەڵكو گەمژەییەكانیشیانمان میرات كردووە.

– نا بۆ خاوەندارێتی، بەھۆی خاوەندارێتییە كە جەنگ و فیتنە و ستەم ھەیە.

– ھێشتا كارەكەمان تەواو نەبووە.

– ئەوانەی لەم شۆڕشەدا دەرگاكانیان دادەخەن ترسنۆكن و دوژمنن.

– ئەوانەی نیوە شۆڕش دەكەن، بە دەستی خۆیان گۆڕی خۆیان ھەڵدەكەنن.

– ژیان بگۆڕن بەوەی كە چۆنییەتی ژیانكردنتان بگۆڕن.

– پۆلیس لە سەرتان دەربكەن.

– ئەوانەی باسی شۆڕش و ململانێی چینایەتی دەكەن بەبێ ڕەچاوكردنی واقیع زمانیان مردووە.

– تەنھا شۆڕشگێڕێك ھەبێت، مەسیحە.

– جەنگ باوكی ھەموو شتێكە.

– لە سایەی مینبەردا ناتوانیت ئازادانە بیر بكەیتەوە.

– ململانێ لە دژی مامۆستا خراپەكان ئەوەیە كە تۆ پرسیارەكانی تاقیكردنەوە دابنێیت.

– كۆنزەرڤاتیڤ(پارێزخوازی) واتە بۆگەنی و ناشیرینی

– تا زیاتر بەرخۆر بن، كەمتر دەژین.

– بەرپاكردنی شۆڕش واتە شكاندنی ھەموو كەلەپچەكانی ناخ.

– ھەڤاڵ ڕابكە، ئەوەی لەدواتەوە جێی دەھێڵیت جیھانی كۆنە.

– ھەڤاڵ ڕابكە، حیزبی كۆمۆنیستی لەدواتەوەیە.

– ڕابكە گەمژە، خاوەنكار چاوەڕێتە.

– خولقاندنی مردن واتە خولقاندنی ژیان.

– كولتوور دژە ژیانە. بڕووخێ کولتوور.

– لە شۆڕشدا دوو جۆر كەسان ھەن: ئەوانەی دروستی دەكەن و ئەوانەی لێی دەخۆن.

– لە جامخانەی دوكان و ماركێتەكاندا، چاو بە تەنھا كاڵا و نرخ دەبینێت.

– لەو ڕێگایانە سەركێشی بە ھەنگاوەكانت بكە كە كەسی پێدا نەڕۆشتووە و لەو بوارانەشدا كە كەس بیری لێ نەكردۆتەوە سەركێشی بە سەرت بكە.

– ڕابن ئەی ئەشكەنجەدراوانی زانكۆ.

– قۆپەچی سەرتان بە ھێندەی قوپچەی پانتۆڵەكانتان بكەنەوە.

– با مەسیحیەت لە زانكۆی سۆربۆن داماڵین.

– ئەوە دە ڕۆژ لە خۆشی تێپەڕی. [دوای دە ڕۆژ لە خۆپیشاندان]

– حەزكردن شتێكی باشە، بەڵام  حەزەكانت بكەیتە واقیع ئەوە باشترە.

– ئەی خودا: گومانم ھەیە ڕۆشنبیرێكی چەپ بیت.

***

لەدوای یەك مانگ لە بەگژداچوونەوە لەنێوان خوێندكاران و كاربەدەستانی زانكۆ بەڕێوەبەرێتی زانكۆی “پاریس” كە ئێستا ناوەكەی گۆڕردراوە بۆ زانكۆی “لادیفوس” داواكاری خوێندكاران بێ ئەنجام مایەوە.

 لە ڕۆژی ١٩٦٨/٥/٣ خوێندكاران گردبوونەوەیەكیان لە حەرەمی زانكۆی “سۆربۆن”دا  ئەنجام دا بۆ نارەزایەتی دەربڕین لەسەر ھەوڵی دەركردنی چەند خوێندکارێک لە خوێندن، بەڵام پۆلیسی فەرەنسی زۆر بە توندی گردبوونەوەكەیان بڵاوە پێ كرد.

لە ڕۆژی ١٩٦٨/٥/٦ یەكێتیی خوێندکارانی فەرەنسی كە تا ئێستاش گەورەترین یەكێتیی خوێندکارانە لە فەرەنسا لەگەڵ یەكێتیی مامۆستایانی زانكۆی فەرەنسی داوای ڕێكخستنی ڕێپێوانێكی ناڕەزاییان كرد و ئەوەبوو زیاتر لە بیست ھەزار خوێندكار و مامۆستا بەرەو “سۆربۆن” بەڕێ كەوتن، بەڵام پۆلیس ڕێگەكەی گرتبوو و بە دار و گازی فرمێسكڕێژ لە خوێندكارەكانیان دا، ئەوە بوو خوێندكارانیش لەبەرانبەردا ئەوەی لەبەردەستیان بوو ڕێگاكانیان پێ گرت و بە بەرد وەڵامی پۆلیسیان دایەوە و پۆلیس پاشەكشەی كرد. دواتر پۆلیس ھێرشی كردەوە و بە سەدان خوێندكاریان دەستگیر كرد.

سەندیكا و قوتابی قوتابخانە ناوەندییەكانیش چوونە پاڵ خۆپیشاندانەكان ڕۆژی دواتر سەندیكای كرێكارانیش چوونە خۆپیشاندانەكانەوە و ئەم داواكارییانەیان بەرز كردەوە:

١. دەبێت ھەموو تۆمەتە تاوانكارییەكان لە ئەستۆی خوێندكارە دەستگیركراوەكان لاببرێن.

٢. دەبێت پۆلیس لە حەرەمی زانكۆ بچێتە دەرەوە.

٣. دەبێت كاربەدەستان ھەردوو زانكۆی (نانتیر و سۆربۆن) بكەنەوە.

بەڵام حكومەت داواكارییەكانی جێبەجێ نەكرد، ئەوەش بووە ھۆی ئەوەی كە خوێندكاران زیاتر توڕە بن و داوای ڕاپەڕین و شۆڕشیان كرد.

لە ١٩٦٨/٥/١٣ سەرەڕای جیاوازی داواكارییەكان لەنێوان خوێندكاران و كرێكاران خۆپیشاندانەكان گەیشتە كارگەكانیش، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا زیاێر لە دووسەد ھەزار كرێكار مانیان گرت ئەمەش پەرەی سەند بۆ مانگرتنی سەرجەم بوارەكانی ئابووریی فەرەنسی و فەمانبەران و پیشەسازی و یەكەی خزمەتگوزارییەكان و بەڕێوەبەرایەتییەكانی تری گرتەوە، خوێندكاران بینای زانكۆكانیان گرت و مانگرتنەكان سێ بەشی كەرتی كرێكاری لە وڵاتدا گرتەوە.

بەشی دووەمی دروشمەکان

– گوتار-  دژە شۆڕشە.

– مافی ژیان دەسەندرێت و نادرێت.

– مادام ئابووری بریندارە با بمرێت.

– لە ھەموو شوێنێك بنووسن.

– ئەوەی پەروەردە كردن دەكات، دەبێت خۆی پەروەردە بكرێت.

– ھەڵبژاردن، داوە بۆ گەمژەكان.

 – دەبێت ئازادیی مرۆڤ ڕەھا بێت، نەك بەش بەش.

– تفەنگەكەت بە دەستەوە بێت و خۆشەویستیش لە دڵی خۆتا دەرمەكە.

– دوژمنی بزووتنەوەكەمان گومانە، ئەوەی بەدەستی دەھێنین لە خۆڕسكەوەیە.

– كۆڵدان دژی شۆڕشە.

– قین لەدڵ بن و توڕە.

– بە ھیچ جۆرێك پەشیمان مەبنەوە.

– ئەی ئومێد كۆڵ مەدە و زیاتر وەرە پێش.

– ئەو كەسەی كە دەزانێت توانای بەگەڕخستنی ژیانی خۆی نییە و ھیچ دەسەڵاتێكی نییە كەسێكی پرۆلیتارە.

– ئایا ئێوە بەرخۆرن یان بەشدارن.

– ئەو كەسە ئازادە كە ئێستا لە خۆپیشاندانەكاندایە.

– كەسی كۆنەپارێز نایەوێت گۆڕان ڕووبدات.

– قەناعەت بەوەی كە ھەژارین مانای ئەوە نییە كە دەوڵەمەندین.

– چی دەبێت ئەگەر سۆربۆن بسووتێنین.

– دەوڵەت بریتییە لە ھەموو یەكێك لە ئێمە.

– خوێندكاران گەمژەن.

– پێداگری واتە داھێنان.

– پێداگری چەكە.

– تاقیكردنەوەكان یەكسانن بە ملكەچی و، كۆمەڵگەی ھیراركی.

– با سودفە ئەزموون بكەین.

– ئاگات لە گوێت بێت دیواری ھەیە[6].

– خۆشەویستی و سێكس بكەن و دەست پێ بكەنەوە..

– شەرم لە نیازە گڵاوەكانتان بكەن.

– بە ئاگر سەر دەكەوین.

– زانكۆ كۆتایی ھات.

– لە ناخی ھەریەك لە ئێمەدا پۆلیسێك خەوتووە، دەبێت بیكوژین.

– دارستان پێش مرۆڤ ھەبووە لە دوای مرۆڤیش بیابان دەبێت.

– گرنگی بە سنوور مەدەن.

– كرێكار بەبێ كار تێك دەشکێت .

– مرۆڤ كێوی نییە (ڕۆسۆ)[7]ی شیرین، مرۆڤ لادەری دین نییە ئەی (ڕۆشفوكۆ)[8] بەڵكو مەۆڤ دڕندەیە، كاتێك ستەم دەكات و پەپولەیە كاتێك خۆشەویستی دەكات.

– مرۆڤ نە گەمژەیە نە ژیرە، مرۆڤ یان ئازادە یان كۆیلەیە.

– مرۆڤ دەكرێت بە پۆلیس، بە بلۆك، بە ڵام ناكرێت بە مرۆڤ.

– ھیچ كات مرۆڤایەتی كامەران نابێت ھەتا دواھەمین سەرمایەدار بە ڕیخۆڵەی دواھەمین چەپڕەو لە دار نەدرێت.

– ھیچ كات مرۆڤایەتی كامەران نابێت ھەتا دواھەمین سەرمایەدار بە ڕیخۆڵەی دواھەمین بیرۆکراتیەك لە سێدارە نەدرێت.

– لێرە ئێمە ھەڵەشەیی خۆمان دەكەین.

– زۆر بە ئازارە بەرگری لە دەسەڵاتداران بكەین و لەوەش خراپتر خۆمان ھەڵیانبژێرین.

– قەدەغە قەدەغەیە.

 – مرۆڤ دەبێت لەناخی خۆیدا فەوزایەكی ھەڵگرتبێت تا بتوانێت ئەستێرەیەك پێشكەش بە جیھان بكات. (نیتشە)

– دەبێت بە شێوەیەكی میتۆدیانە سودفە بدۆزینەوە.

– ھیچ بیرێكی شۆڕشگێڕی نییە تەنھا كردەوەی شۆڕشگێڕی ھەیە.

– لەمەودوا دوو جۆر لە گەنجان ھەن چوارپێ و شۆڕشگێڕ، لە كاتی ھاوسەرگیریشیاندا شۆڕشگێڕی چوارپێیان دەبێت.

– پەروەردەكردن سانسۆرە.

– ئەگەرچی ھەموو گوڵەكان دەبڕن بەڵام ناتوانن ڕێ لە ھاتنی بەھار بگرن.

– لە فەرەنسا سی و ھەشت ھەزار كۆمۆنە ھەیە كەچی ھێشتا ئێمەی خوێندكار پلە دووین.

– نەھێشتن قەدەغەیە، ئازادی بە قەدەغە دەست پێ دەكات: ئەویش بە قەدەغەكردنی دەستكاری ئازادیی ئەوانی تر دەبێت.

– بێڕێزیكردن بە شتە كۆنەكان چەكی نوێی شۆڕشە.

– خەیاڵ دەسەڵاتی داگیر كردووە.

– خەیاڵ خۆی دەشارێتەوە.

– خەیاڵ بەھرە نییە بەڵكو بابەتێكە بۆ جیاوازی. (ئەندرێ بریتۆن)

– لادانی سێكسی نوێ دروست بكەن ئیتر من ناتوانم.

– شتێكم ھەیە دەمەوێت بیڵێم، بەڵام نازانم چییە.

– حەزم بە نووسینی سەر دیوارەكان نییە.

– بێزارم لە كۆمەڵگە، كۆمەڵگەش باش ئەمە دەزانێت و زیاتر بێزارم دەكات.

– ھیچ نازانم جگە لە نووسین، دەشمەوێت شتی جوان بڵێم بەڵام نازانم.

– من خزمەتكاری كەس نیم تەنانەت خزمەتكاری گەلیش نیم، گەل خۆی خزمەتی خۆی دەكات.

– من بەشدارم، تۆ بەشداریت، ئەو ئێمە ئێوە بەشدارن.

– من دەفڕم چونكە حەشیشم کێشاوە.

– حەزەكانی خۆم بە شتێكی واقیعی دەزانم ، چونكە بڕوام بە واقیعی بوونی حەزەكانم ھەیە.

– حەز دەكەم گەمژەیەكی دڵخۆش بم.

– من ماركسیم سەر بە بزووتنەوەی “گرۆشۆ”[9].

– ھاتم و بینیم و بڕوام كرد.

– وەك بەرد بڵێ خۆشم دەوێی.

– ھەر كچە قژ سوورەكان جوانترن.

– گەنجەكان سێكس دەكەن و پیرەكانیش ئاماژەی بێشەرمانە دەدەن.

– ھەر ئێستا و لێرەدا ڕابوێرن.

– بەبێ لەمپەر ڕابوێرن، لە زەمانی مردوودا مەژین، بەبێ فێڵ سێكس بكەن.

***

لەدوای ڕووداوەكان، ھەستی شۆڕشگێڕانەی خوێندکاران خامۆش بووەوە و ئەو كرێكارە مانگرتووانەش كە پۆلیس لە كارگەكان دەری كردبوون چوونەوە سەر كارەكانیان و یەكێتیی خوێندكارانی فەرەنساش كۆتایی بە خۆپیشاندانەكان ھێنا و حكومەتیش ھەندێك لە ڕێكخراوە چەپەکانی یاساغ كرد و پۆلیس لە ڕۆژی ١٦/٦/١٩٦٨ زانكۆی سۆربۆنی گرتەوە.

حیزبەكەی (دو گول) بە پێچەوانەی ترسەكانی، زۆرترین دەنگی لە ھەڵبژاردنە پەرلەمانییەكاندا ھێنا لە مێژووی فەرەنسادا و لە كۆی (٤٨٦) كورسی (٣٥٣) كورسی بەدەست ھێنا، بەرامبەر بە (٣٤) كورسی كۆمۆنیستەكان و (٥٧) كورسی بۆ سۆشیالیستەكان.

بەشی سێیەمی دروشمەكان

– با ئاژەڵی (گا) لە ڕەنگی سوور بترسێت و ئاژەڵی ساتلینیش لە ڕەنگی ڕەش بترسێت.

– فرمێسكی داخ لەدڵان ھەڵاڵەی خودایین.

– ئازادی واتا درك كردن بە پێویستی.

– ئازادی تاوانی ھەموو تاوانەكانە، ئازادی تەنھا چەكی ئێمەیە.

– ئازادی واتا مافی بێدەنگ بوونت ھەبێت.

– ئازادیی ئەوانی تر ئازادیی منیش زۆرتر دەكات.

– ئازادی شتێك نەبوو كە پێشتر ھەمان بێت، بەڵكو ئازادی ئەو شۆڕشە بوو كە یاسا و شەریعەتەكان و لایەنگیرییەكان و نەزانی نەیانھێشت بەدەستی بھێنین.

– با تێبكۆشین تا پیاوسالارەكان بە بیانووی ئەوەی كە ئێمە سۆز لاوازی كردووین نەبێتە ڕێگری لە ئازادیمان، ئەنجومەنی ئازادی ژنان.

– مامۆستاكانتان تۆمەتبار بكەن.

– كاڵا بسووتێنن.

– كاڵا ئەفیونی گەلانە.

– خۆشەویستی بكەن نەك جەنگ.

– ئەگەر خودا ھەشبوایە، دەبوایە بکوژرایە.

– ئارەزووەكانم واقیعی خۆمن.

– پۆلیسەكان بە ئوتومبێلەكانتان بشێلن.

– ئەی ملیۆنێرەكانی جیھان یەكگرن قازانج ڕێڕەوی خۆی گۆڕیوە.

– مردن بۆ خەمساردەكان.

– مردن شۆڕشێكی پێچەوانەیە.

– بزووتنەوەكان ھاوسۆزی دەكوژن.

– سروشت بۆ ئەوە دروست نەبووە خزمەتكار یان سەرداری ئێمە بێت، بۆیە منیش حەز ناكەم نە یاسا دەربكەم نە یاساشم بەسەردا بسەپێنن.

– با بەكاربەرانی ژیان نەگۆڕین بەڵكو، بەكارھێنانی ژیان بگۆڕین.

– با ماركس نەخۆین.

– ئازادم مەكە، من خۆم خۆم ئازاد دەكەم.

– ئیدی باڵابەر( ئەسانسۆر) بەكار مەھێنن خۆتان دەسەڵات بگرنەدەست.

– ھەرگیز كار مەكەن.

– (گوو) بار مەكەن، بەڵكو بە دەسەڵاتدارانی باربكەن.

– نەھلیزم دەبێت لە خودی كەسەكەوە دەست پێ بكات.

– نە سەردار و نە خودا، بەڵكو من خودام.

– نە خودا! نە سەرۆك! نە دەوڵەت! نە خاوەنی كار! بەڵكو دیموكراسیی ڕاستەوخۆ و بەڕێوەبەرێتی خۆسەر.

– نە ڕۆبۆت و نە كۆیلە.

– نا بۆ شۆڕشێك بە بۆیمباخەوە بكرێت.

– ھیوای ئێمە تەنھا لە كەسە بێھیواكانەوە دێت.

– چەپی فەرەنسی لە مێژوو كۆنترە.

– پشووی ڕاستەقینەی ئێمە ئەوكاتە بوو كە بەبێ بەرانبەر ڕێپێوانەكانمان دەبینی و دەمانتوانی ئازادانە لە ناوەڕاستی شەقامەكاندا ئاگر بكەینەوە بەبێ ئەوەی پۆلیس ڕێگریمان بكات.

– جیھانێكمان ناوێت نەمر بین تیایدا و بێزاری بمانكوژێت.

– ئێمە دڵنیاین كە چیتر ٢+٢ ناكاتە چوار.

– ئێمە ھەموومان حەزپێنەكراو و نەویستراوین.

– دەمانەوێت سیستمێك بین بۆ خزمەتی مرۆڤایەتی نەك مرۆڤێك بین بۆ خزمەتی سیستم.

– دەمانەوێت چێژ لە ژیان ببینین نەوەك ئازار و مەینەتی.

– موزیكی ڕۆكمان دەوێت و زوو بڕوات، دەمانەوێت نوێكاری بكەین،: و نەچینە ئاھەنگە مۆسیقاییەكان و كۆبوونەوەی دەنگ بەرزەكان و گرووپە توێژینەوەكان، دەمانەوێت مافی نووسەر نەھێڵین، و دەنگ ھی ھەمووكەسێكە.

– دەمانەوێت بژین.

– پێداگری شۆڕشە و حەقیقەتیش شۆڕشە.

– گوێڕایەڵی لە ئاگاییەوە دەست پێ دەكات و ئاگاییش لە یاخیبوونەوە دەست پێ دەكات.

– كارگەكان داگیر بكەن.

– نەھێڵیت دڵخۆشییەكەت بكڕن بەڵكو خۆت دڵخۆشی خۆت بدزە.

– چیتر كاتێك بۆ نووسین نەماوە.

– نە درۆ ڕەش دەبێتەوە نە حەقیقەت.

– داوای ھیچ ناكەین بەڵكو خۆمان ئەوەی بمانەوێت دەیبەین.

– ھەو ئەوشتانەی فێری بوون لە یادی بكەن، خەون ببینن.

– یان دەبێت دەست بگرن بەسەر ھەموو كارگەكان و ئۆفیسەكان و بانكەكان، یان دەبێت ون ببن بەبێ ئەوەی ھیچ شوێنەوارێك بەجێبھێڵن، شۆڕش پێویستی بە پارەیە، ئێوەش پێویستتان بە پارەیە، بچنە سەر بانكەكان خۆتان ڕێك بخەن بەڵام  حیزب دروست مەكەن. (بانی و کلاید)

– پەنجەری دڵتان بكەنەوە.

– با دەرگای زیندانەكان و پەناگەكان و زانكۆكان بشكێنین.

– ھەرچەند ئێستا تەمبەڵی تاوانە، بەڵام مافیشە.

– خۆتان شەقامەكان پاك بكەنەوە پێویست ناكات بە ژنانی كارگوزاری بكەین.

– ئازادی نییە بۆ ئەوانەی كە دژی ئازادین.

– نا بۆ چارەسەری كاتی چونكە سیستمەكە خۆی بۆگەنە.

– خاوەن كار پێویستی بە تۆیە، تۆ پێویستت بە خاوەن كار نییە.

– بیری كۆن بۆگەن دەكات.

– بە یەكە بیر بكەینەوە، نەك بە یەكەوە پاڵ بنێین.

– نانی بەیانی سكی برسی ئەمڕۆم تێرناكات.

– لە ڕیفراندۆمدا گەر بڵێیت بەڵێ یان نەخێر لە ھەردووكیاندا ھەر گەمژەیت.

– ھەتا زیاتر خۆشەویستی بكەیت، زیاتر شۆڕش دەكەیت، ھەتا زیاتر شۆڕش بكەیت زیاتر خۆشەویستی دەكەیت.

– شیعر لەسەر شەقامەكان باشە.

– سیاسەت لەسەر شەقامەكان باشە.

– پێش ئەوەی پرسیار لەو كۆمەڵگەیە بكەین كە تیایدا دەژین، دەبێت پرسیار لە خودی خۆمان بكەین.

– دەسەڵات زانكۆی ھەبوو، خوێندكاران لێیان سەندەوە، دەسەڵات كارگەی ھەبوو، كرێكاران لێیان سەندەوە، دەسەڵات تیڤی و ڕادیۆی ھەبوو، ڕۆژنامەنووسان لێیان سەندەوە، دەسەڵات تەنھا دەسەڵاتی ماوە لێی بسەننەوە.

– دەسەڵات لەسەر لولەی تفەنگە، ئایا تفەنگ لەسەر لولەی دەسەڵاتە.

– تۆ خۆت دەسەڵاتت بەسەر ژیانی خۆتا ھەیە نەك دەسەڵات.

– گرنگی بە شۆڕش بدەن نەك بە خۆتان.

– ئەی وانەبێژانی زانكۆ ئێوەش دەتانەوێت ئێمە وەك خۆتان پیر بكەن.

– كاتێك پەرلەمان دەبێتە شانۆیەكی بۆرجوازی، ئەوكاتە دەبێت ھەموو بینای شانۆ بۆرجوازییەكان ببنە بینای پەرلەمان.

– كاتێك ستەم دەبێتە یاسا ئەوا شۆڕش دەبێتە ئەرك.

– ئایا، بە لە سێدارەدارەدانی دواھەمین زانای سۆسیۆلۆژ بە ڕیخۆڵەی دواھەمین بیرۆكراتی ھیچ كێشەیەكمان دەمێنێت.

– كاتێك بە پەنجەت ئاماژە بۆ مانگ دەكەیت، گەمژەكان سەیری پەنجەت دەكەن نەك مانگ. ( پەندێكی چینی).

– باسكردنی خۆشەویستی، خۆشەویستی دەكوژێت.

– سەیری كارەكەت بكە، دەبینیت پڕە لە ئازار و ئەشكەنجە.

– ڕێز ون دەبێت، بەدوایدا مەگەڕێن.

– ئەوكاتە شۆڕش دەوەستێت كە پێویست بكات گیانی خۆمانی بۆ بەخت بكەین.

– ئەو شۆڕشەی كە داوای خۆ بەختكردن دەكات شۆڕشێكی (پاپا)ییە. [واتە شۆڕشێكی دینی و ئایدیۆلۆژییە].

– نامەوێت لەو كاتەدا ژیانم لەدەست بدەم ئەوكاتەی كە بەدەستی دەھێنم.

– شۆڕش پێشنیارە.

– شۆڕش دەبێت لەناخی كەسەكاندا دروست بكرێت نەك لە شتەكاندا.

– كەس باوەڕ بە شۆڕش ناكات، چونكە شۆڕش حەقیقەتە.

– تەنھا شۆڕشی پرۆلیتاری شۆڕشێكی فیكری باڵایە.

– موقەدەس دوژمنە.

– ئەگەر لە بری ئەوانی تر بیر بكەنەوە ئەوا ئەوانی تر لە بری ئێوە بیر دەكەنەوە.

– ھەموو مامۆستایەك فێرخوازە و ھەموو فێرخوازێك مامۆستایە.

– ھەمووشتێك دادائیزمە[10].

– ھەر بینینی شتێك بینینێكی نامۆ نەبێت ئەوا ئەو بینینە ساختەیە. (ڤالێری)

– ھەموو دەسەڵاتێك گەندەڵە، دەسەڵاتی ڕەھاش گەندەڵی ڕەھایە.

– ھەموو دەزگایەكی چاكسازی، ھەلپەرستە.

– ئەی كرێكار تەمەنت ٢٥ ساڵە، بەڵام سەندیكاكەت لە سەدەی پێشووە.

– وا بای ڕەش ھەڵدەكات پێویستە ژیان تاقی بكەینەوە.

– ژیان لە جێیەكی ترە.

– مشكەكوێرەی مێژوو، دیسانەوە سۆربۆن دەخواتەوە.

– ئەو شتە لەناو بەرن كە ڕەنگە ڕۆژێك كاری ئێوە لەناو بەرێت. (ماركیز دو ساد).

– بژی ئەنجومەنی كرێكاری لەھەموو بوارەكانی ژیاندا..

– لە ئێستادا بژین.

– ئێوەش دەتوانن بفڕن.

– ئێوە بۆشن.

– ئێوە دژی ھێزێك وەستاونەتەوە، ئاگاداربن با نەبێتە شەڕی ناوخۆ.

– دواجار تەنبەڵی و پشوودان ھەمووتان دەكوژێت.

– دیوارێكی سپی واتە گەلێكی ڵاڵ.

– كاتێك باوكەكان دەنگ دەدەن كوڕەكان پێك دەخۆنەوە.

– ئەمە تەنھا سەرەتایە و بەردەوام دەبین لە جەنگ و تێكۆشان.

– با تیڤییەكان دابخەین و چاومان بكەینەوە.

– پۆلیس ھەموو شەوێك لە كاتژمێر ھەشت لە تەلەڤیزیۆن و ڕادیۆوە قسە دەكات، گوێیان لێ مەگرن.

– سۆربۆن ھی ئێمەیە.

– ئێمە دەسەڵاتین.

– ویستی گشتی نەك ویستی ژەنراڵ. [مەبەستیان ژەنراڵ دو گولی سەرۆک کۆمارە]

– من دڵم بە بەردی سەرشەقامەكان خۆشە.

– پلەبەندی وەك چەكمەجەی كەنتۆر وایە  تا بەرز بێتەوە، سوودی كەمتر دەبێتەوە.

– دانوستان فێڵە لە ئێمەی دەكەن.

– ڕابن ئەی ستەم لێكراوانی نانتیر. [نانتیر؛ زانكۆیەكی فەرەنسی بوو].

– ئەی داخ لەدڵان لەسەرانسەری وڵات یەكگرن.

– لە وڵاتی ئێمە فەرەنسییەكان حەماڵن و كۆچبەران یەكگرتوون.

– ھونەر نیرۆیەكی ئەكادیمییە.

– سۆزەكانتان ئازاد بكەن ھونەر زمانە.

– نێگەتیڤ بوون بوەستێنن.

– گەنجەكان لە خومارییەكی بەردەوامدان و ئەقڵیان تای لێهاتووە.

– بۆ ئەوەی واقعی بین دەبێت ژیان ئەبستراكت بكەین ئەگەرچی دوایی ژیانیش بخەینەوە پێكھاتی بابەتەكانەوە.

– بڕووخێت خۆرھەڵاتناسی فانتازی نوێ.

– نە سەردارمان دەوێت نە سەرۆك.

– ژیانیان لێ زەوت كردین و دوایی كەتەلۆكێكی بەكارھێنانی ژیانیانیان بۆ دروست كردنین.

– (دو گول) تۆپەڵێك پیساییە و لە كۆشك دانیشتووە.

– ئێمە لەگەڵ (ماركۆزە)داین، لەپێناو كۆمەڵگەیەكی نوێ سیخناخ بە ئۆرگازم.

– كاتێك جەماوەر فیكرێك پەسەند دەكەن ئەو فیكرە دەبێتە ھێزێكی ماددی. (ماركس)

– باشترە بە بەردی شەقامەكان بمرم نەك بێ ئیشی بمكوژێت.

– ئەبەدییەت زمانی نییە.

– ئەی پۆلیسی ئاژاوە ئێوە بەكرێگیراو و خائینن، ھەمیشە ئەو خەڵكەی كە ئێوە لێیان دەدەن زۆر باشترن لەوانەی كە فەرمانتان پێ دەكەن.

پەراوێزەکان:

[1] ژان لۆك گۆدار، دەرھێنەرێكی سینەمایی فەرەنسییە بە یەكێك لە دامەزرێنەرانی تەوژمی نوێی سینەمای فەرەنسی دادەنرێت.

[2] ئەندرێ بریتۆن نووسەر و شاعیرێكی فەرەنسییە و دژی فاشیزم بووە و یەكێكە لە دامەزرێنەری ڕێبازی سوریالیزمە

[3]  شارل فۆرییە، فەیلەسوفێكی بواری ئابووریی فەرەنسییە و بڕوای بە سۆشیالیزم ھەبووە.

[4] خاش خاش گیایەكە بۆ خەو باشە، مەبەست ئەوەیە جاران خەوتبووین ئێستا بەئاگاین

[5] ( سیجی) بەرپرسی دەزگای كار بوو ھەروەھا ئەندامی مەكتەبی سیاسیی حیزبی كۆمۆنیستی فەرەنسی بوو لە ساڵی ١٩٦٨.

[6] لە کوردیدا دەڵێین، ئاگات لە دیواربێت گوێی ھەیە. دوو مانای زۆر جیاوازن ، مانای ڕستەی یەكەم ئەوەیە كە ڕەخنە قبوڵ بكەیت، مانای ڕستەی دووەم ئەوەیە كە سیخوڕھەمیشە ھەیە.

[7] مەبەستیان لە وتەیەکی (ژان ژاک ڕۆسۆ)ی فەیلەسوف و کۆمەڵناسی فەرەنسییە

[8] مەبەستیان لە وتەیەکی (رۆشفوکۆ)ی نووسەری فەڕەنسی سەدەی حەڤدەیە

[9] گروپێك گەنجی ماركسی ئەمەریكی بوون تەوژمێكی ماركسییان دانا بەناوی تەوژمی “گرۆشۆ”

 [10]  دادائیزم بزوتنەوەیەكی ئەدەبی و ڕۆشنبیری بوو لە ساڵی ١٩١٦ لە سویسرا سەری ھەڵدا گومانی لە ھەموو شتێك دەكرد.

سەرچاوەکان:

ویکی پیدیای عەرەبی

The post قەدەغە قەدەغەیە appeared first on ژنەفتن.