یەکەمیان ئەو گروپە لە بینەرن کە سەرسامن بە بێپەردەیی، دەمڕووتی و (خۆنمایشکردن)ی ئەم خانمە و بە نموونەیەکی ئیدیاڵ و دانسقە لە بوارەکەی خۆیدا دەیبینن، پێیشیان وایە کە تاکە ژنێکی ڕێچکەشکێنە لەو کایەیەدا کە توانیویەتی کڕنۆش بە پیاو بهێنێت و پێی بڵێیت، ئەمی شاژنی تاجبەسەر، باکی بە بوونی ئەوی کەموکورت و بودەڵە نییە.

دووەمیان کۆمەڵێکی تر لە مرۆڤ و جەماوەرن کە هێڵی لۆڤ وەک بووکەڵەیەکی سێکسی و جەستەیەکی فیتیشی و لەتکراو دەبینن کە تیز بە غروری پیاوەتی و نۆرمی کۆمەڵایەتیی کوردییەوە دەکات. زیاتر ئەم خانمە وەک جۆرێک لە توندڕەوی لە ڕەفتاری نمایشخوازی (Exhibitionism) و بەرجەستەکردنی جەستەی ژن وەک جەستەیەکی زاڵی بێئابڕوو دەبینین. هەر لەناو ئەم کۆمەڵ و گروپەیشدا ئەو جۆرە لە کەسانی نوخبە و فێمینیست و قەڵەم بەدەستەکان دەبینین کە ئەم جۆرە لە نمایش و خۆدەرخەستنەی ئەم خانمە ڕەت دەکەنەوە و بێبەری دەکەن لەوەی کە لە هۆزی ژنە بوێر و ڕەچکەشکێنەکان بێت، وەكچۆنیش هاوسۆزیی خۆیان بۆ پیاوە غرورشکێنراوەکان دووپات دەکەنەوە. گرفتی ئەم گوتارەی ژنانی نوخبە لەوەدایە کە بە ئاشکرا جا بەئاگا بێت یان بێئاگا ئیفلاسی و تەوەزەلی خۆیان نیشان دەدەن لە ڕووبەڕووبوونەوەی کێشەکانی ژندا. لە بری هەڵوەستەکردن و خوێندنەوە و گەڕان بە دوای درز و کەلێنەکانی ئەم دیاردەیە بەستنەوەی بە کۆی بونیادە کولتووری، کۆمەڵایەتی، ئایینییەکەوە، ئاسانترین ڕێگە هەڵدەبژێرێن کە ئەویش ڕەتکردنەوە و بێبەریکردنی خۆیانە وەک دەمڕاستی پرسەکانی ژن لەم مۆدێلە لە مێینە و ڕەفتاری مێینە چونکە بە هەڕەشەی دەیبینن بۆ پێگە و پایەی خۆیان. وەک بڵێی فێمینیزم و فیکری فێمینیستی تەنها ئارەزووی بینین و ناساندنی جۆرێک لە ژن بێت کە ئەویش مۆدێل و فیگەرەکانی تر نەچنە خانەی دید و ڕەخنەی فێمینیستییەوە، هەر بۆیەش باشترە تەریک و بێبەری بکرێن. بەم کارەیشیان وەک بەشێکی دانەبڕاو و دریژکراوەی ئەو بونیادە پەتریارکییە، هەم ویژدانی مێینەبوونی خۆیان ئازاد کردەوە لە هەستکردن بە گوناه بەرانبەر بە پیاو و، هەمیش ئەو وێنا ئەزەلییەیان بۆ جەستەی پیاو گەڕاندۆتەوە کە ئەگەر لە ترۆپکی دەسەڵاتی و پراکسیسکردنی ماچۆ(فحولة)ی خۆیدا نەبینرێت، قبووڵ ناکرێت و ناتوانرێت هەرس بکرێت.

با کەمێک لە جەماوەر و بینەرەکەی هێڵی لۆڤ دوور بکەوینەوە و بگەڕێنەوە سەر خودی کلیپەکە. دیارە زۆربەمان دەزانین ئەم کلیپە(بۆمبە)، لە سەروبەند و هاوکات لە گەڵ فەتوای مەلاکاندا سەبارەت بە قەدەغەکردن لەوەی کە ژن بەتەنیا و بێ مەحرەم نابێت بە ئۆتۆمبێل هاتووچۆ بکات بەڵکوو دەبێت مەحرەمی خۆی لەگەڵ بێت، بڵاو بووەوە(تەقییەوە).

ئەگەرچی ئەم دوو ڕووداوە، واتە هەم فەتوای مەلاکان و هەمیش کلیپەکەی هێڵی لۆڤ لە ڕواڵەت و ڕووکەشدا ڕەنگە وا دەربکەون کە دوو دیاردەی جیاواز و دژبەیەکن، وەلێ لە ڕاستیدا و لە جەوهەریاندا هەردووکیان هەڵگری هەمان ئاماژەن و ئیشیش لەسەر یەک بابەت دەکەن کە ئەویش سێکسوالیتیی ژنە. بە مانایەکی تر، جەستەی ژن لە یەک کاتدا بەر دوو هێز  و دوو مۆدێلی جیاواز لە  فریادڕەس دەکەوێت، وەکچۆنیش دوو چەشن وێناکردن و فانتازیا بۆ دوو مۆدیلی جیاواز لە جەستەی ژن بەرهەم دەهێنێت کە هیچیان لە خزمەتی ژندا نین، بەڵکوو هەردوو ڕووداوەکە لە خزمەتی توندکردنەوە و قایمکردنەوەی نۆرمەکانی پیاوگەرایییە یەکێکیان لەسەر ئاستە فەندەمینتاڵیستە ئایینییەکە و ئەوی تریان لەسەر ئاستە سەرمایەدارییەکە، بەو مانایەی کە پەتریارکی و سەرمایەداری دوو دیوی یەک دراون لەو شوێنەی یەکیكیان گیر دەخوات و لەق دەبێت یان هەڕەشەی پەککەوتنی لەسەر دەبێت ئەوا دەستبەجێ ئەوی تریان خۆی توند و تۆڵ دەکاتەوە. هەر بۆیەش ئەوەی لەنێوان ئەم  دوو بەرداشەیشدا دەهاڕدرێت و جارێکی تر  لە فۆڕم دەدرێتەوە جەستە و سێکسوالیتیی ژنە. ئەم دوو هێزەش بەم دوو شیوەیە کار لەسەر جەستەی ژن دەکەن و لە قاڵبی دەدەن.

١- ژنێک کە داپۆشراوە و پاسیڤە و دەبێت ڕووت ببێتەوە تا خۆی وەک فیگەرێکی بەهێز و خاوەن ئیرادە پیشان بدات (وەک لە گوتارە خۆرئاوایییەکەدا کە وەک ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئازادییەکی گلۆباڵ دەیبینین). نموونەش ئەم کلیپەیە کە بەرهەمی ستافێکی ئەمریکییە، نەک ئەوەیش بەڵکوو خودی نمایشەکە لەڕووی پۆشاک و ئێکسسوار تەنانەت خودی تێمای نمایشەکە کۆپییەکی کتومتی گۆرانیی (ئەڵماس باشترین ھاوڕێی کچانە) ژنە ئەکتەری بەناوبانگی ئەمریکی مارلین مۆنرۆیە.

٢- ژنێک ڕووت بووەتەوە و دەبێت دابپۆشرێتەوە، لە ماڵ نەیەتە دەرەوە گەر هاتیشەوە دەرەوە ئەوا دەبێت لەگەڵ مەحرەمی خۆی بێت (وەک لە نموونە فەندەمێنتاڵیستییەکەیدا زاڵە).

کەواتە بەشێکی گەورەی ململانێکە لە هەردوو دیاردەکەدا و یەکاڵاکردنەوەیشی لەسەر جەستەی ژن چەقی بەستووە: یان ئەوەتا لەدەرەوە هێزێک دێت و ژن ڕزگار دەکات بەوەی وێنا و فیگەری ترمان لێ دروست دەکەن تا بڕێک لە وەهمی ئازادی و یەکسانیمان پێ ببەخشن، یان لەسەر ئاستی هەرێمی هێزێکی فەندەمێنتاڵ دێت و ژن لە ئەگەری داگیرکردنی ئەو ئەهریمەنە خۆرئاوایییە و هاوکاتیش هەڕەشە لۆکاڵییەکەیش (پیاوی نامەحرەم) ڕزگار دەکات. بەو مانایەی کە ئەوە فریو و سێکسوالیتیی ژنە کە پیاو لە خشتە دەبات و لە خودای خۆی دوور دەخاتەوە.

ئەگەرچی من لێرەدا نامەوێت بچمە ژێر باری ئەو دابەشکردنەی کە دەڵێت مرۆڤی ئایینی لە نموونەی پیاوە فەتواچییەکان دواکەوتوون و کەسانی بە حساب مۆدێرنیش (لە نموونەی هێڵی لۆڤ) و هاوشێوەکانی  پێشکەوتووخوازن چونکە لە بنەڕەتدا ئەمەش بۆ خۆی گرفتئامێزە، بەڵام  لای من کێشەکە لە مۆدێلی فەتوای مەلاکاندا مامەڵەکردنی لە گەڵ جەستەی ژندا، زیاتر هەژموونی نەست و ئارەزوو، نارسیزم و هۆشیاری هێزێکە پەککەوتە و گیرخواردوو لە وێستگەیەکی دێرینی مێژووی مرۆییدا کە هی سەدەکانی ناوەڕاستە و هێشتا نە ڕێنیسانس و نە ڕۆشنگەریشی بۆ قووت نەچووە، چ جای مۆدێرنە و ڕەنگدانەوەکانی. ئەم زهنییەتە هێند چەقی بەستووە لەسەر هەندێک دۆگم و کڕکەوتووە لەسەریان کە جێهێشتنی ئەو دۆخی متبوونە بە مەرگی خۆی دەزانێت. مرۆڤی ئایینی پێی وایە ئیدی بەهاکانی ژیان پیس و گەندەڵ بوون، ژیاری خۆرئاوا ئارامی سەر زەمینی شێواندووە و و بەهاگەلێکی سەپاندووە کە شایستە بە مرۆڤ نین. لەژێر کاریگەریی پەرەسەندن و سەرمایەداری و شۆڕشی پیشەسازیدا مرۆڤ خودای تۆراندووە، یەزدان و ویژدانی دۆڕاندووە و بووەتە کۆیلەی چێژ و سەرمایە: مرۆڤ دابڕاوە لە تەقوا و خواناسی و چاکەخوازی. دەرکردنی ئەو فەتوایە و فەتوا یەک لە دوا یەکەکانی تریش، بەکارهێنانی جەستەی ژن وەک بڕوبیانوویەک بۆ دەرکردنی ئەم فەتوایانە، ئەو ڕاستییەمان بۆ دوپات دەکاتەوە کە خودی ئیسلام چ وەک باوەڕ و چ وەک سیستمی فەرمانڕەوایەتی لە قەیراندایە و بۆ ماوەی چەندین سەدەیشە تەواوی ئەو کۆمەڵگایانەی ئیفلیج و پەرێشان کردووە کە شوێنکەوتەین و دەیانەوێت لەسەر زەمینەی واقیع پەیڕەوی بکەن. گوتاری سەرەکیی ئەم هێزە فەتواچییە بۆ ئەوەیە جارێکی تر پیاو لە چنگ هەوەس و حەزە سێکسییەکانی و گوناهی تێکەڵبوون بە ژن، کە بە مێنتاڵتی ئەوان بە هۆی فریو و دەرکەوتنی ژنەوە تووشی دەبێت، بپارێزێن. ئەوا ژن دەبێت لە چنگی مەحرەمی خۆیدا دەرنەچێت. بەم کارەیش پیاوە نامەحرەمەکان دەپاریزرێن، چونکە  ترسی پیاو لە ئازادبوونی ئارەزووەکانی ژن و سەربەخۆبوونیان بە تەنها بیانوویەک نییە بۆ ڕامکردن و کۆنترۆڵکردنی ژن، بەڵکوو قەرزێکی مێژووییشە کە دەبێت بۆ هەتاهەتایە ژن بیداتەوە، چونکە ئەوە ئارەزووەکانی ژنن کە دەبنە مایەی دەرکردنی پیاو لە بەهەشت وەک لە فۆرمە ئایینییەکەی چیرۆکی ئادەم و حەوادا دەیبینین، واتە ڕەدووکەوتنی چێژ و ئارەزووەکانی ژنن کە نەفرەت بەسەر مرۆڤ/پیاودا دەهێنن و ناهێڵن لە بەهەشت بژی و ناچار بە دۆزەخی سەر زەمینی دەکەن.

لە کاتێکدا لە فەتوای مەلاکاندا پیاو و پیاوگەرایی سەنتەرە وەک گوتار، ژن لە پەراوێزدایە و بوونی نییە، ئەو کاتانەیش کە دەردەکەوێت ئەوا دەبێت لەگەل مەحرەمی خۆیدا بێت. گەر لێرەدا مەحرەم بە فیگەری باوک وێنا بکەین بە مانا فرۆیدییەکەی، ئەوا بە پێچەوانەوە لە کلیپەکەی هێڵی لۆڤدا ژن سەنتەرە و پیاو لە پەراوێزدایە. لەم کلیپەدا ژن بە  پێچەوانەی واقیعی خۆیەوە بوونەوەريکی زاڵم و ستەمکار و چەوسێنەوەرەی پیاوە کە هیچ باکی بە بوون و نەبوونی ئەو نییە. لەم لایشەوە پیاو وەک ئۆبێکتی سێکس بێدەرەتان و زەلیل ئامادەیە لەلایەن تیر و تیغ و برژانگ و موژگانی ژنەوە لێی دەدرێت، دەبڕدرێت، بریندار دەکرێت، چۆکی پێ دادەنرێت. ڕوونتر بڵێین لەم کلیپەیشدا هەر وەکچۆن لە فەتوای مەلاکاندا ڕوون و دیارە ئەوە ئارەزوو و سێکسوالیتیی پیاوە کە لەژێر هەڕەشە و ئاکت و فریوی بێبەزەیییانەی ژندایە. هەر وەک پێشتریش باسم کرد بەشێکی ڕەخنەکانیش لەم خانمە و لە کلیپەکەیش بەزەیی و هاوسۆزی بۆ وێنای ئەو پیاوە زەلیل و زەبوونەیە کە ئەم کلیپە بەرجەستەی دەکات. توڕەبوونی جەماوەر لە دەرکەوتنی ژنێک بە نمایشیکی ئەمریکییەوە نییە بەڵکوو نیشاندانی وێنای پیاوێکی بێدەسەڵاتە کە بەر تیر و تیغی ژنێکی بێباک دەکەوێتە سەر چۆک و لێدەخوردرێت. ئەوەی لەم کلیپەدا ڕوونە ئەوەیە (ئەگەر چی ئەو ئەقڵەی لە پشتی بەرهەمێنانی ئەو کلیپەوەیە فڕی بەسەر کوردەوە نییە و سەرلەبەری زادەی ئەقڵ و هزریی ئەمریکییە) کە پەتریارکی و پیاوبوون چیتر یەکسان نییە بە بوونی ژنێکی پاسیڤ و ماسۆشی لە بەرانبەر پیاوێکی ئاکتیڤ و سادی. بەڵکوو ئەم دێت لە ڕێی ئەم نمایشەوە درزێکمان بۆ دەکاتە هاوكێشەکە و دوو گریمانەی تری بۆ زیاد دەکات کە ئەویش ژنێکی سادیست لە بەرانبەر پیاوێکی مازۆشیدایە. ئەوەی لەم کلیپەدا زاڵە بوونی جەستەی نێرینەیە نەک وەک جەستەیەکی پیرۆزی بێخەوش و بێکەلێن، جەستەیەکی تۆکمە و یەکپارچە کە هیچ درز و کێشە و تێکچوونێکی تێدا نییە، بەڵکوو جەستەیەکمان بۆ نمایش دەکات کە  شڕ و شێواو و پڕ کەلێنی فێمینیە. ئەم جەستە کڕنۆشبەر و مازۆشیستە تەواو پێچەوانەی ئەو چەشنە فانتازیایەیە بۆ جەستەی نێرینە وەک ئیدیاڵێکی بەهێز (وەک جەستەیەکی ئەفسانەیی و بان-سروشتی) بە مانا ئایینییەکەی (باوک-مەحرەم) کە وەک ڕەنگدانەوەی وێنەی خودا لەسەر زەوی وێنای دەکات، بەڵکوو لێرەدا جەستەی نێرینە دەخاتەوە ناو بونیادە سۆسیۆ/سایکۆلۆژییەکەی خۆی، ئاماژەیەکیشە بۆ ئەوەی کە جەستەی نێر بارگاوییە بە گۆڕانکاری و بەها کۆمەڵایەتی دەیگۆڕێت، ئەگەرچی هەر کات لەنگەیەک بکەوێتە سەر ئەم وێنا و فانتازیایە بۆ جەستەی نێر ئەوا لە گەڵیشیدا دەمودەست جۆرێک لە دژەگوتار هەیە کە پێی وایە ئەمانە بە نێرینە ئەژمار ناکرێن و بوون و نەبوونیان هیچ لە پلەوپایە و تۆکمەییی ئەو بونیادە ناگۆڕێت کە لە بنەڕەتدا جەستەی پیاو وەک جەستەیەکی پیرۆز و یەزدانی و درێژکراوەی گوتارە پاتریارکییەکە دەبینێت.

بۆ ئەوەی زیاتر لە مانا و ئاماژەکانی ئەم کلیپە دنەدەرە تێبگەیەن کە پێگەی خۆی لەناو ئەو کولتوورە لێکهەڵوەشاوەی کوردا جێهێشتووە، پێویستە بگەڕینەوە سەر چەمکی مازۆشی وەک لادانێکی دەروونی(Perversion) بە مانا دەروونشیکارییەکەی. گەر ئەم کلیپە و ناواخنەکەی لادانێک بێت، بەو مانایەی لادان دەرچوونە لە نەزمی کۆمەڵایەتی  ئەویش بە تێکشکاندن و ڕەتکردنەوەی ئەو بنەمایانەی کە خودی نۆرم و نەزمە کۆمەڵایەتییەکەی لەسەر بونیاد نراوە. بە واتەیەکی تر، گەر ئەم کلیپە وەک نمایشێک ببینین  بۆ نیشاندانی ژن و گوڕینی وێناکەی لە بوونەوەرێکی پاسیڤ و ماسۆشیستییەوە بۆ بوونەوەرێکی زاڵ و سادیستی. ئەوا پرسیارەکە گوڕینی ژن نییە لە دۆخە مازۆشییەکەیەوە بۆ دۆخێکی سادی، بەڵکوو زیاتر چۆن پیاو دەتوانێت دەستبەرداری خەسڵەتە سیکسوێلە ئاکتیڤ و سادیستییەکەی خۆی بێت و بیگۆڕێت بۆ خەسڵەتی مازۆشیستی کە سیفەتگەلێکی مێینەن بە مانا دەروونشیکارییەکەی؟ لە کاتێکدا ئەم خەسڵەتانە  خودی ئەو هیرارکییە جێندەرییە دەپارێزیت کە کۆمەڵگەی پەتریارکی بە گشتی و کۆمەڵگەی کوردی بە تایبەتی  پێدەناسرێتەوە.

هەر بۆیەیش بۆ ئەوەی لەو پیاوە ماسۆشییە بگەیین کە کلیپەکەی لۆڤ بەرجەستەی دەکات و دزە دەکاتە نێو کەلێنەکانییەوە ئەوا لە جێی خۆیەتی بگەڕینەوە سەر چەمکی ماسۆشیزمی فێمینە لای فرۆید، چونکە ئەو دەڵێت: “گەر هەر کەسێک بواری ئەوەی بۆ بڕەخسێت کە لە هەر دیاردەیەک یاخود کەیسێک بکۆڵیتەوە کە تیایدا فانتازیا بە ماسۆشیزمەوە خۆی بەرجەستە دەکات، ئەوا دەستەبجێ ئەوەی بۆ ئاشکرا دەبێت کە سوبێکت خراوەتە شوێنی ـمێینە و بە خاسیەت و سیفەتەکانی مێینەوە خۆی دەردەخات و نمایش دەکات، وەک ئەوەی خەسێنرابێت، یان بە شوودرابێت، یان مناڵی ببێت”، فرۆید ئاماژە بە سێ جۆر لە ماسۆشیزم وەک جۆرێک لە لادانی سێکسوالیتی دەکات کە ئەوانەیش:

یەکەم:  ماسۆشیزمی ئێرۆتۆجینیکErotogenic، دووەم: ماسۆشیزمی فێمینە و سێیەم: ماسۆشیزمی ئەخلاقییە.

فرۆید سەرچاوەی ماسۆشیزم دەگەڕینێتەوە بۆ جۆری یەکەمیان کە بە چێژوەرگرن لە ئازار پێناسەی دەکات. بەو مانایەی کە ماسۆشیزمی ئێرۆتۆجینیک دەکەوێتە قوڵاییی ماسۆشیزمی فێمینەوە، واتە فانتازی مێینە بە بەستنەوە و لێدانی یان مامەڵەکردنی وەک مناڵێک لە کاتی سێکسدا. ڕەنگە خودی ئەم شیکارییەی فرۆید بۆ خەڵکانێک مایەی ڕەخنە و هەڵوەستەکردن بێت بەو پێیەی کە دیسانەوە وێنای فرۆید وەک دژەفێمینییەک دووبارە دەکاتەوە، وەلێ لە ڕاستیدا ئەم وێنەیە ناحەقییەک دەبێت بەرانبەر فرۆید چونکە ئەو هەر کات قسەی ل سەر ژن کردبێت ئەوا لە سیاق و کۆنتێکستە کۆمەڵایەتی و ئایینی و مێژوویییەکەی خۆیدا کردوویەتی، واتە شتیێکی لەسەر ژن نەگوتووە کە پێچەوانەی ئەو وێنایە بێت کە بۆی دروست کراوە و لە ڕێیەوە پێناسە کراوە. هەڵبەت فرۆید یه‌كێكه‌ له‌وانه‌ی كه‌ وێنا و بوونی پیاو وه‌ك نۆرمێكی زاڵ و به‌هێز تۆختر ده‌كاته‌وه‌، ئه‌مه‌ش زۆر به‌ڕوونی له‌ نووسینه‌كانی له‌سه‌ر (سێ توێژینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی تیۆره‌ی سێكس)دا ده‌بینین. ئه‌م مۆدێله‌ له‌ ڕاڤه‌كردن و وه‌سفكردن بۆ خۆی ئاماژه‌یه‌ كه وێنا و بوونی ژن له‌ نۆرم و به‌هاكانی پیاوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه. فرۆید به‌ ئاشكرا باس له‌ وێناكردنی ژن وه‌ك كۆپییه‌كی ناته‌واو و خراپی پیاو ده‌كات، كاتێك كه‌ ده‌ڵێت: “بۆ ئێمه‌ تێگه‌یشتن له‌ گه‌شه‌كردنی پیاو ئاسانتره‌ تاوه‌كوو ژن، له‌به‌ر ئەوه‌ی گه‌شه‌ی پیاو به‌ شێوه‌یه‌كی گونجاو، ڕیزبه‌ند و یه‌ك به‌ دوای یه‌كدا ده‌ڕوات، له‌ كاتێكدا گه‌شه ‌و په‌رهسه‌ندن لای ژن مارشێكه‌ به‌ره‌و دواوه”.‌ ئه‌ڵبه‌ته‌ توێژینه‌وه‌كانی فرۆید لەسه‌ر نائاگایی و جیهانه‌ په‌نهانه‌ ناوه‌كییه‌كه‌ی مرۆڤ له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك و كو‌لتوورێكدا بوو كه‌ ژن‌ هیچ بایه‌خ و رۆڵێكی سه‌ره‌كی نه‌بووه‌ له‌ ژیاندا ، به‌ڵكوو زیاتر وه‌ك بابه‌تێكی ناكارا(ئۆبێكتێكی پاسیڤ) ده‌ركه‌وتووه‌ و هه‌بووه‌ كه‌ پیاو لێی كۆڵیوەتەوه ‌و ویستویه‌تی كه‌شفی بكات.‌ لە بنەڕەتدا فرۆید ڕای وایە کە ژیانی سێکسیی ژن ئۆقیانووسێکی ڕەشە کە تەیکردنی زۆر دژوارە، وەک چۆن لێکشیتاڵکردنی تەلیسمەکانیشی سەختە! ئەو دەڵێت: “بەپێی ئەو ڕێچکە تایبەتییەی کە گرتوویەتیە بەر، دەروونشیکاری ناخوازێت پێناسەی ژن بکات و بزانێت چییە (چونکە ئاشکرایە کە ئەوە پرسیارێکە ناتوانێت وەڵامی بداتەوە)، بەڵکوو تەنیا هەوڵ دەدات لەوە بکۆڵێتەوە کە چۆن ژن دێتەبوون، چۆن مناڵ کە خاوەن حەزێکی سێکسیی دووجەمسەرە(بیسێکسوێل)، دەگۆڕێت بە ژن؟”.

 ئەگەرچی خودی داهێنانی فرۆیدی بۆ چەمکی ژن لە توێژینەوەکانی دەربارەی هیستیریا جیا ناکرێتەوە، چونکە بەشێکی زۆری نەخۆشەکانی فرۆید لە بنەڕەتدا ژن بوون و زیاتر باسیان لە کێشە دەروونییەکانی خۆیان کردووە کە پتر پەیوەست بوون بە فانتازیا و خەون، مناڵی و سێکس و چێژەکانیانەوە. هەر بۆیە باسکردن لە سێکسوالیتی لای ژن، قۆناغی پاش دەرخستنی نەستە لای فرۆید وەک دەرەنجامی شیکارییەکانی بۆ هیستیریا. کەواتە چەمکی سێکسوالیتی لای فرۆید هەروا لە خۆیەوە نەهاتووە، بەڵکوو زادەی شیکاریکردنی هەموو ئەو دۆخ و کەیسە هیستیریانەی بەردەمی بوون لە ژنان کە مەسەلەی یەکاڵاکردنەوەی ڕەگەز لە پەیوەست بە سێکسدا، بناغەی سەرەکییان بوون. وەلێ شیکارییەکەی سەبارەت بە ماسۆشیزم پەیوەستە بە نێرینە و لەسەر نەخۆشە پیاوەکانی گەڵاڵەی کردووە و نووسیوە.

هەڵبەت فرۆید تەنها نەبووە لەوەی کە ماسۆشیزمی وەک لادانێکی دەروونی پەیوەست بە پیاوەوە نەک بە ژنەوە بینیوە. بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٨٦دا، سێکسناسی ئەڵمانی ڕیتچارد ڤۆن کرافت-ئێبێنگ بۆ یەکەم جار زارەوەی ماسۆشیزمی ھێنایە ئاراوە. ئەو کاتەیش شیکارییەکەی لەسەر ماسۆشیزم ئەوە بوو کە وەک خولیا و خەیاڵی ئەو پیاوانەی کە ئارەزووی ئازار دەکەن و حەزیان لەوەیە کە ژنێک یان پیاوێک بیانچەوەسێنێتەوە لە کاتی سێکسدا تا بگەن بە ئۆرگازم، خستە ڕوو. ڤۆن کرافتئێبینگ ئاماژە بە سی و سێ کەیسی پیاوی ماسۆشی دەکات لە کاتێکدا تەنها چوار کەیسی ژن باس دەکات. وەکچۆنیش تیۆدۆر ڕایک لە کتێبەکەیدا بە ناوی (ماسۆشیزم لە پیاوی مۆدێرن)دا دەگاتە هەمان دەرئەنجام کە نێرینە لە مێینە زیاترماسۆشییە. بە ڕای ڕایک تەنانەت ئەو ژنانەی لە ڕووی کلینکییەوە بە ماسۆشیست دادەنرێت ئەوا هیچ کاتێک سنووری سوبژێکتیڤی خۆیان تێناپەڕێنن بەڵکوو تەنها کەمێک سنوورەکەی درێژ دەکەنەوە، لە کاتێکدا پیاوی ماسۆشی بە پێچەوانەی ژنەوە تەواوی شوناسە کۆمەڵایەتی و سێکسوێلەکەی خۆی جێدێڵێت و لە خودی خۆی تەرە دەبێت و خۆی هەڵدەداتە نێو سنووری دوژمن کە لێرەدا مەبەست لێی سنووری فێمینەبوونە وەک سنووری دژ و جیاواز بە نێرینەبوون.

کای سلڤەرمان لە کتێبەکەیدا بە ناوی (سوبژێکتیڤتی نێر لە پەراوێز)دا، ئاماژە بە ژێل دۆلوز دەکات و دەڵێت، دۆلوز لە لێکۆڵینەوەکەیدا سەبارەت بە دڵڕەقی، نەک هەر بەتەنها جەخت دەکاتە سەر کارەکتەری (ساشەر مازۆش) بەڵکوو مۆدێلیکی تیوریش بۆ ماسۆشیزم دەهێنێتە ئاراوە کە ئازارکێشان بە پلەی نایاب دەخاتە پاڵ نێرینە. بۆ سلڤەر پرسیارەکە زیاتر ئەوەیە کە چی بکەین بۆ ئەوەی ئەو هەڵەیە ڕاست بکەیەنەوە کە فرۆید کردوویەتی، هەڵەی دەستنیشانکردنی لادانێکی دەروونی وەک خاسیەت و سیفەتی فێمینە لە کاتێکدا قوربانی و نەخۆشەکانی ئەم لادانە نێرینەن؟

تیۆدۆر ڕایک پێی وایە  پیاو زیاتر مازۆشین وەک لە ژن، چونکە تەنها لەو کاتانەدا پیاو ئەم سیفەتانەی ماسۆشیزمی فێمینە لە خۆی دەنێت کاتێک بیەوێت جۆرێک لە پاتۆلۆژیا بنوێنێت

سلڤەرمان تەواو کۆک نییە لە گەڵ تیۆدۆر ڕایک کە پێی وایە  پیاو زیاتر مازۆشین وەک لە ژن، چونکە تەنها لەو کاتانەدا پیاو ئەم سیفەتانەی ماسۆشیزمی فێمینە لە خۆی دەنێت کاتێک بیەوێت جۆرێک لە پاتۆلۆژیا بنوێنێت. بەو مانایەی ئەوەی کە ئاسایییە وەک نۆرم وەک سێکسوالیتی مێینە دەبێتەوە بە لادان و پاتۆلۆژیا بۆ نێرینە. سلڤەرمان زیاتر تێزەکەی فرۆید لەم بارەیەوە شی دەکاتەوە، دەڵێت: “ئاماژەکردنی فرۆید بە فانتازیای لێدانەوە و بەستنەوەی بە گرێی ئەرێنیی ئۆدیپوس لای کچی بچووک لە کاتێکدا ئەم فانتازیایە دەبێتەوە بە گرێێ ئۆدیپوس بە دیوە نیگەتیڤ و نەرێنییەکەیدا لای کوڕی بچووک. بەم مانایەش ماسۆشیزمی فێمینە هەمیشە بە مانای ئارەزوو دێت بۆ باوك بە هاوشوناسبوون لەگەڵ دایک، پێگە و شوێنێک کە زیاتر نۆرمئاساییە بۆ سوبێکتی فێمینە لە کاتێکدا (لادانە) بۆ سوبێکتی نێرینە”.

 هەر کاتێک قسە لەسەر ماسۆشیزم دەکەین ئەوا بەناچاری دەگەڕێینەوە سەر سادیزم و یەکێک لە ئاماژە گرنگانەی کە فرۆید سەبارەت بە سادیزم کردوویەتی لە (سێ توێژینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی تیۆره‌ی سێكس)دا ئەوەیە کە سێکسوالیتیی زۆرینەی نێرینەکان بەشیک لە توندوتیژی و دڕی و ئارەزووی زاڵبوون بەسەر ئەوی تردا لە خۆی دەگرێت. ھەر بۆیە بە ڕای فرۆید ماسۆشیزم بە تەنھا خۆی نمایش ناکات بەڵکوو پێویستی بە پێچەوانەکەی ھەیە کە سادیزمە… بەو مانایەی کە ھەموو ماسۆشیستێک مەیلێکی سادیستی لە ھەناودایە و پێچەوانەشەوە. ھەڵبەت فرۆید مەبەستی ئەوە نییە کە ھەموو سادیستێک خۆی کۆنە ماسۆشی بووە بەڵکوو مەبەستی زیاتر کە ھەردوو مەیلەکە وەک ئارەزوو لەناو ھەمان کەسدا بەرجەستەیە و ھەیە و بۆیەش فرۆید تێرمێکی نوێ دادەڕێژێت بە ناوی (سادوماسۆشیزم)ەوە. فرۆید لە وتارەکەیدا بە ناوی (مناڵیک لێی دەدرێت) سەرچاوەی ماسۆشیزم لە ھەردوو ژن و پیاودا دەگەڕێنێتەوە بۆ خەیاڵ و فانتازییەکی قۆناغی مناڵی، فانتازی لێدانی مناڵێک بۆ ئەمەیش لەسەر شەش توێژینەوە کە لە چوار پیاو و دوو ژن پیکهاتووە  کاری کردووە. تێزەی سەرەکی لەم توێژنەوەیەدا بریتییە لە فانتازیای لێدانی مناڵێک لەلایەن باوکەوە، بە مانایەکی تر، لێدانی ئەو مناڵەی کە (من) ڕقم لێیەتی سەنتەرە. خودی ئەم فناتازیایەش لە لایەک پەیوەستە بەو پەیوەندی و بۆندە خۆشەویستییەی کە کچی بچووک لەگەڵ باوکیدا هەیەتی یان خوازیارە هەیبێت، لە لایەکی تریشەوە بە ئیرەیی بە مناڵی دووەم کە بە دوای خۆیدا هاتووە و ئەم ڕقی لێیەتی، چونکە باوك گرنگی و خۆشەویستیی خۆی دەداتێ. هەر بۆیەش کچی بچووک فانتازیا و خەیاڵ بەوەوە دەکات کە باوک لە بری خۆشەویستی بدات بە خوشک یان برای بچووک ،ئەوە لێی دەدات و ئازاری دەدات. کچی بچووک دەیەوێت لە فانتازیادا بژی کە باوکی بە تەنها ئەوی خۆش دەوێت و ئەوەی لە دوای ئەمەوە دێت هیچ بایەخ و گرنگییەکی لای باوکی نییە بەڵكوو بەپێچەوانەوە لێشی دەدات. بۆ ئەوەی زیاتر لە فانتازیای لێدانی مناڵێک و پەیوەندی بە سێکسوالیتیی مێینەوە ڕوون بکەیەنەوە ئەوا گرنگە ئاماژە بەو سێ قۆناغەی فرۆید بکەین، چونکە بە ڕای فرۆید فانتازیای مێینە لە سێ قۆناغ پێک دێت وەلێ قۆناغی یەکەم و سێھەم لە ڕووی شیکارییەوە بەکار دێنین بەو پێیەی کە قۆناغی دووەم ھەمیشە دەکەوێتە نەست و نائاگاوە هیچ کاتێک بوونی نەبووە. ئەو سێ قۆناغەیش ئەمانەن:

یەکەم: “باوکم لە مناڵەكە دەدات — ئەو مناڵەی كە من ڕقم لێیەتی”.

دووەم: “من لە باوکم دەدەم”.

سێھەم: “ھەندێ لە کوڕەکان لێیان دەدرێت— منیش تەماشایان دەکەم”.

فرۆید لە بارەی قۆناغی یەکەم دەڵێت، ئەم قۆناغە نە ئاماژەیە بۆ سێکسوالیتی و نە مەیلی سادییش لە خۆی دەگرێت. چونکە ئەو مەیلە سێکسوێلییەی کچی بچووک بۆ باوک هەر زوو لەژێر هەژموون و هەڕەشەی ئۆدیپوسدا دەچەپینرێت و مەحف دەبێتەوە.

وەلێ خودی ئەم قۆناغە زەمینەیەکە کە دوو قۆناغەکەی تری لەسەر دروست دەبێت. گرنگی و بەھای ئەم قۆناغە دواتر بە شێوەیەکی پاشاوپاش خۆی نمایش دەکات. فرۆید ئەم قۆناغە لەم دەستەواژەیەدا کورت دەکاتەوە دەڵێت: “باوکم مناڵەكەی تری خۆش ناوێت، ئەو بە تەنھا منی خۆشگەرەکە”. لێرەیشدا ئارەزووە ئۆدیپییەکە و تابۆیش لەنێوان قۆناغی یەکەم و دووەم تێکەڵ دەبێت. فرۆید لەم بارەیەوە دەڵێت:”قۆناغی دووەم گرنگترین و پڕ بایەخترین قۆناغە وەلێ دەشتوانین بڵێین کە ئەم قۆناغە بە جۆرێک ھیچ کات بوونێکی ڕاستەقینەی نییە. ھیچ کات یاد ناکرێتەوە و نابێتە یادەوەری، ھیچ کات نەیتوانیوە ببێتە ئاگایی، دەتوانین بڵێین کە ئەم قۆناغە زیاتر بۆ تێگەشتنی فرۆید خۆی بووە تا بتوانێت تەواو لە شیکارییەکەی نزیک بێتەوە. ئەوەی لەم قۆناغەدا لێی دەدرێت برا یان خوشکی بچووک نییە بەڵکوو ئەوە باوکە لێی دەدرێت بەڵام بە فانتازیای کچی بچووک. خودی ئەم فانتازیایەش دوو فاقە چونکە لە لایەک ئارەزووی سزدان پڕ دەکاتەوە، سزای  ئارەزووی چەپینراوی کچی بچووک بۆ باوکی، لە لایەکی تریش خودی ئەم فانتازیایە ماسۆشییە ئارەزوو بۆ باوک پڕدەکاتەوە… فرۆید دەڵێت: “چەپاندنی ئەم ئارەزووە سێسکوێلییە بۆ باوک دەبێتە هۆی مەیلی گەڕانەوە بۆ قۆناغی کۆمی-سادیستی سیكسوالیتی. فانتازیای ئارەزووکردن بە باوکەوە لە قۆناغی یەکەمدا (باوکم هەر منی خۆش دەوێت) دەگۆڕێت بۆ قۆناغی بەر لە ئارەزووی سێکسی و دەبێت بە (باوکم لە من دەدات). لە قۆناغی سێهەمدا بەر سینارێۆیەکی تر دەکەوین ئەویش لێدانی مناڵێکی ترە وەلێ کچی بچووک تەماشای ئەم لێدانە دەکات و ئازار دەکێشێت چونکە لە خەیاڵ و فانتازیای کچی بچووکدا ئەو مناڵە لێی دراوە لە بری ئەم و لە سزای گوناه و ئارەزووەکانی ئەم لێدان دەخوات. لەم ڕوانگەیەوەیە فرۆید پێی وایە کە ئەو چیژەی لە خەیاڵ و فانتازیای کەسی ماسۆشییەوە هەڵدەقوڵێت بە سروشتی خۆی ماسۆشییە و ناتوانین لە دیدێکی سادیستییەوە لێی تێبگەین. ئەم خەیاڵ و فانتازیا بە لێدان لە ھەردوو ڕەگەزکەدا ئارەزووی دەستپەڕکردن دروست دەکات ئەگەرچی خودی فانتازیاکە بۆ ھەر یەک لە ژن و پیاو مانای جیاوازی دەبێت. چونکە لەو کاتەی پیاو فانتازیا و ئارەزوو دەیکاتە کەسێکی پاسیڤ و حەز دەکات لە شوێنی مێێینەدا بێت. ئەوا فانتازی مێێینە بەرگێکی سادیستی تێکەڵ بە ھەستی گوناھباری بۆ بینینی مناڵێک لە کاتی لێدانیدا. ئەم ھەستکردنە بە گوناھباری ئەو کاتە دەڕەوێتەوە کە خۆی بخاتە شوێنی مناڵە لێدراوەکە، واتە قۆناغی یەکەم. لە ھەستکردن بە  گوناھباری و مەیلی سزادان دەتوانین لە ماسۆشیزم  بگەین وەک سیفەتێکی فێمینە. دیسانەوە گرنگە بۆ ئێمە بزانین کە فرۆید تێزەکەی خۆی سەبارەت بە ماسۆشیزم لەسەر بنەمای پەیوەندیی خێزانی و گرێی ئۆدیپوس داڕشتووە. بە گەڕانەوەیش بۆ ئەم گرێیە دەزانین کە مێینە ڕۆڵێکی پاسیڤی ھەیە لە کاتێکدا نێرینە ڕۆڵە ئاکتیڤ و چالاکەکەی ھەیە. چونکە ھەژموون و دەسەڵاتی باوک، کوڕ دەخەسنێت و دەیکاتە مێینەیەک ھەر وەک دایکی، لە کاتێکدا ئەم نوقسانی و خەساندنە بۆ مێینە سروشتییە و دەبێتەوە بە قەدەری. گەر ئەم شیکارییەی فرۆید لەسەر ماسۆشیزمی فێمینە بە هەند وەربگرین ئەوا دەڵێین کێشەی سەرەکی بۆ کەسی مازۆشی یان وردتر بڵێن بۆ مازۆشیی ڕاستەقینە ئەوەیە کە هەمیشە ڕوومەتی ئامادەیە تا شەپازلەی لێ بدرێت. کەسی مازۆشی کەسێکی نەرمونیانە بە سروشتی خۆی ناتوانرێت جارێکی تر لە دەرەوەی خۆی بشکێنریتەوە فۆڕمێکی تر بە خۆی بدات. بەو مانایەی هێزێکی بێشوماری بەرگەگرتنی ئازارچەشتن و لێدانی هەیە تا زیاتر ئازار بچێژێت زیاتر هەست دەکات بەری نەکەوتوویت. هەر بۆیەش ژن ناتوانێت لە بەرگە خەسیوە پاسیڤەکە خۆی دەرچێت. 

کرد فرۆید کۆی تێزەکەی لەسەر ماسۆشیزم لە ڕیی نەخۆشە پیاوەکانییەوە گەڵاڵە کردووە. هەر بۆیە زۆر بەسادەیی ماسۆشیزمی فێمینە وەک پاتۆلۆژیی نێر پێناسە کردووە

وەک پێشتر باسمان کرد فرۆید کۆی تێزەکەی لەسەر ماسۆشیزم لە ڕیی نەخۆشە پیاوەکانییەوە گەڵاڵە کردووە. هەر بۆیە زۆر بەسادەیی ماسۆشیزمی فێمینە وەک پاتۆلۆژیی نێر پێناسە کردووە. پیاو دەتوانێت مەیل و ئارەزووی ماسۆشیستی خۆی تێر بکات وەلێ لە بەرگی فێمینەدا و ئەو کاتانەی وەک فێمینە ئازار دەچێژێت. بەو مانایەی کە ئارەزووی  کوڕی بچووک یان پیاو بۆ لێدان و ئازارچەشتن ئارەزوویەکە لە بنەڕەتدا تایبەتە بە فێمینە. بە هەند وەرگرتنی ئەم شیکارییەی فرۆید دەتوانین لە کاردانەوەی گروپی دووەمی جەماوەرەکەی لۆڤ بگەین کە زیاتر هەستکردنە بە گوناه بۆ تەماشاکردنی لێدانی پیاوێک چونکە لە نەستی ئەو جەماوەرەدا ئەوەی کە دەبوو لە شوێنی ئەو پیاوە بێت و ئاسایییە لەو جێگەیەدا بێت ژنێکە نەک پیاوێک.

 ئەو ژنە قامچی بەدەستە “تاج لەسەرە” لە ڕاستیدا جێگرەوەی فیگەری باوکە، ئەگەرچی دەسەڵات و ھێزی ھەیە بەڵام بۆ خۆی وەک ئۆبێکتێکی ئارەزوو-سێکس دەمێنێتەوە، ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەیشە لەو نێوەندەدا سووکایەتی و ئەشکەنجەیەکی زۆر دێتە ئاراوە ئازار و ئەشکەنجە بە تامی چێژ. ئارەزووی ئەوەی کە ئەشکەنجە بدرێت گوزارشتێکی ترە بۆ ئارەزووی خۆهەڵواسین بە بەرگی فێمینەدا وەک پاسیڤ و زەلیلێک لە بەرانبەر فیگەری باوک. بەو مانایەی لێدان و ئەشکەنجەدان بۆ کەسی ماسۆشی واتە خۆشویستن، خۆشویستن لە فۆڕمی سزادان و ئەشکەنجەداندا. ئەوەی کە جیاوازە لێرەدا و دەتوانین جیای بکەینەوە لە ئارەزووی پیاوی هاوڕەگەزخواز ئەوەیە کە لە نەستی پیاوی ماسۆشیدا ئۆبێکتی خۆشەویستییەکەی پیاو نییە بەڵکوو ژنە، ئەو لە نەستی خۆیدا دەیەوێت لەلایەن ژنێکەوە خۆش بویسترێت، بەڵام  خۆشەویستییەک لە ڕێێ سووکایەتیپێکردن و ئەشکەنجەدانەوە، چونکە گەر پیاو خۆی ببەخشیتە پیاوێکی تر واتە بە جۆرێک لە جۆرەکان بەیانی نێرایەتی خۆی دەکات، وەلێ لە دۆخی ماسۆشیزمدا خودی ترس لە خەساندن وەلادەنرێت و کەسی ماسۆشی خۆی بە دووردەگرێت لە بری ئەوە نەرمە ئازارێک بە تامی چێژ جێی دەگرێتەوە. ئەمەیش وادەکات کە ئارەزووی لێدان و ئەشکەنجەدان هاوکات لەگەڵ هەستکردن بە خۆشەویستی تێکەڵ بەیەک بن وەک گوزارشتێکی ماسۆشی دەربکەون. ئەوەی کە فرۆید مەبەستیەتی لە شیکارییەکەیدا ئەوەیە کە پیاوی ماسۆشی گەرەکیەتی باوكی خۆشی بوێت و قبووڵی بکات بەڵام وەک ژنێک خۆشی بوێت و پێ ڕازی بێت. هەر بۆیە لە دۆخی ماسۆشیزمدا پیاو بە سی قۆناغی جیاواز لەوەی لە پێشەوە باسمان کرد دەڕوات، ئەوانەیش:

یەکەم: من لەلایەن باوکمەوە خۆشویستراوم (کە ئەمەیان هەر درۆیەکە و لە پشتی قۆناغی دووەمەوە ون دەبێت و نایەتە ناو هەستەوە).

دووەم: من لەلایەن باوکمەوە لێ دراوم.

سێهەم: من لەلایەن دایکمەوە لێ دروام.

ئەوەی کە جێی سەرنجە لێرەدا خودی بەکارهێنانی ڕاناوی (من)ە لای نەخۆشە نێرەکان بەو مانایەی هەموو قۆناغێک بەم ڕاناوە دەست پێ دەکات. وەک دەبینین فانتازیای لێدان لای نەخۆشە نێرەکانی فرۆید بە بەراورد بە نەخۆشە مێینەکانی کەمتر دووچاری کۆنترۆڵ و سەرلێشێوان دێن. جیاوازییە جەوهەرییەکە لە نێوان سینارێۆی هەستەگی (قۆناغی سێهەم)، وە سینارێۆی نەستەگی (قۆناغی دووەم)، خودی ئەم جیاوازییەش کار دەکاتە سەر شوناسی کەسەکە بۆ تێگەشتنی و کاردانەوەی بۆ سزادان. لێرەدا خەیاڵ و فانتازیای هەستەگی دەگوڕێت بۆ گوزارشتی (من لەلایەن دایکمەوە لێ دەدرێم)، لە کاتێکدا ئەوەی لە نەستدا هەیە، بەم شیوەیە خۆی بەیان دەکات و دەخوێنرێتەوە (من لە لایەن باوکمەوە لێ دەدرێم). لێرەیشدا نکولیکردنەکە نەرم و نیانە چونکە ژنی لێدەر و چەوسێنەر نمایشی خەسڵەتە شەڕەنگێزەکانی پیاو و دەچێتە شوێنی ئەو.

دیسانەوە گەر ئێمە باسی خۆشەویستی بکەین و بڵێین خولیای سەرەکیی کەسی ماسۆشی ئەوەیە کە خۆشبویسترێت وەلێ بۆچی دەیەوێت ئازار بکێشیت و ئەشکەنجە بدرێت؟ بۆ ئەوەی بتوانین وەڵامی ئەم پرسیارەوە بدەینەوە پیویستە بگەڕینەوە سەر گرێی ئۆدیپوس، بگەڕینەوە سەر تاوانە ئەزەلییەکە بەرانبەر بە باوک. ڕایک لەم بارەیەوە دەڵێت: “بەپێی یاسا نەنووسراوەکەی تالیۆن( چاو بە چاو – دان بە دان)، هەر لە سەرەتاوە چووک لەژێر هەڕەشەی ئەشکەنجەداندایە، وەلێ لە فانتازیای کەسی ماسۆشیدا چووک دەپارێزرێت لە هەموو هەڕەشەیەک بەم جۆرەیەش خودی خەساندنەکە دەگوڕێت بۆ نەرمە ئازارێکی ڕەمزی. کوڕی بچووک لە ترس و دڵەڕاوكێی بۆ پاراستنی چووکی خۆی بەیانی ئارەزووە سێکسییەکانی خۆی دەکات وەلێ لێرەدا نایەوێت باوکی خۆی بکوژێت و بچێتە لای دایکی هەر وەک ئەوەی کە ئۆدیپوس کردی. بەڵکوو ئەم ئەنگێزەکانی خۆی بۆ کوشتنی باوکی دەچەپێنیت و لە بری ئەوە جەستەی خۆی دەبەخشێت بە باوکی بەڵام جەستەی خۆی بە خاسیەت و سیفەتەکانی جەستەی دایکییەوە. هەڵسوکەوتکردن وەک فێمینەیەکی پاسیڤ لە بەرانبەر باوکدا بۆ خۆی دەبێت بە چارەیەک بۆ ترس و دڵەڕاوکێ لە خەساندن.

کەواتە لە جێی خۆیدایە لێرەدا بپرسین و بڵێین ماسۆشیزمی مێینە کە لە بنەڕەتدا پاتۆلۆژیای پیاوە! چ پەیوەندییەکی بە ژن هەیە یان ژن چ ڕۆڵێک دەبینێت لەم نێوەندەدا؟ هەروەک سلڤەرکایمان دەڵێت: “چۆن ئەو هەڵەیەی فرۆید ڕاست بکەینەوە کە لادان و پاتۆلۆژیی نێرینەی شوبهاندووە بە مێینەبوون و خاسیەتی ـمێینەبوون؟ کاتێک ئێمە دەزانێن ژن ڕۆڵێک دەبینێت هی خۆی نییە و لە بری فیگەری پیاو_باوک دانراوە، ئەی کەواتە ڕۆڵی ژن لەم نمایشە ماسۆشییەدا چییە؟”. بۆ وەڵامی ئەم پرسیارەیش ڕایک دووبارە دەمانباتەوە بۆ سەر گرێی ئۆدیپوس و دەڵێت: “ئەم گرێیە هێندە قووڵ ڕەگی خۆی لە نەستی ئێمەی مرۆڤدا داکوتاوە، کە خودی ئەو پەیوەندییە و ئاماژە نەرێنییەکانی بە ئێستاشەوە کاریگەری بە سەرمانەوە هەیە “. هەر بۆیەش ئامادەبوونی ژن لە نمایشێکی ماسۆشیدا دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ڕاستییەی کە چێژ و ئارەزووی سێکسی دەوەستێتە سەر جەستەی ئەو. لەگەڵ نمایشی ماسۆشیدا ڕۆڵەکان پێچەوانە دەبێتەوە بەڵام هێشتا جەستەی ژن ئۆبێکتە ڕاستەقینەکەی خۆشەویستییە. ئەوەی کە لێرەدا دەگۆڕێت کەسە قامچی بەدەستەکەیە- تاجبەسەرەکەیە کە ڕۆڵێکی جیاواز دەبینێت. واتە ژن هەم خۆشەویستە و هەمیش خۆشدەویسترێت وەلێ بە ئاماژەیەک بۆ دەسەڵات و هەژموونی باوک کە لە کلیپەکەی لۆڤدا فۆڕمی تاج وەردەگرێت. ئاڵۆزیی فیگەری ژن لە نمایشی ماسۆشیدا ئەوەیە کە بە دیوێکدا دەبێتەوە بە وێنای یەکەم ئۆبێکتی خۆشەویستی کە دایکە و کوڕی بچووک ڕۆژانێک بە عەزرەتییەوە بووە، وەلێ لە شوێن و پێگەی باوکیشە کە لەبەر خاتری ئەو، وێنای ئەو کوڕی بچووک دەستبەرداری خۆشەویستییەکی دەبێت. کەواتە ژن لە یەک کاتدا ڕۆڵی دوو  فیگەر و دوو کەس دەبینێت، یەکێکیان کە دەیەوێت ببیتە خاوەنی و داگیری بکەیت و بیخەیتە ژێر هەژموون و دەسەڵاتی خۆتەوە، ئەوی ترشیان کە دەتەوێت ببیتە موڵکی و داگیرت بکات و تەنانەت زەلیل و زەبوونت بکات. یەکێکیان خۆشەویستە و ئەی تریان هۆڤ و شەڕەنگێز، هەردووکیشیان لە یەک جەستەدا کۆبوونەتەوە کە جەستەی ژنە.

 بۆ ئەوەی لەم ڕۆڵە ژن بگەین پیویستە بچینەوە سەر شیکاریی دۆلوز سەبارەت بە ماسۆشیزم چونکە تێزەی سەرەکیی دۆلوز سەبارەت بە ماسۆشیزم یەکەم جار ڕەتکردنەوەی دیدە فرۆیدییەکە لەسەر تێکەڵکردنی سادیزم لەگەڵ ماسۆشیزم (سادۆماسۆشیزم).

لە کاتێکدا فرۆید تێرمی ماسۆشیزم لە کرافت-ئیبێنگەوە وەردەگرێت تا شیکارییەکانی خۆی لە دیدێکی دەروونشیکارییەوە بخاتە ڕوو ئەوا دۆلوز بە گەڕانەوە بۆ تێکستە ئەدەبییەکانی ھەردوو نووسەری گەورە (مارکیز دۆ ساد و ساشەر ماسۆش) سنوورەکانی دەروونشیکاریی کلینیکی تێدەپەڕێبێت تا سادیزم و ماسۆشیزم  تێکەڵ بە بونیاد و گێڕانەوەی دراماکان بکات. دۆلوز لە کتێبەکەیدا بە ناوی (ماسۆشیزم: ساردوسڕی و دڵڕەقی)دا دەڵێت: “لەگەڵ ساد و ماسۆشدا ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت کە وەزیفەی ئەدەب چیتربە تەنها  ئەوە نییە کە وەسفی جیھانمان بۆ بکات، چونکە ئەمە شتێکە پێشتر کراوە، بەڵکوو پێناسەکردنی بەدیلێکە بۆ جیھان کە تیایدا جێی توندوتیژییەکانی و لادانەکانی بگرێتەوە”.

ھەر لە سەرەتاوە دۆلوز پێی وایە کە پێویستە ئەو پێناسە فرۆیدییە بۆ ماسۆشیزم ڕەت بکەینەوە کە ماسۆشیزم وەک ھێزێکی سادی ھەڵگەڕاوە بۆ ناو خود دەبینێت. وەکچۆنیش تەواو تێزەی فرۆید سەبارەت بە گرێی ئۆدیپوس هەڵدەوەشێنێتەوە و لە بری باوک ئەوا دایک دەکاتە سەنتەر، وەک هەڕەشە و ئۆبێکتی خۆشەویستی بۆ کەسی ماسۆشی. لە دۆخی ماسۆشیزمدا پەیوەندییەکە یان وردتر بڵێین پەیمانەکە لەنێوان دایک و کوڕدایە، لەنێوان نێرێکی ماسۆشی و ژنێکی ساردسڕ و دڵڕەقدا کە شوێنی دایکە سەرەتایییەکە دەگرێتەوە. لەم پەیوەندیەدا کە دایک-ژن خاوەن هەژموون و دەسەڵاتە و کوڕ-پیاو دەچەوسێنێتەوە، وەلێ دۆلوز جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە دایک لە سەرەتاوە دەسەڵاتەکەی خۆی لە کوڕەکەیەوە وەرگرتووە نەک بە پێچەوانەوە. کەواتە ئەوەی کە لێی دەدرێت سوبێکتی نێر نییە لە فیگەری باوکدا وەكچۆنیش فیگەری باوک نییە لە سوبێکتی نێردا، بەڵکو ماسۆشیزم ئیش لە سەر نکولیکردن و ڕەتکردنەوەی هەژموونی پەتریارکی و قازانجەکانی دەکات. لەم بارەیەوە دۆلوز دەڵێت:”گرێبەندەکە لەنێوان پاڵەوان (پیاوی ماسۆشی) و ژندایە، گرێبەندێک کە بۆ ماوەیەکی دیارکراو و لە کاتێکی تایبەتدا ژن تەواو دەسەڵات هەژموونی هەیە بەسەر پیاودا. بەمەیش کەسی ماسۆشی هەوڵ دەدات خۆی لە هەڕەشەی باوک دوورخاتەوە گەر بۆ ماوەیەکی کورتیش بێت ئەزموونی نەزمی ڕەمزی بکات …ئەو نەزمەی کە تیایدا باوک بۆ ئەبەد لەناو دەچێت و مەحف دەبێتەوە… لە ڕێێ ئەم گرێبەندەوە کەسی ماسۆشی دەگاتە ترۆپکی ئەفسوون و فەزای ئەبەدی خۆی، ئەو فەزایەی کە بۆ ئەبەد دایک تیایدا سەروەرە. لە کۆتاییدا لەوە دڵنیا دەبێتەوە کە لێی دەدرێت… ئەوەی لێی دەدرێت، سووکایەتیی پێ دەکرێت، ئازار دەدرێت وێنا و خەیاڵی باوکە، هاوکات ئەگەری گەڕانەوەی توڕەیی و شەرەنگیزیی باوکە جارێکی تر… هەر بۆیەش کەسی ماسۆشی خۆی ئازاد دەکات لە ئامادەگیدا دەبێت بۆ لەدایکبوونەوەیەک کە تیایدا باوک شوێن و پێگەی نییە”.

ئەگەرچی لە شیکارییەکەی دۆلوزدا دایک شوێنی باوک دەگرێتەوە ھەم وەک ھەڕەشە و ھەمیش وەک ئۆبێکتی خۆشەوستی. وەلێ لە ڕاستیدا سوبێکتی مێینە شوێن و پێگەیەکی ئەوتۆی نییە و دیسان دەکەوێتە پەراوێزەوە. لەگەڵ ئەو ڕاستییەشدا کە ژن لە نمایش و گێڕانەوەی ئاکتێکی ماسۆشیزمدا وەک فیگەری ھێز و دەسەڵات دەردەکەوێت بەڵام ئەمەیش بۆ خۆی ھەر بە تەنھا وەھمی ھێز و دەسەڵاتە و پەیوەندی بە دەسەڵاتەوە نییە. چونکە لەم جۆرە نمایشانەدا ئەوەی کە سەنتەرە فیگەری نێری ماشۆشییە و هەر ئەویشە کە دنەی ژن دەدات کە ئەم ڕۆڵە سارد وسڕە دڵڕەقەی بۆ ببینێت، وردتر بڵێین ئەوە دەسەڵاتێکی کاتییە کە پیاو بە قەرز و بۆ تێرکردنی حەز و ئارەزووە سێکسییەکانی خۆی دەیداتە ژن. دۆلوز دەڵێت: “بە ڕای ئێمە ژنی چەوسێنەر و دڵڕەق پەیوەندیی تەواوی بە ماسۆشیزمەوە ھەیە، بە بەڵگەوە ئەو خۆی کەسێک نییە کارەکتەری ماسۆشی ھەبێت وەلێ دەبێتەوە بە سەرچاوەیەکی پووخت و بێخەوش بۆ ماسۆشیزم ئەویش بە نواندنی ڕۆڵی ئاکتیڤ لە دۆخە-نمایشە ماسۆشییەکەدا…” بەو مانایەش ژن ھیچ نییە جگە لە ئۆبێکتک کە ملکەچی حەز و ئارەزووەکانی پیاوە کە بە سەریدا سەپاندووە.. ھەڵبەت دۆلوز بەئاگایە لەم گەمەیەی ماسۆشیزم کە تیایدا ژن وەھمی سەنتەربوون و خاوەن دەسەڵات وەردەگرێت، ھەر بۆیە ئەو دەڵێت: “ژنی چەوسێنەرو خاوەن دەسەڵات لە دۆخی ماسۆشیزمدا ناتوانرێت بە سادی ببینرێت چونکە ئەویش لە دۆخێکی ماسۆشیدایە و بەشێکی دانەبڕاوە لێی، درک کردن بە فانتازیا و تەلیسم و خەیاڵی کەسی ماسۆشی و ئەوەی کە ژنیش پەیوەستە و سەر بە ھەمان جیھانی ماسۆشیی پیاوە لەو سۆنگەیەوە نییە کە ئەویش ھەمان تام و ئارەزووی قوربانییەکەی ھەیە بەڵکوو شێوازی سادیزمی ئەم جۆرێکە کە ھیچ لە سادیستی ئاساییدا نایدۆزیتەوە، بەو مانایەی سادیزم لەم دۆخەدا دەبێتەوە بە دەبڵێک و جمکێک بۆ ڕەنگدانەوەی ماسۆشیزم. ھەڵبەت ھەمان شتیش بۆ سادیزم ڕاستە. لە کاتێکدا لە دۆخی سادیزمدا کەسی ماسۆشی وەک کۆیلەیەک لە ژێر فەرمان و بەزەییی کەسی سادیستدایە ، ئەوا لە دۆخی ماسۆشیزمدا کەسی ماسۆشی دەبێتەوە بە پاڵەوانی نمایشەکە بەو مانایەی کە کەسەکەی تری خاوەن دەسەڵات ھێز و دەسەڵاتی خۆی لە ماسۆشییەکەوە وەردەگرێت. وردتر بڵێین خودی نمایشەکە چ وەک گێڕانەوە و چ وەک نمایش پێشتر لە لایەن ماسۆشییەکەوە – پیاوەکەوە ڕێک دەخرێت. کەسی ماسۆشی لە ڕێی نمایشە پاسیڤ و زەلیلەکەیەوەیە خۆی وەک بکەرێک کە خاوەنی دەسەڵاتە دەبینێت ئەوەی کە تیۆدۆر ڕایک بە( سەرکەوتن لە ڕێی شکستەوە) ئاماژەی بۆ دەکات.

لەم دیدە دۆلوزییەوە ئەوا دەڵێین لەم کلیپەدا ئەم ژنە تاج بەسەرە لە ڕاستیدا ئەگەرچی رۆڵی سەردەستە دەبینێت وەلێ ئەو ھێز و دەسەڵاتەی کە ھەیەتی لە بنەڕەتدا پیاوە ماسۆشییەکە پێی بەخشیوە و خودی ئەو نمایشەیش حەز و ئارەزووی ئەوی پێ پڕدەکاتەوە نەک ئارەزوو و خولیای خۆی. واتە ئەم نە بۆ خۆی خاوەنی ھیچ دەسەڵاتێکە و نە ھیچ چێژێکیش وەردەگرێت بەڵکوو ھێزەکەی لە سەرەتاوە ھی پیاوە ماسۆشییەکەیە و دەشبێت لە خزمەتی تێرکردنی حەز و ئارەزووی ئەو بێت. ھەر بۆیە ئەم ژنە دەسەڵاتدار و تاج بەسەرە، لەم کلیپەدا ھیچ نییە جگە لە ماسکێکی بەتاڵ و پووچ، نمایشێک و فانتازیایەک کە پیاو، (پیاوی سپی پێستی ئەمریکی بە تامی جەستەی ژنی کورد) خولقاندوویەتی و دەیەوێت وەک وەهمی ئازادیی ژن و دەسەڵاتخوازی بە ئێمەی بفرۆشیتەوە.

ئەوەی ئەم کلیپە بەرجەستەی دەکات ژنێک نییە لە بەرگی پیاودا بەڵکوو پیاوێکە لە بەرگی ژنانەدا. ئەوەی لەم کلیپەدا خۆی مەڵاس داوە فیگەر و وێنا شاراوەکەی باوکە(مەحرەم)

هەر بۆیەیش پیشاندان و بەرجەستەکردنی دیوە فێمینەکەی ئەم پیاوانە وەک ماسۆشییەک جارێکی تر ھێندەی لێدانە لە مێینە و زەقکردنەوەی دیوە پاسیڤ و خوازراوەکەی، نیوھێندە لێدان لە پیاو و شکۆی پیاو نییە. ھەموو ئەوانەی کە وا ئەم کلیپەیان بینیوە کە لێدانە لە ھەژموون و دەسەڵاتی پیاو نەیتوانیوە دیوە ڕاستەقینەکەی ببینین، چونکە ئەوەی ئەم کلیپە بەرجەستەی دەکات ژنێک نییە لە بەرگی پیاودا بەڵکوو پیاوێکە لە بەرگی ژنانەدا. ئەوەی لەم کلیپەدا خۆی مەڵاس داوە فیگەر و وێنا شاراوەکەی باوکە(مەحرەم) کە لە پشت فیگەری ژنە تاجبەسەرە( لێدەرەکە)ەوەیە. زەبوونی و زەلیلی ئەم ئیگۆ ماسۆشییە ھیچ نییە جگە لە ڕێگەیەک کە بە ھۆیەوە کەسی ماسۆشی ژنی پێ بەکار دەھێنێت تا وەھمی نمیاشێکی ئایدیاڵ و دانسقەی ئەو ڕۆڵەی پێ بەخشێت کە خۆی لە سەرەتاوە بۆی دارشتووە. لە بنەڕەتدا ئەم کلیپەیش هەر وەک فەتوای مەلاکان کار لەسەر دەستەمۆکردنی جەستەی مێینە دەکات. بە مانایەکی تر، خودی ئەو نمایشە و نیشاندانی پیاو وەک ماسۆشییەکی فێمینە هیچ نییە جگە لە تۆخکردنەوەی وێنا ئەزەلییەکەی ژن بەو شیوەیەی کە کۆمەڵگە دەخوازێت و دەیەوێت لەو قەفەزەدا دیلی بکات و لەسەر ملکەچی و چێژبینین لە خۆئازاردان و فیداکردن بۆ پیاو و لە پێناو سێکسوالیتی یپیاو دەستەمۆی بکات و ڕای بهێنێت.

لە کۆتاییدا ئەوەی بۆ من جێی سەرنجە لەم کلیپەدا وای لێکردم لە سەری بنووسم ھەر بە تەنھا ئەوە نییە کە نمایشەکە لەنێوان ژنێکی فالیکی و پیاوێکی ماسۆشیدایە بەڵکوو زیاتر بە ھەردووکیان ئەوەمان بیر دەخەنەوە کە فالوس و ھەژموونی فالوس شتێکی دەستکردە و دەتوانرێت دەستکاری بکرێت، شتێک کە ھەردوو ڕەگەزەکە بەشی دەکەن و زۆر جاریش شەڕی لەسەر دەکەن، یان لێرەولەوێ بە دوایدا دەگەڕێن و لە ھیچ جێگەیەکیش نایدۆزنەوە، یان ئەو گەمەیەمان بیر دەخاتەوە کە مادامەکی ھەردووکمان بە ژن و پیاوەوە خاوەنی فالوسین کەواتە با گەمەی پێ بکەین.

سەرچاوەکان:

1- Freud, Sigmund [1905] (1953) ‘Three Essays on1- the Theory of Sexuality’, in Sigmund Freud, The Standard Edition of the Complete Psychological Works.

2- Deleuze, Gilles [1967] (1991) Masochism: Coldness and Cruelty, trans. Jean McNeil, New York, NY: Zone Books.

3- Theodore Reik, (1941/1949) Masochism in Modern Man (trans. M. Beigel and G. Kurth). New York:Farrar, Straus and Company.

4- Silverman, Kaja. Male subjectivity at the Margins, 1992 by Routledge, Chapman and Hall, Inc..

The post ئایا نێرسالاری لە قەیراندایە؟ appeared first on ژنەفتن.

یەکێک لەو مامۆستا لەیادنەکراوانەی ژیانم کە چەندین ساڵ پێش ئێستا ڕێم لێکەوت قسەیەکی کرد بۆ ماوەیەکی زۆر لەگەڵمدا مایەوە. مامۆستاکەم وتی باوکی پێی وتووە لە ژیاندا دوو جۆر مرۆڤ هەن، ئەوانەی دەمێننەوە و ئەوانەی دەڕۆن. مامۆستاکەم دیاربوو زۆر باوەڕی بەو قسەیە بوو، بە خۆی و ڕیشە سپییەکەیەوە لە تەمەنی پەنجا ساڵیدا لە ئێرنست هێمنگوای دەکرد، کاتێکیش قسەکەی کرد لە هێمنگوایەکی بزە لەسەر لێوی دەکرد کە لە قووڵاییی ئەزموونی خۆیەوە شتێک لە ژیرێتی بە کەسێکی گەنجتر بگەیەنێت. ئەو خۆی کەسێک بوو ماڵەوەی بەجێ هێشتبوو، لە ئەمریکا لەو ویلایەتەی تێیدا گەورە ببوو گواستبوویەوە بۆ ویلایەتێکی تر، بۆ شارێکی تر و ژیانێکی تر، لە کاتێکدا تاقە براکەی لە ماڵەوە و لە هەمان شار کە تیایدا لەدایک ببوو مابوویەوە. قسەی ئەو مامۆستایە لە بیرمدا مایەوە چونکە ئایا بە ڕاستی وەها نەبوو، ئایا لە ژیاندا ئەو دوو جۆرە مرۆڤە بە ئاسانی نەدەبینرانەوە؟ کەسانێک کە کۆچ دەکەن و دەڕۆن، کەسانێکیش کە لەسەر ماڵ دەمێننەوە و خاک و زێد بەجێ ناهێڵن؟ بەڵام هەر لە سەرەتاوە بێ ئەوەی بتوانم دەستنیشانی بکەم کێشەم لەگەڵ ئەو دابەشکردنەدا هەبوو. دابەشکارییەکە تەنها بڕێک ڕاستی لە خۆی دەگرت و وەکوو دابەشکارییە دوانەییەکان هەڵگری سادەخوازییەک بوو کە تێگەیشتن لێی ئاسانە، بەڵام لێکدانەوەیەکی چڕ نین. ئەوانەمان کە دەڕۆین بە شێوازی جیاواز دەڕۆین و هەروەها مەحاڵە بە تەواوی لەو جێیەی لێیەوە هاتووین داببڕێین و هەندێکمان دەگەڕێینەوە، ئەوانەشمان کە دەمێنینەوە مەحاڵە لە یەک پنت و لە یەک ژووردا بمێنینەوە چونکە مرۆڤ هەمیشە لە جێگۆڕکێدایە، تەنانەت گەر ئەو جێگۆڕکێیە هاتوچۆ بێت لەنێوان ماڵەوە و دووکانێکدا، لەنێوان ماڵەوە و پارکێکدا. تەنانەت لەو بارانەشدا کە کەسانێک هەرگیز ئەو شوێنە بەجێ ناهێڵن کە تیایدا لەدایک دەبن، مانەوە و ژیان و بەردەوامیی ئەو کەسانە بەستراوە بە هاتوچۆی مرۆڤ و شتومەک و دواجار بە گەڕۆکبوونی ئەوانی تر.

پرسیاری ئەوەی بۆچی مرۆڤ ماڵ بەجێ دەهێڵێت پرسیارێکی نوێ نییە و مرۆڤ بە هۆی چەندین هۆکاری جیاواز سەفەر دەکات و بە گەڕانێکی خێرای ئینتەرنێت دەتوانین بە پاڵنەرەکانی سەفەرکردن ئاشنا بین، ئەوەی بە لای منەوە پرسیارە ئەوەیە جۆرەکانی گەڕۆکبوون چۆن لە ئەدەبیاتدا ڕەنگیان داوەتەوە و پەیوەندیی نێوان ئازادی و گەڕۆکبوون لە کوێدایە؟ ئەدەبیاتی جیهان سەروکاری لەگەڵ چەندین جۆری گەڕۆکبووندا هەیە و من دوو جۆر لە گەڕۆکبوون بەسەردەکەمەوە کە تا ڕادەیەک پێچەوانەی یەکترن و لە دوو دونیابینیی جیاوازەوە لەدایک دەبن.

گەڕۆکبوونی یەکەم لە ئەفسانەی ئۆدیسەی هۆمیرۆسدا خۆی دەبینێتەوە، چیرۆکێک کە نزیکەی دە سەدە بەسەر داڕشتنیدا تێپەڕیوە و یەکێکە لەو تێکستە دەوڵەمەندانەی هەتاوەکوو ئێستا ئیلهامبەخشە و ڕەنگە یەکێک لە باشترین نموونەکانی گەڕۆکبوون لە خۆی بگرێت کە گەڕۆکبوونی سەپێنراوە. لەو ئەفسانەدا ئۆدیسیۆسی پاشای ئیساکا و داڕێژەری پلانی ئەسپی تەڕوادە کە دواجار بە هۆیەوە بەرەی هێزەکانی دژ بە تەڕوادە دەڕۆنە شاری تەڕوادە و پاریسی کوڕی پاشای تەڕوادە دەکوژن و هێلینی قەشەنگ بۆ مێردەکەی دەگەڕێننەوە، دوای کۆتاییهاتنی دە ساڵ لە جەنگ ئۆدیسیۆس دەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ ماڵ و زێدی خۆی و گەیشتنەوەی بە ماڵەوە دە ساڵ درێژە دەکێشێت، دە ساڵێکی تەژی بە چەرمەسەری و خۆشڕابواردن، بە ڕێکردن بە تەنیشتی مەرگدا و بە ژیانکردن لەگەڵ پەرییەکدا.

ئۆدیسیۆس و هاوەڵە جەنگاوەرەکانی لە ڕێگەی گەڕانەوەیان بۆ ئیساکا ڕێیان لە دورگەیەک دەکەوێت و لەوێ دەچنە نێو ئەشکەوتێکەوە و ئەوەی بە بەدبەختیی ئۆدیسیۆس ناسراوە لەوێوە دەست پێ دەکات. ئەو بە گوێی پیاوەکانی ناکات کە دەیانەوێت بگەڕێنەوە بۆ کەشتییەکەیان و بەردەوامی بە گەشتەکەیان بدەن، بەڵکوو فزوڵیەتی ئەوەی هەیە بزانێت کێ لە ئەشکەوتەکەدا دەژی. ئەوەی لە ئەشکەوتەکەدا دەژی سایکلۆپێکە، زەبەلاحێک لە نەوەی خواوەند ئۆرانۆس و گایا، سایکلۆپێکی یەک چاو کە دوای ئەوەی بۆ هەڵهاتن لە دەستی گروپەکەی ئۆدیسیۆس چاوی کوێر دەکەن، بە هاوارکردن داوا لە خوداوەندی دەریا پۆسایدن دەکات گەشتەکەی ئۆدیسیۆس پڕ بکات لە چەرمەسەری و بە تەنها بگەڕێتەوە و لە بری بەخێرهاتنەوە ئەوەی پێشوازی لێ دەکات مەترسی بێت.

ئۆدیسیۆس وەکو کارەکتەرێکی زیرەک و فێڵزانی ناو ئەدەبیات ناسراوە و خۆشەویستی بۆ ژن و منداڵ و خاکەکەی وەها توند ژیانی ئاڕاستە دەکات کردوویەتی بە یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین کارەکتەرەکانی مێژووی ئەدەبیات، کەچی سەرەڕای بیرتیژیی و نەبەردی و خۆشەویستییەکەی لە توڕەییی خوداوەندەکان بەدەر نییە، فانییەکە ناتوانێت لە چارەنووسی هەڵبێت و دەبێت بچێتە دونیای مردووان تەنها بۆ ئەوەی لە ڕێگەی فاڵبێژێکەوە بزانێت چۆن دەتوانێت بە چارەنووسیدا تێپەڕێت و بگەڕێتەوە ماڵەوە. بە هۆی ڕێگریەکانی پۆسایدن، ئۆدیسیۆس دە ساڵ لە هەوڵی گەڕانەوەدا دەبێت، هەر جارێکیش لە دوورگەی ئیساکا نزیک دەبێتەوە ڕووداوێک دووری دەخاتەوە. لە ماوەی گەشتەکەیدا ئۆدیسیۆس حەوت ساڵ لەسەر دوورگەیەک لەگەڵ کالیپسۆی پەریدا بەسەر دەبات کە ئۆدیسیۆس دەکەوێتە ژێر کاریگەری جوانییەکەی و گۆرانی چڕینی و ئەو هەموو هەستوسۆزەی پێی دەبەخشێت. کالیپسۆ ناهێڵێت ئۆدیۆسیۆس دورگەکە بەجێ بهێڵێت و دەخوازێت ئۆدیسیۆس ببێت بە مێردی و لە بەرامبەردا بەڵێنی نەمری پێ دەدات. ئۆدیسیۆس ژیانی نەمری ڕەت دەکاتەوە و ئەم قۆناغەی گەشتەکەی سووربوونی ئۆدیسیۆس دەردەخات بەوەی بە هەر نرخێک بێت دەیەوێت کوڕەکەی ببینێتەوە کە بە منداڵی بەجێی هێشتووە، بێئەندازە بیری ژنەکەی دەکات و تامەزرۆی ئەوەیە هەوای ئیساکا هەڵبمژێت و لەوێ لەنێو خێزانەکەی و لەسەر ئەو خاکەی تیایدا گەورە بووە بە پیرێتی بمرێت. ئۆدیسیۆس بە کالیپسۆ دەڵێت دەزانێت ژنەکەی لە کالیپسۆ جوانتر نییە، دەزانێت فانییە و پیر دەبێت و جوانی و گەنجێتییەکەی نامێنێت و ڕۆژێک دەمرێت، سەرەڕای ئەوانەش دەیەوێت پێی بگاتەوە و پاشماوەی ژیانی لەگەڵ ئەودا بەسەر بەرێت. ئۆدیسیۆس دواجار بە دەستێوەردانی چەند خوداوەندێک دەتوانێت زیندانە خۆشەکەی کالیپسۆ بەجێ بهێڵێت و بگەڕێتەوە ئیساکا.

گەیشتنەوەی ئۆدیسیۆس بە ئیساکا کۆتاییی گەشتەکەی نییە. ڕاستە چیدیکە پێویست ناکات بە دەریادا گەشت بکات، بەڵام ناتوانێت بە سادەیی بچێتەوە ماڵەوە و وەکوو جاران بە پادشا و بە مێرد بناسرێتەوە. ئەو بیست ساڵ بەسەر ڕۆیشتنیدا تێپەڕیوە، کەسانێکی زۆر بە مردووی دادەنێن و ژمارەیەک خوازبێنیکەری ژنەکەی، پێنێڵۆپی، لە ماڵەکەیدا دەژین، لە مەڕ و ماڵاتی دەخۆن و لە شەرابی دەخۆنەوە و تاویان بۆ ژنەکەی هێناوە یەکێکیان وەکوو مێرد هەڵبژێرێت. پێنێڵۆپی پێشنیاری پێشبڕکێی تیروکەوان بۆ خوازبێنیکەرانی دەکات و دەڵێت گەر هەر کامیان بتوانن کەوانەکە ببەستنەوە و تیرێک بە نێو دوانزە بازنەدا بهاوێژن هاوسەرگیریی لەگەڵ ئەو کەسەدا دەکات. هیچ یەک لە خوازبێنیکەران ناتوانن تەنانەت پەتی کەوانەکە ببەستنەوە. ئۆدیسیۆس کە لەوێیە و لە جلوبەرگی سواڵکەرێکی پیردایە، کەوانە دێرینەکەی خۆی بە ئاسانی دەبەستێتەوە و بە سەرکەوتوویی تیرێک بەنێو بازنەکاندا دەهاوێژێت. پاشان دەمودەست لەگەڵ کوڕەکەی لەنێو هۆڵی ماڵەکەیدا هەموو خوازبێنیکەران دەکوژێت.

مرۆڤی گەڕۆک کەسێکە بە هەر جێیەک بگات دەبێت خۆی بسەلمێنێت، تەنانەت بە گەڕانەوەشی بۆ زێدی خۆی. ئەو بە ئاسانی ناتوانێت ژیانە کۆنەکەی بە دەست بهێنێتەوە، هەر بۆیە پێویستە بە تاقیکاریدا تێپەڕێت

ئەوەی ئۆدیسیۆس دەخرێتە بەر تاقیکاری تیرئەندازی جێگای تێڕامانە. ئەو لە ماڵی خۆیدایە، کەچی ناتوانێت بە سادەیی بچێتە مەکانەتی پێشووتری و پێویستی بەوەیە لێهاتووییی خۆی بسەلمێنێت. مرۆڤی گەڕۆک کەسێکە بە هەر جێیەک بگات دەبێت خۆی بسەلمێنێت، تەنانەت بە گەڕانەوەشی بۆ زێدی خۆی. ئەو بە ئاسانی ناتوانێت ژیانە کۆنەکەی بە دەست بهێنێتەوە، هەر بۆیە پێویستە بە تاقیکاریدا تێپەڕێت. مرۆڤ کاتێک سەفەر دەکات بەشێکی زۆری ئەو جێگەیەی بەجێی دەهێڵێت لەگەڵ خۆیدا دەبات و لە یادەوەریدا دەیهێڵێتەوە، بەڵام بە لای ئەو کەسانەی کە دەمێننەوە ئەو بۆشاییەی کەسی گەڕۆک دروستی دەکات بە تێپەڕینی کات پڕ دەبێتەوە و ئەو کەسانە بەردەوام دەبن لە ژیانی خۆیان. بۆشاییەکەی کەسی گەڕۆک کاڵ دەبێتەوە و بە کەسی تر و ڕووداوی تر پڕ دەبێتەوە و هەندێ جاریش لەیاد دەکرێت. ئۆدیسیۆس شێوەی گۆڕاوە و هەڵکشانی تەمەن بە ڕوویەوە دیارە، ڕۆیشتنی کاتێکی وەها درێژی بەسەردا تێپەڕیوە پێنێڵۆپی ژیانی خۆی لە سایەی ئەو ڕۆیشتنەدا درێژە پێداوە و دایڕشتووە، هەر بۆیە گومانی هەیە ئەو کەسەی بەردەمی کە پێی دەڵێت من مێردتم ئۆدیسیۆس بێت. هەر بۆیە پێنێڵۆپیش ڕاستەوخۆ ئۆدیسۆس دەخاتە بەردەم تاقیکاری. پێنێڵۆپی پێی دەڵێت دەبێت تەختخەوەکەی جیابکاتەوە و لە ژوورێکی تر بخەوێت، ئۆدیسیۆسیش پێی دەڵێت تەختەخەوەکە لە لقی دار زەیتوونێک دروستکراوە کە درێژکراوەی ئەو دار زەیتوونەیە ماڵەکەی بە چواردەوردا بونیاد نراوە و ناگوازرێتەوە. ئیتر پێنێڵۆپی بەو شێوەیە دڵنیا دەبێتەوە کە ئەوە ئۆدیسیۆس خۆیەتی چونکە تەنها ئەو دوانە ئەو نهێنییە دەزانن.

ئەوەی ئۆدیسیوس بە کارەکتەرێکی زیندوو دەهێڵێتەوە تا ڕادەیەک پەیوەستە بە کۆڵنەدانی بۆ گەڕانەوەی بۆ ماڵەوە. ئەو لە دنیادا لە هەموو شتێک زیاتر دەیویست بە خێزانەکەی ئاشنا بێتەوە و بگەڕێتەوە بۆ ئەو ژیانەی بەجێی هێشتبوو. ئەو هەر لە سەرەتای سەرهەڵدانی جەنگی تەڕوادە نەیدەویست دورگەکەی بەجێ بهێڵێت. کاتێک ئەفسەرێکی مێنالوسی پاشای سپارتا کە هێلنی ژنی لە دەستدابوو، دەگات بە دورگەکە بۆ ئەوەی داوا لە ئۆدیسیۆس بکات بەشداری شەڕ بکات، ئۆدیسیۆس خۆی دەکات بە شێت و لە پارچە زەوییەکدا خۆی خەریکی کێڵانی زەوییەکە دەکات. ئەفسەرەکە کە ناوبانگی تەڵەکەبازی ئۆدیسیۆسی بیستبوو، منداڵەکەی ئۆدیسیۆس هەڵدەگرێت و دەیخاتە بەردەم گاسنەکان و بەو شێوەیە ئۆدیسیۆس دەست لە نمایشی شێتبوونی هەڵدەگرێت.  ئۆدیسیۆس بیست ساڵ لە ماڵەوە دوور دەکەوێتەوە. ئەو مرۆڤێک بوو گەڕۆکبوونی بەسەردا سەپێنرابوو، کارەکتەرێک بوو حوکمدراو بە گەڕۆکبوون.

بە پێچەوانەی ئەم پاڵەوانە یۆنانییە، لە ئەدەبیاتی سەدەی بیست بەسەرهاتی ئەو مرۆڤانە دەبینینەوە کە هەندێجار بە هەر نرخێک بێت دەیانەوێت لە ماڵەوە دوور بکەونەوە. ڕەنگە شیاو بێت گریمانەی ئەوە بکەین پەیوەندییەک لەنێوان خواستی مرۆڤەکان بۆ گەشتکردن و پێشکەوتنە تەکنەلۆجییەکانی سەفەرکردندا هەبێت. ئەوە لە سەدەی بیستدایە مرۆڤ بە ڕێگای فڕۆکەوە دەتوانێت لە ماوەی شەو و ڕۆژێکدا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە بە کیشوەری ئەمریکا بگات. لەدوای جەنگی جیهانی دووەمەوە هەیمەنەی ئەمریکا بەسەر زۆربەی ئەو بەشەی جیهاندا باڵ دەکێشێت کە ڕاستەوخۆ لەژێر هەژموونی یەکێتیی سۆڤیەتدا نییە. هەر لە دوای جەنگی جیهانیی دووەمەوەیە ئەمریکا وەکو زلهێزێک لەسەر شانۆی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان دەردەکەوێت، بە جۆرێک لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستدا ئەمریکا هەم خواستی ئەوەی هەیە کێشە ناوخۆییەکانی چارەسەر بکات و هەم جیهان بەگوێرەی خواستی بجوڵێتەوە. لەم قۆناغەدایە هەتا بێت ئەمریکا زیاتر خۆی دەخزێنێتە ناو بەشەکانی تری جیهانەوە و ئەمریکاییەکانیش پرسیاری ئەوەیان لا دروست دەبێت ئایا دەتوانرێت لە بەشەکانی تری جیهان، لە گەڕان و گەشتکردن چی بەدەست بهێنن؟ ئایا هیچ دەرمانێک هەیە لە شوێنەکانی تر کە ساڕێژی برینە وجودییەکان بکات؟ هیچ حیکمەتێکی نەدۆزراوە هەیە کە چارەسەری کێشە نا-ماتریاڵییەکان بکات؟

لە ڕۆمانی “ئاسمانی داڵدەدەر” کە ساڵی ١٩٤٩ بڵاوکراوەتەوە ژن و پیاوێک دەبینینەوە، کیت و پۆرت، کە خەڵکی نیویۆرکن و لە باکووری ئەفریقا و لە مەغریب خەریکی گەشت کردنن. کیت و پۆرت ژن و پیاوێکن هاوسەرێتییەکەیان لە لێواری داڕماندایە و هۆکارێکی گەشتکردنیان ئەوەیە پەیوەندییەکەیان بهێننەوە سەر ڕێچکە. نووسەری ڕۆمانەکە، پۆڵ بۆڵز، هیچ شتێکی وامان لە ژیانی پێشووتری کارەکتەرەکان پێ ناڵێت، نازانین منداڵییان چۆن بووە و لە چ خێزانێکدا گەورە بوون، لە بەرامبەردا، ڕۆمانەکە لە ماناکانی گەڕۆکبوون دەکۆڵێتەوە و وێڵی دۆزینەوەی ئەو وەڵامانەیە کە گەڕان دەکرێت پێمانی بدات. کارەکتەرەکان بە بەردەوامی لە جوڵەدان، ئەمەش داخوازی ئەوەیان لێ دەکات سەرنجیان لەسەر شوێن و کاتی هەنووکەیی چڕ بکەنەوە و هەر کاتێکی زیاتریان لە بەردەستدا هەبێت بۆ پرسە گرنگەکان تەرخانی بکەن، کە لەم بارەدا بۆ کیت و پۆرت پەیوەندییە نامۆبووەکەی نێوانیانە.

کیت و پۆرت دوانزە ساڵ بەسەر هاوسەرگیریاندا تێپەڕیوە و لەو ماوەیەدا سەردانی چەندین شوێنی جیهانیان کردووە. دیار نییە لە هەر یەک لەو گەشتانەدا چەندێک ماونەتەوە، بەڵام گومان دەبرێت هەندێک لە گەشتەکان ساڵ زیاتر درێژەیان کێشا بێت چونکە لە سەرەتاوە پۆرت جیاوازیی لەنێوان گەشتیار (سائح) و گەڕۆک (مسافر)دا دەکات و دەڵێت: ”لە کاتێکدا گەشتیار دوای چەند هەفتەیەک یان مانگێک پەلەپەلیەتی بگەڕێتەوە ماڵەوە، کەسی گەڕۆک، کە سەر بە هیچ جێیەک لەو شوێنانە نییە کە سەفەریان بۆ دەکات، بە شێنەیی لەم بەشی جیهانەوە دەچێت بۆ ئەو بەشی جیهان و چەندین ساڵی پێدەچێت.” بە لای پۆرت سیفەتێکی جیاکەرەوەی کەسی گەڕۆک تەنها ئەوە نییە فرەگەڕ بێت، بەڵکوو ئەوەیە لە هیچ یەک لەو شوێنانەی سەفەری بۆ دەکات هەست نەکات بە تەواوی لە ماڵەوەیە. پۆرت هەروەها پێی وایە جیاوازییەکی گرنگی تر لەوەدایە گەشتیار بێ ئەملاولا ئەو شارستانییەتەی لێیەوە هاتووە قبوڵ دەکات، بەڵام کەسی گەڕۆک شارستانییەتەکەی بە شارستانییەتی تر بەراورد دەکات و ئەو توخمانەی لە شارستانییەتەکەیدا بە دڵی نییە ڕەتیان دەکاتەوە. لە پەیوەندیدا بەو ڕەتکردنەوەیە پۆرت باسی ئەوە دەکات چۆن لە سەروەختی جەنگدا (جەنگی جیهانیی دووەم) لە سەفەردا بووە چونکە نەیوستووە بەشێک بێت لە ماشێنی جەنگ کە لەو کاتەدا توخمێکی شارستانییەتەکەی بووە.^[1]

هەرچەندە پۆرت تەنها یەکێکە لە کارەکتەرە سەرەکییەکانی ڕۆمانەکە، چونکە بەشێکی بەرچاوی گێڕانەوە بۆ کیت تەرخانکراوە کە کارەکتەری سەرەکیی دووەمە، ئەوە پۆرتە ئومێدێکی لەبننەهاتووی هەیە بەوەی گەڕانیان یارمەتیدەر دەبێت لە باشبوونی پەیوەندییەکەیان، هەروەها پۆرت بڕیاردەری سەرەکییە لەوەی بۆ کوێ سەفەر بکەن و چەندێک بمێننەوە. پۆرت کەسێکە بە خواستی خۆی دەگەڕێت، تەواو بەپێچەوانەی ئۆدیسیۆسەوە، خوداوەندەکان لە پۆرت توڕە نین و پۆرت باوەڕی بە قەدەری پێشوەخت بڕیار لەسەردراو نییە و لە شەڕکردندا نییە بەوەی زوو بگاتەوە ماڵەوە، بەڵکو بە پێچەوانەوە، ئەوەی بە بیری پۆرتدا نایەت گەڕانەوەیە بۆ نیویۆرک. تاقە شتێک لە ڕابوردوی پۆرت کە بیرکردنەوە و هەستوسۆزی بە لای خۆیدا ڕادەکێشێت پەیوەندی پێشووتریەتی لەگەڵ کیتدا، ئەو پەیوەندییەی بە هیوای چاککردنییەتی و دەتوانین بڵێن لە پێناویدا خۆی بە دەست مەرگەوە دەدات.

گەر یەکێک لەو بەڵێنانەی گەشتکردن پێمانی دەدات ئەوەبێت مێشکمان بکاتەوە و بیرکردنەوەمان فراوان بکات، ئەو بەڵێنە بۆ هەموومان دروست نییە و هەندێ جار گەشتکردن دونیابینیمان تەسکتر دەکاتەوە و بەریەککەوتنمان بە خەڵک و کولتووری تر هۆکاری تۆخبوونەوەی پێشداوەریمانە بەرامبەریان. لە ڕۆمانی ئاسمانی داڵدەدەردا دایک و کوڕێکی بەریتانی دەبینین کە بە هەمان شێوەی کیت و پۆرت لە باکووری ئەفریقا خەریکی گەشتکردنن و گەڕۆکن. لە جێیەکدا دایکەکە، خاتوو لایڵ، قسە لەگەڵ پۆرت دەکات و پێی دەڵێت دوو مانگی لە ئیسپانیا بەسەر بردووە کە بە ڕای خاتوو لایڵ جێیەکی نەفرەتییە و پڕیەتی لە ”سەرباز و قەشە و جوو.” خاتوو لایڵ لە گۆشەنیگایەکی نێگەتیڤەوە سەیری کەسانی جوو دەکات و پێی وایە جووەکان لە پشتی پەردەوە ئیسپانیا بەڕێوە دەبەن. خاتوو لایڵ جووەکان بە کەسانی فریودەر و فێڵزان ناودەبات و بۆ سەلماندنی قسەکەشی نموونەی ئەوە دێنێتەوە چۆن لە شاری کۆردۆبا شەقامێکی لێیە بە ناوی جودێریا کە سیناگۆگی جووەکانی لێیە، هەر بۆیە خاتوو لایڵ لایوایە شوێنەکە دەبێت گیتۆی جووەکان بێت، کەچی ئەو کەسانەی خاتوو لایڵ لەوێ ڕێی لێیان کەوتووە نکۆڵییان لەوە کردووە جوو بن، پەنجەیان لە بەرچاوی ڕاوەشاندووە و هاواریان کردووە، ”مەسیحین! مەسیحین!” کاتێکیش خاتوو لایڵ دەچێتە سیناگۆگەکەوە ڕێبەری گەشتەکە دەڵێت لە سەدەی پانزەوە هیچ مەراسیمێکی ئاینی لەوێ سازنەکراوە، کە ئەمەش وەها باوەڕنەکردەنییە خاتوو لایڵ دەدات لە قاقای پێکەنین.

بیروڕاکانی خاتوو لایڵ سەبارەت بە خەڵکانی سەر بە کولتووری تر جێگای لەسەر ڕاوەستانن چونکە خاتوو لایڵ گەشتنووسە، نووسەرێکە دەربارەی گەشتەکانی دەنووسێت، کاری ئەوەیە بگەڕێت و سەرنجی شێوە ژیانی کەسانی تر و خوو و نەریتیان بدات و دەربارەی ئەزموونی خۆی لە گەشتەکانیدا بنووسێت، کەچی سەرەڕای داخوازییەکی پیشەکەی، بەوەی پێویستی بەوەیە بەهابەخش نەبێت و هەوڵ بدات لە دەلاقەیەکی بارگاوینەکراو بە هەستی خۆ بە زلزانی و فووتێکراو سەرنجی هەڵسوکەوتی کەسانی تر بدات، خاتوو لایڵ کەسێکە وشەیەکی باشی نییە لەسەر کەسانی غەیرە ئینگلیز بیڵێت. لای خاتوو لایڵ لە بری ئەوەی کەسێکی جوو هەبێت، کەسانی جوو هەن، لە بری ئەوە کەسێکی عەرەب هەبێت، کەسانی عەرەب هەن، لای ئەو کەسانی تر سەر بە گروپن و تاک نین. خاتوو لایڵ بیروبۆچوونی خۆی دەربارەی کەسانی عەرەب دەردەخات و دەڵێت: ”ڕەگەزێکی بۆگەن و ئاست نزمن کە هیچ شتێکیان نییە لە ژیاندا بیکەن ئەوە نەبێت سیخوڕی بەسەر ئەوانی ترەوە بکەن.” لەو گفتوگۆیەدا لەگەڵ پۆرت خاتوو لایڵ پێی وایە عەرەبەکان، هەروەها فەڕەنسییەکانیش، ڕقیان لێیانە، کاتێکیش پۆرت دەڵێت بە لای ئەمەوە عەرەبەکان وەکوو کەسانی هاوخەم دێنە پێشچاوی، خاتوو لایڵ دەڵێت، ”بە دڵنیاییەوە، ئەوەش چونکە کەسانی فرەقایلکەر و خزمەتچین، پەسنچی و بە دەمەوە هاتوون، بەڵام هەر ئەوەندەی ئاوڕت دایەوە، بە هەڵەداوان ڕێگەی کونسوڵخانە دەگرنە بەر.”

وەک دواتر دەردەکەوێت، کوڕەکەی خاتوو لایڵ، ئێریک، پاسپۆرتەکەی پۆرت دەدزێت و پۆلیسی فەڕەنسی لە بازاڕی ڕەشدا پاسپۆرتەکە دەدۆزنەوە. بەڵام خاتوو لایڵ و کوڕەکەی تاقە کەس نین تێڕوانینی نابەجێیان بەرامبەر بە دانیشتوانەکە هەبێت و پۆرتیش لە بەراوردکاری بەدەر نییە. لە بەشێکی گەشتەکەیان پۆرت پەنا دەباتە بەر بەرتیل دان بۆ ئەوەی بلیتی پاسێک بۆ خۆی و بۆ کیت دەستەبەر بکات، کاتێکیش کیت لێی دەپرسێت ئەی چی بەسەر ئەو دوو کەسەدا دێت کە جێگاکانیان داگیر دەکەین، پۆرت لە وەڵامدا دەڵێت، ”هەفتەیەک بۆ ئەوان چییە؟ بە لای ئەوانەوە کات بوونی نییە.” پۆرت لێرەدا ئاماژە بەو تێڕوانینە دەکات کە لە بیاباندا کات هێواش دەبێتەوە و وەکوو نەبوو وایە، کەوا کات بە لای خەڵکانی بیاباننشینەوە گرنگ نییە. لێرەدا پۆرت لە هەمان خاڵدا کورت دەهێنێت کە خاتوو لایڵ تیایدا کورت دەهێنێت، بەوەی دۆخی کەسەکان وەکوو باری تایبەت و جیاواز لەبەرچاو ناگرن و هەموو تاکەکان لەنێو تۆپەڵێکی ئاسان پێناسەکراودا دەتوێننەوە.

پۆرت پەلەیەتی بڕێک کات بە تەنها لەگەڵ کیتدا بەسەر بەرێت. هاوڕێیەکیان لەگەڵیاندا بۆ گەشتەکەیان هاتووە، تەنەر، وە پۆرت و کیت هەتا بێت لە بانگهێشتکردنی تەنەر پەشیمان دەبنەوە چونکە بە لایانەوە هەڵسوکەوتی ناڕەحەتکەر و تەحەمولنەکراوە. ڕێلێکەوتنی خاتوو لایڵ و ئێریکی کوڕیشی هەرچەندە بڕێک لە سەرگەرمی بە گەشتەکەیان دەبەخشێت، بە لای پۆرتەوە کات بەسەربردن لەگەڵیاندا لە ئامانجی گەشتەکەیان دووریان دەخاتەوە. پۆرت کەسێکە بڕوای بەوەیە گەڕان کۆمەکی دەکات ڕوونتر لە ژیانی بڕوانێت. پۆڵ بۆڵز دەربارەی پۆرت دەنووسێت: ”هەر کاتێک پۆرت بە ڕێگاوە بوو لە جێیەکەوە بۆ جێیەکی تر دەڕۆیشت، لە توانایدا بوو تۆزێک زیاتر بابەتیانەتر تەماشای ژیانی بکات. زۆربەی جار لە گەشتکردندا بە ڕوونی بیری دەکردەوە و بەو بڕیارانە دەگەیشت کە ئەگەر لە جوڵەدا نەبوایە نەیدەتوانی پێیان بگات.” پۆرت دەیەوێت لە شار و شارۆچکە گەورەکان دوور بکەونەوە و زیاتر بچنە نێو بیابانەوە، بە پەلەپڕوزکێ گەشتێک ڕێک دەخات و لە ڕێگا هەتابێت زیاتر تووشی لەرزوتا دەبێت. ئەو گوندەی پێی دەگەن لە پەتایەکەوە گیرۆدە بووە و کیت بڕیار دەدات بڕۆن بۆ گوندێکی سەر سنوور و لەوێ کاپتنێکی فەڕەنسی بڕێک دەرمانی بۆ پۆرت پێدەدات و پێی دەڵێت پێدەچێت پۆرت گرانەتای هەبێت و هیچ شتێکیان لە توانادا نییە بیکەن ئەوە نەبێت شۆربای بدەنێ و چاوەڕوانی چاکبوونەوەی بن.

سەرەڕای خراپبوونی دۆخی و دەستکردنی بە وڕێنەکردن، پۆرت هێشتا لە هەوڵی ئەوەدایە لە کیت نزیک بێتەوە. کیت وەکوو دڵسۆزێک بە دەمییەوە دێت و شۆربا و حەپەکانی دەداتێ و ئاگای لەوەیە بە داپۆشراوی لە جێگادا بمێنێتەوە، بەڵام هیچ ئاماژەیەکی نزیکبوونەوەی بەسۆزی لێ دەرناکەوێت، تەنانەت لەو ساتەش کە پۆرت تکای لێ دەکات لە لای بمێنێتەوە و دەستی بەسەر بەتانییەکەدا دەخشێنێت و کیت دەزانێت پۆرت بەدوای دۆزینەوەی دەستیدا دەگەڕێت، بەڵام لە خۆی ڕانابینێت دەستی بداتێ. کیت لە ڕەتکردنەوەی لە پێدانی دەستی بە ئاگا دێت و بەزەیی بە پۆرتدا دێتەوە و فرمێسک دەزێتە چاوی. پاش تۆزێک پۆرت پێی دەڵێت: ”کیت، کیت، دەترسم، بەڵام ئەوە هەموو شتێک نییە. کیت! ئەم هەموو ساڵە من بۆ تۆ ژیاوم. ئەوەم نەدەزانی، بەڵام ئێستا ئەوە دەزانم. بە ڕاستی دەیزانم! بەڵام تۆ وا ئێستا دوور دەکەویتەوە.” کیت هاوار دەکات و دەڵێت: ”نەخێر دوور ناکەمەوە! … من ڕێک لێرەم!” وەڵامەکەی کیت وەڵامێکی دروستە دەربارەی نزیکایەتی فیزیکی کیت لە پۆرتەوە، لە کاتێکدا پۆرت دەکرێت ئاماژە بە دوورکەوتنەوەی ڕۆحییانە و هەستەکییانەی کیت بکات. کیت، سەرەڕای ئەوەی لە نزیکی پۆرتە و خەمێتی و دەیلاوێنێتەوە، ئەوەی لە مێشکیدا دەگوزەرێت شتێکی ترە. کیت بە خۆی دەڵێت، ”ئەو هەرگیز لە پێناوی مندا نەژیاوە. هەرگیز. هەرگیز.” کیت و پۆرت لە پەیوەندییەکی ئازاربەخشدان کە نە دەتوانن بێ یەکتری و نە دەتوانن لەگەڵ یەکتریدا هەڵبکەن. کیت وا دێتە بەرچاو تیادا مابێت و نەزانێت چی بکات، لەگەڵ پۆرتدا مابێتەوە سەرەڕای ئەوەی لە قووڵایی دڵیدا پەیوەندییەکەیان کۆتایی هاتبێت، هەرچیش دەربارەی پۆرتە کەسێکە لە قۆناغێکی تەمەنیدایە کە تاقە ڕۆشنایی لە ژیانیدا ئەوەیە پەیوەندییەکەی لەگەڵ کیتدا چاک بکاتەوە، بە چەشنێک ڕەنگە لە ئاستێکدا چاکنەبوونەوەی لە گرانەتاکەی لە بێهیوابوونی بێت لە باشبوونی پەیوەندییەکەیان و دواجار ئاسانتر بێت بە لایەوە بە کەمهێزییەوە لە ئامێزی مەرگدا لانە بگرێت.

پۆرت لەو گوندەی بیاباندا دەمرێت. ئەو پێش ئەوەی پەنا بباتە بەر بەرتیل دان بۆ دەستکەوتنی بلیتی پاسەکە هەستی بە ناساغی دەکرد، لەگەڵ ئەوەشدا پێداگر بوو لەوەی نزیکەی شەو و ڕۆژێک بە سواری پاسێک لە شارستانیەت و خزمەتگوزاری تەندروستی دوورتر بکەونەوە، بچنە شوێنێکی چەپەک، ئەویش بە ئامانج و هیوای ئەوەی پەیوەندییەکەی لەگەڵ ژنە نامۆبووەکەیدا چاک بکاتەوە. پۆرت لەوپەڕی بێهێزی و نەخۆشیدا دەست بۆ دەستی ژنەکەی دەگەڕێنێت و ژنەکەی بە ویستی خۆی دەست ناخاتە نێو دەستی و دەکرێت بپرسین ئایا ئەو ساتە ساتی بێئومێدبوونی یەکجارەکی پۆرتە؟ ساتی درککردن بەوەی تەنانەت ڕۆیشتن بۆ چەپەکترین گوندی بیابانیش ژیانی ناهێنێتەوە دۆخی پێشتر؟ پۆرت کەسێکە پێویستی بە سەفەرکردنە بۆ ئەوەی ڕاستییەکانی بۆ دەربکەوێت و زاتی بڕیاردانی هەبێت، هەربۆیە دەکرێت بپرسین ئایا لەو گوندە چەپەکەدا ئەو ڕاستییەی پۆرت لەو دۆخە هەستیارەیدا بۆی دەرکەوت وەها توند بوو کە نەیتوانی لەگەڵ نەخۆشییەکەیدا بەرگەی بگرێت و وای لێکرد خۆی بە مەرگ بسپێرێت؟

دوای مردنی پۆرت، کیت بە تەنها زیاتر ڕۆدەچێتە قووڵایی بیابانەوە و ڕێی لە کاروانێکی بازرگانی دەکەوێت و وەها لە هێز و لە ویست دادەبڕێت خۆی دەدات بە دەست هێڵێکی تاریکی ژیانەوە و بۆ ماوەیەک لە ڕۆڵی ژنی کەسێکدا خۆی دەبینێتەوە. کیت وردە وردە لە دۆخی دەروونی خۆی بە ئاگا دێتەوە، لەو ماڵەی تیایدا دەستبەسەرە هەڵدێت و دەکەوێتە پەیوەندیی لەگەڵ کونسوڵخانەی ئەمریکایی و کارمەندێکی کونسوڵخانە لە فڕۆکەخانە پێشوازی لێ دەکات. لە میانەی ڕۆیشتنیان لە فڕۆکەخانەوە بەرەو ئوتێلێک، کارمەندەکە بۆ خولەکێک لە دەرەوەی ئوتێلەکە کیت بە تەنها لە تەکسییەکەدا بەجێ دەهێڵێت و کاتێک دەگەڕێتەوە کیت لەوێ نەماوە و ڕۆمانەکە کۆتایی دێت.

دیارنەمانی کیت هاوشان بەوەی هیچ شتێکی ئەوتۆ دەربارەی ژیانی پێشووتری کیت و پۆرت نازانین وا دەکات چەقی قورسایی گێڕانەوە لە بری ئەوەی لە ڕابوردوو یان داهاتوودا بێت، لە ئێستادا بێت. ئەوەی گرنگە گەشتەکەیان و پرۆسەی گەشتەکەیانە، ئەو ڕووداوانەیە بەسەریاندا دێت و دەرگیربوونی کیت و پۆرتە لەگەڵ ڕووداوەکان و تێڕامانیانە بۆ ژیانیان، نەوەک لە کوێوە هاتوون و داهاتوویان چۆنە. ئەم ئێستاییبوونە، ئەم ناوەڕاستبوونە، بارگاوییە بە تێڕوانینێک بۆ ژیان کە لە شارستانیەتی خۆرئاوادا، بە تایبەتی لە کولتووری ئەمریکاییدا، لە سەدەی بیستەوە بە شێوەیەکی بەرفراوان خۆی بە ژیانی تاکەکاندا دەکات.

لە ئۆدیسەی هۆمیرۆسدا دەبینین کە ئۆدیسیۆس سەر بە جیهانێکە مرۆڤ و ڕووداوەکان سەرەتا و کۆتاییان هەیە، کە گرنگە سەرەتا و کۆتاییان هەبێت چونکە بەبێ سەرەتایەک و کۆتاییەک ژیان مانایەکی نییە. بەڵام لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستدا تێڕوانینێکی تر لە ژیانی ئەمریکاییدا سەرمەشق دەکەوێت. لە ڕۆمانی ئاسمانی داڵدەدەردا کارەکتەرەکان سەرەتا و کۆتاییان نییە، تەنانەت مەرگی پۆرتیش وەکو پرۆسەیەک مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت و هەر لەگەڵ مردنیدا کیت لاشەکەی بەجێ دەهێڵێت و لە بیاباندا خۆی سەرنگوم دەکات و هیچ توخنی پرسە و پرسەخوازی ناکەوێت. ئەوەی گرنگە ناوەڕاستە، ناوەڕاستی ڕووداوەکان، ناوەڕاستی پرۆسەکان، ناوەڕاستی قۆناغەکان، ئەوەی گرنگە بەردەوامییە.

ژیل دۆلوز ئەو بیرمەندەی نیوەی دووەمی سەدەی بیستە کە سەرسامی ناوەڕاستبوونە. لە کتێبی دیالۆگ لەگەڵ کلێر پارنێدا، دۆلوز دەڵێت: ”ئەوە هەرگیز سەرەتا و کۆتایی نییە کە جێگەی سەرسامبوونن، سەرەتا و کۆتایی پنتن. ئەوەی مایەی سەرسامبوونە ناوەڕاستە.” دۆلوز بیرمەندی پرۆسەیە نەک پنت. لە فەلسەفەی خۆراوادا ویستێکی بەرچاو هەیە بۆ پنت دانان و ژمارەیەک لە زەبەلاحەکانی فەلسەفە لە وێنەی ئەفڵاتوون، دیکارت، کانت و هیگڵ لەوانەن لە هەوڵی پنت داناندا بوون، لە پنتێکەوە دەستیان پێکردووە و تێڕوانینیان بە چواردەوری ئەو پنتەدا داڕشتووە، بە پرەنسیپێکەوە گرتوویانە و دەستبەرداری نەبوون، سیستەمەکەیان سەرەتا و ناوەڕاست و کۆتایی هەیە و جیهانیان خزاندۆتە ناو سیستەمەکەیانەوە. دۆلوز بە پێچەوانەی ئەم ڕەوتە ئیش دەکات و بیر دەکاتەوە. هۆکارێکی ئەوەی دۆلوز سەرسامی ئەدەبیاتی ئەمریکاییە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە بەشێکی زۆری ئەو ئەدەبیاتە کاری بە پنت دانان و سەرەتا و کۆتاییەوە نییە و پرۆسەبوون و ناوەڕاستبوون و تێپەڕبوون بە لایەوە پرسیارە.^[2]

بە لای دۆلوزەوە هەڵهاتن کارێکی پاسیڤ و پەچەکردار نییە، بەڵکوو کارێکی چالاکە. هەڵهاتن بە لای دۆلوزەوە ”کێشانی هێڵە، کێشانی چەندین هێڵ و نەخشەسازییە. ئێمە جیهانەکان تەنها لە ڕێگای هێڵی درێژی پچڕاو کەشف دەکەین.”

پرسی ناوەڕاستبوون لای دۆلوز ڕاستەوخۆ بەستراوە بە چەمکێکی تر کە ئەویش هێڵی هەڵهاتنە. دۆلوز جۆرێکی هەڵهاتن دەبەستێتەوە بە بەجێهێشتنەوە، بە خۆلادانەوە، بە کێشانی هێڵەوە. بە لای دۆلوز کاتێک کەسێک دەڕوات و شتگەلێک بەجێ دەهێڵێت، ڕەنگە وەها لێک بدرێتەوە ئەو کەسە لە لێپرسراوێتی هەڵدێت و لە جیهان ڕادەکات و ئەوەش ترسنۆکییە، بەڵام بە لای دۆلوزەوە هەڵهاتن کارێکی پاسیڤ و پەچەکردار نییە، بەڵکوو کارێکی چالاکە. هەڵهاتن بە لای دۆلوزەوە ”کێشانی هێڵە، کێشانی چەندین هێڵ و نەخشەسازییە. ئێمە جیهانەکان تەنها لە ڕێگای هێڵی درێژی پچڕاو کەشف دەکەین.” لە پەیوەندیدا بە ئەدەبیاتەوە دۆلوز پێی وایە ئەدەبیاتی ئەمریکایی ”هەردەم داپچڕانمان بۆ وێنا دەکات، ئەو کارەکتەرانەی کە هێڵی هەڵهاتنیان دەخوڵقێنن.” بەڵام هەڵهاتن و سەفەرکردن هەمان شت نین. ئێمە دەکرێت سەفەر بکەین و لەگەڵ خۆماندا ئەو کەلەپوور و تێڕوانینانە هەڵبگرین کە پێش سەفەر لەگەڵماندا بوون و شوناسیان پێداوین (خاتوو لایڵ بە نموونە لە ڕۆمانی ئاسمانی داڵدەدەر)، دەکرێت لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر بڕۆین و هیچ شتێکی نامۆ و نەناسراو نەبینین. تەنانەت هەڵهاتنیش لە خۆیدا ناڕوونە و دۆلوز پێی وایە لە هەندێک هەڵهاتندا دەکرێت بەر هەمان ئەو شتانە بکەوینەوە کە لێی هەڵهاتووین، لە بری ئەوەی لەسەر هێڵی هەڵهاتن دابڕانێک دروست ببێت. دۆلوز جیاوازی لەنێوان تێڕوانینی فەڕەنسی بۆ جیهان دەکات و پێی وایە تێڕوانینێکی درەختئاسایە، بەوەی گرنگییەکی زۆر بە ڕەگ و ڕەچەڵەک و سەرەتا دەدات، لە کاتێکدا تێڕوانینی ئەمریکایی تێڕوانینێکە لە گیای بژار دەچێت. گیای بژار لە ناوەڕاستی شتەکان و هێڵەکانەوە سەر دەردێنێت و بێ ئەوەی ڕەگبوونی پرسیار بێت خۆی دەبێت بە هێڵی هەڵهاتنی خۆی. لە کاتێکدا ئۆدیسە بە پێکگەیشتنەوەی ئۆدیسیۆس بە ژن و کوڕەکەی و دامرکانەوەی تووڕەیی خوداوەندەکان کۆتایی دێت، ڕۆمانی ئاسمانی داڵدەدەر بە مردنی پۆرت کۆتایی نایەت و کیت بەردەوامە لە ژیانی و هێڵی هەڵهاتنی خۆی دادەڕێژێت. بەپێچەوانەی ئەو کولتوورانەی تیایدا مەرگی هاوژینێک ئەوە دەگەیەنێت هاوژینی لە ژیندا ماوە هەتا مابێت دەبێت لە پرسەدا بێت، مەرگی پۆرت نابێت بە پنتێک کە بە چواردەوریدا ژیانی کیت و کەسانی تر بە چواردەوریدا دابڕێژرێت. دۆلوز دەڵێت: ”خاڵی سفری ئینگلیزی هەمیشە لە ناوەڕاستدایە. خنکاندنەکان هەمیشە لە ناوەڕاستدان. ئێمە لە ناوەڕاستی هێڵێکداین و ئەوەش ناڕەحەتترین دۆخە. ئێمە لە ناوەڕاستەوە دەستپێدەکەینەوە.” (ل.٥٠)

دۆلوز لە خوێندنەوە و تێگەیشتنمان بۆ دونیا یارمەتیدەرە چونکە بەشێکی ئەوەی دەربارەی گرنگبوونی ناوەڕاستبوون دەیڵێت لە ژیانی نووسەران و هونەرمەنداندا دەبینرێتەوە. نووسەران و هونەرمەندان بە توندی بەر سەرەتا و کۆتایی دەکەون، بە لای ژمارەیەکی زۆریانەوە سەرەتا و کۆتاییی پرۆژەیەک چەندێک هیوابەخش و وزەپێدەر و خرۆشێنەر بێت، لە هەمان کاتدا لەرزهێن و گومانپێدەرن و سکپڕن بە ئەگەری شکست و داڕمان. هەر بۆیە بە لای زۆربەیانەوە بەنرخترین و لەیادنەکراوترین کات ناوەڕاستە، ناوەڕاستی نووسینی کتێبێک و ناوەڕاستی کارکردن لە ئیشێکی هونەری. لە لایەکی دی، ناوەڕاستبوون لە سەردەمی ئێستادا وردە وردە لەوە دەرچووە تەنها لە کولتووری ئەمریکاییدا بوونی هەبێت و خۆی ترازاندۆتە زۆر بەشی تری جیهان. لە سەردەمی ئێستاماندا دەبینین چۆن مرۆڤەکان خۆیان بە سەرەتاکان و کۆتاییەکانەوە گرێ نادەن و هەمیشە لە ناوەڕاستی شتێکدان، لە پرۆژەیەکەوە دەچنە سەر پرۆژەیەکی تر، لە شارێکەوە دەگوازنەوە بۆ شارێکی تر، پیشەیەک بە پیشەیەکی تر دەگۆڕنەوە، لە فێربوونی زمانێکەوە دەست دەکەن بە زمانێکی تر، لە خولیایەکەوە بۆ خولیایەکی تر، لە سەیارەکەوە بۆ مۆدێلکی تر، لە هاوژین و یارێکەوە بۆ یەکێکی تر. بێگومان ئەمە ئەوە ناگەیەنێت زۆرینەی ئەو گواستنەوانە سەرکەوتوو دەبن و ئارامی و خۆشی بە ژیانی کەسەکان دەبەخشن. توانا و وزەی مرۆڤ بە هەڵکشانی تەمەن لە کزی دەدات و هەندێک نەگۆڕ هەیە کە پێویستن بۆ هەبوونی شوناس. ناوەڕاستبوون لە ئێستادا لە خواستێک و پێداویستییەکی سەردەمیانە دەکات، ویستی خەریکبوون بە شتی نوێوە چونکە نامانەوێت خۆمان بەو شتانە ببەستینەوە کە ڕوویانداوە و کۆتاییان هاتووە و دەمانەوێت بەردەوام لە پرۆسە و لە ناوەڕاستدا بین، هەروەها خێرابوونی گۆڕانە تەکنەلۆجییەکانیش پێویستییەکیان هێناوەتە ئاراوە کە هەمیشە ئامادەبین بۆ فێربوون، بۆ وەلاخستنی بەرنامەیەک و بەکارهێنانی بەرنامەیەکی نوێ و بۆ بەردەوام سەیرکردنی زنجیرە تەلەڤزیۆنییە باوەکان چونکە ئەگەر لە ناوەڕاستی زنجیرەیەکدا نەبین شتێکمان پێ نابێت لە دیالۆگی کۆمەڵایەتیدا بەکاری بهێنین.

گەڕۆکبوونی مرۆڤ بە تەنها پێکنەهاتووە لە سەفەر بۆ وڵاتانی بیانی و کۆچی درێژخایەن، بەڵکوو کردەیەکی ڕۆژانەیە. هەر لە سکەخشکێ و گاوڵکێی منداڵەوە هەتاوەکو پێگرتنی منداڵ و ڕاکردنی و هەڵزنانی بە درەختدا دەبینرێت، مرۆڤ بوونەوەرێکی جێ بە خۆ نەگرتووە، خۆی بە ناو جیهاندا دەکات و دەیەوێت دەرەوە و شوێنی جیاواز ببینێت. ڕۆمانییەکان خواوەندێکیان هەبووە بە ناوی ئەبیۆنا کە لە هەمان کاتدا پارێزگاری لە هەنگاونانی منداڵان و لە گەڕۆکان دەکات چونکە لای ڕۆمانییەکان پێگرتنی منداڵ ئاماژە بووە بە دابڕان و دوورکەوتنەوەی لە ماڵەوە و بە سەفەرکردن. لە فۆلکلۆری یابانیشدا و لە بەشێکی بودیزمدا خوداوەندی جیزۆ هەیە کە لە هەمان کاتدا پارێزگاری لە دایکانی دووگیان و نەوەکانیان و کۆچەران دەکات. مرۆڤ مەحکومە بە جەستەیەک کە لەژێر جەبری جوڵەدایە. ماسولکە و جومگەکانی مرۆڤ بە نەجوڵان دەپوکێنەوە و دوای پێکان و لە جێگادا کەوتن و زیان گەیشتن بە ماسولکە و جومگەیەک یەکێک لە کاریگەرترین ڕێگاکانی چاکبوونەوە کە دکتۆرەکان جەختی لەسەر دەکەنەوە ئەوەیە لەگەڵ پشوو وەرگرتندا کەسەکە لە چالاکی و لە وەرزشکردن و جوڵە بەردەوام بێت. ڕێکردنێکی ڕۆژانەی سی خولەکی ناسراوە نەک هەر سوودی جەستەیی هەیە، بەڵکوو ڕێگایەکیشە بۆ تووش نەبوون بە نەخۆشی دەروونی و هەستکردن بە ئارامی و بە کامەرانی. جەستەی مرۆڤ بونیاد نراوە لە جوڵەدا بێت و هەر زیانێک و زەبرێک کە ڕێگری لە جوڵەی بکات، بۆ نموونە لە کاتی ڕووداوێک کە کەمتوانایی لێ بکەوێتەوە، مرۆڤ دەخاتە بەردەمی ئەگەری تووشبوون بە نەخۆشی دەروونی لە نمونەی خەمۆکی و لە هەندێ باردا کەمتوانایی و خەمۆکی دەبنە پاڵنەری خۆکوژی.^[3]

ئەستەمە لە ویستی مرۆڤ بۆ گەڕان کەمبکرێتەوە. کولتووری سەیارە بووە بە یەکێک لەو کولتوورە باوانەی هەتا بێت لە برەو پەیدا کردندایە چونکە لێخوڕینی سەیارە جیا لەوەی بۆ زۆرێک هۆکارێکی هاتوچۆ و بژێوی پەیدا کردنە، پیشەوەرانی پیشەسازییەکە گفتی ئەوەمان دەدەنێ هۆکارێکیشە بۆ تۆخکردنەوەی ئازادیمان. ئازادیی هاتوچۆکردن و شوێنگۆڕین بەندێکی جاڕنامەی مافەکانی مرۆڤە و لە زۆر دەستووری وڵاتاندا باس دەکرێت. جێی سەرنجە کە مرۆڤ تاقە بوونەوەر نییە ئازادیی هەڵبژاردنی ژینگەکەی بە لایەوە ئەولەویەت بێت. ئەو ئاژەڵانەی لە باخچەی ئاژەڵاندا دەژین بەئاگان لەوەی لە هەلومەرجێکی سەپێنراودا دەژین و ئەگەر ئاژەڵەکان لە باخچەیەکی ئاژەڵان لە دایک نەبووبن و گەورە نەبووبن، یان باخچەی ئاژەڵانەکەیان هێندە فراوان نەبێت و بەرنامەیەکی تۆکمە و ژینگەدۆست و ئاژەڵدۆست نەیبات بەڕێوە، ئەوا هەمیشە ژمارەیەک ئاژەڵ هەن هەوڵی ڕاکردن دەکەن و نموونەی سەرکەوتووی ڕاکردنی ئاژەڵ لە باخچەی ئاژەڵان لە سەرتاسەری دونیادا بینراوە.

گەڕان و هاتوچۆ و شوێنگۆڕین تەنانەت لەو بارانەشدا کە ناخرێنە بەر جێبەجێکردنەوە، کە کەسانێک هەن بە دەگمەن ماڵەوە و گەڕەک و شارەکەیان بەجێ دەهێڵن، هێشتا پێویستە وەکوو ئەگەرێک بمێننەوە چونکە سنووردارکردنیان وەکوو دەستدرێژی بۆ سەر ئازادی لێک دەدرێتەوە. ئەگەر لە سیستەمێکی دادوەریدا سەختترین سزا مەرگ بێت، دووەمین سزای سەخت دوای مەرگ زیندانی هەتاهەتاییە. لە ئێستادا لە زۆر وڵاتدا زیندانی هەتاهەتایی هەڵوەشاوەتەوە و لە بریدا درێژترین ماوە لە زینداندا بە ساڵ دیاری کراوە، بەڵام ئەوەی زیندانی درێژمەودا سەختترین سزایە ئەوە دەردەخات چۆن ئەو سیستەمانە بۆ چاوترسێنکردن و ساردکردنەوەی هاوڵاتیانیان لە تاوانکاری بە دۆخێک سزای تاوانکاران دەدەن کە مەحاڵە هیچ کەسێک بە ویستی خۆی و بە خۆشحاڵی و بەئاگاییەوە پێ بخاتە ناویەوە. ئەحمەد ئەڵتانی نووسەر و ڕۆماننووس لە ساڵی ٢٠١٦ دوای کودەتا شکستهاتووەکەی تورکیا دەستگیر دەکرێت و لە ساڵی ٢٠١٨ بە تۆمەتی هاندانی کودەتا بە زیندانی هەتاهەتایی حوکم دەدرێت. لە دوای ئەو بڕیارە ئەحمەد ئەڵتان دەست دەکات بە نووسینی یادەوەرییەکانی کە دواتر بە چەند زمانێکی بیانی لەژێر ناوی “هەرگیز جیهان نابینمەوە” بڵاو دەبێتەوە و لەو کتێبەدا ئەحمەد ئەڵتان تیشک دەخاتە سەر ژمارەیەک لەو خاڵانەی وا دەکەن زیندان نەخوازراوترین ژینگە بێت مرۆڤ تیایدا ژیان بەسەر بەرێت. ئەو دەنوسێت:

”هەرگیز جارێکی تر ناتوانم ماچی ئەو ئافرەتە بکەم کە خۆشم دەوێت، ناتوانم منداڵەکانم لە ئامێز بگرم، هاوڕێکانم ببینم، بە جادەکاندا پیاسە بکەم. چیدیکە ژوورێکم نابێت تیایدا بنووسم، ئامێرێکم نابێت پێی بنووسم، کتێبخانەیەکم نابێت دەستم پێی بگات. ناتوانم گوێ لە پارچە مۆسیقایەکی کەمانچە بگرم، گەشتێک بکەم، بە دوکانی کتێبفرۆشەکاندا بگەڕێم، لە سەمونخانەیەک سەمون بکڕم، چاو لە دەریا یان لە داری پرتەقاڵێک ببڕم یان بۆنی بەرامەی گوڵ و گیا و باران و زەوی بکەم. ناتوانم بچم بۆ سینەما. ناتوانم هێلکە بە سۆسجەوە بخۆم، پێکێک شەراب بنۆشم، یان بچم بۆ ڕێستۆرانتێک و داوای ماسی بکەم. ناتوانم سەیری خۆرهەڵاتن بکەم. ناتوانم تەلەفون بۆ هیچ کەسێک بکەم و هیچ کەسێک ناتوانێت تەلەفونم بۆ بکات. ناتوانم بە دەستی خۆم دەرگایەک بکەمەوە. جارێکی تر لە ژوورێکدا خەبەرم نابێتەوە کە پەردە بە پەنجەرەکەیەوە بێت…

لە ئێستا بە دواوە کەسانی تر بڕیار دەدەن چی بکەم، لە کوێدا بوەستم، لە کوێدا بخەوم، کەی لە خەو هەستم، ناوم چی بێت.

هەمیشە بڕیارم بەسەردا دەدرێت. ”ڕاوەستە.”، ”ڕێ بکە.”، ”بچۆ ژوورەوە.”، ”باڵت بەرزەوە بکە.” ”پێڵاوەکانت دابکەنە.” ”قسە مەکە.”” (ل.٩-١٠)^[4]–^[5]

لە سەرەتای ٢٠٢٠ەوە هەتاوەکوو ئەم ساتە پرسی ئازادیی هاتوچۆ و شوێنگۆڕین و گەڕان بە توندی هەموو سووچێکی گۆی زەوی گرتۆتەوە. پەتای کۆڤید زریانێکە ئەو جیهانە ئاڵۆزەی وروژاند کە تیایدا دەژین و هەر ماوەیەک و بە گوروژمێکی نوێ و جیاوازەوە بەرمان دەکەوێت. هەر لە سەرەتاوە پەتاکە دوو پرسی بە گژی یەکدیدا کرد کە هەردووکیان پێداویستی سەرەکین، ئەویش پرسی تەندروستی و پرسی ئازادیی هاتوچۆ بوو. پێم وایە ئەوەی فەیلەسوفی ئیتاڵیی جۆرجیۆ ئاگامبینی دژ بە کەرەنتین و داخستنی شوێنە گشتییەکان هێنایە دەنگ ترسی بوو بەرامبەر هاتنەئارای سەردەمێکی نوێ و جیاوازەوە کە بە فەیلەسوفە ٧٨ ساڵەکەمان نامۆ بوو، سەردەمێک کە بۆ ماوەیەک خێزانەکان نەیاندەتوانی مردووەکانیان بنێژن و دەسەڵاتداران لاشەکانیان دەسووتاند. هاتنەدەنگی ئاگامبین ئاگادارکردنەوەیەکیش بوو کە مەترسی ئەوە هەیە چیدیکە وەکوو مرۆڤ لە یەکتری و دراوسێ و خەڵکانی تر نەڕوانین، بەڵکوو وەکوو ڤایرۆسپێدەر و پەتاپێدەر مامەڵەیان لەگەڵدا بکەین. ناڕەزایی دەربڕینی ئاگامبین دژ بەو ڕاستییەش بوو کە دروست نییە بەبێ ڕەخنە و پرسیارلێکردن لە حکومەت و دەسەڵاتی قبوڵ بکەین پێمان بڵێن چۆن بژین و چی بکەین و چی نەکەین و کێ سەلامەتە و کێ نەخۆشە.^[6] لە بەرامبەر ناڕەزایەتی هاوشێوە کە لە لایەن زۆر گروپی سەربەخۆ و ڕاستڕەوەوە بینران و دەبینرێن، لیبڕاڵخوازەکانی خۆراوا بە ڕێزەوە گوێیان ڕاگرت، بەڵام ئاماژەیان بە تایبەتمەندێتیی دۆخەکە و سەروەری یاسا و پێویستیی هەبوونی متمانە بە دامەزراوە گشتییەکان کرد. لەم بەرەیەدا فەیلەسوفی ئوستراڵی “پیتەر سینگەر” داوای ئەوە دەکات ڤاکسین وەرگرتن بە زۆرەملێ بێت، هەروەک چۆن لە ئێستادا بەستنی قایشی سەلامەتی لە سەیارەدا بە یاسا دەسەپێنرێت. سینگەر دەڵێت لە سەرەتادا کەسانێکی زۆر قایشی سەلامەتییان نەدەبەست، سەرەڕای هەبوونی چەندن هەڵمەتی وریاکردنەوە، هەتاکوو ئەو کاتەی بەستنی قایشی سەلامەتی بە یاسا سەپێنرا و لە ئێستادا جێگای سەرسوڕمانە کەسێک بێت و بڵێت بەستنی قایشی سەلامەتی دەستدرێژییە بۆ سەر ئازادییەکانم. سینگەر دەڵێت پرسی قایشی سەلامەتی و خۆکوتان لەو پرسانەن کە دەبێت دەسەڵاتێک بیانسەپێنێت چونکە زۆربەمان گوێ بەو مەترسییە بچوکانە نادەین کە دەکرێت کارەساتیان لێ بکەوێتەوە.^[7]

بڕێک لە ئاڵۆزییەکانی ئێستا لە ڕاگرتنی هاوسەنگییەکدایە لەنێوان پیادەکردنی ژمارەیەک هەڵبژاردن و ئازادیدا بێ زیان گەیاندن بە کەسانی تر، لەگەڵ ژیانکردن لە چوارچێوەیەکدا کە دەخوازێت هەتا بتوانێت ئەگەری مەترسی و نەخۆشکەوتن و مردن کەمبکاتەوە و نەیانهێڵێت. ئەوەی ئاشکرایە ئەوەیە قەدەغەکردنی هاتوچۆ و سەفەرکردن هەمان شت نییە گەر حکومەت سبەینێ لێمان قەدەغە بکات ئایسکرێم بخۆین. گەر حکومەتێک ئایسکرێم خواردنمان لێ سنووردار بکات و ئەوانەمان شەرمەزار بکات کە ڕێز لە ڕێساکانی ئایسکرێم نەخواردن ناگرین، بەرامبەر بە حکومەتێک کە هاتوچۆ و گەڕانمان لێ قەدەغە دەکات، هاوار و توڕەیی و بێزاریی ئەوانەمان کە دژ بە قەدەغەکردنی هاتوچۆ و گەڕانین زۆر لەوانەمان زیاتر و درێژخایەنترە کە دژی قەدەغەکردنی ئیسکرێم خواردنین. پرسی قەدەغەکردنی گەشتکردن دۆخێکی ئاڵۆزی هێناوەتە ئاراوە کە تیایدا کەسانی گەڕۆک نەک هەر خەمی ئەوەیانە چۆن سەفەر بکەن و لە شوێنی تر بژین و بمێننەوە، بەڵکوو وەکو ئۆدیسیۆس لە خەمی ئەوەشدان چۆن بتوانن بگەڕێنەوە بۆ ماڵەوە. ئەوەی لە ئێستادا لەژێر پرسیاردایە یەکێک لە خەسڵەتەکانی گەڕۆکبوونە کە پردسازییە. کەسانی گەڕۆک پردسازن. ئەوان دوو شوێن یان زیاتر پێکەوە دەبەستنەوە. بە هۆی کەسانی گەڕۆکەوە پەیوەندیی یەک جەمسەر یان دوو جەمسەر مسۆگەر دەبێت. کەسانی گەڕۆک لە هەمان کاتیشدا بوونەوەری تۆو چێنن و وەکوو ئەو هەنگانە وەهان کە ئەم گوڵ و ئەو گوڵ دەکەن و گوڵەکان دەپیتێنن. ئەوان لەسەر هەر سەرزەمینێک بۆ ماوەیەک دەمێننەوە و گونجاوێتی شوێنەکە و کولتوورەکە لەگەڵ هەڵکەوتەی کەسێتییاندا بەراورد دەکەن و هەندێ جار دەست بە جێگیربوون دەکەن. ئەوە تەنها گەڕۆکە یاخییەکانن کە لە هیچ جێیەک نامێننەوە، ئەوانەی کە تەنانەت دوای ئەوەی بە خاکێک ڕاهاتن و بەرووبوومەکەیان چنییەوە، دوای ماوەیەک هەر دەڕۆن، چونکە دەزانن خاکی تر هەیە و ئارەزووی ئەوان بۆ تاقیکردنەوەی ژیان لە سەرزەمینی تر بێسنوورە.

^[1] Bowles, Paul, The Sheltering Sky, 1949, Penguin Modern Classics, MOBI.

^[2] Gilles Deleuze, Claire Parnet, Dialogues, Flamarion, 1996.

^[3] کەمتوانایی بە لای منەوە دەستەواژەیەکی گونجاوترە لە کەمئەندامی. کەسانی کەمئەندام لە زۆر باردا کێشەی نەبوونی ئەندامی جەستەیان نییە، بەڵکو تووشی دژواریی دەبنەوە لە بەکارهێنانی ئەندامێکی جەستەیان. هەروەها، لە ئێستادا هەندێک نەخۆشی دەروونی مرۆڤ تووشی کەمتوانایی دەکەنەوە و لە هەندێک وڵات ئەو کەسانە وەکو کەسانی کەمتوانای جەستەیی مافی دەستپێڕاگەیشتنی خزمەتگوزارییان هەیە.

^[4]ئەحمەد ئەڵتان لە ساڵی ٢٠٢١ بە بڕیاری دادگای پێداچوونەوە ئازاد دەکرێت

^[5]:Altan, Ahmet, I Will Never See The World Again, translated by Yasemin Çongar, New York : Other Press, 2019.

^[6] Caldwell, Christopher, Meet the Philosopher Who Is Trying to Explain the Pandemic, Sep 03, 2021. https://www.nytimes.com/2020/08/21/opinion/sunday/giorgio-agamben-philosophy-coronavirus.html

^[7] Singer, Peter, Sep 03, 2021. https://www.project-syndicate.org/commentary/why-covid-vaccine-should-be-compulsory-by-peter-singer-2021-08

The post دەربارەی گەڕۆکبوونی مرۆڤ appeared first on ژنەفتن.

ماوەیەكى كورت بەر لەوەى كەشتیى ئاسمانى پێرسەفێرەنسى ئەمریكى لەسەر هەسارەى مەریخ بنیشێتەوە، گالیسكەى “الأمل”ـى وڵاتى ئیمارات بەرەوى هەمان هەسارە هەڵدرا. ئامانجى گەشتی گالیسكە عەرەبییەكە، وەك گەشتەكانى تر، گوایە كۆمەڵێك ئامانجى زانستین. گۆرانیى فەرمیى پرۆژەكە هونەرمەندى ناسراوى عێراقى كازم ساهیر چڕى و شیعرەكەیشى محەمەد بنڕاشد ئال-مەكتومى سەرۆكى ئیمارات نووسیویەتى. هۆنراوەكە سادەیە و تاڕادەیەك لە نەوەیەكى عەرەبیى شیعرى “تەیارە”ى فایەق بێكەس دەچێت. بێكەس لە شیعرەكەیدا زانستى وەك بەرهەمى ئەوانى بێگانە و ڕۆژئاوایى وەسف كردووە كە هەر خۆیشیان ناویان لێناوە؛ لە شیعرەكەى ئال-مەكتومدا بەرهەمەكە تا ئەندازەیەك ئاشنایە، شتێك لەو دیوە سەیروسەمەرەى ون كردووە كە دەشێت میللەتێكى نامۆ بە زانست تووشى سەرسوڕمان بكات، لە برى ئەمە ستایشەكە دراوەتە پاڵ خودى نەتەوەى عەرەبى كە بە ئاستێك گەیشتووە بتوانێت بەرەو مەریخ بڕوات؛ وەك بڵێى دەستیان بە مەحاڵێك گەیشتووە كە سەنگ  و پێگەى عەرەب لە جیهاندا دەگۆڕێت.

لە شیعرى كوردیى كۆتایى سەدەى نۆزدە و سەرەتاى سەدەى بیستدا، پێگەى زانست ستایش كراوە و میللەت زۆر هان دراوە چراى زانست دژ بە دواكەوتوویى هەڵبگرن، بەڵام ئەم ستایشە تەنانەت نەبۆتە ژێستیش، پتر ڕیابازییەكى زمانەوانى بووە كە هەرگیز نەگەیشتە شوێنێك ڕوخسارى تاریكایى تیغ بكات. هۆكارى ئەمە، لە لایەك ئەوەیە كە لە سەدەى ڕابردوودا منەوەرانى كورد خۆیان تەنیا دەستیان بە ڕووناكیى شیعر گەیشتووە كە بۆ ڕۆشنكردنەوەى هەموو شتێك، لەوانەیش زانست، بەرزى بكەنەوە. پرۆژەى ڕۆشنگەریى كوردى تاكڕەهەند و كاڵوكرچ لەنێو شیعردا دەركەوتووە و نەبۆتە پرۆژەیەكى هەمەلایەن، بۆیە هیچ ناوەڕۆكێكى زانستى بۆ زانستى مۆدێرن خۆى لە ئارادا نەبووە؛ شیعر تاكە زمانى گەشەكردووى ئێمە بوو كە بشێت لە غیابى زانستدا ببێتە جێگرەوەى و قسە لەسەر ئەو شۆكەیش بكات كە لەو سەردەمەدا كۆمەڵگە پێش-مۆدێرنەكانى وەك ئێمە لە بەركەوتنیاندا بە جیهانى نوێ هەستیان پێ دەكرد. لە لایەكی تر، گەر لەسەر ئەوە كۆك بین كە شیعر كەوشەن و یاساى دیاریكراوى نییە و پتر لە زمانەوە پانتایى ئازادیى فراوان دەكات، واتە بە شكاندنى یاساكانى دووبارەبوونەوە پەشۆكان لە خودى نەزمى زماندا دروست دەكات و دەرفەتى دەرە-ئاسۆ و پێشبینینەكراوەكان دەڕەخسێنێت، ئەوا دەبینین لە ڕۆژئاوا ئەم مانایەى شیعر دەكەوێتە بەرامبەر گوتارى زانستیى پۆزەتیڤیزمەوە كە دەیویست ژیانى كۆمەڵایەتى میكانیكییانە دابڕێژێتەوە. ئەمە بەو مانایەیە كە شیعر خۆى لەوە دوور گرتووە ببێت بە “شیعرى زانستى”؛ نەیویستووە بە ڕێسا باس لە ناوەڕۆكێكى زانستى بكات، دەنا خۆیشى وەك شیعر هەڵدەوەشێنێتەوە. بە پێچەوانەیشەوە، لە ئیپستیمەى كۆتاییەكى سەدەى بیست و بەراییەكانى سەدەى بیست و یەكدا كە دەكرێت بە ئیپستیمەى ڤێرتوێل ناوى ببەین، دنیاى مەجازى بە كاریگەریى هەندێ لایەنى تیۆرى ڕێژەیى و سەرهەڵدانى تیۆرى دیكەى وەك فیزیاى كوانتەم و فرەگەردوونى و تیۆرى كایۆس لە زانستدا بە تەواوى گەشەى كرد، بەم جۆرە زانست دەربارەى جیهانە گەورەكەمان كۆك و گونجاو لەگەڵ مەجازیبوونەوەى جیهانە بچووكەكەماندا كەمێك خۆى مەجازى/شیعرى كردەوە. ئەم بەشیعربوونەى زانست قسەى زانستە لەسەر خۆى بە زمانى شیعرى وەختێك هاوكێشەى بیركارى دەرەقەتى خستنەڕووى ئەوە نایەت كە كەشف كراوە؛ ئەوەى زانست بینیوویەتى جیهانێكە زیاتر لە شیعرەوە نزیكە تاوەكو لە فاكتى ڕووت، زیاتر ڤێرتوێلییە تاوەكو واقیعى. ئەمەیش جیاوازە لەو دۆخە پێش-زانستییەى وا لاى ئێمە هەبووە كە قسەى شیعر بووە بە زمانى شیعرى لەسەر زانست. ئەى كەواتە ئەم ستایشە بێ بەرهەمەى زانست لە شیعرى ئێمەدا لە كوێوە هاتووە؟ وەڵامەكەى سادەیە: ئەوەى شاعیرانى ئێمە وەك زانست لێكیانداوەتەوە، لە ڕاستیدا تەكنۆلۆژیایە؛ تەكنۆلۆژیا وەك بەكەرەستەبوونەوەى زانست لە دوایین دەرەنجامە عەمەلییەكانى خۆیدا، وەك شتێك كە دەكرێت ببینرێت و بە كار بهێنرێت. لێرەوە هەر تێگەیشتنێك لە زانست لە ستایشى تەكنۆلۆژیادا ماوەتەوە و هەرگیز نەگۆڕاوە بۆ فزووڵیەكى مەعریفى و نەبووە بە پاڵنەرى كەشفكردنى زانست. بۆ ڕۆژئاوا، هابەرماس دروست بۆی چووە كە لاى وایە زانستى نوێ تەنیا بۆ ئەوە هەیە تەكنۆلۆژیزە ببێت، بەڵام بۆ كۆمەڵگەیەكى وەك ئێمە لەو سەردەمەدا كەشفكردنى پشتى تەكنۆلۆژیا بەهادارتر دەبوو، چونكە نەك تەنیا لە ڕووى بازاڕ و تەكنیكەوە بەڵكو لە ئاستى كولتووریدا پێویستیمان بە زانست بوو، واتە لەوێدا كە زانست دەیتوانى بەشدار بێت لە ململانێیەكى ڕیشەییدا دژ بە عەقڵى ئایینى و خورافى كە دەمێكە  زانست لە ڕۆژئاوا بە سەركەوتوویى لێى هاتۆتە دەرەوە. بە كورتى شیعر وەك كەرەستەى ئێمە بۆ ئەزموونكردنى جیهان لە زماندا، پتر سەرسوڕمان بووە بەرامبەر بە تەكنۆلۆژیا نەك خودى زانست؛ خاڵى دەستپێكى ئەم تەكنۆلۆژیایە لە شیعرەكەى بێكەسدا “شتى ڕووت”ـە، واتە مادەى خام، ڕەق و تەق و بێ شێوە: “شتێكى بێڕۆح و گیان”: دواتر فۆڕمى پێدەدرێت: “دوو باڵى پێوەیە، جوان”؛ سیحر و سەرسوڕمانەكە ئەوەیە كە ئەم شتە بێگیان و ڕووتە دەتوانێت بفڕێت؛ بەو مانایەى فڕین كە لە ڕووى زانستییەوە كۆمەڵێك ڕەگەز ڕۆڵى تێدا دەگێڕن، لەوانە هەوا و یاساى ڕاكێشان هاوسەنگى، بە تەواوەتى فەرامۆش كراون و تەنیا ئامێرەكە لە كاتى كاركردندا لەبەرچاو گیراوە. بە گشتى شیعرەكە تەنیا لە وەسفێكى دەرەكیى فۆڕمى بەرهەمە زانستییەكەدا گیرساوەتەوە.

٢

لە مێژووى زەینى عەرەبیدا لایەنیكەم سێ جۆرى فڕین هەن كە هەرچەندە داهێنراوى تەكنیكى نەبوون، بەڵام دەكرا بەشداریى لە بەرەوپێشبردنى كولتووریدا بكەن ئەگەر بێتوو فیكر و هونەر وەك پێویست لەو زەینەدا ڕێزیان لێ بنرایە: یەكێكیان ئایینییە (بۆراق)، ئەوی تریان ئەدەبییە (فەرشەكەى سندیباد) و سێیەمیان هەوڵێكى ناسەركەوتووى زانستییە (عەباسى كوڕى فیرناس). بۆراق ئەو باڵدارە خوداییەیە كە محەمەدى پێغبەمبەر گەشتە ئاسمانییەكەى خۆى پێ دەكات. وێناكردنى گیانەوەرێكى دووڕەگ لە شێوەى ئەسپدا بە دوو باڵەوە كە بە خێراییەكى بروسكەئاسا دەڕوات، هەر لە پێشترەوە لە میزۆپۆتامیا لە شێوەى گاى باڵداردا وێنا كرابوو و لە كولتوورە ئاینییەكانى دیكەیشدا هەبووە، لەوانە لە میسر و ئەفسانەكانى یۆناندا كە پڕن لە وێناى بوونەوەرى لێكدراوى وەك مرۆڤ و ئەسپ، ئەسپ و هەڵۆ و بزن و مرۆڤ. بەڵام بۆراق لە شارستانێتى ئیسلامیدا، هەرگیز نابێتە ئوبێكتێكى هونەرى كە لە نیگاركێشان و پەیكەرتاشیدا دەربكەوێتەوە، وەك ئەوەى لە شارستانێتییەكانى تردا دەیبینین. لە ئەدەبیاتدا گۆڕانێك ڕوودەدات: لە چیرۆكەكانى هەزار و یەك شەوەدا ئەوەى دەفڕێت چیتر بوونەوەرێكى نادیاریى خەیاڵى نییە، بەڵكو فەرشێكى مەلموسى جادووییە. فەرشە فڕیووەكەى سەردەمى عەباسییەكان، لە لایەك پێدەچێت ئیلهامبەخشى داهێنانى گسكى فڕیووى جادووگەران بێت لە خەیاڵى ئەوروپیدا كە مەسیحییەت و زانست پێكەوە سەركوتیان دەكەن، لە لایەكى تر ئیزافەكردنى سیفەتى فڕین، وێناكردنى ئامێرێك نییە كە تواناى فڕینى هەبێت؛ بەڵكو پتر لە پەیوەندیدایە لەگەڵ قووڵایى مرۆڤدا، لەگەڵ كۆدەكانى عاتیفە و هەستى مرۆڤدا كە پێیان دەكەوێتە جووڵە، بۆ نموونە ڕەنگە بەهرەیەكى تەواو عاشقانەى نهێنى لە دروستكردنیدا بەكارهێنرابێت، بە تایبەتیش كە ئێمە دەزانین هونەرى فەرش چنین لە كولتوورى ئێرانیدا هەمیشە گرنگییەكى تایبەتى هەبووە. لێرەدا فەرشە فڕیووەكەى سندیباد لە خەیاڵى ڕۆژهەڵاتیدا دەكەوێتە بەرامبەر خەیاڵى زانستیى دەفرى فڕیووەوە كە دوو وێناى جیاوازن بۆ ئەو شتەى كە دەفرێت لە دوو باكگراوندى دەروونى و مێژوویى ناچوونیەكەوە. فەرشەكەى سندیباد پەیوەستە بە هێڵى هەڵهاتنى كۆچەرییەوە، لە كاتێكدا دەفرى فڕیووى خەیاڵى زانستیى ڕۆژئاوایى پتر بەرهەمى زینۆفۆبیا و خواستە ئیمپریالیستییەكانە. لە قۆناغێكى دیكەدا پیاوێك ئارەزووى فڕین لەنێو تاقمێكى داهێنراودا ئەزموون دەكات كە نە جووتێك باڵى خەیاڵییە و نە جادووە و نە ئامێرێكى “بێڕۆح و گیان”ـیشە؛ ئەو خۆى دەكات بە باڵندە، واتە خۆى وەك مرۆڤێك لە پێكەوەبەستنێكدا لەگەڵ هەندێ بەشى تردا كۆدەكاتەوە و تاقمى فڕینى عەباسى كوڕى فیرناس پێكدەهێنێت. ئەم تاقمە كە مرۆڤ خۆى لەنێو سەنتەرەكەیدایە، نەك سوارى ببێت، پتر كۆكە لەگەڵ عیرفانى ڕۆژهەڵاتیدا، بەڵام لەوێدا لە عیرفانیش جودا دەبێتەوە كە عەباس دەیەوێت بە واقیعى بفڕێت و بۆ ئەمەیش ناچارە مامەڵە لەگەڵ یاساكانى فیزیادا بكات. لێرەدا ئەزموونە تاقانەكەى عەباس لە عەقڵى ئامێریى ڕۆژئاوایى جیاوازە كە فڕۆكەى داهێناوە. عەباس دەیویست خۆى تواناى فڕین بەدەست بهێنێت، نەك لەنێو شتێكدا دانیشێت و شتەكە بفڕێت. تەكنۆلۆژیا بریتییە لەمە: دروستكردنى كەرەستەگەلێككە لە برى ئێمە كارەكان بكەن و ئێمە سوودیان لێ وەربگرین، بە مانایەكی تر، تواناگەلێك بەوان ببەخشین كە ناتوانن بە خۆمانى ببەخشین. ئەمە لە هۆشى دەستكرددا دەگات بە خاڵێكى لابەلابوونەوە، كە چیتر ئەوە “شتێكى ڕووت” نییە، بەڵكو تەكنۆلۆژیایەكى هۆشمەندە كە هۆمۆساپیەنس بە جۆرێك دایهێناوە و خستوویەتییە سەر ڕەوتێكى پێشكەوتن كە ڕەنگە لە داهاتوودا مەخلوق شوێن بە خالقەكەى خۆى لێژ بكات.

٣

لە دواى كەوتنى ژیارى ئیسلامى بەدەستى مەغۆلەكان و پاشان پاشەكشەكەى لە بەرامبەر شارستانێتى ئەوروپیدا، جیهانى ئیسلامى پتر دەچێتەوە خۆى و تا ڕادەیەكى ترسناك نەریتى دەبێتەوە؛ ئیدى نەك تەنیا دژ بە هەموو پرۆژە ڕۆشنگەرەكان دەوەستێتەوە، بەڵكو ئەو هەوڵە كەمانەى پێشتریش لەنێو دەبات كە لە ئەدەبیات و زانست و تەكنیكدا دەكرا ببن بە بناغەى هەنگاوەكانى دواترى داهێنانى ژیارى، لە كاتێكدا لە لاكەى ترى دنیا، گەشەى زانستى بۆ ماوەى پێنج سەد ساڵ بەردەوام دەبێت و بە بردنەوەى لە شەڕى كۆنزەرڤەتیڤەكاندا، لە لایەك گۆڕان لە جیهانبینیى مرۆڤى ئەوروپاییدا وەدیى دێنێت و لە لایەكی تر لە تەكنۆلۆژیاى سەرسوڕهێنەردا ماتریاڵیزە دەبێت، كە ڕەنگە جێى شاگەشكەبوون و ترسیش بووبێت (تەنانەت كارەسات و جەنگیشى لێ كەوتۆتەوە) بەڵام، بەهۆى ئەوەى هیچ شارستانێتێك نەبوو وا بكات شارستانێتى ڕۆژئاوایى لە بەرامبەریدا شەرم لە خۆى بكات، نەبووە تراومایەكى قورس كە وەها بەسەر خۆیدا بیشكێنێتەوە لە ناوەوە تووشى پیشخواردنەوەى بكات و سەرجەمى كولتوورەكە بگۆڕێت بۆ نەخۆشێكى نیرۆسی. لە ڕۆژئاوا پرۆسەكە بەرەبەرە گەشەى كردووە و هەنگاوەكان هەندێك ڕۆشن و پێشبینیكراو بوون؛ لە كۆمەڵگەكانى ئێمەدا زانست (كە بە قەولى ڤێبەر بەشێكە لە “لەئەفسوونداماڵینى جیهان”)، خۆى وەك ئەفسوون كەوتۆتەوە، لێرەدا ئەفسوون بە ماناى جوانى و مەتەڵێك نییە لە شتەكاندا كە ببێتە بابەتى سەرنجڕاكێشان و شەیداییەكى داهێنەرانە، بەڵكو بە واتاى وێناكردنى شتەكانە وەك سیحر و پەرجوو لە دۆخێكدا كە پرۆسە مێژووییەكان لەبەرچاوماندا ڕوون نەبوون، هۆشمان لەگەڵیان ڕانەهاتووە و مەشقى لەسەر پێشبینیكردنى هاتنەدى وەها خەیاڵێك نەكردووە. بەم پێیە تراوماكە لە زمانى شیعریدا وەك پەرجوو كەوتۆتەوە. پەرجوو تەنیا فۆڕمێكە كە ڕوودات و هیچ تەفسیرێكى عەقڵیمان بۆى نییە، واتە نەك تەنیا هیچ هۆكارێكى ڕوون لە پشتییەوە نابینین، بەڵكو خودى زنجیرەى هۆبەندیى دەترازێنێت. هەروەها پەرجوو فۆڕمێكە ئاوەڵا دەبێت بەڵام نازانین ناوەڕۆكەكەى كامەیە؛ بەم پێیەى دالێكە كە هێندە پتەو و بەهێز نییە مەدلولوكەى بگوازێتەوە و ببێتە نیشانە، لەبەر ئەوەى فۆڕم خودى دالى پەكخستووە. بە بڕواى بارت نیشانە دال و مەدلولە، بەڵام دال خۆى فۆڕم و مانایە، دال كە دەبێتە فۆرم بە تەنها، ماناكەى هەژار دەكەوێت، دوور دەكەوێتەوە، دەچێتە دۆخى سەرە مەرگ. كەشتیى پڕسەفێرەنسى ناسا ئەفسانەیەكە كە بۆتە نیشانە؛ لە كاتێكدا دەتوانین كەشتییەكەى ئیمارات وەك فۆڕمى دالێك ببینین كە ماناكەى بە تەواوى هەژارە و لە دۆخى هەڵپەساردندایە، بەڵام ئەم هەژارییە نامرێت، لە برى ئەوە دەبێتە وزە بۆ بە ئەفسانەبوونێكى لێڵ و ناڕوون كە بەردەوامبوونە لەسەر كڕینى پەرجووى نوێ.

٤

وەسفكردنى داهێنانە تەكنۆلۆژییەكان وەك پەرجوو لاى ڕۆشنبیرانى كورد، بە پێچەوانەى گوتارى كینەدۆزیى فەندەمێنتاڵانە بەرامبەر ڕۆژئاوا، واتاى ئەوەیە كە گەرچى هیچ تێگەیشتن و ڕاڤەیەكى زانستی بۆ تەكنۆلۆژیاكان لە گۆڕێدا نەبووە، بەڵام نكوڵیشیان لێنەكراوە، بگرە بوون بە بابەتى شەیدایى. دواى ئەوەى لە سەد ساڵى ڕابروودا سەلەفیزم بەرەبەرە پرۆژە ڕۆشنگەرەكانى لە ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاستدا تێكشكاند، پەرجووەكە لەوە لاوازتر كەوت ببێت بە تاسەیەكى مەعریفى بۆ كەشفى زانست. لەم ساڵانەى دواییشدا، تەنانەت كە تەكنۆلۆژیاكانى نوێى بینین دەرفەتى ڕوونبوونەوەى مەتەڵەكەیان ڕەخساند، سەلەفیزم لەوە بەهێزتر بوو ڕێگە بدات سەرسوڕمان بەرامبەر دەستكەوتەكانى زانست بگۆڕێت بۆ پرۆژەى زانستى. فەندەمێنتاڵیزم زەمینەى گونجاوى خۆى لەنێو زەینى عەوامى ئێمەدا بینییەوە، زەینێك كە دەرچوونى ستوونى لە زەوى وەك بەرەنگاربوونەوەى خودى ئاسمان دەبینێت، گوایە ئاسمانیش شوێنیى نهێنیى خودایە و ئەم دەرچوونەیش دەبێتە دەستدرێژى بۆ سەر قەڵەمڕەوییەكەى؛ بە تێرمینۆلۆژیى دەروونشیكاریى: ئاسمان هەمان پێگەى ڕەمزیى باوكە كە دەستدرێژیكردنە سەرى تابۆیە.

لە زەینى مرۆڤى ئەوروپیدا مەریخ دەبێتە كۆپییەكى زەوى، هەمان ئەو جیهانە مرۆییەى كە هەمانە و تێیدا دەژین دەیهاوێژینە سەر مەریخ

هەر لە درێژەى ئەم شرۆڤە دەروونشیكارییەدا دەتوانین بە تیۆرى “سەرهاویشتن” مەریخ لێك بدەینەوە: بە بڕواى ڕۆلان بارت لە زەینى مرۆڤى ئەوروپیدا مەریخ دەبێتە كۆپییەكى زەوى، هەمان ئەو جیهانە مرۆییەى كە هەمانە و تێیدا دەژین دەیهاوێژینە سەر مەریخ؛ مرۆڤى كۆن چۆن خوداى لەسەر شێوەى خۆى داتاشیوە، ئاوەهایش ئێمە مەریخمان لە شێوەى زەویدا داتاشیووە. مەریخ هەر لە پێشترەوە لە خەونە ئایدیاڵیزەكراوەكانى مرۆڤى ڕۆژئاواییدا هەیە؛ چونكە مەریخ ناوێكى دیكەیە بۆ “سۆڤییەت”، واتە بۆ جیهانێك كە لە دۆخى جەنگى سارددا، لە ڕوانگەى لیبراڵیزمى ڕۆژئاواییەوە، لە هەر ئامانج و مەبەستێك خاڵییە و پەڵەیەكى ناڕوون و تاریكى سەر بە جیهانێكى دیكەیە لە زەمیندا: بەم مانایە سۆڤییەت دەبێتە ڕووبەرێكى هەڵواسراو لەنێوان زەمین و ئاسماندا. جا بۆ ئەوەى ئەم “ئەوی تر”ەى مەریخ لە ئەوی ترێتیى بخرێت، لەسەر شێوەى زەوى دروست دەكرێتەوە، تەنانەت لە ڕووى ئایینییشەوە دەخرێتە نێو ئامێرى كۆپیكردنەوە. بارت باس لە بابەتێكى ڕۆژنامەىLe Progress de Lyon دەكات كە وا بڵاویكردۆتەوە دانیشتوانى مەریخ كریستیانن و مەسیحى خۆیان و پاپاى خۆیشیان هەیە، خۆ ئەگەر وا نەبووایە نەیاندەتوانى ژیارێك پێكبهێنن كە تواناى بەرهەمهێنانى دەفرى فڕیووى هەسارەبڕى هەبێت؛ بە گوێرەى ڕۆژنامەكە ئایین و پێشكەوتنى تەكنیكى هەمان چاكەى ژیاریى پێكدەهێنن و ئەگەر ئەو بوونەوەرانە بتپەرست بن ئەوا ناتوانن بگەنە لاى ئێمە.

بە لاى بارتەوە فیكرى ڕۆژئاوایى فیكرێكى “هاوشێوەساز”ە؛ لەنێوان ڕەگەز و جۆرە جیاوازەكاندا هاوشێوەیى پێوانەیى پێكدەهێنێت، بەڵام لەژێر نیگاى سێیەم و بە هاوكاریى باڵاكردنەوەیەكى نێوانگیر كە لە ململانێى ویلایەتە یەكگرتووەكان و سۆڤییەتدا ئەم نێوانگیرە ئاسمانە. دەفرە فڕیووەكان خەیاڵكردێكى زەمینییە و ڕەنگە بەدەر نەبێت لە داڕشتنى ئەنقەست بە مەبەستى ترس و تۆقاندنیش، بەڵام لە ڕێڕەوێكى كەوانەییدا وێنا دەكرێت كە لە پنتە بەرزەكانەوە بەرەو خوارەوە لێژ دەبێتەوە؛ یەكەمجار دەنێردرێتە ئاسمان و دواتر لەوێوە دێتەوە بۆ سەر زەمین. ئەوە ئێمەین دەمانەوێت بە كەشتییەكانمان بچینە فەزا و سەر ئەستێرەكانى دیكە و ئەوە فەزاییەكانن لە خەیاڵى زانستیماندا لەسەر زەوى دادەبەزن. لە ڕۆژئاوا هەموو ڕەگەزە زانستى و مێژوویى و زەینى و دەروونی و سیاسییەكان ئامادەن تاوەكو خەڵكى بە ئاسانى نەك بڕوا بەوە بهێنن كە دەتوانین بچنە دوورترین گەلە ئەستێرە، بەڵكو دەتوانن بڕوا بە پێچەوانەكەیشى بهێنن، واتا بوونى بوونەوەرانێكى ئێجگار پێشكەوتووتر كە هەژموونیان لەسەر كەشكەشانەكانى دیكە كردووە و دەتوانن لە هەر ساتێكدا بێت لەسەر زەوى داببەزن؛ ئەمە خەیاڵى خودى مرۆڤى خۆرئاواییە دەرهەق بە خۆى؛ واتە داگیركردنى فەزا و كەشكەشانەكان ئامانجى ناوەكیى خودى ژیارى ڕۆژئاواییە كە ئاسمانیی كراوەتەوە و دراوەتە پاڵ بوونەوەرانێكى خەیاڵیى وەك مەریخییەكان. ئەم تەكتیكە لە ئاستى یەكەمدا هەمان فێڵى نا-ئاگایانەى سەرهاویشتنى فرۆیدییە كە لایوایە ئێمە نیازە نائاگایانەكانمان، خواستە شەرەنگێزەكانمان دەدەینە پاڵ مردووەكان، یان ڕۆحە خەیاڵییەكان.

٥

شۆكى بەركەوتنى سەرەتاكانى جیهانى ئیسلامى بە مۆدێرنەى ڕۆژئاوا، كە پتر تراومایى كەوتەوە، لە دواتردا بە دوو ئاراستەدا كاریگەریى دانا: لە لایەك لێوەى گوتارى دژە-ڕۆژئاوایى پەرەی سەند؛ لە لایەكی تر كاركردن بۆ ئاساییكردنەوەى شۆك و تراوماكە لە ئاستە فەرمییەكاندا، بە هەوڵدان بۆ تێگەیشتنى كرچ و كاڵ لە زانست و هاوردەكردنى فۆڕمەكان و پەرەدان بە مۆدێرنیزمێكى ڕووكەش، بەمەیش پڕكردنەوەى مەحاڵى كەلێنى پێشكەوتن لەنێوان شارستانێتى ئیسلامى و ڕۆژئاوادا. لە سەدەى بیستدا گوتارى یەكەم پتر لەو دەوڵەتانەدا هەژموونى هەبوو كە جاڕى دژایەتیى ئیپمریالیزمى ئەوروپییان دا، بە تایبەت كە سۆڤییەتیش وەك دكتۆر نا، بەڵكو وەك پەرستار و برینپێچ بەو ناوەدا دەسووڕایەوە. لە دواى ڕووخانى سۆڤییەتەوە هەندێك لە وڵاتانى ئیسلامى لە ئاستى فەرمیدا، بە تایبەت كەنداو، خۆیان بە گوتارى دووەمەوە لكاند: دۆستایەتیى ئابوورییانە لەگەڵ ڕۆژئاوادا و ڕووكەشگەرایى ساختە لە كایەى بیناسازى و گەشتیاریدا بە لاساییكردنەوە یان هاوردەكردنى هەندێ لە دەستكەوتە ماتریاڵییەكانى ڕۆژئاوا؛ بۆ نموونە كڕینى كۆپییەكى مۆزەخانەى لۆڤەر لە ئەبوزەبى. گالیسكەى “الأمل” بەشێكە لە هەمان زۆر بوونى زڕە-وێنە لە جیهانى نوێدا. گەشت بابەتێكە بۆ زڕەوێنە؛ ئەوەى لە جیهانى نوێدا دەكڕدرێت وێنەیە. بەم واتایە پرۆژەكەى ئیمارات فۆڕمێكە، وێنەیەكى لەبەرگرتنەوەیە كە ناوەڕۆكەكەى زانست نییە و بگرە هیچ ناوەڕۆكێكیشى نییە، فۆڕمێكە تەنیا وەك فۆڕم كڕدراوە و ناتوانێت “ئومێد/امل”ى شتێكى میتۆدى بێت؛ لە لایەكی تر جگە لە خواستێكى سیاسیى بنەماڵەى سەرمایەدارى ئال-مەكتوم، سەرجەم ئەو ڕەگەزانەى دیكە لە جیهانى ئیسلامیدا ئامادەنین كە دەبنە سیاقێكى گشتى بۆ گەشتێك بەرەو مەریخ، واتە هیچ ناوكۆییەكیشى نییە. ئەو لێكۆڵینەوە زانستییانەى ئەم كەشتییە دەیانكات و ئەو داتایانەى كۆیان دەكاتەوە، پێناچێت شتێكى هەستیارى وەك لێكۆڵینەوەیەكى تەواونەكراو، مەراقێكى مرۆیى، ئەڵقەیەكى ونبووى زنجیرەیەك ئیكتیشافى زانستیى عەرەبییان لەسەر بەند بێت، هەر لەبەر ئەمە خۆیشى لەسەر هیچ شتێك بەند نییە، كەواتە دەشێت لەسەر هەر شتێكیش خۆى دابكوتێت؛ بەم واتایە، گەرچى ئۆرگازمێكى زانستى لە ئارادا نییە، بەڵام ئەمە بەو واتایە نییە هیچ كاریگەرییەكیشى نییە. دەكرێت هەر ڕەوتێك دەست بۆ گەشتەكەى ئیمارات ببات و هیچ دوور نییە لە داهاتوودا بیرى تووندڕەوى ئیسلامى وەك چۆن هەوڵى دەستخستنى ئەتۆم و چەكى بایۆلۆژى دەدات، ئاوایش دەست بەسەر گەشتى ئاسمانیدا بگرێت؛ یانیش بە پێچەوانەوە، ئەم هەنگاوەى ئیمارات ببێتە مایەى سەرپێكەوتنى پرۆژەیەكى ڕۆشنگەریى زانستى، گەرچى لە هەلومەرجى نزیك مەودادا ئەمە مەحاڵە. بێگومان دامەزراوەى ئاسمانى ئەمریكى بەشێكە لە تۆڕێكى گەورە، بۆیە ڕیشى ناسا هەزار جادووى پێوە ئاوێزانە و وەختێك دەچێتە سەر مەریخ كۆمەڵێك پرسى دیكەى پێ یەكلایى دەكاتەوە كە نەك تەنیا چارەنووسى ئەمریكا، بەڵكو داهاتووى جیهانیشیان پێوە بەندە؛ بەڵام گەشتە عەرەبییەكان لایەنیكەم لەم هەوڵە بەراییانەدا بێ هیچ بنكێكى تایبەت دەمێننەوە و ناچارن خۆیان بە تۆڕە جیهانییەكەوە بلكێنن. وێراى نەبوونى ئەم ناوكۆییەیش، هێشتایش ملیۆنان دۆلار لە وەها پرۆژەیەكى مەزن و سەركێشانەدا خەریج دەكرێت، چونكە بۆ كەنداو بابەتەكە پەیوەستە بە خودى “پارە”وە كە لە خووڕیى نەوت و گەشتیارییەوە هەڵدەقوڵێت، لە كاتێكدا وەها بابەتێك بۆ ڕۆژئاوا جووڵەى ئارەزوویەكى سیاسیى ئیمپریالیزمى گەردوونییە كە دەكرێت لە ئاسمانیش لە شێوەى ئیمپراتۆرییەتدا خۆى جێگیر بكات. ئەم ئارەزووە ئیمپریالیستییە، لە مێژوودا هەرگیز هێندەى ئەمڕۆ لە نەقس دوور نەبووە. ئێستا خووڕییەكى ئارەزووە كە بە تێكەڵبوونى لەگەڵ خوڕیى تەكنۆلۆژیادا دەچێتە سەر هێڵێك بەرەو دەرەوەى زەمین؛ بەمەیش تواناكانى دەسەڵات تا ئەوێ ڕادەكێشێت و جێگیر دەكات. مەریخ چیتر نە سەبلایمە و نە سەرهاویشتنى فرۆیدۆ-بارتى؛ بەڵكو ڕووبەرێكە بۆ بەقەڵەمڕەوییكردن، بۆ بیناكردن و دامەزراندن لەنیو ئیمپرتۆریەتەكانى وەكو ئەمریكا و چین و ڕوسیا. كەنداو فیچقەكردنى پارەى هەیە، ئەم سەڕێژكردنەى پارە، بە زمانى دۆلوز “خووڕیى نەختینە”یەكە كە بەرەو ئارەزووى نوێ و نوسان بە ماشێنى دیكەى ئارەزووەوە شەپۆل دەدات، بۆیە بە خووڕیى تەكنۆلۆژیاى ڕۆژئاواوە دەلكێت و هەردووكیان لە گەشتێكدا بەرەو ئاسمان تێكەڵ بەیەكتر دەبن.

٦

بیرمەندى عەرەبى فەتحى مسكینى، لە وتارێكى كورتدا بە ناونیشانى “نەرسیس و نابوود”، ئەم پرسیارەى وروژاندووە: “بۆچى ڕقمان لە خۆمانە؟” وەڵامەكەى مسكینى پتر ڕەخنەى فەلسەفى شوناسەكە دواجار لە كەوشەنى خودى شوناس تێناپەڕێت. ئەو لە سەرەتاى وتارەكەیدا جیاوازییەك لەنێوان بینین لە ئاو و بینین لە ئاوێنەدا دەكات. هەندێك لە گیانەوەرانى وەكوو ئەسپ و فیل و وشتر لەوە دەترسن لە ئاوێك بخۆنەوە كە بۆتە ئاوێنە، نایانەوێت وێنەى خۆیان لە ئاوى ڕوون و مەنگدا ببینن، بۆیە، بە پێچەوانەى وەسێتەكەى سوهراب سوپهەرییەوە كە داوامان لێ دەكات ئاوەكە لیخن نەكەین نەكا لەو خوارەوە گیاندارێك ئاوى لێ بخواتەوە، گیانداران خۆیان بەر لەوەى لێى بخۆنەوە، لیخنى دەكەن و لەوەى دەخەن ئاوێنە بێت؛ بەم جۆرە ئەوان وا ئاسوودەترن لە كاتى بینگرتن لە ئاوەكە وێنەى خۆیان لەبەرچاو نەبێت. لە دۆخى لیخنیدا، ئەو وێنەیەى بەسەر ڕووى جووڵاوى ئاوەكەوە یاریى دەكات و لەنێو لێڵییەكەدا بە ئاستەم دەردەكەوێت، وێنەیەكى تەواو هاوشێوەى ئەو بوونەوەرە نییە كە بەسەرییەوەیە. ئاوێنە، لە فۆڕمە ماتریاڵیییە ڕەقهەڵاتووەكەیدا، لەبەر ئەوەى ڕووكارێكى پتەو و وەستاوى هەیە لێڵ ناكرێت، كەوایە بوونەوەرەكەى بەردەمى دووبارە دەكاتەوە؛ وەستان لەبەردەم ئاوێنەدا خۆ-پاتەكردنەوەیە كە لە فەلسەفەدا بە بنەماى شوناس پێناسە كراوە؛ یاخود ئایكۆنەیە كە ئەسڵ لە وێنەیەكى تەواو هاوشێوەدا پێكدەهێنێتەوە. ئاوێنەى نەرسیست، تەڵەیەكە كە عاشقى خۆتت دەكات؛ بەڵام لەوەیش سەیرتر ئەم عەشقە تێكەڵ بە هەستێكى قووڵى ترسیشە بەرامبەر بە خۆت؛ چونكە وردەكارییەكانى خۆت و هەموو گۆڕانەكانى ڕوخسار و لەشولارت پیشان دەداتەوە؛ بەو مانایەى تەنیا جوانى نا، بەڵكو ناشیرینییەكانیشت بە ڕاشكاوى دەخاتە بەرچاو. لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئاوێنەییدا بەشێكمان دەردەكەوێت كە ڕقمان لێیەتى و نامانەوێت بیبینین، بەم پێیە ئاوێنە توانایەكى پارادۆكسیكاڵى وەڕزكەرى تێدایە كە هەم دەتوانێت وەك نەرسیست عاشقى جوانییەكەى خۆتت بكات و هەمیش وات لێ بكات وەك نابودێك ناشیرینییەكانى خۆت ببینیت لە كاتێكدا ناتەوێت بیانبینیت (بۆ نموونە فۆكۆ باس لە ئەزموونى وەڕزكەرى خۆبینینى دواى لەخەو هەستانمان لە بەیانیاندا دەكات)، بەڵام دواى بینینیان بۆمان دوور ناخرێنەوە، لێرەوە بینینەكە دەبێتە كینە بەرامبەر بە خۆمان. بە لاى مسكینییەوە، ئەم دەركەوتنەى ناشیرینى لە ئاوێنەدا، ئەزموونێكى نێگەتیڤ نییە، بەڵكو پۆزەتیڤە، بۆیە ناتوانین (یان نابێت) وەلاى بنێین. ناشیرینى واتە “ئەوی تر” لە ئێمەدا؛ ئەم ئەوی ترە بەشێكى دانەبڕاوە لە شوناسمان، بۆیە بینینى ناشیرینییەكانمان لە ئاوێنەدا ئەزموونێكى سەختى شێوازى ڕووبەڕوونەوەى ڕیشەییە لەگەڵ خۆماندا. بەم پێیە ئێمە دزێوییەكانمان بۆ نێو دوورگەكانى نەست نەفى ناكەین، بەڵكو دەیكەین بە بنەماى ئەنتۆلۆژیى بوون و تێگەیشتن لە خۆمان. هیچ شوناسێك نییە لە كینە بەرامبەر بە خۆ خاڵى بێت، چونكە ئەمە بە شێوەى ڕیشەییتر پەیوەستە بە خودى ئۆنتۆلۆژیایەكەوە كە ئەوی ترێكى نەخوازراو لە خۆیدا دەبینێت و ناچارە مامەڵەى لەگەڵدا بكات.

ئەو ئەوی ترەى لە ئاوێنەدا دەردەكەوێت، هەر ئەوی ترى خۆمـە، ناشیرینیى منـە كە ڕەنگە ببێتە مایەى ئەوەى ڕقم لە خۆم بێت، بەڵام بۆ ئەوەى دەست بە شوناسى خۆمەوە بگرم، ناچارم بیكەم بە بەشێكى سەرەكیى بوونسازییەكەم.

مسكینى گەرچى بیرمەندێكى قووڵە و شارەزاییەكى فروانى لە فەلسەفەدا هەیە، پێم وایە شرۆڤەكەى بۆ پرسى شوناس و ئەوی تر دواجار هەر لە بەرژەوەندى سوبێكت دژ بە ئەوی تر تەواو دەبێت، بە تایبەت كە ویستویەتى مانایەكى تەواو پۆزەتیڤ بە ئەزموونى ئاوێنە بدات. لە شرۆڤەكەى ئەودا، ئەو ئەوی ترەى لە ئاوێنەدا دەردەكەوێت، هەر ئەوی ترى خۆمـە، ناشیرینیى منـە كە ڕەنگە ببێتە مایەى ئەوەى ڕقم لە خۆم بێت، بەڵام بۆ ئەوەى دەست بە شوناسى خۆمەوە بگرم، ناچارم بیكەم بە بەشێكى سەرەكیى بوونسازییەكەم. لێرەوە، لە ڕوانگەكەى ئەودا (لایەنیكەم لەو وتارەیدا) ڕێگا نادرێت هیچ ئەوی ترێكى ڕادیكاڵ دەربكەوێت كە لە دەرەوەى كەوڵى سوبێكت بێت تاوەكو سوبێكتیش لە كەوڵى خۆى بهێنێتە دەرێ. لێرەدا ئەوی تر هیچ بەشدارییەكى لە ئەزموونى ئاوێنەدا نییە، مەگەر وەك ئەوی ترێك بۆ من. بە مانایەكی تر، من وەڵامى ئەوی ترى دەرەوە ناداتەوە، بەمەیش دەستى دەبێت لە مەرگیدا. بە كردنە دەرەوەى ئەوی ترى دەرەوە، شوناس بەسەر خۆیدا دادەخرێت و وەك ئاوێنە ڕەق هەڵدەگەڕێت. گەر وا بێ لێڵكردنى ئاوەكەى نەرسیس پێویستە، تا بتوانێت سەر هەڵبڕێت و ئیگۆ ببینێت. لێرەدا ئاوى لێڵ لە پێناو ئەوی تردا، یان ئاوێك كە ئەوی تر لێڵى كردووە، خۆى ماناكەى لە ئاوێنە پۆزەتیڤترە.

لۆركا لە شیعرێكیدا دەربارەى ئاوێنە دەڵێت: 

لەودیو هەر ئاوێنەیەكەوە

ئەستێرەیەكى مردوو هەیە

[…]

ئاوێنە كانییەكى مۆمیا كراوە

وەكوو سەدەفى ڕووناكیى ئەوان

بە ڕووى خۆیدا داخراوە..

٧

دواى تێپەڕبوونى ڕۆژئاوا بە ئەزموونەكانى فاشیزم و ڕاسیزمدا، سەنتراڵیزمى ئەوروپى زەبرى قورسى ڕەخنەیى بەركەوت و لەسەر بنەماى وەڵامدانەوەى پرسیارى “بۆچى ڕقمان لە ئەوانی ترە؟” فەلسەفە ئیگۆیستییەكان لەبەرامبەر فەلسەفە و ڕەوتە ئەوی ترخوازەكاندا پاشەكشەى گەورەیان كرد؛ لە ڕووى واقیعیشەوە وڵاتانى ڕۆژئاوا ناچاربوون هەنگاوى پراكتیكیى گرنگ بنێن بۆ پێشوازیی كردن لە ئەوی تر، گەرچى ئەم هەنگاوانە بەو ئەندازەیە نەچوونە پێشەوە كە جارێكى تر ئەمڕۆ دەستكەوتەكانى ئەو خەباتانە لەژێر هەڕەشەدا نەبن. جیهانى ئیسلامى هەرگیز ئەزموونێكى نا-نەرسیستى نەكرد و ڕۆشنبیرانى وەكوو عەبدولوەهاب موسیرى و فەتحى تریكى لە دەیەكانى ڕابردوودا بەرجەستەترین نوێنەرى نەرسیزمى ئیسلامى و كینەدۆزیى بەرامبەر ڕۆژئاوا بوون. حاڵى حازر پرسیارى گرنگ و سەرەكى بۆ جیهانى ئیسلامى ئەوەیە كە بۆچى ڕقى لە ئەوی ترى خۆرئاواییە؟ دنیاى ئیسلام جگە لەوەى وەك نەرسیس بۆتە ئەسیرى وێنەى خۆى بێ ئەوەى چیتر بزانێت جوانە یان ناشیرین؛ هاوكات بەدەم پەرەدان بە كینەوە لە ئەوی تر خەریكى پاسەوانیكردنە لە شوناسە ئاوێنەییەكەى. ساڵانێكى زۆرە لە ئاوێنەكەیدا ئەوی ترەكانى خۆى (واتە دزێوییە زۆر و زەبەندەكانى) زەقوزۆپ بە بەرچاوییەوە دەركەوتوون، بەڵام هەرگیز نەیكردوون بە بنەما بۆ دەستكاریكردنى ئۆنتۆلۆژیاكەى؛ ئەو عاشقى ناشیرینییەكانى خۆى بووە و نایشیەوێت لە ئاوەكە وەك ئاو، واتە وەك ڕووبەرێك بۆ لێڵكردن، تێبگات؛ بۆیە لە ئێستادا ئاوێنەكەى لە دۆخى ورد و خاشبوون و هەلاكەتێكى تەواودایە. ئەوی ترەكانى دەرەوەیشى گۆڕیووە بۆ دوژمنانى پیلانگێڕ و ئاژاوەچى و فیتنەباز، گوایە ئەوان بەرپرسن لە داغانبوونى دنیاى ئیسلام، لە داڕزانى كۆمەڵگەى موسوڵمانان. ئەم دوژمنسازییە چالاكانەیە كە خۆى بەرهەمى پاسیڤیزمێكى ڕەبەقە، هەمان “هاوشێوەسازی”ى نێو فیكرى ڕۆژئاوایى نییە. ڕەنگە بەرهەمهێنانەوەى وێنەى مەریخ لەسەر شێوەى زەوى، بەو جۆرەى بارت باسى دەكات، لە دەروونشیكارییەوە نزیك بێت (مەریخ سەبڵایمى زەوییە.)، بەڵام تەنانەت لە ئاستى ئۆنتۆلۆژییشدا، هاوتاكردنەوەى ئەوی تر لەگەڵ خوددا، واتە پرۆسەى هاوشێوەسازى، پێشمەرج بووە. وەك لێڤیناس شرۆڤەى كردووە، لە فیكرى ڕۆژئاواییدا ئۆنتۆلۆژیا هاوتاكراوە بە عەقڵ، عەقڵیش لە مەعریفەدا كورت كراوەتەوە كە هەمیشە ئیگۆیەك هەڵگرییەتى. ئیگۆى ڕۆژئاوایى بۆ ئەوەى مامەڵە لەگەڵ هەر ئەوی ترێكدا بكات، دەبێت سەرەتا ئەوی ترێتییەكەى لێ دابماڵێت و ئەو فۆڕم و كۆدانەى پێ ببەخشێت كە خۆى دەتوانێت بیانناسێتەوە. ئیگۆ لە ئاوى لێڵى ئەویتر دەڕوانێت، بەڵام تەنیا بۆ ئەوەى ئاوەكە سازگار ببێتەوە و لە ڕوونیدا خۆى تێدا ببینێتەوە. لە ڕۆشنایى ئەفڵاتوونییەوە تاوەكو لۆگۆس وەك “نەپۆشان” لاى هایدیگەر، بە تێپەڕین بە ڕوونیى میتۆدیى دیكارتى و پوختێتى كانتیدا، سازگارى و ڕوونى بنەڕەتى مەعریفەن كە زێدى ئەسڵیى سوبێكتە. فیكرى ڕۆژئاوایى لە پێگەى زاڵێتییەوە، تەنیا ئەوی ترى بۆ پشتى ئاوێنەكان نەفیى نەكردووە، بەڵكو كردوونى بە ئاوێنەى خۆیشى، وێنەى ئەوی ترى لەگەڵ وێنەى خۆیدا هاوتا كردۆتەوە؛ لەم پرۆسە هاوتاكارییەدا ئیمتیازات و موڵكەكانى خۆى نابەخشێت بە ئەوی تر، بە پێچەوانەوە، وێنەى ئەوی تر لەژێر وێنەى خۆیدا ون دەكات. بە زمانى لێڤیناس ئەمە شانشینى ئیگۆیە، هەمان ئەو شتەى ئەو ناوى دەنێت “تۆتاڵێتى”. وەختێك ئەم شانشینە لە زەوى دەچێتە دەرەوە، بەو جۆرەى هەندێ لە فیلمەكانى هۆلیوود وێنایان كردووە، ئەوا دەبێتە ئیمپریالیزمى گەردوونى. مەریخ تا چەند دەیەیەك لەمەوپێش ناوێك بوو بۆ “ناكۆتا”، ڕۆژئاوا دەیویست ڕایبكێشێتە نێو تۆتاڵێتییەوە، لەبەر ئەوە دەبوو بیكات بە سەبلایمى زەوى، دەبوو بوونەوەرى هۆشمەندى لێ بێت، مەسیحیان هەبێت، كەنیسەیان هەبێت، دەفرى فڕیوویان هەبێت. ئێستا چیتر مەریخ كۆپییەكى دەروونیى زەویى نییە، بەڵكو پانتاییەكى واقیعییە كە زەمینى بۆ ڕادەكێشرێت، واتە لە ڕێگەى كەرەستەكانى گواستنەوەوە وەك شوێن دەدرێت بەدەم زەوییەوە كە ئەگەر شتێكى لێ جێگیر بكرێت، ئەوا ئەو شتانەیە كە ئیپمپرتۆرییەتەكان دەیانەوێت لەوێ دایبمەزرێنن.

ئەوەى كێرڤى كینەى دژ بە ڕۆژئاوا زۆر بردە سەرێ، شكستى پرۆژەى ڕۆشنگەرى عەرەبى و دامەزراندنى دەوڵەتى ئیسرائیل بۆ جووەكان بوون كە دەرفەتیان ڕەخساند بۆ بەهێزبوونى گوتارى تەوژمە ئیسلامییەكانى وەكو ئیخوانیزم و خومەینییزم بوو تاوەكو گەیشت بە قاعیدە و تاڵیبان و داعش.

٨

ئاكارى كینەدۆزیى جیهانى ئیسلام بەرامبەر بە ڕۆژئاوا، لە سەدەى ڕابردوودا لە سێ گوتارى جیاوازەوە پەرەی سەند. یەكەمیان گوتارى بزووتنەوەى ڕزگاریخوازیى نەتەوەیى، دووەم گوتارى ئینتەرناسیۆنالى سۆسیالیستى، سێیەم گوتارى ئیسلامى سیاسى. لە سەردەمى ئیمپریالیزمدا گوتارى ناسیۆنالیزم بە ماوەیەكى كەمتازۆر چالاكانەى خەباتدا بۆ سەربەخۆیى نەتەوەیى لە دەستى دەوڵەتانى ئیپمریالیستى تێپەڕى. لە ڕووى پرەنسیپەوە، خەباتكردن دژ بە دەوڵەتانى داگیركەر، كە لە سەدەكانى ڕابردوودا دەوڵەتە ئەوروپاییەكان بوون، نەك تەنیا ڕەوایە، بەڵكو دادپەروەرانەیشە. لەگەڵ ئەمەیشدا، گوتارى ناسیۆنالیزم وەك هەر خەباتێك، جۆرێك لە ڕقى تایبەتیشى بەرهەمهێنا كە گەر تەنیا لە ئاستى واقیعە مێژووییەكەى خۆیدا بمایەتەوە، ڕەنگە شایەنى كاڵبوونەوە بووایە. بەڵام لەپاڵ ئەمەوە گوتارێكى سەروو-نەتەوەییش لە ئارادا بوو كە پتر سەر بە سۆسیالیزمى سۆڤییەتى بوو دژ بە دەوڵەتانى سەرمایەدار، هەمان دەوڵەتانى ئیپمریالیست. ئەوەى كێرڤى كینەى دژ بە ڕۆژئاوا زۆر بردە سەرێ، شكستى پرۆژەى ڕۆشنگەرى عەرەبى و دامەزراندنى دەوڵەتى ئیسرائیل بۆ جووەكان بوون كە دەرفەتیان ڕەخساند بۆ بەهێزبوونى گوتارى تەوژمە ئیسلامییەكانى وەكو ئیخوانیزم و خومەینییزم بوو تاوەكو گەیشت بە قاعیدە و تاڵیبان و داعش. ئیسلامییەكان لەنێوان گوتارى نەتەوەیى لۆكاڵى و گوتارى سۆسیالیستیى جیهانیدا، دەستیان بە ژیارى ئاینییەوە گرت و بە شێوەیەكى شارەزایانە دوو گوتارەكەى دیكەیشیان لە خزمەتى ئامانجى خۆیاندا بەكار هێنا. ئەوان ئیمپریالیزمیان وەك درێژەى شاڵاوى خاچپەرستەكان لێكدایەوە و هاوكات نەزمێكى گەردوونیشیان داڕشت كە (وەك پێشتریش كرابوو) بانگەشەى ئەوەیان دەكرد بۆ هەموو كات و سەردەمێك دەبێت، بۆ نموونە ئەوان “عەدالەتى عومەر”یان خستە بەرامبەر عەدالەتى كۆمۆنیزمەوە، چەمكى شوراى ئیسلامییان بەرامبەر شورا سۆسیالیستییەكان ڕاگرت. وێڕاى ئەوە، ئەم سێ گوتارە، بە پێچەوانەى ڕوانگەى باوەوە، تەنیا یەكترییان لە بەرامبەر داگیركەرى- سەرمایەدارى-بێ دییندا لاواز نەكرد، بەڵكو وزە و كەرەستە و زاراوەیشیان بە یەكتر بەخشى؛ لەبەر ئەمەیە بۆ نموونە چەمكى ئیمپریالیزم لاى هەر سێ گوتارەكە هەیە؛ ڕەخنەیش لە سەرمایەدارى لاى هەرسێكیان؛ بەڵام بێگومان جیهانبینییان بۆ حوكمڕانى لە یەكترى جیاواز بوون. لە دواى سەربەخۆیى هەندێ وڵاتان و شكستى دەوڵەت نەتەوەكان لە دابینكردنى ژیانێكى شایستە بۆ هاووڵاتیان، لە لایەكی تر لەدواى خاوبوونەوە و پاشان كەوتنى بلۆكى كۆمۆنیزم، هەلێكى گەورە بۆ ڕەوتە ئیسلامییەكان هاتە پێشەوە كە خۆیان لەنێو كۆمەڵگا ئیسلامییەكاندا بەهێزتر بكەن و گوتارى دژە-ڕۆژئاوایى بۆ ئاستێكى ترسناكى كینەدۆزانە پەرە پێ بدەن، كە چیتر تەنیا نكوڵیكردن لە ڕۆژئاوا نەبوو لە بەرامبەر پرسى ئیماندا، بەڵكو نكوڵیكردن بوو لە زۆربەى ڕواڵەتەكانى شارستانێتى ڕۆژئاوایى، هەر لە دەستكەوتە زانستییەكانەوە تاوەكو شێوازى جلپۆشین و خواردن؛ ئەم گوتارەیشیان لە ڕێگەى خودى تەكنۆلۆژیاى ڕۆژئاواییەوە پەرەپێدا كە وەك پێشتر باسمان كرد، هیچ كات بە شێوەیەكى ڕاستەقینە دژایەتیى نەكراوە. كارى هەرە ترسناكى ئیسلامییەكان ئەوەبوو چوونە نێو كایەى كۆمەڵایەتى و ژیانى ڕۆژانەى خەڵكەوە، واتە دابەزینە نێو زەمینێكەوە كە هەموو گوتارەكان جێیان هێشتبوو؛ لەوێوە كاریگەرییان لەسەر زەین و زمانى خەڵكى دانا و بگرە لە برى دەستگرتن بەسەر دەسەڵاتدا یان لە برى بەرهەمهێنانى گروپێكى فەناتیك، سەرجەمى كۆمەڵگەیان بەرەو فەناتیزم برد، بەمەیش تاڕادەیەكى زۆر مامەڵە فەرمییەكانى دەوڵەتانى ئیسلامی (بۆ نموونە ئیمارات)ـیان لەگەڵ ڕۆژئاوادا بێبایەخ كرد. نكوڵیكردن لە چوونە سەر مانگ و مەریخ، یان تیۆرەى زەوى تەخت، بۆ ئیسلامییەكان چیتر پرسێكى زانستى و داتایى نییە، بگرە مەسەلەیەكى ڕووتى ئیمانیش نییە، بەڵكو بەرهەمهێنانى گەمژەیەتییەكى دەمارگیرانەیە لە ئاستە هەرە كۆمەڵایەتى و ڕۆژانەییەكەى خەڵكدا كە تێیدا ئیسلامیزم تابێ زیاتر ئاسۆییانە داگیرى دەكات و شاقووڵیانەیش بەنێویدا ڕۆدەچێت، لەم دوو ئاراستەیشەوە خولەك بە خولەك دەتوانێت دژ بە هەر ڕواڵەتێكى پێشكەوتن و كرانەوە فۆرمولەى بكاتەوە.

The post كانییە مۆمیاكراوەكانى نەرسیس appeared first on ژنەفتن.

كەم ئەفسانەى یۆنانی هەن جوانى و ناشیرینی تێیاندا تێمایەكى سەرەكى نەبێت؛ جوانیى خودایان و پەرییان و مرۆڤەكان، یان بە پێچەوانەوە ناشیرینیی خودایان و تیتانەكان و دێوەكان. لەنێو ئەوانەدا دوو ئەفسانە هەن كە پێم وایە كاریگەرى گەورەیان لەنێو فەلسەفە و سەرجەم فیكرى ڕۆژئاوادا داناوە: یەكەمیان چیرۆكى سێوەكەى ئەفرۆدێت و دووەمیانداوەكەى هیفایستۆسـە. چیرۆكەكەى ئەفرۆدێت باسى سەرهەڵدانى هەڵبژاردنى شاجوان دەكات كە ڕەنگە یەكەمین هەڵبژاردنى لەو جۆرە بووبێت. بەپێى یەكێك لە ڕیوایەتەكان، ئیریسى خودابانوو بۆ هاوسەرگیرى بیلۆس و تیێتیس بانگهێشت ناكرێت، بەم هۆیە هەست بە فەرامۆشى و سووكایەتى دەكات؛ بڕیار دەدات لەپاى ئەمە ئاهەنگەكە بشێوێنێت و فیتنەیەك لەنێو مەحشەرى خودایاندا هەڵبگیرسێنێت. سێوێكى ئاڵتوونى، كە ڕەنگە لە هەمان دارى گوناهى سێوەكەى ئادەمەوە ڕنیبێتى، بە نەخش و نیگارێكى قەشەنگ دەڕازێنێتەوە و ئەم پەیامەى لەسەر دەنووسێت: “بۆ جوانترین”. كە دێتە نێو هۆڵە گەورەكەى زیۆسەوە وا بۆ ئاهەنگەكە خودایان و نیمچە خودایان لە دەورى كۆبوونەتەوە، سێوەكە فڕێ دەداتە سەر مێزەكەى زیۆس. ئێستا ئیتر دەبێت ساغ ببێتەوە كە كێ شایەنى سێوەكەیە، واتە نازناوى “جوانترین” هەڵدەگرێت. دواى مشتومڕێكى زۆر بۆ یەكلابوونەوەى شاجوان، كێبەركێكە لەنێوان سێ خوابانوودا دەمێنێتەوە: هیرا و ئەسینا و ئەفرۆدێت. زیۆس بڕیار دەدات كە پاریسى شازادەى تەڕوادە بكرێت بە قازى و سێوەكە ببەخشێت بە جوانترینیان. خوابانووەكان بۆ ئەوەى كێبەركێكە ببەنەوە، هەر یەكە و بەڵێنێك بە پاریس دەدات. هیرا بەڵێنى هێز و دەسەڵاتدارى، ئەسینا بەڵێنى سامان و فێركردنى هونەرى جەنگ، ئەفرۆدێت بەڵێنى پێدانى جوانترن ژنى زەمینى پێ دەدات كە لەو وەختەدا هێلینى ژنى مینیلاوسە. پاریس خۆى لە پێشنیارەكەى ئەفرۆدێت دێت و سێوەكە بەو دەبەخشێت، ئەویش لە بەرامبەردا هێلینى پێ دەدات و ڕازیى دەكات بیڕفێنێت، بەم جۆرە جەنگى نەبڕاوە و بەناوبانگى تەڕوادە هەڵدەگیرسێت.

چیرۆكى دووەمیان خیانەتى جوانى لە ناشیرینى دەگێڕێتەوە. هیفایستۆس خوداى ئاگر و ئاسنگەرى، كارزانى كەرەستەى جەنگى، هەر لە لەدایكبوونەوە قەموورێكى ناشیرین و نابوودە دەبێت، لە عەشقیشیدا بۆ ئاگر و گڕكانەكان پێستى لەشى دەسووتێت و هێندەیتر دەشێوێت، تا ئەوەى لەنێو شانشینە گەردوونییەكەى زیۆسدا بە ناشیرینترن خودا دادەنرێت. بەڵام هیفایستۆسى شادزێو هاوسەرى خوابانووى شاجوان، ئەفرۆدێت، بووە. كەواتە ئاساییە ئەفرۆدێت دڵى لەسەرى نەبووبێت؛ لە برى ئەو دڵى بۆ ئارەسى خوداى جەنگ، براى هیفایستۆس لێی داوە. كاتێك هیفایستۆس بۆى دەردەكەوێت پەیوەندیى سەرجێى لەنێوان ئەفرۆدێت و ئارەسدا هەیە، بڕیار دەدات بیانخاتە تەڵەیەكەوە. بۆ ئەم مەبەستە تۆڕێكى زۆر باریك و نادیار لە میتاڵ دەچنێت و بەسەر سیسەمە هاوبەشەكەیانەوە هەڵیدەواسێت، وەختێك ئارەس و ئەفرۆدێت ڕووت دەبنەوە و دەچنە هەواى خۆیانەوە، تۆڕەكە بەسەریاندا بەردەداتەوە و هەموو خودا و خوابانووەكانیش وەك شاهیدى خیانەتەكە بانگ دەكات و دەشزانێت هەموویان ئاواتیان بەوە خواستووە لە جێى ئارەس لەگەڵ شاجوان بنووستنایە.

دیاریكردنى شاجوانى گریك ڕەنگە ڕیشەى هەڵبژاردنى شاجوانى دنیاى ئەمڕۆ بێت، بەڵام ئەمەى دنیاى ئێمە لە هەموو ڕەهەندە ئێستاتیكى و هونەرییەكانى دابڕاوە و ڕاستەوخۆ لكاوە بە كەرنەڤاڵ و زڕەبۆنەى بازاڕەوە؛ بە پزیشكى و جوانى دەستكردەوە؛ بە میدیا و تەكنۆلۆژیاى بینینەوە. بە لاكەیتردا، ناشیرینى، تابێ زیاتر دەبێزرێت، هەندێ لە توێژەران باس لەوە دەكەن لەمڕۆدا كاریش پەیوەست كراوەتەوە بە “فەیسێكى جوان” یان “لەشولارێكى سێكسى و ڕێك”ـەوە. وەك بڵێی ناشیرینەكان هیچ بەهرەیەكیان لە كار و پیشەدا نەبێت.

 چیتر تواناكانى هیفایستۆسلە بەرامبەر جوانى كیژانى نێو دەزگا و كۆمپانیاكانى سەردەمى نیولیبراڵدا بێ بەها دەنوێنێت. هیفایستۆسى قەموور و دزێو كە ئاسنگەرى خوداكانە و سەروەرى مەعدەن و میتاڵە هەرە دەگمەنەكانە؛ هیفایستۆسى ئەشكەوتنشینكە قەڵغانەكەى ئەخیل لە ناوازەترین و داهێنەرانەترین دیزایندا، كە هەموو گێتی لەسەرى هەڵدەكۆڵێت، دروست دەكات، لە سەدەمى خۆیەوە تاوەكو ئێستا دەبێزرێت. ئەشكەوت ڕەنگە هێماى دووركەوتنەوە لە ڕووناكى بێت، كە لەمڕۆدا ڕووناكى دنیاى دیجیتاڵى و شاشەیە. كەمێك خۆگرتنەوە و خەڵوەت، زۆر تەماشانەكردنى ڕۆشنایى ئەلیكترۆنى و نیشتەجێبوون لە تاریكیدا، بە واتاى كەشفكردنى ئاگر و ڕووناكى ترە لەنێو تاریكیدا؛ ئاگرێك كە دەكرێت لە پێناو داهێنانى قەڵغانەكەى ئەخیلدا، بۆ تواندنەوەى پیرۆزترین كانزا و ماتریاڵەكان بە كار بهێنرێت. بەڵام گەر كەسانێك هەبن لەمڕۆدا لە ڕۆشنایى دنیاى دیجیتاڵ دوور بكەونەوە، ئەوا ڕەنگە پتر بەو هۆیەوە بێ كە فەیسى ناشیرین (بەگوێرەى پێوەرى ئەمڕۆ) كراوە بە شتێكى شەرماوەر. مرۆڤێك كە جوان نییە، شەرم لە ناشیرینییەكەى خۆى دەكات؛ لەم بارەدا، گەر بۆى دەست بدات لە سەنتەرەكاندا شێوەى خۆى دەگۆڕێت، ئەگەرنا لە خەڵوەتى دنیاى مەجازیدا دەمێنێتەوە. گەر وابێت، ڕەنگە، بە پێچەوانەى ئەشكەوتنشینى، هێنانەوەى ناشیرینى بەو جۆرەى هەیە بۆ بەر ڕووناكى و بۆ بەردەمى شاشە، ببێتە مایەى شكاندنى شەرمێك كە جوانییەكى ساختە دروستى كردووە.

٢

هەر لە یۆناندا كەسێك هەیە تاڕادەیەكى زۆر لە ڕوخسار و لەشولاریدا دەچێتەوە سەر نەسلى هیفایستۆس و ناشیرنییەكەى دەبێتە یەكێك لە هۆكارەكانى مردنەكەیشى؛ ئەم كەسە سوكراتى فەیلەسوفـە. گریكەكان وەك هەندێك لە نەتەوەكانى تر، خۆشییان لە چارەى منداڵى كەم ئەندام نەدەهات؛ بگرە لە سپارتەدا نەریتى لەنێوبردنى منداڵى كەم-ئەندام هەبووە؛ لە سەروو ئەمەیشەوە، گریكەكان لە كولتوورى خۆیاندا بایەخێكى زۆریان بە جوانى و كەشخەیى و سووكەڵەیی جەستەیان داوە (بێگومان پێناسەى ئەوان بۆ جوانى جەستە هەمان پێناسەى ئێمە نییە)، بەڵام ئەوان جوانى جەستەیان تەنیا بە مەدلولى پوختى سێكسییەوە نەدەبەستەوە و سێكسیش تەنیا ماناى شەهوەت و ئۆرگازم نەبوو. جوانى لەش پەیوەست بوو بە هونەرەكانى جەنگ، جومناستیك، ئەسپسوارى، چاكە، هارمۆنیا، جووڵە و بەرگەگرتن یان پتەوییەوە، ئەمانەیش جیاوازن لە هەڵئاوسانى فشۆڵى لەشجوانانى ئەمڕۆ. سوكرات لەنێو ئەم كولتوورە جوانپەرستەدا ڕەنگە كەسێكى بێ شانس بووبێت. وەك ویڵ دیۆرانتیش دەڵێت، ئەو خۆیشى زانیویەتى لەشولارێكى ناقۆڵاى هەیە؛ بەڵام ویستوویەتى لە ڕێگەى سەماوە هەندێك لە دزێویەكەى خۆى كەم بكاتەوە. ئەو ڕۆژێك لە بەردەم دوكانێكدا دەوەستێت و بەدەم سەیرکردنى كەلوپەلەكانەوە دەڵێت: “چەندە شتانیكى زۆر هەن كە من پێویستم پێیان نییە“؛ ئەم وتەیە هەر بە سادەیى خۆیەوە دژ بە سەرجەم كولتوورى مەسرەفگەرایى ئەمڕۆ دوەستێتەوە. گەر بە شێوە تەقلیدییەكە باس لەوەیش نەكەین كە ئەو یەكەمین شەهیدى فەلسەفەیە، ئەوا نموونەیەكە بۆ خۆگرتنەوە و خاكیبوون، بێ ئەوەى بۆ نێو زوهد بكشێتەوە[1]. لەپاڵ ئەوەیشدا ئەم بوونەوەرە خڕەڵە دەموچاو دەرپۆقیوە، خۆى مەزنترین تیۆرى جوانى لە دنیاى كۆندا دادەڕێژێت.

ڕیشەى زۆرى چەوساندنەوەكان هەر لە منداڵییەكى زووەوە، لە زمانەوە دەست پێ دەكەن، لەو تەریقكردنەوە، سووكایەتى، گاڵتەپێكردنانەوە كە بە زمان بەرامبەر ناشیرینەكان مومارەسە دەكرێن.

هیفایستۆس و سوكراتیش هەردووكیان نەختێك خڕیلانە و كورتەباڵا بوون؛ لە زمانى ئێمەدا وەك زێدەڕەوى پتر بە كورتەباڵاكان وتراوە “گول” ئەگەرچى ئەم وشەیە پتر نەخۆشییە و پەیوەندییەكى ئەوتۆى بە باڵاى مرۆڤەوە نییە. گول سووكایەتییە بەوانە كە باڵایان بەرز نییە؛ خۆ ئەگەر زۆریش كورتەباڵا بن ئیدى ئەوان قەزەم (dwarf)ـن كە لە زمانى كوردیدا ڕەنگە كوڵەبنە پڕ بە پێست بێت. بەڵام كوڵەبنەكان بەردەوام وەك وەك كەسانى حەسوود، فیتنە، ئاژاوەچى لێیان ڕوانراوە، چونكە گوایە “زۆرزانن”؛ هەر لە منداڵیشەوە پێیان دەوترێت كە بەهۆى زۆرزانیى خۆیانەوەیە گەورە نابن، واتە لەژێر بارى قورساییەكدان كە ناهێڵێت گەشە بكەن و باڵایان هەڵكشێت. ئەم وەسفەى كوڵەبنەكان بە تەواوەتییش سوتفە نییە، ئەوان وریاییەكى تایبەتیان هەیە، بەڵام زۆر-زانین كە لەوێدا مانایەكى نێگەتیڤى هەیە لەبەر ئەوەیە كە كۆمەڵگەى ئێمە بە جۆرێك دژ بە خودى زانین بووە. لێرەدا ئەسڵى ئایدیاكە لە نائاگاییدا ئەوەیە كە ئەگەر زانین لە سنوورى عەقڵى سەلیم تێپەڕێت، دەبێت بە زۆرزانین و بارگەیەكى نێگەتیڤ وەردەگرێت؛ ئەمە هەمان تۆمەتە كە سوكراتى لەسەر دادگایى دەكرێت. سوكرات، بە پێچەوانەى زۆرزانەوە، هەمیشە وەك كەسێك وەسفى خۆى دەكات كە “نازانێت”، بەڵام زانینى ئەم نەزانینە، خودى زۆرزانییەكەیەتى؛ ئەو زۆر دەزانێت كە نازانێت. لەبەر ئەمەیە سوكراتى خڕیلانەى زۆرزان و فیتنە و فاسدكەر دەبێت بمرێت. وێڕاى ئەمە هەڵاواردنەى كورتەبنەكان، باڵابەرزەكانیش لە پرۆسەى دزێوكردن دەرباز نەبوون. ئەو باڵابەرزانەى كە پێیان دەوترێت “درێژ”، بە كەسانى بڕێك گێلۆكە و دەبەنگ وەسف كراون و كورد وتوویەتى “درێژ عەقڵى لە ئەژنۆیەتى”. كۆمەڵگەى ئێمە لە مێژووى خۆیدا پەندى پێشنینان و توانجى زۆر و زەبەندى بەرهەم هێناوە، توانایەكى گەورەى ناو و ناتۆرەلێنان و ڕووشكاندنى تێدا كەشف كراوە، كە لە هەر بەكارهێنانێكى ترى زمانى كوردى بەرهەمدارتر بووە. ڕیشەى زۆرى چەوساندنەوەكان هەر لە منداڵییەكى زووەوە، لە زمانەوە دەست پێ دەكەن، لەو تەریقكردنەوە، سووكایەتى، گاڵتەپێكردنانەوە كە بە زمان بەرامبەر ناشیرینەكان مومارەسە دەكرێن. 

٣

لە سەردەمێكى تردا هیفایستۆسى قەموور و ناحەز لە ئەدەبیاتدا بە ناوى كوازیمۆدۆ لەدایك دەبێتەوە: قەموورەكەى نۆتردام. ئەمجارە لە تاریكایى كەنیسەیەكدا نیشتەجێیە و خەریكى زەنگ لێدانە، عاشقى ئیزمیراڵداى قەرەچ دەبێت. ڤیكتۆر هۆگۆ بەم جۆرە وەسفى ناشیرینییەكەى كوازیمۆدۆ دەكات: «ڕوخسارى خێچ و خوار بوو، بە دەربڕینێكى تر، هەموو كەسایەتییەكەى خێچ و خوار بوو. سەرێكى گەورە بە قژى پڕى پرتەقاڵییەوە، لەنێوان شانەكانیدا كووڕییەك هەبوو كە لایەنەكەى ترى خستبوو بە پێشدا، ڕان و سمتەكانى بە شێوەیەكى سەیر شێوا بوون و نووسابوون بە ئەژنۆكانییەوە، ئەگەر لە پێشەوە لێى وردبوویتایەوە، لە دوو داس دەچوو كە لە دەسكەكانیانەوە بە یەك گەیشتبن، دوو لاقى بڵاو، دوو دەستى سامناك و دزێو، لەگەڵ هەموو ئەم شێواوییەدا سەرزیندووێتییەكى تۆقێنەر و لەشسووكى و بوێرییەكى زۆر لە زاتیدا بوو. ئەو ئاوارتەیەكى سەیر بوو لە ڕێسایەكى نەمر كە [بەپێى ئەم ڕێسایە] هێزێكى وەك جوانى دەرەنجامى هارمۆنییە. […]. لەوەبوو مرۆڤ پێیوا بێت ئەمە زەبەلاحێكى تێكشكاوە كە پێكەوەنووساویى بەشەكانى لێك ترازاون.»[2] ئەو وەك دواتر كۆبانولى مامۆستا دەڵێت: جوانترین ناشیرینى بوو كە لە ژیانیدا بینیبێتى. ئەم بوونەوەرە دزێوە سێ سیفەتى نیچەیى هەیە كە لە ڕاستیدا ناشیرینییەكەى لە ئەزموونى ژیاندا پێیانى دەبەخشێت: وریایى، لەشسووكى، بوێرى.

ژیل دۆلوز دەربارەى ئەوە دواوە كە هەرگیز “نوقسانى” وشەیەكى گونجاو نییە بۆ قسەكردن لەسەر ژیان؛ نە نەقسى تواناى نا-خودبەسى منداڵ و نە پرسى گرێى ئۆدیپ، نە نەخۆشى و نە ناشیرینى هیچیان نەقس نین؛ بەڵام هەر بە سادەیى ژیان پڕێتییەكى پێرفێكت نییە؛ لە بنەڕەتەوە ژیان پرسى نوقسانى و پڕى نییە.

وەها جوانییەكى بێ هارمۆنى لەم ناشیرنییە زۆرەدا بە بەرامبەركێ دیالەكتیكییەكانى نێوان جوان-ناشیرین، ساغ-سەقەت، ئاسایى-نائاسایى لێك نادرێتەوە. ژیل دۆلوز دەربارەى ئەوە دواوە كە هەرگیز “نوقسانى” وشەیەكى گونجاو نییە بۆ قسەكردن لەسەر ژیان؛ نە نەقسى تواناى نا-خودبەسى منداڵ و نە پرسى گرێى ئۆدیپ، نە نەخۆشى و نە ناشیرینى هیچیان نەقس نین؛ بەڵام هەر بە سادەیى ژیان پڕێتییەكى پێرفێكت نییە؛ لە بنەڕەتەوە ژیان پرسى نوقسانى و پڕى نییە. ژیان پرسى جووڵەیە لەسەر سەتحە ئیمانانسە جیاوازەكان كە بۆشایى بەشێكی هەر یەكێكیان پێكدەهێنێت، بەڵام وەك خۆیشى دەڵێت، دەروونشیكارى بۆشایى لێ بووە بە نەقس. بە بڕواى دۆلوز ناشیرینى نەقسى جوانى، لاوازى نەقسى قەڵەوى، نەخۆشى نەقسى تەندروستى نین؛ شتەكان لەم دیووە نێگەتیڤەوە مانا وەرناگرن. بۆ نموونە ئەو دەربارەى نەخۆشى وەك ئەزموونێكى داهێنەرانە دواوە. هەروا لەبارەى بەدخۆراكەكانەوە، ئەوانەى ئیشتیهاى خوادنیان نییە، دەڵێت كە ئەوان خۆیان دەگرنەوە لە خواردن، چونكە لەشیان دەخەنە پەیوەندیى دیكەوە لەگەڵ خواردندا. لە كەسە باریكەلە و سیسەڵەكاندا جۆرێك قەشەنگى و كەشخەیى هەیە كە قەڵەوبوون ڕەنگە بیشارێتەوە. كچۆڵەیەك كە دەكەوێتە ژێر كاریگەریى كۆمەڵگەى گۆشتخۆرەوە و دەبێتە كێشەى دەروونى بۆى كە پێی دەوترێت “چوارچڵ ئێسقان”، دواجار بە ژەهرێك كە ناوى “دەرمانى قەڵەوى”ـیە، بێ ویستى خۆى، خۆى دەكوژێت. لە كاتێكدا لە بەشێكى ترى دنیا، قەڵەوى یەكێكە لە كێشە سەرەكییەكان؛ قەڵەوەكان جگە لەوەى لەمێژە وەك كەسانى تەمبەڵ و تەوەزل، وەك تێرنەخۆرە و مشەخۆر سەیر دەكرێن، هاوكات وەك كەسانێكى ناقۆڵا دەبینرێن كە لەشولاریان لەگەڵ پۆشاكدا ڕێك نایەتەوە. لە ڕووى سێكسیشەوە قەڵەوەكان لەمڕۆدا زۆر خوازراو نین. لەبەر ئەمە ملیۆنان دۆلار بە نەشتەگەرى، دەرمان، ئامێرى وەرزشى كە مژدەى دابەزاندنى كێش دەدەن، بەدەست دەخرێت. لە سەردەمى ئێستادا گرێى دەروونى ڕەنگە چیتر پەیوەست نەبێت بە ڕابردووە ئۆدیپییەكانەوە؛ پتر ڕۆژ بە ڕۆژ و بەگوێرەى خواست و مۆدە و بازاڕ بەرهەم دەهێنرێت.

٤

لە زەینى گشتیى مرۆڤدا تێپەڕینى تەمەنى جوانى واتە دەستپێكردنى تەمەنى ناشیرینى، كە هەم ناشیرینی و هەمیش كەمبوونەوەى توانا و تێكچوونى بونیادى لەشیشە. لەم حوكمەى ژیاندایە كە كوڕانى قۆز و كەشخە دەبن بە پیرەمێردى چڵكن و كچانى ناسكۆڵە دەبن بە پیرێژنى چڵمن. لە كولتوورى خۆرئاوایى و خۆرهەڵاتیشدا، پیرێژنەكان بەهۆى حەسوودى و بەخیلییانەوە بەرامبەر كیژوكاڵان لەگەڵ جیهانى سیحر و جادوو تێكەڵ دەبن؛ لە نەریتى ئێمەدا باس لە “چاوپیسى” دەكرێت وەك هێزێك كە لە حەسوودییەوە سەرچاوە دەگرێت و دەتوانێت كاریگەریى نێگەتیڤ لەسەر ژیانى ئەوانیتر دابنێت. ئەمبێرتۆ ئیكۆ لە دەربارەى ناشیرینىـدا باس لەوە دەكات لە سەدەكانى ناوەڕاستدا خولیایەكى دژە-ئەفرۆدێت، یان دژە-بیاتریس سەری هەڵدا بۆ تێكشكاندنى وێنەى فریشتەیى و قەشەنگى ڕەگەزى مێینە، لەم پێناوەدا چیرۆكگەلى سەیروسەمەرەى زۆروزەبەندى ژنانى دزێو و جادووگەرى وەك ئەوانەى ئەمڕۆ لە فیلمەكاندا دەیبینین هەڵبەسترا: «ئەم وێنە هەڵبەستراوەى پیرێژنان لە چەندین تێكستدا دەركەوتەوە […] كە تێیاندا وێنەیەكى قێزەونى بۆرۆیە پیر و نابودەكان (سەر ڕووتاوە، ڕوخسار زیپكاوى، دوو چاوى داچەكاوى خوێناو تێزاو، هەناسەى ناخۆش، چڵمن) دەبینینەوە.»[3] ئەم جۆرە وێنەیەى پیرێژن، لەژێر كاریگەریى كولتوورى مەسیحیەتدا دەبێتە وێنەى جادووگەر، چونكە بڕوا وایە تەنیا ژن دەتوانێت هاوپەیمانى لەگەڵ شەیتان بەرقەرار بكات[4]. ئەم وێنەیە لە چیرۆكى میللى و ئەدەبیات و شانۆنامە و نیگاركێشانى ئەو سەردەمە و دواتردا دەردەكەوێتەوە، وەكو لە فاوستى گۆتە و ماكبێسى شكسپیردا.

لە یەكەم نیگادا وا پێدەچێت ئەم وێنە نێگەتیڤە دەربارەى پیرێژنان، لە خودى ترس لە پیرییەوە سەرچاوەى گرتبێت؛ بەڵام زۆرتر ڕێى تێدەچێ كاردانەوە بێت بە ڕووى ئەو توانایانەدا كە مرۆڤ لە پیریدا بەدەستیان دەهێنێت. وەك دۆلوز دەڵێت پیرى تەمەنى پاسیڤبوون نییە، بەڵكو مرۆڤ دەتوانێت هەندێك توانستى تێدا كەشف بكات كە تەنیا لە پیریدا هەستیان پێ دەكات، وەك چۆن هەندێك توانا هەن تەنیا لە گەنجیدا مرۆڤ دەتوانێت هەیبن. وێڕاى ئەوەیش ئێمە هەرگیز حەز بە پیربوون ناكەین و وەك یەكێك لە كێشە هەرە كۆنە چارەهەڵنەگرەكانمان دەمێنێتەوە؛ بەڵام هیچ سەردەمێك هێندەى ئێستا بانگەشەى دواخستنى پیرى نەكراوە. گۆڕانەكانى ڕوخسار و جەستە بە تێپەڕبوونى كات بە واتاى بەسەرچوونى تەمەنى گەنجییە كە لە زمانى ڕۆژانەى ئێمەدا بەردەوام لەگەڵ جوانیدا دەرى دەبڕین[گەنجى و جوانى]؛ بگرە لە هەندێ ناوچە بە گەنج هەر دەوترێت “جەوان”. درێژكردنەوەى گەنجێتى (واتە خاوكردنەوەى تێپەڕینى تەمەن بەرەو پیرى) كەڵكەڵەى سەرەكیى زانست و بازاڕە لە جیهانى خێراى ئەمڕۆدا. لەبەر ئەمە شاكارەكەى ئۆسكار وایڵد وێنەكەى دۆریان گرەى كتومت ڕۆمانێكە دەربارەى كۆمەڵگەكانى ئێستامان. لە ڕۆمانەكەدا دۆریان گرەى كە بۆ یەكەمجار لە ڕێگەى وێنەكەوە هەست بە جوانیى گەنجانە و سەرسوڕهێنەرى خۆى دەكات، دەستبەجێ حەسرەتێك دایدەگرێت، كە دواتر چەندین جار دووبارەى دەكاتەوە: «خۆزگە وێنەكە دەگۆڕا و من بە گەنجى دەمامەوە»[5]؛ ئەو ئاواتى ئەوە دەخوازێت كە خۆى بەو جوانییەى نێو وێنەكە بە نەمرى بمێنێتەوە و فیگورى نێو وێنەكە لە برى ئەو پیر ببێت. هەر وا دەبێت؛ دواجار گرەى لە ژیانێكى هەمیشەییدا تابێ جوانتر دەبێتەوە و وێنەكەیش بەرە بەرە پیر دەبێت، بەڵام نەك پیربوونێكى ئاسایى، بەڵكو داڕزان و بۆگەنبوون كە كرم و مۆرانە تێى دەدەن؛ چونكە ئەوەى چۆتە نێو وێنەكەوە ناخ و ویژدانى گرەى خۆیەتى. بە بڕواى وایڵد نەمرى و گەنجییەك كە مرۆڤ مەغرور بكەن، كە فێرى لووتبەرزى بكەن، بیخەنە نێو بێباكى و بێمۆڕالییەوە، بێگومان ویژدان و ناوەوەى تووشى ڕەشهەڵگەڕان و كرمەڕێزبوون دەكەن.

دەبێ بیرمان بێت كە چەمكى وێنە لە ڕۆمانەكەى وایڵددا جیاوازە لە وەزیفەى وێنەى دیجیتاڵى لەمڕۆدا. وێنەكەى گرەى خۆشەویستترین هاوڕێى، بازیل هاڵواردى نیگاركێش، بەوپەڕى سەلیقە و تواناى سەروو-سروشتى خۆیەوە، كە عەشقە زۆرەكەى بۆ گرەى ئیلهامى پێ دەدات، دەیكێشێت و نەك تەنیا دەتوانێت “ڕۆح” بە وێنەكە ببەخشێت، بەڵكو لە ڕاستیدا ئەو وێنەى خودى ڕۆحى گرەى دەكێشێت. یەك دانە وێنەى تاقانە و ناوازە، بەبێ لەبەرگرتنەوە و دووبارەبوونەوە، یەك وێنە كە مۆدێلەكە نا، بەڵكو خودى ئایدیاڵى مۆدێلەكەى لە وردترین و باڵاترین نیگارى ئەو سەردەمەدا وێنا دەكات، ئەوە یەكەمجارە هونەرمەند (وەك خودا) بتوانێت ڕۆحى مرۆڤ ببینێت و بیكیشێت[6]. ئێستا ئیدى دواى تێپەڕینى ساڵانیش گرەى لە هەر كات جوانترە، بەڵام ئەوە ڕۆحیەتى بە بەرچاوییەوە دادەڕزێت و مێروو دەیخوات. لەمڕۆدا وێنەى دیجیتاڵى، كە بێ شومار دەشێت بگیرێت و بسڕێتەوە، دەستكارى بكرێت و بێ شومار فیلتەرى لەسەر دابنرێت، هیچ بەشێكى ناخى مرۆڤى لەسەر دەرناكەوێتەوە؛ ڕێك بە پێچەوانەوە، گەنجى لە ڕێگەى وێنەكانەوە دەسەلمێنرێت؛ خودە ڕاستەقینەكە لە خودە فەیكەكەوە شوناسى خۆى وەردەگرێت.

یەك پێناسە بۆ چەمكی ناشیرینی لە ئارادا نییە و ڕەگەزى هەمەجۆرى فیزیكى و كولتوورى و ئایینى و ئایدیۆلۆژى ڕۆڵى تێدا دەگێڕن.

٥

ئێمە لەم وتارەدا نەمانویستووە پێناسەیەك بۆ ناشیرینى بكەین، بێگومان یەك پێناسەیش بۆ ئەم چەمكە لە ئارادا نییە و ڕەگەزى هەمەجۆرى فیزیكى و كولتوورى و ئایینى و ئایدیۆلۆژى ڕۆڵى تێدا دەگێڕن. ئەوەى كە ڕەشپێست وەك كەسانى ناشیرین، وەك غول تەماشا بكرێن، هەستێكى سروشتى مرۆڤ نییە، بەڵكو لە ڕوانینێكى كولتوورى و پاشان لە پرۆسەیەكى ڕاسیستیى بە مۆنستەركردندا ڕەشپێست دەكرێت بە فیگورێكى دزێو؛ سارتجى بارتمان، كە بە ڤینۆسى ڕەش ناسراوە، نموونەیەكى بە مۆنستەركردنى ڕەشپێستە لە زەینى خەڵكییەوە تا نێو لابوورى زانستى. قەزەمەكان گەرچى وا دەردەكەون لە باڵاى مرۆڤى ئاسایى كورتترن، بەڵام هەڵاواردنیان و وەسفكردنیان بە تێرمگەلى نێگەتیڤى وەك كەسایەتیى گرنگن و بچووك و فیتنە هیچ بنەمایەكى ڕاستەقینەى نییە و پتر وەڵامێكى كولتوورییە بۆ لادان لە ڕەوتى ئۆرگانیزمى فیزیكى، كە ڕەنگە ئەم وەڵامە خۆى لە ترسەوە سەرچاوەى گرتبێت؛ وەڵامێكى كولتوورى كە سیاسى دەبێتەوە و لە سەردەمێكدا لەنێوبردنى كورتەبنە و سەقەتەكان وەك دەستكەوتێكى نەتەوەیى سەیر دەكرێت. لە كولتوورێكدا كە هەمووان لە دیوەخانەوە سمێڵ و لە سووننەتێكى ئایینیشەوە ڕیش  (بەبێ ڕێكخستن و جونكارییەكى ئاسایى) بهێڵنەوە، ئەوانەى نایەنەوێت موو بە ڕوخسارییانەوە بێت، بە لووسكەلە و دەمڕووت دادەنرێن.

وەختێك نازیزم ماشێنى بەرهەمهێنانى ناشیرینى لە مرۆڤى جوودا دەخاتە گەڕ، گەرچى ئەمە ڕابردوویەكى كۆنى لە كولتوورە جیاوازەكاندا هەیە، ئەوا شێواندنێكى مێژووییە كە ئارەزووى فاشیستى، بەگوێرەى وێناى خۆى بۆ بڵندیى مرۆڤى ئەڵمانى-ئاریایى، بەرهەمى دەهێنێت. ئاخۆ ئەم نەفرەتە لەوانەى كە ناشیرین و دزێوى سەردەم و شوێنە جیاوازەكانن، جۆرێك سامناكیى نییە لەواندا كە ڕەنگە ببێتە مایەى هەستى “شكۆ” نەك حوكمى ئێستاتیكى، بە واتا كانتییەكەى ئەم دوو چەمكە؟ بۆچى پیرێژنانى جادووگەر سامناكن؟ ئەوان بەهۆى توانا جادووییەكەیانەوەیە سامناكن، یان بە پێچەوانەوە، جاودووەكەیان تەنیا تەنیا ئیزافەیەكى فانتازییە بۆ سەر ناشیرینییە شكۆدارەكەیان؟ ناشیرینى بە واتا بەرتەسكەكەى، واتە ناشیرینیی ڕوخسار و لەشولارى فیزیكى و هاوكات فەرهەنگى ڕەنگە لە سامناكى خاڵى نەبێت، بەڵام سامناكى بە واتاى ئەوە نییە بوونێكى مەترسیدارى هەیە؛ بە پێچەوانەوە كەسى ناشیرین بەردەوام لە مەترسیى بچووك و گەورەدا ژیاوە، هەر لە تەریقكردنەوەوە تاوەكو لەنێوبردن.

وەختێك ناشیرینى وەك جیاوازییەكى سامناك بۆ بەرهەمهێنانى ناشیرینى بخرێتە گەڕ، ئەوا ڕاسیزم و فاشیزم ڕەنگە بیگۆڕن بۆ “ژیانى ڕووت”

جوانى و ناشیرینى مرۆڤ لە هەر كولتوورێكدا جیاوازییەكى ڕێژەیى هەیە؛ جا تا ئەو كاتەى ئەم جیاوازییە ناكرێت بە بنەماى هەڵاواردنى فاشیستى و، ئارەزووە فاشیستییەكان خۆراكى خۆیانى پێ وەرناگرن، لە جیاوازیی كولتوورى و سەلیقە و حوكمى كولتوورى تێناپەڕێت؛ بەڵام وەختێك ناشیرینى وەك جیاوازییەكى سامناك بۆ بەرهەمهێنانى ناشیرینى بخرێتە گەڕ، ئەوا ڕاسیزم و فاشیزم ڕەنگە بیگۆڕن بۆ “ژیانى ڕووت”، بە چەمكە ئاگامبێنییەكەى، كە ژیانێكە شایەنى كوشتنە بەبێ ئەوەى بكوژەكەى بە تاوانبار دابنرێت؛ ئەمە بە واتاى قڕكردن و لەنێوبردنى بەكۆمەڵیشە كە لە ڕابردووى دوور و نزیكدا كارەساتەكانیمان بینیووە.

 بۆ نموونە بە كۆیلەكردنى دورودرێژى ڕەشپێستەكان؛ لەنێوبردنی دانیشتوانە نەیتڤەكەى(زاگەیی) دوو ئەمریكاكە لەدواى گەیشتنى ڕەوى كۆڵەمبس؛ لەنێوبردنى بە كۆمەڵى جادووگەران لە سەدەكانى ناوەڕاستدا. ئەمەى كۆتاییان كە پەیوەستە بە وێناى پیرێژنانەوە وەك جادووگەر، لەوانەى لە فیلمەكاندا بەسەر گسكە فڕیووەكانەوە دەیانبینین، یانیش ئەوە پیرێژنەى سێوەكە دەدات بە كچە بەفرینەى لاى حەوت قەزەمەكە كە بە داخەوە ماچى ئەوان ناتوانێت جادووەكە بەتاڵ بكاتەوە. بەگوێرەى هەندێ گێڕانەوەى مێژووى ئەڵمانیا، لە سەدەى شانزەوە دواى زنجیرەیەك ڕاوەدوونان، جادووگەران لە چیاى برۆكن، كە لەنێو خەڵكدا بە Blocksbergناسراوە (Bergلە زمانى ئەڵمانیدا واتە چیا یان گرد) لە ویلایەتى زاكسن ئەنهالتى ئەڵمانیا كۆدەبنەوە، لە دەوروبەرى سەدەى حەڤدەدا و سەرەتاكانى سەردەمى مۆدێرنەدا، لەنێوبردنى جادووگەران دەگات بە دوا ڕادەى خۆى و لەو هەڵمەتەدا، تەنیا لە ئەڵمانیا، نزیكە 40 هەزار جادووگەر دەسووتێنرێن یاخود بە جۆرى جیاواز لەنێو دەبرێن؛ ئەم هەڵمەتە بە ڕاوەدوونان جادووگەرانHexenverfolgungen (یان سەركوتى جاووگەران) ناسراوە. لەنێوبردنى جووەكان لە سەدەى بیستدا تەنیا دواى ئەوە هات كە ماشێنى زەبەلاحى دەوڵەتى مۆدێرن، لە ئاستێكى بەرزتر و فەرمیدا، مەیلە دژە سامییەكانى لە ئارەزووى بەرهەمهێنانى پیسى و چەپەڵى لەویترى جوودا بەرهەم هێنایەوە. كوردەكانیش بە هەمان شێوە، هەر لە مەسعودییەوە تا ئۆردوگان بە پرۆسەى بە جنۆكەكردن و بە كێویكردندا براون، تەنیا بەو جۆرەیش بوو كە جینۆسایدیان لە قڕكردنى هەر میللەتێك ئاسانتر بوو.

قێزهاتنەوە لەم ناشیرینییە فاشیزم نییە، بەڵكو خۆى دژە فاشیزمە؛ واتە پێچەوانەى ناشیرینییەكە كە فاشیزم بەرهەمى دەهێنێت. ناشیرینى ڕاسیستێك، ناشیرینى ئەوروپییەكى كۆلۆنیالیست، ناشیرینى سەلەفییەك یان بانگخوازێكى تاریكخواز لەوێدا مایەى دزێواندن و بێزهاتنەوە، بەرەنگارى و ڕەتكردنەوەن كە خۆیان بەرهەمهێنەرى فاشیستانەى ناشیرینى لەوی تردان،

٦

ناشیرینى جیاوازە لە ناشیرینكردن. ئەمەى دووەمیان پرۆسەى شێواندنە و هیچ پاساوێك هەڵناگرێت، بۆ نموونە شێواندنى ڕوخسارى كەسێك. ناشیرینكردن ئەوی تر لە ڕێگەى شێواندن و هەڵبەستن و داغكردن و مۆرلێدانییەوە دزێو دەكات، دەیكات بە دەعبا و دەعەجان، بەم واتایە دژ بە هەر بەرپرسیارێتییەكى ئەخلاقیشە بەرامبەر ئەوی تر، كە تێزى سەرەكى ئیمانوێل لێڤیناسە. هەموو تیۆرى ئەخلاقیى لێڤیناس دژ بە فاشیزم و نازیزم نووسراوە، چونكە ئەم دووانە ماشێنى بەرهەمهێنانى ناشیرینى بوون لەوی تردا، ماشێنى شێواندنى ڕوخسار و بزاوتى پشتكردنە ڕوخسار بوون. ئارەزووە فاشیستییەكان خۆیان بە دوو جۆر ناشیرینى بەرهەم دەهێنن: یەكەمیان دۆزینەوەى ناشیرینى لەوی تردا بەگوێرەى وێنەى باوى سەردەست، یان بەگوێرەى ئەدگارى زۆرینەى نەتەوەیەك لە وڵاتێكى دیاریكراودا؛ بۆ نموونە برەودان بە وێنەى مرۆڤى ڕەشپێست و ئەسمەر و قژڕەش وەك بوونەوەرى دزێو، لە بەرانبەر وێنەى مرۆڤى چاوشین و قژزەرددا وەك ڕوخسارى قەشەنگ و دڵڕفێن. لەبەر ئەمەیە كە لە كولتوورى مەسیحیدا عیسا هەرگیز وەك كەسێكى عیبرانى-ڕۆژهەڵاتى وێنا نەكراوە، بەڵكو كراوە بە پەیامبەرێكى ئەوروپییەكى چاوشین و قژزەرد. یان وێنەى ئیمامى عەلى لاى شیعەكان كە شێوەیەكى خەیاڵیى شازادەیەكى ئێرانیى پێدراوە بەو جۆرەى لە نەریتى وێنەكێشانى كۆنى فارسیدا هەیە. دووەمیان گەشەدان بە ناشیرینى لە ژیاندا، هێنانى دزێوى و قێزەونى بۆ نێو دونیا لە ڕێگەى بەرهەمهێنانى ناشیرینیى یەكەمەوە. بە دەربڕینێكى تر، وەختێك لە ڕێگەى خۆ-جوانكردنەوە ناشیرینى لەوی تردا بەرهەم دەهێنرێت، ئەوا كوشتنیشى وەك مومارەسەى ناشیرینییەكى مەعنەوى، وەك خراپەیەكى ڕیشەیى برەو دەستێنێت و ڕەنگە بەشى زۆرى دنیایش بخاتە نێو تاریكایى خۆیەوە. بەڵام ئەم دوو پرۆسە دوولایەنە تاكە شتێكە كە دەكرێت سوبێكتێكى مرۆیى یان نەتەوەیى بە شێوەیەكى ڕاستەقینە ناشیرین بكات. نازیزم هەر چۆن ئەدگار و وێنەى خۆى جوان بكات، هێشتا ناشیرینە، چونكە خۆى تەنیا ناشیرینى لێ دەوەشێتەوە. تیرۆریستەكان هەرگیز جوان نین، ئەگەرچى وەك تاك زۆر قۆز و سەرنجڕاكێشیش بن، چونكە تەنیا دەتوانن ناشیرینى، چڵكنى، تاریكى، زەلیلى و تووندوتیژى بەرهەم بهێنن. شاجوانێك یان خانمە مۆدێلێك، تەنانەت ئەگەر وەك پەرى خۆیشى با بدات، وەختێك تەنیا گەمژەیى پەخش بكاتەوە، ئەوا مرۆڤ بە بینینى پتر ڕەنگە تووشى هێڵنج ببێت. ئەم قێزەونییە جیاوازە لەوەى فاشیزم وەك قێزەون دەیناسێنێت. ئەوانەى بە ناشیرین وەسف دەكرێن، تەنیا بەهۆى ئەم وەسفەوە ناشیرین نابن، وەختێك هیچ ناشیرینییەك بۆ دنیا زیاد نەكەن، وەختێك جەللاد، تیرۆریست، نازى، چەوسێنەر نەبن. تەنانەت ئەگەر بە لاى هەندێكمانەوە ڕوخساریان ئارامبەخش و شیرینیش نەبێت، ئەوا هیچ زیانێكى مەعنەوى بە ئێمە ناگەیەنن، هیچ دزێوییەك كە وەك پەڵەیەك بلكێ بە ڕووى ژیانەوە بڵاو ناكەنەوە. بە پێچەوانەوە، ڕەنگە لە تیاژیان و پێكەوەبووندا زۆر جوانى مەعنەوى و تاقانە لەگەڵیاندا ئەزموون بكرێت. ئەمە پێچەوانەى ئەو ناشیرینییەیە وا تیرۆریستێك هەیەتى. ناشیرینیى تیرۆریزم، فاشیزم، بەعشیزم سامناك نییە، بەڵكو ترسناكە، سەدام حسێن كەسێكى كەشخە و قۆز بوو، بەڵام لووتبەرزێكى خۆپەرست و غولێكى ترسناك بوو. ئەم جۆرە ناشیرنییە هەڕەشەیە بۆ سەر ئەوانی تر و هەندێجاریش بۆ سەر ژیان لە ڕێگەى نابوودكردنى خودى ژیانەوە. قێزهاتنەوە لەم ناشیرینییە فاشیزم نییە، بەڵكو خۆى دژە فاشیزمە؛ واتە پێچەوانەى ناشیرینییەكە كە فاشیزم بەرهەمى دەهێنێت. ناشیرینى ڕاسیستێك، ناشیرینى ئەوروپییەكى كۆلۆنیالیست، ناشیرینى سەلەفییەك یان بانگخوازێكى تاریكخواز لەوێدا مایەى دزێواندن و بێزهاتنەوە، بەرەنگارى و ڕەتكردنەوەن كە خۆیان بەرهەمهێنەرى فاشیستانەى ناشیرینى لەوی تردان، خەریكى دۆزینەوەى ناحەزیى ڕواڵەتیین بەگوێڕەى وێنەى ئایدیاڵى و پێوانەیى خۆیان بۆ جوانى. هاوكات ئەوان برەوپێدەرى نابوودیین لە ژیاندا لەسەر بنەماى ئەو بەرهەمهێنانەى ناشیرینی یەكەم. ئەمەیش وا دەكات ئەو جوانییەى كە خۆیان دەربارەى خۆیان بەرهەمیانهێناوە، ئەو قەشەنگییەى وا بە خۆیانەوە لكاندوویانەوە، بە تەواوەتى دزێو و قێزەون بێت. لە ڕاستیدا مرۆڤ شێوەى هەرچۆن بێت، پێویستى بەم خۆ-جوانكردن و ئەوی تر-دزێواندنە نییە تاوەكو جوان دەربكەوێت، هەر هێندەى ناشیرینى، دزێوى، تاریكى بە دنیا نەبەخشێت ئیدى دەشێت بە شێوەیەكى ئاسایى جوان و لەبەردڵان بێت.

پەراوێزەكان:

[1]ویل دیورانت، قصة الحضارة، حياة اليونان، الجزء الثاني من المجلد الثاني، ترجمة: محمد بدران، دار الجيل، بيروت-تونس، د.س، ص225-226.

[2]فیكتور هیجو، الاحدب نوتردام، ترجمة: رمضان لاوند، المركز الثقافي العربي، دار الكتب للملايين، بيروت: 2007،  ص47.

[3]Amberto Ecco,On Ugliness, Translatedby Alastair McEwen, Published by Harvill Secker, London, 2007, P. 163

[4]Ibid, P.203.

[5]Oscar Wilde: The Picture of Dorian Gray, Edited by James Gifford, Published by McPherson Library, Special Collections University of Victoria, Canada, 2011, P.24.

[6]Ibid., P.113, 115.

The post ناشیرینیى سامناك و ناشیرینیى ترسناك appeared first on ژنەفتن.

لانی کەم لە ئەدەبی ڕوانگەوە تا ئەمڕۆ، هەر جارێ پرسیار لەبارەی چەمکی ڕەخنەوە دەکرێت، چەند گوتەیەک هەن، خێرا لە دەمی هەندێک نووسەرەوە دەردەچن، کە گەلێجار بەپێی ژمارەیش ڕیزبەند دەکرێن. دەتوانم بڵێم ئەمانەن: نەبوونی هۆشیارییەکی گەورە، هەبوونی هەستی شارچێتی و ناوچەگەری، دابەشبوونی نووسەران بەسەر ئایدیۆلۆجیای جیاوازدا، زاڵبوونی فیکری دۆگمایییانەی نووسەر و هیی دیکەی لەم بابەتە. گوتنەوەی ئەو گوتانە لە ماوەی پەنجا ساڵی ڕابردوودا پێوەندیی بەو تێگەیشتنەوە هەیە، کە هەر لە سەرەتاوە بە سادەیی سەری هەڵداوە و بەردەوام درێژەی پێ دراوە. بە مانایەکی تر، ئەو پێناسەیەی بۆ چەمکی ڕەخنە کراوە، لە وەسفەوە هاتووە، نەوەک لە قووڵبوونەوەوە. بەوەدا لای ئێمە تا ئەم ساتەیش وەسف شوێنی ڕەخنەی گرتووەتەوە، ئەوە بە ناچاری دەبێت هەردوو چەمکەکە پێکەوە باس بکرێن، بگرە دەڵێم کاتێ چەمکی وەسف بە لاوە دەنێین و وردی ناکەینەوە، دیسان درێژە بە هەمان تێگەیشتن دەدەینەوە. پێشتریش لە بەرهەمەکانمدا کەموزۆر خۆم لە قەرەی ئەو باسە داوە، بەڵام ئێستا پرسیارەکانی ئێوە هەلی ترم بۆ دەڕەخسێنن، تا لە گۆشەی دیکەیشەوە لێی بڕوانم. گرنگە هەر لە سەرەتایشەوە ئەوە بڵێم، کە ئەوەی وەڵامی پرسیارەکانتان دەداتەوە، نووسەری ئەدەبی گێڕانەوەیە و بە شێوەی ڕاستەوخۆ ڕەخنەی نەکردووەتە بابەتی سەرەکیی خۆی. هەر جارێ وشەی (ڕەخنەگر)یش بە کار دەهێنم، مەبەستم لەو ڕەخنەگرە میلـلییەیە، بە پێوەری (چاکە و خراپە) کار دەکات و بەپێی ڕوانینی خۆی نووسەران دەخاتە یەکێ لەو دوو خانەیەوە، کە لای من لە (ڕەخنەدۆز) جودایە، بەوەی ئەوەی دوایییان هەوڵی لێکدانەوەی تێکست دەدات. لە ڕێی دایەڵۆگ لەگەڵ فیکری ڕەخنەییی دەرەوەی خۆیدا بووەتە خاوەنی دیدگەی ڕەخنەیی و ئەو هۆشیارییەی بەردەوام بە دەستی دەهێنێت، لە ڕێگەی خوێندنەوەی تێکستەکانەوە دەیسووتێنێت، بەو مەبەستەی شتی نوێیان لێ بەرهەم بهێنێت. ماوەتەوە بڵێم مەبەستم لە چەمکی وەسف ئەوە نییە، کە لە ئەدەب، بە تایبەتی لە ئەدەبی گێڕانەوە لە پاڵ چەمکی (گێڕانەوە)دا بە کار دێت، بەڵکوو مەبەستم ئەو وەسفەیە، کە سەرچاوەکەی پێوەری (چاکە و خراپە)یە. واتە ئەو ڕەخنەگرە هەموو شتێک بەو پێوەرە دەخوێنێتەوە و وەسفی دەکات، چ کاتێک بەرهەمی ئەدەبی دەنووسێت و چ کاتێ لەبارەی بەرهەمی ئەدەبییەوە دەدوێت، تەنانەت لە ئەدەبی نوێدا وەسف ئەو هێزەی جارانی نەماوە، بەوەی وەسف نەجووڵانە و جووڵەی گێڕانەوە ڕادەگرێت. بۆ نموونە وەسف لای (ئالان ڕۆب گرێ) تەواو لە وەسفی (بەلزاک) و (فلۆبێر) جیاوازە.

هەر خودی ئەو دابەشکارییە، واتە ئەوەی کێ خاوەنی هۆشیاریی گەورەیە و کێ لێی بێبەشە؟ کێ شارچێتی دەکات و کێ نایکات؟ کێ دۆگماتیستە و کێ دۆگماتیست نییە؟ پێوەندیی بەو سیستەمی وەسفییەوە هەیە، کە هەمیشە چەمکەکان ئاسان دەکاتەوە و دەیانخاتە ئاستی زمانی میلـلییەوە، تا ئەنجامێکی ڕوون بە دەست بهێنێت.

لە ئەدەبی ڕوانگەوە تا ئەمڕۆ، (ڕەخنە) کراوەتە هاوواتای (هەڵسەنگاندن). هەڵسەنگاندن بریتییە لە گۆڕینی نووسەر لە سەبجەیکتەوە بۆ ئۆبجەیکت. واتە نووسەر بە هۆی بەرهەمەکەیەوە دەکرێتە بابەتێک بۆ هەڵسەنگاندن.

لە ئەدەبی ڕوانگەوە تا ئەمڕۆ، (ڕەخنە) کراوەتە هاوواتای (هەڵسەنگاندن). هەڵسەنگاندن بریتییە لە گۆڕینی نووسەر لە سەبجەیکتەوە بۆ ئۆبجەیکت. واتە نووسەر بە هۆی بەرهەمەکەیەوە دەکرێتە بابەتێک بۆ هەڵسەنگاندن. هەموو تواناکانی لێ دەسەنرێنەوە و لەم ساتەوە خاوەنی زمان نییە. ئەوەی بڕیاری لەسەر دەدات، ڕەخنەگرە. ئەو ڕەخنەگرە ڕەوایەتیی خۆی لە هێزە کۆمەڵایەتییەکانی وەک خێڵ، حیزب، دامودەستگەی کولتووری و شتی هاوشێوەی ئەمانە وەردەگرێت. هەتا پایەی کۆمەڵایەتیی ئەو ڕەخنەگرە بەرزتر بێت، زیاتر مافی ئەوە بە خۆی دەدات، بگرە مافی پێ دەدرێت وەک هەڵسەنگێنەر نەک هەر تێکست، بەڵکوو نووسەریش لە شوێنی تێکستەکەی هەڵبسەنگێنێت. بە مانایەکی دیکە، دادگاییی بکات. ئەمە بە دەربڕینی (پیر بۆردیۆ) بووەتە (هەبیتووس) و بەشێکی زۆری نووسەران، لە شاعیر، چیرۆکنووس و ڕۆماننووس وا لایان چەسپیوە، کە ڕەخنە بریتییە لەوەی ئەوان بنووسن و وەک دەفتەری تاقیکردنەوەی قوتابخانە بیاندەنە ڕەخنەگر، تا هەڵیانبسەنگێنێت، ئاخۆ چەندیان پێ دەدات! کاتێ لای ئەو ڕەخنەگرە نمرەی بەرز دەهێنن، خۆیان لێ دەبێتە داهێنەر و پەلاماری هەر نووسەرێکی تر دەدەن، کە هەمان ڕەخنەگر نمرەی نزمی بۆ داناوە. فیلۆسۆفانی ئێکزێستەنشالیزم شەڕی گەورەیان لە دژی ئەو تێگەیشتنەدا کردووە، کە مرۆڤ بۆ بابەت دەگۆڕێت، چونکە هەر کاتێ دەکرێتە بابەت، ئەوە وەک شت، نەک وەک بوون حیسابی لەگەڵدا دەکرێت. لە ماوەی ئەو پەنجا ساڵەدا کۆمەڵێک ڕێبازی ڕەخنەیی هاتوون و بە شێوازی خۆیان چەمکی ڕەخنەیان لێک داوەتەوە، کەچی ئەو تێگەیشتنەی لەگەڵ بەیانی یانزدەی ئاداری حەفتادا لەلایەن هەندێک ڕەخنەگری سادەوە سەری هەڵداوە، گۆڕانی بەسەردا نەهاتووە، بگرە لە ڕێگەی وەسفەوە تۆختر کراوەتەوە، کە لە میانەی وەڵامەکەمدا لەسەری دەوەستم. ڕێ بە خۆم دەدەم بڵێم بە گشتی جووڵەی ڕەخنەی حەفتاکان و هەشتاکان لە ڕەخنەی نەوەدەکانەوە بۆ ئەمڕۆ گەورەتر بوو، کە نووسەرانی ئەودەم بە هەموو سادەییی خۆیان نەک دڵی زۆرینەیان ڕازی نەدەکرد، بەڵکوو ئەو زۆرینەیەیان دەتۆراند، پێچەوانەی ڕەخنەی ئەو سی ساڵەی ڕابردوو، کە تا هاتووە زیاتر سیمای کۆمپرۆمایەسانەی بە خۆیەوە گرتووە، بەو مانایەی ڕەخنەگران ویستوویانە بە هەموو ڕێگەیەک سۆزی ئەو زۆرینەیە بە لای خۆیاندا ڕابکێشن، بۆیە خزاونەتە ناو ئەو دوو بوارەی زۆرینەی تێدان، بواری ئایینیی فەرمی و سیاسەت. هەر کاتێ مایکرۆفۆنی ئۆپۆزیسۆن هێزی لە دەست داوە، بۆ ناو مێدیای حیزبەکانی دەستەڵات گەڕاونەتەوە. من ئەو ڕەخنەگرەم بە جاگلەر چوواندووە، کە جاگلەر کەسێکە لە هونەری هەڵدان و گرتنەوەی شتدا شارەزایە. دەتوانێت بە جارێ چەند شتێک هەڵبدات و بیانگرێتەوە. واتە ئەوەی لێرەدا گرنگە هەڵدانی شتە، نەوەک خودی شتەکە، بۆیە گۆڕینی سێوێک بە بەردێک، یان دانانی کەروێشکێک لە شوێنی تۆپێکدا، هیچ لە پرۆسەسی هەڵدانەکە ناگۆڕێت، تەنانەت بایەخی شوێنیش لەوەدایە، چەند جەماوەری تەماشاکەر لە خۆی دەگرێت. لای جاگلەر گرنگە لە ڕێی جاگلینگەوە خۆی پێشانی زۆرترین کەس بدات. ڕێک دەکەوێت ڕەخنەگرێک لە ماوەی ساڵێکدا مێدیای چوار پێنج حیزب بگۆڕێت و بەپێی دۆخەکە قسەکانی بکات. هەر لێرەدا پێویستە بزانیت مەبەستم لە ڕەخنە، فیکری ڕەخنەیییە. واتە چ ئەوەی لە شێوەی شیعر، چیرۆک، ڕۆمان و هیی ترەوە دەردەبڕرێت، چ ئەوەی لە شێوەی خوێندنەوەی تێکستەوە دەنووسرێت. دواتر لەسەر ئەوە دەوەستم، کە ڕەخنەی ئەدەبی لە فیکری ڕەخنەیییەوە دەست پێ دەکات، بۆیە شاعیر، چیرۆکنووس، ڕۆماننووس و ئەوانەی تریش وەک ڕەخنەدۆز کاری ڕەخنەیی دەکەن.

بەوەدا ڕەخنە بووەتە هاوواتای هەڵسەنگاندن، پرۆسەسی نووسین ئاسان کراوەتەوە، کە هەر یەکێ لەو ڕەخنەگرانە دەتوانێت هەر بابەتێکی بێتە بەر دەم، وەسفی بکات. چاکە، یان خراپ؟ ڕەخنەگر(مەبەستم هەم نووسەری ئەدەبی و هەم هەڵسەنگێنەری تێکستی ئەدەبییە)، بە زیادبوونی ژمارەی بەرهەمەکانی، پایەی کۆمەڵایەتیی بۆ سەرەوە هەڵدەکشێت، کە بە گشتی دامودەستگە چاپەمەنییەکان، چ هیی حیزبی و چ هیی ناحیزبی بایەخی پتری پێ دەدەن. ژۆرنالیستی حیزبی و ناحیزبی بە گشتی لە کەناڵەکاندا دەکەونە پێداهەڵگوتنی، کە ئەو ڕەواجپێدانە بە (بەڵگەی کۆمەڵایەتی: Social Proof) ناسراوە. واتە فیکری ئەو نووسەرە جەماوەرییە دەبرێتە ئاستی مارکێتینگەوە و خەڵک زیاتر ناچار دەکرێت بەرهەمەکانی بکڕن، بگرە گۆرانیی بەسەردا هەڵبڵێن. واتە دەیانەوێت هێزێکی کۆمەڵایەتیی بۆ مسۆگەر بکەن، تا زیاتر ڕەوایەتی پەیدا بکات و بڵێن جەماوەر گەواهیی داوە ئەو بەرهەمە چاکە. لێرەدا مەرجە فیکری ئەو نووسەرەی ڕەواجی پێ دەدرێت، لە هیی جەماوەرەوە نزیک بێت، بگرە هەر هەمان شت بێت، دەنا ئەو پرۆسەسە سەر ناگرێت. بۆ نموونە ناکرێت ڕۆمانێکی (گوینتەر گراس)، یان یەکێکی (هێرتا میولەر)، یان کتێبێكی تیۆریی (پۆول ڕیکۆر) بخەیتە ناو ئەو پرۆسەسەوە، چونکە ئاستی زمانیان لە ئاستی زمانی جەماوەردا نییە. پێشتر لە بابەتی زۆرینە و کەمینەوە دواین، کە بووەتە پێوەری داهێنان. پێت دەڵێن ئەگەر ئەو نووسەرەی ئێمە گەلێ گەورە نییە، چۆن ئەو هەموو خەڵکە دەیناسن؟ ئایا هەر ئەو هەموو خەڵکە بۆ نموونە نەک هەر فیلۆسۆفێکی وەک (جۆرج باتای) دەناسن، بەڵکوو ناویشیان بیستووە؟ ئایا ئەوە هەڵەیەکی لۆژیکی نییە، کە بە (جەختکردنەوەی لایەنگرانە: Confirmation Bias) ناسراوە؟ واتە هەڵبژاردنی ئەو نووسەرە گەورەیە لەلایەن جەماوەرەوە، پێوەندیی بەوەوە نییە، کە هاوزمان، هاوشار، هاوخوێن، هاوبیر و هاودەردیانە، بگرە لە ئاستی تێگەیشتنی ئەواندا دەنووسێت؟ ئایا هەر بە ڕاستی ئەوانە بە دوای نووسەری داهێنەردا دەگەڕێن؟ هەر ئەوانە نین سیاسەتمەدارەکانیشیان بە هەمان پێوەر وەک ڕزگارکەر هەڵبژاردووە؟

ئەو تێگەیشتنە باوە وای کردووە بەشێکی زۆری نووسەرانمان وا بزانن، بگرە باوەڕیان وا بێت، ڕەخنە لەو کاتەوە دەست پێ دەکات، کە بەرهەمەکەیان بڵاو دەکەنەوە و دەکەوێتە بەر دەستی ڕەخنەگرەوە. ئێمە پێویستە بەم پرسیارە ڕووبەڕووی ئەو تێگەیشتنە ببینەوە، کە پەنجا مۆمی تەمەنی کوژاندووەتەوە: (ڕەخنە کەی دەست پێ دەکات؟). ئەم پرسیارە لانی کەم پرسیارێکی تر بە دوای خۆیدا دەهێنێت: (ڕەخنە چییە؟)، نەوەک (ڕەخنەگر کێیە؟). ئەو دوو پرسیارە بەسەرماندا دەسەپێنن پشت لەو تێگەیشتنە بکەین، هەتا ئەگەر ئێستا نەتوانین هیچ شتێکی نوێیش بڵێین. لەگەڵ ئەوەیشدا من خۆم هەوڵ دەدەم لەو بارەیەوە هەندێک شت بۆ تۆ هەر دەرببڕم. لە بەرهەمەکانی پێشوویشمدا هەوڵی وەڵامدانەوەی، دروستتر بڵێم هەوڵی قووڵکردنەوەی ئەو پرسیارانەم داوە، بە تایبەتی لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەڵۆگێکی بەردەوام)دا، بەڵام وەک گوتم ئەمەیش دەرفەتێکی ترە بۆ قووڵکردنەوەی بۆچوونەکانم.

ئایا ڕەخنەگرمان دەوێت، یان ڕەخنە؟ ئێمە فۆکەسمان لەسەر ڕەخنەیە، کە گوترا ڕەخنە دەنگی تاکە. ئەو تاکە وەک ڕەخنەدۆز هاتووەتە ناو بواری نووسینەوە، چونکە تینووی دەربڕینی خۆیەتی، نەوەک بیەوێت لاساییی بەرهەمی ئەوانەی تر بکاتەوە. تاک هەر بە سروشتی خۆی لاساییکەرەوە نییە، چونکە ئازارەکانی خۆی دەردەبڕێت، نەوەک هیی ئەوانەی تر.

پێم وایە ڕەخنە لەو کاتەوە دەست پێ دەکات، کە جیاواز بیر دەکەینەوە، نەوەک کاتێ دەنووسین، بەوەی ڕەخنە لەناو زماندایە، نەوەک لە دەرەوەیدا. نووسین کاتێ دەتوانێت جیاوازی لە خۆی بگرێت، کە بیرۆکەی جیاوازی بەر دەکەوێت. (ڕۆلان بارت) لە کتێبی (پلەی سفری نووسین)دا وا پێناسەی ئەو نووسینە دەکات، کە لە کۆت و (پێوەند)ی سەرجەم بۆچوون و باوەڕە باوەکان ڕزگاری بووە. بە مانایەکی تر، بووەتە تاک. مرۆڤی تاک بە سروشتی خۆی ڕەخنەدۆزە، ئینجا بنووسێت، یان نەنووسێت، چونکە تەنیا لە ڕێگەی ڕەخنەوە تاک دروست دەبێت، بەوەی لەو ڕێگەیەوە خۆی لە فیکری کۆمەڵگە جودا دەکاتەوە. مرۆڤ کاتێ وەک تاک خۆی دادەمەزرێنێت، لە پرۆسەسێکی ڕەخنەییدایە. ئەو تاکە دەبێتە سەرچاوەیەکی، یان جیهانێکی سەربەخۆ بۆ زمان، کە نووسین یەکێکە لە کەناڵەکانی زمان. گرنگیی نووسین لەوەدایە، کە زمان هەیە و شتی بۆ گوتن پێیە. (هایدیگەر) لە کتێبی (سەرچاوەی کاری هونەری)دا دەڵێت (بوون بە هۆی زمانەوە لە ڕێگەی مرۆڤەوە دەدوێت. مرۆڤ بە زمان نادوێت، بەڵکوو ئەوە زمانە دەیدوێنێت). ئەو تاکە زمانی خۆی هەیە بەر لەوەی یەک دێڕی نووسیبێت، بەڵام کاتێ ڕوو لە بواری هونەر، یان ئەدەب، یان لە هەر بوارێکی تر دەکات، وەک ڕەخنەدۆز دێتە ناوی، نەوەک بە پێچەوانەوە. زۆرن ئەوانەی دوای نووسینی کۆمەڵێک کتێبی ڕەخنەیی، هێشتا نەبوونەتە ڕەخنەدۆز. لەبەر ئەوەیشە پرسیاری (ڕەخنە چییە؟)، نەوەک (ڕەخنەگر کێیە؟) وامان لێ دەکات گومان لە هەموو ئەو ڕەخنەگرانەی پەنجا ساڵی ڕابردوو بکەین، بگرە خودی چەمکەکە، واتە چەمکی (ڕەخنەگر) بخەینە ژێر گومانی گەورەوە. هەروەها بۆ چەمکی (ڕەخنە) بگەڕێینەوە و بە شێوەی جیاواز لە پێشوو لێکی بدەینەوە. تا ئێستا (ڕەخنەگر) لە ناوەندە کۆمەڵایەتییەکاندا دروست بووە و بەو گوتانەی چ بە شێوەی زارەکی و چ بە نووسین دەریبڕیون، گوتراوە (ڕەخنە). واتە ئەو (ڕەخنەگر)ـە بە پاڵپشتی دامودەستگە کۆمەڵایەتییەکانی وەک خێڵ، حیزب، ئەنجوومەنی پیاوماقووڵانی شار و هیی دیکە بووەتە ناوێک و گوتەکانی وەک (ڕەخنە) وەرگیراون، بەڵام کاتێ ئاڕاستەکە پێچەوانەوە دەکەینەوە و ئەمجارە لە (ڕەخنە)وە هەنگاو دەنێین، ئەوە دەبینین زمانی مرۆڤی تاکە و ئەوەی پێوەی خەریکە، (ڕەخنەدۆز)ـە، کە نەک هەر پشتیوانیی هێزە کۆمەڵایەتییەکان بە دەست ناهێنێت، بەڵکوو دەکەوێتە بەر شاڵاویشیان، بەوەی ئاڕاستەیە بۆ تێگەیشتنی ئەوان، تا پایەکانیان تێک بشکێنێت و کەناڵی دیکەی جیاواز لەو تێکشکاندنەدا بکاتەوە. دواتر لەسەر ئەوە دەوەستین، کە ڕەخنە دەنگی (تاک)ـە بۆ ڕووبەڕووبوونەی (کۆ)، پێچەوانەی (ڕەخنەگر)، کە مەبەست (ڕەخنەگری میلـلییە) دەنگی (کۆ)یە بۆ ڕووبەڕووبوونەوە و سەرکوتکردنی ئارەزووی (تاک). (ڕەخنەگر) هەمیشە زۆرینە پەسەندی کردووە. نووسەرە دیارەکانمان ڕەخنەگری ناسراون و ژمارەیەکی زۆر خوێنەریان هەن، کتێبەکانیان بەر لەوەی چاپ بکرێن، دەبنە مایەی خۆشحاڵیی بۆ زۆرینە، لە کاتێکدا (ڕەخنەدۆز) هەتا ئەگەر بیشناسرێت، خاوەنی خوێنەری کەمە. (مێشێل فۆکۆ) و (ژیل دولووز: Gilles Deleuze) لەناو فرەنسادا هێندەی نووسەرێکی سادەنووس خوێنەریان نەبووە. خوێنەری ئێمە بەگشتی (پاولۆ کۆیلۆ)ی ناسیوە، بەڵام ئایا شتێکی ئەوتۆ لەبارەی (ئومبێرتۆ ئیکۆ)وە دەزانێت؟ لە کاتێکدا هەم ڕۆماننووسێکی داهێنەر و هەم ڕەخنەدۆزێکی قووڵیشە. ئێستا ئەم پرسیارە خۆی دەسەپێنێت: ئایا ڕەخنەگرمان دەوێت، یان ڕەخنە؟ ئێمە فۆکەسمان لەسەر ڕەخنەیە، کە گوترا ڕەخنە دەنگی تاکە. ئەو تاکە وەک ڕەخنەدۆز هاتووەتە ناو بواری نووسینەوە، چونکە تینووی دەربڕینی خۆیەتی، نەوەک بیەوێت لاساییی بەرهەمی ئەوانەی تر بکاتەوە. تاک هەر بە سروشتی خۆی لاساییکەرەوە نییە، چونکە ئازارەکانی خۆی دەردەبڕێت، نەوەک هیی ئەوانەی تر. بە دەربڕینی (نیتشە) دروستبوونی ئەو تاکە پێوەندیی بەوەوە هەیە، کە وەک چۆن منداڵ خۆی لە شیری دایک دەبڕێتەوە، ئاوا خۆی لە شیری مژدەدەرەکان بڕیوەتەوە و متمانەی بە هیچ هێزێکی دەرەوەی نییە. هیچ دامودەستگەیەکی کۆمەڵایەتی لە چەشنی خێزان، قوتابخانە، حیزب، پەرستگە و هیی تر هەڵیناسووڕێنن. دەگەینە ئەوەی بڵێین ڕەخنە ئەو ڕەگەزەیە، کە جوداکردنەوەی لە تاک مەحاڵە، بەوەی ئەو تاکە هەمیشە لە دڵەڕاوکێدایە، کە وەک (سۆرێن کیەرکەگۆرد)ی فیلۆسۆف ئەو دڵەڕاوکێیە بە جەوهەری ئازادیی تاک دەزانێت. بۆچی دڵەڕاوکێی هەیە؟ چونکە لە بەردەم هەڵبژاردەکاندا حەپەساوە. بۆچی حەپەساوە؟ چونکە توانای هەڵبژاردنی هەیە. دڵەڕاوکێ ئەوی خستووەتە بەردەم ئەوەی چی هەڵببژێرێت. هەر بۆیە (کیەرکەگۆرد) پێی وایە مرۆڤی تاک خۆیی هەڵبژاردووە. ئەو مرۆڤەی لە ڕووی بیرکردنەوەوە خۆی لە کۆمەڵ جودا نەکردووەتەوە، لە پرۆسەسی هەڵبژاردن، واتە لەوەی چی هەڵببژێرێت و چی نا، دوورە، مادام پێشتر بۆی هەڵبژێردراوە. ڕەخنەگر (بێگومان ڕەخنەگری میلـلیم مەبەستە) لە ڕێگەی وەسفەوە بەرگری لەو بەهایانە دەکات، کە بۆی ماونەتەوە. مرۆڤی پابەندی کۆمەڵ، دەستی بە حەقیقەتی چەسپاوەوە گرتووە، لە کاتێکدا مرۆڤی تاک بە دوای حەقیقەتی تردا دەگەڕێت. لانی کەم لە (نیتشە)وە، کە پێی وایە حەقیقەت وەستاو نییە، بەڵکوو بەردەوام پێویستمان بە حەقیقەتی تر هەیە، گەڕان بە دوای حەقیقەتی نوێ بووەتە ڕەگەزێکی گرنگ و خۆی خزاندووەتە ناو دنیای فیکری فەلسەفییەوە، بە ڕادەیەک ئەمە بووەتە جەوهەری فەلسەفەکانی پۆستمۆدێنیزم، کە ڕەخنەدۆزان بە پلەی یەکەم ڕەخنەیان لە سێنترالیزم گرت، بەوەی هەموو ئەو شتانەی بە لاوەناوە، گوایە لەگەڵ حەقیقەتی زانست و ڕۆشنگەریدا ناگونجێن. (نیتشە) بە تایبەت لە کتێبی (لە پشت چاکە و خراپەدا)دا حەقیقەت بە بت دەچووێنێت، کە دەبێت بە کوتەک لێی بدرێت. پێی وایە ژیان لە پێش حەقیقەتەوەیە، بۆیە پێویستە ژیان فەرمانڕەوای حەقیقەت بێت، بڕیاری هەموو کردار و فیکرێک بدات، نەوەک بە پێچەوانەوە. بنەمای حەقیقەت بۆشە، بەوەی تا ئەو کاتە درێژەی دەبێت، کە سوود بە ژیان دەگەیەنێت. کاتێ حەقیقەت بە ژیانەوە پێوەست دەکەین، ئەوە ئەو حەقیقەتە لە پێناوی خۆیدا حەقیقەتە، نەوەک لە پێناوی شتی تردا، کە سوود خۆی دەخزێنێتە ناویەوە. بەم شێوەیە هەر شتێک، چ مەتێریاڵی و چ مۆراڵی، بکەوێتە بەرچاو و بە زمان بگوترێت، دەبێتە حەقیقەت، بەڵام حەقیقەتی تەواو نا. کاتێ چاو کۆمەڵێک بەرد دەبینێت، زمان دەڵێت ئەو هەموو بەردە جوانە! ئایا بەردەکان هەموویان یەک قەبارە، یەک کێش، یەک ڕەنگ و یەک پێکهاتەیان هەیە؟ ئەو بیرۆکانە چەند وردن! ئایا هەموو بیرۆکەکان وەک یەک وان؟ ئایا هەر لەبارەی بەردەکان و بیرۆکەکانەوە پێویستمان بە بینینی تر و گوتنی تریش نییە؟ ئایا ئەو وەسفانە دروستن؟ ئەرێ کاتێ (پرسیار) شوێنی ئەو (وەسف)ـانە دەگرێتەوە، چی ڕوو دەدات؟ حەقیقەتی دوو گوتەکە وەک خۆیان دەمێننەوە؟ ئەو تێگەیشتنە لە ئەدەب و ڕەخنەی ئەدەبیدا ڕەنگی داوەتەوە، کە خاڵی هاوبەشی ڕێبازە ڕەخنەیییەکان دۆزینەوەی حەقیقەتی تری مرۆڤ و شتەکانیشە. لێرەوە فرەشێواز، فرەدەنگ، فرەڕەهەند، فرەلۆژیک شوێنی تاکشێواز، تاکدەنگ، تاکڕەهەند، تاکلۆژیکیان گرتەوە. (ژیل دولووز) وەک یەکێ لە ڕەخنەدۆزانی مۆدێرنیزم لە کتێبی (جیاوازی و دووبارە: Difference and Repetition)دا دەنووسێت ئەمڕۆ مەحاڵە بتوانین کتێبێکی فەلسەفی بەو شێوەیە بنووسین، کە کتێبی فەلسەفیی پێشووی پێ دەنووسرا، بۆیە هەوڵ دەدات فەلسەفەیەک دابمەزرێنێت، دوور لە کۆت و پێوەندی دەستەڵاتی ئۆفیشەڵ. (مارکیز) لە ڕۆمانی (پاییزی پەیتریارک)دا دەڵێت (هەر حەقیقەتێک حەقیقەتێکی تر دەشارێتەوە). لە دنیای فرەڕەنگدا هیچ حەقیقەتێک نە تەواوە و نە دەشتوانێت خۆی بگرێت. پرسیار ئەوەیە شێوازی نوێ، یان شێوازی تر لە کوێوە دێن؟ دیسان بۆ ڕەخنە دەگەڕێینەوە، کە زمانی تاکە، نەوەک هیی کۆ. دیسان پێ لەسەر ئەوە دادەگرینەوە، کە هیچ حەقیقەتێک ناتوانێت بمێنێتەوە، تا فۆرمی کۆتایی وەربگرێت. هەر شێوازێک بەرهەمی قووڵبوونەوەیە لە پرسیاردا. کەواتە هێشتا لە دڵەڕاوکێ دوور نەکەوتووینەتەوە، کە وەک گوترا جەوهەری ئازادیی تاکە. تەنیا تاک مێژوو و زمانی هەن، بۆیە هەر ئەویش خاوەنی بەرهەمی جیاوازە، کە لێرەدا شێواز لە دایک دەبێت. ڕەخنەگر ناوەناوە دەنووسێت فڵان توانیویەتی شێوازێکی نوێ بهێنێت، بەڵام پێمان ناڵێت ئەو شێوازە نوێیە لە کوێوە هات، لە کاتێکدا ئەو نووسەرەی، گوایە شێوازی نوێی هێناوە، هەمان بیرکردنەوە و زمانی ئەوانەی تری هەن. لە گوتار و گفتوگۆکانیدا هەمان ئەو گوتانە دەڵێتەوە، کە لەم پەنجا ساڵەی ڕابردوودا بەردەوام گوتراون. خەمی یەکەمی ئەوەیە بەرهەمەکانی بگەنە جەماوەر و زۆرترین کەس بیانخوێننەوە، بگرە نەیانخوێننەوە، بەڵکوو بگەنە ماڵەکانیان. دەستی بەو حەقیقەتەوە گرتووە و لە دژی هەر دەنگێکی دیکەدا دەوەستێتەوە، کە دەیەوێت تێکی بشکێنێت. ئەو ڕەخنەگرە لە ژیان و حەقیقەت، دووەمیانی هەڵبژاردووە و پەلاماری هەر جوانییەک دەدات، کە یەکەمیان لە خۆی دەگرێت. شتێکی سەیر نییە ئەو ڕەخنەگرە نەبێتە خاوەنی مێتۆدێکی سەربەخۆ و تۆکمە، تا تێکستی پێ بخوێنێتەوە و ڕاڤەی بکات، بەڵکوو هەر جارێ شتێک دەڵێت، لەوەی پێشووی جودایە، تەنیا لەوەدا وەک یەک وان، کە وەسفن و چەند بڵێی سادەن. لە هەشتاکاندا لەبارەی ڕەخنەی خۆمانەوە دەمانگوت ڕەخنەگر لە چەرچی دەچێت. کاتێ شتێک لە کەسێک دەکڕێت، دەیشکێنێت، بەڵام کاتێ بە کەسێکی تری دەفرۆشێتەوە، پێیدا هەڵدەدات. ئەگەر ئەمڕۆ جووتێ پێڵاوی وەرزش بفرۆشێتەوە، باسی سوودی ڕۆیشتن دەکات. سبەی کاتێ کورسی دەفرۆشێت، سوودەکانی دانیشتن و زیانەکانی ڕۆیشتن دەژمێرێت، بە مەرجێ ئەو دەمەی جووتە پێڵاوەکەی کڕیوەتەوە، بە دانیشتنیدا هەڵداوە و ساتێ کورسییەکەی لە ژێر دەستی کڕیار دەرهێناوە، باسی چاکیی ڕۆیشتنی کردووە. وەسف لەو ڕەخنەگرە بستێنیتەوە، شتێکی وای بۆ گوتن پێ نامێنێت.

لە ئەدەبی ڕوانگەوە تا ئەمڕۆ، چەمکی (ڕاستگۆیی) بە چەمکی (حەقیقەت)ـەوە گرێ دراوە. هەر جارێ ڕەخنەگر شتێکی نەبووە بۆ گوتن، خێرا پەلاماری ئەو گوتە بەستەزمانەی داوە: (ئەدەب دەبێت ڕاستگۆ بێت). لە نووسینی ساڵی حەفتاوە تا نووسینی ساڵی (٢٠١٦) ئەو ڕستەیەم دەقاودەق خوێندووەتەوە. هەمان شتە، کاتێ قوتابی ناچار دەکرێت داڕشتن بۆ مامۆستا بنووسێت، کۆمەڵێک گوتەی سواوی وەک (هەموو لە پێناوی نیشتماندا گیانمان فیدا دەکەین)، (ئەگەر گوڵ نییت، دڕکیش مەبە!)، (داری ئازادی بە خوێن ئاو دەدرێت) و هیی دیکە بە دوای یەکدا ڕیز دەکات، تا ژمارەی وشەکان بگاتە ئەو ئاستەی، مامۆستا دەیەوێت. لانی کەم من جارێک لە ساڵی (٢٠١٧)دا داوام لە نووسەرێک کردووە لەبارەی ئەو گوتەیەوە چەند دێڕێکم بۆ بنووسێت، بەڵام نەیتوانیوە، ئەگەرچی خۆم پێشەکی لەو بارەیەوە بۆچوونمم دەربڕیوە. ناتوانێت، چونکوو کۆنسێپتەکە خۆی هەر لەو ڕستە سادەیە پێک هاتووە، کە بەردەوام گوتراوەتەوە و گوتراوەتەوە. وەسفێکە، لە فۆلکلۆر وەرگیراوە و لانی کەم پەنجا ساڵە نووسراوەتەوە، بەڵام وەک خۆی ماوەتەوە. دارەبازەیە و لە مزگەوت دانراوە. لە کاتی ناشتنی مردوودا، دەیهێنن و دوایی بۆ شوێنی خۆیی دەگەڕێننەوە، چونکە کەسانی تریش پێویستیان پێی دەبێت. دووبارەی دەکەمەوە و دەڵێم بۆ ئەوەی بە چەمکی ڕەخنەدا بچینەوە، هاوکات بەسەرماندا دەسەپێت چاو بە چەمکی (حەقیقەت)دا بخشێنینەوە. (فۆکۆ) له‌ (سیسته‌می چه‌مک)دا پێی وایه‌ چه‌مکه‌کان به‌ ده‌سته‌ڵا‌ته‌وه ‌پێوه‌ستن، بگره‌ هه‌ر خۆیان ده‌سته‌ڵاتن‌، بۆیه‌ به‌رهه‌مهێنانی هه‌ر چه‌مکێک ملکه‌چی یاساکانی چاودێری، هه‌ڵبژاردن (Selection) و ڕێکخستنه‌. که‌واته‌ پێوه‌سته‌ به‌ سه‌رچاوه‌کانی ئایین، سیاسه‌ت، کولتوور، دابونه‌ریت و شتی له‌م بابه‌ته‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ هه‌ر چه‌مکێک ده‌یه‌وێت ببێته‌ حه‌قیقه‌ت و بمێنێته‌وه‌. (فۆکۆ) هه‌ر له‌و نووسراوه‌دا ده‌ڵێت چاک ده‌ز‌انین بۆمان نییه‌ هه‌موو شتێک بڵێین و له‌باره‌ی هه‌ر بابه‌تێکه‌وه‌ و له‌ هه‌ر بۆنه‌یه‌کدا قسه‌ی خۆمان بکه‌ین، به‌وه‌ی بابه‌ته‌کان پیرۆزن. واته‌ ده‌بێت گوێ بدرێته‌ ئه‌وه‌ی، ئاخۆ ڕیچوه‌ڵی بۆ ساز کراوه‌. هه‌روه‌ها مافی گوتن له‌ به‌ر چاو گیراوه‌، که‌ به‌م شێوه‌یه ‌قسه‌که‌ر مافێکی تایبه‌تی گوتنی هه‌یه‌.هه‌موو بۆیان نییه ‌ببنه ‌خاوه‌نی ئه‌و مافه‌. لەمەوە ‌گوتن قه‌ده‌غه ‌ده‌کرێت، به‌وه‌ی ده‌چێته ‌ناو سیسته‌مەوە ‌و ده‌سته‌ڵات به‌ هه‌موو جۆره‌کانیه‌وه‌ ده‌ستی به‌سه‌ردا ده‌گرێت. بۆ نموونه‌ بۆمان نییه‌ له‌باره‌ی سێکسواڵیتییه‌وه ‌قسه‌ بکه‌ین. ڕێگه‌مان نادرێت له‌باره‌ی سیاسه‌ته‌وه‌ بدوێین. پێ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌گرێت، کاتێ خۆمان له‌ناو چه‌مکێکی دیاریکراودا قه‌تیس ده‌که‌ین، ئه‌و میراته‌ دابه‌شکراوه‌مان له‌ به‌رده‌مدا قوت ده‌بێته‌وه‌، که‌ له‌نێوان ڕاستگۆیی و درۆدایه‌.‌ له‌ ڕوواڵه‌تدا وا خۆی ده‌نوێنێت نه‌ سته‌مگه‌رانه‌یه‌ و نه‌ به ‌شێوه‌ی یاساییشه‌، به‌ڵام کاتێ له‌باره‌ی ویستی حه‌قیقه‌ته‌وه‌ ده‌پرسین، یان به‌ مانایه‌کی تر، کاتێ له‌ ڕێگه‌ی چه‌مکی خۆمانه‌وه‌ ده‌پرسین نموونه‌ی ئه‌و میراته‌ شاراوه‌یه‌ی ڕاستگۆیی و درۆ له‌ شێوه‌ گشتییه‌که‌یدا چییه‌، ئه‌وده‌م ده‌که‌وینه‌ به‌رده‌م سیسته‌می به‌لاوه‌نان. مه‌به‌ستی (فۆکۆ) ئه‌وه‌یه چه‌مکی‌ ڕاستگۆیی و درۆ به‌و کو‌لتووره‌وه‌ پێوه‌ست کراون، که ‌هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ ئه‌و دووانه‌ی لێک جودا کردوونه‌ته‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی بیه‌وێت، یان ڕێ بدات قسه‌ی تریان لێوه‌ بکرێت. ئینجا به‌ وردی باس له‌وه‌ ده‌کات بۆ نموونه‌ لای یۆنانییه‌کان ڕاستگۆیی چۆن بۆ حه‌قیقه‌ت گۆڕاوه‌. ئەو نووسەرەی ئێمە، ئەو ڕەخنەگرە لە حەفتاوە تا ئەمڕۆ ده‌ڵێت نووسین ده‌بێت ڕاستگۆ بێت. ئایا ئەگەر نووسین بیه‌وێت ڕاستگۆ بێت، ته‌نیا ئه‌و شتانه‌ ناگوێزێته‌وه‌، که‌ هه‌ن؟ ئایا مانای وا نییە ئەرکی نووسەر لەناو وەسفدا قەتیس دەکرێت؟ ئەوە جەختکردنەوە نییە لەسەر حەقیقەتی ڕەهای ئەو شتانە؟ کاتێ ده‌رەبه‌گێک ده‌ڵێت (پێویسته و کارێکی باشە ‌زه‌وی بکێڵرێت)، ئه‌وه‌ ڕاستگۆیییه‌ و زۆر پێویسته‌ زه‌وی بکێڵرێت. کارێکی چاکیشە، به‌ڵام بێگومان ئه‌و ده‌ره‌به‌گه‌ ده‌یه‌وێت زه‌وی بۆ خۆی بکێڵرێت و به‌و شێوه‌یه‌ش بکێڵرێت، که‌ ئه‌و ده‌یه‌وێت. لێره‌دایه‌ وه‌ک (فۆکۆ) ده‌ڵێت و پێشتریش (نیتشه‌) گوتوویه‌تی نابێت به‌و حه‌قیقه‌ته‌ ڕازی ببین. ئه‌گه‌ر (نیتشه‌) پێی وایه‌ پێویستە به‌رده‌وام حه‌قیقه‌تی نوێ به‌رهه‌م بهێنین، ئه‌وه‌ (فۆکۆ) پێ له‌سه‌ر به‌رهه‌مهێنانی به‌رده‌وامی چه‌مک داده‌گرێت. به‌ هه‌مان شێوه‌ (دولووز) لە کتێبی (فەلسەفە چییە؟)دا وا پێناسه‌ی فه‌لسه‌فه‌ ده‌کات، که‌ بریتییه‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی چه‌مکی تازه، بەو مانایەی فەلسەفە هونەری داهێنانی چەمکی نوێیە‌. مامۆستا کاتێ داوا له‌ قوتابییه‌کانی ده‌کات داڕشتن له‌باره‌ی (دڵسۆزی)یه‌وه‌ بنووسن، ئه‌وه‌ مه‌به‌ستیه‌تی ده‌وڵه‌ت، حیزب، ئایین، دابونه‌ریت و ‌هیی دیکە له‌ به‌رچاو بگیرێن. واته‌ دڵسۆزیی خۆیان بۆ ئه‌وانه‌ دووپات بکه‌نه‌وه‌. ئەو نووسەرەی ئێمە، ئەو ڕەخنەگرە ده‌یه‌وێت بڵێت پێویستە ئه‌ده‌ب وه‌ک ئه‌وه‌ی خۆی ده‌یه‌وێت، ڕاستگۆ بێت. واته‌ خۆی له‌ ڕێگه‌ی زمانه‌وه‌ چه‌مکی (ڕاستگۆیی)ی فڕێ داوه‌ و کردوویه‌تیه‌ حه‌قیقه‌ت. به‌ مانا‌یەکی تر، بووه‌ته‌ ده‌سته‌ڵات. ئه‌و نووسه‌ره‌ی وه‌ک ئه‌و نانووسێت، ناڕاستگۆیه‌ و به‌ لاوه‌ ده‌نرێت. ڕەخنەدۆز، کە ڕەخنەگر نییە و جودایە به‌گژ ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌دا ده‌چێته‌وه‌. واته‌ له‌ هه‌مان کۆنتێکستدا، نه‌وه‌ک هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ دژی ڕاستگۆیییە. ئینجا په‌نا بۆ پرسیار دەبات‌، تا هه‌مان حه‌قیقه‌ت به‌رهه‌م نه‌هێنێتەوە‌. کاتێ دەپرسیت چۆن دەبێت ئەدەب ڕاستگۆ بێت، بەوە تۆمەتبار دەکرێیت، گوایە دەتەوێت ئەدەب درۆ، نەوەک ڕاستی لە خۆی بگرێت، لە کاتێکدا شتەکە پێوەندیی بە ڕاستی و درۆوە نییە، بەڵکوو پرسیار، پێچەوانەی وەسف ڕێنادات هیچ چەمکێک وەک حەقیقەتی ئەزەلی خۆی دەربخات و ئەدەبیش تەنیا بە لۆژیکی ناوەوەی، نەک هیی دەرەوەی، دەخوێنرێتەوە. ئەدەب نە درۆزنە و نە ڕاستگۆیشە، بەڵکوو ئەدەبە. ئەدەب خۆیەتی و هیچ بوونێکی تر نییە. ئەدەب ئەو ڕووبەرە سیحرییەیە، کە هەر شتێکی بخرێتە سەر، ماناکەی لێ دەستێنێت و بێژمار مانای تری دەداتێ. لەوێدا نە درۆ دەناسیتەوە و نە ڕاستییش. ئەدەب شتی دەخرێتە سەر، بەڵام ناخرێتە سەر شت، چونکە دنیایەکی دامەزراوی تەواو و بێسنوورە. وەک پێشتر گوترا تێکست زەوییە. دیارە مەبەستم لەو ئەدەبە نییە، کە لەسەر داخوازیی جەماوەر نووسراوە. لەو ئەدەبەدا دەتوانیت ئاسان شتەکان بناسیتەوە، مادام بە پرۆسەسی گۆڕاندا تێ ناپەڕن.

مێژووی فەلسەفە مێژووی ڕەخنەیە، چونکە پرسیار هەر لە سەرەتاوە بزووێنەری فەلسەفە بووە، لە کاتێکدا وەسف بەلاوەنانی خودی پرسیارە. بە مانایەکی تر، ڕەخنە لەگەڵ فەلسەفەدا سەری هەڵداوە. هەر لە ڕێی ڕەخنەوە ئاڕاستە فیکرییە جیاوازەکان دروست بوون.

مێژووی فەلسەفە مێژووی ڕەخنەیە، چونکە پرسیار هەر لە سەرەتاوە بزووێنەری فەلسەفە بووە، لە کاتێکدا وەسف بەلاوەنانی خودی پرسیارە. بە مانایەکی تر، ڕەخنە لەگەڵ فەلسەفەدا سەری هەڵداوە. هەر لە ڕێی ڕەخنەوە ئاڕاستە فیکرییە جیاوازەکان دروست بوون. (پلاتۆن) لە ڕێگەی ڕەخنەوە پێوەندیی لەنێوان فەلسەفە و هونەردا دۆزییەوە. (ئەریستۆ) لە ڕێگەی ڕەخنەوە (پلاتۆن) تێ دەپەڕێنێت. ڕەخنەدۆزان بەرهەمەکانی (ئەریستۆ) بە قۆناغی دامەزراندنی ڕەخنە دادەنێن، کە لە کۆمەڵێک چەمکی وەک هونەری شیعر، ڕێتۆریک، مێتافۆر و هیی دیکەی کۆڵیوەتەوە. (دێکارت) لە سەدەی حەڤدەدا ڕەخنە لە میراتی (ئەریستۆ) و تێکڕای ڕێبازە فەلسەفییەکانی پێشوو دەگرێت، تا مێتۆدێکی دیکەی جیاواز لەسەر گومان دادەمەزرێنێت و هەموو شتێک لە خەونەوە بۆ هەست، لە یادەوەرییەوە بۆ خەیاڵ، بگرە سەرتاپێی جیهانی دەرەوە دەخاتە ناو ئەو گومانەوە. لە سەدەی هەژدەدا (کانت) بە شێوەیەک بایەخ بە ڕەخنە دەدات، دەگاتە ئەوەی سەردەمەکەی بە سەردەمی ڕەخنە بناسرێتەوە و کتێبە گرنگەکەی ناو بنێت (ڕەخنە لە عەقڵی پەتی)، لە کاتێکدا ئەو ڕەخنەیە بۆ ناوەوە ئاڕاستەیە، بەو مانایەی ڕووبەڕووی خودی عەقڵی فەلسەفی دەبێتەوە. (هیگڵ) شێوازێکی تری ڕەخنە دەهێنێت و بەگژ میراتی (کانت)دا دەچێتەوە، بەڵام لەگەڵ (نیتشە)دا ڕەخنە دەچێتە ئاستێکی تری تەواو جیاوازەوە. سەدەی نۆزدەم، کە بە (هیگڵ) دەست پێ دەکات، سەدەی ڕەخنەیە. بە خۆڕایی نییە (فۆکۆ) لەو پێشەکییەی لە ژێر ناونیشانی (نیتشە، فرۆید و مارکس)دا بۆ کتێبی (فەلسەفە لە سەردەمی تراجیدیای گریکیدا)ی (نیتشە)ی نووسیوە، ئەو سێ ڕەخنەدۆزەی کردووەتە ناونیشان، کە هەتا ئەمڕۆیش بەهێزەوە لەناو فیکری ڕەخنەییدا ئامادەن. قوتابخانەی فرانکفۆرت وەک قوتابخانەیەکی ڕەخنەیی لە کۆتاییی دەیەکانی سەدەی بیستەم دادەمەزرێت. (تیۆریی ڕەخنەیی) دەبێتە هاوواتای ئەو قوتابخانەیە، کە لە سەرەتاوە بۆ ئەوە هاتووە ڕەخنە لە میراتی (کانت)، ئایدیالیزمی (هیگڵ)، دیالەکتیکی (مارکس) بگرێت، بەو ئامانجەی تیۆرییەکی کۆمەڵایەتیی فرە سەرچاوە لە خۆیدا بەرجەستە بکات، کە لەم ڕووەوە قوتابییانی ئەو قوتابخانەیە پەنایان بۆ مارکسیزم، تیۆریی دەروونشیکاری و لێکۆڵینەوەی ئیمپریکەڵ بردووە. (هۆرکایمەر)، وەک قوتابییەکی ئەم قوتابخانەیە بەر لە شەڕی دووەمی گێتی کتێبی (تیۆریی ترادیشناڵ و تیۆریی ڕەخنەیی) دەنووسێت، کە دەیەوێت دوو جۆر ڕەخنە لە یەک جودا بکاتەوە: ئەو ڕەخنەیەی بە مێتۆدی پۆزیتیڤیزمەوە پێوەستە، لە ژێر کاریگەریی مێتۆدی زانستیی سروشتیدایە، لە کاتێکدا تیۆریی ڕەخنەیی پێ لەسەر ڕەخنە دادەگرێت، بە مەبەستی ڕزگارکردنی لە کۆت و پێوەندەکان. لەبەر ئەوەیە فۆکەس لەسەر مارکسیزم و فرۆیدیزم دەکات، تا بە شێوەی تر بیانخوێنێتەوە و لە ژێر دەستەڵاتی ئایدیۆلۆجیایان ڕزگار بکات.

کاتێ ئەم چەند نموونەیە بە شێوەی کرۆنۆلۆجی دەهێنمەوە، مەبەستم نییە باس لە مێژووی گەشەکردنی ڕەخنە بکەم، لە کاتێکدا خودی مێژووەکە لەوە قووڵتر و هەمەلایەنەترە، کە هەر بۆ نموونە لەناو جیهانی ئیسلامیدا مێژوویەکی تری ڕەخنەمان هەیە، بە ڕادەیەک کۆمەڵێک ڕەخنەدۆز بە هۆی ڕەخنەوە گیانیان لە دەست داوە و کتێبەکانیان سووتێنراون. بۆ نموونە بەرهەمە ڕەخنەیییەکانی (ئیبن خەلدوون) لە بواری مێژوو و سۆسیۆلۆجیاداتا ئەمڕۆیش هێزی خۆیان پاراستووە. ئەوەی مەبەستمە لەم شوێنەوە پێی بگەم، ئەوەیە، ئایا ئێمە ڕەخنەمان هەیە؟ پێم وایە ئەو پرسیارە ئەگەر بە ڕوواڵەت ئاسان بێتە بەر چاو، ئەوە لە جەوهەردا پرۆبلەماتیکەڵ و ئاڵۆزە، بەوەی دەبێت بپرسم ئایا تەنیا ئەوانە بە ڕەخنەی من دادەنرێن، کە بە زمانەکەم دەنووسرێن؟ ئایا بەرهەمەکانی (بارت) بۆ نموونە هیی منیش نین؟ ئایا ئەوانەی (عەلی حەرب) پێوەندییان بە منەوە نییە؟ هەتا ئەگەر مەبەست لەو تێکستە ڕەخنەیییانە بن، کە بە کوردی دەنووسرێن، دیسان وەڵامدانەوەی سەختە، بەوەی ناکرێت بە شێوەی ڕەها بڵێم ڕەخنەمان نییە، وەک چۆن ناتوانم بە شێوەی ڕەها بڵێم هەمانە. لەگەڵ ئەوەیشدا ڕێ بە خۆم دەدەم بڵێم ئەگەر هەندێک هەوڵی کەمی لێ دەربکەین، کە ئەو هەوڵانە هەندێکیان لەناو زانکۆ و هەندێکیان لە دەرەوەیدان، ئەوە ئێمە تا ئەم ساتەیش نەک هەر لە ئاستی بەرهەمهێنانی فیکری ڕەخنەییدا نیین، بەڵکوو نەگەیشتووینەتە ئەو ئاستەی بمانەوێت لە فیکری ڕەخنەییی دەرەوەی خۆیشمان بگەین، بۆیە پێم وایە قسەکردن لەبارەی ڕەخنەی خۆمانەوە (ئەو ڕەخنەیەی کوردزمان نووسیویەتی) بۆ ئێستا سەختە، بەڵام وەک گوتم دەکرێت ئەو ڕوانینە دەربخەین، کە بە گشتی نووسەرانی ئێمە بۆ چەمکی ڕەخنەیان هەیە، کە ئەمە بۆ ئەوەمان دەباتەوە چۆن لە چەمکی وەسف بدوێین، بەوەی وەک گوترا وەسف دەستەڵاتی گەورەی بەسەر بیرکردنەوەی ئێمەدا هەیە.

ڕەخنەی ئەدەبی لە ڕەخنەی فەلسەفی جودا ناکرێتەوە، بەوەی هەمیشە فەلسەفە چوارچێوەی ئەدەب بووە، وەک چۆن ئەدەب بەردەوام پەناگەی فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزانە. بە گشتی فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزانی ئەم شەست حەفتا ساڵەی ڕابردوو هەوڵی زۆریان داوە دیواری نێوان ژانرەکان بڕووخێنن، کە مۆدێرنیتی هەڵیچنیبوون، بەو مەبەستەی دوای ڕووخانیان، ئەو کرانەوەیییە بێتە دی و ڕەگەزەکان بتوانن کۆمەکی یەکتر بکەن. ڕۆمان لە شێوەی شیعر، شیعر لە شێوەی چیرۆک، چیرۆک لە شێوەی فەلسەفە، فەلسەفە لە شێوەی ئەدەبی گێڕانەوە و هیی دیکە پەرەیان پێ درا. ئەمە باسێکی سەربەخۆیە و پێشتریش لەسەری وەستاوم، کە ئێستا لەوە زیاتری پێویست نییە. ئەگەر تەنیا لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەمەوە دەست پێ بکەین، کە چۆن ڕەخنەی ئەدەبی گەشەی کردووە و چەند قوتابخانەی ڕەخنەییی لێ کەوتووەتەوە، لە ئێمپرێشینیزمەوە هەنگاو دەنێین تا دەگەینە سترەکچرالیزم، پۆستسترەکچرالیزم، گێنەتیکسترەکچرالیزم، تیۆریی خوێنەر، یان وەرگر (Reader Response Theory) و کۆمەڵێکی دیکە. هاوکات چەند ناوی وەک (ئەناتۆل فرانس)، (ئەندرێ جید)، (جۆرج لۆکاچ)، (لۆسیان گۆڵدمان)، (باختین)، (جاکۆبسۆن)، (ڕۆلان بارت)، (تۆدۆرۆڤ)، (ئۆمبیرتۆ ئیکۆ)، (ولفگانگ ئایزەر) و زۆری ترمان دەکەونە بەر چاو. خاڵی هاوبەشی هەموو ئەوانە ڕەخنەیە لەوەی تا ئێستا بەرهەم هاتووە. واتە پرسیار، نەوەک وەسف، بۆیە کۆمەڵێک چەمکی وەک ڕاڤە، هەڵوەشاندنەوە، ئیستاتیکای وەرگر، کۆنتێکست، شیعریەت، سێمیۆتیکا، خوێندنەوە، خوێنەری ناواخن (TheImplied Reader) و هیی دیکە لە دایک بوون. وەسف تەنیا لە نەبوونی پرسیاردا دەتوانێت دەربکەوێت. هەر کاتێ وەسف هەیە، خوێندنەوە و وردبوونەوە گومن. کاتێ سەرنج لە تیۆرییە ڕەخنەیییەکانی ئەم شەست حەفتا ساڵەی ڕابردوو دەدەین، دەبینین چەمکی تێکست خاڵی هاوبەشی هەموویانە. (نیتشە) لەسەر زمانی (زەردەشت)دا مرۆڤی باڵا بە (زەوی) دەچووێنێت، بەو مانایەی ‌پێوەندیی بەتین لەنێوان مرۆڤی باڵا و ژیاندا هەیە، کە ژیان شتێکی واقیعییە. من پێوەندییەک لەنێوان ئەو تێگەیشتنەی (نیتشە) و سەرجەم تیۆریی ئەو ڕەخنەدۆزانەدا دەبینم، کە بایەخی گەورە بە تێکست دەدەن، وەک بڵێی تێکست زەوی بێت، بە مانایەکی تر ژیان بێت، تەنانەت ئەو ڕەخنەدۆزانەی ڕەخنەیان لەوە گرتووە، کە تێکست مافی زۆری پێ دراوە و فۆکەسیان لەسەر چەمکی خوێنەر کردووە، وەک تیۆریی وەرگری (ئایزەر) و ئەوانەی تر، هێشتا مانای وا نییە تێکستیان بە لاوە ناوە، بگرە لای ئەوانیش هەمان قورساییی هەیە. ئەگەر لە دیدی (نیتشە)دا ژیان هێزێکە، بە شێوەی ڕەمەکی (ڕاندەملی) ڕێ دەکات، بێ ئەوەی هیچ ئامانج و مەبەستێکی دەرەکی هەڵیبسووڕێنێت، ئەوە تێکستیش وایە. ڕەخنەدۆزانی سترەکچرالیزم پێیان لەسەر ئەوە داگرتووە هیچ شتێک ناکەوێتە دەرەوەی تێکستەوە، بەڵکوو تێکست دنیایەکی سەربەخۆیە و بە کەرەستەکانی خۆیشی دەخوێنرێتەوە. ئەم تێگەیشتنە لای ئەو ڕەخنەدۆزانەیشدا ماوە، کە هێندەی تێکست بایەخ بە چەمکی خوێنەریش دەدەن. ئایا لای (ئیکۆ) لە پاڵ چەمکی خوێنەردا، چەمکی تێکست بایەخی گەورەی نییە؟ تۆخکردنەوەی ڕۆڵی خوێنەر بەو مانایەیە، ئەرکی ڕاڤە لە ئەستۆ بگرێت و مانا شاراوەکانی تێکست بدۆزێتەوە، بەوەی ئەو مانایانە فرەڕەهەندن. ئەمە پێچەوانەی وەسفە، کە لە دوورەوە شتە زانراوەکان دەڵێتەوە، بە ڕادەیەک ئەو شتانە دەکرێت لەبارەی هەر تێکستێکی ترەوە بگوترێن. دیارە ئێمە لێرەدا بواری ئەوەمان نییە باس لەوە بکەین هەر یەک لەو تیۆرییانە چۆن لەو چەمکە دەڕوانێت، بەڵام دەڵێین ئەوە تێکستە بووەتە جێگەی ڕامان. هەر بە ڕاستی تێکست زەوییە، بەوەی هەم دەکرێت بە کەرەستەکانی خۆی خانوو و تەلاری لەسەر هەڵبچنیت، هەمیش دەکرێت هەڵیبکۆڵیت و بە دوای نهێنییەکانیدا بگەڕێیت. بۆ ئەوەی لە تێکست بگەین، بەسەرماندا دەسەپێت پێی بگەین، کە ئەوەی پێمانی دەگەیەنێت، پرسیارە، بەوەی تەنیا لە ڕێگەی پرسیارەوە دەتوانین بنەماکانی تێک بشکێنین و بە دەربڕینی (دێریدا) دایبمەزرێنینەوە، بەو مەبەستەی هەم پرۆسەسی تێکشکاندن و هەم پرۆسەسی دامەزراندنەوەیش بەردەوام ببن، لە کاتێکدا وەسف نەک ناگاتە قووڵاییی تێکست، بەڵکوو ناگاتە سەر ڕوویشی. ناگات و هەر لە دووریەوە دەوەستێت. ڕەخنەگر بەو زمانە میلـلییەی چۆن لە خەڵکی وەرگرتووە، ئاوا هێناویەتی و دەستکاریی نەکردووە؛ لە بارەیەوە دەدوێت، ئینجا یان پێیدا هەڵدەڵێت، یانیش دەیشکێنێت. لە هەردوو بارەکەیشدا پشتی بەو تێگەیشتنە باوە بەستووە، کە لە نەوەکانی ترەوە بۆی ماوەتەوە. بۆ نموونە ئەو دەزانێت لە ڕوانینی خەڵکدا ڕەنگی سپی و فریشتە جوانن. چینێکی تر دەخاتە سەر ئەو ڕوانینە و دەڵێت (لە سپی سپیترە)، (لە فریشتەی تێپەڕاندووە)، (گیانێکی فریشتەیییانەی سپیی هەیە)، (دڵی وەک شووشە وایە) و هیی دیکەی لەم چەشنە. بە لاکەی تریشدا ڕەنگی ڕەش و ئیبلیس بەپێی هەمان ڕوانین، ناشیرین و قێزەونن. هەردووکیان بە نەفرەت دەکات. واتە کاری ئەو ڕەخنەیە، چ لە شێوەی نووسینی ئەدەبدا و چ لە شێوەی قسەکردن لەبارەی ئەو ئەدەبەوە، تۆخکردنەوەی ئەو ڕوانینە میلـلییەیە. لای ڕەخنەگر ئەو تێکستانەی هەمان تێگەیشتنی ئەویان هەیە و لە ئاستی چاوەڕوانیی خۆیدان، گرنگن و ئەوانەی تر بێبایەخن. (ئومبێرتۆ ئیکۆ) لە کتێبی (خوێنەر لە ئەفسانەدا)دا چوار ئاستی بۆ بەریەککەوتنی خوێنەر و تێکست دەستنیشان کردوون، کە لە ڕووی فۆرمەوە (گرەوی پاسکال: Pascal’s Wager)م بە بیر دەهێنێتەوە. ئاستەکان ئەمانەن: یەکەم، تێکستی کراوە و خوێندنەوەی کراوە. واتە ئەو تێکستەی هەڵگری مانای قووڵە و بە وردی دەخوێنرێتەوە. دووەم، تێکستی کراوە و خوێندنەوەی داخراو. واتە ئەو تێکستەی هەڵگری مانای قووڵە، بەڵام بە سادەیی دەخوێنرێتەوە.سێیەم، تێکستی داخراو و خوێندنەوەی داخراو. واتە ئەو تێکستەی هەڵگری مانای قووڵنییە و خوێندنەوەکەیشی سادەیە. چوارەم، تێکستی داخراو و خوێندنەوەی کراوە. واتە ئەو تێکستەی هەڵگری مانای قووڵ نییە، بەڵام لە ئاستیدا خوێندنەوەی ورد ئامادەیە. ئامادەیە، ئەگەرچی هیچی شاراوەی لێ دەست ناکەوێت، تا لێکیان بداتەوە. ڕەخنەگری ئێمە (ڕەخنەگری میلـلی) پێوەندیی بە دووەم و سێیەمەوە هەیە. هەر کاتێ خۆی لە ئاستی تێکستی کراوەدا دەبینێتەوە، بەو خوێندنەوە ساکارەی ڕووبەڕووی دەبێتەوە و دەڵێت هیچ نییە، بەڵام کاتێتێکستی سادە دەخوێنێتەوە، کە هەمان ئەو شتانەی گوتوون، خۆیشی دەیانزانێت و لەگەڵیاندا گەورە بووە؛ گەشکە دەیگرێت و بەو زمانە وەسفییەی دەڵێت داهێنانە. ئەگەر بۆ ئەو تێگەیشتنە بگەڕێینەوە، وا لە کتێبی (پلەی سفری نووسین)ی (بارت)ـەوە هەڵمانهێنجاوە، کە پێی وایە نووسینی پلەسفر لە کۆت و پێوەندی سەرجەم بۆچوون و باوەڕە باوەکان ڕزگاری بووە و بووەتە تاک، مانای وایە شتی نوێ و نەزانراو لەو نووسینەدا هەن، بۆیە کردوویانەتە تاک. بەم شێوەیە خوێندنەوەی ڕەخنەگر بە زمانی کۆ، واتە ڕووبەڕووبوونەوەی بە ئامڕازی وەسف، جۆرێکە لە شێروخەت. باشە، یان خراپە؟ بە ڕوونی هەرنووسینێکی تاک بەتێگەیشتنی کۆ جۆرێکە لە لادان، بۆیە لەو شێروخەتەدا، دووەمیان دەهێنێت، پێچەوانەوەی ئەو نووسینەی هەمان تێگەیشتنی کۆی دووپات کردووەتەوە، کە ئۆڵرەدی یەکەمیانی بەر کەوتووە. بێبایەخکردنی تێکست و ڕاڤەنەکردنی، بێبایەخکردنی ژیانە. ئەو چێژەیە بۆ ژیان وامان لێ دەکات، پێوەی بلکێین و قووڵاییی ئەو ژیانە ببینین. (پۆول ڕیکۆر) لە کتێبی (لە تێکستەوە بۆ کردار)دا پێی وایە تێکست دیسکۆرسێکە، نووسین سەپاندوویەتی، بەو مانایەی چەمکێکە، دەکرا بە دڵنیایییەوە بیڵێین، بەڵام دەینووسین، چونکە نایڵێین. بەم شێوەیە نووسین شوێنی قسە دەگرێتەوە. لە دیدی (ڕیکۆر)دا بەهای نووسین لەوەدایە بخوێنرێتەوە و لێک بدرێتەوە. هەر ئەو پێی وایە کۆنتێکستی زمان شاراوەیە و لە دەرەوەی کاتدایە. ئەوەی ئامادەیە، نووسینە. وەک گوترا وەسف دوورمان دەخاتەوە ئێمە بەو نووسینە بگەین، تا لێکی بدەینەوە و مانا شاراوەکانی دەربخەین. تێکستی سادە، یان بە دەربڕینی (ئیکۆ) تێکستی داخراو ماناکانی ئاشکران و بۆ دەرەوەن، بەوەی ئاڕاستەن بۆ شتێکی زانراو، کە کراوەتە ئامانج، بەڵام تێکستی قووڵ، واتە تێکستی کراوە ماناکانی هەم بۆ ناوەوە و هەم بۆ دەرەوەن، چونکە ناوەوە دنیایەکی دامەزراوە و لە ڕێی زمانەوە هاتووەتە بوون، بۆیە توانای ئەوەی هەیە دایەڵۆگ لەگەڵ دەرەوەیدا بکات، بەو مانایەی بگاتە خوێنەر، کە (ڕیکۆر) لە کتێبی (ململانێی ڕاڤەکان)دا بە تەقاندنەوەی زمانی دەچووێنێت، بەو مانایەی دەکرێتەوە و ڕوو لە دەرەوەی خۆی دەکات.

وەسف ڕێگەیەکە بۆ کوشتنی ئارەزوو (Desire)، بەوەی لە جیاتیی ئەوەی ئاڕاستەکە بۆ خودی تێکست بێت، بۆ دەرەوەیەتی و لەوێوە هەموو ئەو شتە سواوانە دووبارە دەکرێنەوە، کە لە زووەوە لەسەر ئاستی میلـلیدا ناسراون و گوتراون. بە مانایەکی تر، بوونەتە دەستەڵات.

وەسف ڕێگەیەکە بۆ کوشتنی ئارەزوو (Desire)، بەوەی لە جیاتیی ئەوەی ئاڕاستەکە بۆ خودی تێکست بێت، بۆ دەرەوەیەتی و لەوێوە هەموو ئەو شتە سواوانە دووبارە دەکرێنەوە، کە لە زووەوە لەسەر ئاستی میلـلیدا ناسراون و گوتراون. بە مانایەکی تر، بوونەتە دەستەڵات. (دولووز) و (گاتاری) بە تایبەتی لە کتێبی (سکیزۆفرینا و کاپیتالیزم)، بە هەردوو بەشی (ئەنتی ئۆدیپ) و (هەزار بان)دا بایەخی گەورە بە چەمکی (ئارەزوو) دەدەن، بەوەی ئارەزوو ئەوە نییە (فرۆید) لە چوارچێوەی خێزان و لەناو سێگۆشەی (کوڕ، دایک و باوک)دا قەتیسی کردووە، بەڵکوو زۆر لەوە گەورەترە، بە ڕادەیەک پەل بۆ بوارەکانی کۆمەڵایەتی، پۆلیتیکس، ئابووری و هیی دیکەیش دەهاوێت. (ئارەزوو) بوونێکی تەواوە، بۆیە لە خاڵێکدا ناوەستێت، بگرە دەبێتە ئامڕازی بەرهەمهێنان، مادام نەست پێچەوانەی بۆچوونی (فرۆید) شانۆی بەرهەمهێنانە و سنووری نییە. ئارەزوو هێزی هەیە بەگژ هەموو سەرکوتکردن و پەلاماردانێکی دەرەوەدا بچێتەوە، بۆیە ئارەزوو بە پلەی یەکەم دژی دەستەڵاتە. بە مانایەکی دیکە، دەستەڵات بە هەموو فۆرمەکانیەوە بەردەوام ویستوویەتی (ئارەزوو) کپ بکات و سنووری بۆ دابنێت. ئەو تێگەیەشتنە، کە (دولووز) لە ئەنجامی خوێندنەوەی ڕەخنەیییانەی (سپینۆزا)، (مارکس)، (نیتشە)، (بێرگسۆن)ـەوە هەڵیهێنجاوە، هەمیشە لەناو ئەدەبدا هەبووە و گەشەی کردووە. ڕاستییەکەی چەمکی (ئارەزوو) لە (پلاتۆن)ـەوە بۆ (سپینۆزا)، بۆ (کانت) و بۆ (هیگڵ) بۆ (سارتەر) و تا (لاکان) و دواتریش بەردەوام بە بزووێنەری داهێنان دانراوە، لە کاتێکدا ڕەخنەگری ئێمە لە ڕێگەی وەسفەوە هەوڵی سەرکوتکردنی دەدات. بەگشتی ڕەخنەی کوردی لە ڕوانگەوە بۆ ئەمڕۆ، لە دژی (ئارەزوو) وەستاوەتەوە و ویستوویەتی ملکەچی هەندێ حوکم و بڕیاری دەستەڵاتدارانەی بکات. بەسەریەوە بووەتە چاودێر و مەبەستیەتی دووری بخاتەوە. سەرجەم ئەو نووسەرانەی لە دنیای ئێمەدا بایەخیان بە (ئارەزوو) داوە و دەیدەن، بە لاوە نراون و خراونەتە پەراوێزەوە، بگرە گوم کراون.

 ئەمڕۆ بەشێکی ڕۆماننووسە دیارەکانمان لەسەر داواکاریی خوێنەر بایەخی یەکەم بە وەسف دەدەن. ئەگەر وەسف لەو ڕۆمانە قەبانە بستێنیتەوە، چەند لاپەڕەیەکی کەمیان لێ دەمێنێتەوە. وەسف هەر بە سروشتی خۆی درێژدادڕە، کە (نیتشە) لە دژی وەستاوەتەوە، بۆیە لە زۆرینەی بەرهەمەکانیدا پەنای بۆ شێوازی ئەفۆریسم (Aphorism) بردووە، بگرە گاڵتەی بەو نووسەرانە کردووە، کە قەبارەی فیکریان بچووکە، بەڵام وا تێگەیشتوون قووڵاییی شت لە درێژی و مەزنییەکەی لە فرەوانیدایە. پێی وایە ئەو شتەی بە کورتی دەگوترێت، بەرهەمی بیرکردنەوەیەکی درێژە. ئەمڕۆ هۆکاری بەشێکی درێژبوونەوەی هەندێک لەو کتێبانەی ئێمە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، کە نووسەرەکانیان زمانی نووسین نازانن و لە یارییەکانی گراماتیک بێئاگان. لە تەکنیکەکانی گێڕانەوە قووڵ نەبوونەتەوە، بەوەی وەسف هەمیشە پێویستی بە دەربڕینی ڕاستەوخۆیانە هەیە. ئەوان بایەخ بە ڕازاندنەوەی مانای ناسراوی ئەو چەمکانە دەدەن، کە زۆرینە پەسەندی کردوون. فریشتەیەکی بدەرێ و دوای ماوەیەکی کورت لەگەڵ کتێبێکی قەبەدا بۆتی دەگەڕێنێتەوە. ئینجا نۆرەی ڕەخنەگر دێت، تا بە زمانی میلـلی وەسفی بکات. ئەرکی هەندێک مێدیای حیزبی و ناحیزبییش، ئەوەیە، پێیدا هەڵبڵێن و مژدە بە جەماوەر بدەن، کە هەزاران دانەی لێفرۆشراوە. (نیتشە) بەشی یەکەمی کتێبی (زەردەشت ئاوا دوا)ی لە ماوەی دە ساڵدا نووسی. هەندێک لەو نووسەرانە ساڵانە لە پاڵ کۆمەڵێک گفتوگۆ و کۆڕدا، لە پاڵ چەند گوتارێکی وەسفاویدا، کتێبێک دووانیش هەر دەنووسن، چونکە وەسف ئاسانکارییان بۆ دەکات لە ماوەیەکی کورتدا سەدان لاپەڕەڕەش بکەنەوە. هەیە بە سواری وەسف دەگاتە ئەوروپا و دەیان کەس کۆ دەکاتەوە، تا ئەو گوتانەیان بۆ بڵێتەوە، کەسی ساڵە دەیانجووێتەوە و لێیان بێزار نابێت. وەک (نیتشە) دەڵێت ئەوانە نەک تەنیا شتەکانی خۆیان، بەڵکوو هیی ئەوانەی تریش دەگوێزنەوە. ئەو نووسەرانە لەسەر بەرهەمی ئەوانەی تر دەژین، بەوەی بیرۆکەکانیان وەردەگرن و دەیانخەنە ئاستی میلـلییەوە، تا جەماوەر ئاسان لێیان تێ بگات. شتێکی سەیر نییە، کە ئەو خوێنەرانەی هەمان ڕوانینیان هەیە، لەو ڕۆمانانەدا بە دوای گوتەی نەستەقدا دەگەڕێن، تا لە سۆشیالمێدیادا بڵاویان بکەنەوە. هاوڕێکانم جاروبار هەندێک لەو گوتانەم بۆ دەنێرن، کە هەمان قسەی ناو دڵی جەماوەرن. (مۆریس بلانشۆ) لە کتێبی (پرسیاری نووسین)دا نووسیویەتی پرسیار توێژینەوەیە، توێژینەوەیش توێژینەوەی ڕەگەکانە، لێکۆڵینەوە و ڕۆچوونە بۆ قووڵایی، هەڵکۆڵینی بناغە و دۆزینەوەی بنەماکانە. هەر ئەو لە هەمان کتێبدا دەڵێت پرسیار ئارەزووی فیکرە. دوو ڕستە بە نموونە دەهێنێتەوە. یەکەمیان، (ئاسمان شینە) و دووەمیان، (ئایا ئاسمان شینە؟)یە. دەڵێت پرسیار وا دەکات (شیناییی ئاسمان) شوێنی چۆڵ ببێت، بە مەرجێ (شیناییی ئاسمان) لە ناو نەچووە و نەسڕاوەتەوە، بەڵکوو بە پێچەوانەوە هەڵکشاوە، تا ئەوەی تواناکەی پێگەیشتووە، کە پێشتر (شینایی) ئەو توانایەی نەبوو. ئێستا پێوەندییەکەی لەگەڵ ئاسمان بەهێزترە. ئەو ڕەخنەگرەی ئێمە دەزانێت لای خەڵک ئاسمانی شین جوانە، بۆیە چینێکی تری دەخاتە سەر و دەنووسێت (ئاسمان زۆر شینە، لەوە شینترە، کە تۆ دەیهێنیتە بەر چاو. شینایییەکەی لەڕادەبەدەرە. وای ئەو شینایییە چەند جوانە! ئەو شینایییە مەگەر… هەر ئەو شینایییەیە، کە وا دەکات… ئای شینایی، بتخۆم…). ئەمە لە تێکستی ئەدەبیدا، بەڵام بە هەمان شێوە لە ڕەخنەدا ڕەخنەگر دەنووسێت: (بە ڕاستی جوان باسی شیناییی ئاسمانی کردووە. نووسەر یان ئاوا باسی شیناییی ئاسمان بکات، یان ئەگەر بۆی ناکرێت، با دەمی دابخات. داخستنی دەم لە ئاستی شیناییی ئاسماندا، ئەرکێکی نەتەوەیی و نیشتمانییە. ئاخر شیناییی لەم شێوەیە هەر بۆ ئەوە باشە… ئەوانەی نازانن باسی شیناییی ئاسمان بکەن، پێویستە خۆیان و…). بەم شێوەیە وەسف مانا زانراوەکانی تێکست نەک هەر دەپارێزێت، بەڵکوو تۆختریان دەکاتەوە، لە کاتێکدا پرسیار ئەو مانا زانراوانە تێک دەشکێنێت و هیی دیکە دەدۆزێتەوە. چەمکی (ترس) لە ئاستی میلـلیدا بە نەگەتیڤ سەیر دەکرێت، لە کاتێکدا لە فەلسەفەی (کیەرکەگۆرد)دا دەبێتە بزووێنەری ئازادی. (خەم) لای (شۆپێنهاوێر) و (نیتشە) ئەو مانایەی نامێنێت، کە پێشتر هەیبووە. نووسەری شەیدای وەسف هەمیشە لای (چاکە)یە، چونکە زۆرینە (چاکە)ی پەسەند کردووە و ماناکانی دەرکەوتوون، پێچەوانەی (خراپە)، کە بە لاوە نراوە و ماناکانی شاراوەن. ئەوەتە (جۆرج باتای)ی فیلۆسۆفی فرانسی لە کتێبی (ئەدەب و خراپە)دا بۆ ئەو نووسەرانە دەگەڕێتەوە، کە لە ڕێگەی (خراپە)وە داهێنانیان کردووە. (ئیمیلی برۆنتێ)، (بۆدلێر)، (ولیام بلێک)، (کافکا)، (پرۆست) و هیی دیکەی بە نموونە هێناونەتەوە و لە بەرهەمەکانیاندا بە دوای ئەو چەمکەدا گەڕاوە. واتە (خراپە) لە ئەدەبدا ئەو مانایەی لە دەست دەدات، کە جەماوەر ناسیویەتی. (باتای) پێی وایە ئەدەب بێوەی نییە، لە کاتێکدا بەشێکی زۆری نووسەری ئێمە کردوویانەتە ڕێگەی لاواندنەوەی ئەو جەماوەرە. بە گشتی ڕەخنەدۆزان لە هەوڵی ئەوەدان لە ڕێی پرسیارەوە مانای تر لە هەر شتێکدا بدۆزنەوە، چونکە ئەو مانایە بووەتە دەستەڵات، تەنانەت دەستەڵاتی سیاسی لە مانەوەی ئەو مانایەدا ڕەوایەتی وەردەگرێت و لەوێوە هەر مانایەکی تر سەرکوت دەکات، کە جیاوازە. دیکتاتۆرەکان ڕۆڵەی ڕاستەقینەی تاکمانان و پارێزگاریی لێ دەکەن. نووسەرانی وەک (دۆیستۆیڤسکی)، (نیتشە)، (فرۆید) و زۆری تر نەخۆشییە دەروونییەکانی خۆیان کردووەتە سەرچاوەی داهێنانی گەورە، کەچی ئەمڕۆ ڕەخنەگر هێرش دەکاتە سەر نووسەرانی خۆمان، گوایە نەخۆشن و بە دەست نەخۆشیی دەروونییەوە دەتلێنەوە. هەر بەو زمانە وەسفییەیشی ناوی دەیان لەو داهێنەرە نەخۆشانەی هێناون و پێیدا هەڵگوتوون.

شتێکی سەیر نییە هەموو ئەوانەی بایەخی یەکەم بە وەسف دەدەن، هەر ئەوانیش بن بڵێین زمان گرنگ نییە، لە کاتێکدا زمان پرسیاری فەلسەفە بووە لە (پلاتۆن)ـەوە تا ئەمڕۆ، کە لە بەرهەمەکانی پێشوومدا هەوڵم داوە لەسەر ئەو بابەتە بوەستم.

وەک دەبینین ڕەخنە لەناو فەلسەفەدا چاوی هەڵهێناوە، لە کاتێکدا ڕەخنەی ئێمە لەناو حوجرەدا لە دایک بووە و لەوێوە چووەتە قوتابخانە، کە ئەو سەرەتایە بایەخی هەیە، بەڵام بەوەدا پرسیار نەبووەتە بەشێکی گرنگی ئەو ڕەخنەیە، لە گەشە کەوتووە و تا ئەمڕۆ درێژە بە وەسف دەدات. لە کولتووری ئایینیدا پرسیار قەدەغەیە، بەوەی شتەکان و حوکمەکان چەسپاون، کە ئەمە هاتووەتە ناو قوتابخانەی فەرمییشەوە. قوتابی بۆی نییە بە پرسیار ڕووبەڕووی مامۆستای ببێتەوە، مادام بابەتەکان بۆ ئەوەن لە بەر بکرێن. لە ڕەخنەی کوردیدا ئەو تێگەیشتنە هەمیشە زاڵ بووە. سەرجەم ئەو شەڕە جنێوەی لە پەنجا ساڵی ڕابردوودا کراون، پێوەندییان بەو وەسفەوە هەبووە. بە مانایەکی تر، وەسف یارمەتیدەری ڕەخنەگرە، تا لە جیاتیی ئەوەی لەسەر چەمکەکاندا بوەستێت و لێکیان بداتەوە، وەک چەکێکی فیزیکی لە دژی نەیارەکانیدا بە کاریان بهێنێت. چەند ساڵ لەمەوبەر ڕەخنەگرێک لە ڕێگەی وەسفەوە پەلاماری نووسەرێکی دیاری ئێمەی دا. ئەو نووسەرە دیارەمان بە هەمان زمان ڕووبەڕووی بووەوەوە، کە لە نووسینەکەیدا گوتەیەک سەرنجی خوێنەری ڕاکێشا: (گیرفانی خوێنەرەکانم لە ناو سەری تۆی زیاتر مەعریفە تێدایە). ڕەنگە گوتەکەم دەقاودەق، بە هەمان ڕێنووسی خۆی دانەڕشتبێتەوە، بەڵام دڵنیام وای پێگوت. ئەگەر سەرنج بدەین چەمکی (مەعریفە)، کە لانی کەم لە (نیتشە)وە تا ئەمڕۆ بووەتە یەکێک لە تێرمە ئاڵۆزەکان و کۆمەڵێک شەڕی گەورەی فیکریی لێ کەوتووەتەوە. هەردوو ئاڕاستەی مۆدێرنیزم و پۆستمۆدێرنیزمی بە دوای خۆیدا هێناون. هەر بۆ نموونە لای (فۆکۆ) پێوەست دەکرێت بە دەستەڵاتەوە، بەوەی دەستەڵات هاوشێوەی حەقیقەت، مەعریفەیش بەرهەم دەهێنێت. ئەو چەمکە شەڕانگێزەی سەرجەم فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزانی بە خۆیەوە خەریک کردووە، لای ئەو نووسەرە ناسراوەی ئێمەدا دەبێتە چەمکێکی پاسیڤ، بە ڕادەیەک وەسفەکە (گیرفانی خوێنەرەکانم لە ناو سەری تۆی زیاتر…تێدایە) لە خودی چەمکەکە گەورەترە. کاتێ ئەوە لە بەر چاو دەگرین، کە هەر چەمکێک لەسەر کۆمەڵێک دژایەتی دامەزراوە و ڕەخنە ئەو پایانەی تێک دەشکێنێت، تا هیچی دیکە وەک حەقیقەت نەمێنێتەوە، بەو مانایەی دەستەڵاتی نەهێڵێت، ئەوە وەسف بە پێچەوانەوە دەیەوێت ئەو حەقیقەتە بمێنێت و دەستەڵاتی لێنەسەنرێتەوە. ئایا ئەگەر ئەو نووسەرە دیارە بۆ ساتێک دەستی لە وەسف هەڵبگرتایە و لەسەر پرسیار بوەستایە، بەو شێوازە ئەو شەڕەی دەکرد و پەنای بۆ ئەو زمانە میلـلییە دەبرد؟ نەخێر، بەڵام بەشێکی زۆری خوێنەرەکانی لە دەست دەدا، چونکە هەتا ئاستی زمان پتر بۆ سەرەوە هەڵبکشێت، ژمارەی خوێنەر کەمتر دەبێتەوە. من خۆم چەند جارێک بە هەمان شێوە، بگرە توندتر پەلامار دراوم. چەمکەکانم هەڵگرتوونەتەوە و لەسەریان وەستاوم. کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی)م بۆ ئەو شەڕە فیکرییە تەرخانە. ئەو نووسەرە دیارە بە پێوەری (چاکە و خراپە) چەمکی مەعریفەی هەڵسەنگاندووە. بەوەدا لە ئاستی میلـلیدا (مەعریفە) دژی (نەزانی)یە و شتێکی باشە، لای بووەتە حەقیقەت و بە بێ هیچ دوودڵییەک بە کاری هێناوە، بگرە وەک جەنگاوەرێک شەڕی لە پێناودا کردووە. ئەوە زمانی بەشێکی زۆری نووسەرە دیارەکانمانە، کەهەمیشە لە نووسینداپەنایان بۆ کولتووری میلـلی بردووە. سەیر نییە وشەی (زبڵ) و هاوشێوەکانی، کە لە زمانی خەڵکەوە بیستوومانن؛ ڕووبەری فرەوانیان لە نووسینی ئەوانە داگیر کردبێت. ئەو وەسفە بۆ هەموو شتێک بە کار دەهێنن. ئایا (زبڵ) تەنیا ئەو مانایەی هەیە، کە جەماوەر وەک شتی خراپ دیویانە و لە شێوەی جوێندا بە کاریانهێناوە؟ ئەرێ ئەو چەمکە داخراوە و هیچ مانایەکی تری تێدا نادۆزرێتەوە؟ ئایا (خراپ) تاکە خەسڵەتی زبڵە؟ ئایا حەقیقەت بنەمای هەیە، یان وەک (نیتشە) پێی وایە بێبنەمایە؟ ئەو گوتانەی، کە لە دەمی ئەو نووسەرانەوە دەرچوون و سەرنجی جەماوەریان ڕاکێشاوە، کاتێ لەسەریان دەوەستیت، لایەکی تری تەواو جیاوازیان دەبینیت. چەند ساڵ لەمەوبەر گوتاری نووسەرێکی دیکەی دیاری خۆمانم لەبارەی (فاشیزم)ـەوە خوێندەوە. لە خۆم ڕادەبینم بڵێم لە سەرەتای هەشتاکاندا ئەگەر داوات لە هەر لاوێک لەو لاوە خوێنگەرمانە بکردایە لەبارەی ئەو چەمکەوە بنووسن، وردتر دەیاننووسی. چۆن خوێندنەوەی (فۆکۆ) و ئەوانەی دیکە، کە ئەو نووسەرە دیارە بەردەوام ناوی هێناون، نەیانتوانیوە زمانی لەو ئاستە میلـلییە ڕزگار بکەن؟ ئایا ئەو زمانە لە هیی (ئەدۆرنۆ)، (فۆکۆ)، (هانا ئەرنێت)، (دولووز) و ئەوانەی ترەوە (نزیک!)ـە، کە باسیان لە فاشیزم کردووە، یان لە هیی ئەو سەرکردانەی ئیسلامی سیاسی، کە نەیشاردووەتەوە پێیان سەرسامە؟ (فۆکۆ) لەو پێشەکییەی بۆ چاپی ئینگلیزیی کتێبی (ئەنتی ئۆدیپ)ی نووسیوە، دەڵێت (ئەنتی ئۆدیپ) ڕاگەیاندنێکی سیاسی و شۆڕشگێڕانەیە، بەرەنگاری سەرجەم شێوازەکانی فاشیزم دەبێتەوە، بەوەی ئەوەیان دوژمنی سەرەکی و دژێکی سترەیتیجیکی ئارەزووە. شتەکە پێوەندیی بە فاشیزمی مێژوویییەوە نییە، وەک ئەوەی ناسیومانە، کە لە (هێتلەر)، (مۆسۆلینی) و ئەوانەی تردا بەرجەستەیە، بەڵکوو بەو فاشیزمەی ناوەوەی خۆمانەوە پێوەستە، کە لە عەقڵ و هەڵسوکەوتی ڕۆژانەماندایە. ئەو فاشیزمەیە، کە وامان لێ دەکات دەستەڵاتمان خۆش بوێت، ئارەزوو دەکەین دەستمان بەسەردا بگرێت و بمانچەوسێنێتەوە… نووسەرە دیارەکەی ئێمە بە سەرکردەکانی ئیسلامی سیاسی سەرسامە و بە زمانی میلـلییش باس لە فاشیزم دەکات.

نەبوونی پرسیار وای کردووە هۆشیاریی ڕەخنەییی ئێمە دروست نەبێت و نەچێتە ئاستی دایەڵۆگەوە، دایەڵۆگ هەم لەگەڵ خۆی و هەم لەگەڵ دەرەوەیدا. پرسیار بزووێنەری ململانێیە، کە تەنیا لە ململانێدا هۆشیاری دەسووتێت، تا هۆشیاریی گەورەتری لێ بێتە دی.

نەبوونی پرسیار وای کردووە هۆشیاریی ڕەخنەییی ئێمە دروست نەبێت و نەچێتە ئاستی دایەڵۆگەوە، دایەڵۆگ هەم لەگەڵ خۆی و هەم لەگەڵ دەرەوەیدا. پرسیار بزووێنەری ململانێیە، کە تەنیا لە ململانێدا هۆشیاری دەسووتێت، تا هۆشیاریی گەورەتری لێ بێتە دی. بەشێکی زۆری نووسەری کورد، تەنانەت لەبارەی ژانرەکەی خۆیانەوە ناتوانن چوار دێڕی تۆکمە بنووسن. کاتێکیش نووسییان، دەبنە مایەی پێکەنین. ئەگەر گوتار و گفتوگۆی هەندێک لەو نووسەرانە بۆ قوتابییانی قوتابخانەیەکی سەرەتاییی یەکێ لەو وڵاتانەی، تێیاندا ڕەخنە بایەخی هەیە، بخوێنیتەوە و بڵێی ئەوانە نووسەر نووسیونی، وا دەزانن گاڵتە دەکەیت. ئەدی ئەگەر بڵێیت هەر یەکەیان خاوەنی چەند کتێبێکی قەبەیە؟

ڕەخنەی کوردی بە گشتی سادە بووە، بەڵام لە هەندێک قۆناغی تەمەنیدا ویستوویەتی بەگژ ئەو بەها سواوانەدا بچێتەوە. وەک گوترا لەم چەند ساڵەی دواییدا زیاتر پارێزگاریی لەو بەهایانە کراوە. (ژیل دولووز) لە کتێبی (نیتشە و فەلسەفە)دا دەڵێت (نیتشە) ڕۆژێک نەترسا بڵێت فەلسەفەی (مانا و بەها) دەبێت ڕەخنەیی بێت، لە کاتێکدا (کانت) بە ڕاستی ڕەخنەی نەگرت، چونکە نەیدەزانی کێشەکەی لە شێوەی بەهادا دەرببڕێت. (دولووز) پێی وایە فەلسەفەی بەها، کە (نیتشە) دایمەزراندووە و هێناویەتیە بەر چاو، دەستکەوتی ڕاستەقینەی ڕەخنەیە. تاکە ڕێگەی ڕەخنەی هەمەلایەنەیە. واتە دروستکردنی فەلسەفە بە کوتەکوەشاندن. بە گشتی ڕەخنەی کوردی نەک هەر بە کوتەک لە بەهاکانی نەداوە، بەڵکوو دەستی پێوەگرتوون و لە پێناوی بەدەستهێنانی سۆزی زۆرینەدا پێیدا هەڵداون.

لە پێشەوە گوترا ڕەخنە زمانی تاکە و لە دژی کۆ دەوەستێتەوە. نموونەی ڕەخنەدۆزانمان هێنایەوە، کە خوێنەریان کەمە و لە بەرانبەردا نووسەری سادەنووس خاوەنی جەماوەری فرەوانە. ئەگەر وایە، کاریگەریی ڕەخنە چۆن دەردەکەوێت؟ کاتێ لە (نیتشە)وە بۆ ئەمڕۆ دەگرین، دەبینین ڕەخنەدۆزان لە ڕۆژگاری خۆیاندا لە ئاستی فرەواندا نەناسراون، ئەوە نووسەری ئەدەبییش دەگرێتەوە، کە لە (سێرڤانتس)ـەوە بۆ (جۆیس)، لەوێوە بۆ (ئالان ڕۆب گرێ) و دواتریش، جەماوەر ئەگەر ناسیبێتیشنی، چارەی نەویستوون، بگرە دامودەستگە چاپەمەنییەکان بە لاوەیان ناون، بەڵام لێرەدا جیاوازییەکی بەرچاو لە نێوەندێکەوە بۆ یەکێکی ترهەیە. بۆ نموونە لە دنیای کوردیدا ڕەخنەدۆز کەمتر لە دنیایەکی وەک هیی پاریس، یان هیی ئەسکەندەرییە دەناسرێت و بەرهەمەکانی دەخوێنرێتەوە. دواجار ئەوەی کاریگەریی هەیە، فیکری ڕەخنەدۆزە، نەوەک هیی ڕەخنەگر، چونکە وەک گوترا فیکری تاک، فیکرێکی دامەزراوە، دروست بووە و خاوەنی هێز (Power).ـە، پێچەوانەی کولتووری کۆ، کە بەوەدا لە ڕێی وەسفەوە هاتووە و ئەوانەی پێش خۆی دووپات کردووەتەوە، ئەوە لەگەڵ نەمانی فاکتەرە دەرەکییەکان، دەپووکێتەوە. ئەگەر لە ساڵانی پێش سەدەی بیستەم، لەو ڕۆژگارەی (نیتشە) دەژیا، لە دەوروبەرەکەیدا بتپرسیایە ئێوە ڕەخنەدۆزێک بەو ناوە دەناسن، بێگومان دەیانگوت نەخێر، بەڵام ئەوە فیکری ئەو ڕەخنەدۆزەیە دنیای ئەمڕۆمانی هەژاندووە. هەمان شت بۆ (کافکا) و زۆری تر دروستە. هەموو ئەوانەی لە یەک دەچن، وەک یەکیش لە ناو دەچن، بگرە هاوکاتی یەکتریش گوم دەبن. کەم نین ئەو شیعرانەی لە حەفتاکان و هەشتاکاندا زۆرترین چەپڵەیان بۆ لێ دراوە و دەیان ملیان گەیاندووەتە پەتی سێدارە، کە ئەمڕۆ لای خودی ئەو جەماوەرە دەنگدانەوەی ناخۆشیان هەیە. ئێمە لە هەشتاکاندا دەیان کتێب و نامیلکەی شاخمان بە دەست دەنووسینەوە، کە ئەمڕۆ ئەگەر بە جوانترین شێوە چاپ بکرێنەوە و بۆمانیان بهێننەوە، زۆرینەیان ناخوێنینەوە. لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەڵۆگێکی بەردەوام)دا بەشێکم بۆ ئەوە تەرخان کردووە. جەماوەر خاوەنی یادەوەرییەکی زۆر کورتە، چونکە ئەوانەی لەو یادەوەرییەیدا شوێنی کردوونەتەوە، شتی کاتی و ڕووکەشن. ئەوەی دەتوانێت یادەوەریی تاک بپارێزێت، ئازارە. ئەو شتانەی لە ڕێگەی ئازارەوە پێمان گەیشتوون، هێزی مانەوەیان هەیە. دیسان بۆ پرسیار دەگەڕێینەوە، کە پێچەوانەی وەسف، ئازاراوییە.

ڕەخنەی کوردی هێشتا بیرۆکەی (ڕووخاندن)ی نەناسیوە، یان لانی کەم چاکی نەناسیوە. ڕووخاندن پێچەوانەی دامەزراندن پرۆسەسێکی تاکانەیە، واتە ئێمە کاتێ دەڕووخێنین، پێویستمان بە هیچ پلان و نەخشەیەک نییە، ڕەچاویان بکەین، بەڵکوو بە ناچاری شێوازی خۆمان دەگرین، لە کاتێکدا (دامەزراندن) پێویستی بە نەخشەیە. بە مانایەکی تر ڕووخاندنی هیچ تاکێک لە هیی ئەوەی دیکە ناچێت.

پێشتریش گوتوومە ڕەخنە بەرهەمی نووسینە، بۆیە پرۆسەسێکی هێمنە و بەو هێمنییەی نهێنییەکانی تێکست دەدۆزێتەوە، تاکوو لێکدانەوەی جیاواز لەوەی نووسەر مەبەستی بووە، بکات. لەبەر ئەوەیە ڕەخنە هەمیشە سەرسامی بە دوای خۆیدا دەهێنێت. دیارە سەرسامی لە شتی نوێوە دێت، کە هیچ نوێیەک بەبێ ئازار نایەتە کایەوە، بۆیە هێزێکی گەورەی هەیە. چەند ڕۆژێ لەمەوبەر هاوڕێیەکم ئەو بۆچوونەی منی بە مەبەستی گفتوگۆ لە فەیسبوکدا ورووژاند. هاوکات پێی خۆش بوو چەند وشەیەکی تری لەو بارەیەوە پێ بڵێم. ڕاستییەکەی هەر کاتێ ئێمە بەو تێگەیشتنە ڕازی نین، کە هەتا ئێستا بۆ هەر بابەتێک کراوە و دەمانەوێت لێکدانەوەی تری بۆ بکەین، ئەوە مەبەستمانە ئەو بابەتەتێک بشکێنین، کە لە هەر تێکشکاندنێکدا شتی نوێ دێتە کایەوە. ڕەخنەی کوردی هێشتا بیرۆکەی (ڕووخاندن)ی نەناسیوە، یان لانی کەم چاکی نەناسیوە. ڕووخاندن پێچەوانەی دامەزراندن پرۆسەسێکی تاکانەیە، واتە ئێمە کاتێ دەڕووخێنین، پێویستمان بە هیچ پلان و نەخشەیەک نییە، ڕەچاویان بکەین، بەڵکوو بە ناچاری شێوازی خۆمان دەگرین، لە کاتێکدا (دامەزراندن) پێویستی بە نەخشەیە. بە مانایەکی تر ڕووخاندنی هیچ تاکێک لە هیی ئەوەی دیکە ناچێت. من بە شێوازی خۆم و تۆیش بە شێوازی خۆت دەڕووخێنیت، بەڵام دەکرێت دامەرزاندنەکانمان ئەگەر کتومتیش لە یەک نەچن، لە زۆر ڕووەوە پێک بگەنەوە. (دێریدا) کاتێ پێ لەسەر چەمکی (تێکشکاندن) دادەگرێت، وەک ئەوە وایە خودی (دامەزراندن)یش لەگەڵ (ڕووخاندن)دا یەکسان بکات، بۆیە وەک پێشتر گوترا لەگەڵ بەردەوامیی ئەو پرۆسەسەدایە. تێکشکاندن و دامەزراندنەوە، تێکشکاندن و دامەزراندنەوە، تێکشکاندن و…

پرسیاری من ئەوەیە، ئایا کاتێ ئاستی ڕەخنەی خۆمان بەو شێوەیە دەبینین، ناکرێت گومان لە تێکڕای مێژووی ئەو پەنجا ساڵە بکەین؟ ئایا ئەو ڕەخنەیەی هەندێک ناوی زەق کردوونەتەوە و هەندێکی بەلاوە ناون، حوکمەکانی لە شوێنی خۆیاندان؟

پرسیاری من ئەوەیە، ئایا کاتێ ئاستی ڕەخنەی خۆمان بەو شێوەیە دەبینین، ناکرێت گومان لە تێکڕای مێژووی ئەو پەنجا ساڵە بکەین؟ ئایا ئەو ڕەخنەیەی هەندێک ناوی زەق کردوونەتەوە و هەندێکی بەلاوە ناون، حوکمەکانی لە شوێنی خۆیاندان؟ ئایا نووسینی شیعر، چیرۆک، ڕۆمان و هەر ژانرەیەکی تر بەرهەمی ئەو تێگەیشتنەی نووسەر نین؟ ئایا ڕاستە ئەو نووسەرەی بایەخی یەکەمی بە وەسف داوە، داهێنەری گەورەیە؟ ئایا بەبێ بواری فەلسەفە لە تواناماندا هەیە بەرهەمی گەورە بنووسین؟ ئایا ئەو نووسەرانەی جەماوەر بە ڕووناکبیر، بگرە بە فیلۆسۆفی داناون، کاتێ بە چاوی ڕەخنەگرانە دەیانخوێنینەوە، بە هەمان ئەنجامی ئەو جەماوەرە دەگەینەوە؟ ئەمانە و کۆمەڵێک پرسیاری تر بە کراوەیی جێ دەهێڵم. ئەوەیش دەڵێم، کە هەر کاتێ نموونەم لە نووسەرە دیارەکانی خۆمان هێناوەتەوە، ناویم نەهێناون، لەبەر ئەوەیە وەک دیاردە باسم کردوون. هەست دەکەم ناوهێنان لە شوێنێکی ئاوادا جۆرێک چوارچێوە دروست دەکات، کە پێم وا نییە نووسینی ئەو نووسەرانە تەنیا هێندەن. لە گوتارەکانمدا ناوی نووسەرانم هێناون، کاتێ دەستم خستووەتە سەر بەرهەمیان و بۆچوونی خۆمم لەبارەیانەوە دەربڕیوە. ئەوەی من هەوڵم داوە لەو نووسەرانەی تێک بشكێنم، ئەو وێنانەن، کە جەماوەر بۆی دروست کردوون، تا بە شێوازی خۆم ئەو وێنانەیان بکێشمەوە. بەوەدا ڕەخنە هیی تاکە، ئەو وێنەیەی، کە بە دەستیشی دەهێنێت، تاکە و تایبەتە بە خۆی. هیچ وێنەیەک ناخرێتە ناو چوارچێوەوە، چونکە هیچ وێنەیەک تەواو نەبووە. هەر لەم ڕوانگەیەیشەوە دایەڵۆگم بە ڕێی خۆم زانیوە و دەیزانم. لە ناوەڕاستی هەشتاکانیشەوە بۆم دەرکەوتووە، کاتێ هاوار دەکەیت: ئێوە زۆر گەورەن، داهێنەری مەزنن، داوات لێ ناکرێت یەک بەڵگە بۆ گوتەکانت بهێنیتەوە، بگرە پێویست نییە چوار دێڕت لە کتێبێکی گرنگ خوێندبێتەوە، بەڵام کاتێ بە پرسیار ڕووبەڕوویان دەبیتەوە، هەر پێش نووسەرە دیارەکان، لایەنگرانیان بەوە تۆمەتبارت دەکەن، گوایە کەسێکی بێئاگایت. واتە لەسەرتە دەیان کتێبی گەورەت لە کۆمەڵێک بواردا خوێندبێتەوە، ئینجا لەبارەی نووسینەکانیانەوە بپرسیت. ئایا لایەنگرانی ئەو نووسەرە دیارانە هەمان پێوەریان بۆ ئەو نووسەرانەیان هەیە؟ ئایا کاتێ ڕەخنەگرانی میلـلی بە زمانی ڕۆژانەی خەڵک لەبارەیانەوە دەنووسن و پێیاندا هەڵدەدەن، بەوە تۆمەتباریان دەکەن، گوایە کەسانی بێئاگان؟

ئەوەی من قسەم لێوە کردووە، ڕەخنەی زاڵی ئێمەیە، دەنا وەک گوتم لێرە و لەوێ هەوڵی گرنگمان هەن، کە بە گشتی هیی ئەو نووسەرانە نین، ناوی ناسراون و خاوەنی جەماوەرن. نەخێر، نووسەرانی ترن. ئەو لاوانەیشن، خەریکی وەرگێڕانی کتێبی فیکریی ڕەخنەییی فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزەکانن. ئەوانەن، گوتاری تۆکمە لەبارەی کۆمەڵێک چەمکەوە دەنووسن. بە داخەوە هەندێکیان هێشتا نەیانتوانیوە خۆیان لە ژێر دەستەڵاتی ئەو نووسەرانە ڕزگار بکەن، کە لە ڕێی وەسف و بە پاڵپشتی جەماوەر گەورە کراون، بەڵام هەندێکیان ئەو هەنگاوەیشیان ناوە. چەند ساڵ لەمەوبەر نووسەرێکی لاو نامەیەکی ئاڕاستەی نووسەرێکی دیار کرد، کە بۆ من ئەو نامەیە زەنگێک بوو، پێی گوتم بە مێژووی نووسینی ئەم پەنجا ساڵەدا بچووەرەوە! هەڵوێستی نووسەرە دیارە کە هێندەی تر دەنگدانەوەی ئەو زەنگەی لە ناو سەرمدا گەورە کرد.

The post لە (ڕەخنەگر کێیە)وە بۆ (ڕەخنە چییە) appeared first on ژنەفتن.

‎  دەکرێت بڕێكی زۆر هاوڕا و كۆك بین لەگەڵ كەسانێك كە لەو بڕوایەدان نیتچە نایەتە ژێر بار، بە واتایەكی تر نیتچە هێندە خزە، هێندە سركە كە ناكرێت بیهێنینە ژێر باری بیرلێكردنەوە، بەڵكوو هاوڕێی بین و لەگەڵی بیربكەینەوە. بیركردنەوەش لەگەڵ نیتچەدا واتە كۆچەریبوون و بیركردنەوەی كۆچەری. بیركردنەوە لەگەڵ نیتچە بیركردنەوەیە لە ڤیتالیتە و زیندوویەتی ژیان و چۆنیەتی ژیان، بە هەڵشاخان و هەڵزنان بە سەر جەستەی تەواوی ئەو تەڵەزگانەی ژیان پێناسە دەكەن، ئامانج و خاڵی سەرەتا و كۆتایی بۆ ژیان و ژین دەنەخشێنن. بە واتایەكی تر ژیانكردن لەناو سەیرورە و ئەو هێڵانەی فیچقەكردن و قوڵپدانی ئارەزوو كە لە خۆیاندا ناچنەوە سەر گرتن و گەمارۆدان و دیلكردنی ژیان. لەگەڵ نیتچە واتە لەگەڵ ژیان كە گیرۆدەی دەستی وەهمگەلێك نەبێت و، ژیانێك كە بارگاوی نەبێت بە جەبر و ناچاری مێژوویی جا هەر ناوێكی هەبێت. لەگەڵ نیتچە ژیان و بیركردنەوە واتە ئەزموونكردنی ئەو ناڕێكی و ئەو نائاسایی بوونەی كە پڕن لە ژیان و، لەلایەن گوتارگەلێكەوە، چ میتافیزیكی و غەیبانییەوە بێت، چ ئەقڵانی كە ڕوویەكی دیكەی میتافیزیكە، گەمارۆدراون، دوورخراونەتەوە و كراون بە حەرام و حەڵاڵی گوتاریی. لێرەوە ژیان و بیركردنەوە لەگەڵ نیتچە ژیانێكە لە ڕیسك و سەركێشیدا، ژیانێكی پڕ لە ڕیسك و سەركێشی گەمارۆنەدراوە بە جەبرگەلێك كە هیچ نین جگە لە مۆراڵی كۆیلە و، ژیان و ستایلی ژیانێكی كۆیلە كە بە كەڵكی ژیان نایەت. بیركردنەوەش ڕزگاركردنی ژیان و ژین و ژیانكردنەوە بەو زیندوویەتی و ڤیتالیتی و دینامیكیەتەی كە پێناسە و پۆلێن و ڕیزبەندی وەرناگرێت، بەڵكوو ژیانە وەك ژیان.

كردەی ژیانكردن وەك ئەوەی دەبێت هەبێت و بژین، كردەیەكە لەناو ململانێ و شەڕی دەستەویەخە دژ بە هەڕ كۆدكردنێكی ژیان جا هەر ناوێكی هەبێت. بەرگەگرتنی ئەو نیهیلیزمەی كە هەیە و خولقاندنی فۆرمگەلێك لە ئیتیكی باڵا و ژیاندۆست بۆ ژیان دوور لە هەر جەوهەرگەرایی و تەڵەزگە و تەڵەگەلێك كە پێمان دەڵێت ژیان چییە و ژیان چی نییە، ئەمەش لەناو پێرسپێكتیڤێكی هێز و ململانێی هێزەكان و ئەو لێكەوتانەی كە لە جەنگی هێزەكان دەكەونەوە.

‎لێرەدا زیاتر ناڕۆین، بەڵكوو كۆچەرییانە دەتانسپێرین بەو پرس و كێشانەی كە لەم کتێبەدا خستومانەتە ڕوو. لەم كتێبەدا كە بەر پرسگەلێكی زۆر دەكەوین و لێرەولەوێ دووبارەبوونەوە دەبینین، ئەڵبەتە ئەو بەشانە لە كاتی جیاوازدا نووسراون، ماوەیەكی زۆریشی بە سەردا تێپەڕیوە.

دەتوانن لەسەرەوە ئەم کتێبە دابگرن.

The post بیرکردنەوە لەگەڵ نیتچەدا appeared first on ژنەفتن.