دروشمی “مەرگ بۆ دیکتاتۆر” لە دەستپێکی شۆڕشی ژینا، ئامادەیییەکی بەرچاوی هەبوو. دروشمەکە هەڵگری ڕەهەندێکی مێژوویییە، دەمانبات بەرەو ئەو پرسیارەی کە دیکتاتۆر لەو سیاقەدا کێیە، ئەو ئایدۆلۆژیایەی لەو پانتایییەدا ئامادەگیی هەیە چۆن کاریگەریی بەسەر ژیانی تاکەوە هەبووە و کۆنتڕۆڵی بارودۆخەکەی کردووە. ئاشکرایە کە بە درێژاییی مێژوو، ئایین و سیاسەت بۆ بەردەوامیدان بە بنەما ئایدۆلۆژییەکانیان و کۆنتڕۆڵکردنی گشت، کۆمەکیان لە یەکدی وەرگرتووە. دیکتاتۆری، پێش هەر شتێک پایەماڵکردنی بیرکردنەوە و ژیانی ئازادانەیە. سەپاندنی دیدگایەکی تایبەتیی ئایدۆلۆژییانەیە بەسەر کۆمەڵگەدا. دیکتاتۆربوون بە سەپاندنی کۆمەڵێک مەرج و یاسا دەبێت کە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆیان بە ژیانی خەڵکییەوە هەیە، لەبری بیرکردنەوەی ئازادانەی خەڵکی، یاسا داندراوە ئامادەکراوەکان هەن (خەڵک بەشداریی پێ نەکراوە لە دانانی ئەم یاسایانەدا، ئەمەش بۆ گرفتێکی بنەڕەتیتر دەگەڕێتەوە کە خەڵک بۆچوونی نەبووە لەسەر یاساکان، لێرەوە پرسیار لەسەر چەمکی هاونیشتمانیبوون دروست دەبێت، کە لەنێو سیستەمە دیکتاتۆرییەکاندا هاونیشتمانیبوونی، نییە). هەر لەم ڕێگەیەوە، بە کەڵکوەرگرتن لە هێزی سەربازی، کۆی سیستەم و مەعریفە و زانیارییەکان، لەلایەن دەوڵەتی دیکتاتۆرەوە کۆنتڕۆڵ دەکرێن. ئەوەی لێرەدا جێی پرسیارە، بابەتی “ئازادی”یە. تاک لە دەرەوەی ئەو بنەما داندراوانە بۆ ژیانی، ڕووبەڕووی مەترسی دەبێتەوە، چونکە تاک لە سیستەمی دیکتاتۆریدا نەک ناتوانێت مانیفێستی خۆی بێت، بەڵکوو خودی سیستەمەکە باوەڕی بە تاکگەرایی نییە (مەبەستم لە تاکگەرایییەکی تەندروستە، کە تاک بتوانێت لەنێو کۆمەڵدا خاوەنی بۆچوونی خۆی بێت)، لەم کاتەشدا کە بڕیار لە تاک سەندرایەوە و ڕێگە درا کە گشت (کل) لەجیاتی تاک بڕیار بدات، کۆت دەکرێتە دەست و قاچی هەمووان و سەری زنجیرەکەش بە دەستی دیکتاتۆرەوە دەبێت، کە دۆخێکی سادۆمازۆشیی لێوە بەرهەم دێت. ئەم زنجیرەش ناپسێت، تا ئەو کاتەی تاکێک هاوار دەکات “پاشا ڕووتە”.  لە بنەڕەتدا هێزی گشت (خەڵکی پۆپۆلیستپەرست)ـە تەمەنی دیکتاتۆر درێژ دەکاتەوە، لێرەوەیە تاک (تاکی ئازاد) دەبێتە مەترسی بۆ سەر دەسەڵاتی دیکتاتۆر، بۆیە کۆی سێکتەرەکان لە خزمەت پرەنسیپەکانی دیکتاتۆردایە، تاک ملکەچی دەسەڵاتی دەوڵەت دەکرێت. پەروەردەش لەنێو ئەو سیستەمەدا پەروەردەیەکی چەقبەستووە و لەبەرکردن و گوتنەوەی باوەڕەکانی دیکتاتۆرە. دیکتاتۆر خۆشویستراو نییە، چونکە دیکتاتۆر خاڵییە لە بنەما ئەخلاقییەکان، لەژێر وەهمی پیرۆزیدا بتێک لە حەقیقەت دروست دەکات. ئەم حەقیقەتەش دەدرێتەوە بە خەڵک، تایپێک لەنێو خەڵکە گشتییەکە بەرژەوەندییان لەگەڵ ئەم  حەقیقەتە ساختەیەدا هەیە، ئەمانیش دەبنەوە گچکەدیکتاتۆر، هەر ئەمانیش هۆکاری مانەوەی دیکتاتۆرن.

بە خوێندنەوەی من، هەر چالاکییەکی ڕزگاریخوازی لە ناوچەکە دژ بە سیاسەتەکانی دیکتاتۆر، چالاکییە دژ بە ئیسلام، دەربازبوونە لە ستەمی ئەو حوکمڕانییە ئایینییە، چونکە ئیسلام چووەتە سیاسەتەوە و حوکمڕانیی پێ دەکرێت. دەتوانم بڵێم هەموو بنەماکانی دیکتاتۆری لەگەڵ ئیسلامدا گونجاون، لێرەوە دروشمی “مەرگ بۆ دیکتاتۆر” لە جێبەندە ئێرانییەکەیدا، تەواو یەکسانە بە دروشمی “مەرگ بۆ ئیسلام”. دیکتاتۆر دژی ئازادییە، ئیسلامیش دژیەتی. دیکتاتۆر لە جێی هەمووان بڕیار دەدات، ئیسلامیش هەمان شت دەکات. بنەماکانی مافی مرۆڤ، لای دیکتاتۆر، بایەخی نییە، لای ئیسلامیش بە هەمان شێوەیە، چونکە خۆی خاوەنی بنەمای داندراوی خۆیەتی. دیکتاتۆر خۆسەپێنە، خودی مێژووی ئیسلامیش شایەدی لەسەر بەربەرێتی و خۆسەپێنیی ئایدۆلۆژیاکە دەدات. مرۆڤ وەک بوونێکی ئازاد لە چوارچێوەی بنەماکانی دیکتاتۆربوون و ئیسلامبووندا جێی نابێتەوە. لە هەر شوێنێک ئیسلام بوو بە هەیمەنە، لەوێدا پۆلیسی ئەخلاق وەک پەتا بڵاو دەبێتەوە. بنەماکانی دەسەڵاتی ئێرانی بە خودایی کراوە، دەرئەنجامیش، دیکتاتۆری لێوە بەرهەم هاتووە (وەکوو ویلایەتی فەقییە). دروشمی “مەرگ بۆ دیکتاتۆر” وەکوو دروشمێکی سیاسی-ئایینی خۆی بەیان کردووە. لە هەر شوێنێک ئایدۆلۆژیا باڵادەست بوو، لەوێدا ستەمکاری هەیە، “بۆ ستەمکاری گەورەترین کێشە و مەترسی ئەو کاتە سەر هەڵدەدات کە خەڵکی پرسیاری سیاسییانە بخەنە ڕوو، ئەو کاتەی سیاسەت لە دەستەیەک بسێننەوە و بیگەڕێننەوە ژێر ڕکێفی هاونیشتمانییان، ئەمەش بەو مانایە نا کە شەڕ لەسەر دەسەڵات بکەن، بەڵکوو بە مانا فەلسەفییەکەی سیاسەت واتە پرسیارکردن لە عەدالەت و ژیانی چاک و هەبوونی فەرمانڕەوای دادپەروەر و ئینجا فەحسکردنی دەسەڵات”. بە بۆچوونی من هەڵەیە دابەشکاری بۆ ئیسلام بکرێت، پێمان وا بێت ئەم ئیسلامە ئیسلامێکی سیاسییە. بەشێک لە نووسەرانی ئێمە کەوتوونەتە ئەو هەڵەیەوە. کاتێک باوەڕت بە بنەماکانی ئیسلام هێنا ئیدی دەستەواژەی وەکوو: ئیسلامی سەلەفی و ئیسلامی سیاسی و ئیسلامی میانڕەو و ئیسلامی دایکم… هیچیان لە بیرۆکەی ئیسلامیبوون دانابڕێت، بەرهەمهێنانی ئەو ڕەوت یان دەستەواژانە لە خزمەت ئیسلامدایە بۆ بەردەوامیدان بە خۆی و خۆمەڵاسدان لە بەرگی میانڕەویدا. بە باش زانینی یەکێکیان و بە خراپ زانینی ئەوی دیکەیان هەڵەیە ولۆژیکی نییە شتێک لە هەمان کاتدا باش بێت و خراپیش بێت.

ژینا نا، بەڵکوو خودی مەرگی ژینا هاواری ئەو منداڵە بوو کە گوتی “پاشا ڕووتە”، لە پاڵ مەرگی ژینا، لە ژیانی ژینا و ژیناکاندا تەنیا دەتوانین دیکتاتۆربوون ببینین. لە ژیانیدا دیکتاتۆری و لە کوشتنەکەیدا بەربەرییەت.

سادیستبوون (وەکوو شوناسی دیکتاتۆر) ناگۆڕێت، بەڵام دۆخی مازۆشی (وەکوو شوناسی خەڵکی حوکمکراو) هەمیشە وەستاو و نەبزۆک نییە، بەڵکوو دەکرێت شۆڕشگێڕی لێوە بێتە دەر. لەنێو ستەم و عەزێتدان و توندوتیژیدا، کاتێک ئایین و کولتوور، پەروەردە، لەپێناو بەردەوامیدان بە دۆخی باو پاڵپشتیی یەکتری دەکەن، مرۆڤە داگیرکراوەکە بێدەسەڵاتتر دەکەن، کە دواتر ئەو تەقینەوە کۆمەڵایەتییەی لێ بەرهەم دێت کە هەموومان شایەدی بووین. یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی ناڕەزایییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێرانیش بە گشتی کە خودی ناڕەزایییەکان بۆ من دەرئەنجامی ئەو ستەمکارییە بوو کە لەوێ حوکمی دەکرد، ئەوە بوو کە لە سەرەتای سەرهەڵدانیدا خەڵک بزوێنەری دروستبوونی ئەو بەناو شۆڕشە بوون، درککردنی خەڵکی بوو بە ستەم، دواتریش وەستانەوە و بەرهەڵستیکردن بەرانبەر بەو ستەمە دیکتاتۆری و ئیسلامییە. ئەم خاڵە لە سەرەتادا ئەرێنی خۆی پیشان دەدات، بەڵام لە دواتردا وا ناکەوێتەوە، چونکە هەر ناڕەزایییەک بۆ بەردەوامیدان بە خۆی پێویستی بە کۆمەڵێک پرەنسیپ و ئامانج هەیە، کە خەڵکە ناڕازییەکە لەنێو خۆیاندا لەسەری ڕێک دەکەون، ئەم بنەمایانەش هەم جێ بە بنەماکانی دیکتاتۆر لەق دەکات، هەم هۆکاری بەردەوامیدانە بە شۆڕش. دروشمی “مەرگ بۆ دیکتاتۆر”، شکاندنی سنووری ئەو حەقیقەتە ڕەهایەیە کە دیکتاتۆر و ئایدۆلۆژیاکەی پێیان وا بوو حەقیقەتن.

لێرەدا بە دەرفەتی دەزانم بە کورتی باس لە پرسێک بکەم، ئەویش بابەتی هونەرە، بە تایبەت هونەر لە دەستپێکی ناڕەزایییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا. لەو هونەرەدا عیشقێک بۆ ژیان دەبینین، عیشقێک کە تامەزرۆی ئازادییە… هونەر شۆڕش دروست ناکات، بەڵکوو شۆڕشە هونەر دەخوڵقێنێت و هونەریش گوزارشتە لە شۆڕش و دەبێتە بزوێنەری بەردەوامیدان بە شۆڕش. کەواتە هونەر و شۆڕش (لە زۆربەی حاڵەتەکاندا) بەبێ یەکدی ناتەواو دەبن. هونەر پێویستی بە ئازادییە و شۆڕشیش هیی مرۆڤە ئازادەکانە. بەشێک لەو هۆنراوانەی کراون بە گۆرانی لە ناوەڕۆکدا دژی ئەو ئایدۆلۆژیایەن کە لەو ناوچەیە حوکم دەکات.

با دێڕێک بە نموونە وەربگرین:

“لەپێناو هەڵهاتنی خۆر دوای شەوگارێکی درێژ – برایخورشید پس از شبای طولانی”، لەم دێڕەدا کۆمەڵێک هێما و نیشانە هەن، بۆ نموونە/ شەو: ئەو تاریکییەیە کە باڵی بەسەر جیهانی ئیسلامیدا کێشاوە. هەڵهاتنی خۆر: دەرکەوتنی ڕۆژێکی نوێ لەپاش شۆڕش دژ بە تاریکی. کەواتە لە ڕێی ئەو وشانەوە کە لە هونەری گۆرانیدا خۆی مانیفێست کردووە، دەچینە نێو ماناوە، خودی ئەو واتایانەش کە لە هەناوی وشەدایە، هەڵگری ڕەهەندی کۆمەڵایەتی و مێژووییی گرنگن.

نیشتمان یان ئایین؟

نیشتمان، ئەو شوێنە جوگرافییەیە کە تیایدا دێینە بوون. بوون لەنێو نیشتماندا بژاردەی خۆمان نییە و ئازاد نین لە دیاریکردنیدا، بەڵام هەر لەنێو نیشتماندا دەرگیر دەبین لە تەک پرسی زمان، کولتوور، فەرهەنگ… هتد. 

ئایین، دیاردەیەکی مرۆیییە، لە سەرەتادا بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی مرۆڤ دروست بووە، دواتر دیدگاکانی بۆ ژیان داڕشتووە. لە سەردەم و هەلومەرجێکدا کۆمەڵێک بنەمای بۆ ژیان داناوە کە قابیلی گۆڕان نین؛ لێرەوە دۆگمای ئایینی دروست بووە و ئایین وەکوو ئایدۆلۆژیا خۆی سەپاند. ئایینی ئیسلامیش بە درێژاییی مێژووی خۆی ئەوەی سەلماندووە کە مرۆڤی مەسخ دروست دەکات. بەو واتایەی کە تاکێک بە پەروەردەی ئیسلامیدا بڕوات لە توندترین حاڵەتی ئایینداریدا دەبێتە توندڕەو، لە سادەترین حاڵەتیدا دەبێتە مرۆڤێکی بیرنەکەرەوە.

مێجەر نوئێل لە یاداشتەکانیدا ئەوەی تۆمار کردووە کە کاتێک لە قزلباشێکی لادێنشین دەپرسیت لەسەر چ ئایینێکن، وەڵامی هەمیشەیی ئەوەیە: ئێمە کوردین. “ئێمە کوردین و ئەمەش نیشتمانی ئێمەیە، بۆ نەگبەتی تووشی ئەم تورکە ئێسکقوڕسانە بووین -بۆ سووکێتی و تانووتلێدان پێیان دەگوتن ڕۆمیەکان- کەی ڕەوای حەقە ئێمە ژێردەستەی ئەوان بین؟ گەلێکی زۆردار و دڵڕەقن، ئێمە دەیانبوغزێنین، هیوادارین لە چنگی چەپەڵیان خۆمان ڕزگار بکەین”. واتە بە جۆرێک بڕوادار بوون پەیوەست بووە بە نەتەوەییبوونەوە نەک ئایینێکی دیاریکراو. بە بڕوای من گرفتی ئێستای ناسیۆنالیستەکان ئەوەیە بیر ناکەنەوە، بە ڕادەیەک کە ڕووداوێکی سروشتی ڕوو بدات (هاوشێوەی بوومەلەرزەکەی باکوور و ڕۆژئاوای کوردستان) ئیدی لە خەفەتدا غەرق دەبن و وتاری “لەبەر ئەوەی کوردم بۆیە بوومەلەرزە لە خاکەکەمدا ڕوو دەدات” دەڵێنەوە.

نیشتمان پیرۆزترە لە ئایین، بەڵام پیرۆزتر نییە لە مرۆڤ. ئێمە لە نێوان نیشتمان و ئایین، نیشتمان هەڵدەبژێرین، لەنێوان نیشتمان و مرۆڤ، مرۆڤ هەڵدەبژێرین. مرۆڤ لە ئایین و نیشتمان پیرۆزترە (ئەگەرچی من دژی بەپیرۆزکردنم، بەڵام ناتوانین خۆمان لەو ڕاستییە قوتار بکەین کە هەموو داهێنانێکی مرۆڤ لەپێناو خۆیدایە، تەنانەت ئێمە کە دێین ڕەخنە لە ئایین و دیکتاتۆرییەت دەگرین، لەپێناو مرۆڤدا ئەوە دەکەین). ئایین دەبێتە بکەر و بەردەوام تاکەکان جۆش دەدات لەپێناو پرەنسیپەکانی خۆی، تاکی ئایینداریش دەکرێتە بووکەڵە و لەسەر تەختەی شانۆکە بە پەتی ئایین دەجووڵێنرێت. لە باسی تیرۆریزمدا ئیسلام ناوێکی ئامادەیە. توندوتیژی پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە ئیسلامەوە هەیە. نەک ئایینێک نییە بۆ مرۆڤ و لەپێناو مرۆڤدا، بەڵکوو ئایدۆلۆژیایەکی مشەخۆر و داپڵۆسێنەرە و تا دوائەندازە دژەمرۆڤە. دنیابینییەکی عەرەبییە و لە جێبەندێکدا چەقی بەستووە، لەژێر وەهمی پیرۆزیدا هەموو دەرەوەی خۆی بە نەفرەت و ناشرین دەکات. “وەک زانراوە هەرکام لەو ئایینانەی لە خۆوە ناو نراون بتپەرستی (وەسەنی)، پانتایییەکیان بۆ ئایینە (وەسەنی)ـیەکانی تری جیاوازتر لە خۆیان هێشتووەتەوە. لە مێژوودا نەمانبیستووە ئەو بتپەرستانە ڕۆژێ لە ڕۆژان لەنێو خۆیاندا، لەپێناو باڵادەستیی ئایینێکی بتپەرست، بەسەر ئایینێکی تری بتپەرستدا بە شەڕ هاتبن، وەک ئەوەی بۆ نموونە جووەکان کردوویانە، ئەویش لە شەڕەکانی خودادا کە جێنشینی موسا پێغەمبەر یەشوعی کوڕی نوون، بۆ دەرکردنی دانیشتووانی فەڵەستین (کەنعانییەکان) ئەنجامی دا و وەک تەورات باسی دەکات، لەو شەڕە پیرۆزەیدا دەیان مەملەکەتی لەناو برد”.

گەر نیشتمان بریتی بێت لە زمان و کولتوور و فەرهەنگ، ئەوا ئایین هەر ئەو چنگە چەپەڵەیە وەک هێزێکی داپڵۆسێنەر، بە لەناوبردنی زمان و کولتوور و… هتد، دەیەوێت خۆی بسەپێنێت. کاتێک جەستەمان تووشی ڤایرۆسێک دەبێت، خانەکانی لەشمان نامۆیە بەو ڤایرۆسە، ڕاستەوخۆ دەست بە بەرگری دەکات. جەستەمان نیشتمانە و ئایین ڤایرۆسەکەیە، ئەمە لەکاتێکدا کە ئایینەکە بە نیشتمانەکە ڕەسەن نەبێت. لەنێو نیشتماندا بە کۆی جیاوازییەکانەوە دەتوانین بژین، بەڵام لەنێو ئاییندا جیاوازبوون ناجۆر و کوفرە (موعتەزیلە بە نموونە، کە بیرکەرەوانی نێو ئەو ئایینە بوون، بەڵام هەر زوو لەلایەن ئیسلامییەکان خۆیانەوە کۆتایییان پێ هێنرا).

نیشتمان و ئایین (ئایینێک کە دژ بە سروشتی بوونی ئەو نیشتمانەیە) پێکەوە ناسازێن. کاتێک ئایین ئامادەگیی هەبوو، نیشتمان پاشەکشە دەکات؛ بەو هۆکارەی ئایین وەک ئایدۆلۆژیا پابەندێتی (ئینتیما) بۆ نیشتمان لاواز دەکات. لە ئاییندا خودی نیشتمان تووڕ هەڵدەدرێت، بەڵام نیشتمان هەمووان لە خۆ دەگرێت. نیشتمان ئەو کاتەی یادی قاسم سولەیمانیی تێدا دەکرێتەوە، لە مەترسیدایە. کاتێک خواستی ئیسلام، بە ئیسلامیزەکردنی کۆی کۆمەڵگە و نەتەوەکانە، ڕەنگڕێژکردنی هەمووانە بە ئیسلام، ئیدی نیشتمانێک بوونی نامێنێت و نیشتمانیبوونیش دەبێتە وەهم. نیشتمان زۆر دوورە لەوەی پەیوەستی بکەینەوە بە ئایینەوە، ئایینیش نابێتەوە بە نیشتمان. ئێمە لەنێو نیشتمانێکدا دەتوانین بەرگری لە ئازادیی تاک بکەین، بەڵام لەنێو ئاییندا ناتوانین، چونکە مرۆڤ لە ئاییندا پەیڕەوکارە .هەڵبەت ئەوەی گرنگ بێت لەنێو نیشتمانێکدا، لەکاتێکدا کە هەم دیکتاتۆر و هەم ئایین هەڕەشە بن بۆ سەر ژیانی تاک، بوونی ڕۆشنبیرەکانە. گەرچی ئیسلامی و نەریتپارێزەکان لە ئێستادا ئەم چەمکە وەک تەنز بە کار دەهێنن و لە قسەکانیاندا بەر پێناسەیەک بۆ ئەم چەمکە دەکەوین، وەک بڵێی ئەرکی ڕۆشنبیر ئەوە بێت دڵی ئەوان ڕابگرێت. ئەمە زوڵمێکی گەورەیە لە ڕۆشنبیر، چونکە ئەرکی ڕۆشنبیر ئەوەیە بەرگری لە ئازادی بکات و ڕێگە نەدات بە ناوی ئایین و خوداوە سنوور بۆ ژیان دابنرێت. دەی هەر ئیسلامییەکانن لەم جۆرە ڕۆشنبیرییە دەترسن، بۆیە هەموو هەوڵێکیان ناشرینکردنی ڕۆشنبیرانە. لەم دۆخەدا و لەنێو ئەم نیشتمانەدا چیتر ئایین داینەمۆی هیچ جووڵانەوەیەک نییە و نەبووە (لە مێژووشدا نەمانبیستووە ئایین هۆکاری هەڵگیرسانی شۆڕش بووبێت لەپێناو چاکتربوونی دۆخێکدا، چونکە ئایین بەردەوام تاکی بەقەناعەت دروست دەکات)، بەڵکوو هەر جووڵانەوەیەکی کۆمەڵایەتی دروست ببێت دژ بە ئایین و بنەماکانیەتی.

The post <strong>دەرکەوتەی دیکتاتۆر و ئایین لە دروشمە سیاسییەکۆمەڵایەتییەکاندا</strong> appeared first on ژنەفتن.

لەم دیالۆگەدا، هەریەک لە نووسەر و ڕۆشنبیری لوبنانی (حازم ساغیە) و نووسەر و ڕۆشنبیری عێراقی (کەنعان مەکیە) لەبەر ڕۆشنایی دراوەکانی ئەو سەرچاوە “بنچینە”یەدا کە کولتووری تاک و گروپەکانی جیهانی عەرەبییان لێوە هەڵدەقوڵێت، گفتوگۆ لەبارەی واقیعی تۆتالیتاریزمی عەرەبییەوە دەکەن. نووسەران تیشک دەخەنە سەر ئەو پەیوەندییە توندوتۆڵ و ئۆرگانیکییەی فەرمانڕەوایەتی تۆتالیتێری ـ مۆدێرن بە جومگەکانی ژیان و کولتووری خێڵەکییەوە دەبەستێتەوە، وەکچۆن لە چوارچێوەی گفتوگۆکەشدا قسە لەسەر میکانیزمەکانی پێکهاتن و دروستبوونی تۆتالیتاریزم، ژینگە و فاکتەرە بەهێزکەرەکانی و دواجاریش ئەو سیما و فۆرمانە دەکەن کە لە تۆتالیتاریزمی ئەوروپی جیای دەکاتەوە.

دەقی ئەم دیالۆگەی نێوان ساغیە و مەکیە لەبارەی تۆتالیتاریزمەوە لە جیهانی عەرەبیدا “بە تایبەتی عێراق و سوریا” ساڵێک پاش ڕووخانی رژێمەکەی سەدام حسێن (٢٠٠٤) لە یەکێک لە قاوەخانەکانی “لەندەن” ئەنجامدراوە.

پێشتر لە کتێبی “کۆماری ترس”دا کە ناوەڕاستی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو نووسیویەتی، مەکیە  ڕای وابووە سیستمی فەرمانڕەوایەتی بەعس سیستمێکی تۆتالیتارییە، بە پێچەوانەی ساغیەوە کە پێیوایە تۆتالیتاریزم پەیوەستە بە مۆدێرنەوە لە فیکری رۆژئاواییدا، لە کاتێکدا سیستمی بەعس لە عێراقدا تێکەڵەیەک بووە لە تۆتالیتاریزم و دیسپۆتیزمی خێڵەکی و خێزانی.

سەرباری تێپەڕینی ٩ ساڵ بەسەر ڕووخانی ڕژێمەکەی سەدام حسێن و ئەو واقیعە ئازاربەخشەی سیستمی تۆتالیتاریی ئەسەد لە سوریا بەر لە ڕووخانی خستویەتیەوە، پێدەچێت دڵڕەقیی یەکەمین و دواهەمین کار و کردەوەی بەئەمەکترینی ڕەگەزەکانی دەوڵەت بێت بۆ ئایدۆلۆژیای بەعس: مەبەستم لەو ڕەگەزانەش “شەبیحە”یە.  دەمەوێت ئەوەش بڵێم کە ئەم دیالۆگە زیاتر مۆرکێکی فیکریی شیکاری هەیە و پەیوەندی بە ڕووداوە هەنوکەییەکانی سوریاوە نییە، بەڵام بە جۆرێک لە جۆرەکان پێشبینییەکیشی تێدایە بۆ ئەو ڕووداوانەی کە ئێستا ڕوودەدەن، بە تایبەتی سروشتی سیستمەکە، کۆتاییەکەی و ئەو دابەشبوون و کەرتکەرتبوونەی دەکەوێتە نێو جەستەی کۆمەڵگەکەوە.

دەقی دیالۆگەکەیە:

 ساغیە: کەواتە با باسی تۆتالیتاریزم بکەین.

مەکیە: تۆتالیتاریزمی سیستمەکەی حافز ئەسەد و بەراوردکردنی بە تۆتالیتاریزمی سەدام حسێن.

ساغیە: دەمەوێت باسی ئەوە بکەین کە ئایا ئێمەی عەرەب، بە تۆشەوە، چۆن قسەمان لەسەر تۆتالیتاریزم کردووە؟ هەروەها دەتوانین باسی کارەکەی تۆش بکەین لەبارەی ئەو تەلار و پەیکەرانەی وەک سیمبولی یادگاری (میمۆریاڵ) دروست کراون. بە ڕای من ڕاست نییە بڵێین ڕژێمەکەی حافز ئەسەد تۆتالیتاری یان نیمچە تۆتالیتارییە. من وام پێ باشترە بڵێم سیستمێکی دیکتاتۆریی سەربازییە. 

مەکیە: پرسیارەکە ئەوەیە، ئایا ڕژێمەکەی ئەسەد تۆتالیتارییە؟

ساغیە: من پێم وایە زیاتر سیستمێکی دیکتاتۆریی سەربازییە. ئەگەر لە سروشتی ئەو سیستمانە وردبینەوە دەبینین کە لە توانایاندایە لەیەک کاتدا لە ڕابردوو، لە ئێستا و لە داهاتووش بدەن: ئەوانە لە ڕێگەی سیستمە جێگیرەکەیانەوە گورز لە ئێستا دەوەشێنن، لێدانیشیان لە ڕابردوو پەیوەستە بە ساختەکردن و شێواندنی مێژووەوە، وەکچۆن کێشەگەلێکی ئەوتۆشت لە ئایندەدا بۆ قوتدەکەنەوە کە سەخت دەبێت چارەسەریان بۆ بدۆزیتەوە. بۆ نموونە بەشار ئەسەد: گەر ئیش لەسەر کرانەوەی سیاسی و لیبراڵی و دیموکراتی بکات ئەوا دەوڵەت لاواز دەکات، گەر هەمان ڕێچکەی باوکیشی بگرێت وڵات پڕ کێشمەکێشتر و لە ڕووی ئابووری و کۆمەڵایەتیشەوە لاواز دەبێت. چارەسەر نییە. بۆ نموونە بڕوانە عێراق، بە سەدامەوە کارەسات بوو، بەبێ سەدامیش هەر کارەساتە، لەناو کۆمەڵگەکەدا بڕێکی زۆر ناکۆکی و کینەگەلێک نەشونمایان کردووە کە زۆر سەخت و دژوارن.. 

گۆڕانکاری پێویستی بە خەندە و پێکەنینە هاوشانی بێت، چونکە گۆڕانکاری خۆی کردارێکە دەمبەخەندە و گەشبین

مەکیە: کە دێینە سەر مەسەلەی گەشبینی ـ دیارە ئەم بابەتی گەشبینییەش بۆ خۆی گفتۆگۆیەکی درێژی نێوانمانەـ ئایا ناکرێت بە ڕۆیشتنی ئەسەد و سەدام لاپەڕەیەکی نوێ هەڵبدەینەوە، یان دەروازەیەکی نوێ بکەینەوە. بە ڕای من لەسەر ئاستە بابەتییەکە ئەمە یەکەمین بەربەستە، ڕاستە بارودۆخەکە تەواو ڕماوە و شێواو، بەڵام ئەگەری گۆڕانکاری و وەڵامدانەوەشی هەمیشە هەر نێگەتیڤ نییە، واتە بەو مانایە نییە کە بڵێیت دەبێت باجەکە بەم شێوەیە یاخود بەو جۆرە بدرێت.

ساغیە: بەڵام گۆڕانکارییش پێویستی بە خەندە و پێکەنینە هاوشانی بێت، چونکە گۆڕانکاری خۆی کردارێکە دەمبەخەندە و گەشبین. هەمو شۆڕشەکان بەڵێن و مژدە بە میللەتان دەدەن، لە کاتێکدا رزگاربوون لە دیکتاتۆری و تۆتالیتاریزم بەرەو کۆکردنەوەی تەرمەکانمان دەبات، واتە گۆڕان بە ئازار و تاڵییەوە، لە خراپترین حاڵەتیشدا دەڵێیت: خەڵک کەمتر دەمرێت…

مەکیە: وەک دەزانیت زۆرینەی هەرە زۆری خەڵکی سوریا سوننەن کە لەنێویاندا بڕێکی زۆر فەندەمێنتالیست هەن، ئایا دوای سی ساڵ لە فەرمانڕەوایەتی سیستمێکی نیمچە تۆتالیتێر، سەرکردایەتیەکی سونیی ئەڵتەرناتیڤ نییە بۆ ئەو بارودۆخە؟ ئایا هەر عەلەوییەکان لە دەسەڵاتدا دەمێننەوە؟

ساغیە: ئەم جۆرە جەنگە ناوخۆییانە نە پێویستی بە بڕوایە نە بە سەرکردایەتی. بە دیوێکی دیکەدا، کۆمەڵگە پێویستی بە سازدان و مۆبێلایزکردنە، هەر بۆیە ئەو لایەنەی هەڵدەستێت بە پرۆسەی مۆبێلیزەکردنێکی خێرا بەسەر هەمو شتێکدا زاڵ دەبێت. بە درێژایی سی ساڵ حافز ئەسەد توانی سوریا لەبەریەک هەڵبوەشێنێت تا هەموو شتێک لەژێر کۆنترۆڵی دەسەڵاتدا بێت. 

مەکیە: لە عێراق زیاتر؟

ساغیە: لە عێراق زیاتر نا، چونکە فۆرمی سوریا جیایە لە فۆرمی عێراقی، لە سوریادا سەرکوتکردن کەمترە، بەڵام کۆنترۆڵکردنی مەرجەع تیایدا زیاترە. حافز ئەسەد دەستی بەسەر هەموو ئەو مەرجەعانەدا گرت کە بە شێوەیەکی تەقلیدی سوننی، عەرەبخواز و یەکخواز بوون و دەیانویست فەڵەستین ئازاد بکەن، بەمەش بارودۆخێکی زۆر ئاڵۆزتری خوڵقاند. لە کاتێکدا مەسەلەی عەرەبخوازیی لە عێراقدا بە شێوەیەکی تەقلیدی سونییانە بووە و پەیوەست بووە بە دەوڵەتەوە. 

مەکیە: بەو مانایەی کە ڕژێمەکە سەرکەوتوو نەبووە لەوەی بە شێوەیەکی سەراپاگیر خۆی بەسەر تەواوی کۆمەڵگەدا بسەپێنێت.

ساغیە: لە کاتێکدا شیعە (بە تایبەتی لە ڕێگەی نەجەفەوە) مەرجەعی تایبەت بە خۆیان بەرهەم هێناوە،   لێرەدا جیاوازیان لە کەلامی سوننە تەواو ئاشکرایە. بەڵام عەلەوییەکان لە سوریا سوننیەکان وەک ئەو کەسانە پیشان دەدەن کە هەستی عەرەبایەتی خۆیان لەدەستداوە. 

مەکیە: خۆ سەدام حسێنیش لەسەر هەمان مەسەلە ئیشی کردووە، سیمبول و ئیکۆنە تایبەتەکانی شیعەی هێنا و لە سیاسەتەکانیدا بەکاری هێنان.

ساغیە: بەڵام ئەم مەسەلەیە لە عێراقدا مۆرکێکی سیاسی کاڵتری هەبوو بە بەراورد بەوەی کە لە سوریا دەبینرا، واتە کەڵکەڵەی عەرەبخوازیی و عەرەبچێتی شیعی بەمانای عەرەبخوازییەکە کە لە دەوڵەتی مۆدێرن و سیستمەکەی ڕزگاری بووە، عەرەبچێتی بن و بنەچەیە، بارگاوی بە شەرەف و سەربەرزی و ئاکار، تێكەڵ بە خوێنی عەرەبی. ئەم شتانە لای شیعە هەن، لە کاتێکدا لای سوننە نین. بە مانایەکی دی، عەرەبچێتی سوننە سیاسییکراوە، بەو مانایەی کە شیعی وا خۆی بەسەر سوننیدا با دەدات کە لەو عەرەبترە، وەکچۆن سوننی بە پیسبوو بە خوێنی تورکی دەزانێت، لە کاتێکدا کە سوننی کار لەسەر یەکێتی (یەکێتی عەرەبی) لە سیاسەتدا دەکات، شیعی ئەو یەکگرتن و یەکێتییەی بۆ گرنگ نییە. بەڵام سەدام توانی مەرجەعەکانی شیعە لەبەریەک هەڵوەشێنێت و ئەوەی خۆی بەدڵیەتی بیبات. ئەو دەیویست بڵێت ئێوە بنچینەی ڕەسەنی عەرەبن، دە وەرنە ناو ماشێنی ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزمەوە. سەردەمانێک ئەمە لە بەعسدا ئیشی دەکرد، بەپێی قسەکانی “حەنا بەتاتۆ”ش، هێزی حیزبی بەعس لە سەرەتاکانیدا لەنێو شیعەکاندا هیچی کەمتر نەبوو لە هێزی لەنێو سوننییەکاندا. 

مەکیە: بە ڕای من حەنا بەتاتۆ لەم وەسفە مێژوییەیدا زیادەڕۆیی کردووە..

ساغیە: بەڵام کە بەعسییەکان گواستیانەوە بۆ قۆناغی میلیتاریزەکردن “بەسەربازیکردن”. ئیدی کێش و قورسایی سوننەکان زیاتر بو لە شیعەکان. دیارە دەزانیت ناوەکانی وەک (فؤاد الركابي، طالب الشبيب، حازم جواد، سەعدون حماد و هاني الفكيكي) کە لە سەرکردە سەرەکییەکانی حیزبی بەعس بوون هەموویان شیعە بوون. بە گشتی پرسیارەکە لای من ئەوەیە کە چۆن دەکرێت لە تۆتالیتاریزم لەسەر ئاستی کولتوور و هونەر شانبەشانی هەموو ئەو فۆرمانەی لە کولتووری خۆماڵیدا هەن، بکۆڵینەوە. کە وا دەڵێم ماڵی ئەسەد و ماڵی تکریتیم لە خەیاڵدایە.

مەکیە: جارێ با مۆدێرنە بخەینە ئەولاوە، سیستمی تۆتالیتاریی سادە و ساکارە لە پێکهاتەکەیدا و زۆر ئاڵۆز نییە، وەکچۆن پێویستیشی بەو میکانیزمە ئاڵۆزە نییە کە سۆشیال دیموکرات کاری لەسەر دەکات. سیستمی تۆتالیتێر بۆئەوەی ئیش بکات پێویستی بە سەفسەتەگەری و گەمەی شێوێنەر نییە. نە هیتلەر و نە ستالینیش سۆفیست نەبوون، واتە تۆتالیتاریزم لە سروشتێکی ناوەکییەوە دروست دەبێت کە هەیە و پێویستی بە تیۆریزەکردنێکی ناوەکیی ئاڵۆز نییە.

ساغیە: بەڵام پێویستی بە ڕێککەوتنە لەسەر وەرگرتنی هەندێک سیمای مۆدێرنە، واتە بە تەنها زیندانەکان و ئەشکەنجەدان نا، بەڵکو بایەخدان بە بناغەی حیزب و سیستمی فێرکاری و .. هتد.

مەکیە: ئەمە لە سوریا و عێراقدا جێی بایەخ نەبووە. خێزان ناکۆک نەبووە لەگەڵ ئەو جۆرە شتانەدا، ئەمەش دۆخێکی گرنگە و دەبێت وریای بین. بۆ نموونە فەرمانڕەوایەتی سەدام لەیەک کاتدا هەم خێزانی بووە و هەم ناخێزانیش! ئەو لەناو خێزانەکەی خۆیشیدا سەرکوت و داپڵۆسینی کردووە و کەسانی لەدەرەوەی خێزانەکەیەوە هێناوەتە ناوەوە. بەڵام لە ساڵانی کۆتایی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا زیاتر پشتی بە خێزان بەستووە. ئەوەی کە لێرەدا گرنگە ئەو ڕاستییەیە کە ڕژێمی عێراقی بەر لە هەڵگیرساندنی جەنگەکانی، واتە بەر لە ١٩٨٥، لە قۆناغی تۆتالیتاریزمێکی پەتی و ڕووتدا بووە، دیارە ئەم قۆناغەش زۆر گرنگ بووە چونکە تێیدا دەزگای ئاسایش کۆنترۆڵی سوپا دەکات. لە سیستمی تۆتالیتێردا پۆلیس و هەواڵگریی کۆنترۆڵی سوپا و دەزگاکانی تر دەکەن، ئەمەش لە عێراقدا هەبووە. من خۆم لە کتێبی “کۆماری ترس”دا ئەو دۆخەم بە ژمارە هەڵسەنگاندووە، هەروەها قسەم لەسەر ئەوە کردووە کە چۆن ئەو دەمە دەسەڵات پراکتیزەکراوە لە کاتێکدا هێشتا سەدام کوڕەکانی مناڵ بوون و لە دیمەنە سیاسییەکاندا دەرنەکەوتون، واتە ئەو دەمە فەرمانڕەوایەتییەکە خێزانی نەبووە.   

ساغیە: ئاه، بێگومان. بە دڵنیاییەوە، هەر سیستمێکی تۆتالیتێر یان تەنانەت دیکتاتۆریی سەربازیی سنوورەکانی فەرمانڕەوایەتی خێزان تێدەپەڕێنێت. بەڵام شتێکی تیۆری زۆر گرنگیش هەیە. لە وڵاتێکی وەک ئەڵمانیا تۆتالیتاریزم ئەفسانەی خێزان لەناو کۆمەڵگەدا دادەهێنێت، لە کاتێکدا لە وڵاتانی ئێمەدا خێزان هەیە، خێڵ هەیە، هەر بۆیە هیچ بیرکردنەوەیەکی ڕاسیستییانە یان بیرکردنەوە لێی بوونی نییە، چونکە لە بنەڕەتدا خێڵ هەیە.

لە خۆرئاوا چەمکی خێڵیان وەرگرتووە و خستویانەتە نێو ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزمەوە. لە خۆرهەڵاتیشدا و سەرباری بوونی خێڵ تێیدا، هەمان شت ڕوویداوە، بەڵام جودا لەوەی کە لە سیستمە تۆتالیتارییە خۆرئاواییەکاندا پشتی پێبەستراوە

مەکیە: هەست دەکەم باش لە قسەکانت ناگەم، تۆ تیۆریزە بۆ شتێکی تر دەکەیت.

ساغیە: من باس لە شێوەیەکی تایبەتمەندی تۆتالیتاریزم دەکەم لەو کۆمەڵگانەدا کە ئەوروپی نین، بەتایبەتی مەبەستمە بڵێم لێرەدا “هانا ئارێنت” سوودمان پێناگەیەنێت و هیچ کەرەستەیەکی دەوڵەمەندی ئەوتۆمان سەبارەت بەم حاڵەتە خێڵەکییە پێشکەش ناکات.

مەکیە: هانا ئارێنت وا سەیری وشەی خێڵایەتی کردووە کە بردویەتیە ناو چەمکی نەتەوایەتییەوە. لە خۆرئاوا چەمکی خێڵیان وەرگرتووە و خستویانەتە نێو ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزمەوە. لە خۆرهەڵاتیشدا و سەرباری بوونی خێڵ تێیدا، هەمان شت ڕوویداوە، بەڵام جودا لەوەی کە لە سیستمە تۆتالیتارییە خۆرئاواییەکاندا پشتی پێبەستراوە. لێرەدا نابێت ئەو جیاوازیەت لەبیر بچێت کە لەنێوانی خێڵی مەزهەبی و ئەو خێڵەدا هەیە کە ئارێنت باسی کردووە. لە حاڵەتی هیندیدا بۆ نموونە ڕقی خێڵێک لە خێڵێکی دی بوونی جیاوازی ئەوی دی ڕەتناکاتەوە.

ساغیە: لە ئەوروپادا خێڵ ئەوەندەی حاڵەتێکی زەینییە، ئەوەندە ڕیاڵ و واقیعی نییە، واتە گەڕانەوەیەکی ڕۆحییانەیە بۆ خێڵ، یا گۆڕینیەتی بۆ ئایدیایەک وەک ئاماژەیەک بۆ بەر لە مۆدێرنە.

مەکیە: خۆی ئەمە کێشە مەترسیدارەکەیە، لەنێوان خێڵ لە سەدەی نۆزدەیەم و خێڵی ئەمڕۆدا هیچ پەیوەندییەک نییە. دیاردە نوێکە لە خۆرئاوادا پشت بەو ئامرازانەی پەیوەندیکردن دەبەستێت کە لە سەدەی نۆزدەیەمدا نەبوون.

ساغیە: بە ڕای من لای ئێمە دۆخەکە جیاوازە و بە شێوەیەکی ترە. چونکە ئێمە ئەم خێڵە نوێیەی کە هەمانە دەیبەستینەوە بەو خێڵەی بەر لە ٨٠٠ ساڵ هەبووە، لە کاتێکدا هیتلەر دەیبەستەوە بە ئامرازی پڕوپاگەندەوە. دیارە لە حاڵەتی هەر یەکە لە ڕژێمەکانی حافز ئەسەد و سەدام حسێنیشدا بە بەراورد لەگەڵ دۆخە زەینییەکەی هیتلەر، مامەڵەکردن لەگەڵ هۆز و خێڵدا واقیعیتر بووە.

مەکیە: بەڵام لە یادیشت نەچێت کە هۆز و خێڵ لە تۆتالیتێرە عەرەبییەکاندا خێڵی عەرەبیین.

ساغیە: لەسەر ئاستی گوتار، هەرگیز هیتلەر وەک “برایان” لەگەڵ جەماوەرەکەی نادوێت، بەڵکو وەک “هاوڕێیان”، لە کاتێکدا لای ئێمە وەک برایان لەگەڵ جەماوەر دەدوێن. ئێمە پێویستمان بە کۆششێکی زۆر نییە بۆ ئەوەی بونیادە قوڵەکانی خەیاڵدان جۆش بدەین و ببزوێنین، لە کاتێکدا هیتلەر پێویستی بە کۆشش و ماندووبوونێکی زۆر بوو بۆ جوڵاندن و شڵەقاندنی ئەو گۆمە مەنگە. بەڵام لەوەش گرنگتر ئەو ڕاستییەیە کە دەشێت حیزب لە ئەڵمانیا زۆر مۆدێرنتر بێت وەک لەلای ئێمە، چونکە ئاستەکانی مۆدێرنە لە حیزبی نازییدا زۆر زۆر زیاترە لە ئاستەکانی مۆدێرنە لەلای حیزبەکانی ئێمە، بە هەمان شێوەش بۆ بەکارهێنانی ئامرازی مۆدێرن لەناو حیزبی مۆدێرندا.

بزاوتە ئایینییەکان کە ئێستا گۆڕاون و وەک جاران نەماون، ئەمێستا لە فۆرمێکی دیکە و بە ڕەنگێکی ترەوەن، جارێک بە ناوی ناسیۆنالیزمی عەرەبی و جارێک بە ناوی ئایینەوە، ئەمانە فۆرمی دیکەی نوێی خێڵەکین.

مەکیە: ئەوەیان پەیوەندی بە گەشەی پیشەسازییەوە هەیە لای ئەوان..

ساغیە: ئەوەش زۆر گرنگە..

مەکیە: لای من مەترسی تێزەکەی تۆ ئەوەیە کە پێت وایە ئەو سیستمە خێڵەکییە مەزهەبیەی لای ئێمە هەیە گۆڕانی بەسەردا نایەت، لە کاتێکدا من پێم وایە دەگۆڕێت، وەک بزاوتە ئایینییەکان کە ئێستا گۆڕاون و وەک جاران نەماون، ئەمێستا لە فۆرمێکی دیکە و بە ڕەنگێکی ترەوەن، جارێک بە ناوی ناسیۆنالیزمی عەرەبی و جارێک بە ناوی ئایینەوە، ئەمانە فۆرمی دیکەی نوێی خێڵەکین.

ساغیە: من ناڵێم کۆنن، بەڵکو توانای گەڕانەوەیان بۆ کۆن هەیە. با دیاردەی پەیکەرەکان بە نموونە بهێنینەوە، دیارە بە تەنها مەبەستم لە پەیکەرە مادییەکان نییە، بەڵکو پەیکەرەکان وەک دۆخێکی زەیینی. لە جیهانی عەرەبیدا حیزب زۆر بە ئاسانی دەستی بە پەیکەرە کۆنەکان دەگات. چونکە کۆمەڵگەکان لە کۆندا دەژین (تا ئێستاش موتەنەبی لەسەر ئاستی هونەری هەر وەک خۆیەتی). دیارە ئەم دیاردەیە لە خۆرئاوادا نەماوە، ئەڵمانیاش بە فۆرمی مۆدێرنتر و ڕێکخراوتر گوزارشتی لە تۆتالیتاریزمەکەی کردووە.

مەکیە: دەتوانیت پێم بڵێیت ئەو شتانە چین کە بە بەراورد بە سیستمە تۆتالیتێرەکانی خۆرئاوا لە دیاردەی سیستمە تۆتالیتێرە عەرەبییەکاندا ناگۆڕێن؟

ساغیە:  هەمو شتێک دەگۆڕێت، بەڵام ڕێگەی داخراویش هەن کە هەندێکجار دەگەنە قۆناغێک کە بەری دەکەوێت و دەیگەڕێنێتەوە بۆ دواوە و دیسانەوە بەردەوام دەبێتەوە. دیارە ئەم چیرۆکە لە دۆخی ئەوروپیدا جیاوازە، چونکە خۆی لە ئاوێنەکەی خۆیدا دەبینێت، لە کاتێکدا ئێمە خۆمان لە ئاوێنەی ئەوروپی و ئاوێنەی کۆندا دەبینین، چیرۆکەکە تەواو ئاڵۆز و پێکداچووە.

مەکیە: با بگەڕێینەوە بۆ سیستمە تۆتالیتارییەکانی لای خۆمان (لە سوریا و عێراق)، هەروەها ئەو خاڵە جیاوازانەی تۆ باست کردن. تۆ وتت سیستمی تۆتالیتاری لە سوریا، کۆمەڵگەی لەبەریەک هەڵوەشاندووە و بەندی هەموو پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی پچڕاندووە. ئەی کەواتە چۆن ئەم سیستمە دەتوانێت ئەم پارچە لەبەریەکهەڵوەشاوانە کۆبکاتەوە، واتە یاسایەک کە هەموویان یەکبخات؟

ساغیە: با کتێبی کۆماری ترس بە نموونە بهێنینەوە، تۆ دەڵێیت سەدام حسێن گەندەڵ نییە چونکە عاشق و مەستە بە مێژوو. لێرەدا هەست دەکەم وێنەیەکی خۆرئاواییت وەرگرتووە، چونکە هیتلەر و ستالینیش شەیدا و عاشقی مێژوو بوون، مەبەستم لەوەیە کە تۆ لایەنە تایفی و خۆماڵییەکەی بابەتەکەت فەرامۆش کردووە و بە تەنها پشتت بە کۆپی سیستمە تۆتالیتێرە مۆدێرنەکان بەستووە.

مەکیە: ئەمەی  تۆ دەیڵێیت لەسەر ئاستە ئاکارییەکە ڕاستە، بەڵام لەسەر ئاستی زیرەکی…

ساغیە: جیاوازی من و تۆ لەوەدایە کە تۆ بە تەنها کار لەسەر مۆدێرنە دەکەیت، تۆ پێت وایە تۆتالیتاریزم کۆمەڵگە دەگونجێنێت، کە ئەمەش دیسان کاریگەری مۆدێرنەی خۆرئاواییە، بەڵام کۆمەڵگەش تۆتالیتاریزم دەگونجێنێت. هیتلەر کێشەی خێزان و مەزهەبی نەبووە، کێشە ئایینییەکانی نێوان کاتۆلیک و پرۆتستانتیش لە ئەڵمانیادا چارەسەر کرابوون، لە کاتێکدا کێشەکە لە عێراقدا تەواو جیاوازە و تایفەگەری و مەزهەبگەری لە هەموو شتێکەوە هەڵدەقوڵێن و نائاگایانە و بە زیاد لە شێوەیەک کاریگەریان لەسەر هەموو شتێک هەیە. لەژێر ئەم کاریگەرییە نائاگاییەشدا ڕژێمەکە زیاتر مەیلی بەلای پشتبەستن بە پەیوەندییە خێزانییەکانە، بەڵگەش بۆ ئەمە پتەویی دەزگای برایەتی و ئامۆزایەتییە، لە کاتێکدا ئەمە لە ئەڵمانیادا نەماوە.

مەکیە: تکایە لەم تەڵەزگەیە دەرمبهێنە، ئەگەر سەدام و دڵڕەقییەکەی لەو ماوە درێژەی فەرمانڕەوایەتیدا و بە هەموو ئەو جەنگانەوە کە عێراقی پێدا ڕۆیشتووە نەیتوانیبێت کۆمەڵگە لە خێڵەکی و مەزهەبگەری دەربهێنێت، ئەی چی بکەین باشە؟

ساغیە: کێشەکە لەوەدایە کە ئێمە نازانین برا و ئامۆزاکانی هیتلەر و ستالین کێن، لە کاتێکدا تۆتالیتاریزم لەلای ئێمە تەواو پشتی بە برا و ئامۆزا بەستووە.

مەکیە: بەڵام ستالینیش پشتی بە جۆرجییەکان بەستبوو..

ساغیە: ڕاستە پشتی بە جۆرجییەکان بەستبوو، بەڵام وەک خێزان نا، بەڵکو وەک هەموو بزووتنەوەی جۆرجی. دیارە سەدامیش هەرگیز لە تکریتی نەداوە، چونکە لە بنەڕەتدا بزووتنەوەیەکی تکریتی نەبووە، بە پێچەوانە تکریتیبوون گەشە و نەشونمای کردووە، لەگەڵ سەدامدا شتێک بە ناوی تکریتییەوە گەشەی کرد. من خۆم پێشتر و بەر لە سەدام وشەی تکریتیم نەبیستبوو، ئەگەرچی ئەو خۆی ناوی خێزانە بچوکەکانی هەڵگرتووە.

مەکیە: ئەوەیان سەپێنراوە بەسەر سەدامدا، گوایە ئەو بە بنەچە تکریتییە…

ساغیە: بەڵام ستالین سەرباری پشتبەستنی بە کۆمەکی جۆرجییەکان، لەهەر شتێکی داوە کە بۆنی بزوتنەوەیەکی نەتەوەیی جۆرجی لێهاتبێت…

مەکیە: بەڵام جیاوازییەک هەیە لە دۆخی عێراقیدا و بە تایبەیش لە ترۆپکی سیستمی تۆتالیتاریی بەعسیدا، چونکە پاش جەنگی دووەمی کەنداو تۆتالیتاریزمی بەعسی تێکشکا، من ئەمەم لە پێشەکی چاپە نوێیەکەی کۆماری ترسدا نووسیوە، تێڕوانینی من وا بوو کە ئەو ڕژێمەی لە کۆماری ترسدا باسم کردووە بەسەرچوو، گۆڕا و نەما. ئەو ڕژێمەی بە شێوەیەکی سیستماتیک و بەرنامە بۆداڕێژراو خەڵکی دەکوشت، کەوتە بڕینی دەست و گوێی خەڵکی و مۆرلێدان و کوتینی نێوچەوان و سەریان. ئەو سیستمە تەواو لاواز بوو، هەر بۆیە پەنای دەبردە بەر ئەو جۆرە لە سزادان. ئاشکرایە کە تۆتالیتاریزم لاواز بوو، هەروەها گۆڕا بۆ شتێکی تەواو جیاواز. دیارە ئەم گۆڕانە دەرەنجامی شۆڕش یان شتێکی لەو جۆرە نەبوو، بەڵکو زادەی ئەو گۆڕانکارییانە بو کە بەهۆی جەنگی دووەمی کەنداوەوە بەسەر وڵاتەکەدا هاتن. سێیەکی وڵات “کوردستان” کەوتە ژێر کۆنترۆڵی کوردەکانەوە، کۆنترۆڵیش بەسەر باشووردا وەک جاران نەما. بە مانایەکی دی، ئەو کۆنترۆڵە ڕەهایە بەسەر وڵاتدا نەما و ڕژێمەکە وەک سیستمی فەرمانڕەوایەتی ئەڵمانیای پاش جەنگی جیهانی یەکەمی لێهات.

ساغیە: لێرەدا فۆرمێکی دیکە لە جیاکاریکردن لەنێوان سیستمە تۆتالیتێرە خۆرئاواییەکان و ئەو تۆتالیتێرانەی دیکە سەر هەڵدەدات کە خۆرئاوایی نین. تۆتالیتاریزمی خۆرئاوایی سەر هەڵدەدات، دەدۆڕێت،  دەڕمێت و هیچ خاڵێکی نییە بۆی بگەڕێتەوە. ئەگەر کاتی خۆی گریمانەی ڕووخانی ستالینیزممان بکردایە، ئەوا شیاو نەبوو ستالین داوای کۆمەک لە جۆرجییەکان بکات، ناشزانین ئایا هیتلەر بەر لە ڕووخانی پەنای بۆ یارمەتی و کۆمەکی کەس بردووە.

لە ئەوروپا بە چاویلکەی دەوڵەت دەڕوانرێتە تۆتالیتاریزم، واتە دەوڵەت یەکسانە بە کۆمەڵگە و بەسەر ئەویشدا زاڵ دەبێت، بەڵام لە کۆمەڵگەکانی ئێمەدا لەلایەکەوە دەوڵەتمان هەیە و لەلایەکی دیکەشەوە نزیکەکان

مەکیە: لەمەیاندا هاوڕاتم..

ساغیە: هیتلەر پشتی بە پلەوپایەیەکی خێزانی یا پەیوەندیی خوێن و خزمایەتی نەبەستووە، لە کاتێکدا تۆتالیتاریزمی عەرەبی، یان گەر وردتر قسە بکەین نیمچە تۆتالیتاری، لەسەر دوو هێڵ ئیش دەکات: لەلایەکەوە گەشە بە کەڵکەڵە و تەندێنسی ناوخۆیی و خۆماڵی دەدات، لەلایەکی دیکەشەوە دەست بەسەر تەواوی وڵاتدا دەگرێت. لە سوریا لازقییە و دراوسێ ڕیفییەکەی دەگرێت، بەڵام لە هەمان کاتیشدا سوریایەکی تۆتالیتێر بونیات دەنێت. گەشە بە ڕەگەزەکانی لایەنگیری خۆماڵی دەدات کە ئەوەش بنەما سەرەکییەکەیە، بۆئەوەی گەر ئەزمونە تۆتالیتێرەکە لە سەنتەردا ڕووخا، لەملاوە لازقییە و تکریتی هەبێت، بنەمایەکی هەبێت کە بۆی دەگەڕێتەوە. ئەم ئاڕاستەیە لای هەر یەکە لە حافز ئەسەد و سەدام حسێنیش هەبووە.     

مەکیە: لەمەیاندا لەگەڵتدا نیم، چونکە داڕمانی سیستمی تۆتالیتاری بە سروشتی خۆی داڕمانێکی تەواو و یەکجارەکییە.

ساغیە: لە ئەوروپا بە چاویلکەی دەوڵەت دەڕوانرێتە تۆتالیتاریزم، واتە دەوڵەت یەکسانە بە کۆمەڵگە و بەسەر ئەویشدا زاڵ دەبێت، بەڵام لە کۆمەڵگەکانی ئێمەدا لەلایەکەوە دەوڵەتمان هەیە و لەلایەکی دیکەشەوە نزیکەکان. لە سوریا و عێراق فەرمانڕەوا تۆتالیتێرە، بەڵام لەبەر هۆیەک کە گەمارۆ دەدرێت، ڕادەکاتە ناوچەکەی خۆی و گەمەی نزیکایەتی و خزمخزمێنە دەکات، کە بەمەش کێشەیەکی گەورە هەم لە یاسای دەوڵەتدا و هەم لە هەڵگیرساندنی جەنگی ناوخۆدا دەخوڵقێنێت. دیارە ئەمە لای هیتلەر وا نەبووە. هیتلەر بۆ کوێ بچوایە، بۆ نەمسا؟ ئەو خۆی لە بنەڕەتدا کەسێکی بێڕیشە و هەڵکەنراو بووە. ئەی ستالین، بچوایە بۆ جۆرجیا؟ بەڵام سەدام و ئەسەد دەچن بۆ تکریت و لازقییە، لەوێ بونیادیان هەیە، لەوێ تایفە و ناوچەی جوگرافی تایبەت بە خۆیان هەیە.

مەکیە: ئایا ئەمە مانای وایە هیچ نەگۆڕاوە، بەڵام ئەوەشت لەیاد نەچێت کە یەکێتی سۆڤێت هێدی هێدی گۆڕا و یەکسەر وەک ئەڵمانیا دانەڕما، لەنێوان مێژقوی داڕمانەکە ١٩٨٩ و نێوانی ماوە کلاسیکییەکەی تۆتالیتاریزم چەند دەیەیەکی خایاند، وەکچۆن داڕوخانێکی بەردەوامیش هەبوو لەگەڵ کرانەوەیەکی لە سەرخۆ و سادە. بە ڕای من هەمان شت لە سوریاش شیاو بوو، بەڵام عێراق شتێکی دیکەیە.

The post تۆتالیتاریزمی عەرەبی: بنچینەکانی، فۆرم و پەیوەندییە خێزانی و خێڵەکییەکانی appeared first on ژنەفتن.

ئه‌م دیالۆگه‌ش كه‌متازۆر هه‌وڵدانه‌ بۆ نزیكبوونه‌وه‌ له ‌كه‌شوهه‌وای ڕۆمانی “ئاهه‌نگی سابرێن”.

نادین سوتێل: ڕۆمانی ئاهه‌نگی سابرێن له ‌یه‌ك كاتدا بۆ بیركردنه‌وه‌ له ‌سێ شت بانگهێشتمان ده‌كات: له‌ فیلمه‌كه‌ی كۆستا گافراس، له‌ سه‌گه‌كه‌ی داڤید لانش‌ و ڕۆمانه‌كانی فۆكنه‌ریش كه‌ مالرۆ پێی وایه‌ ده‌رباره‌ی بابه‌ت ‌و تیمه‌ی دۆخی مرۆییه‌ وه‌ك “ئاماده‌گی تراژیدیای گریكی له‌ ڕۆمانێكی پۆلیسیدا”…

ڤارگاس یۆسا: بیرۆكه‌كه‌ت سه‌باره‌ت به‌ ڕۆمانی فۆكنه‌ریی ته‌واو سه‌رسامی كردم. فۆكنه‌ر یه‌كه‌مین رۆماننووسه‌ كه‌ من خوێندبێتمه‌وه‌‌ و قه‌ڵه‌م ‌و كاغه‌زم به‌ده‌ستمه‌وه‌ گرتبێت تاوه‌كو هه‌وڵبده‌م بونیاده‌ زه‌مه‌نییه‌كانی رۆمانه‌كانی شیته‌ڵ بكه‌م ‌و گرێ ‌و ته‌لیسمه‌كانی ئه‌و شێوازه‌ بكه‌مه‌وه‌ كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ وێنه‌كانی خۆی ڕێكده‌خات. تراژیدیای گریكی؟ ڕۆمانی پۆلیسی؟ به‌ دڵنیاییه‌وه‌! له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ڕووداوه‌كان له ‌سنووری فه‌نتازیا لا ده‌ده‌ن ‌و تێی ده‌په‌ڕێنن، هه‌ر بۆیه‌ ده‌بێت كه‌شف بكرێن. ڕه‌نگه‌ ئه‌وه‌ خۆی جۆرێك له ‌شۆك دروست بكات، كاتێك ئازار ‌و ئه‌شكه‌نجه‌ ده‌كه‌ینه‌ ماته‌ریاڵێك بۆ داهێنان. به‌ڵام دواجار ئه‌وه‌ش حاڵی نووسه‌ره‌: گۆڕینی ئه‌و شتانه‌ی كه‌ ده‌یانخوێنێته‌وه ‌‌و ئه‌و ڕووداوانه‌ی كه‌ ده‌یانژێنێت بۆ كارێكی هونه‌ریی، وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ مالرۆیش زۆر به‌ باشی ڕوونی كردۆته‌وه‌ دیكتاتۆرییه‌ت ـ به‌ تایبه‌تی ـ تیمه‌یه‌كی زۆر ده‌وڵه‌مه‌نده‌، چونكه‌ ئه‌زموونێكه‌ له‌وپه‌ڕی مه‌وداكاندا، ناچارت ده‌كات ڕووبه‌ڕووی ترس ببیته‌وە. دیكتاتۆرییه‌ت تاقیكردنه‌وه‌یه‌كه‌، له‌ناویدا ده‌توانین له‌سه‌ر ئه‌و شتانه‌ بوه‌ستین كه‌ له‌نێو بوونه‌وه‌ری مرۆییدا باش‌ و خراپن. كه‌ منیش لاو بووم، دیكتاتۆرییه‌تی تریخیلیۆ به‌ نموونه‌ی سیمبولیانه‌ی دیكتاتۆرییه‌ت له ‌ئه‌مریكای لاتیندا داده‌نرا. خاسیه‌ته‌كانی تا دواسنوور ڕۆیشتن: دڕنده‌یی، گه‌نده‌ڵی، به‌ڵام به‌ودیویشدا به‌شانۆكردن. تریخیلیۆ كه‌سێك بوو كه‌ له ‌بواری گاڵته‌جاڕییدا نه‌ده‌به‌زێنرا: ئه‌و رامفێسی كوڕی كه‌ نۆ ساڵ بوو، وه‌ك كۆڵۆنێلێك دامه‌زراندبوو، پاشتر له ‌ته‌مه‌نی دوانزه‌ ساڵیشدا و له ‌ئاهه‌نگێكی گشتیدا كه‌ هه‌موو باڵیۆزه‌كان ئاماده‌ی بوون، كردبووی به‌ ژه‌نراڵ… ئه‌و خۆی وێنه ‌‌و نیگاری پۆشاكه‌ سه‌یروسه‌مه‌ره‌كانی كێشابوو، هه‌روه‌ها شێوه‌ی سمێڵه‌ هیتله‌رییه‌كه‌شی، دیاره‌ نمونه‌یه‌كی ئایدیاڵیش له ‌نیویۆركه‌وه‌ كه‌ خۆی هه‌ڵیبژاردبوو (نموونه‌یه‌ك كه‌ من پێی ده‌ڵێم مانوێل ئه‌لفۆنسۆ) یارمه‌تیدابوو بۆ ئه‌م كاره‌ كه‌ له ‌هه‌مان كاتدا سه‌رۆكی پرۆتۆكۆل ‌و وه‌زیری ئاره‌زووه‌كانیشی بوو. ئه‌و ده‌مه‌ من له ‌به‌شی ئادابی زانكۆی سان ماركۆس له‌لیما، خوێندكار بووم.

نادین سوتێل: مه‌به‌ستته‌ بڵێت كه‌ ئه‌و كه‌ره‌ستانه‌ بوونه‌ ئایدیای ئه‌و كتێبه‌؟

ڤارگاس یۆسا: نه‌خێر، ئه‌وه‌ی كه‌ وای له ‌من كرد تامه‌زرۆی ئه‌و كاره‌ بم ماوه‌ی یه‌كه‌می نیشته‌جێبوونم بوو له ‌كۆماری دۆمینیكان له ‌ساڵی ١٩٧٥دا، ئه‌ویش به ‌بۆنه‌ی وێنه‌گرتنی فیلمێكه‌وه‌ بوو كه‌ له‌ ڕۆمانه‌كه‌م (پانتۆڵ و گه‌شتیاره‌كان)ه‌وه‌ وه‌رگیرابوو. ئه‌وه‌بوو هه‌شت مانگ له‌وێ مامه‌وه‌، به ‌ڕاستی سه‌رم سوڕمابوو له‌و شتانه‌ی كه‌ ده‌مبینین و بۆم باس ده‌كران، تۆقی بووم، وه‌لێ شه‌یدا ‌و تینووش بووم بۆ زانینی ئه‌و شته‌ سه‌یرانه‌، به‌ تایبه‌تی كاتێك زانیم كه‌ له ‌كاتی گه‌شت و هاتوچۆكانی تریخیلیۆ له‌ناوه‌وه‌ی وڵاتدا خه‌ڵكانی ساده ‌‌و ئاسایی كچه‌ پاكیزه‌كانی خۆیان وه‌كوو دیاری پێشكه‌ش كردووه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی پێشكه‌ش به‌ خودایه‌كی بتئاسای بكه‌ن. ئه‌مه‌ شتێكه‌ سكرتێرێكی پێشووی تریخیلیۆ بۆی باس كردووم، ئه‌و ده‌یگوت: “به ‌دڵنیاییه‌وه‌ وابوو! ته‌نانه‌ت كێشه‌ بۆ ئێمه‌ش دروست ده‌بوو، چونكه‌ نه‌مانده‌زانی چیبكه‌ین”. دیاره‌ ئه‌وه‌ بووه‌ مایه‌ی داڕشتنی بیرۆكه‌ی كاره‌كته‌ری ئیورانیا. ڕاسته‌ من ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌م خوڵقاندووه‌، به‌ڵام چیرۆكه‌كه‌ی ته‌واو واقیعییه‌.

نادین سوتێل: تریخیلیۆ له‌به‌رده‌م یاریده‌ده‌ره‌ نزیكه‌كانی خۆیشیدا شانازی به‌وه‌وه‌ كردووه ‌كه‌ ئافره‌ت‌ و ژنه‌كانیانی داگیر كردووه‌،  نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌، به‌ڵكو بووه‌ به‌ خاوه‌نیان…

ڤارگاس یۆسا: به‌ڵی، له‌ وڵاتێكی نێرسالاریدا ئه‌و ویستویه‌تی بزانێت كه‌ داخۆ هاوكار ‌و یاریده‌ده‌ره‌كانی ئاماده‌ن له ‌پێناویدا ته‌نانه‌ت قوربانی به ‌شه‌ره‌فی نێرانه‌ی خۆیشیان بده‌ن. له‌وه‌ش سه‌رسوڕهێنه‌رتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌وانه‌ به‌و تاقیكردنه‌وه‌یه‌ ڕازی بوون، ڕازی بوون به‌ هه‌موو شتێك ته‌نها به‌و مه‌رجه‌ی كه‌ تریخیلیۆ لێیان ڕازی بێت و زویر نه‌بێت! له‌م حاڵه‌ته‌شدا ژنان به‌ دوو دیودا قوربانی بوون: هه‌م قوربانی فه‌رمانڕه‌وایه‌تی دیسپۆتیی و هه‌م قوربانی لۆژیكی نێرسالارییش.

نادین سوتێل: مولازم گارسیا گیریرۆ (كه‌ یه‌كێكه‌ له ‌پیلانگێره‌كان) ده‌ڵێت: وه‌ك ئه‌وه‌ی ویژدانمی سڕیبێته‌وه‌، هه‌میشه‌ دید و تێڕوانینی تریخیلیۆ دێته‌ به‌ر چاوم ‌و به‌رده‌وام له‌به‌رده‌ممدا ئاماده‌ ده‌بێته‌وه‌.

ماریۆ ڤارگاس: تریخیلیۆ له‌وه‌دا سه‌ركه‌وتوو بوو كه‌ توانیبووی له ‌ڕێگه‌ی به‌رنامه‌ ته‌له‌ڤزیۆنییه‌ سه‌یره‌كه‌یه‌وه‌ (سكۆپ ـ ته‌له‌ڤزیۆنی) خۆی به‌سه‌ر ئه‌وانی دیكه‌دا بسه‌پێنێت. هه‌ر بۆیه‌ كاتێك كه‌ له ‌زه‌مینه‌ی واقیعیشدا ده‌بینرا، هه‌ریه‌كێك له‌وانه‌ خاوه‌نی تریخیلیۆیه‌ك بوو له‌ناو خۆیدا. دیاره‌ ئه‌وه‌ش سه‌ركه‌وتنی كرده‌گییانه‌ی دیكتاتۆریه‌ته‌: كاتێك كه‌ ته‌نها به‌سه‌ر سه‌ری خه‌ڵكییه‌وه‌ نابێت، به‌ڵكو له‌ناویشیاندا ڕه‌گ داده‌كوتێت. ئێمه‌ پێمانوایه‌ كه‌ كه‌موكوڕییه‌ك هه‌یه‌ له ‌مرۆڤدا ڕێگه‌ به ‌دروست بوون و له‌دایكبوونی دیكتاتۆرییه‌ت ده‌دات، له‌مسه‌ری چه‌په‌وه‌ بۆ ئه‌وسه‌ری ڕاست، به‌ڵام ته‌نها ده‌سته‌واژه‌ ‌و ریتۆریكه‌كه‌ جیاوازه‌. بۆ نموونه‌ سه‌یری ئه‌مریكای لاتنین بكه‌، نزیكه‌ی 43 ساڵه‌ كاسترۆ له‌سه‌ر كورسی ده‌سه‌ڵات دانیشتوه‌، دوانزه‌ ساڵ زیاتر له ‌ته‌مه‌نی سیاسی تریخیلیۆ! له‌ ڤه‌نزوێلاش هۆگۆ شاڤیز زۆر حه‌زی به ‌بوونی ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌هایه‌، هه‌م بۆ خۆی‌ و هه‌م بۆ كاسترۆیش… له‌ ئه‌فریقاش بڕوانه‌ زینبابۆی ‌و موگای…! ئه‌مڕۆ له‌ جیهاندا به‌رامبه‌ر به‌هه‌ر تاقه‌ سیستمێكی دیموكراسی، پێنج سیستمی دیكتاتۆرییمان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ره‌نجامه‌ دیار‌و به‌رجه‌سته‌كانیشیدا كه‌ بریتین له‌: به‌كارهێنانی هێز، گه‌مه‌كردن به‌ ڕای گشتی، بێزراندنی مافه‌كانی مرۆڤ، دواجار پیرۆزكردنی سه‌ركرده ‌‌و كاریزمایش، پیرۆزكردنی كۆدیۆ (ئه‌و نازناوه‌ی كه‌ فرانكۆیان پێ بانگ ده‌كرد).

نادین سوتێل: ئایا ده‌كرێت ئه‌و پیرۆزكردنه‌ ده‌روازه‌یه‌ك بێت بۆ تێگه‌یشتن له ‌كاردانه‌وه‌ی ژه‌نراڵ ڕۆمان؟

 ڤارگاس یۆسا: ڕه‌فتاری ژه‌نراڵ ڕۆمانی سه‌رۆكی هێزه‌ چه‌كداره‌كان شتێكه‌ باوه‌ڕی پێناكرێت، به‌ڵام وایه ‌‌و ڕاستیشه‌. ئه‌و ده‌چێته‌ ناو چوارچێوه‌ ‌و تۆڕی هه‌وڵێكی پیلانگێرییه‌وە به‌ڵام له‌ دواچركه‌ساتدا په‌كی ده‌كه‌وێت ‌و ناتوانێت له ‌ئایدیاوه‌ بپه‌ڕێته‌وه‌ به‌ره‌و كردار، به‌هۆی جۆرێك له ‌تۆقینی پیرۆزه‌وه‌ تووشی جۆرێك له‌ په‌لوپۆكه‌وتن ده‌بێت و باجه‌كه‌شی زۆر به ‌قورسی ده‌دات!

جۆنی ئه‌بیس دڕنده‌یه‌ك بوو كه‌ به‌ ته‌نها چێژی له‌ ئێش و ئازاری قوربانییه‌كانی ژێرده‌ستی خۆی نه‌ده‌بینی، به‌ڵكو له ‌شێواندن ‌و هه‌ڵته‌كاندنی یاده‌وه‌ریشیان، له ‌ساخته‌كاریكردنی پرۆسه‌كانی تیرۆركردن ‌و شێواندنیان بۆ پرۆسه‌ی به‌ره‌ڵایی سێكسی بۆ نموونه‌.

نادین سوتێل: زیاده‌ڕه‌ویكردن له‌سه‌ركوتكردندا ئۆرستی ئایشێل یاخود ریچاردی سێهه‌می شكسپیرمان بیرده‌خاته‌وه‌. دیاره‌ سه‌رۆكی سه‌رپه‌رشتیارێتی كاره‌كانیش كۆلۆنێل جۆنی ئه‌بیس گارسیایه‌ كه‌ سه‌رۆكی ده‌زگای هه‌واڵگرییه‌ (S.I.M).

ڤارگاس یۆسا: ئه‌م حیكایه‌ته‌ خه‌یاڵییه‌ له‌سه‌ر ئاستی واقیعیش به‌رجه‌سته ‌ده‌بێت! جۆنی ئه‌بیس دڕنده‌یه‌ك بوو كه‌ به‌ ته‌نها چێژی له‌ ئێش و ئازاری قوربانییه‌كانی ژێرده‌ستی خۆی نه‌ده‌بینی، به‌ڵكو له ‌شێواندن ‌و هه‌ڵته‌كاندنی یاده‌وه‌ریشیان، له ‌ساخته‌كاریكردنی پرۆسه‌كانی تیرۆركردن ‌و شێواندنیان بۆ پرۆسه‌ی به‌ره‌ڵایی سێكسی بۆ نموونه‌. ئه‌و له ‌كۆندا ڕێبه‌رێكی وێستگه‌یی بوو، پاشتر بوو به ‌خوێندكارێكی ساخته‌كار له ‌مه‌كسیكۆ ‌و ئیدی هه‌ر له‌وێش كاسترۆی ناسی، هه‌ر له‌وێش توانی نووسه‌ری ئیسپانی خۆسیێ ئالوینا تیرۆر بكات. ئه‌وه‌بوو تریخیلیۆش كردی به‌ كۆلۆنێل ‌و سه‌ركرده‌ی به‌رژه‌وه‌ندیی په‌یوه‌ندییه‌كان.

نادین سوتێل: خودی تریخیلیۆ ئه‌و واقیعه‌ ده‌مامكپۆشراوه‌ ژیاوه‌: ئه‌وانه‌ی كه‌ ده‌بوونه‌ مایه‌ی وه‌ڕسكردن ‌و شێواندنی باری ئارامییه‌كه‌ی، پاشتر به ‌شێوه‌یه‌كی نهێنی دیار نه‌ده‌مان. ئه‌ی چۆن ده‌كرا تیرۆركردنیان ڕابگه‌یه‌نێت؟ 

ڤارگاس یۆسا: ئه‌زانی چی، ئه‌وه‌ شتێكی هێنده‌ ترسناكه‌ كه‌ زۆر قورسه‌ باوه‌ڕی پێ بكه‌یت: تریخیلیۆ به‌وه‌ ڕاهاتبوو كه‌ ڕكابه‌ر ‌و دوژمنه‌كانی ده‌رخواردی قرش بدات. قرشه‌كان له‌ چاوه‌ڕوانی ده‌ستگیركراوه‌كاندا بوون، قه‌ره‌باڵغی ‌و پاڵه‌په‌ستۆی سه‌ره‌گرتنی قرشه‌كان بۆ خواردنی ئه‌و مرۆڤانه‌ ده‌بینرا.. ته‌نانه‌ت پاش ڕاوكردنی قرشه‌كان ‌و كردنه‌وه ‌‌و هه‌ڵدڕینی سكیان، قاییش ‌و كه‌مه‌ربه‌ند ‌و پێڵاوی قوربانییه‌كان له‌هه‌ناوی قرشه‌كاندا ده‌دۆزرانه‌وه‌… ئه‌مه‌ ئه‌وپه‌ڕیی قێزه‌ونی ‌و ترسناكییه‌ كه‌ په‌نابه‌رێكی سیاسی ئیسپانی وه‌ك گالاندیزی پێ بكوژیت، دیاره‌ گالاندیز له‌ناو جه‌رگه‌ی نیویۆركدا ڕفێندرا بوو! به ‌هه‌مان شێوه‌ش كاره‌ساتی ڕۆماننووس ڕامون ماریۆ ئارسیتی كه‌ نیویۆرك تایمز باسی كوشتنه‌كه‌ی ده‌كات.

پێده‌چێت ڕاستی وتن مێژوو به‌ره‌و ناواقیعێكی ته‌واو ببات.

نادین سوتێل: ته‌نها له‌ به‌شی دووهه‌می ڕۆمانه‌كه‌دا، یاخود له ‌به‌شه‌كانی كۆتاییشدا دوای مه‌رگی تریخیلیۆ خوێنه‌ر ده‌چێته‌ نێو هۆڵه‌كانی ئه‌شكه‌نجه‌دانی (S.I.M) ه‌وه‌ ـ هۆڵه‌كانی نۆهه‌م ‌و چلهه‌م ـ كه‌شوهه‌وای ئه‌و هۆڵانه‌ به ‌جۆرێكه‌ كه‌ مرۆڤ بۆی هه‌رس ناكرێت..

ڤارگاس یۆسا: به ‌دڵنیاییه‌وه‌. به‌ڵام باوه‌ڕبكه‌ چیرۆكه‌كه‌م باوه‌ڕپێكراوه‌: من له‌گه‌ڵ ژنی قوربانییه‌كاندا قسه‌م كردووه‌، چیرۆك‌ و شاهیدیدانی زۆر له‌و كه‌سانه‌م خوێندۆته‌وه‌ كه‌ باس له‌ چۆنێتی ژیانی نێو زیندانه‌كان ده‌كه‌ن، به‌ڵام به ‌تایبه‌تییش قسه‌م له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌سانه‌دا كردووه‌ كه‌ پێشتر ده‌ستگیركراون، لانیكه‌م قسه‌م له‌گه‌ڵ یه‌كێك له‌ جه‌للاده‌كانیشدا كردووه‌… دیاره‌ مه‌سه‌له‌كه‌ زۆر له‌وە خراپتر بوو كه‌ من باسم كردووه‌، به‌ تایبه‌تی له‌و شه‌ش مانگه‌ی پاش مه‌رگی تریخیلیۆ، ئه‌و كاته‌ی كه‌ ڕامفێس گه‌ڕاوه‌ته‌وه ‌‌و توانیویه‌تی سنوورێك بۆ سه‌ركوتكردن دابنێت. به‌ڵام پێده‌چێت ڕاستی وتن مێژوو به‌ره‌و ناواقیعێكی ته‌واو ببات.

نادین سوتێل: لای ئێمه‌ شته‌كه‌ ته‌واو به ‌‌پێچه‌وانه‌وه‌یه‌، هه‌ستكردنێك سه‌یر به ‌واقیع ده‌بینین. ته‌نانه‌ت له‌و كاته‌شدا كه‌ یه‌كێك له ‌پیلانگێڕه‌كان كوڕه‌ تازه ‌له‌دیكبووه‌كه‌ی له‌ده‌ستده‌دات…  تاوه‌كو به‌ڵگه‌ی ڕاستی ڕووداوه‌كه‌ی پێ بده‌ن، پاسه‌وانه‌كان سه‌ری مناڵه‌كه‌یی به ‌لێكراوه‌یی بۆ ده‌هێنن.

ڤارگاس یۆسا: به ‌ڕاستی كاره‌ساته‌، ئه‌جه‌لێكه‌ له ‌تراژیدیای گریكیی. من له‌گه‌ڵ ته‌واوی ئه‌و ده‌ستگیركراوانه‌دا قسه‌م كرد كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و پیاوه‌دا له ‌هه‌مان زیندان ده‌ستگیركرابوون. ئه‌و مه‌ترسیدارترین چركه‌ساته‌. دیاره‌ كه‌سانێك هه‌بوون خه‌ریكی پلاندانان بوون بۆ ئه‌و كرده‌وانه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی مه‌سه‌له‌كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ یاری شه‌تره‌نجه‌وه‌ هه‌بێت!

نادین سوتێل: پیلانگێڕ‌ و كوده‌تاچییه‌كان ده‌زانن ئه‌و كاره‌یان ریسكێكه ‌‌و هه‌روا شتێكی ئاسایی نییه‌، ره‌نگه‌ باجه‌كه‌شی ژیانی خۆیان بێت. به‌ڵام هه‌ر به‌رهه‌ڵستییه‌كی زۆر به‌هێزیش بۆ زاڵبوون به‌سه‌ر ترسدا ده‌بینین. ئایا هه‌موویان وابوون؟

ڤارگاس یۆسا:  به ‌دڵنیاییه‌وه‌ هه‌ر كه‌سێك له‌ ده‌روبه‌ری تریخیلیۆدا بووبێت، تووشی چه‌وسانه‌وه‌ بووه‌، دوچاری شه‌ره‌ف ‌و ناموس بردن هاتووه‌، وه‌ك ئه‌نتۆنیۆ دو لا مازا (ئه‌و شاهێده‌ وه‌ڕسكه‌ره‌ی) له ‌به‌رامبه‌ر چاوپۆشین ‌و بێده‌نگیكردنی له‌ شاهێدیدان به ‌فڕاندنی گالێندیز ‌و پاش خۆكوشتنی براكه‌ی، پارچه‌زه‌ویه‌ك وه‌رده‌گرێت. دیاره‌ كه‌سانی دیكه‌ش هه‌بوون كه‌ له‌به‌ر مه‌رامی سه‌ره‌كی ‌و شتی دیكه‌: بۆ نموونه‌ سلڤادۆر ئه‌ستریلا سادالا كه‌ پێشتر هه‌رگیز كاری له‌گه‌ڵ تریخیلیۆ نه‌كردبوو، ئه‌گه‌رچی ئه‌و بازرگان بوو، به‌ڵام كاتۆلیكییه‌ك بوو كه‌ ته‌واو پابه‌ندی ئه‌ركه‌ ئایینییه‌كانی بوو. دوو قه‌شه‌ی بێگانه‌ كه‌ یه‌كێكیان ئیسپانی ‌و ئه‌وی دیكه‌یان ڕه‌گه‌زنامه‌ی ئه‌مریكای باكووری هه‌بوو، له‌ كارێكدا به ‌ناوی  “نامه‌ی قه‌شه‌كان” له‌ ساڵی ١٩٦٠دا ره‌خنه‌ له‌ سیستمه‌كه‌ی تریخیلیۆ ده‌گرن، هه‌میشه‌ له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌ی مه‌رگدا بوون… ده‌سه‌ڵات گرتنه‌ده‌ست؟ نا، لای پیلانگێڕه‌كان شتێكی له‌و جۆره‌ نه‌بوو. سه‌رۆكی گشتی چاوه‌ڕێی هه‌ڵبژاردنێكی دیموكراتیانه‌ی ده‌كرد كه‌ ده‌شێت پاش شه‌ش مانگ ئه‌نجامبدرێت، به‌ڵام ئه‌وانه‌ی كه‌ ده‌سه‌ڵاتیان بۆ گرنگ بوو، هه‌ر وا له‌ تاریكی ‌و تارماییدا مانه‌وه ‌‌و خۆیان پیشان نه‌دا. 

نادین سوتێل: مه‌به‌ستت سه‌رۆك بالاگیێیه‌؟

ڤارگاس یۆسا: بالاگیێ له‌وه‌دا سه‌ركه‌وتوو بوو كه‌ به‌ نادیاریی خۆی هێشته‌وه‌، چونكه‌ تریخیلیۆ زیندوو بوو. ئه‌ڵبه‌ته‌ بالاگیێش حه‌زی به‌ ده‌سه‌ڵات بووه ‌‌و ویستوشیه‌تی، به‌ڵام به‌ درێژایی ژیانی شاردوویه‌تییه‌وه‌. ئه‌و پیاوێكی ڕۆشنبیر بوو، پیاوی ئه‌ده‌ب بوو، پارێزه‌ر بوو..

نادین سوتێل: كه‌چی تریخیلیۆ ڕقی له‌ ڕۆشنبیر ‌و نووسه‌ران بوو: له‌دوای هه‌مووانه‌وه‌ داینابوون. ته‌نانه‌ت له‌دوای ئه‌كلیرۆسیشه‌وه‌!

ڤارگاس یۆسا: ڕاست ده‌كه‌یت، به‌ڵام جگه‌ له ‌بالاگیێ. ئه‌و به ‌درێژایی ٣١ ساڵ له ‌ده‌سه‌ڵاتدا بوو، بێئه‌وه‌ی هه‌رگیز خۆی له‌ هیچ جۆره‌ كێشه‌یه‌كه‌وه‌ بگلێنێت، به ‌ڕاستی ئه‌وه‌ش كارێكی قورس بوو. ئه‌و باڵوێز بووه‌، به‌ناو هه‌موو وه‌زاره‌ته‌كاندا ڕۆیشتوه‌، جێگری سه‌رۆك بووه‌‌و دواجاریش له‌گه‌ڵ خودی تریخیلیۆدا سه‌رۆك بوو. تریخیلیۆ به‌خۆی ده‌وت: بالاگیێ ده‌خه‌مه‌ سه‌ر كورسی ده‌سه‌ڵات، چونكه‌ هیچ خه‌ون ‌و خولیایه‌كی نییه‌.
 
نادین سوتێل: پیاوێكی بچكۆله‌ی بێ تیشك ‌و بێ ڕوناكی: وه‌ك مانگ…

ڤارگاس یۆسا: كه‌چی ئه‌و پیاوه‌ بچكۆله‌یه‌ توانی تریخیلیۆ بخه‌ڵه‌تێنێت، ئه‌وه‌ش زۆر شتێكی جوان بوو، چونكه‌ تریخیلیۆ ڕۆشنبیر نه‌بوو (ته‌واوی ڕۆشنبیرییه‌كه‌ی بریتی بوو له‌خوێندنه‌وه‌ی كو ڤادیس)، به‌ڵام وه‌كوتر زۆر زیره‌ك بوو، توانای پێشبینیكردنی ڕووداوه‌كانی هه‌بوو، كه‌ ئه‌وه‌ش وای لێكردبوو ته‌واو دڵنیابێت له‌وه‌ی ده‌بێت چی بكات بۆئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات ‌و مانه‌وه‌ی خۆی له‌سه‌ر عه‌رشه‌كه‌ بپارێزێت. به‌ڵام به‌ تیرۆركردنی تریخیلیۆ، ئه‌و سه‌رداری خێروخۆشییه‌، بالاگیێ پێی وابوو كه‌ ئیدی هه‌لی ئه‌وه‌ی بۆ ڕه‌خساوه‌ بێته‌ سه‌ر شانۆكه ‌‌و ده‌ستبه‌كاربێت. له ‌هه‌مووی سه‌رتر سه‌ركه‌وتنی بالاگیێیه‌ له‌وه‌ی وه‌ك ئه‌و كه‌سه‌ خۆی پێشكه‌ش بكات ‌و نیشان بدات كه‌ وڵات دیموكراتیزه‌ ده‌كات. خه‌ڵكی بڕوایان پێكرد، ئه‌و پێنج جار له‌سه‌ر یه‌ك له‌ سایه‌ی دیموكراسییدا بۆ پۆستی سه‌رۆك كۆمار هه‌ڵبژێردراوه‌ته‌وه‌. پێكه‌نینی بۆ چییه‌!
 
نادین سوتێل: خوێنی ئورانیای پاكیزه‌ كه‌ له ‌لایه‌ن باوكییه‌وه‌ پێشكه‌شی تریخیلیۆ كراوه‌، باوكێك كه‌ خاوه‌نی بیست هه‌زار هایتی به‌ ساتور كوژراون له‌ لایه‌ن پۆلیس ‌و سوپا ‌و جوتیارانه‌وه‌ له ‌ساڵی ١٩٣٧دا: به ‌لای تریخیلیۆوه‌ كۆماری دۆمینیكان قه‌سابخانه‌یه‌ك بووه‌!

ڤارگاس یۆسا: به‌ڵێ. ده‌كرێت باس له ‌قوربانیدانێكی سرووتئامێز بكه‌ین. ئه‌وه‌یان شرۆڤه‌ی ده‌روونشیكارییه‌. ئه‌گه‌ر كه‌مێك به‌ باشی بیربكه‌ینه‌وه‌ ئه‌وه‌ قوربانییه‌ له‌ پێناوی خۆپاكژكردنه‌وه‌ له‌ ئاوێته‌بوونێكی هاوبه‌ش، چونكه‌ تریخیلیۆ خۆی له ‌به‌ری دایكییه‌وه‌ هایتییه‌…

نووسین به‌سه‌ بۆ ژیان‌ و گوزه‌راندن‌ و ته‌نها شتێكیشه‌ كه‌ له ‌نائومێدییه‌كی ڕه‌ها ڕزگارم ده‌كات

نادین سوتێل: ئه‌وه‌ ته‌واو نزیك ‌و هاوشێوه‌ی دۆزه‌خێكی فۆكنه‌رییه‌، كاتێك له‌ناویدا خۆ له ‌گوناه ‌و تاوانی لاقه‌كردنی هیندییه‌ سووره‌كان پاكده‌كرێته‌وه‌. داخۆ هه‌ندێكجار له‌به‌رده‌م ئه‌و گێژاوه‌دا هه‌ست به‌ بێده‌سه‌ڵاتی ناكه‌یت؟ له‌ یۆتۆپیای كۆنیشدا  نووسه‌ری خوێنی هه‌موو خلاسییه‌كان، خۆسیێ ماریا ئه‌رگیدا ساڵی ١٩٦٩ له‌ زانكۆی لیما په‌نا ده‌باته‌ به‌ر خۆكوشتن…

ڤارگاس یۆسا: ئه‌زانی چی، به‌لای منه‌وه‌ ته‌نها نووسین به‌سه‌ بۆ ژیان‌ و گوزه‌راندن‌ و ته‌نها شتێكیشه‌ كه‌ له ‌نائومێدییه‌كی ڕه‌ها ڕزگارم ده‌كات، ئه‌و نائومێدییه‌ی به‌ره‌و ئیفلیجبوونمان ده‌بات. ئه‌رگیدا له‌ چركه‌ساتێكدا باوه‌ڕی به‌ به‌هره‌ی خۆی نه‌ما. نابێت نووسه‌ر شه‌رم له‌وه‌ بكات كه‌ تێكه‌ڵ به‌ كاری سیاسی نابێت. ئه‌وه‌ی كه‌ له ‌ساڵی ١٩٩٠دا من كردوومه‌ ئیشی من نه‌بووه‌، ته‌نها ئه‌وه‌ی كه‌ من كردوومه‌، ئه‌نجامدانی هه‌ندێك كار بووه‌ له‌ دۆخێكی شۆڕشدا ‌و ته‌واو. دیاره‌ نووسه‌ر به‌پێی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی كه‌ به‌سه‌ر خوێنه‌ردا پیاده ‌‌و پراكتیزه‌ی ده‌كات، به‌رپرسیاره‌. من تا ئێستاش هه‌ر به ‌ئه‌مه‌كم به‌رامبه‌ر به‌ سارته‌ره‌كه‌ی پێش ئه‌و لێدوانه‌ شێواوه‌ی كه‌ ساڵی ١٩٦٤ له ‌لۆمۆند دای ‌و وتی” (له‌به‌رده‌م مه‌رگی مناڵێكدا ڕۆمانی دڵتێكهه‌ڵاتن ده‌سته‌پاچه ‌‌و بێتوانایه ‌‌و لێهاتوو نییه‌..). له‌و كاته‌دا كه‌ له ‌جیاتی ئه‌قڵ، باوه‌ڕكردن به‌ كار ده‌هێنین “دیاره‌ ئه‌مه‌ بۆچوونی منه‌ بۆ ئایدیۆلۆژیا”، ئه‌وه‌ نووسه‌ره‌ كه‌ واقیع به ‌شێوه‌یه‌كی ئه‌قڵانی پیشان ده‌دات/ ده‌ریده‌خات. ئه‌مه‌ زۆر گرنگه‌، چونكه‌ كاتێك نائه‌قڵانییانه‌ ده‌جوڵێین‌ و ره‌فتار ده‌كه‌ین، ده‌ره‌نجامه‌كه‌ی توندوتیژیی ده‌بێت، ئه‌مه‌ شتێكه‌ له ‌ته‌واوی ئه‌و گفتوگۆ ‌و دیالۆگه‌ سیاسی ‌و كولتوورییانه‌دا بینیومانه‌ كه‌ به‌مدواییانه‌ ئه‌نجامدراون. به‌ بڕوای من ئه‌وه‌ی كه‌ به ‌لای نوسه‌ره‌وه‌ گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌بێت له‌گه‌ڵ خودی خۆیدا ڕه‌سه‌ن بێت، هه‌روه‌ها به‌وپه‌ڕی پاكی ‌و بێگه‌ردییه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و شته‌دا بژی كه‌ ده‌ینووسێت. من پێویستم به‌وه‌یه‌ كه‌ پیاوێكم له‌سه‌ر جاده‌ هه‌بێت، له‌و شتانه‌دا هه‌بێت كه‌ ڕووده‌ده‌ن، یاخود كه‌ ده‌یانكات. به‌ڵام بڕوانه‌ بۆرخیس ئه‌و پاكژگه‌ سه‌یره‌ی زمان كه‌ چۆن پشتی كردۆته‌ سیاسه‌ت ‌و هه‌نوكه‌: له‌لای بۆرخیس ـ كه‌متازۆر ـ چه‌نده‌ وشه‌ هه‌ن،  هێنده‌ش ئایدیا‌ و بیرۆكه‌ ئاماده‌گییان هه‌یه‌. ئه‌وه‌ زۆر گرنگه‌. زمان ده‌سه‌ڵاته‌! 

نووسین شێواز‌ و ڕێچكه‌ی منه‌ بۆ ژیان، جگه‌ له‌ویش هیچی دیكه‌ نازانم.

نادین سوتێل: ئایا بابه‌تی كتێبه‌ تازه‌كه‌ت هه‌ر دیكتاتۆرییه‌ت ده‌بێت؟

 ڤارگاس یۆسا: نه‌خێر! ئێستا دیكتاتۆرییه‌ت بوونی نییه‌. ڕۆمانێكی ته‌واو جیاوازم به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ ده‌رباره‌ی فلۆرا تریستان ‌و كچه‌زاكه‌ی كه‌ پۆل گوگانه‌. ئه‌وه‌ بۆ سێ مانگ ده‌چێت دوای ته‌واو بوونم له‌مه‌ی دیكه‌یان ده‌ستم پێ كردووه‌.

نادین سوتێل: وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌ بۆنه‌ی كرداری نووسینه‌وه‌ سه‌رله‌نوێ له‌دایك ببیته‌وه‌؟

ڤارگاس یۆسا: ئاه، من كه‌سێكی فلوبێرییم! فلوبێر له‌باره‌ی به‌هره‌وه‌ ده‌ڵێت: “نووسین خۆی رێچكه‌یه‌كه‌ له ‌ژیاندا”. ده‌توانم بڵێم نووسین شێواز‌ و ڕێچكه‌ی منه‌ بۆ ژیان، جگه‌ له‌ویش هیچی دیكه‌ نازانم. ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر ئاستی فیكریش ناتوانم جگه‌ له‌ نووسه‌ربوونم، وێنای رێگه ‌‌و شێوه‌یه‌كی دیكه‌ بۆ ژیان بكه‌م.

سه‌رچاوه‌: ده‌قی ئه‌م دیالۆگه‌ له‌سایتی ئه‌لیكترۆنی (ایلاف) ه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌.، به‌ڵام خودی دیالۆگه‌كه‌ له‌ژماره‌ 410 ی یۆنیۆی 2002 ی گۆڤاری ئه‌ده‌بی به‌ناوبانگی فه‌ره‌نسی (magazine littéraire) دا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.  

The post ژیــان وه‌ك دۆزه‌خێكـی فۆكنه‌ریــی؛ ڕۆمان و دیكتاتۆرییه‌ت appeared first on ژنەفتن.